Mingəçevir

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="az">
  <siteinfo>
    <sitename>Vikipediya</sitename>
    <dbname>azwiki</dbname>
    <base>https://az.wikipedia.org/wiki/Ana_s%C9%99hif%C9%99</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.16</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Xüsusi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Müzakirə</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">İstifadəçi</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">İstifadəçi müzakirəsi</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Vikipediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Vikipediya müzakirəsi</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fayl</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fayl müzakirəsi</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaViki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaViki müzakirəsi</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Şablon müzakirəsi</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Kömək</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Kömək müzakirəsi</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kateqoriya</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kateqoriya müzakirəsi</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Portal müzakirəsi</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">Qaralama</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">Qaralama müzakirəsi</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul müzakirəsi</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Tədbir</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Tədbir müzakirəsi</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Mingəçevir</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1660</id>
    <revision>
      <id>9041716</id>
      <parentid>9041505</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T13:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nemoralis</username>
        <id>128937</id>
      </contributor>
      <comment>/* Etimologiyası */</comment>
      <origin>9041716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41848" sha1="994adgw43690s2kddmd1t28rwxn3gza" xml:space="preserve">{{Yaşayış məntəqəsi
| region = Mərkəzi Aran iqtisadi rayonu
| Xəritə = Mingachevir City in Azerbaijan 2021.svg
| növü = [[Azərbaycanın inzibati bölgüsü|Respublika tabeli şəhər]]
}}
'''Mingəçevir''' — [[Azərbaycan]]da şəhər.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20240405093114/https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archivedate = 2024-03-14 |title = İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı, 2024 |author = Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi |date = 2024-02-28 |publisher = stat.gov.az |accessdate = 2024-04-05 |language = az}}&lt;/ref&gt; [[Kür çayı]]nın sahillərində yerləşən və Azərbaycanın əhali sayı etibarilə dördüncü böyük şəhəridir.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=2024-cü ildə Azərbaycan Respublikasının iqtisadi rayonları və inzibati ərazi vahidləri üzrə əhalinin orta illik sayı|url=https://stat.gov.az/source/demoqraphy/az/001_20.xls|date=2024|access-date=2026-08-13|website=stat.gov.az|url-status=live|archive-date=2026-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260813153834/https://stat.gov.az/source/demoqraphy/az/001_20.xls}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-01 |title=Şəhər haqqında |url=http://mingechevir-ih.gov.az/az/page/10.html |access-date=2026-08-13 |website=Mingəçevir İH |archive-date=2026-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260813145809/http://mingechevir-ih.gov.az/az/page/10.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 11 noyabr 1948-ci ildə şəhər statusu almışdır. 4 fevral 1954-cü ildə respublika tabeli şəhər kateqoriyasına keçirilmişdir.

Mingəçevir şəhəri şərq, cənub və qərb tərəfdən [[Yevlax rayonu]], şimaldan isə [[Mingəçevir Su anbarı]] ilə həmsərhəddir.

== Etimologiyası ==
&quot;Mingəçevir&quot; toponimin necə yaranması barədə müxtəlif ehtimallar mövcuddur. Burada e.ə. I əsrdə məşhur [[Roma İmperiyası|Roma]] sərkərdəsi Pompey və alban çarı Oris arasında döyüş olmuşdur. Tarixçilərin ehtimalına görə albanlar  indiki bəndin ərazisində Pompey qoşunlarını gözləyiblər. Oris ordusunun bir hissəsini ayrı-ayrı manqalara bölüb, ehtiyatda saxlamış və lazım gəldikdə &quot;Manqaça vur&quot; sözləri ilə əmr etmişdir. &quot;Mingəçevir&quot; toponiminin meydana gəlməsində ərəblərin Azərbaycanda olmalarının da müəyyən təsiri olmamış deyil. Elxanilər hərəkatının yatırılması üçün Azərbaycana göndərilmiş ərəb sərkərdəsi Məniçöhrün qızı döyüşlərin birində həlak olur və atası onu yadigar qılıncı və atı ilə birlikdə Kürün sahilində dəfn edir. Ehtimal var ki, &quot;Mingəçevir&quot; sözü Məniçöhrün adı ilə bağlıdır.

[[Ziya Bünyadov]] &quot;Mingəçevir&quot; adını 839-cu ildə [[xilafət]]ə qarşı çıxmış [[Xürrəmilər hərəkatı|Babək üsyanın]]ı yatırmaq üçün Azərbaycana göndərilmiş ərəb sərkərdəsi [[Minkacur əl-Fərqani|Mingəçevir Əl-Fərqani]]nin adı ilə bağlayır.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tarixi – MİNGƏÇEVİR ŞƏHƏR Icra Hakimiyyəti |url=http://mingechevir-ih.gov.az/page/11.html |website=mingechevir-ih.gov.az |accessdate=6 mart 2021 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018072341/http://mingechevir-ih.gov.az/page/11.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Ehtimallardan biri də toponimin &quot;Min, gəl, çevril&quot; olmasıdır. Professor [[Tofiq Hacıyev (akademik)|Tofiq Hacıyev]] Midiyanın Mannanın xarabalıqları üzərində, məhz onun əsasında yarandığını qeyd edir. Onun fikrincə albanların &quot;mik&quot; tayfası qədim mak (manq-manna) tayfa birliyinin davamıdır. &quot;Mik&quot; sözü &quot;mak&quot; sözünün fonetik variantıdır və bu sözün əsli ehtimal ki, &quot;minq&quot; şəklində olmuşdur. Ona görə də T. Hacıyev &quot;manna&quot; sözünün mənbələrdə göstərilən &quot;minni&quot; variantını &quot;mingi&quot; (minqe) şəklində görməyi doğru sayır və &quot;Mingəçevir&quot; adının &quot;minki&quot; və &quot;savir&quot; tayfa adlarının birləşməsindən yarandığını bildirir. Minkisavir &quot; Minkicavir &quot; Mingəçevir. Savirlər tarixən Qafqazda yaşamış və Azərbaycan xalqının soykökündə iştirak etmiş qədim türk tayfasıdır. Tanınmış alim Əjdər Fərzəli Qorqud &quot;bu yerlərin qədim yaşayış məskəni Sevit torpağı &quot; Mingəsi adını daşıdığını bildirir. Mingə qədim türk qəbiləsinin adı olub&quot;

Ehtimal edilir ki, &quot;Sevit Mingə&quot; adı zaman keçdikdə &quot;Mingə Sevit&quot;, nəhayət, bugünkü &quot;Mingəçevir&quot; şəklinə düşmüşdür.

== Tarixi ==
{{Əsas|Mingəçevir arxeoloji kompleksi}}
{{Şəkillər albomu
| alt yazı  = 
| align     = left
| istiqamət = üfüqi
| başlıq    = Arxeoloji tapıntılar
| şəkli2    = Vollgriffdolch 1000 v. Chr. Mingechevir, Aserbaidschan.JPG
| miqyas2   = 400
| izah2     = &lt;small&gt;Tunc xəncər, e.ə. I min., MTMDK 1529, Mingəçevir Diyarşünaslıq muzeyi&lt;/small&gt;
| şəkli3    = Streitaxt 2 Jh.v.Chr. Mingechevir Aserbaidschan.JPG
| miqyas3   = 98
| izah3     = &lt;small&gt;Tunc balta, e.ə. II min., MTMDK 24, Mingəçevir Diyarşünaslıq muzeyi&lt;/small&gt;
| şəkli4    = Камень албания.jpg
| miqyas4   = 250
| izah4     = &lt;small&gt;Üstündə [[alban əlifbası]] ilə yazılı daş kitabə, qazıntılar zamanı Mingəçevir şəhərindən tapılmışdır.&lt;ref&gt;Асланов Г. М. К изучению раннесредневековых памятников Мингечаура. — КСИИМК, 1955{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
}}
[[Fayl:Bones of the south elephants(Mingachevir territory).JPG|thumb|300px|right|Cənub fillərinin qalıntısı, eramızdan əvvəl 600–400 min il (Mingəçevir Tarix muzeyi)]]
[[Fayl:Crosses from Migachevir church complex.JPG|thumb|300px|right| [[Mingəçevir kilsə kompleksi]] xaçları]]
Mingəçevir ərazisi yaşayış məntəqəsi kimi çox-çox qədimdir. 5 min il bundan əvvəl Mingəçevirdə kiçik rayon kimi qaynar həyat mövcud olmuşdur. Yerli əhali əkinçilik, sənətkarlıq, balıqçılıq, atçılıq və s. sahələrlə məşğul olaraq özlərinin maddi və mənəvi aləmini yaratmışlar. Sonra gələn minilliklərdə, xüsusilə antik dövrdə də yerli alban əhali özlərinin tarixi, mədəniyyətini və ədəbiyyatını yaratmışlar. Bu baxımdan Mingəçevirdə tapılan maddi-mədəniyyət qalıqlarından alban yazıları və kitabə (Mingəçevir – Sudağılan epitafiyası) böyük əhəmiyyət daşıyır.

Bu ərazidə yaşayış hələ e.ə. III minillikdə mövcud olmuşdur. Arxeoloji qazıntılar sübut edir ki, burda yaşayan insanlar böyük cəmiyyət mədəniyyətinə malik olublar. Tapılan [[Yunanıstan|yunan]], [[Roma]] və [[arşap]] pulları sübut edir ki, burada ticarət inkişaf edibmiş. Türk səyyahı [[Övliya Çələbi]]nin &quot;Səyahət&quot; əsərində Mingəçevirin Kür çayının sağ sahilindəki hissəsində olan yaşayışdan və burda olan toxuculuqdan, hamamxanalardan və s. yazmışdır.&lt;ref name=&quot;Nəsib Bayramoğlu 2006, səh 224&quot;&gt;Nəsib Bayramoğlu Mingəçevirdə qalan ömür, səh 224. Bakı, Azərbaycan: Çinar-çap, 2006-cı il&lt;/ref&gt; Burada aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı çox maraqlı qədim əşyalar tapılmışdır. Məsələn, Azərbaycanda tapılmış ən qədim sırğa Mingəçevirdən, Tunc dövrünə aid edilən 5 № -li kurqandan tapılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycanın Etnoqrafiyası, 1-ci Cild, səh 394 – Prezident Kitabxanası |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |access-date=2011-08-09 |archive-date=2012-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; İlk dəfə burada 1871-ci ildə alman həvəskar arxeoloqu F. S. Bayer tərəfindən səthi tədqiqat işləri aparılmış və o Mingəçeviri dirəklər üzərində qurulmuş rayon kimi təsvir etmişdir. Bundan sonra Mingəçevir uzun illər arxeloqların diqqət mərkəzində olmamışdır. Yalnız 1935-ci ildə professor [[Yevgeni Paxomov|Y. A. Paxomovun]] rəhbərliyi altında qazıntılara başlanılmış, iki qədim yaşayış məskəni və müxtəlif qəbir növləri aşkar edilmişdir.

Mingəçevir ərazisinin sistemli və planlı tədqiqi İkinci dünya müharibəsindən sonra burada su elektrik stansiyasının tikintisi ilə əlaqədar respublika Elmlər Akademiyasının Rəyasət heyətinin qərarı ilə 1946–53-cü illərdə mərhum tarixçi alim [[Saleh Qazıyev|S. M. Qazıyevin]] rəhbərliyi altında Boz dağ silsiləsinin cənubunda, Kür çayının hər iki sahilində aparılmış və daha 2 yaşayış yeri və 4 böyük qəbiristanlıq aşkar edilmişdir. Bu da cənubi Qafqazda ən iri arxeloji kompleksdir. Arxeloji qazıntılar zamanı eneolit dövründən başlayaraq (b.e.ə. III minillikdən XVII əsrədək) ayrı-ayrı tarixi dövrləri özündə ardıcıl əks etdirən 20 mindən artıq, (bəzi mənbələrdə 40 min) maddi-mədəniyyət nümunələri tapılmışdır. Bunların arasında torpaq, kurqan, katakomba və küp qəbirləri, istehsal vasitələri, məişət və bəzək əşyaları, pul sikkələri, tuncdan düzəldilmiş müxtəlif silah növləri, ticarət mübadiləsi yolu ilə uzaq ölkələrdən gətirilmiş məmulatlar və s. olmuşdur.

Mingəçevir rayon kimi orta əsrlərdə daha da inkişaf etmişdir. XVII əsr türk səyyahı Övliya Çələbi &quot;Səyəhatnamə&quot;sində Mingəçevir haqqında məlumat verərkən, onu Kür çayının sağ sahilində Boz dağın yaxınlığında yerləşən böyük yaşayış məntəqəsi kimi adını çəkir və burada ipək istehsal edən emalatxanalar, sənətkarlıq məhəllələri, mədrəsə və məscidlərin olduğundan xəbər verir. Mingəçevir [[Qafqaz Albaniyası|Alban dövlətinin]] inkişaf etdiyi dövrlərdə ən mədəni bir mərkəz kimi tanınmışdır. Alban hökmdarı [[Arsvahan]]ın və yerli nüfuzlu ruhani Beniaminin təşəbbüsü ilə &quot;Alban əlifbası tərtib edildikdən, ölkədə məktəblər açıldıqdan sonra&quot; Mingəçevir daha da inkişaf etmişdir. Qədim Mingəçevir İpək yolunun aparıcı qollarından biri olmaqla minilliklər boyu [[Kür çayı]] vasitəsilə qayıqlarla [[Gürcüstan]]a, oradan [[Rioni çayı]] ilə [[Qara dəniz]] sahil rayonlərinə müxtəlif çeşidli mallar daşınmışdır. Eləcə də, yaxın Şərq ölkələrinə, Azərbaycanın qədim rayonlərinə mühüm karvan ticarət yolu buradan keçmişdir.
[[Fayl:Mingachevir home built by German prisoners of war.JPG|thumb|300px|right|Alman hərbi əsirlərin Mingəçevirdə tikdikləri ev]]
Arxeloji qazıntılar zamanı bəzəkli şüşə məmulatları, qızıl və gümüşdən qablar, bəzək əşyaları, bir sıra qədim Şərq ölkələrinin sikkələrinin tapılması Mingəçevirin ticarət, sənətkarlıq, mədəni əlaqələrinin yüksək səviyyədə olmasından xəbər verir. Böyük ticarət yolu üzərində yerləşən Mingəçevir Kür çayında ən münasib keçid kimi XVIII–XIX əsrlərdə, hətta XX əsrin əvvəllərində öz əhəmiyyətini itirməmişdir. Qədim Mingəçevirlə bağlı faktlara Plutarxın, Strabonun, Ptolomeyin və başqa tanınmış tarixçi, coğrafiyaşünasların əsərlərində də rast gəlmək olur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mingəçevir haqqında |url=http://www.azerbaijan.az/_Districts/_districts_a.html |access-date=2011-08-05 |archive-date=2012-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012033700/http://www.azerbaijan.az/_Districts/_districts_a.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Mingəçevir [[İkinci dünya müharibəsi]]ndən sonra yaradılan gənc [[sənaye]] şəhəridir. Şəhərin tikintisində 20.000-ə yaxın insan, həmçinin İkinci dünya müharibəsi dövründə əsir düşmüş 10.000 Almaniya əsiri də çalışmışdı.&lt;ref&gt;Maschke, Erich (Hrsg.): Zur Geschichte der deutschen Kriegsgefangenen des zweiten Weltkrieges. Verlag Ernst und Werner Gieseking, Bielefeld 1962–1977.&lt;/ref&gt; Şəhərin böyüməsi və inkişafı da burada qurulan elektroenergetika, maşınqayırma, neft-kimya, kimya, habelə yüngül və yeyinti məhsulları sənaye obyektlərinin tikintisi ilə bağlıdır.

== Coğrafiyası ==
===İqlimi===
Mingəçevir şəhərinin iqlimi mülayim istidir. Orta temperatur yanvar ayında müsbət 3.9 dərəcə, iyul ayında 27.8 dərəcədir. İllik yağıntı 418 mm.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=NModern |title=Coğrafi mövqeyi {{!}} Azərbaycan Respublikası Mingəçevir şəhər İcra Hakimiyyəti |url=http://mingechevir-ih.gov.az/az/cografi-movqeyi.html |access-date=2026-08-14 |website=mingechevir-ih.gov.az |language=az |archive-date=2026-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260814124545/http://mingechevir-ih.gov.az/az/cografi-movqeyi.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
{{Şəhərin iqlimi
|Şəhər_yiyəlik = Mingəçevir
|Mənbə         = [http://en.climate-data.org/location/2091/] [https://www.meteoblue.com/en/weather/forecast/modelclimate/mingachevir_azerbaijan_585514]
| Yan_orta     = 3.1         | Yan_orta_yağ= 13
| Fev_orta     = 4.5        | Fev_orta_yağ= 17
| Mar_orta     = 8.4       | Mar_orta_yağ= 22
| Apr_orta     = 15.1       | Apr_orta_yağ= 25
| May_orta     = 20.1      | May_orta_yağ= 19
| İyn_orta     = 24.3      | İyn_orta_yağ= 12
| İyl_orta     = 27.7      | İyl_orta_yağ= 8
| Avq_orta     = 26.6     | Avq_orta_yağ= 5
| Sen_orta     = 22.7     | Sen_orta_yağ= 16
| Okt_orta     = 16    | Okt_orta_yağ= 26
| Noy_orta     = 10.3   | Noy_orta_yağ= 23
| Dek_orta     = 5.3   | Dek_orta_yağ= 14
| İl_orta      = 15.4    | İl_orta_yağ = 200
| Yan_min_orta = 1     | Yan_maks_orta= 8
| Fev_min_orta = 1    | Fev_maks_orta= 10
| Mar_min_orta = 4     | Mar_maks_orta= 15
| Apr_min_orta = 9    | Apr_maks_orta= 22
| May_min_orta = 14    | May_maks_orta= 27
| İyn_min_orta = 19   | İyn_maks_orta= 33
| İyl_min_orta = 22   | İyl_maks_orta= 35
| Avq_min_orta = 21   | Avq_maks_orta= 35
| Sen_min_orta = 17   | Sen_maks_orta= 29
| Okt_min_orta = 12   | Okt_maks_orta= 22
| Noy_min_orta = 7   | Noy_maks_orta= 15
| Dek_min_orta = 3   | Dek_maks_orta= 10
| İl_min_orta  = 10.8   | İl_maks_orta = 21.8
| Yan_müt_min  = -3      | Yan_müt_maks= 14
| Fev_müt_min  = -4     | Fev_müt_maks= 18
| Mar_müt_min  = -1     | Mar_müt_maks= 23
| Apr_müt_min  = 4     | Apr_müt_maks= 34
| May_müt_min  = 8     | May_müt_maks= 38
| İyn_müt_min  = 14     | İyn_müt_maks= 40
| İyl_müt_min  = 18     | İyl_müt_maks= 39
| Avq_müt_min  = 18     | Avq_müt_maks= 39
| Sen_müt_min  = 12     | Sen_müt_maks= 35
| Okt_müt_min  = 7     | Okt_müt_maks= 29
| Noy_müt_min  = 1     | Noy_müt_maks= 22
| Dek_müt_min  = -2     | Dek_müt_maks= 16
| İl_müt_min   = 6     | İl_müt_maks = 29
| Yan_su_temp  = 
| Fev_su_temp  = 
| Mar_su_temp  = 
| Apr_su_temp  = 
| May_su_temp  = 
| İyn_su_temp  = 
| İyl_su_temp  = 
| Avq_su_temp  = 
| Sen_su_temp  = 
| Okt_su_temp  = 
| Noy_su_temp  = 
| Dek_su_temp  = 
| İl_su_temp   = 
|
}}

=== Coğrafi mövqeyi ===
[[Fayl:Mingəçevir dənizkənarı bulvarı.jpg|thumb|280px|right|Mingəçevir dənizkənarı bulvarı]]
Mingəçevir şəhəri Kür çayının üzərində su-elektrik stansiyasının tikintisi ilə bağlı salınmışdır. 11 noyabr 1948-ci ildə şəhər statusu almışdır. [[Bakı]]dan 323&amp;nbsp;km məsafədə yerləşir. Bakı-Tbilisi dəmir yolundan 17&amp;nbsp;km aralıdır. Respublika miqyaslı hava limanı 30&amp;nbsp;km məsafədə Yevlax rayonunda, beynəlxalq miqyaslı hava limanı Gəncə şəhərində 80&amp;nbsp;km məsafədə yerləşir. Coğrafi cəhətdən şəhər respublikanın mərkəzində Kür çayının hər iki sahilində salınmışdır. Mingəçevir su anbarı şəhərin şimal-qərbində 3&amp;nbsp;km məsafədə yerləşir. Su anbarının həcmi 15,7 milyard kub metr, uzunluğu 70&amp;nbsp;km, maksimal eni 18&amp;nbsp;km, su örtüyünün sahəsi 605&amp;nbsp;km², orta dərinliyi 27 metr (maksimal dərinliyi 83 metr), səviyyə dəyişkənliyi 5–7 metrdir. Su anbarının qarşısını kəsən bəndin uzunluğu 1550 metrdir.
&amp;nbsp;mm.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mingəçevir şəhəri haqqında məlumat |url=http://mingechevir-ih.gov.az/view.php?lang=az&amp;menu=15&amp;id=9 |access-date=2011-08-05 |archive-date=2009-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009221842/http://mingechevir-ih.gov.az/view.php?lang=az&amp;menu=15&amp;id=9 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[Mingəçevir su anbarı|Mingəçevir su anbarının]] sahilində [[Mingəçevir çimərliyi]] var&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web |last=Bəşirov|first=Şahnəzər|date=11.07.2017|title=Mingəçevir çimərliyində təhlükəsizlik qaydalarına ciddi riayət olunur|url=https://azertag.az/xeber/mingechevir_chimerliyinde_tehlukesizlik_qaydalarina_ciddi_riayet_olunur-1077133|access-date=2026-08-15|website=[[AZƏRTAC]]|language=az}}&lt;/ref&gt;.

== Əhalisi ==
{{Əsas|Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması (1999)|Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması (2009)}}
Mingəçevir şəhərinin ərazisi 130&amp;nbsp;km², yerli əhalisi 105.671 nəfər, məcburi köçkün 20.740 nəfərdir. 2018-ci ilin siyahıya alınmasına görə əhalinin 50,5% kişi, 49,5 % qadındır. Yerli əhalinin 98,05 faizi azərbaycanlı, 1,95 faizi 15-ə yaxın millətin nümayəndələridir.
{{Wikidata/Population}}
[[Fayl:Mingachevir spring.JPG|thumb|400px|right| Mingəçevirdə bulaq]]

=== Əhalinin etnik tərkibi ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Siyahıyaalınma ili
![[SSRİ əhalisinin siyahıyaalınması (1959)|1959]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/mingechaur59.html |title=Этнокавказ. Национальный состав населения Мингечаурского горсовета по переписи 1959 года |access-date=2020-11-03 |archive-date=2020-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200123194615/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/mingechaur59.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
![[SSRİ əhalisinin siyahıyaalınması (1970)|1970]]&lt;ref name=&quot;этнокавказ&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnazerbaijan.html |title=Этнокавказ. Национальный состав населения Азербайджана |access-date=2020-11-03 |archive-date=2012-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120328124618/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnazerbaijan.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Русские и украинцы в Азербайджане 1970 |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/azrusukr70.html |access-date=2026-08-15 |website=www.ethno-kavkaz.narod.ru |archive-date=2018-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709185252/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/azrusukr70.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
![[SSRİ əhalisinin siyahıyaalınması (1979)|1979]]&lt;ref name=&quot;этнокавказ&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=РАСПРЕДЕЛЕНИЕ  РУССКИХ  И  УКРАИНЦЕВ  ПО  АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНЫМ  ЕДИНИЦАМ  АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ  ССР  (1979 г.) |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/azrusukr79.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120609063801/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/azrusukr79.html}}&lt;/ref&gt;
![[Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması (1999)|1999]]&lt;ref name=&quot;этнокавказ&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=РАСПРЕДЕЛЕНИЕ  РУССКИХ  И  УКРАИНЦЕВ  ПО  АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНЫМ  ЕДИНИЦАМ  АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ  РЕСПУБЛИКИ  (1999 г.) |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/azrusukr99.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603055810/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/azrusukr99.html}}&lt;/ref&gt;
![[Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması (2009)|2009]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.stat.gov.az/source/regions/az/008_18.xls |title=Mingəçevir şəhəri. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi |access-date=2018-10-24 |archive-date=2018-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024192054/https://www.stat.gov.az/source/regions/az/008_18.xls |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
!2019&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019 |title=Mingəçevir şəhəri |url=https://www.stat.gov.az/source/regions/az/010_1.xlsx |url-status=live |access-date=2026-08-14 |website=Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi |language=az |archive-date=2026-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260814105627/https://www.stat.gov.az/source/regions/az/010_1.xlsx }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[azərbaycanlılar]]
|11.021 (55,4 %)
|{{Artım}}27.851 (64,6 %)
|{{Artım}}45.291 (76,6 %)
|{{Artım}}92.206 (98,1 %)
|{{Artım}}95.700 (99,37 %)
|{{Artım}}101084 (99,86 %)
|-
|[[Azərbaycan rusları|ruslar]]
|4.170 (21,0 %)
|{{Artım}}8.100 (18,8 %)
|{{Azalma}}6.920 (11,7 %)
|{{Azalma}}1.054 (1,1 %)
|{{Azalma}}413 (0,43%)
|{{Azalma}}89 (0,09 %)
|-
|[[Azərbaycan erməniləri|ermənilər]]
|3.799 (19,1 %)
|{{Artım}}5.174 (12,0 %)
|{{Azalma}}5.147 (8,7 %)
|{{Azalma}}5 (&lt;0,1 %)
|məlumat yoxdur
|{{Azalma}}2 (&lt;0,1 %)
|-
|[[Azərbaycan ləzgiləri|ləzgilər]]
|66 (0,3 %)
|{{Artım}}94 (0,2 %)
|{{Artım}}162 (0,2 %)
|{{Azalma}}155 (0,2 %)
|{{Azalma}}52 (0,5%)
|{{Azalma}}6 (0,01 %)
|-
|gürcülər
|47 (0,2 %)
|{{Artım}}56 (0,1 %)
|{{Azalma}}38 (0,1 %)
|məlumat yoxdur
|{{Azalma}}6
(&lt;0,1%)
|{{Azalma}}3
(&lt;0,1%)
|-
|yəhudilər
|39 (0,2 %)
|39 (0,1 %)
|{{Artım}}40 (0,1%)
|{{Azalma}}2 (0,1%)
|məlumat yoxdur
|{{Azalma}}1
(&lt;0,1%)
|-
|osetinlər
|24 (0,1 %)
|məlumat yoxdur
|məlumat yoxdur
|məlumat yoxdur
|məlumat yoxdur
|məlumat yoxdur
|-
|tatlar
|3 (0,1 %)
|{{Azalma}}1 (0,1 %)
|1 (0,1 %)
|məlumat yoxdur
|məlumat yoxdur
|məlumat yoxdur
|-
|avarlar
|2 (0,1%)
|{{Azalma}}1 (0,1 %)
|{{Artım}}85 (0,1 %)
|məlumat yoxdur
|{{Azalma}}6
(&lt;0,1%)
|məlumat yoxdur
|-
|kürdlər
|0 (0,0%)
|{{Artım}}1 (0,1 %)
|{{Artım}}5 (0,1 %)
|5 (0,1 %)
|{{Artım}}7
(&lt;0,1%)
|məlumat yoxdur
|-
|[[Azərbaycan ukraynalıları|ukraynalılar]]
|məlumat yoxdur
|713 (1,7 %)
|{{Azalma}}557 (0,9 %)
|{{Azalma}}367 (0,4 %)
|{{Azalma}}20 (&lt;0,1 %)
|{{Azalma}}6 (&lt;0,1 %)
|-
|[[Azərbaycan tatarları|tatarlar]]
|məlumat yoxdur
|314 (0,7 %)
|{{Azalma}}296 (0,5 %)
|{{Azalma}}122 (0,1 %)
|{{Azalma}}38 (&lt;0,1%)
|{{Azalma}}3 (&lt;0,1 %)
|-
|udinlər
|məlumat yoxdur
|27 (0,1 %)
|{{Artım}}108 (0,2 %)
|məlumat yoxdur
|
|
|-
|saxurlar
|məlumat yoxdur
|0 (0,0 %)
|0 (0,0 %)
|məlumat yoxdur
|məlumat yoxdur
|{{Artım}}1
(&lt;0,1%)
|-
|türklər
|məlumat yoxdur
|məlumat yoxdur
|məlumat yoxdur
|17 (0,1%)
|{{Azalma}}16
(&lt;0,1%)
|{{Azalma}}12
(&lt;0,1%)
|-
|talışlar
|məlumat yoxdur
|məlumat yoxdur
|məlumat yoxdur
|məlumat yoxdur
|məlumat yoxdur
|məlumat yoxdur
|-
|digərləri
|məlumat yoxdur
|məlumat yoxdur
|məlumat yoxdur
|məlumat yoxdur
|46 (&lt;0,1%)
|{{Azalma}}16 (&lt;0,1 %)
|-
!cəmi
!19.904
!43.092
!59.163
!94.039
!96.304
!101223
|}

== İqtisadiyyatı ==
Mingəçevir respublikanın 4-cü iri sənaye mərkəzidir.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=zHqhQ-VdRQY |title=Mingəçevir şəhəri haqqında bilgi süjeti |author=ARB Aran |date=25.08.2016 |work= |publisher=[http://www.youtube.com/ Youtube.com] |accessdate=2016-09-22 |language=az |archive-date=2021-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210809203718/https://www.youtube.com/watch?v=zHqhQ-VdRQY |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ölkənin 60 faizdən çox elektrik enerjisini istehsal edən &quot;8 Noyabr&quot; Elektrik Stansiyası, Azərbaycan İstilik Elektrik stansiyası və SES silsiləsi ilə yanaşı rayonda elektrotexnika müəssisələri &quot;Azərkabel&quot; və &quot;İzolit&quot; ASC-lər, kimya və neft-kimya müəssisələri &quot;Şüşə-lifi&quot;, &quot;Texniki-rezin&quot; və &quot;Regenerat&quot; ASC-lər, maşınqayırma müəssisələri &quot;Azyolneftmaş&quot; və &quot;Maşın-təmir&quot; ASC-lər, yüngül sənaye müəssisələri &quot;Toxucu&quot; ASC və &quot;Nur&quot; tikiş fabriki, yeyinti sənayesi müəssisələri Ət kombinatı və çörəkbişirmə müəssisələri və digər sənaye məhsulları istehsalı sahələri yerləşir.

=== Energetika ===
1945-ci ildə [[Kür çayı]]nın Bozdağın arasından keçən yerində böyük [[Mingəçevir SES|Su Elektrik Stansiyasın]]ın inşası başlayır. Stansiya 1954-cü ildə işə salınıb. Mingəçevir su anbarının nominal hündürlük həddi 83 metr, maksimal hədd isə 85,5 metrdir. Su tutumu 16 milyard 300 milyon kubmetrdir. Anbarda suyun mühafizəsi 87 metrə qədər qalxa bilər. Su anbarına saniyədə 1200 kubmetrə qədər su daxil olur. Bu həcmin saniyədə 650 kubmetri su-elektrik stansiyası vasitəsi Kür çayına, 125 kubmetri isə Qarabağ və Şirvan kanallarına buraxılır. Anbarda su böhran həddə çatdıqda qapılar açılır və Kür çayına saniyədə 2 min kubmetrə qədər su buraxılır.
[[Fayl:Azerbaijan Power Station(Azerbaijan GRES).JPG|thumb|400px|right| Azərbaycan İstilik Elektrik Stansiyası]]
Mingəçevir SES-dən 18 kilometr aşağıda [[Varvara SES]]-i yerləşir. Həmin SES vasitəsilə 2 milyard kubmetrə yaxın suyun saxlanılmasına imkan var.&lt;ref&gt;http://anspress.com/index.php?a=2&amp;lng=az&amp;nid=43509 {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120119170221/http://anspress.com/index.php?a=2&amp;lng=az&amp;nid=43509 |date=2012-01-19 }}.&lt;/ref&gt;

Bundan başqa Mingəçevirdə Cənibi Qafqazın ən böyük [[istilik elektrik stansiyası]] fəaliyyət göstərir. Stansiyanın tikintisinə 1974-cü ildə başlanmış, 1981-ci ildə stansiyanın 1№-li enerji bloku istismara verilmişdir. 2 №-li enerji bloku 1982-ci ildə, 3 №-li enerji bloku 1983-cü ildə, 4 №-li enerji bloku 1984-cü ildə, 5 №-li enerji bloku 1985-ci ildə, 6 №–li enerji bloku 1986-cı ildə, 7 №–li enerji bloku 1989-cu ildə, 8 №–li enerji bloku 1990-cı ildə istismara verilmişdir. Hər enerji blokunun gücü 300 meqavat olmaqla stansiyanın ümumi gücü 2400 meqavatdır. Hazırda stansiyada 2362 nəfər işçi çalışır. İstehsal edilən enerji 5 ədəd 330 kilovoltluq və 1 ədəd 500 kilovoltluq hava xətləri ilə ötürülür.

2025-ci ildə Mingəçevirdə 1880 meqavat gücündə [[&quot;8 Noyabr&quot; Elektrik Stansiyası]] istifadəyə verilmişdir. Stansiyanın inşasında İtaliya və Çin şirkətləri iştirak etmişdir. Yeni stansiyanın istismara verilməsi ilə Mingəçevir Azərbaycanın əsas energetika mərkəzlərindən biri olmaqla yanaşı, Cənubi Qafqazın mühüm enerji mərkəzlərindən biri kimi mövqeyini daha da gücləndirmişdir. “Azərbaycan” İstilik Elektrik Stansiyasının 1800 meqavatlıq generasiya gücü və Mingəçevir Su Elektrik Stansiyasının 400 meqavatdan çox gücü ilə birlikdə şəhərdə 4000 meqavatdan artıq generasiya gücü formalaşmışdır. 2025-ci ildə Mingəçevirdə ölkənin elektrik enerjisinin 40 faizindən çoxunun istehsal edildiyi bildirilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=AzərEnerji ASC |url=https://www.azerenerji.gov.az/newsdetail/1927 |access-date=2026-08-13 |website=www.azerenerji.gov.az |archive-date=2026-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511141643/https://azerenerji.gov.az/newsdetail/1927 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Təhsil ==
Mingəçevirdə 1 ali təhsil müəssisəsi — [[Mingəçevir Dövlət Universiteti]], 2 orta ixtisas təhsili müəssisəsi — [[Mingəçevir Turizm Kolleci]] və [[Mingəçevir Tibb Kolleci]] yerləşir. Şəhərdə, həmçinin Milli Qəhrəman Ruslan Muradov adına Texniki Humanitar Lisey və Mingəçevir şəhər Təbiət, Riyaziyyat və Humanitar Elmlər Təmayüllü Lisey fəaliyyət göstərir. Təhsil infrastrukturuna 1 peşə təhsili müəssisəsi, 22 ümumtəhsil məktəbi, 2 məktəbdənkənar təhsil müəssisəsi və 22 məktəbəqədər təhsil müəssisəsi daxildir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=NModern |title=Şəhər haqqında {{!}} Azərbaycan Respublikası Mingəçevir şəhər İcra Hakimiyyəti |url=http://mingechevir-ih.gov.az/az/seher-haqqinda.html |access-date=2026-08-14 |website=mingechevir-ih.gov.az |language=az |archive-date=2026-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260814191908/http://mingechevir-ih.gov.az/az/seher-haqqinda.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Mədəniyyət ==
=== Teatr və incəsənət ===
Mingəçevirin teatr həyatının əsas müəssisələrindən biri [[Mingəçevir Dövlət Dram Teatrı]]dır. [[Mingəçevir Dövlət Rəsm Qalereyası]] şəhərin təsviri sənət müəssisələrindən biridir. Qalereyada rəsm əsərlərinin sərgiləri, yaradıcılıq görüşləri və digər tədbirlər keçirilir. Şəhərdə fəaliyyət göstərən mədəniyyət müəssisələrindən biri A. Niftəliyev adına Mədəniyyət Mərkəzidir. Mərkəzin nəzdində xalq yaradıcılığı klubu da fəaliyyət göstərir.&lt;ref name=&quot;Mədəniyyət-mərkəzi&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://mingechevir-ih.gov.az/az/advert/mingecevir-seher-icra-hakimiyyeti-bascisinin-aprel-2026-ci-ilde-kecireceyi-seyyar-goruslerinin-qrafiki.html
 |title=Mingəçevir şəhər İcra Hakimiyyəti başçısının aprel 2026-cı ildə keçirəcəyi səyyar görüşlərinin qrafiki
 |publisher=Mingəçevir şəhər İcra Hakimiyyəti
 |date=2026-03-31
 |access-date=2026-08-13
 |archive-date=2026-05-19
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519121659/http://mingechevir-ih.gov.az/az/advert/mingecevir-seher-icra-hakimiyyeti-bascisinin-aprel-2026-ci-ilde-kecireceyi-seyyar-goruslerinin-qrafiki.html
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

=== Memarlıq ===
XX əsrin ikinci yarısında Mingəçevirin yaşayış binaları əsasən yeni sənaye şəhərlərinin tikintisində tətbiq olunan şəhərsalma prinsipləri əsasında inşa edilmişdir.&lt;ref name=&quot;Şəhərsalma&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://anl.az/el/emb/Sehersalma_ve_Memarliq/h.e.dovru.htm
 |title=Şəhərsalma və Memarlıq İli — Heydər Əliyev dövrü
 |publisher=Azərbaycan Milli Kitabxanası
 |access-date=2026-08-13
 |archive-date=2026-08-14
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260814141759/https://anl.az/el/emb/Sehersalma_ve_Memarliq/h.e.dovru.htm
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt; Mingəçevir şəhərinin inkişafını tənzimləyən sənədlərdən biri 15 noyabr 2016-cı ildə Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti tərəfindən təsdiq edilmiş Baş Plandır. Sənəd şəhərin 2033-cü ilə qədər inkişafını nəzərdə tutur.&lt;ref name=&quot;BaşPlan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://frameworks.e-qanun.az/34/f_34168.html
 |title=Mingəçevir şəhərinin 2033-cü ilə qədərki dövrdə inkişafına dair “Mingəçevir şəhərinin Baş planı”nın təsdiq edilməsi haqqında
 |publisher=Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti
 |date=2016-11-15
 |access-date=2026-08-13
}}&lt;/ref&gt; Baş Planda şəhərin yaşayış, sənaye, ictimai və digər funksional zonalarının inkişafı, nəqliyyat şəbəkəsinin təkmilləşdirilməsi, mühəndis-kommunikasiya sistemlərinin yenilənməsi və şəhər mərkəzinin inkişaf etdirilməsi nəzərdə tutulur.&lt;ref name=&quot;BaşPlan&quot;/&gt;

=== İdman ===
Mingəçevir avarçəkmə üzrə yarışların və təlim-məşq toplantılarının keçirildiyi şəhərlərdən biridir. Şəhərdəki avarçəkmə bazasının tarixi XX əsrin ikinci yarısına gedib çıxır. 1970-ci illərdə Mingəçevir [[Sovet İttifaqı]]nda avarçəkmə mərkəzlərindən birinə çevrilmiş və müxtəlif müttəfiq respublikalardan idmançılar burada keçirilən yarışlarda iştirak etmişlər.&lt;ref name=&quot;Prezident2010&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://president.az/az/articles/view/903
 |title=İlham Əliyev Mingəçevir şəhər ictimaiyyətinin nümayəndələri ilə görüşdü
 |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi
 |date=2010-10-14
 |access-date=2026-08-13
 |archive-date=2024-11-02
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102131820/https://president.az/az/articles/view/903
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt; 1980-ci illərin sonlarından 1990-cı illərin sonlarına qədər avarçəkmə bazasından əvvəlki səviyyədə istifadə olunmamışdır. Sonrakı illərdə bazanın yenidən qurulması həyata keçirilmişdir.&lt;ref name=&quot;Prezident2010&quot;/&gt; Mingəçevirdə [[Prezident Kuboku]] beynəlxalq reqatası kimi avarçəkmə üzrə müxtəlif respublika və beynəlxalq yarışlar keçirilir. 2010-cu ilin yekunlarına həsr olunmuş müşavirədə Mingəçevir Reqatası da həmin il Azərbaycanda keçirilmiş beynəlxalq idman yarışları sırasında göstərilmişdir.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://president.az/az/articles/view/1398/print
 |title=İlham Əliyevin sədrliyi ilə Nazirlər Kabinetinin 2010-cu ilin yekunlarına həsr olunmuş iclası keçirilmişdir
 |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi
 |access-date=2026-08-13
 |archive-date=2024-11-14
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241114000607/https://president.az/az/articles/view/1398/print
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

14 oktyabr 2010-cu ildə [[Kür Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi]] istifadəyə verilmişdir. Kompleksdə avarçəkmə bazası, avarçəkmə klubu, qayıqların saxlanması üçün anqar, üzgüçülük hovuzu, idman zalı, tennis kortu və mehmanxana yerləşir.&lt;ref name=&quot;KürOTİM&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://president.az/az/articles/view/890
 |title=İlham Əliyev Mingəçevirdə “Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzinin açılış mərasimində iştirak etmişdir
 |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi
 |date=2010-10-14
 |access-date=2026-08-13
 |archive-date=2025-08-10
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810000102/https://president.az/az/articles/view/890
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

Şəhərdə futbol oyunları üçün [[Yaşar Məmmədzadə adına Mingəçevir şəhər stadionu]]ndan istifadə olunur.&lt;ref name=&quot;AFFA&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.affa.az/files/18095/904/45/2/11_0/Umumi%2Bhesabat.pdf
 |title=İllik hesabat 2017
 |publisher=Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası
 |access-date=2026-08-13
}}&lt;/ref&gt; Mingəçevir şəhərini ölkə futbol yarışlarında [[Mingəçevir FK]] təmsil edir. 2025–2026 mövsümündə klub [[Azərbaycan Birinci Liqası|I Liqada]] çıxış etmişdir.&lt;ref name=&quot;AFFA-Mingəçevir&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.affa.az/index.php/news/apellyasiya-arbitraj-tribunalnn-qrarlar/80284
 |title=Apellyasiya Arbitraj Tribunalının qərarları
 |publisher=Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası
 |date=2026-03-11
 |access-date=2026-08-13
}}&lt;/ref&gt;

== Turizm ==
Şəhərdə [[Mingəçevir Turizm Kolleci]] fəaliyyət göstərir. Mingəçevir su idman növləri, geniş meşə və yaşıllıq əraziləri ekoturizm potensialına sahibdir. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsinin açıqladığı Mehmanxana (hotel) və mehmanxana tipli obyektlərin fəaliyyəti haqqında hesabatında göstərilmişdir ki, Mingəçevir şəhərində 2025-ci ilin ilk yarısında  6782, 2026-ci ilin ilk yarısında isə  5550 şəxs yerləşib. Ötən il ilə müqayisədə azalma müşahidə olunsa da, Mingəçevir şəhəirinin Mərkəzi Araq iqtisadi rayonu üzrə ən çox yerli və xarici turist şəhər olub.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.stat.gov.az/source/tourism/ |title=Mehmanxana (hotel) və mehmanxana  tipli obyektlərin fəaliyyəti haqqında (2026-cı ilin yanvar-mart ayları) |access-date=2026-08-15 |archive-date=2026-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260623201040/https://www.stat.gov.az/source/tourism/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Televiziya ==
1. MTV — Mingəçevir Televiziya və Radio Şirkəti&lt;ref name=&quot;Arxivlənmiş surət&quot;&gt;{{Cite web |url=https://az.wikipedia.org/wiki/Az%C9%99rbaycandilli_televiziya_kanallar%C4%B1n%C4%B1n_siyah%C4%B1s%C4%B1 |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2023-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327005658/https://az.wikipedia.org/wiki/Az%C9%99rbaycandilli_televiziya_kanallar%C4%B1n%C4%B1n_siyah%C4%B1s%C4%B1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 4 may 1998-ci ildən etibarən fəaliyyətə başlamışdır. 1 il ərzində 60 gün əsassız yayımı həyata keçirilmədiyininə görə Milli Televiziya və Radio Şurasının 24 may 2021-ci il tarixli 07/3 saylı Qərarı ilə lisenziyasının ləğv edilməsi ilə fəaliyyəti dayandırıldı&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://acra.gov.az/az/xeberler/736 |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2022-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705022928/https://acra.gov.az/az/xeberler/736 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://qafqazinfo.az/news/detail/bu-kanallarin-da-fealiyyeti-dayandirildi-324518 |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2022-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001123352/https://qafqazinfo.az/news/detail/bu-kanallarin-da-fealiyyeti-dayandirildi-324518 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. &quot;Mingəçevir&quot; TV-nin təsisçisi Məmmədov Vahid Əziz oğlu idi.

2. Alvin Channel Televiziyası.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://internationaltelevision.fandom.com/wiki/Alvin_Channel |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728190612/https://internationaltelevision.fandom.com/wiki/Alvin_Channel |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.alvinchannel.com/ |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2023-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331105718/http://www.alvinchannel.com/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1 aprel 2020-ci ildə Mr. Alvin Film Studio M. M. C tərəfindən Yaradılmışdır.&lt;ref name=&quot;Arxivlənmiş surət&quot;/&gt; Hal hazırda Kabel televiziyaları vasitəsilə İPTV plartformalarında fəaliyyət göstərməkdədir. &quot;Alvin Channel Televiziyası&quot;təsisçisi Elvin Mütaliboğludur.

== Tanınmış sakinləri ==
* [[Ruslan Muradov]] — [[Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı]].
* [[Dilqəm Nağıyev]] — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
* [[Rəşad Mirabov]] — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
* [[Yaqub Eyyubov]] — Azərbaycan Respublikası Baş nazirinin birinci müavini.
* [[Yaqub Rüstəmov]] — [[Sosialist Əməyi Qəhrəmanı]].
* [[Aydın Mirzəzadə]] — [[Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi]]nin deputatı.
* [[Elmir Vəlizadə]] — Nəqliyyat, rabitə və yüksək texnologiyalar nazirinin sabiq müavini.
* [[Elnur Soltanov]] — Energetika nazirinin müavini.
* [[Elxan Usubov]] — Şəki Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı.
* [[Vaqif Qarayev]] — Rusiya Federasiyasının Bəhreyndəki fövqəladə və səlahiyyətli səfiri (2014–2018).
* [[Vüqar Ələkbərov]] — [[2000 Yay Olimpiya Oyunları|XXVII Yay Olimpiya Oyunların]]ın ([[Sidney]], 2000) boks üzrə bürünc medalçısı.
* [[Pərviz Bağırov (boksçu)|Pərviz Bağırov]] — Azərbaycanlı boksçu, I Avropa oyunlarının qızıl mükafatçısı.
* [[Azər Həşimov]] — Azərbaycan futbolçusu. Karvan FK-nın yarımmmüdafiəçisi.
* [[Elnar Kərimov]] — Azərbaycan futbolçusu.
* [[Yuri Romenski]] — 1978–1979-cu illərdə [[futbol]] üzrə [[SSRİ]] yığmasının qapıçısı.
* [[Davud Qədiməliyev]] — [[Mordoviya Dövlət Universiteti]]nin professoru.
* [[Sevda Həsənova]] — Keçmiş  ANS-ÇM Media və yayım şirkətinin baş direktoru.
* [[Şəlalə Şahvələdqızı]] — Azərbaycan aktrisası, Əməkdar artist.

== Qardaş şəhərlər ==
* {{Bayraq|Rusiya}} [[Tolyatti]], [[Rusiya]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Qardaşlaşmış şəhərlər - Azərbaycan |url=https://www.azerbaijans.com/content_1719_az.html |access-date=2025-04-13 |website=www.azerbaijans.com |archive-date=2015-02-12 |archive-url=https://archive.today/20150212085842/http://www.azerbaijans.com/content_1719_az.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* [[Fayl:Flag of Turkey.svg|20px]] [[Gölbaşı]], [[Ankara]], [[Türkiyə]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[Fayl:Flag of Belarus.svg|20px]] [[Polotsk]], [[Belarus]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[Fayl:Flag of Turkey.svg|20px]] [[Qars]], [[Türkiyə]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Qalereya ==
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; heights=&quot;100px&quot;&gt;
Mingəçevir dənizkənarı bulvarı 3.jpg
Mingəçevir SES.jpg|Mingəçevir SES
Mingəçevir su anbarı sahili.jpg|Su anbarın sahili
Mingəçevir SES əsas korpus.jpg|Mingəçevir SES əsas korpus
Mingəçevir dənizkənarı bulvarı 1.jpg|Dənizkənarı bulvar
ASAN Mingəçevir və Mingəçevir Kino Mərkəzi.jpg|ASAN Mingəçevir və Mingəçevir Kino Mərkəzi
&lt;/gallery&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Mingəçevir 1 nömrəli yaşayış yeri]]
* [[Mingəçevir bələdiyyəsi]]
* [[Mingəçevir yaşayış yeri]]
* [[Mingəçevir SES]]
* [[Mingəçevir FK]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://www.azstat.org/region/az/008_18.shtml Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsi : Mingəçevir rayonunin etnik tərkibi (1999)] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120511220919/http://www.azstat.org/region/az/008_18.shtml |date=2012-05-11 }}
* http://www.mcdmerkez.org/ts_general/azl/belediye/b-24.htm {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090119123616/http://mcdmerkez.org/ts_general/azl/belediye/b-24.htm |date=2009-01-19 }}
* http://mingechevir-ih.gov.az/view.php?lang=az&amp;menu=22&amp;id=42 {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20091009221939/http://mingechevir-ih.gov.az/view.php?lang=az&amp;menu=22&amp;id=42 |date=2009-10-09 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=aDeTx6UZmNI Bu şəhərdə qoyulan abidələrə digər bölgələrdə rast gəlinmir]
{{Azərbaycan}}
{{Azərbaycan iqtisadi rayonları}}
{{Xarici istinadlar}}

[[Kateqoriya:Mingəçevir| ]]
[[Kateqoriya:1948-ci ildə yaranan yaşayış məntəqələri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqında salınmış şəhərlər]]
[[Kateqoriya:1948-ci ildə Azərbaycanda yarananlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan rayonları]]</text>
      <sha1>994adgw43690s2kddmd1t28rwxn3gza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1940</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4649</id>
    <revision>
      <id>9042232</id>
      <parentid>8947016</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T11:33:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Acategory II</username>
        <id>348505</id>
      </contributor>
      <origin>9042232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4581" sha1="8hllwczazmmo3elo2thun4xrnxjx0e3" xml:space="preserve">{{il naviqasiyası|1940}}
{{Təqvim illəri}}

== Hadisələr ==
* [[26 yanvar]] - [[Polşa]]da nasistlər tərəfindən [[yəhudilər]]ə dəmiryol nəqliyyatından istifadə etmələrinin qadağan edilməsi.
* [[10 fevral]] - [[ABŞ]]-də &quot;Tom və Cerri&quot; cizgi filminin ilk buraxılışının ekranlara çıxması.
* [[15 fevral]] - [[Almaniya]] tərəfindən bütün ticarət gəmilərinə düşmən hərbi gəmiləri kimi baxılacağının elan edilməsi.
* [[17 fevral]] - [[İsveç]] hökuməti tərəfindən [[Finlandiya]]nın hərbi kömək göstərilməsi xahişinin rədd edilməsi.
* [[20 fevral]] - [[SSRİ]] hökuməti tərəfindən [[Finlandiya]]ya yeni sülh danışıqlarına başlanılmasının təklif edilməsi. 
* [[24 fevral]] - [[İtaliya]]nın [[Mussolini]] hökumətinin [[Almaniya]] ilə ticarət müqaviləsini imzalaması.
* [[Almaniya]] və [[İtaliya]] qoşunları tərəfindən [[Rumıniya]]nın işğal edilməsi.
* [[9 aprel]] - [[Almaniya]] qoşunlarının [[Danimarka]]ya hücumu və [[Danimarka]]nın [[Almaniya]] tərəfindən işğal ediilməsi.
* [[24 aprel]] - [[Almaniya]] qoşunları tərəfindən [[Norveç]]in işğalına başlanılması.	
* [[10 may]] 
** [[Almaniya]] qoşunlarının [[Niderland]]a soxulması.
** [[Böyük Britaniya]]nın Baş Naziri Nevill Çemberlenin istefa verməsi, [[Vinston Çörçill]]in yeni Baş Nazir seçilməsi.
* [[14 may]] - [[Niderland]]ın danışıqsız təslim olmaq haqqında akt imzalaması.
* [[15 may]] - [[Almaniya]] qoşunlarının [[Amsterdam]]a və Şimali [[Fransa]]ya daxil olması.
* [[28 may]] - [[Belçika]] kralı III Leopold tərəfindən [[Belçika]]nın danışıqsız təslim olması haqqında aktın imzalaması.
* [[10 iyun]]
** [[İtaliya]]nın [[Fransa]]ya müharibə elan etməsi.
** [[Kanada]]nın [[İtaliya]]ya müharibə elan etməsi.
** [[Moskva]]da [[SSRİ]] ilə [[Almaniya]] arasında &quot;Sərhəd münaqişələrinin və mübahisələrinin nizamlanması qaydaları haqqında Konvensiya&quot;&quot;nın imzalanması.
* [[3 avqust]] - [[SSRİ Ali Soveti]]nin [[Litva]]nı [[SSRİ]]-nin tərkibinə daxil etməsi.
* [[5 avqust]] - [[SSRİ Ali Soveti]]nin [[Latviya]]nı [[SSRİ]]-nin tərkibinə daxil etməsi.
* [[28 oktyabr]] - [[Yunanıstan]]a müharibə elan etdi.
* 27 noyabr - İsveçrədə Kommunist Partiyasının fəaliyyətinin qadağan edilməsi.
* [[30 noyabr]] - [[Tailand]] ordusunun müharibə elan etmədən fransız [[Hind-Çin]]inə daxil olması.
* 18 dekabr - Hitler tərəfindən SSRİ-yə qarşı ildırımsürətli &quot;Barbarossa planı&quot;nın təsdiq edilməsi.
* [[1 yanvar]] - [[Azərbaycan]]da rus qrafikası əsasında yeni əlifbaya keçmiriımə.
* [[6 may]] - Samur-Dəvəçi kanalının birinci növbəsinin istifadəyə verilməsi.
* 15-28 may - [[Moskva]]da [[Azərbaycan]] ədəbiyyatı ongünlüyünün keçirilməsi.
* [[11 iyun]] - [[Yeni Zelandiya]], [[Avstraliya]] və Cənubi Afrika İttifaqının [[İtaliya]]ya müharibə elan etdi.

== Doğumlar ==
* [[19 fevral]] – [[Saparmurad Niyazov]] – [[Türkmənistan]] prezidenti (Türkmənbaşı)
* [[10 mart]] - [[Çak Norris]] – amerikalı aktyor və döyüş sənəti ustası
* [[16 mart]] – [[Vaqif Mustafazadə]] – [[Azərbaycan]] [[caz]] ifaçısı, caz-muğamın banisi
* [[21 mart]] - [[Sabir Quliyev]] -  Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin &quot;Nəzəri mexanika&quot; kafedrasının professoru, texnika elmləri doktoru
* [[20 may]] - [[Alıcan Abbasov]] − Azərbaycan iqtisadçısı, iqtisad elmlər doktoru, professor
* [[3 iyul]] – [[Zöhrab Adıgözəlzadə]] – [[Azərbaycan]] pianoçusu
* [[6 iyul]] - [[Nursultan Nazarbayev]] - Qazaxıstan Prezidenti
* [[22 sentyabr]] – [[Anna Karina]] – [[Danimarka]] və [[Fransa]] teatr və kino [[aktrisa]]sı
* [[14 oktyabr]] – [[Kliff Riçard]] -  ingilis müğənnisi və aktyoru
* [[13 noyabr]] – [[Abasqulu Quliyev]] - Azərbaycan MEA-nın müxbir üzvü, Əməkdar elm xadimi
* [[15 noyabr]] – [[Roberto Kavalli]] - İtaliya modelyeri
25 aprel- Alfredo Ceyms &quot;Al&quot; Paçino- Məşhur italyan əsilli ABŞ aktyoru, rejissoru, ssenaristi və prodüseri.

== Ölümlər ==
* [[25 yanvar]] – [[Selesten Buqle]] – fransız sosioloqu
* [[27 yanvar]] – [[İsaak Babel]] – rus sovet yazıçısı
* [[17 mart]] – [[Əli bəy Hüseynzadə]] - Azərbaycan ədibi, filosof və ədəbiyyat tənqidçisi 
* [[21 avqust]] - [[Lev Trotski]] - rus siyasi xadimi, inqilabçı 
* [[20 noyabr]] - [[Keçəçioğlu Məhəmməd]] - Azərbaycan xanəndəsi

[[Kateqoriya:1940| ]]
[[Kateqoriya:İkinci Dünya müharibəsi]]</text>
      <sha1>8hllwczazmmo3elo2thun4xrnxjx0e3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1941</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4650</id>
    <revision>
      <id>9042233</id>
      <parentid>8778738</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T11:35:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Acategory II</username>
        <id>348505</id>
      </contributor>
      <origin>9042233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4178" sha1="84lhs5i1sklir7duhnk7o8zgti2omrc" xml:space="preserve">{{il naviqasiyası|1941}}
{{Təqvim illəri}}

== Hadisələr ==
* 10 yanvar — [[ABŞ]] Konqresində lend-liz haqqında qanun qəbul olundu.
* 23 fevral — amerikali fizik Qlenn Siborq plutonium elementini kəşf etdi.
* 1 mart — [[Bolqarıstan]] Berlin paktına qoşulması.
* 11 mart — ABŞ-də &quot;Lend-liz&quot; haqqında qanunun qəbul edilməsi.
* 6 aprel
** [[Almaniya]]nın [[Yuqoslaviya]]ya müharibə elan etməsi, [[Almaniya]] qoşunlarının [[Yuqoslaviya]]ya və [[Yunanıstan]]a qarşı hərbi əməliyyatlara başlaması.
** [[Yuqoslaviya]]nın [[Bolqarıstan]]a müharibə elan etməsi.
* 10 aprel
** [[Yuqoslaviya]]nın [[Macarıstan]]a müharibə elan etməsi.
** Zaqrebdə müstəqil Xorvatiya dövlətinin qurulduğunun elan edilməsi və İtaliya, Almaniya tərəfindən dərhal tanınması.
* 17 aprel — [[Yuqoslaviya]]nın danışıqsız təslim olması haqqında aktın imzalanması.
* 24 aprel — [[Bolqarıstan]]nın [[Yunanıstan]]a və [[Yuqoslaviya]]ya müharibə elan etməsi.
* 27 aprel — [[Almaniya]] qoşunlarının [[Afina]]ya daxil olması.
* 5 aprel — [[SSRİ]] ilə [[Yuqoslaviya]] arasında dostluq və hücum etməmək haqqında müqavilənin imzalanması.
* 22 iyun -
** [[Almaniya]] qoşunlarının müharibə elan etmədən SSRİ sərhədlərinə hücum etməsi. Böyük Vətən müharibəsinin başlanması.
** Gündüz saat 12:00-da SSRİ Xarici İşlər Komissarı V. M. Molotovun radio ilə çıxış edərək müharibənin başlandığını bildirməsi.
* 28 iyun — Azərbaycan SSR-də bütün işin müharibənin.tələblərinə uyğun qurulması
* 30 iyun — Alman qoşunları tərəfindən Lvov şəhərinin işğal edilməsi.
* 1 iyul — Alman qoşunları tərəfindən [[Riqa]] şəhərini ələ keçirilməsi.
* 8 iyul — Alman qoşunlarının bütün Latviya ərazisini işğal etməsi.
* 14 avqust — [[ABŞ]] və [[İngiltərə]] arasında &quot;[[Atlantik xartiyası]]&quot; imzalandı.
* 15 avqust — Qızıl Ordu Krivoy Roq şəhərini tərk etdi.
* 25 avqust — Sovet və ingilis qoşunlarının [[İran]]a müdaxilə etməsi.
* 19 sentyabr — Alman qoşunları Kiyev şəhərini işğal etdilər.	
* 10 oktyabr — İraqda Nuri əl-Səid yeni hökumət təşkil etdi.
* 30 oktyabr — ABŞ Prezidenti F. D. Ruzvelt lend-liz qanununa əsasən SSRİ-yə 1 milyard dollar (2007-ci ilin qiymətlərinə əsasən 13.5 milyard dollar) həcmində hərbi yük daşınması haqqında proqramı təsdiq etdi.
* 19 noyabr — [[Kormoran və Sidney HMAS kreyserləri arasında dəniz döyüşü]]
* 7 dekabr — [[Yaponiya]]nın Havay adalarında Pyorl Harbor hərbi bazasındakı [[ABŞ]] donanmasına zərbə endirməsi.
* 8 dekabr
** [[ABŞ]], [[Böyük Britaniya]], [[Kanada]], [[Kosta-Rika]], [[Dominikan Respublikası]], [[Qvatemala]], [[Haiti]], [[Salvador]], [[Panama]], Holland Ost- Hindi, [[Cənubi Afrika İttifaqı]], [[Avstraliya]], Azad Fransa tərəfindən rəsmi surətdə Yaponiyaya müharibə elan edilməsi.
** [[Polşa]]da hitlerçilər ilk dəfə [[yəhudilər]]in öldürülməsi üçün zəhərli qazdan istifadə etdilər.
** [[Avstraliya]] [[Finlandiya]]ya, [[Rumıniya]]ya və [[Macarıstan]]a müharibə elan etdi.
** Cənubi Afrika İttifaqı [[Finlandiya]], [[Rumıniya]] və [[Macarıstan]]a müharibə elan etdi.
* 27 mart — [[Almaniya]]nın Kontinental Neft Cəmiyyətinə [[Bakı]]da neftin çıxarılması, emalı və daşınması ilə məşğul olması tapşırıldı.
* avqust — 402-ci Azərbaycan milli diviziyası yaradıldı.
* oktyabr — Təbrizdə Azərbaycan opera və balet teatrının ilk qastrol tamaşalarının başlanması
* oktyabr — 223-cü Azərbaycan milli diviziyası yaradıldı.
* 11 dekabr- [[SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyəti]]nin Fərmanı ilə İsrafil Məmmədova [[Sovet İttifaqı Qəhrəmanı]] adı verildi. O, bu ada layiq görülən ilk azərbaycanlı idi.

== Doğumlar ==
* [[23 iyul]] – [[Flora Kərimova]] – [[Azərbaycan]] müğənnisi
* [[19 avqust]] — [[Camal Yusifzadə]], Azərbaycan şairi.
* [[10 fevral]] — [[Təyyar Abbasov]], Azərbaycan fiziki, fizika-riyaziyyat elmlər doktoru (1991), professor (1994).

[[Kateqoriya:1941| ]]</text>
      <sha1>84lhs5i1sklir7duhnk7o8zgti2omrc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1942</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4651</id>
    <revision>
      <id>9042235</id>
      <parentid>8778752</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T11:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Acategory II</username>
        <id>348505</id>
      </contributor>
      <origin>9042235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2475" sha1="mua03h7111wr8d50jyzhv2aip45v62o" xml:space="preserve">{{il naviqasiyası|1942}}
{{Təqvim illəri}}

== Hadisələr ==
* [[1 yanvar]] - 26 dövlət tərəfindən [[Atlantika xartiyası]] prinsiplərinə qoşulmaq haqqında &quot;Birləşmiş Millətlərin Bəyannaməsi&quot;nin imzalanması.
* [[2 yanvar]] - [[İkinci dünya müharibəsi]] zamanı [[Filippin]]in paytaxtı [[Manila]]nın [[Yaponiya]] tərəfindən işğal olunması.
* [[20 yanvar]] — Sovet Ordusu tərəfindən [[Mojaysk]] şəhərinin azad edilməsi.
* [[25 yanvar]] - [[Tailand]]ın [[ABŞ]]-a və [[Böyük Britaniya]]ya [[müharibə]] elan etməsi.
* [[29 yanvar]] - [[SSRİ]], [[Böyük Britaniya]] və [[İran]] arasında müttəfiqlik haqqında müqavilə imzalanması.
* [[15 fevral]] - [[Yaponiya]] ordusu tərəfindən [[Sinqapur]]un işğal edilməsi.
* [[12 may]] - Cənub-Qərb cəbhəsinin [[Xarkov]] əməliyyatının başlanması.
* [[1 iyul]] - Alman qoşunları tərəfindən [[Sevastopol]]un işğal edilməsi.
* [[2 avqust]] - [[Azərbaycan legionu]] yaradılmışdır.
* [[İndoneziya]]nın paytaxtı [[Cakarta]] adlanıb.
* fevral-mart - 416-cı Azərbaycan milli diviziyası yaradıldı.
* may - 77-ci Azərbaycan milli diviziyası yenidən komplektləşdirildi.
* avqust-sentyabr - 271-ci Azərbaycan milli diviziyası yaradıldı.
* [[9 sentyabr]] - Azərbaycan SSR-də hərbi vəziyyət elan edildi.

== Doğumlar ==
* [[8 yanvar]] — [[Stiven Hokinq]] – müasir dövrün ən məşhur və ən nüfuzlu fizik-nəzəriyyəçilərindən biridir  
* [[6 fevral]] — [[Əhməd-Cabir Əhmədov]] - texnika üzrə fəlsəfə doktoru (1973), Əməkdar müəllim Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü,  
* [[25 mart]] — [[Areta Franklin]] – R&amp;B, soul və gospel stilində ifa edən amerikan müğənnisi  
* [[30 aprel]] — Siyavuş Fərhad oğlu Qarayev - [[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]]nın həqiqi üzvü, kimya elmləri doktoru, professor, əməkdar elm xadimi, [[Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyası]]nın rektoru
* [[6 may]] — [[Hicran Hüseynov]] – [[Azərbaycan]] [[diktor]]u
* [[25 may]] — [[Aleksandr Kalyagin]] – rus aktyoru
* [[18 iyun]] — [[Pol Makkartni]] – İngiltərə müğənnisi
* [[24 iyun]] — [[Mehmet Saray]] – tarixçi
* [[13 iyul]] — [[Harrison Ford]] – Amerikalı kino aktyoru
* [[Akkan Suvər]]

== Ölümlər ==
* Yazıçı, dramaturq, etnoqraf, pedaqoq - [[Rəşid bəy Əfəndiyev]]
* [[Feliks Hausdorf]]

[[Kateqoriya:1942| ]]</text>
      <sha1>mua03h7111wr8d50jyzhv2aip45v62o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042236</id>
      <parentid>9042235</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T11:37:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Acategory II</username>
        <id>348505</id>
      </contributor>
      <origin>9042236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2506" sha1="eq3c55gvezom7kh4r3vhrnp2txh60ok" xml:space="preserve">{{il naviqasiyası|1942}}
{{Təqvim illəri}}

== Hadisələr ==
* [[1 yanvar]] - 26 dövlət tərəfindən [[Atlantika xartiyası]] prinsiplərinə qoşulmaq haqqında &quot;Birləşmiş Millətlərin Bəyannaməsi&quot;nin imzalanması.
* [[2 yanvar]] - [[İkinci dünya müharibəsi]] zamanı [[Filippin]]in paytaxtı [[Manila]]nın [[Yaponiya]] tərəfindən işğal olunması.
* [[20 yanvar]] — Sovet Ordusu tərəfindən [[Mojaysk]] şəhərinin azad edilməsi.
* [[25 yanvar]] - [[Tailand]]ın [[ABŞ]]-a və [[Böyük Britaniya]]ya [[müharibə]] elan etməsi.
* [[29 yanvar]] - [[SSRİ]], [[Böyük Britaniya]] və [[İran]] arasında müttəfiqlik haqqında müqavilə imzalanması.
* [[15 fevral]] - [[Yaponiya]] ordusu tərəfindən [[Sinqapur]]un işğal edilməsi.
* [[12 may]] - Cənub-Qərb cəbhəsinin [[Xarkov]] əməliyyatının başlanması.
* [[1 iyul]] - Alman qoşunları tərəfindən [[Sevastopol]]un işğal edilməsi.
* [[2 avqust]] - [[Azərbaycan legionu]] yaradılmışdır.
* [[İndoneziya]]nın paytaxtı [[Cakarta]] adlanıb.
* fevral-mart - 416-cı Azərbaycan milli diviziyası yaradıldı.
* may - 77-ci Azərbaycan milli diviziyası yenidən komplektləşdirildi.
* avqust-sentyabr - 271-ci Azərbaycan milli diviziyası yaradıldı.
* [[9 sentyabr]] - Azərbaycan SSR-də hərbi vəziyyət elan edildi.

== Doğumlar ==
* [[8 yanvar]] — [[Stiven Hokinq]] – müasir dövrün ən məşhur və ən nüfuzlu fizik-nəzəriyyəçilərindən biridir  
* [[6 fevral]] — [[Əhməd-Cabir Əhmədov]] - texnika üzrə fəlsəfə doktoru (1973), Əməkdar müəllim Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü,  
* [[25 mart]] — [[Areta Franklin]] – R&amp;B, soul və gospel stilində ifa edən amerikan müğənnisi  
* [[30 aprel]] — Siyavuş Fərhad oğlu Qarayev - [[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]]nın həqiqi üzvü, kimya elmləri doktoru, professor, əməkdar elm xadimi, [[Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyası]]nın rektoru
* [[6 may]] — [[Hicran Hüseynov]] – [[Azərbaycan]] [[diktor]]u
* [[25 may]] — [[Aleksandr Kalyagin]] – rus aktyoru
* [[18 iyun]] — [[Pol Makkartni]] – İngiltərə müğənnisi
* [[24 iyun]] — [[Mehmet Saray]] – tarixçi
* [[13 iyul]] — [[Harrison Ford]] – Amerikalı kino aktyoru
* [[Akkan Suvər]]

== Ölümlər ==
* [[Rəşid bəy Əfəndiyev]] - Yazıçı, dramaturq, etnoqraf, pedaqoq. - 
* [[Feliks Hausdorf]] - Alman riyaziyyatçısı.

[[Kateqoriya:1942| ]]</text>
      <sha1>eq3c55gvezom7kh4r3vhrnp2txh60ok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fənərbaxça FK</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7226</id>
    <revision>
      <id>9041856</id>
      <parentid>8967900</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zafer</username>
        <id>71943</id>
      </contributor>
      <comment>Photo add</comment>
      <origin>9041856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61997" sha1="1emx7hkt1hv7h63ioliy9sjj7iszhpb" xml:space="preserve">{{mənbə azlığı}}
{{futbol klubu
| klubun tam adı = Fenerbahçe Spor Kulübü [[Səhmdar cəmiyyəti|A.Ş]]
| emblem = Fənərbaxça FK loqo.png
| ölkə = {{TUR}}
| rəngləri = {{Rəng qutusu|#ffed00}}{{Rəng qutusu|#002d72}} [[Sarı]]-[[göy]] (Lacivərd)
| ləqəbi = Sarı-Lacivertliler,&lt;br&gt;Sarı Kanaryalar, &lt;br&gt; Efsane, &lt;br&gt; Cumhuriyet &lt;small&gt;(Respublika)&lt;/small&gt;
| yaranma tarixi = {{Start date and age|df=yes|1907|5|3}}
| stadionu = [[Şükrü Saracoğlu stadionu]]
| tutumu = 47.834
| prezidenti = {{bayraq|Türkiyə}} Əziz İldırım
| baş məşqçisi = {{bayraq|Türkiyə}} İsmail Kartal
| liqa = [[Türkiyə Super Liqası]]
| mövsüm = 2024/25
| Rəsmi vebsaytı = http://www.fenerbahce.org
| sıra = '''2.'''
| pattern_la1 = _fenerbahce2526h
| pattern_b1  = _fenerbahce2526h
| pattern_ra1 = _fenerbahce2526h
| pattern_sh1 =_fenerbahce2526h
| pattern_so1 = _fenerbahce2526hl
| shorts1 = FFFFFF
| socks1 = FFFFFF
| pattern_la2 = _fenerbahce2526a
| pattern_b2 = _fenerbahce2526a
| pattern_ra2 = _fenerbahce2526a
| pattern_sh2 =_fenerbahce2526a
| pattern_so2 = _adidasnavy
| leftarm2 = FFFF00
| body2 = FFFF00
| rightarm2 = FFFF00
| shorts2 = FFFF00
| socks2 = FFFF00
| pattern_la3 =_fenerbahce2526t 
| pattern_b3 =_fenerbahce2526t 
| pattern_ra3 =_fenerbahce2526t 
| pattern_sh3 =_fenerbahce2526t
| pattern_so3 =_fenerbahce2526t2  
| shorts3 = 000040
| socks3 = 000040
}}
'''Fənərbaxça Futbol Klubu''' ({{dil-tr|Fenerbahçe Futbol Kulübü}}) qısaca '''&quot;Fənərbaxça&quot;''' — &quot;[[Fənərbaxça İK|Fənərbaxça İdman Klubu]]&quot;nun nəznində fəaliyyət göstərir. Hazırda klub, [[Super Liqa (Türkiyə)|Türkiyə Super Liqasında]] mübarizə aparır.&lt;ref name=&quot;Arxivlənmiş surət&quot;&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.tff.org/default.aspx?pageID=438&amp;kulupID=3592 |access-date=2023-05-04 |archive-date=2023-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230504070543/https://www.tff.org/default.aspx?pageID=438&amp;kulupID=3592 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Klubun futboldan başqa digər mübarizə apardığı idman növləri [[basketbol]], [[voleybol]], atletika, [[boks]], [[avarçəkmə]], [[Yelkən idmanı|yelkənli idman]], [[üzgüçülük]] və [[stolüstü tennis]]dir. &quot;Fənərbaxça&quot; futbol klubu ev oyunlarını [[İstanbul]] [[Kadıköy]]dəki 47.834 nəfər tutumlu [[Şükrü Saracoğlu stadionu]]nda keçirir.&lt;ref name=&quot;Arxivlənmiş surət&quot;/&gt;

1907-ci ildə bir idman klubu olaraq qurulan &quot;Fənərbaxça&quot;, türk futbolu tarixinin ən uğurlu və ən populyar idman klublarından biridir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.sabah.com.tr/multimedya/galeri/spor/hangi-sehirde-hangi-takimin-taraftari-daha-fazla?albumId=40831 |access-date=2023-05-04 |archive-date=2013-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104235918/http://www.sabah.com.tr/multimedya/galeri/spor/hangi-sehirde-hangi-takimin-taraftari-daha-fazla?albumId=40831 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://spor.haber7.com/spor/haber/784014-avrupada-en-basarili-turk-takimi |access-date=2023-05-04 |archive-date=2014-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217191928/http://spor.haber7.com/spor/haber/784014-avrupada-en-basarili-turk-takimi |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&quot;Fənərbaxça&quot;, Türkiyə super liqasında 19 dəfə çempionluq qazanmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.rsssf.org/tablest/turkchamp.html |access-date=2023-05-04 |archive-date=2023-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207082756/https://www.rsssf.org/tablest/turkchamp.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.fenerbahce.org/28-sampiyonluk |access-date=2021-03-26 |archive-date=2019-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704205543/https://fenerbahce.org/28-sampiyonluk |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Həmçinin 6 dəfə Türkiyə kuboku, 9 dəfə Türkiyə Super Kuboku əldə etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.fenerbahce.org/ |access-date=2021-03-26 |archive-date=1996-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/19961224064843/https://www.fenerbahce.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Klub avrokuboklar üzrə, ən yaxşı nəticəni 2012–13 mövsümündə, [[UEFA Avropa Liqası]]da yarımfinalına yüksələrək əldə etmişdir. 1968-ci ildə çempionluğunu qazandığı Balkan Kuboku Türkiyədə və klub tarixində ilk avrokubok olub.

&quot;Sarı Kanaryalar&quot; ləqəbli &quot;Fənərbaxça&quot;, &quot;[[Trabzonspor FK|Trabzonspor]]&quot; və &quot;[[Beşiktaş PFK|Beşiktaş]]&quot; kimi klublarla yarışsa da, ən böyük rəqibi eyni şəhərdə yerləşən &quot;[[Qalatasaray FK|Qalatasaray]]&quot;dır. Bu iki klub arasında baş tutan matçlar &quot;qitələrarası derbi&quot; və ya &quot;Avrasiya derbisi&quot; adlanır. Klubun ənənəvi forması düz, sarı və sürməyi zolaqlı formadan, ağ şortdan və yanlarda açıq rəngli ağ corabdan ibarətdir.

== Tarixi ==
===1907-1959===
Osmanlı Səfirliyinin birinci katibi Nurizadə Suad bəyin oğlu Mehmet Ziya Songülən, Hərəkat Ordusunun general-mayoru Şəvki Paşanın oğlu Ayətullah bəy, ədəbiyyat adamı Samipaşazadə Səzai bəyin qardaşı oğlu və Hərbi Dəniz Qüvvələrinin tələbəsi Ənver Nəcip (Okaner), Bəsrə valisi Əbdürrəhman Sami Əfəndinin oğlu, Alman Liseyi şagirdi Həsən Sami Qocaməmi, &quot;Hindistanlı&quot; kimi tanınan Asəf Beşpınar, Haccarzadə Mehmet Tofiq və vali Saffət Paşanın oğlu Hakkı Saffet Tarı oynayıblar. İngiltərə və Yunanıstan futbol komandalarının həmin illərdə Papazın Çayırı, İstanbul Kadıköydəki bir ərazi vahidi olan Kalamışda, &quot;Papanın Çayırı&quot; adlanan köhnə futbol meydançasında İngilislərin və [[Yunanlar]]ın yaratmış olduqları klubun oyununu seyr edirdilər. İngilislərin içində yer aldığı &quot;Moda&quot; futbol klubunda oynayan ilk türk futbolçu &quot;Bobby&quot; ləqəbli Fuat Hüsnü Qayacanı seyr etməkdə idilər.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://fenerleaks.wordpress.com/2012/04/09/1907-1987-fenerbahce-spor-kulubu-tarihi-1/ |access-date=2023-05-04 |archive-date=2014-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141027115744/http://fenerleaks.wordpress.com/2012/04/09/1907-1987-fenerbahce-spor-kulubu-tarihi-1/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1907-ci ilin yazında bir matçdan sonra Nəcib, Ziya və Ayətullah bəy Nəcib bəyin Beşbıyıq Sokakdakı Moda evində toplaşırlar. Tarixlərinin dəstəyi ilə güclənən bu gənclər quracaqları komandanın ilk ideyasını ortaya atdılar. Bu gənc dostlar qrupunun məsləhətindən sonra dövrün varlılarından olan, lazımi pulu maliyyələşdirəcək Saint-Joseph məzunu mühəndis Nurizadə Ziya klubun qurucu prezidenti, Ayətullah bəy, Osmanlı Bankının zabitlərindən olan Saint-Joseph məzunu, Dəniz Məktəbində məmur (katib) vəzifəsində çalışırdı. Kapitan və xəzinədarlıq (xəzinədar) vəzifələrini yeni bitirmiş Nəcib bəy ilə bölüşürdü. Yaşadıqları məhəllədən ilhamlanaraq klubun adını Fənərbaxça Futbol Klubu olaraq təyin etdilər. Beləliklə, Fənərbaxça İdman Klubu 1907-ci ildə İstanbulun Kadıköyün Moda səmtində futbol komandası olaraq quruldu.

Klub prezidenti Ziya bəy önü və qolları düyməli flanel parçadan olan sarı və ağ rəngli boş formaları, tünd göy rəngli şortları və sarı aslanlı yun corabları şəxsən özü İngiltərədən gətirdi. Saint-Joseph Kolleci türk müəllimi Ənverin nəzarətində Kuşdili və Fənərbaxça çəmənliklərində ilk məşqinə başlayıb. Qısa müddətdə məhəllənin futbola qadir gənclərini öz ətrafına toplayan klubun ilk heyəti yəqin ki; Hinddə Asəf — Nəcib, Ziya — Böyük Həsən — Həsən Sami, Çərkəz Səbri — Nəsuhi, Şevkati — Qalip — Hüseyn, Hayrullah bəy kompozisiya və ya; Asəf — Ziya — Həsən Sami — Ayətullah — Məzhar — Nəcib — Fəthi — Qalip — Hüseyn — Böyük Həsən — Nevzatda ibarət idi.

&quot;Fənərbaxça&quot; futbol komandası ilk dəfə 1908-ci ildə &quot;İstanbul Futbol Liqası&quot;na qatılıb. Enver Yetikerdən sonra klubun baş məşqçisi, həm də futbolçusu olan Hüseyin Dalaklı oldu&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20150512002911/http://www.turkfutbolu.net/tumligler/istanbul09-10.html&lt;/ref&gt;. İlk iki ildə klubun təsisçilərinin istefası səbəbi ilə klub &quot;İstanbul Liqası&quot;nda ayaqda qala bilmədi. 1911–12 mövsümündə Zeki (Mazlum), Karnik Arslanyan, Abbas (Elkatipzadə), Mustafa (Elkatipzadə), Yəhya Bərki (Qaragözoğlu), Hüseyn (İzzi), Arif, Kamal (Aşkın), Tevfik, Nuri, Qalip (Kulaksızoğlu), Nasuhi (Baydar) və Enver Yetikeribarət kimi oyunçulardan ibarət komanda, yenilməz çempion olaraq tarixində ilk liqa çempionluğunu qazandı.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.angelfire.com/ab7/semihgl/tarih.htm |access-date=2023-05-05 |archive-date=2014-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230152555/http://www.angelfire.com/ab7/semihgl/tarih.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; &quot;Fənərbaxça&quot; 1912–13 mövsümünü lider olaraq davam etdirsə də, bu mövsüm; [[Balkan müharibələri]] səbəbindən tamamlana bilmədi&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20140221083315/http://www.turkfutbolu.net/tarih/tarih1.html&lt;/ref&gt;. Bunun nəticəsində 1907 artıq tanınan Fənərbaxçanın rəsmi quruluşu 1913-cü ildə qeydə alındı. &quot;1907-ci ildə Kuşdili Çayırında qurulan və Həmid Hüsnünün (Kayacan) rəhbəri olduğu Fənərbaxça İdman Klubu fiziki və intellektual tərbiyəni yaymaq, ölkə gənclərini həyat mübarizəsinə, bəlalara və hərbi səfərlərə (müharibə) öyrətmək məqsədi daşıyır&quot;. Klub rəsmi olaraq bu sənədlə qeydiyyatdan keçib. Bu rekord eyni zamanda bir türk futbol klubu haqqında indiyə qədər tapılan yeganə rəsmi Osmanlı qeydiyyat sənədidir.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20131106060409/http://gundem.bugun.com.tr/kulubumuz-hangisiydi-haberi/847277&lt;/ref&gt; O, bir mövsüm ardıcıl məğlubiyyətsiz İstanbul Liqası çempionluğunu qazanıb. Həmçinin &quot;Cümə Liqası&quot;nda mübarizə aparır. 1912-ci ildə qurulan və 1923-cü ilə qədər davam edən Fənərbaxça 1920–21 və 1922–23 mövsümlərini çempion olaraq tamamladı.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.turkfutbolu.net/tumligler/cumapuan.html |access-date=2023-05-05 |archive-date=2012-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120428174124/http://www.turkfutbolu.net/tumligler/cumapuan.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1922–23 mövsümündə Fənərbaxçanın çempionluğu dünyada misli görünməmiş bir mövsüm kimi tarixə düşdü.&lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20141027115744/http://fenerleaks.wordpress.com/2012/04/09/1907-1987-fenerbahce-spor-kulubu-tarihi-1/&lt;/ref&gt; Komandası tamamilə orta məktəb məzunları və tələbələrdən ibarət olan Fənərbaxça, mövsümü 58–0 hesabı ilə məğlubiyyətsiz və qol buraxmadan başa vurdu.&lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot;/&gt;

1923-cü ildə Fənərbaxça üçün ən mühüm hadisələrdən biri də İngiltərənin işğalçı qüvvələrinin komandanı general Çarlz Harinqton Harinqtonun İstanbuldan ayrılarkən onun adına bir turnir təşkil etməsi idi.&lt;ref name=&quot;ntvmsnbc.com&quot;&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.ntvmsnbc.com/news/345808.asp |access-date=2023-05-05 |archive-date=2008-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080604112626/http://www.ntvmsnbc.com/news/345808.asp |url-status=live }}&lt;/ref&gt; General bu kubokla bağlı ''&quot;Gardler Muhteliti türk klublarına meydan oxuyur. Qalibə Ali Baş Komandanın adını daşıyan böyük kubokun veriləcəyi bu matç üçün türk klubları istədikləri kimi gücləndiricilər ala bilərlər&quot;'' dedi və elan yerləşdirdi. Fənərbaxça isə generalın &quot;Fənərbaxça klubu bu matçı qeyd-şərtsiz, yalnız öz heyəti ilə qəbul edir&quot; deyə qəzet elanı ilə cavab verdi.

29 iyun 1923-cü ildə General Harrinqton Kuboku adı altında Taksim Stadionunda keçirilən matçda Fənərbaxça dövrün önəmli oyunçularından olan Zeki Rıza Sporelin vurduğu iki qolla qalib gəldi.&lt;ref name=&quot;ntvmsnbc.com&quot;/&gt; Oyun gecəsi Lozanna Konfransında bu qələbə xəbəri Türkiyə nümayəndə heyətinə çatdıqda, heyətin rəhbəri İsmət Paşa Fənərbaxça klubuna ''&quot;Hamınızı nümayəndə heyətimiz adından təbrik edir, sevinclə gözlərinizdən öpürəm&quot;'' deyə təbrik teleqramı göndərilib.&lt;ref name=&quot;ntvmsnbc.com&quot;/&gt;

1932-ci ilin iyununda Kusdili yanğını nəticəsində klub binasına ciddi ziyan dəydi və əksər material və sənədlər, o cümlədən kuboklar, üzv qeydləri və matç dəftərləri məhv edildi.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20140409060506/http://www.fenerbahce.org/kurumsal/detay.asp?ContentID=8&lt;/ref&gt; 1936-cı ildə ən güclü İstanbul, Ankara və İzmir komandalarının daxil olduğu Milli Klaster yaradıldı.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.angelfire.com/nj/sivritepe/5758/tl.html |access-date=2023-05-05 |archive-date=2018-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180531114942/http://www.angelfire.com/nj/sivritepe/5758/tl.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1938-ci ildə öz istəyi ilə liqadan çəkilən Fənərbaxça, digər bütün turnirlərdə iştirak edərək 1937, 1940, 1943, 1945, 1946 və 1950-ci illərdə 6 dəfə çempionluq qazanaraq bu kubokda ən çox qələbə qazanan komanda olub.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.sporyazarlari.com/futbol/fenerbahce/metin-sipahioglu/23-05-2013/kanitlarla-9-sampiyonluk-katliami-ve-uyuyan-fenerbahce/568444.aspx |access-date=2023-05-05 |archive-date=2014-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140720133639/http://www.sporyazarlari.com/futbol/fenerbahce/metin-sipahioglu/23-05-2013/kanitlarla-9-sampiyonluk-katliami-ve-uyuyan-fenerbahce/568444.aspx |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bu illərin ən önəmli futbolçularından biri Fənərbaxça ilə 615 matçda 423 qol vuran Lefter idi.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160305015252/http://www.sabah.com.tr/spor/sagwidget/2012/01/15/buyuk-ustaya-son-gorev&lt;/ref&gt; 1947–1951 və 1953–64 futbol mövsümü arasında Fənərbaxça forması geyinən Lefter, Türkiyədə klubda tərəfindən yubileyi qeyd olunan ilk futbolçu oldu.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20130921205345/http://www.ntvmsnbc.com/id/25313915&lt;/ref&gt; Fənərbaxça azerkeşlərinin könülündə taxd quran və Ordinaryüs&quot;ləqəbli verilən Lefter üçün
&lt;pre&gt;
Tribunalar söylədi minlərcə dəfə
Ver Lefterə yaz dəftərə.
Bitdi qələm doldu dəftər
Bu aləmdə kral Lefter.
&lt;/pre&gt;
sloganı yazıldı&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20130118074427/http://tr.eurosport.com/futbol/ordinaryus._sto3075960/story.shtml&lt;/ref&gt;

1939-cu ildə türk futbolu tarixində ilk dəfə gecə oyunları oynanılıb. 9 sentyabr 1939-cu ildə saat 21:00-da Fənərbaxça ilə Bəyoğluspor arasında keçirilən bu ilk matçda Fənərbaxça rəqibini 4-2 hesabı ilə məğlub etdi. &quot;Fənərbaxça&quot;nın futbolçusu Fikrət Qırcan ilk gecə oyununda ilk qolu vurub.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20150322224933/http://dosyalar.hurriyet.com.tr/fix98/75yil/85ekl.htm&lt;/ref&gt;

Fənərbaxça ilk dəfə 1908-09 mövsümündə qatıldığı və 1958-59 mövsümünə qədər fərqli statuslarda çıxış etdiyi İstanbul Liqalarında 16 çempionluq qazandı. Bu çempionatların 14-ü İstanbul Liqası, 2-si Cümə Liqası kuboku olub.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20120315023427/http://turkfutbolu.net/tarih/tarih4.html&lt;/ref&gt;

=== 1959-1969 ===
21 fevral 1959-cu ildə yalnız İstanbul, Ankara və İzmir komandalarının iştirak edə bildiyi Türkiyə 1-ci Futbol Liqası quruldu. Ağ-qırmızı qruplar şəklində təşkil edilən və 16 komandanın yer aldığı liqada “Fənərbaxça” ağ qrupda yer alıb. Macarıstanlı baş məşqçi İqnas Molnarın&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20150618022320/http://www.fenerbahcecumhuriyeti.org/Fenerbahcenin_Teknik_Direktorleri.asp&lt;/ref&gt; idarəçiliyində olan &quot;Fənərbaxça&quot; 12 qələbə və 2 heç-heçə ilə qrup liderini 26 xalla tamamlayıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.futbolekonomi.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1900:anslar-muesavi-favori-yok&amp;catid=265:lale-orta&amp;Itemid=58 |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122030417/https://www.futbolekonomi.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1900:anslar-muesavi-favori-yok&amp;catid=265:lale-orta&amp;Itemid=58 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
Finalda qırmızı qrupun qalibi “Qalatasaray”la üz-üzə gəlib. İki matç olaraq təşkil edilən finalda ilk matçda 1-0 uduzsa da, ikinci görüşdə Yüksel Gündüz, Mustafa Güven, Naci Erdem və Şeref Hasın vurduğu qollarla rəqibini 4-0 məğlub edərək birinci olub. Türkiyə 1-ci Futbol Liqasının çempionu.&lt;ref&gt;Dağlaroğlu, Rüştü, &quot;Fenerbahçe Spor Kulübü Tarihi&quot;, İstanbul (1988), s. 39&lt;/ref&gt; 1959-60 mövsümündə liqanı ikinci bitirən Fənərbaxça eyni mövsüm tarixində ilk dəfə Çempion Klublar Kubokunda iştirak etdi. Nemzeti Bajnoksáq 1-ci təsnifat mərhələsində çempion Çepeli 1-1 və 3-2 hesabları ilə mübarizədən kənarlaşdıraraq ikinci mərhələyə adlayıb. İkinci turda Fransa liqasının çempionu Nitsa ilə qarşılaşan Fənərbaxça turnirdən kənarlaşdırılaraq turnirlə vidalaşdı.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://arsiv.ntv.com.tr/news/176497.asp |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2021-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210805111232/http://arsiv.ntv.com.tr/news/176497.asp |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1960-cı ildə macar məşqçi Laszlo Székely komandanın rəhbəri təyin edildi.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; Fənərbaxça 1960-61 mövsümündə 38 oyunda 26 qələbə, 9 heç-heçə və 3 məğlubiyyətlə liqanı yenidən çempion olaraq başa vurdu.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.sabah.com.tr/galeri/spor/tum_sampiyonluklarini_hatirlayalim |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2019-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410004433/https://www.sabah.com.tr/galeri/spor/tum_sampiyonluklarini_hatirlayalim |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bu mövsümün ən mühüm inkişaflarından biri də “Fənərbaxça”nın ən önəmli futbolçularından biri olan Can Bartunun mövsümün sonunda İtaliyanın “[[Fiorentina FK|Fiorentina]]” komandasına transferi oldu.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.posta.com.tr/magazin/pazar-postasi/sik-giyiminden-dolayi-turkiyede-adi-baron-italyada-sinyor-oldu-166405 |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2023-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720154443/https://www.posta.com.tr/magazin/pazar-postasi/sik-giyiminden-dolayi-turkiyede-adi-baron-italyada-sinyor-oldu-166405 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Fənərbaxça 1961-62 mövsümündə 2-ci turda qatıldığı turnirdə Nürnberqə 2-1 və 1-0 hesabları ilə uduzaraq yenidən Çempion Klublar Kubokunda mübarizə aparmaq hüququ qazanıb və kubokla vidalaşıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://beinsports.com.tr/haber/fenerbahce-siftah-pesinde |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2023-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720174503/https://beinsports.com.tr/haber/fenerbahce-siftah-pesinde |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1962-ci ilin yanvarında Necdet Erdem komandanın başçısı təyin edildi.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; 1962-ci ilin iyulunda komandanın başına Yuqoslaviya məşqçisi Miroslav Kokotoviç təyin edildi.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; 1962-63 mövsümünü üçüncü yerdə bitirən Fənərbaxça, 1963-64 Kubok Qalibləri Kubokunda iştirak etdi.İlkin seçmə mərhələdə Rumıniya liqa komandalarından Petrolul Ploieşti məğlub edən Fənərbaxça, ilk mərhələdə İrlandiyanın Şimal Liqası təmsilçisi &quot;Linfild&quot;i mübarizədən kənarlaşdıraraq, Çempion Klublar Kubokunda ilk dəfə 1/4 finala yüksəlib. tarix. 1/4 finalda Nemzeti Bajnoksáq MTK Budapeşt ilə qarşılaşıb. İlk görüşdə 2:0 hesabı ilə uduzan “Fənərbaxça” ikinci görüşdə 3:1 hesabı ilə qalib gələrək, turu pley-offa daşıdı. Lakin pley-off matçında kuboku 1:0 hesabı ilə uduzaraq kubokla vidalaşdı.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20150910121724/http://www.rsssf.com/ec/ec196364.html#cwc&lt;/ref&gt; Miroslav Kokotoviçin rəhbərliyi altında həm Avropada, həm də Türkiyədə uğurlu mövsüm keçirən “Fənərbaxça” eyni mövsümdə liqanı çempion kimi başa vurub&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.sabah.com.tr/spor/futbol/2012/05/11/fenerbahce-19-sampiyonlugun-pesinde |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2019-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409155803/https://www.sabah.com.tr/spor/futbol/2012/05/11/fenerbahce-19-sampiyonlugun-pesinde |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

1964-65 mövsümündə menecer vəzifəsinə British Oscar Hold təyin edildi.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; &quot;Fənərbaxça&quot; bu mövsüm dördüncü dəfə liqa çempionluğunu qazanıb. 1965-66 mövsümündə Selahattin Torkalın idarə etdiyi komanda liqanı üçüncü, 1966-67 mövsümündə isə Abdullah Gegiçin rəhbərliyi altında liqanı ikinci yerdə bitirdi.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tr.wikipedia.org/wiki/Fenerbah%C3%A7e_(futbol_tak%C4%B1m%C4%B1)#cite_note-24 |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604124617/https://tr.wikipedia.org/wiki/Fenerbah%C3%A7e_(futbol_tak%C4%B1m%C4%B1)#cite_note-24 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bu mövsümün ən əhəmiyyətli inkişaflarından biri Fənərbaxçanın Balkan Kubokunu qazanması oldu&lt;ref name=&quot;arsiv.ntv.com.tr&quot;&gt;{{Cite web |url=http://arsiv.ntv.com.tr/news/272498.asp |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2021-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210805101410/http://arsiv.ntv.com.tr/news/272498.asp |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Fənərbaxçanın Balkan Kuboku titulu Türkiyə futbol komandasının rəsmi beynəlxalq təşkilatda qazandığı ilk çempionluq olub. Kubokun final matçında Yunanıstan liqasının komandalarından olan AEK ilə qarşılaşan Fənərbaxça, Ogün Altıparmakın iki, Yılmaz Şenin bir qolu ilə rəqibini 3-1 məğlub etdi.&lt;ref name=&quot;arsiv.ntv.com.tr&quot;/&gt;

1967-68 mövsümündə İqnas Molnarı yenidən komandanın başına gətirən Fənərbaxça, ən yaxın izləyicisi Beşiktaşdan 7 xal qabaqda mövsümü çempion olaraq başa vurdu.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.mackolik.com/puan-durumu/t%C3%BCrkiye-s%C3%BCper-lig/1967-1968/482ofyysbdbeoxauk19yg7tdt |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2022-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606201404/https://www.mackolik.com/puan-durumu/t%C3%BCrkiye-s%C3%BCper-lig/1967-1968/482ofyysbdbeoxauk19yg7tdt |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Həmin mövsüm Türkiyə Kubokunun finalında Altay ilə qarşılaşan Fənərbaxça, Ogün Altıparmak və Nedim Doğanın vurduğu qollarla rəqibini 2-0 məğlub edərək ilk Türkiyə Kuboku çempionluğunu qazandı.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.milliyet.com.tr/skorer/fenerbahce-kupada-50-sezonuna-basliyor-1633646 |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701200954/https://www.milliyet.com.tr/skorer/fenerbahce-kupada-50-sezonuna-basliyor-1633646 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1968-69 mövsümündə Çempion Klublar Kubokunda iştirak edən 1-ci tura qatılan Fənərbaxça, ilk matçın 0-0 bitməsindən sonra ikinci matçda İngiltərə Premyer Liqası komandalarından Mançester Sitiyə qalib gələrək liderliyə yüksəldi. 2-ci tur. 2-ci turda Hollandiya liqasının komandalarından olan &quot;Ayaks&quot;la qarşılaşan &quot;Fənərbaxça&quot; hər iki matçda 2-0 məğlub olaraq turnirlə vidalaşdı.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20150614041728/http://www.rsssf.com/ec/ec196869.html&lt;/ref&gt; 1969-cu ilin martında İqnas Molnar komandadan ayrıldı. Mövsümü müvafiq olaraq Fikrət Kırcan və Bəsri Dirimlilinin&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; rəhbərliyi altında keçirən &quot;Fənərbaxça&quot; liqanı dördüncü pillədə başa vurub.

== Emblem ==
1910-cu ildə rəsm çəkməkdə istedadlı futbolçu [[Topuz Hikmət]]in çəkdiyi emblem hər kəs tərəfindən qəbul edilmişdir.

Əsasən sarı-göy (Lacivərt) və başqa 3 rəngdən ibarət loqoda '''Fenerbahçe Spor Kulübü *1907* ''' yazılmışdır. 1929-cu ildən etibarən [[Osmanlı Türkcəsi]] ilə yazılmış hərflər yeni [[Türk dili]]nə çevrilmişdir. Loqonun üzərində kiçik dəyişikliklər, redaktələr edilmiş ve əslı qorunaraq günümüzə qədər gəlmişdir.

== Dünya Fənərbaxçalılar Günü ==
Dünyada ve [[Türkiyə]]də, ilk dəfə Fənərbaxça İdman Klubu bir günü Fənərbaxçalılara həsr etmişdir. 1907 quruluş ilinə görə təyin olunmuş gün, 19 İyul (19.07) saat 19:07 olarak müəyyən edilmişdir. Hər il Dünya Fənərbaxçalılar Günü, ölkədə və xaricdə təntənə ilə qeyd edilir.

== Rəqabət ==
Fənərbaxçanın ən böyük rəqibləri [[Beşiktaş PFK|Beşiktaş]], [[Trabzonspor FK|Trabzonspor]] və [[Qalatasaray FK|Qalatasaray]] klublarıdır. Ən böyük rəqibi isə [[Qalatasaray FK|Qalatasaray]] klubudur və bu klublar arasında keçirilən oyunlar &quot;Qitələrarası Derbi&quot; adlanır.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Rəqib
!Q
!H
!M
|-
|[[Qalatasaray PFK|Qalatasaray]]
|147
|120
|122
|-
|[[Beşiktaş PFK|Beşiktaş]]
|132
|91
|125
|-
|[[Trabzonspor FK|Trabzonspor]]
|48
|36
|38
|}

== Heyəti ==
[[File:Fenerbahçe SK 20260805 (20) (cropped).JPG|thumb|260px|Fənərbaxça 2026]]
{{Yenilənib|15 sentyabr 2024}}
{{fs start}}
{{fs player|no=2|pos=DF|nat=Türkiyə|name=[[Çağlar Söyüncü]]|other=}}
{{fs player|no=3|pos=DF|nat=Türkiyə|name=[[Samet Akaydin]]}}
{{fs player|no=5|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[İsmayıl Yüksək]]}}
{{fs player|no=6|pos=DF|nat=Qana|name=[[Aleksander Cinku]]}}
{{fs player|no=8|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Mert Hakan Yandaş]]}}
{{fs player|no=9|pos=FW|nat=Bosniya və Herseqovina|name=[[Edin Ceko]]}}
{{fs player|no=10|pos=MF|nat=Serbiya|name=[[Duşan Tadiç]]}}
{{fs player|no=11|pos=MF|nat=İngiltərə|name=[[Rayan Kent]]}}
{{fs player|no=13|pos=MF|nat=Braziliya|name=[[Fred (futbolçu)|Fred]]}}
{{fs player|no=16|pos=DF|nat=Türkiyə|name=[[Mert Müldür]]}}
{{fs player|no=17|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[İrfan Can Kahveci]]}}
{{fs player|no=18|pos=MF|nat=Serbiya|name=[[Filip Kostiç]]}}
{{fs player|no=19 |pos=FW|nat=Mərakeş|name=[[Yusuf en-Nesiri]]}}
{{fs player|no=20|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Cengiz Ündər]]}}
{{fs mid}}
{{fs player|no=22|pos=DF|nat=Türkiyə|name=[[Levent Mərcan]]}}
{{fs player|no=23|pos=FW|nat=Türkiyə|name=[[Cenk Tosun]]}}
{{fs player|no=24|pos=DF|nat=Niderland|name=[[Ceyden Ostervolde]]}}
{{fs player|no=28|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Baştuğ Elmaz]]}}
{{fs player|no=30|pos=GK|nat=Türkiyə|name=[[İrfan Can Eğribayat]]}}
{{fs player|no=34|pos=MF|nat=Mərakeş|name=[[Sofyan Amrabat]]}}
{{fs player|no=40|pos=GK|nat=Xorvatiya|name=[[Dominik Livakoviç]]}}
{{fs player|no=50|pos=DF|nat=Braziliya|name=[[Rodriqo Bekan]]}}
{{fs player|no=53|pos=MF|nat=Polşa|name=[[Sebastian Şimanskiy]]}}
{{fs player|no=54|pos=GK|nat=Türkiyə|name=[[Ertuğrul Çetin]]}}
{{fs player|no=70|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Oğuz Aydın]]}}
{{fs player|no=97|pos=FW|nat=Fransa|name=[[Allan Sent-Maksimin]]}}
{{fs player|no=–|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Burak Kapacak]]}}
{{fs end}}

=== Heyətdən kənarda ===
{{fs start}}
{{fs player|no=-|pos=DF|nat=Türkiyə|name=[[Doğukan Demir]]}}
{{fs player|no=-|pos=FW|nat=Türkiyə|name=[[Emir Ortakaya]]}}
{{fs player|no=-|pos=FW|nat=Misir|name=[[Ömer Feyid]]}}
{{fs player|no=-|pos=DF|nat=Türkiyə|name=[[Yiğit Efe Demir]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Yiğit Fidan]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Mustafa Akyıldız]]}}
{{fs player|no=-|pos=DF|nat=Türkiyə|name=[[Necat Aydın]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Emre Demir]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Sloveniya|name=[[Mixa Zayts]]}}
{{fs mid}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Braziliya|name=[[Linkoln Enrike]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Cənubi Koreya|name=[[Co Cin-ho]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Kot-d'İvuar|name=[[Marius Tresor Do]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Efekan Karayazı]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Emirhan Arkutcu]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Eren Balaban]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Samet Sarqın]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Əmrə Mor]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Çağrı Fedai]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Furkan Onu Akyüz]]}}
{{fs end}}

== Fənərbaxçada oynamış məşhur futbolçular ==
[[Fayl:Avropa Liqası Muzeyi Bakıda 26.jpg|thumb|Klubun forması Avropa Liqası Muzeyində]]
{{Siyahı sütunlarla|3|
* [[Aleksandro de Souza|Aleks]]
* [[Ariel Orteqa]]
* [[Aykut Kocaman]]
* [[Brian Steen Nielsen]]
* [[Can Bartu]]
* [[Cəmil Turan]]
* [[Dirk Kuyt]]
* [[Elvir Baliç]]
* [[Elvir Boliç]]
* [[Cey-Cey Okoça]]
* [[Yes Hog]]
* [[Kennet Andersson]]
* [[Lefter Küçükandonyadis]]
* [[Milan Rapaiç]]
* [[Nikola Anelka]]
* [[Pier van Hoydonk]]
*Raul Meireles
*Roberto Karlos
* [[Rıdvan Dilmen]]
* [[Robin van Persi]]
* [[Rüştü Reçber]]
* [[Səlcuq Yula]]
* [[Sergey Rebrov]]
* [[Serhat Akın]]
* [[Stefen Appiah]]
* [[Toni Şumaxer]]
* [[Tuncay Şanlı]]
* [[Uçe Okeçukvu]]
* [[Viorel Moldovan]]
* [[Zoran Mirkoviç]]
* [[Mateja Kezman]]
* [[Əmrə Bəlözoğlu]]
* [[İssiar Dia]]
* [[Caner Erkin]]
* [[Lefter Küçükonyadis]]
*[[Volkan Dəmirəl]]
*Matyu Valbuena
*Mert Nobre
*Deyvid
*Daniyel Quiza
*Musa Sov
*Nani
*Simon Keya
*Yosef De Souza
*Lazar Markoviç
*Martin Şkrtel
*Roberto Soldado
*Viktor Moses
*Jose Sosa
*Luiz Qustavo
*Dyeqo Perotti
}}

== Maraqlı qeyd ==
Türkiyənin &quot;Fənərbaxça&quot; klubunun əfsanəsi Con Bartu 1957-ci il yanvarın 25-də fantastik əməl sahibi olub. Futbol komandasının növbəti çempionat oyununda qol vuran Bartu matç bitən kimi &quot;Fənərbaxça&quot;nın basketbol komandasına qoşulub və komandasının 44:43 hesabı ilə qalib gəldiyi oyunda 10 xal qazanıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=İki rəsmi oyuna çıxan futbolçular |url=http://apasport.az/news.php?id=27143 |access-date=2009-10-10 |archive-date=2021-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022222435/https://apasport.az/news.php?id=27143 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1922–23 Cümə Liqası, 1915-ci ildən bəri İstanbulda təşkil edilən Cümə Liqasının son sezonudur. Səkkiz komandanın mübarizə etdiyi liqanı Fənərbaxça məğlub olmadan və qol buraxmadan 23 xalla tamamlayaraq, çempion olaraq bitirdi. Oktyabrda, 1922-ci ildə başlayan liqa, Apreldə,1923'ün sonlarına doğru sona çatdı.

Türkiyənin ən böyük idman klubudur.

== Rənglər və Forma ==
{| class=&quot;wikitable&quot; align=right style=&quot;text-align: center&quot;
|-
! style=&quot;color:#FDEF00; background:#133A61;&quot;|İllər
! style=&quot;color:#FDEF00; background:#133A61;&quot;|Forma istehsalçısı
|-
|1984–1985
| [[Adidas]]
|-
|1985–1988
| Güner
|-
|1988–2000
| [[Adidas]]
|-
|2000–2004
| [[Fenerium]]
|-
|2004–2021
| [[Adidas]]
|-
|2021-2025
| Puma
|-
|2025-
| [[Adidas]]
|}
Fənərbaxçanın yaradığı zaman yaza təsadüf etdiyindən, klubun rəngləri Fənərbaxçanın çəmənliklərində çiçək açan sarı və ağ papatyalardan ilhamlanaraq sarı və ağ kimi təyin olundu. İlk illərdə komandanın geyindiyi forma uzun qollu və qalın idi, yay aylarında futbolçularda problemlər yaradırdı. Bu səbəbdən klubun prezidenti Nurizadə Ziya bəy, komandaya yay forması sifariş etmək üçün 1908-ci ildə ingilis tacir Bakerin dükanına getdi. Baker, sifariş ediləcək formaların yaya çata bilməyəcəyini söylədi. Bunun üzərinə hazırda əlində olan sarı-göy rəngli zolaqlı yay köynəklərini verməyi təklif etdi. İstanbulda digər forma satmaq üçün yer olmaması və yay istiliyi səbəbindən təklifi qəbul edən Nurizadə Ziya bəy, bütün formaları almağa və komandanın rənglərini sarı və tünd göyə çevirməyə qərar verdi.

Fənərbaxçanın rəngləri sarı və tünd mavi olduqdan sonra klubun ilk emblemini Topuz Hikmet çəkdi. Topuz Hikmətin açıqlamasına görə, emblemin üstündə &quot;Fenerbahçe Spor Klübü 1907&quot; yazısı olan ağ yuvarlaq çərçivə, təmizlik və açıq ürək, qırmızı-ağ Türk bayrağı və Fənərbaxçalılar arasındakı sevgi və sədaqət, ortadakı sarı rəng Fənərbaxçaya qarşı duyulan qısqanclıq və həsəd, ürək şəklində tünd mavi rəng zadəganlığı təmsil edirdi.

Fənərbaxça, 1977–78 mövsümündən bəri formasını maliyyələşdirməyə başladı. Yalnız 1978–1980-ci illərdə və 1987–88 mövsümünün bir dövründə sponsorlardan istifadə etmədi. Bu gün Fənərbaxçanın forması Adidas, formasının sponsoru isə Avis, Halley, HeForShe və Aygaz-dırş Formaların sinəsində Avis qollarında HeForShe, arxasında Halley-in reklamı var. 2014–15 mövsümündə Fənərbaxça Futbol Komandası sinə və qol reklamları almadı.
&lt;center&gt;
{|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|-align=center bgcolor=#F2F2F2 style=&quot;color:black;&quot;
! style=&quot;color:#FDEF00; background:#133A61;&quot;|İl
! style=&quot;color:#FDEF00; background:#133A61;&quot;|Sponsor
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|1977–1978
|Pereja
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|1980–1982
|[[Banker Kastelli]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|1982–1983
|İstanbul Bankası/Hisar Bank
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|1983–1984
|İstanbul Bankası
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|1984–1987
|Türkbank
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|1987–1988
| -/Tamek
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|1988–1989
|[[Türkiye Emlak Bankası|Emlak Bankası]]/Aden Otel
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|1989–1996
|Emlak Bankası
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|1996–1997
|[[VakıfBank]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|1997–1998
|Emlak Bankası/[[Adidas]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|1998–1999
|[[Rifle]]/[[Proton|Proton 5x5]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|1999–2000
|Proton 5x5
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2000–2001
|[[Telsim]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2001–2004
|[[Aria]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2004–2005
|[[Avea]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2005–2008
|[[Avea]]/[[Cola Turka]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2008–2009
|[[Avea]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2009–2012
|[[Avea]]/[[Türk Telekom]]/[[Ülker]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2012–2014
|[[Türk Telekom]]/[[Avea]]/[[Ülker]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2014–2015
|Göğüs:''Yok''/Kol:''Yok''/Sırt:[[Ülker]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2015–2016
|[[Yandex]]/[[Ülker|Halley]]/[[Turkish Airlines]]/[[İntegral Forex]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2016–2017
|[[nesine.com]]/[[Ülker|Halley]]/[[Borajet]]/[[İntegral Forex]]/[[Coca-Cola]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2017–2018
|[[Acıbadem Holding|Acıbadem]]/[[Ülker|Halley]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2018–2019
|[[Avis Oto Kiralama|Avis]]/[[Ülker|Halley]]/[[HeForShe]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2019–2020
|[[Avis Oto Kiralama|Avis]]/[[Ülker|Halley]]/[[HeForShe]]/[[Aygaz]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2020 — |[[Avis Oto Kiralama|Avis]]/[[Ülker|Halley]]/[[HeForShe]]/[[TÜPRAŞ|Tüpraş]]/[[Aygaz]]
|}
&lt;/center&gt;

=== Sezonlara Görə Formalar ===

==== Ev saha forması ====
{|
|
{{Futbol forması
| pattern_la  = _fb1907la
| pattern_b   = _fener1907a
| pattern_ra  = _fb1907ra
 | pattern_sh = 
| pattern_so  = 
| leftarm     = 
| body        = 
| rightarm    = 
| shorts      = 
| socks       = 
| title       = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|1907-08]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la  = _fb19072la
| pattern_b   = _fb19072
| pattern_ra  = _fb19072ra
 | pattern_sh = 
| pattern_so  = 
| leftarm     = 
| body        = 
| rightarm    = 
| shorts      = 
| socks       = 
| title       = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|1908-09]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la  = 
| pattern_b   = _fsk1926
| pattern_ra  = 
 | pattern_sh = 
| pattern_so  = 
| leftarm     = 252D8B
| body        = 
| rightarm    = 252D8B
| shorts      = 
| socks       = 
| title       = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|1926-27]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la  = _fb9495h
| pattern_b   = _fb9495h
| pattern_ra  = _fb9495h
 | pattern_sh = 
| pattern_so  = 
| leftarm     = 
| body        = 
| rightarm    = 
| shorts      = 
| socks       = 
| title       = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|1994-95]]
}}
|}
{|
|
{{Futbol forması
| pattern_b  = _fsk0607h
| pattern_ra = _fsk0607h
| pattern_la = _fsk0607h
| pattern_so = _color 3 stripes yellow
| leftarm    = 000040
| body       = 000040
| rightarm   = 000040
| shorts     = 000040
| socks      = 000040
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2006-07]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fsk0708h
| pattern_b  = _fsk0708h
| pattern_ra = _fsk0708h
| pattern_sh = _fsk 1
| pattern_so = _fsk-1
| leftarm    = 00006E
| body       = 00006E
| rightarm   = 00006E
| shorts     = 000080
| socks      = 00006E
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2007-08]]
}}
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk1
|pattern_b  = _fsk1
|pattern_ra = _fsk1
|pattern_sh = _fsk 1
|pattern_so = _fsk-1
|leftarm    = 00006E
|body       = 00006E
|rightarm   = 00006E
|shorts     = 00006E
|socks      = 00006E
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2008-09]]
}}
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk0910h
|pattern_b  = _fsk0910h
|pattern_ra = _fsk0910h
|pattern_sh = _fsk 1
|pattern_so = _fsk-1
|leftarm    = 00006E
|body       = 00006E
|rightarm   = 00006E
|shorts     = 00006E
|socks      = 00006E
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2009-10]]
}}
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk1011h
|pattern_b  = _fsk1011h
|pattern_ra = _fsk1011h
|pattern_sh = _fsk1011h
|pattern_so = _fsk-1
|leftarm    = 00006E
|body       = 00006E
|rightarm   = 00006E
|shorts     = 00005A
|socks      = 00005A
| title     = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2010-11]]
}}
|
{{Futbol forması
 |pattern_la = _fb1112h
 |pattern_b  = _fb1112h
 |pattern_ra = _fb1112h
 |pattern_sh = _fsk1112h
 |pattern_so = _fsk-4
 |leftarm    = FFFFFF
 |body       = FFFFFF
 |rightarm   = FFFFFF
 |shorts     = FFFFFF
 |socks      = FFFFFF
 |title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2011-12]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fsk1213H
| pattern_b  = _fsk1213H
| pattern_ra = _fsk1213H
| pattern_sh = _adidasonwhite
| pattern_so = _fsk-4
| leftarm    = FFFFFF
| body       = FFFFFF
| rightarm   = FFFFFF
| shorts     = 003366
| socks      = FFFFFF
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2012-13]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fsk1314H
| pattern_b  = _fsk1314H
| pattern_ra = _fsk1314H
| pattern_sh = _fsk1314a
| pattern_so = _fsk1314a
| leftarm    = FFFFFF
| body       = FFFFFF
| rightarm   = FFFFFF
| shorts     = FFFFFF
| socks      = FFFFFF
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2013-14]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fb1415h
| pattern_b  = _fb1415h
| pattern_ra = _fb1415h
| pattern_sh = _fsk1415a
| pattern_so = _fsk1415a
| leftarm    = FFFFFF
| body       = FFFFFF
| rightarm   = FFFFFF
| shorts     = FFFFFF
| socks      = FFFFFF
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2014-15]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fb1516h
| pattern_b  = _fb1516h
| pattern_ra = _fb1516h
| pattern_sh = _fb1516h
| pattern_so = _fb1516h
| leftarm    = FFFFFF
| body       = FFFFFF
| rightarm   = FFFFFF
| shorts     = FFFFFF
| socks      = FFFFFF
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2015-16]]
}}
|}
{|
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fenerbahce1617h
| pattern_b  = _fenerbahce1617h
| pattern_ra = _fenerbahce1617h
| pattern_sh = _fenerbahce1617h
| pattern_so = _fenerbahce1617h
| leftarm    = ffffff
| body       = ffffff
| rightarm   = ffffff
| shorts     = ffffff
| socks      = ffffff
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2016-17]]
}}
|
|{{Futbol forması
| pattern_la = _fener1718h
| pattern_b  = _fener1718h
| pattern_ra = _fener1718h
| pattern_sh = _fener1718a
| pattern_so = _fener1718a
| leftarm    = ffffff
| body       = ffffff
| rightarm   = ffffff
| shorts     = FFFFFF
| socks      = ffffff
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2017-18]]
}}
|
|{{Futbol forması
| pattern_la = _fener1819h
| pattern_b  = _fener1819h
| pattern_ra = _fener1819h
| pattern_sh = _adidasyellow
| pattern_so = _3_stripes_yellow
| leftarm    = ffffff
| body       = ffffff
| rightarm   = ffffff
| shorts     = ffffff
| socks      = ffffff
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2018-19]]
}}
|{{Futbol forması
| pattern_la = 
| pattern_b  = _fener1920h
| pattern_ra = 
| pattern_sh = _fener1920t
| pattern_so = _fener1920t
| leftarm    = 000060
| body       = ffffff
| rightarm   = 000060
| shorts     = ffffff
| socks      = ffffff
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2019-20]]
}}
|{{Futbol forması
| pattern_la = _fener2021h
| pattern_b  = _fener2021h
| pattern_ra = _fener2021h
| pattern_sh = _fener2021h
| pattern_so = _fener1920t
| leftarm    = 000060
| body       = 000060
| rightarm   = 000060
| shorts     = ffffff
| socks      = ffffff
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2020-21]]
}}
|{{Futbol forması
| pattern_la          = _fener2122H
| pattern_b           = _fener2122H
| pattern_ra          = _fener2122H
| pattern_so          = _fener2122H2
| shorts              = FFFFFF
| title       = 2021-22
}}
|{{Futbol forması
| pattern_la          = _fener2223h1
| pattern_b           = _fb2223h
| pattern_ra          = _fener2223h1
| pattern_so          = _fb2223h
| title      = 2022-23
}}
|{{Futbol forması
| pattern_la          = _fenerbahce2324h
| pattern_b           = _fenerbahce2324h
| pattern_ra          = _fenerbahce2324h
| pattern_sh          = _fenerbahce2324h
| pattern_so          = _fenerbahce2324hl
| title       = 2023-24
}}
|{{Futbol forması
| pattern_la          = _fenerbahce2425h
| pattern_b           = _fenerbahce2425h
| pattern_ra          = _fenerbahce2425h
| pattern_sh          = _fenerbahce2425h
| pattern_so          = _fenerbahce2425hl
| leftarm = FFFF00
| body = FFFF00
| rightarm = FFFF00
| shorts = FFFFFF
| socks = FFFFFF
| title      = 2024-25
}}
|{{Futbol forması
| pattern_la          = _fenerbahce2526h
| pattern_b           = _fenerbahce2526h
| pattern_ra          = _fenerbahce2526h
| pattern_sh          = _fenerbahce2526h
| pattern_so          = _fenerbahce2526hl
| shorts = FFFFFF
| socks = FFFFFF
| title       = 2025-26
}}
|}

==== Səfər oyunları forması ====
{|
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk0607a
|pattern_b  = _fsk0607a
|pattern_ra = _fsk0607a
|pattern_sh = _fsk0607a
|pattern_so = _fsk0607a
|leftarm    = DBBD64
|body       = DBBD64
|rightarm   = DBBD64
|shorts     = DBBD64
|socks      = DBBD64
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2006-07]]
}}
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk0708a
|pattern_b  = _fsk0708a
|pattern_ra = _fsk0708a
|pattern_sh = _yellow stripes adidas
|pattern_so = _fsk 2
|leftarm    = 
|body       = 
|rightarm   = 
|shorts     = 
|socks      = 
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2007-08]]
}}
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk 2
|pattern_b  = _fsk2
|pattern_ra = _fsk 2
|pattern_sh = 
|pattern_so = _fsk 2
|leftarm    = FFFFFF
|body       = FFFFFF
|rightarm   = FFFFFF
|shorts     = FFFFFF
|socks      = FFFFFF
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2008-09]]
}}
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk0910a
|pattern_b  = _fsk0910a
|pattern_ra = _fsk0910a
|pattern_sh = _adidasonwhite
|pattern_so = _fsk 2
|leftarm    = FFFFFF
|body       = FFFFFF
|rightarm   = FFFFFF
|shorts     = FFFFFF
|socks      = FFFFFF
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2009-10]]
}}
|
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fsk1011a
| pattern_b = _fsk1011a
| pattern_ra = _fsk1011a
| pattern_sh = _fsk1011a
| pattern_so = _fsk-4
| leftarm = FFFFFF
| body = FFFFFF
| rightarm = FFFFFF
| shorts = FFFFFF
| socks = FFFFFF
| title = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2010-11]]
}}
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk1112a
|pattern_b  = _fsk1112a
|pattern_ra = _fsk1112a
|pattern_sh = _fsk1112a
|pattern_so = _color_3_stripes_white
|leftarm    = FFFFFF
|body       = FFFFFF
|rightarm   = FFFFFF
|shorts     = FFFFFF
|socks      = 77bbff
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2011-12]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fsk1213A
| pattern_b  = _fsk1213A
| pattern_ra = _fsk1213A
| pattern_sh = _adidasonwhite
| pattern_so = _fsk-4
| leftarm    = FFFFFF
| body       = FFFFFF
| rightarm   = FFFFFF
| shorts     = 003366
| socks      = FFFFFF
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2012-13]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fsk1314A
| pattern_b  = _fsk1314A
| pattern_ra = _fsk1314A
| pattern_sh = _fsk1314a
| pattern_so = _fsk1314a
| leftarm    = FFFFFF
| body       = FFFFFF
| rightarm   = FFFFFF
| shorts     = 183a8b
| socks      = FFFFFF
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2013-14]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fsk1415a
| pattern_b  = _fsk1415a
| pattern_ra = _fsk1415a
| pattern_sh = _fsk1415a
| pattern_so = _fsk1415a
| leftarm    = FFFFFF
| body       = FFFFFF
| rightarm   = FFFFFF
| shorts     = 152A47
| socks      = FFFFFF
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2014-15]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fb1516a
| pattern_b  = _fb1516a
| pattern_ra = _fb1516a
| pattern_sh = _fb1516a
| pattern_so = _fb1516a
| leftarm    = cfcfcf
| body       = cfcfcf
| rightarm   = cfcfcf
| shorts     = cfcfcf
| socks      = cfcfcf
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2015-16]]
}}
|}
{|
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fenerbahce1617a
| pattern_b  = _fenerbahce1617a
| pattern_ra = _fenerbahce1617a
| pattern_sh = _fenerbahce1617h
| pattern_so = _fenerbahce1617h
| leftarm    = ffffff
| body       = FFFFFF
| rightarm   = ffffff
| shorts     = FFFFFF
| socks      = FFFFFF
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2016-17]]
}}
|
|{{Futbol forması
| pattern_la = _fener1718a
| pattern_b  = _fener1718a
| pattern_ra = _fener1718a
| pattern_sh = _fener1718a
| pattern_so = _fener1718a
| leftarm    = FFFFFF
| body       = FFFFFF
| rightarm   = FFFFFF
| shorts     = FFFFFF
| socks      = FFFFFF
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2017-18]]
}}
|
|{{Futbol forması
| pattern_la = _fener1819t
| pattern_b  = _fener1819t
| pattern_ra = _fener1819t
| pattern_sh = _fener1819t
| pattern_so = _3_stripes_yellow
| leftarm    = FFFFFF
| body       = FFFFFF
| rightarm   = FFFFFF
| shorts     = FFFFFF
| socks      = FFFFFF
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2018-19]]
}}
|
|{{Futbol forması
| pattern_la = _fener1920a
| pattern_b  = _fener1920a
| pattern_ra = _fener1920a
| pattern_sh = _fener1920a
| pattern_so = _fener1920a
| leftarm    = FFFF00
| body       = FFFF00
| rightarm   = FFFF00
| shorts     = FFFF00
| socks      = FFFF00
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2019-20]]
}}

|
|{{Futbol forması
| pattern_la = _fener2021a
| pattern_b  = _fener2021a
| pattern_ra = _fener2021a
| pattern_sh = _fener2021a
| pattern_so = _fener2021a
| leftarm    = EFD88F
| body       = EFD88F
| rightarm   = EFD88F
| shorts     = EFD88F
| socks      = EFD88F
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2020-21]]
}}
|}

==== Üçüncü forma ====
{|
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk0607t
|pattern_b  = _fsk0607t
|pattern_ra = _fsk0607t
|pattern_sh = _fsk0607t
|pattern_so = _fsk0607t
|leftarm    = 
|body       = 
|rightarm   = 
|shorts     = D3D3D3
|socks      = D3D3D3
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2002-03]]
}}
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk0708t
|pattern_b  = _fsk0708t
|pattern_ra = _fsk0708t
|pattern_sh = _fsk0708t
|pattern_so = _fsk0708t
|leftarm    = 
|body       = 
|rightarm   = 
|shorts     = 
|socks      = 00FFFF
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2007-08]]
}}
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk-4
|pattern_b  = _fsk4
|pattern_ra = _fsk-4
|pattern_sh = 
|pattern_so = _fsk-4
|leftarm    = FFF200
|body       = 696969
|rightarm   = FFF200
|shorts     = FFFFFF
|socks      = FFFFFF
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2008-09]]
}}
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk0910t
|pattern_b  = _fsk0910t
|pattern_ra = _fsk0910t
|pattern_sh = _fsk0910t
|pattern_so = _fsk0910t
|leftarm    = FFFFFF
|body       = FFFFFF
|rightarm   = FFFFFF
|shorts     = 404040
|socks      = 404040
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2009-10]]
}}
|
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fsk1011t
| pattern_b  = _fsk1011t
| pattern_ra = _fsk1011t
| pattern_sh = _fsk1011t
| pattern_so = _3_stripes_white
| leftarm    = 0000FF
| body       = 0000FF
| rightarm   = 0000FF
| shorts     = 0000FF
| socks      = 0000FF
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2010-11]]
}}
|
{{Futbol forması
 |pattern_la = _fsk1112t
 |pattern_b  = _fsk1112t
 |pattern_ra = _fsk1112t
 |pattern_sh = _fsk1112t
 |pattern_so = _fsk1112t
 |leftarm    = FFFFFF
 |body       = FFFFFF
 |rightarm   = FFFFFF
 |shorts     = FFFFFF
 |socks      = 000960
 |title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2011-12]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fsk1213T
| pattern_b  = _fsk1213T
| pattern_ra = _fsk1213T
| pattern_sh = _fsk1213T
| pattern_so = _fsk1213T
| leftarm    = FFFFFF
| body       = FFFFFF
| rightarm   = FFFFFF
| shorts     = 002040
| socks      = 002040
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2012-13]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fsk1314T
| pattern_b  = _fsk1314T
| pattern_ra = _fsk1314T
| pattern_sh = _fsk1314t
| pattern_so = _fsk1314h
| leftarm    = FFFFFF
| body       = FFFFFF
| rightarm   = FFFFFF
| shorts     = 23222a
| socks      = 23222a
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2013-14]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fsk1415t
| pattern_b  = _fsk1415t
| pattern_ra = _fsk1415t
| pattern_sh = _fsk1415t
| pattern_so = _fsk1415t
| leftarm    = 000064
| body       = 000064
| rightarm   = 000064
| shorts     = 000064
| socks      = 000064
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2014-15]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fb1516t
| pattern_b  = _fb1516t
| pattern_ra = _fb1516t
| pattern_sh = _fb1516t
| pattern_so = _fb1516t
| leftarm    = 1c0f45
| body       = 1c0f45
| rightarm   = 1c0f45
| shorts     = 7fff00
| socks      = 1c0f45
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2015-16]]
}}
|}
{|
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fenerbahce1617t
| pattern_b  = _fenerbahce1617t
| pattern_ra = _fenerbahce1617t
| pattern_sh = _fenerbahce1617t
| pattern_so = _fenerbahce1617t
| leftarm    = 19192d
| body       = 19192d
| rightarm   = 19192d
| shorts     = 19192d
| socks      = 19192d
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2016-17]]
}}
|
|{{Futbol forması
| pattern_la = _fener1718t
| pattern_b  = _fener1718t
| pattern_ra = _fener1718t
| pattern_sh = _fener1718t
| pattern_so = _fener1718t
| leftarm    = 00813E
| body       = 00813E
| rightarm   = 00813E
| shorts     = 00813E
| socks      = 00813E
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2017-18]]
}}
|
|{{Futbol forması
| pattern_la = _fener1819a
| pattern_b  = _fener1819a
| pattern_ra = _fener1819a
| pattern_sh = _fener1819a
| pattern_so = _fener1819a
| leftarm    = 152A67
| body       = 152A67
| rightarm   = 152A67
| shorts     = 152A67
| socks      = 152A67
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2018-19]]
}}
|
|{{Futbol forması
| pattern_la = _adidastiro19bl
| pattern_b  = _fener1920t
| pattern_ra = _adidastiro19bl
| pattern_sh = _adidasyellow
| pattern_so = 
| leftarm    = FFFFFF
| body       = FFFFFF
| rightarm   = FFFFFF
| shorts     = 0000FF
| socks      = 0000FF
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2019-20]]
}}
|
|{{Futbol forması
| pattern_la = _fener2021t
| pattern_b  = _fener2021t
| pattern_ra = _fener2021t
| pattern_sh = _fener2021t
| pattern_so = _fener2021t
| leftarm    = 021748
| body       = 021748
| rightarm   = 021748
| shorts     = 021748
| socks      = 021748
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2020-21]]
}}
|}

==== Dördüncü forma ====
{|
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk0708h
|pattern_b  = _fsk0708f
|pattern_ra = _fsk0708h
|pattern_sh = _fsk 1
|pattern_so = _fsk-1
|leftarm    = 
|body       = 
|rightarm   = 
|shorts     = 
|socks      = 00006E
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2007-08]]
}}
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk-3
|pattern_b  = _fsk3
|pattern_ra = _fsk-3
|pattern_sh = 
|pattern_so = _fsk-3
|leftarm    = C0FF00
|body       = C0FF00
|rightarm   = C0FF00
|shorts     = C0FF00
|socks      = C0FF00
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2008-09]]
}}
|
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fsk1011f
| pattern_b  = _fsk1011f
| pattern_ra = _fsk1011f
| pattern_sh = _fsk1011f
| pattern_so = _color 3 stripes yellow
| leftarm    = 008000
| body       = 008000
| rightarm   = 008000
| shorts     = 008000
| socks      = 008000
| title      = [[Fenerbahçe (futbol takımı) 2010-11 sezonu|2010-11]]
}}
|
{{Futbol forması
 |pattern_la = _fsk1112f
 |pattern_b  = _fsk1112f
 |pattern_ra = _fsk1112f
 |pattern_sh = _fsk1112f
 |pattern_so = _fsk1112f
 |leftarm    = FFFFFF
 |body       = FFFFFF
 |rightarm   = FFFFFF
 |shorts     = FFFFFF
 |socks      = ffff00
 |title      = [[Fenerbahçe (futbol takımı) 2011-12 sezonu|2011-12]]
}}
|}

== Qalib Gəldiyi Əhəmiyyətli Oyunlar ==

=== Fənərbaxça-Qalatasaray tarixi oyunları ===
* 31.12.1907 — İstanbul Ligası: 0–7 (Rəqib sahədə)
* 10.02.1933 — İstanbul Liqası: 5–1 (Rəqib sahədə)
* 23.02.1935 — İstanbul Liqası: 6–1 (Rəqib sahədə)
* 12.12.1976 — Zəlzələ Kuboku: 6–1
* 16.08.1980 — TSYD Kuboku: 5–0
* 03.05.1989 — Türkiyə Kuboku: 4–3 (ilk yarı 0–3) (Rəqib sahədə)
* 08.09.1996 — Türkiyə Liqası: 4–0 (Rəqib sahədə)
* 06.11.2002 — Türkiyə Liqası: ([[Fənərbaxça Şükrü Saracoğlu Stadionu]]) 6–0
* 15.05.2005 — Türkiyə Liqası: 5–1 (Rəqib sahədə)
* 22.04.2006 — Türkiyə Liqası: (Fenerbahçe [[Şükrü Saracoğlu]]) 4–0
* 09.11.2008 — Türkiyə Liqası: (Fenerbahçe [[Şükrü Saracoğlu]]) 4–1

=== Avropadakı Tarixi Oyunlar ===
* 1968 — '''Fənərbaxça ''' 2–1 [[Mançester Siti FK|Mançester Siti]] (Çempion Klublar Kuboku 1-ci Tur oyunu)
* 1985 — [[Bordo]] 2–3 '''Fənərbaxça ''' (Çempion Klublar Kuboku 1-ci Tur oyunu)
* 1996 — [[Mançester Yunayted FK|Mançester Yunayted]] 0–1 '''Fənərbaxça ''' ([[Çempionlar Liqası]] oyunu) (30 oktyabr 1996-cı ildəki bu oyunda Fənərbaxça, Mançester Yunayted komandasını 40 il sonra öz evində bir Avropa oyununda məğlub etmiş ilk komanda olmuşdur.)
* 1998 — '''Fənərbaxça ''' 1–0 [[Parma]] ([[UEFA]] 2-ci Tur) (Parma UEFA kubokunu almışdır)
* 2001 — '''Fənərbaxça ''' 2–1 [[Qlazqo Reyncers]] (Çampionlar Liqası 3-cü Tur)
* 2004 — '''Fənərbaxça ''' 1–0 [[Sparta Praqa]] (Çampionlar Liqası oyunu)
* 2004 — Sparta Praqa 0–1 '''Fənərbaxça ''' (Çampionlar Liqası oyunu)
* 2004 — '''Fənərbaxça ''' 3–0 [[Mançester Yunayted FK|Mançester Yunayted]] (Çampionlar Liqası oyunu)
* 2005 — '''Fənərbaxça ''' 3–0 [[PSV Eyndhoven FK|PSV Eyndhoven]] (Çampionlar Liqası oyunu)
* 2007 — '''Fənərbaxça''' 1–0 [[İnter Milan FK|İnter Milan]] (Çempionlar Liqası oyunu)
* 2007 — '''Fənərbaxça''' 2–0 [[PSV Eyndhoven FK|PSV Eyndhoven]] (Çampionlar Liqası oyunu)
* 2008 — '''Fənərbaxça''' 3–2 Sevilla (Çampionlar Liqası oyunu)
* 2008 — '''Fənərbaxça''' 2–1 Çelsi (Çampionlar Liqası oyunu)
* 2013 — '''Fənərbaxça''' 1–0 Benfika (Avropa Liqası oyunu)

== UEFA reytinqində ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
! Sıra !! Ölkə !! Klub !! Xal
|-
|60||{{bayraq|Kipr}}||[[APOEL FK|APOEL]]||30.210
|-
|61||{{bayraq|TUR}}||Fənərbaxça||29.980
|-
|62||{{bayraq|İspaniya}}||[[Real Sosyedad FK|Real Sosyedad]]||20.299
|}

== Şöbələr ==

=== Aktiv Şöbələr ===
* '''[[Futbol]]'''
* '''[[Basketbol]]''' ([[Fənərbaxça Ülkərspor]])
* '''[[Voleybol]]''' ([[Fənərbaxça QVK|Fənərbaxça Qadın Voleybol Komandası]])
* '''[[Avarçəkmə]]'''
* '''[[Boks]]'''
* '''[[Yelkən]]'''
* '''[[Atletizm]]'''
* '''[[Üzgüçülük]]'''
* '''[[Stolüstü Tenis]]'''

=== Fəaliyyətdə Olmayan Şöbələr ===
* [[Atıcılıq]]
* [[Fiqurlu Konkisürmə]]
* [[Ovçuluq]]
* [[Bilyard]]
* [[Velosiped İdmanı]]
* [[Otüstü Hokkey]]
* [[Qılıncoynatma]]
* [[Güləş]]
* [[Ağır Atletika]]
* [[Həndbol]]
* [[Skout]]
* [[Gimnastika]]
* [[Cüdo]]
* [[Kriket]]
* [[Avtomobil idmanı]]
* [[Xizəksürmə]]
* [[Hokkey]]
* [[Mini Futbol]]
* [[Su Xizəyi]]
* [[Voterpolo]]
* [[Tennis]]

== Uğurları ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;font-size:95%; text-align:center;&quot;
!style=&quot;width: 1%;&quot;|Tip
!style=&quot;width: 5%;&quot;|Turnir
!style=&quot;width: 1%;&quot;|Titul sayi
!style=&quot;width: 21%;&quot;|Sezon
|-
|rowspan=&quot;13&quot; |'''Ölkədaxili'''
! scope=col|[[Türkiyə Super Liqası]]
|align=&quot;center&quot;|'''19'''
|align=&quot;left&quot;|1959, 1960–1961, 1963–1964, 1964–1965, 1967–1968, 1969–1970, 1973–1974, 1974–1975, 1977–1978, 1982–1983, 1984–1985, 1988–1989, 1995–1996, 2000–2001, 2003–2004, [[Türkiyə Super Liqası 2004/2005|2004–2005]], 2006–2007, 2010–2011, 2013–2014
|-
! scope=col|[[Milli Liqa]]
|bgcolor=&quot;gold&quot;|'''6'''
|align=&quot;left&quot;|1937, 1940, 1043, 1945, 1946, 1950
|-
! scope=col|[[Türkiyə Futbol Çempionatı]]
|bgcolor=&quot;gold&quot;|'''3''' {{smallsup|B}}
|align=&quot;left&quot;|1933, 1935, 1944
|-
! scope=col|[[Türkiyə Kuboku]]
|align=&quot;center&quot;|'''7'''
|align=&quot;left&quot;|1967–68, 1973–74, 1978–79, 1982–83, 2011–12, 2012–13, 2022–23
|-
! scope=col|[[Türkiyə Superkuboku]]
|align=&quot;center&quot;|'''10'''
|align=&quot;left&quot;|1968, 1973, 1975, 1984, 1985, 1990, 2007, 2009, 2014, 2025
|-
! scope=col|Baş Nazir Kuboku
|bgcolor=&quot;gold&quot;|'''8'''
|align=&quot;left&quot;|1945, 1946, 1950, 1973, 1980, 1989, 1993, 1998
|-
! scope=col|TSYD Kuboku
|bgcolor=&quot;gold&quot;|'''12''' {{smallsup|B}}
|align=&quot;left&quot;|1969, 1973, 1975, 1976, 1978, 1979, 1980, 1982, 1985, 1986, 1994, 1995
|-
! scope=col|Atatürk Kuboku
|bgcolor=&quot;gold&quot;|'''1''' {{smallsup|B}}
|align=&quot;left&quot;|1998
|-
! scope=col|İstanbul Futbol Liqası
|bgcolor=&quot;gold&quot;|'''16'''
|align=&quot;left&quot;|1911–12, 1913–14, 1914–15, 1920–21, 1922–23, 1929–30, 1932–33, 1934–35, 1935–36, 1936–37, 1943–44, 1946–47, 1947–48, 1952–53, 1956–57, 1958–59
|-
! scope=col|İstanbul Kuboku
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|align=&quot;left&quot;|1944
|-
! scope=col|İstanbul Şildi
|bgcolor=&quot;gold&quot;|'''4'''
|align=&quot;left&quot;|1930, 1934 ,1938, 1939
|-
! scope=col|Spor Toto Kuboku
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|align=&quot;left&quot;|1967
|-
! scope=col|Donanma Kuboku
|bgcolor=&quot;gold&quot;|'''4'''
|align=&quot;left&quot;|1982, 1983, 1984, 1985
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |'''Avropa'''
! scope=col|[[UEFA Çempionlar Liqası]]
|align=&quot;center&quot;|'''1/4 final'''
|align=&quot;left&quot;|[[UEFA Çempionlar Liqası 2007/2008|2007–08]]
|-
! scope=col|[[UEFA Avropa Liqası]]
|align=&quot;center&quot;|'''Yarımfinal'''
|align=&quot;left&quot;|[[UEFA Avropa Liqası 2012/2013|2012–13]]
|-
! scope=col|[[UEFA Konfrans Liqası]]
|align=&quot;center&quot;|'''1/4 final'''
|align=&quot;left&quot;|2023–24
|-
! scope=col|[[UEFA Kuboklar Kuboku]]
|align=&quot;center&quot;|'''1/4 final'''
|align=&quot;left&quot;|1963–64
|-
! scope=col|Balkan Kuboku
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|align=&quot;left&quot;|1966–67
|-
|}
* {{legend|gold|Rekord}}
* {{smallsup|B}} Bölüşmüş

== Avropa kuboklarında yubiley qolları&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;Fənərbaxça&quot;dan yeni rekord |url=http://www.lent.az/news.php?id=33982 |access-date=2009-11-06 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305024438/http://www.lent.az/news.php?id=33982 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center;&quot;
|-
! yubiley&lt;br&gt;qolu
! müəllif
! turnir
! rəqib
! meydan
! oyunun hesabı
! tarix
! yubiley&lt;br&gt;qolunun&lt;br&gt;dəqiqəsi
|-
| '''100'''
| {{bayraq|İsrail}} [[Haim Revivo]]
| [[UEFA Kuboku 2002/2003|UEFA Kuboku]]
| {{bayraq|İsveç}} [[&quot;AİK&quot;]]
| s
| 3:3
| ?
| 15
|-
| '''200'''
| {{bayraq|Braziliya}} [[Bilika]]
| [[UEFA Avropa Liqası 2009/2010|UEFA Avropa Liqası]]
| {{bayraq|Rumıniya}} [[Styaua Buxarest FK|Styaua Buxarest]]
| s
| 3:1
| 05.11.2009
| 51
|}

== Xarici keçidlər ==
* Fenerbahçe Spor Kulubü Rəsmi klub saytı — http://www.fenerbahce.org
* Fenerbahçe Kart Resmi Sitesi — http://www.fenerbahce.com.tr {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150131013041/http://www.fenerbahce.com.tr/ |date=2015-01-31 }}
* Fenerium — http://www.fenerium.com.tr
* Fenerbahçe TV — http://www.fb.tv {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20061004005520/http://fb.tv/ |date=2006-10-04 }}
* 1907 Fenerbahçe Derneği — http://www.1907.org
* Üniversiteli Fenerbahçeliler Derneği — http://www.1907unifeb.org
* Genç Fenerbahçeliler http://www.gencfb.org/
* Fenerbahçe Ulkerspor http://www.fenerbahceulkerspor.org/ 
* Fenerbahçe Portal http://www.fenertribun.com {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20100618105916/http://www.fenertribun.com/ |date=2010-06-18 }}

== Həmçinin bax ==
* [[Fənərbaxça Ülker|Fənərbaxça Kişi Basketbol Klubu]]
* [[Fənərbaxça VK|Fənərbaxça Kişi Voleybol Klubu]]
* [[Fənərbaxça QVK|Fənərbaxça Qadın Voleybol Klubu]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Fənərbaxça PFK| ]]
[[Kateqoriya:1907-ci ildə yaradılmış futbol klubları]]</text>
      <sha1>1emx7hkt1hv7h63ioliy9sjj7iszhpb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042177</id>
      <parentid>9041856</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>138553</id>
      </contributor>
      <origin>9042177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61997" sha1="bhfw1pcrein9p2a3fravnn7d4x8uvxm" xml:space="preserve">{{mənbə azlığı}}
{{futbol klubu
| klubun tam adı = Fenerbahçe Spor Kulübü [[Səhmdar cəmiyyəti|A.Ş]]
| emblem = Fənərbaxça FK loqo.png
| ölkə = {{TUR}}
| rəngləri = {{Rəng qutusu|#ffed00}}{{Rəng qutusu|#002d72}} [[Sarı]]-[[göy]] (Lacivərd)
| ləqəbi = Sarı-Lacivertliler,&lt;br&gt;Sarı Kanaryalar, &lt;br&gt; Efsane, &lt;br&gt; Cumhuriyet &lt;small&gt;(Respublika)&lt;/small&gt;
| yaranma tarixi = {{Start date and age|df=yes|1907|5|3}}
| stadionu = [[Şükrü Saracoğlu stadionu]]
| tutumu = 47.834
| prezidenti = {{bayraq|Türkiyə}} Əziz İldırım
| baş məşqçisi = {{bayraq|Türkiyə}} İsmail Kartal
| liqa = [[Türkiyə Super Liqası]]
| mövsüm = 2025/26
| Rəsmi vebsaytı = http://www.fenerbahce.org
| sıra = '''2.'''
| pattern_la1 = _fenerbahce2526h
| pattern_b1  = _fenerbahce2526h
| pattern_ra1 = _fenerbahce2526h
| pattern_sh1 =_fenerbahce2526h
| pattern_so1 = _fenerbahce2526hl
| shorts1 = FFFFFF
| socks1 = FFFFFF
| pattern_la2 = _fenerbahce2526a
| pattern_b2 = _fenerbahce2526a
| pattern_ra2 = _fenerbahce2526a
| pattern_sh2 =_fenerbahce2526a
| pattern_so2 = _adidasnavy
| leftarm2 = FFFF00
| body2 = FFFF00
| rightarm2 = FFFF00
| shorts2 = FFFF00
| socks2 = FFFF00
| pattern_la3 =_fenerbahce2526t 
| pattern_b3 =_fenerbahce2526t 
| pattern_ra3 =_fenerbahce2526t 
| pattern_sh3 =_fenerbahce2526t
| pattern_so3 =_fenerbahce2526t2  
| shorts3 = 000040
| socks3 = 000040
}}
'''Fənərbaxça Futbol Klubu''' ({{dil-tr|Fenerbahçe Futbol Kulübü}}) qısaca '''&quot;Fənərbaxça&quot;''' — &quot;[[Fənərbaxça İK|Fənərbaxça İdman Klubu]]&quot;nun nəznində fəaliyyət göstərir. Hazırda klub, [[Super Liqa (Türkiyə)|Türkiyə Super Liqasında]] mübarizə aparır.&lt;ref name=&quot;Arxivlənmiş surət&quot;&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.tff.org/default.aspx?pageID=438&amp;kulupID=3592 |access-date=2023-05-04 |archive-date=2023-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230504070543/https://www.tff.org/default.aspx?pageID=438&amp;kulupID=3592 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Klubun futboldan başqa digər mübarizə apardığı idman növləri [[basketbol]], [[voleybol]], atletika, [[boks]], [[avarçəkmə]], [[Yelkən idmanı|yelkənli idman]], [[üzgüçülük]] və [[stolüstü tennis]]dir. &quot;Fənərbaxça&quot; futbol klubu ev oyunlarını [[İstanbul]] [[Kadıköy]]dəki 47.834 nəfər tutumlu [[Şükrü Saracoğlu stadionu]]nda keçirir.&lt;ref name=&quot;Arxivlənmiş surət&quot;/&gt;

1907-ci ildə bir idman klubu olaraq qurulan &quot;Fənərbaxça&quot;, türk futbolu tarixinin ən uğurlu və ən populyar idman klublarından biridir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.sabah.com.tr/multimedya/galeri/spor/hangi-sehirde-hangi-takimin-taraftari-daha-fazla?albumId=40831 |access-date=2023-05-04 |archive-date=2013-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104235918/http://www.sabah.com.tr/multimedya/galeri/spor/hangi-sehirde-hangi-takimin-taraftari-daha-fazla?albumId=40831 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://spor.haber7.com/spor/haber/784014-avrupada-en-basarili-turk-takimi |access-date=2023-05-04 |archive-date=2014-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217191928/http://spor.haber7.com/spor/haber/784014-avrupada-en-basarili-turk-takimi |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&quot;Fənərbaxça&quot;, Türkiyə super liqasında 19 dəfə çempionluq qazanmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.rsssf.org/tablest/turkchamp.html |access-date=2023-05-04 |archive-date=2023-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207082756/https://www.rsssf.org/tablest/turkchamp.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.fenerbahce.org/28-sampiyonluk |access-date=2021-03-26 |archive-date=2019-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704205543/https://fenerbahce.org/28-sampiyonluk |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Həmçinin 6 dəfə Türkiyə kuboku, 9 dəfə Türkiyə Super Kuboku əldə etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.fenerbahce.org/ |access-date=2021-03-26 |archive-date=1996-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/19961224064843/https://www.fenerbahce.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Klub avrokuboklar üzrə, ən yaxşı nəticəni 2012–13 mövsümündə, [[UEFA Avropa Liqası]]da yarımfinalına yüksələrək əldə etmişdir. 1968-ci ildə çempionluğunu qazandığı Balkan Kuboku Türkiyədə və klub tarixində ilk avrokubok olub.

&quot;Sarı Kanaryalar&quot; ləqəbli &quot;Fənərbaxça&quot;, &quot;[[Trabzonspor FK|Trabzonspor]]&quot; və &quot;[[Beşiktaş PFK|Beşiktaş]]&quot; kimi klublarla yarışsa da, ən böyük rəqibi eyni şəhərdə yerləşən &quot;[[Qalatasaray FK|Qalatasaray]]&quot;dır. Bu iki klub arasında baş tutan matçlar &quot;qitələrarası derbi&quot; və ya &quot;Avrasiya derbisi&quot; adlanır. Klubun ənənəvi forması düz, sarı və sürməyi zolaqlı formadan, ağ şortdan və yanlarda açıq rəngli ağ corabdan ibarətdir.

== Tarixi ==
===1907-1959===
Osmanlı Səfirliyinin birinci katibi Nurizadə Suad bəyin oğlu Mehmet Ziya Songülən, Hərəkat Ordusunun general-mayoru Şəvki Paşanın oğlu Ayətullah bəy, ədəbiyyat adamı Samipaşazadə Səzai bəyin qardaşı oğlu və Hərbi Dəniz Qüvvələrinin tələbəsi Ənver Nəcip (Okaner), Bəsrə valisi Əbdürrəhman Sami Əfəndinin oğlu, Alman Liseyi şagirdi Həsən Sami Qocaməmi, &quot;Hindistanlı&quot; kimi tanınan Asəf Beşpınar, Haccarzadə Mehmet Tofiq və vali Saffət Paşanın oğlu Hakkı Saffet Tarı oynayıblar. İngiltərə və Yunanıstan futbol komandalarının həmin illərdə Papazın Çayırı, İstanbul Kadıköydəki bir ərazi vahidi olan Kalamışda, &quot;Papanın Çayırı&quot; adlanan köhnə futbol meydançasında İngilislərin və [[Yunanlar]]ın yaratmış olduqları klubun oyununu seyr edirdilər. İngilislərin içində yer aldığı &quot;Moda&quot; futbol klubunda oynayan ilk türk futbolçu &quot;Bobby&quot; ləqəbli Fuat Hüsnü Qayacanı seyr etməkdə idilər.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://fenerleaks.wordpress.com/2012/04/09/1907-1987-fenerbahce-spor-kulubu-tarihi-1/ |access-date=2023-05-04 |archive-date=2014-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141027115744/http://fenerleaks.wordpress.com/2012/04/09/1907-1987-fenerbahce-spor-kulubu-tarihi-1/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1907-ci ilin yazında bir matçdan sonra Nəcib, Ziya və Ayətullah bəy Nəcib bəyin Beşbıyıq Sokakdakı Moda evində toplaşırlar. Tarixlərinin dəstəyi ilə güclənən bu gənclər quracaqları komandanın ilk ideyasını ortaya atdılar. Bu gənc dostlar qrupunun məsləhətindən sonra dövrün varlılarından olan, lazımi pulu maliyyələşdirəcək Saint-Joseph məzunu mühəndis Nurizadə Ziya klubun qurucu prezidenti, Ayətullah bəy, Osmanlı Bankının zabitlərindən olan Saint-Joseph məzunu, Dəniz Məktəbində məmur (katib) vəzifəsində çalışırdı. Kapitan və xəzinədarlıq (xəzinədar) vəzifələrini yeni bitirmiş Nəcib bəy ilə bölüşürdü. Yaşadıqları məhəllədən ilhamlanaraq klubun adını Fənərbaxça Futbol Klubu olaraq təyin etdilər. Beləliklə, Fənərbaxça İdman Klubu 1907-ci ildə İstanbulun Kadıköyün Moda səmtində futbol komandası olaraq quruldu.

Klub prezidenti Ziya bəy önü və qolları düyməli flanel parçadan olan sarı və ağ rəngli boş formaları, tünd göy rəngli şortları və sarı aslanlı yun corabları şəxsən özü İngiltərədən gətirdi. Saint-Joseph Kolleci türk müəllimi Ənverin nəzarətində Kuşdili və Fənərbaxça çəmənliklərində ilk məşqinə başlayıb. Qısa müddətdə məhəllənin futbola qadir gənclərini öz ətrafına toplayan klubun ilk heyəti yəqin ki; Hinddə Asəf — Nəcib, Ziya — Böyük Həsən — Həsən Sami, Çərkəz Səbri — Nəsuhi, Şevkati — Qalip — Hüseyn, Hayrullah bəy kompozisiya və ya; Asəf — Ziya — Həsən Sami — Ayətullah — Məzhar — Nəcib — Fəthi — Qalip — Hüseyn — Böyük Həsən — Nevzatda ibarət idi.

&quot;Fənərbaxça&quot; futbol komandası ilk dəfə 1908-ci ildə &quot;İstanbul Futbol Liqası&quot;na qatılıb. Enver Yetikerdən sonra klubun baş məşqçisi, həm də futbolçusu olan Hüseyin Dalaklı oldu&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20150512002911/http://www.turkfutbolu.net/tumligler/istanbul09-10.html&lt;/ref&gt;. İlk iki ildə klubun təsisçilərinin istefası səbəbi ilə klub &quot;İstanbul Liqası&quot;nda ayaqda qala bilmədi. 1911–12 mövsümündə Zeki (Mazlum), Karnik Arslanyan, Abbas (Elkatipzadə), Mustafa (Elkatipzadə), Yəhya Bərki (Qaragözoğlu), Hüseyn (İzzi), Arif, Kamal (Aşkın), Tevfik, Nuri, Qalip (Kulaksızoğlu), Nasuhi (Baydar) və Enver Yetikeribarət kimi oyunçulardan ibarət komanda, yenilməz çempion olaraq tarixində ilk liqa çempionluğunu qazandı.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.angelfire.com/ab7/semihgl/tarih.htm |access-date=2023-05-05 |archive-date=2014-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230152555/http://www.angelfire.com/ab7/semihgl/tarih.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; &quot;Fənərbaxça&quot; 1912–13 mövsümünü lider olaraq davam etdirsə də, bu mövsüm; [[Balkan müharibələri]] səbəbindən tamamlana bilmədi&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20140221083315/http://www.turkfutbolu.net/tarih/tarih1.html&lt;/ref&gt;. Bunun nəticəsində 1907 artıq tanınan Fənərbaxçanın rəsmi quruluşu 1913-cü ildə qeydə alındı. &quot;1907-ci ildə Kuşdili Çayırında qurulan və Həmid Hüsnünün (Kayacan) rəhbəri olduğu Fənərbaxça İdman Klubu fiziki və intellektual tərbiyəni yaymaq, ölkə gənclərini həyat mübarizəsinə, bəlalara və hərbi səfərlərə (müharibə) öyrətmək məqsədi daşıyır&quot;. Klub rəsmi olaraq bu sənədlə qeydiyyatdan keçib. Bu rekord eyni zamanda bir türk futbol klubu haqqında indiyə qədər tapılan yeganə rəsmi Osmanlı qeydiyyat sənədidir.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20131106060409/http://gundem.bugun.com.tr/kulubumuz-hangisiydi-haberi/847277&lt;/ref&gt; O, bir mövsüm ardıcıl məğlubiyyətsiz İstanbul Liqası çempionluğunu qazanıb. Həmçinin &quot;Cümə Liqası&quot;nda mübarizə aparır. 1912-ci ildə qurulan və 1923-cü ilə qədər davam edən Fənərbaxça 1920–21 və 1922–23 mövsümlərini çempion olaraq tamamladı.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.turkfutbolu.net/tumligler/cumapuan.html |access-date=2023-05-05 |archive-date=2012-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120428174124/http://www.turkfutbolu.net/tumligler/cumapuan.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1922–23 mövsümündə Fənərbaxçanın çempionluğu dünyada misli görünməmiş bir mövsüm kimi tarixə düşdü.&lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20141027115744/http://fenerleaks.wordpress.com/2012/04/09/1907-1987-fenerbahce-spor-kulubu-tarihi-1/&lt;/ref&gt; Komandası tamamilə orta məktəb məzunları və tələbələrdən ibarət olan Fənərbaxça, mövsümü 58–0 hesabı ilə məğlubiyyətsiz və qol buraxmadan başa vurdu.&lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot;/&gt;

1923-cü ildə Fənərbaxça üçün ən mühüm hadisələrdən biri də İngiltərənin işğalçı qüvvələrinin komandanı general Çarlz Harinqton Harinqtonun İstanbuldan ayrılarkən onun adına bir turnir təşkil etməsi idi.&lt;ref name=&quot;ntvmsnbc.com&quot;&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.ntvmsnbc.com/news/345808.asp |access-date=2023-05-05 |archive-date=2008-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080604112626/http://www.ntvmsnbc.com/news/345808.asp |url-status=live }}&lt;/ref&gt; General bu kubokla bağlı ''&quot;Gardler Muhteliti türk klublarına meydan oxuyur. Qalibə Ali Baş Komandanın adını daşıyan böyük kubokun veriləcəyi bu matç üçün türk klubları istədikləri kimi gücləndiricilər ala bilərlər&quot;'' dedi və elan yerləşdirdi. Fənərbaxça isə generalın &quot;Fənərbaxça klubu bu matçı qeyd-şərtsiz, yalnız öz heyəti ilə qəbul edir&quot; deyə qəzet elanı ilə cavab verdi.

29 iyun 1923-cü ildə General Harrinqton Kuboku adı altında Taksim Stadionunda keçirilən matçda Fənərbaxça dövrün önəmli oyunçularından olan Zeki Rıza Sporelin vurduğu iki qolla qalib gəldi.&lt;ref name=&quot;ntvmsnbc.com&quot;/&gt; Oyun gecəsi Lozanna Konfransında bu qələbə xəbəri Türkiyə nümayəndə heyətinə çatdıqda, heyətin rəhbəri İsmət Paşa Fənərbaxça klubuna ''&quot;Hamınızı nümayəndə heyətimiz adından təbrik edir, sevinclə gözlərinizdən öpürəm&quot;'' deyə təbrik teleqramı göndərilib.&lt;ref name=&quot;ntvmsnbc.com&quot;/&gt;

1932-ci ilin iyununda Kusdili yanğını nəticəsində klub binasına ciddi ziyan dəydi və əksər material və sənədlər, o cümlədən kuboklar, üzv qeydləri və matç dəftərləri məhv edildi.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20140409060506/http://www.fenerbahce.org/kurumsal/detay.asp?ContentID=8&lt;/ref&gt; 1936-cı ildə ən güclü İstanbul, Ankara və İzmir komandalarının daxil olduğu Milli Klaster yaradıldı.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.angelfire.com/nj/sivritepe/5758/tl.html |access-date=2023-05-05 |archive-date=2018-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180531114942/http://www.angelfire.com/nj/sivritepe/5758/tl.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1938-ci ildə öz istəyi ilə liqadan çəkilən Fənərbaxça, digər bütün turnirlərdə iştirak edərək 1937, 1940, 1943, 1945, 1946 və 1950-ci illərdə 6 dəfə çempionluq qazanaraq bu kubokda ən çox qələbə qazanan komanda olub.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.sporyazarlari.com/futbol/fenerbahce/metin-sipahioglu/23-05-2013/kanitlarla-9-sampiyonluk-katliami-ve-uyuyan-fenerbahce/568444.aspx |access-date=2023-05-05 |archive-date=2014-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140720133639/http://www.sporyazarlari.com/futbol/fenerbahce/metin-sipahioglu/23-05-2013/kanitlarla-9-sampiyonluk-katliami-ve-uyuyan-fenerbahce/568444.aspx |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bu illərin ən önəmli futbolçularından biri Fənərbaxça ilə 615 matçda 423 qol vuran Lefter idi.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160305015252/http://www.sabah.com.tr/spor/sagwidget/2012/01/15/buyuk-ustaya-son-gorev&lt;/ref&gt; 1947–1951 və 1953–64 futbol mövsümü arasında Fənərbaxça forması geyinən Lefter, Türkiyədə klubda tərəfindən yubileyi qeyd olunan ilk futbolçu oldu.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20130921205345/http://www.ntvmsnbc.com/id/25313915&lt;/ref&gt; Fənərbaxça azerkeşlərinin könülündə taxd quran və Ordinaryüs&quot;ləqəbli verilən Lefter üçün
&lt;pre&gt;
Tribunalar söylədi minlərcə dəfə
Ver Lefterə yaz dəftərə.
Bitdi qələm doldu dəftər
Bu aləmdə kral Lefter.
&lt;/pre&gt;
sloganı yazıldı&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20130118074427/http://tr.eurosport.com/futbol/ordinaryus._sto3075960/story.shtml&lt;/ref&gt;

1939-cu ildə türk futbolu tarixində ilk dəfə gecə oyunları oynanılıb. 9 sentyabr 1939-cu ildə saat 21:00-da Fənərbaxça ilə Bəyoğluspor arasında keçirilən bu ilk matçda Fənərbaxça rəqibini 4-2 hesabı ilə məğlub etdi. &quot;Fənərbaxça&quot;nın futbolçusu Fikrət Qırcan ilk gecə oyununda ilk qolu vurub.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20150322224933/http://dosyalar.hurriyet.com.tr/fix98/75yil/85ekl.htm&lt;/ref&gt;

Fənərbaxça ilk dəfə 1908-09 mövsümündə qatıldığı və 1958-59 mövsümünə qədər fərqli statuslarda çıxış etdiyi İstanbul Liqalarında 16 çempionluq qazandı. Bu çempionatların 14-ü İstanbul Liqası, 2-si Cümə Liqası kuboku olub.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20120315023427/http://turkfutbolu.net/tarih/tarih4.html&lt;/ref&gt;

=== 1959-1969 ===
21 fevral 1959-cu ildə yalnız İstanbul, Ankara və İzmir komandalarının iştirak edə bildiyi Türkiyə 1-ci Futbol Liqası quruldu. Ağ-qırmızı qruplar şəklində təşkil edilən və 16 komandanın yer aldığı liqada “Fənərbaxça” ağ qrupda yer alıb. Macarıstanlı baş məşqçi İqnas Molnarın&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20150618022320/http://www.fenerbahcecumhuriyeti.org/Fenerbahcenin_Teknik_Direktorleri.asp&lt;/ref&gt; idarəçiliyində olan &quot;Fənərbaxça&quot; 12 qələbə və 2 heç-heçə ilə qrup liderini 26 xalla tamamlayıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.futbolekonomi.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1900:anslar-muesavi-favori-yok&amp;catid=265:lale-orta&amp;Itemid=58 |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122030417/https://www.futbolekonomi.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1900:anslar-muesavi-favori-yok&amp;catid=265:lale-orta&amp;Itemid=58 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
Finalda qırmızı qrupun qalibi “Qalatasaray”la üz-üzə gəlib. İki matç olaraq təşkil edilən finalda ilk matçda 1-0 uduzsa da, ikinci görüşdə Yüksel Gündüz, Mustafa Güven, Naci Erdem və Şeref Hasın vurduğu qollarla rəqibini 4-0 məğlub edərək birinci olub. Türkiyə 1-ci Futbol Liqasının çempionu.&lt;ref&gt;Dağlaroğlu, Rüştü, &quot;Fenerbahçe Spor Kulübü Tarihi&quot;, İstanbul (1988), s. 39&lt;/ref&gt; 1959-60 mövsümündə liqanı ikinci bitirən Fənərbaxça eyni mövsüm tarixində ilk dəfə Çempion Klublar Kubokunda iştirak etdi. Nemzeti Bajnoksáq 1-ci təsnifat mərhələsində çempion Çepeli 1-1 və 3-2 hesabları ilə mübarizədən kənarlaşdıraraq ikinci mərhələyə adlayıb. İkinci turda Fransa liqasının çempionu Nitsa ilə qarşılaşan Fənərbaxça turnirdən kənarlaşdırılaraq turnirlə vidalaşdı.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://arsiv.ntv.com.tr/news/176497.asp |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2021-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210805111232/http://arsiv.ntv.com.tr/news/176497.asp |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1960-cı ildə macar məşqçi Laszlo Székely komandanın rəhbəri təyin edildi.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; Fənərbaxça 1960-61 mövsümündə 38 oyunda 26 qələbə, 9 heç-heçə və 3 məğlubiyyətlə liqanı yenidən çempion olaraq başa vurdu.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.sabah.com.tr/galeri/spor/tum_sampiyonluklarini_hatirlayalim |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2019-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410004433/https://www.sabah.com.tr/galeri/spor/tum_sampiyonluklarini_hatirlayalim |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bu mövsümün ən mühüm inkişaflarından biri də “Fənərbaxça”nın ən önəmli futbolçularından biri olan Can Bartunun mövsümün sonunda İtaliyanın “[[Fiorentina FK|Fiorentina]]” komandasına transferi oldu.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.posta.com.tr/magazin/pazar-postasi/sik-giyiminden-dolayi-turkiyede-adi-baron-italyada-sinyor-oldu-166405 |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2023-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720154443/https://www.posta.com.tr/magazin/pazar-postasi/sik-giyiminden-dolayi-turkiyede-adi-baron-italyada-sinyor-oldu-166405 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Fənərbaxça 1961-62 mövsümündə 2-ci turda qatıldığı turnirdə Nürnberqə 2-1 və 1-0 hesabları ilə uduzaraq yenidən Çempion Klublar Kubokunda mübarizə aparmaq hüququ qazanıb və kubokla vidalaşıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://beinsports.com.tr/haber/fenerbahce-siftah-pesinde |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2023-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720174503/https://beinsports.com.tr/haber/fenerbahce-siftah-pesinde |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1962-ci ilin yanvarında Necdet Erdem komandanın başçısı təyin edildi.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; 1962-ci ilin iyulunda komandanın başına Yuqoslaviya məşqçisi Miroslav Kokotoviç təyin edildi.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; 1962-63 mövsümünü üçüncü yerdə bitirən Fənərbaxça, 1963-64 Kubok Qalibləri Kubokunda iştirak etdi.İlkin seçmə mərhələdə Rumıniya liqa komandalarından Petrolul Ploieşti məğlub edən Fənərbaxça, ilk mərhələdə İrlandiyanın Şimal Liqası təmsilçisi &quot;Linfild&quot;i mübarizədən kənarlaşdıraraq, Çempion Klublar Kubokunda ilk dəfə 1/4 finala yüksəlib. tarix. 1/4 finalda Nemzeti Bajnoksáq MTK Budapeşt ilə qarşılaşıb. İlk görüşdə 2:0 hesabı ilə uduzan “Fənərbaxça” ikinci görüşdə 3:1 hesabı ilə qalib gələrək, turu pley-offa daşıdı. Lakin pley-off matçında kuboku 1:0 hesabı ilə uduzaraq kubokla vidalaşdı.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20150910121724/http://www.rsssf.com/ec/ec196364.html#cwc&lt;/ref&gt; Miroslav Kokotoviçin rəhbərliyi altında həm Avropada, həm də Türkiyədə uğurlu mövsüm keçirən “Fənərbaxça” eyni mövsümdə liqanı çempion kimi başa vurub&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.sabah.com.tr/spor/futbol/2012/05/11/fenerbahce-19-sampiyonlugun-pesinde |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2019-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409155803/https://www.sabah.com.tr/spor/futbol/2012/05/11/fenerbahce-19-sampiyonlugun-pesinde |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

1964-65 mövsümündə menecer vəzifəsinə British Oscar Hold təyin edildi.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; &quot;Fənərbaxça&quot; bu mövsüm dördüncü dəfə liqa çempionluğunu qazanıb. 1965-66 mövsümündə Selahattin Torkalın idarə etdiyi komanda liqanı üçüncü, 1966-67 mövsümündə isə Abdullah Gegiçin rəhbərliyi altında liqanı ikinci yerdə bitirdi.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tr.wikipedia.org/wiki/Fenerbah%C3%A7e_(futbol_tak%C4%B1m%C4%B1)#cite_note-24 |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604124617/https://tr.wikipedia.org/wiki/Fenerbah%C3%A7e_(futbol_tak%C4%B1m%C4%B1)#cite_note-24 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bu mövsümün ən əhəmiyyətli inkişaflarından biri Fənərbaxçanın Balkan Kubokunu qazanması oldu&lt;ref name=&quot;arsiv.ntv.com.tr&quot;&gt;{{Cite web |url=http://arsiv.ntv.com.tr/news/272498.asp |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2021-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210805101410/http://arsiv.ntv.com.tr/news/272498.asp |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Fənərbaxçanın Balkan Kuboku titulu Türkiyə futbol komandasının rəsmi beynəlxalq təşkilatda qazandığı ilk çempionluq olub. Kubokun final matçında Yunanıstan liqasının komandalarından olan AEK ilə qarşılaşan Fənərbaxça, Ogün Altıparmakın iki, Yılmaz Şenin bir qolu ilə rəqibini 3-1 məğlub etdi.&lt;ref name=&quot;arsiv.ntv.com.tr&quot;/&gt;

1967-68 mövsümündə İqnas Molnarı yenidən komandanın başına gətirən Fənərbaxça, ən yaxın izləyicisi Beşiktaşdan 7 xal qabaqda mövsümü çempion olaraq başa vurdu.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.mackolik.com/puan-durumu/t%C3%BCrkiye-s%C3%BCper-lig/1967-1968/482ofyysbdbeoxauk19yg7tdt |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2022-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606201404/https://www.mackolik.com/puan-durumu/t%C3%BCrkiye-s%C3%BCper-lig/1967-1968/482ofyysbdbeoxauk19yg7tdt |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Həmin mövsüm Türkiyə Kubokunun finalında Altay ilə qarşılaşan Fənərbaxça, Ogün Altıparmak və Nedim Doğanın vurduğu qollarla rəqibini 2-0 məğlub edərək ilk Türkiyə Kuboku çempionluğunu qazandı.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.milliyet.com.tr/skorer/fenerbahce-kupada-50-sezonuna-basliyor-1633646 |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-06 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701200954/https://www.milliyet.com.tr/skorer/fenerbahce-kupada-50-sezonuna-basliyor-1633646 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1968-69 mövsümündə Çempion Klublar Kubokunda iştirak edən 1-ci tura qatılan Fənərbaxça, ilk matçın 0-0 bitməsindən sonra ikinci matçda İngiltərə Premyer Liqası komandalarından Mançester Sitiyə qalib gələrək liderliyə yüksəldi. 2-ci tur. 2-ci turda Hollandiya liqasının komandalarından olan &quot;Ayaks&quot;la qarşılaşan &quot;Fənərbaxça&quot; hər iki matçda 2-0 məğlub olaraq turnirlə vidalaşdı.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20150614041728/http://www.rsssf.com/ec/ec196869.html&lt;/ref&gt; 1969-cu ilin martında İqnas Molnar komandadan ayrıldı. Mövsümü müvafiq olaraq Fikrət Kırcan və Bəsri Dirimlilinin&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; rəhbərliyi altında keçirən &quot;Fənərbaxça&quot; liqanı dördüncü pillədə başa vurub.

== Emblem ==
1910-cu ildə rəsm çəkməkdə istedadlı futbolçu [[Topuz Hikmət]]in çəkdiyi emblem hər kəs tərəfindən qəbul edilmişdir.

Əsasən sarı-göy (Lacivərt) və başqa 3 rəngdən ibarət loqoda '''Fenerbahçe Spor Kulübü *1907* ''' yazılmışdır. 1929-cu ildən etibarən [[Osmanlı Türkcəsi]] ilə yazılmış hərflər yeni [[Türk dili]]nə çevrilmişdir. Loqonun üzərində kiçik dəyişikliklər, redaktələr edilmiş ve əslı qorunaraq günümüzə qədər gəlmişdir.

== Dünya Fənərbaxçalılar Günü ==
Dünyada ve [[Türkiyə]]də, ilk dəfə Fənərbaxça İdman Klubu bir günü Fənərbaxçalılara həsr etmişdir. 1907 quruluş ilinə görə təyin olunmuş gün, 19 İyul (19.07) saat 19:07 olarak müəyyən edilmişdir. Hər il Dünya Fənərbaxçalılar Günü, ölkədə və xaricdə təntənə ilə qeyd edilir.

== Rəqabət ==
Fənərbaxçanın ən böyük rəqibləri [[Beşiktaş PFK|Beşiktaş]], [[Trabzonspor FK|Trabzonspor]] və [[Qalatasaray FK|Qalatasaray]] klublarıdır. Ən böyük rəqibi isə [[Qalatasaray FK|Qalatasaray]] klubudur və bu klublar arasında keçirilən oyunlar &quot;Qitələrarası Derbi&quot; adlanır.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Rəqib
!Q
!H
!M
|-
|[[Qalatasaray PFK|Qalatasaray]]
|147
|120
|122
|-
|[[Beşiktaş PFK|Beşiktaş]]
|132
|91
|125
|-
|[[Trabzonspor FK|Trabzonspor]]
|48
|36
|38
|}

== Heyəti ==
[[File:Fenerbahçe SK 20260805 (20) (cropped).JPG|thumb|260px|Fənərbaxça 2026]]
{{Yenilənib|15 sentyabr 2024}}
{{fs start}}
{{fs player|no=2|pos=DF|nat=Türkiyə|name=[[Çağlar Söyüncü]]|other=}}
{{fs player|no=3|pos=DF|nat=Türkiyə|name=[[Samet Akaydin]]}}
{{fs player|no=5|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[İsmayıl Yüksək]]}}
{{fs player|no=6|pos=DF|nat=Qana|name=[[Aleksander Cinku]]}}
{{fs player|no=8|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Mert Hakan Yandaş]]}}
{{fs player|no=9|pos=FW|nat=Bosniya və Herseqovina|name=[[Edin Ceko]]}}
{{fs player|no=10|pos=MF|nat=Serbiya|name=[[Duşan Tadiç]]}}
{{fs player|no=11|pos=MF|nat=İngiltərə|name=[[Rayan Kent]]}}
{{fs player|no=13|pos=MF|nat=Braziliya|name=[[Fred (futbolçu)|Fred]]}}
{{fs player|no=16|pos=DF|nat=Türkiyə|name=[[Mert Müldür]]}}
{{fs player|no=17|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[İrfan Can Kahveci]]}}
{{fs player|no=18|pos=MF|nat=Serbiya|name=[[Filip Kostiç]]}}
{{fs player|no=19 |pos=FW|nat=Mərakeş|name=[[Yusuf en-Nesiri]]}}
{{fs player|no=20|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Cengiz Ündər]]}}
{{fs mid}}
{{fs player|no=22|pos=DF|nat=Türkiyə|name=[[Levent Mərcan]]}}
{{fs player|no=23|pos=FW|nat=Türkiyə|name=[[Cenk Tosun]]}}
{{fs player|no=24|pos=DF|nat=Niderland|name=[[Ceyden Ostervolde]]}}
{{fs player|no=28|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Baştuğ Elmaz]]}}
{{fs player|no=30|pos=GK|nat=Türkiyə|name=[[İrfan Can Eğribayat]]}}
{{fs player|no=34|pos=MF|nat=Mərakeş|name=[[Sofyan Amrabat]]}}
{{fs player|no=40|pos=GK|nat=Xorvatiya|name=[[Dominik Livakoviç]]}}
{{fs player|no=50|pos=DF|nat=Braziliya|name=[[Rodriqo Bekan]]}}
{{fs player|no=53|pos=MF|nat=Polşa|name=[[Sebastian Şimanskiy]]}}
{{fs player|no=54|pos=GK|nat=Türkiyə|name=[[Ertuğrul Çetin]]}}
{{fs player|no=70|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Oğuz Aydın]]}}
{{fs player|no=97|pos=FW|nat=Fransa|name=[[Allan Sent-Maksimin]]}}
{{fs player|no=–|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Burak Kapacak]]}}
{{fs end}}

=== Heyətdən kənarda ===
{{fs start}}
{{fs player|no=-|pos=DF|nat=Türkiyə|name=[[Doğukan Demir]]}}
{{fs player|no=-|pos=FW|nat=Türkiyə|name=[[Emir Ortakaya]]}}
{{fs player|no=-|pos=FW|nat=Misir|name=[[Ömer Feyid]]}}
{{fs player|no=-|pos=DF|nat=Türkiyə|name=[[Yiğit Efe Demir]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Yiğit Fidan]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Mustafa Akyıldız]]}}
{{fs player|no=-|pos=DF|nat=Türkiyə|name=[[Necat Aydın]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Emre Demir]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Sloveniya|name=[[Mixa Zayts]]}}
{{fs mid}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Braziliya|name=[[Linkoln Enrike]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Cənubi Koreya|name=[[Co Cin-ho]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Kot-d'İvuar|name=[[Marius Tresor Do]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Efekan Karayazı]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Emirhan Arkutcu]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Eren Balaban]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Samet Sarqın]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Əmrə Mor]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Çağrı Fedai]]}}
{{fs player|no=-|pos=MF|nat=Türkiyə|name=[[Furkan Onu Akyüz]]}}
{{fs end}}

== Fənərbaxçada oynamış məşhur futbolçular ==
[[Fayl:Avropa Liqası Muzeyi Bakıda 26.jpg|thumb|Klubun forması Avropa Liqası Muzeyində]]
{{Siyahı sütunlarla|3|
* [[Aleksandro de Souza|Aleks]]
* [[Ariel Orteqa]]
* [[Aykut Kocaman]]
* [[Brian Steen Nielsen]]
* [[Can Bartu]]
* [[Cəmil Turan]]
* [[Dirk Kuyt]]
* [[Elvir Baliç]]
* [[Elvir Boliç]]
* [[Cey-Cey Okoça]]
* [[Yes Hog]]
* [[Kennet Andersson]]
* [[Lefter Küçükandonyadis]]
* [[Milan Rapaiç]]
* [[Nikola Anelka]]
* [[Pier van Hoydonk]]
*Raul Meireles
*Roberto Karlos
* [[Rıdvan Dilmen]]
* [[Robin van Persi]]
* [[Rüştü Reçber]]
* [[Səlcuq Yula]]
* [[Sergey Rebrov]]
* [[Serhat Akın]]
* [[Stefen Appiah]]
* [[Toni Şumaxer]]
* [[Tuncay Şanlı]]
* [[Uçe Okeçukvu]]
* [[Viorel Moldovan]]
* [[Zoran Mirkoviç]]
* [[Mateja Kezman]]
* [[Əmrə Bəlözoğlu]]
* [[İssiar Dia]]
* [[Caner Erkin]]
* [[Lefter Küçükonyadis]]
*[[Volkan Dəmirəl]]
*Matyu Valbuena
*Mert Nobre
*Deyvid
*Daniyel Quiza
*Musa Sov
*Nani
*Simon Keya
*Yosef De Souza
*Lazar Markoviç
*Martin Şkrtel
*Roberto Soldado
*Viktor Moses
*Jose Sosa
*Luiz Qustavo
*Dyeqo Perotti
}}

== Maraqlı qeyd ==
Türkiyənin &quot;Fənərbaxça&quot; klubunun əfsanəsi Con Bartu 1957-ci il yanvarın 25-də fantastik əməl sahibi olub. Futbol komandasının növbəti çempionat oyununda qol vuran Bartu matç bitən kimi &quot;Fənərbaxça&quot;nın basketbol komandasına qoşulub və komandasının 44:43 hesabı ilə qalib gəldiyi oyunda 10 xal qazanıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=İki rəsmi oyuna çıxan futbolçular |url=http://apasport.az/news.php?id=27143 |access-date=2009-10-10 |archive-date=2021-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022222435/https://apasport.az/news.php?id=27143 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1922–23 Cümə Liqası, 1915-ci ildən bəri İstanbulda təşkil edilən Cümə Liqasının son sezonudur. Səkkiz komandanın mübarizə etdiyi liqanı Fənərbaxça məğlub olmadan və qol buraxmadan 23 xalla tamamlayaraq, çempion olaraq bitirdi. Oktyabrda, 1922-ci ildə başlayan liqa, Apreldə,1923'ün sonlarına doğru sona çatdı.

Türkiyənin ən böyük idman klubudur.

== Rənglər və Forma ==
{| class=&quot;wikitable&quot; align=right style=&quot;text-align: center&quot;
|-
! style=&quot;color:#FDEF00; background:#133A61;&quot;|İllər
! style=&quot;color:#FDEF00; background:#133A61;&quot;|Forma istehsalçısı
|-
|1984–1985
| [[Adidas]]
|-
|1985–1988
| Güner
|-
|1988–2000
| [[Adidas]]
|-
|2000–2004
| [[Fenerium]]
|-
|2004–2021
| [[Adidas]]
|-
|2021-2025
| Puma
|-
|2025-
| [[Adidas]]
|}
Fənərbaxçanın yaradığı zaman yaza təsadüf etdiyindən, klubun rəngləri Fənərbaxçanın çəmənliklərində çiçək açan sarı və ağ papatyalardan ilhamlanaraq sarı və ağ kimi təyin olundu. İlk illərdə komandanın geyindiyi forma uzun qollu və qalın idi, yay aylarında futbolçularda problemlər yaradırdı. Bu səbəbdən klubun prezidenti Nurizadə Ziya bəy, komandaya yay forması sifariş etmək üçün 1908-ci ildə ingilis tacir Bakerin dükanına getdi. Baker, sifariş ediləcək formaların yaya çata bilməyəcəyini söylədi. Bunun üzərinə hazırda əlində olan sarı-göy rəngli zolaqlı yay köynəklərini verməyi təklif etdi. İstanbulda digər forma satmaq üçün yer olmaması və yay istiliyi səbəbindən təklifi qəbul edən Nurizadə Ziya bəy, bütün formaları almağa və komandanın rənglərini sarı və tünd göyə çevirməyə qərar verdi.

Fənərbaxçanın rəngləri sarı və tünd mavi olduqdan sonra klubun ilk emblemini Topuz Hikmet çəkdi. Topuz Hikmətin açıqlamasına görə, emblemin üstündə &quot;Fenerbahçe Spor Klübü 1907&quot; yazısı olan ağ yuvarlaq çərçivə, təmizlik və açıq ürək, qırmızı-ağ Türk bayrağı və Fənərbaxçalılar arasındakı sevgi və sədaqət, ortadakı sarı rəng Fənərbaxçaya qarşı duyulan qısqanclıq və həsəd, ürək şəklində tünd mavi rəng zadəganlığı təmsil edirdi.

Fənərbaxça, 1977–78 mövsümündən bəri formasını maliyyələşdirməyə başladı. Yalnız 1978–1980-ci illərdə və 1987–88 mövsümünün bir dövründə sponsorlardan istifadə etmədi. Bu gün Fənərbaxçanın forması Adidas, formasının sponsoru isə Avis, Halley, HeForShe və Aygaz-dırş Formaların sinəsində Avis qollarında HeForShe, arxasında Halley-in reklamı var. 2014–15 mövsümündə Fənərbaxça Futbol Komandası sinə və qol reklamları almadı.
&lt;center&gt;
{|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|-align=center bgcolor=#F2F2F2 style=&quot;color:black;&quot;
! style=&quot;color:#FDEF00; background:#133A61;&quot;|İl
! style=&quot;color:#FDEF00; background:#133A61;&quot;|Sponsor
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|1977–1978
|Pereja
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|1980–1982
|[[Banker Kastelli]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|1982–1983
|İstanbul Bankası/Hisar Bank
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|1983–1984
|İstanbul Bankası
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|1984–1987
|Türkbank
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|1987–1988
| -/Tamek
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|1988–1989
|[[Türkiye Emlak Bankası|Emlak Bankası]]/Aden Otel
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|1989–1996
|Emlak Bankası
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|1996–1997
|[[VakıfBank]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|1997–1998
|Emlak Bankası/[[Adidas]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|1998–1999
|[[Rifle]]/[[Proton|Proton 5x5]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|1999–2000
|Proton 5x5
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2000–2001
|[[Telsim]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2001–2004
|[[Aria]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2004–2005
|[[Avea]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2005–2008
|[[Avea]]/[[Cola Turka]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2008–2009
|[[Avea]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2009–2012
|[[Avea]]/[[Türk Telekom]]/[[Ülker]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2012–2014
|[[Türk Telekom]]/[[Avea]]/[[Ülker]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2014–2015
|Göğüs:''Yok''/Kol:''Yok''/Sırt:[[Ülker]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2015–2016
|[[Yandex]]/[[Ülker|Halley]]/[[Turkish Airlines]]/[[İntegral Forex]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2016–2017
|[[nesine.com]]/[[Ülker|Halley]]/[[Borajet]]/[[İntegral Forex]]/[[Coca-Cola]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2017–2018
|[[Acıbadem Holding|Acıbadem]]/[[Ülker|Halley]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2018–2019
|[[Avis Oto Kiralama|Avis]]/[[Ülker|Halley]]/[[HeForShe]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2019–2020
|[[Avis Oto Kiralama|Avis]]/[[Ülker|Halley]]/[[HeForShe]]/[[Aygaz]]
|-align=center bgcolor=#FFFFFF
|2020 — |[[Avis Oto Kiralama|Avis]]/[[Ülker|Halley]]/[[HeForShe]]/[[TÜPRAŞ|Tüpraş]]/[[Aygaz]]
|}
&lt;/center&gt;

=== Sezonlara Görə Formalar ===

==== Ev saha forması ====
{|
|
{{Futbol forması
| pattern_la  = _fb1907la
| pattern_b   = _fener1907a
| pattern_ra  = _fb1907ra
 | pattern_sh = 
| pattern_so  = 
| leftarm     = 
| body        = 
| rightarm    = 
| shorts      = 
| socks       = 
| title       = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|1907-08]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la  = _fb19072la
| pattern_b   = _fb19072
| pattern_ra  = _fb19072ra
 | pattern_sh = 
| pattern_so  = 
| leftarm     = 
| body        = 
| rightarm    = 
| shorts      = 
| socks       = 
| title       = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|1908-09]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la  = 
| pattern_b   = _fsk1926
| pattern_ra  = 
 | pattern_sh = 
| pattern_so  = 
| leftarm     = 252D8B
| body        = 
| rightarm    = 252D8B
| shorts      = 
| socks       = 
| title       = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|1926-27]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la  = _fb9495h
| pattern_b   = _fb9495h
| pattern_ra  = _fb9495h
 | pattern_sh = 
| pattern_so  = 
| leftarm     = 
| body        = 
| rightarm    = 
| shorts      = 
| socks       = 
| title       = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|1994-95]]
}}
|}
{|
|
{{Futbol forması
| pattern_b  = _fsk0607h
| pattern_ra = _fsk0607h
| pattern_la = _fsk0607h
| pattern_so = _color 3 stripes yellow
| leftarm    = 000040
| body       = 000040
| rightarm   = 000040
| shorts     = 000040
| socks      = 000040
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2006-07]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fsk0708h
| pattern_b  = _fsk0708h
| pattern_ra = _fsk0708h
| pattern_sh = _fsk 1
| pattern_so = _fsk-1
| leftarm    = 00006E
| body       = 00006E
| rightarm   = 00006E
| shorts     = 000080
| socks      = 00006E
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2007-08]]
}}
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk1
|pattern_b  = _fsk1
|pattern_ra = _fsk1
|pattern_sh = _fsk 1
|pattern_so = _fsk-1
|leftarm    = 00006E
|body       = 00006E
|rightarm   = 00006E
|shorts     = 00006E
|socks      = 00006E
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2008-09]]
}}
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk0910h
|pattern_b  = _fsk0910h
|pattern_ra = _fsk0910h
|pattern_sh = _fsk 1
|pattern_so = _fsk-1
|leftarm    = 00006E
|body       = 00006E
|rightarm   = 00006E
|shorts     = 00006E
|socks      = 00006E
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2009-10]]
}}
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk1011h
|pattern_b  = _fsk1011h
|pattern_ra = _fsk1011h
|pattern_sh = _fsk1011h
|pattern_so = _fsk-1
|leftarm    = 00006E
|body       = 00006E
|rightarm   = 00006E
|shorts     = 00005A
|socks      = 00005A
| title     = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2010-11]]
}}
|
{{Futbol forması
 |pattern_la = _fb1112h
 |pattern_b  = _fb1112h
 |pattern_ra = _fb1112h
 |pattern_sh = _fsk1112h
 |pattern_so = _fsk-4
 |leftarm    = FFFFFF
 |body       = FFFFFF
 |rightarm   = FFFFFF
 |shorts     = FFFFFF
 |socks      = FFFFFF
 |title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2011-12]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fsk1213H
| pattern_b  = _fsk1213H
| pattern_ra = _fsk1213H
| pattern_sh = _adidasonwhite
| pattern_so = _fsk-4
| leftarm    = FFFFFF
| body       = FFFFFF
| rightarm   = FFFFFF
| shorts     = 003366
| socks      = FFFFFF
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2012-13]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fsk1314H
| pattern_b  = _fsk1314H
| pattern_ra = _fsk1314H
| pattern_sh = _fsk1314a
| pattern_so = _fsk1314a
| leftarm    = FFFFFF
| body       = FFFFFF
| rightarm   = FFFFFF
| shorts     = FFFFFF
| socks      = FFFFFF
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2013-14]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fb1415h
| pattern_b  = _fb1415h
| pattern_ra = _fb1415h
| pattern_sh = _fsk1415a
| pattern_so = _fsk1415a
| leftarm    = FFFFFF
| body       = FFFFFF
| rightarm   = FFFFFF
| shorts     = FFFFFF
| socks      = FFFFFF
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2014-15]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fb1516h
| pattern_b  = _fb1516h
| pattern_ra = _fb1516h
| pattern_sh = _fb1516h
| pattern_so = _fb1516h
| leftarm    = FFFFFF
| body       = FFFFFF
| rightarm   = FFFFFF
| shorts     = FFFFFF
| socks      = FFFFFF
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2015-16]]
}}
|}
{|
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fenerbahce1617h
| pattern_b  = _fenerbahce1617h
| pattern_ra = _fenerbahce1617h
| pattern_sh = _fenerbahce1617h
| pattern_so = _fenerbahce1617h
| leftarm    = ffffff
| body       = ffffff
| rightarm   = ffffff
| shorts     = ffffff
| socks      = ffffff
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2016-17]]
}}
|
|{{Futbol forması
| pattern_la = _fener1718h
| pattern_b  = _fener1718h
| pattern_ra = _fener1718h
| pattern_sh = _fener1718a
| pattern_so = _fener1718a
| leftarm    = ffffff
| body       = ffffff
| rightarm   = ffffff
| shorts     = FFFFFF
| socks      = ffffff
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2017-18]]
}}
|
|{{Futbol forması
| pattern_la = _fener1819h
| pattern_b  = _fener1819h
| pattern_ra = _fener1819h
| pattern_sh = _adidasyellow
| pattern_so = _3_stripes_yellow
| leftarm    = ffffff
| body       = ffffff
| rightarm   = ffffff
| shorts     = ffffff
| socks      = ffffff
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2018-19]]
}}
|{{Futbol forması
| pattern_la = 
| pattern_b  = _fener1920h
| pattern_ra = 
| pattern_sh = _fener1920t
| pattern_so = _fener1920t
| leftarm    = 000060
| body       = ffffff
| rightarm   = 000060
| shorts     = ffffff
| socks      = ffffff
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2019-20]]
}}
|{{Futbol forması
| pattern_la = _fener2021h
| pattern_b  = _fener2021h
| pattern_ra = _fener2021h
| pattern_sh = _fener2021h
| pattern_so = _fener1920t
| leftarm    = 000060
| body       = 000060
| rightarm   = 000060
| shorts     = ffffff
| socks      = ffffff
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2020-21]]
}}
|{{Futbol forması
| pattern_la          = _fener2122H
| pattern_b           = _fener2122H
| pattern_ra          = _fener2122H
| pattern_so          = _fener2122H2
| shorts              = FFFFFF
| title       = 2021-22
}}
|{{Futbol forması
| pattern_la          = _fener2223h1
| pattern_b           = _fb2223h
| pattern_ra          = _fener2223h1
| pattern_so          = _fb2223h
| title      = 2022-23
}}
|{{Futbol forması
| pattern_la          = _fenerbahce2324h
| pattern_b           = _fenerbahce2324h
| pattern_ra          = _fenerbahce2324h
| pattern_sh          = _fenerbahce2324h
| pattern_so          = _fenerbahce2324hl
| title       = 2023-24
}}
|{{Futbol forması
| pattern_la          = _fenerbahce2425h
| pattern_b           = _fenerbahce2425h
| pattern_ra          = _fenerbahce2425h
| pattern_sh          = _fenerbahce2425h
| pattern_so          = _fenerbahce2425hl
| leftarm = FFFF00
| body = FFFF00
| rightarm = FFFF00
| shorts = FFFFFF
| socks = FFFFFF
| title      = 2024-25
}}
|{{Futbol forması
| pattern_la          = _fenerbahce2526h
| pattern_b           = _fenerbahce2526h
| pattern_ra          = _fenerbahce2526h
| pattern_sh          = _fenerbahce2526h
| pattern_so          = _fenerbahce2526hl
| shorts = FFFFFF
| socks = FFFFFF
| title       = 2025-26
}}
|}

==== Səfər oyunları forması ====
{|
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk0607a
|pattern_b  = _fsk0607a
|pattern_ra = _fsk0607a
|pattern_sh = _fsk0607a
|pattern_so = _fsk0607a
|leftarm    = DBBD64
|body       = DBBD64
|rightarm   = DBBD64
|shorts     = DBBD64
|socks      = DBBD64
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2006-07]]
}}
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk0708a
|pattern_b  = _fsk0708a
|pattern_ra = _fsk0708a
|pattern_sh = _yellow stripes adidas
|pattern_so = _fsk 2
|leftarm    = 
|body       = 
|rightarm   = 
|shorts     = 
|socks      = 
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2007-08]]
}}
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk 2
|pattern_b  = _fsk2
|pattern_ra = _fsk 2
|pattern_sh = 
|pattern_so = _fsk 2
|leftarm    = FFFFFF
|body       = FFFFFF
|rightarm   = FFFFFF
|shorts     = FFFFFF
|socks      = FFFFFF
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2008-09]]
}}
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk0910a
|pattern_b  = _fsk0910a
|pattern_ra = _fsk0910a
|pattern_sh = _adidasonwhite
|pattern_so = _fsk 2
|leftarm    = FFFFFF
|body       = FFFFFF
|rightarm   = FFFFFF
|shorts     = FFFFFF
|socks      = FFFFFF
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2009-10]]
}}
|
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fsk1011a
| pattern_b = _fsk1011a
| pattern_ra = _fsk1011a
| pattern_sh = _fsk1011a
| pattern_so = _fsk-4
| leftarm = FFFFFF
| body = FFFFFF
| rightarm = FFFFFF
| shorts = FFFFFF
| socks = FFFFFF
| title = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2010-11]]
}}
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk1112a
|pattern_b  = _fsk1112a
|pattern_ra = _fsk1112a
|pattern_sh = _fsk1112a
|pattern_so = _color_3_stripes_white
|leftarm    = FFFFFF
|body       = FFFFFF
|rightarm   = FFFFFF
|shorts     = FFFFFF
|socks      = 77bbff
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2011-12]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fsk1213A
| pattern_b  = _fsk1213A
| pattern_ra = _fsk1213A
| pattern_sh = _adidasonwhite
| pattern_so = _fsk-4
| leftarm    = FFFFFF
| body       = FFFFFF
| rightarm   = FFFFFF
| shorts     = 003366
| socks      = FFFFFF
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2012-13]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fsk1314A
| pattern_b  = _fsk1314A
| pattern_ra = _fsk1314A
| pattern_sh = _fsk1314a
| pattern_so = _fsk1314a
| leftarm    = FFFFFF
| body       = FFFFFF
| rightarm   = FFFFFF
| shorts     = 183a8b
| socks      = FFFFFF
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2013-14]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fsk1415a
| pattern_b  = _fsk1415a
| pattern_ra = _fsk1415a
| pattern_sh = _fsk1415a
| pattern_so = _fsk1415a
| leftarm    = FFFFFF
| body       = FFFFFF
| rightarm   = FFFFFF
| shorts     = 152A47
| socks      = FFFFFF
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2014-15]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fb1516a
| pattern_b  = _fb1516a
| pattern_ra = _fb1516a
| pattern_sh = _fb1516a
| pattern_so = _fb1516a
| leftarm    = cfcfcf
| body       = cfcfcf
| rightarm   = cfcfcf
| shorts     = cfcfcf
| socks      = cfcfcf
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2015-16]]
}}
|}
{|
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fenerbahce1617a
| pattern_b  = _fenerbahce1617a
| pattern_ra = _fenerbahce1617a
| pattern_sh = _fenerbahce1617h
| pattern_so = _fenerbahce1617h
| leftarm    = ffffff
| body       = FFFFFF
| rightarm   = ffffff
| shorts     = FFFFFF
| socks      = FFFFFF
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2016-17]]
}}
|
|{{Futbol forması
| pattern_la = _fener1718a
| pattern_b  = _fener1718a
| pattern_ra = _fener1718a
| pattern_sh = _fener1718a
| pattern_so = _fener1718a
| leftarm    = FFFFFF
| body       = FFFFFF
| rightarm   = FFFFFF
| shorts     = FFFFFF
| socks      = FFFFFF
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2017-18]]
}}
|
|{{Futbol forması
| pattern_la = _fener1819t
| pattern_b  = _fener1819t
| pattern_ra = _fener1819t
| pattern_sh = _fener1819t
| pattern_so = _3_stripes_yellow
| leftarm    = FFFFFF
| body       = FFFFFF
| rightarm   = FFFFFF
| shorts     = FFFFFF
| socks      = FFFFFF
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2018-19]]
}}
|
|{{Futbol forması
| pattern_la = _fener1920a
| pattern_b  = _fener1920a
| pattern_ra = _fener1920a
| pattern_sh = _fener1920a
| pattern_so = _fener1920a
| leftarm    = FFFF00
| body       = FFFF00
| rightarm   = FFFF00
| shorts     = FFFF00
| socks      = FFFF00
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2019-20]]
}}

|
|{{Futbol forması
| pattern_la = _fener2021a
| pattern_b  = _fener2021a
| pattern_ra = _fener2021a
| pattern_sh = _fener2021a
| pattern_so = _fener2021a
| leftarm    = EFD88F
| body       = EFD88F
| rightarm   = EFD88F
| shorts     = EFD88F
| socks      = EFD88F
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2020-21]]
}}
|}

==== Üçüncü forma ====
{|
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk0607t
|pattern_b  = _fsk0607t
|pattern_ra = _fsk0607t
|pattern_sh = _fsk0607t
|pattern_so = _fsk0607t
|leftarm    = 
|body       = 
|rightarm   = 
|shorts     = D3D3D3
|socks      = D3D3D3
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2002-03]]
}}
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk0708t
|pattern_b  = _fsk0708t
|pattern_ra = _fsk0708t
|pattern_sh = _fsk0708t
|pattern_so = _fsk0708t
|leftarm    = 
|body       = 
|rightarm   = 
|shorts     = 
|socks      = 00FFFF
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2007-08]]
}}
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk-4
|pattern_b  = _fsk4
|pattern_ra = _fsk-4
|pattern_sh = 
|pattern_so = _fsk-4
|leftarm    = FFF200
|body       = 696969
|rightarm   = FFF200
|shorts     = FFFFFF
|socks      = FFFFFF
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2008-09]]
}}
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk0910t
|pattern_b  = _fsk0910t
|pattern_ra = _fsk0910t
|pattern_sh = _fsk0910t
|pattern_so = _fsk0910t
|leftarm    = FFFFFF
|body       = FFFFFF
|rightarm   = FFFFFF
|shorts     = 404040
|socks      = 404040
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2009-10]]
}}
|
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fsk1011t
| pattern_b  = _fsk1011t
| pattern_ra = _fsk1011t
| pattern_sh = _fsk1011t
| pattern_so = _3_stripes_white
| leftarm    = 0000FF
| body       = 0000FF
| rightarm   = 0000FF
| shorts     = 0000FF
| socks      = 0000FF
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2010-11]]
}}
|
{{Futbol forması
 |pattern_la = _fsk1112t
 |pattern_b  = _fsk1112t
 |pattern_ra = _fsk1112t
 |pattern_sh = _fsk1112t
 |pattern_so = _fsk1112t
 |leftarm    = FFFFFF
 |body       = FFFFFF
 |rightarm   = FFFFFF
 |shorts     = FFFFFF
 |socks      = 000960
 |title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2011-12]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fsk1213T
| pattern_b  = _fsk1213T
| pattern_ra = _fsk1213T
| pattern_sh = _fsk1213T
| pattern_so = _fsk1213T
| leftarm    = FFFFFF
| body       = FFFFFF
| rightarm   = FFFFFF
| shorts     = 002040
| socks      = 002040
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2012-13]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fsk1314T
| pattern_b  = _fsk1314T
| pattern_ra = _fsk1314T
| pattern_sh = _fsk1314t
| pattern_so = _fsk1314h
| leftarm    = FFFFFF
| body       = FFFFFF
| rightarm   = FFFFFF
| shorts     = 23222a
| socks      = 23222a
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2013-14]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fsk1415t
| pattern_b  = _fsk1415t
| pattern_ra = _fsk1415t
| pattern_sh = _fsk1415t
| pattern_so = _fsk1415t
| leftarm    = 000064
| body       = 000064
| rightarm   = 000064
| shorts     = 000064
| socks      = 000064
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2014-15]]
}}
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fb1516t
| pattern_b  = _fb1516t
| pattern_ra = _fb1516t
| pattern_sh = _fb1516t
| pattern_so = _fb1516t
| leftarm    = 1c0f45
| body       = 1c0f45
| rightarm   = 1c0f45
| shorts     = 7fff00
| socks      = 1c0f45
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2015-16]]
}}
|}
{|
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fenerbahce1617t
| pattern_b  = _fenerbahce1617t
| pattern_ra = _fenerbahce1617t
| pattern_sh = _fenerbahce1617t
| pattern_so = _fenerbahce1617t
| leftarm    = 19192d
| body       = 19192d
| rightarm   = 19192d
| shorts     = 19192d
| socks      = 19192d
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2016-17]]
}}
|
|{{Futbol forması
| pattern_la = _fener1718t
| pattern_b  = _fener1718t
| pattern_ra = _fener1718t
| pattern_sh = _fener1718t
| pattern_so = _fener1718t
| leftarm    = 00813E
| body       = 00813E
| rightarm   = 00813E
| shorts     = 00813E
| socks      = 00813E
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2017-18]]
}}
|
|{{Futbol forması
| pattern_la = _fener1819a
| pattern_b  = _fener1819a
| pattern_ra = _fener1819a
| pattern_sh = _fener1819a
| pattern_so = _fener1819a
| leftarm    = 152A67
| body       = 152A67
| rightarm   = 152A67
| shorts     = 152A67
| socks      = 152A67
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2018-19]]
}}
|
|{{Futbol forması
| pattern_la = _adidastiro19bl
| pattern_b  = _fener1920t
| pattern_ra = _adidastiro19bl
| pattern_sh = _adidasyellow
| pattern_so = 
| leftarm    = FFFFFF
| body       = FFFFFF
| rightarm   = FFFFFF
| shorts     = 0000FF
| socks      = 0000FF
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2019-20]]
}}
|
|{{Futbol forması
| pattern_la = _fener2021t
| pattern_b  = _fener2021t
| pattern_ra = _fener2021t
| pattern_sh = _fener2021t
| pattern_so = _fener2021t
| leftarm    = 021748
| body       = 021748
| rightarm   = 021748
| shorts     = 021748
| socks      = 021748
| title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2020-21]]
}}
|}

==== Dördüncü forma ====
{|
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk0708h
|pattern_b  = _fsk0708f
|pattern_ra = _fsk0708h
|pattern_sh = _fsk 1
|pattern_so = _fsk-1
|leftarm    = 
|body       = 
|rightarm   = 
|shorts     = 
|socks      = 00006E
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2007-08]]
}}
|
{{Futbol forması
|pattern_la = _fsk-3
|pattern_b  = _fsk3
|pattern_ra = _fsk-3
|pattern_sh = 
|pattern_so = _fsk-3
|leftarm    = C0FF00
|body       = C0FF00
|rightarm   = C0FF00
|shorts     = C0FF00
|socks      = C0FF00
|title      = [[Fənərbaxça PFK 1907-08 sezonu|2008-09]]
}}
|
|
{{Futbol forması
| pattern_la = _fsk1011f
| pattern_b  = _fsk1011f
| pattern_ra = _fsk1011f
| pattern_sh = _fsk1011f
| pattern_so = _color 3 stripes yellow
| leftarm    = 008000
| body       = 008000
| rightarm   = 008000
| shorts     = 008000
| socks      = 008000
| title      = [[Fenerbahçe (futbol takımı) 2010-11 sezonu|2010-11]]
}}
|
{{Futbol forması
 |pattern_la = _fsk1112f
 |pattern_b  = _fsk1112f
 |pattern_ra = _fsk1112f
 |pattern_sh = _fsk1112f
 |pattern_so = _fsk1112f
 |leftarm    = FFFFFF
 |body       = FFFFFF
 |rightarm   = FFFFFF
 |shorts     = FFFFFF
 |socks      = ffff00
 |title      = [[Fenerbahçe (futbol takımı) 2011-12 sezonu|2011-12]]
}}
|}

== Qalib Gəldiyi Əhəmiyyətli Oyunlar ==

=== Fənərbaxça-Qalatasaray tarixi oyunları ===
* 31.12.1907 — İstanbul Ligası: 0–7 (Rəqib sahədə)
* 10.02.1933 — İstanbul Liqası: 5–1 (Rəqib sahədə)
* 23.02.1935 — İstanbul Liqası: 6–1 (Rəqib sahədə)
* 12.12.1976 — Zəlzələ Kuboku: 6–1
* 16.08.1980 — TSYD Kuboku: 5–0
* 03.05.1989 — Türkiyə Kuboku: 4–3 (ilk yarı 0–3) (Rəqib sahədə)
* 08.09.1996 — Türkiyə Liqası: 4–0 (Rəqib sahədə)
* 06.11.2002 — Türkiyə Liqası: ([[Fənərbaxça Şükrü Saracoğlu Stadionu]]) 6–0
* 15.05.2005 — Türkiyə Liqası: 5–1 (Rəqib sahədə)
* 22.04.2006 — Türkiyə Liqası: (Fenerbahçe [[Şükrü Saracoğlu]]) 4–0
* 09.11.2008 — Türkiyə Liqası: (Fenerbahçe [[Şükrü Saracoğlu]]) 4–1

=== Avropadakı Tarixi Oyunlar ===
* 1968 — '''Fənərbaxça ''' 2–1 [[Mançester Siti FK|Mançester Siti]] (Çempion Klublar Kuboku 1-ci Tur oyunu)
* 1985 — [[Bordo]] 2–3 '''Fənərbaxça ''' (Çempion Klublar Kuboku 1-ci Tur oyunu)
* 1996 — [[Mançester Yunayted FK|Mançester Yunayted]] 0–1 '''Fənərbaxça ''' ([[Çempionlar Liqası]] oyunu) (30 oktyabr 1996-cı ildəki bu oyunda Fənərbaxça, Mançester Yunayted komandasını 40 il sonra öz evində bir Avropa oyununda məğlub etmiş ilk komanda olmuşdur.)
* 1998 — '''Fənərbaxça ''' 1–0 [[Parma]] ([[UEFA]] 2-ci Tur) (Parma UEFA kubokunu almışdır)
* 2001 — '''Fənərbaxça ''' 2–1 [[Qlazqo Reyncers]] (Çampionlar Liqası 3-cü Tur)
* 2004 — '''Fənərbaxça ''' 1–0 [[Sparta Praqa]] (Çampionlar Liqası oyunu)
* 2004 — Sparta Praqa 0–1 '''Fənərbaxça ''' (Çampionlar Liqası oyunu)
* 2004 — '''Fənərbaxça ''' 3–0 [[Mançester Yunayted FK|Mançester Yunayted]] (Çampionlar Liqası oyunu)
* 2005 — '''Fənərbaxça ''' 3–0 [[PSV Eyndhoven FK|PSV Eyndhoven]] (Çampionlar Liqası oyunu)
* 2007 — '''Fənərbaxça''' 1–0 [[İnter Milan FK|İnter Milan]] (Çempionlar Liqası oyunu)
* 2007 — '''Fənərbaxça''' 2–0 [[PSV Eyndhoven FK|PSV Eyndhoven]] (Çampionlar Liqası oyunu)
* 2008 — '''Fənərbaxça''' 3–2 Sevilla (Çampionlar Liqası oyunu)
* 2008 — '''Fənərbaxça''' 2–1 Çelsi (Çampionlar Liqası oyunu)
* 2013 — '''Fənərbaxça''' 1–0 Benfika (Avropa Liqası oyunu)

== UEFA reytinqində ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
! Sıra !! Ölkə !! Klub !! Xal
|-
|60||{{bayraq|Kipr}}||[[APOEL FK|APOEL]]||30.210
|-
|61||{{bayraq|TUR}}||Fənərbaxça||29.980
|-
|62||{{bayraq|İspaniya}}||[[Real Sosyedad FK|Real Sosyedad]]||20.299
|}

== Şöbələr ==

=== Aktiv Şöbələr ===
* '''[[Futbol]]'''
* '''[[Basketbol]]''' ([[Fənərbaxça Ülkərspor]])
* '''[[Voleybol]]''' ([[Fənərbaxça QVK|Fənərbaxça Qadın Voleybol Komandası]])
* '''[[Avarçəkmə]]'''
* '''[[Boks]]'''
* '''[[Yelkən]]'''
* '''[[Atletizm]]'''
* '''[[Üzgüçülük]]'''
* '''[[Stolüstü Tenis]]'''

=== Fəaliyyətdə Olmayan Şöbələr ===
* [[Atıcılıq]]
* [[Fiqurlu Konkisürmə]]
* [[Ovçuluq]]
* [[Bilyard]]
* [[Velosiped İdmanı]]
* [[Otüstü Hokkey]]
* [[Qılıncoynatma]]
* [[Güləş]]
* [[Ağır Atletika]]
* [[Həndbol]]
* [[Skout]]
* [[Gimnastika]]
* [[Cüdo]]
* [[Kriket]]
* [[Avtomobil idmanı]]
* [[Xizəksürmə]]
* [[Hokkey]]
* [[Mini Futbol]]
* [[Su Xizəyi]]
* [[Voterpolo]]
* [[Tennis]]

== Uğurları ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;font-size:95%; text-align:center;&quot;
!style=&quot;width: 1%;&quot;|Tip
!style=&quot;width: 5%;&quot;|Turnir
!style=&quot;width: 1%;&quot;|Titul sayi
!style=&quot;width: 21%;&quot;|Sezon
|-
|rowspan=&quot;13&quot; |'''Ölkədaxili'''
! scope=col|[[Türkiyə Super Liqası]]
|align=&quot;center&quot;|'''19'''
|align=&quot;left&quot;|1959, 1960–1961, 1963–1964, 1964–1965, 1967–1968, 1969–1970, 1973–1974, 1974–1975, 1977–1978, 1982–1983, 1984–1985, 1988–1989, 1995–1996, 2000–2001, 2003–2004, [[Türkiyə Super Liqası 2004/2005|2004–2005]], 2006–2007, 2010–2011, 2013–2014
|-
! scope=col|[[Milli Liqa]]
|bgcolor=&quot;gold&quot;|'''6'''
|align=&quot;left&quot;|1937, 1940, 1043, 1945, 1946, 1950
|-
! scope=col|[[Türkiyə Futbol Çempionatı]]
|bgcolor=&quot;gold&quot;|'''3''' {{smallsup|B}}
|align=&quot;left&quot;|1933, 1935, 1944
|-
! scope=col|[[Türkiyə Kuboku]]
|align=&quot;center&quot;|'''7'''
|align=&quot;left&quot;|1967–68, 1973–74, 1978–79, 1982–83, 2011–12, 2012–13, 2022–23
|-
! scope=col|[[Türkiyə Superkuboku]]
|align=&quot;center&quot;|'''10'''
|align=&quot;left&quot;|1968, 1973, 1975, 1984, 1985, 1990, 2007, 2009, 2014, 2025
|-
! scope=col|Baş Nazir Kuboku
|bgcolor=&quot;gold&quot;|'''8'''
|align=&quot;left&quot;|1945, 1946, 1950, 1973, 1980, 1989, 1993, 1998
|-
! scope=col|TSYD Kuboku
|bgcolor=&quot;gold&quot;|'''12''' {{smallsup|B}}
|align=&quot;left&quot;|1969, 1973, 1975, 1976, 1978, 1979, 1980, 1982, 1985, 1986, 1994, 1995
|-
! scope=col|Atatürk Kuboku
|bgcolor=&quot;gold&quot;|'''1''' {{smallsup|B}}
|align=&quot;left&quot;|1998
|-
! scope=col|İstanbul Futbol Liqası
|bgcolor=&quot;gold&quot;|'''16'''
|align=&quot;left&quot;|1911–12, 1913–14, 1914–15, 1920–21, 1922–23, 1929–30, 1932–33, 1934–35, 1935–36, 1936–37, 1943–44, 1946–47, 1947–48, 1952–53, 1956–57, 1958–59
|-
! scope=col|İstanbul Kuboku
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|align=&quot;left&quot;|1944
|-
! scope=col|İstanbul Şildi
|bgcolor=&quot;gold&quot;|'''4'''
|align=&quot;left&quot;|1930, 1934 ,1938, 1939
|-
! scope=col|Spor Toto Kuboku
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|align=&quot;left&quot;|1967
|-
! scope=col|Donanma Kuboku
|bgcolor=&quot;gold&quot;|'''4'''
|align=&quot;left&quot;|1982, 1983, 1984, 1985
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |'''Avropa'''
! scope=col|[[UEFA Çempionlar Liqası]]
|align=&quot;center&quot;|'''1/4 final'''
|align=&quot;left&quot;|[[UEFA Çempionlar Liqası 2007/2008|2007–08]]
|-
! scope=col|[[UEFA Avropa Liqası]]
|align=&quot;center&quot;|'''Yarımfinal'''
|align=&quot;left&quot;|[[UEFA Avropa Liqası 2012/2013|2012–13]]
|-
! scope=col|[[UEFA Konfrans Liqası]]
|align=&quot;center&quot;|'''1/4 final'''
|align=&quot;left&quot;|2023–24
|-
! scope=col|[[UEFA Kuboklar Kuboku]]
|align=&quot;center&quot;|'''1/4 final'''
|align=&quot;left&quot;|1963–64
|-
! scope=col|Balkan Kuboku
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|align=&quot;left&quot;|1966–67
|-
|}
* {{legend|gold|Rekord}}
* {{smallsup|B}} Bölüşmüş

== Avropa kuboklarında yubiley qolları&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;Fənərbaxça&quot;dan yeni rekord |url=http://www.lent.az/news.php?id=33982 |access-date=2009-11-06 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305024438/http://www.lent.az/news.php?id=33982 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center;&quot;
|-
! yubiley&lt;br&gt;qolu
! müəllif
! turnir
! rəqib
! meydan
! oyunun hesabı
! tarix
! yubiley&lt;br&gt;qolunun&lt;br&gt;dəqiqəsi
|-
| '''100'''
| {{bayraq|İsrail}} [[Haim Revivo]]
| [[UEFA Kuboku 2002/2003|UEFA Kuboku]]
| {{bayraq|İsveç}} [[&quot;AİK&quot;]]
| s
| 3:3
| ?
| 15
|-
| '''200'''
| {{bayraq|Braziliya}} [[Bilika]]
| [[UEFA Avropa Liqası 2009/2010|UEFA Avropa Liqası]]
| {{bayraq|Rumıniya}} [[Styaua Buxarest FK|Styaua Buxarest]]
| s
| 3:1
| 05.11.2009
| 51
|}

== Xarici keçidlər ==
* Fenerbahçe Spor Kulubü Rəsmi klub saytı — http://www.fenerbahce.org
* Fenerbahçe Kart Resmi Sitesi — http://www.fenerbahce.com.tr {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150131013041/http://www.fenerbahce.com.tr/ |date=2015-01-31 }}
* Fenerium — http://www.fenerium.com.tr
* Fenerbahçe TV — http://www.fb.tv {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20061004005520/http://fb.tv/ |date=2006-10-04 }}
* 1907 Fenerbahçe Derneği — http://www.1907.org
* Üniversiteli Fenerbahçeliler Derneği — http://www.1907unifeb.org
* Genç Fenerbahçeliler http://www.gencfb.org/
* Fenerbahçe Ulkerspor http://www.fenerbahceulkerspor.org/ 
* Fenerbahçe Portal http://www.fenertribun.com {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20100618105916/http://www.fenertribun.com/ |date=2010-06-18 }}

== Həmçinin bax ==
* [[Fənərbaxça Ülker|Fənərbaxça Kişi Basketbol Klubu]]
* [[Fənərbaxça VK|Fənərbaxça Kişi Voleybol Klubu]]
* [[Fənərbaxça QVK|Fənərbaxça Qadın Voleybol Klubu]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Fənərbaxça PFK| ]]
[[Kateqoriya:1907-ci ildə yaradılmış futbol klubları]]</text>
      <sha1>bhfw1pcrein9p2a3fravnn7d4x8uvxm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Çaykur Rizəspor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7984</id>
    <revision>
      <id>9041734</id>
      <parentid>8909173</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T14:51:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>19Anomali53</username>
        <id>353245</id>
      </contributor>
      <comment>Çaykur Rizespor loqosu yenilənmiş loqo ilə əvəz edildi.</comment>
      <origin>9041734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3268" sha1="4krawmascdpxgrwd7jqtkh47ks2y2i7" xml:space="preserve">{{futbol klubu
|başlıq = {{bayraq|Türkiyə}} Çaykur Rizespor
|emblem = Rizespor Logo.png
|rəngləri = {{Rəng qutusu|#00FF00}}{{Rəng qutusu|#0000FF}} yaşıl-mavi
|ləqəbi = [[Şahin|Şahinlər]]
|yaranma tarixi = [[19 may]] [[1953]]
|stadionu = [[Çaykur Didi Stadionu]], [[Rize]]
|tutumu = 15.332
|prezidenti = {{bayraq|Türkiyə}} Ali Zeki Saruhan
|baş məşqçisi = {{bayraq|Türkiyə}} Recep Uçar
|liqa = [[Super Liqa (Türkiyə)|Super Liqa]]
|mövsüm = 2025/26
|sıra = 8. 
|pattern_la1 = 
|pattern_b1 = _rizespor2122h
|pattern_ra1 = 
|leftarm1 = 1D54AC
|body1 = 1D54AC
|rightarm1 = 1D54AC
|shorts1 = 1D54AC
|socks1 = 1D54AC
|pattern_la2 = _rizespor2122a
|pattern_b2 = _rizespor2122a
|pattern_ra2 = _rizespor2122a
|leftarm2 = FFFFFF
|body2 = FFFFFF
|rightarm2 = FFFFFF
|shorts2 = FFFFFF
|socks2 = FFFFFF
|pattern_la3 = _rizespor2122f
|pattern_b3  = _rizespor2122f
|pattern_ra3 = _rizespor2122f
|leftarm3 = FFFFFF
|body3 = FFFFFF
|rightarm3 = FFFFFF
|shorts3 = 00763B
|socks3 = 00763B
|şəklin ölçüsü = 173px
|emblemin izahı = Klubun rəsmi loqosu
|klubun tam adı='''Dərnək:''' Çaykur Rizə Gənclik ve İdman Klubu Dərnəyi&lt;br&gt;'''Şirkət:''' Rizəspor Futbol İnvestisiyaları Sənaye və Ticarət Anonim Şirkəti
}}
'''Çaykur Rizəspor''' — [[Rize|Rizə]]də [[1953]]-cü ildə yaradılmış bir futbol klubu.

== Tarixi ==

Klub [[Türk Milli Qurtuluş Mübarizəsi]]nin ilk adımının atıldığı [[19 may]] [[1919]] tarixinin 34. ildönümü olan, [[19 may]] [[1953]] tarixində; Manifaturacı Yakup Temizel, Manifaturacı Atıf Taviloğlu, Manifaturacı İsmet Bilsel, Deftardar Yaşar Domlekçioğlu ve Manifaturacı Muharrem Kürkçü tərəfindən 5 kişilik qurucular heyəti ile [[Rize]]də yaradılıb.

[[9 fevral]] [[1991]] tarixində yapılan Olağanüstü Ümumi Qurul ilə, [[Qara dəniz bölgəsi]]nin ən böyük kamu şirkəti olan [[:tr:Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü|Çaykur]] ilə birleşerek, &quot;Çaykur Rizespor Kulubü&quot; adı ilə o tarixdən etibarən də profesional dəstələrdəki mübarizəsini davam etdirir.

== Liga Mübarizələri ==

[[Super Liqa (Türkiyə)|Super Liqa]]: [[1979]]-[[1981]], [[1985]]-[[1989]], [[2000]]-[[2002]], [[2003]]-[[2008]], [[2004|2013]]-[[2017]], [[2018]]-[[2022]], [[2023]]-

[[Türkiyə 1-ci Liqası|1-ci Liqa]]: [[1974]]-[[1979]], [[1981]]-[[1985]], [[1989]]-[[1993]], [[1994]]-[[2000]], [[2002]]-[[2003]], [[2008]]-[[2013]], [[2017]]-[[2018]], [[2022]]-[[2023]]

[[Türkiyə 3-cü Liqası|3-cü Liqa]]: [[1968]]-[[1974]], [[1993]]-[[1994]]

[[Türkiyədə həvəskar futbol liqalarının siyahısı|Həvəskar Liqa]]: [[1953]]-[[1968]]

== Oynamış məşhur futbolçular ==
* Arif Kocabıyık
* Hasan Vezir
* Hakan Tecimer
* Kürşat Duymuş
* Koray Avcı
* Zafer Demiray
* Yasin Çakmak

== Xarici keçidlər ==
* '''Rəsmi Veb-sayt ''': http://www.caykurrizespor.org.tr
* '''Offical Web Site''': http://www.caykurrizespor.org.tr/eng/ {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20060623222403/http://www.caykurrizespor.org.tr/eng/ |date=2006-06-23 }}
* '''Xəbər Veb-saytı''': http://www.rizedeyiz.com/spor {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20070331113844/http://www.rizedeyiz.com/spor/ |date=2007-03-31 }}

[[Kateqoriya:Türkiyə futbol klubları]]</text>
      <sha1>4krawmascdpxgrwd7jqtkh47ks2y2i7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041746</id>
      <parentid>9041734</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T15:31:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>19Anomali53</username>
        <id>353245</id>
      </contributor>
      <origin>9041746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3268" sha1="3gxyi1ojstmh8azblz6lwp0sooxf1xe" xml:space="preserve">{{futbol klubu
|başlıq = {{bayraq|Türkiyə}} Çaykur Rizespor
|emblem = Logo Rizespor.png
|rəngləri = {{Rəng qutusu|#00FF00}}{{Rəng qutusu|#0000FF}} yaşıl-mavi
|ləqəbi = [[Şahin|Şahinlər]]
|yaranma tarixi = [[19 may]] [[1953]]
|stadionu = [[Çaykur Didi Stadionu]], [[Rize]]
|tutumu = 15.332
|prezidenti = {{bayraq|Türkiyə}} Ali Zeki Saruhan
|baş məşqçisi = {{bayraq|Türkiyə}} Recep Uçar
|liqa = [[Super Liqa (Türkiyə)|Super Liqa]]
|mövsüm = 2025/26
|sıra = 8. 
|pattern_la1 = 
|pattern_b1 = _rizespor2122h
|pattern_ra1 = 
|leftarm1 = 1D54AC
|body1 = 1D54AC
|rightarm1 = 1D54AC
|shorts1 = 1D54AC
|socks1 = 1D54AC
|pattern_la2 = _rizespor2122a
|pattern_b2 = _rizespor2122a
|pattern_ra2 = _rizespor2122a
|leftarm2 = FFFFFF
|body2 = FFFFFF
|rightarm2 = FFFFFF
|shorts2 = FFFFFF
|socks2 = FFFFFF
|pattern_la3 = _rizespor2122f
|pattern_b3  = _rizespor2122f
|pattern_ra3 = _rizespor2122f
|leftarm3 = FFFFFF
|body3 = FFFFFF
|rightarm3 = FFFFFF
|shorts3 = 00763B
|socks3 = 00763B
|şəklin ölçüsü = 173px
|emblemin izahı = Klubun rəsmi loqosu
|klubun tam adı='''Dərnək:''' Çaykur Rizə Gənclik ve İdman Klubu Dərnəyi&lt;br&gt;'''Şirkət:''' Rizəspor Futbol İnvestisiyaları Sənaye və Ticarət Anonim Şirkəti
}}
'''Çaykur Rizəspor''' — [[Rize|Rizə]]də [[1953]]-cü ildə yaradılmış bir futbol klubu.

== Tarixi ==

Klub [[Türk Milli Qurtuluş Mübarizəsi]]nin ilk adımının atıldığı [[19 may]] [[1919]] tarixinin 34. ildönümü olan, [[19 may]] [[1953]] tarixində; Manifaturacı Yakup Temizel, Manifaturacı Atıf Taviloğlu, Manifaturacı İsmet Bilsel, Deftardar Yaşar Domlekçioğlu ve Manifaturacı Muharrem Kürkçü tərəfindən 5 kişilik qurucular heyəti ile [[Rize]]də yaradılıb.

[[9 fevral]] [[1991]] tarixində yapılan Olağanüstü Ümumi Qurul ilə, [[Qara dəniz bölgəsi]]nin ən böyük kamu şirkəti olan [[:tr:Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü|Çaykur]] ilə birleşerek, &quot;Çaykur Rizespor Kulubü&quot; adı ilə o tarixdən etibarən də profesional dəstələrdəki mübarizəsini davam etdirir.

== Liga Mübarizələri ==

[[Super Liqa (Türkiyə)|Super Liqa]]: [[1979]]-[[1981]], [[1985]]-[[1989]], [[2000]]-[[2002]], [[2003]]-[[2008]], [[2004|2013]]-[[2017]], [[2018]]-[[2022]], [[2023]]-

[[Türkiyə 1-ci Liqası|1-ci Liqa]]: [[1974]]-[[1979]], [[1981]]-[[1985]], [[1989]]-[[1993]], [[1994]]-[[2000]], [[2002]]-[[2003]], [[2008]]-[[2013]], [[2017]]-[[2018]], [[2022]]-[[2023]]

[[Türkiyə 3-cü Liqası|3-cü Liqa]]: [[1968]]-[[1974]], [[1993]]-[[1994]]

[[Türkiyədə həvəskar futbol liqalarının siyahısı|Həvəskar Liqa]]: [[1953]]-[[1968]]

== Oynamış məşhur futbolçular ==
* Arif Kocabıyık
* Hasan Vezir
* Hakan Tecimer
* Kürşat Duymuş
* Koray Avcı
* Zafer Demiray
* Yasin Çakmak

== Xarici keçidlər ==
* '''Rəsmi Veb-sayt ''': http://www.caykurrizespor.org.tr
* '''Offical Web Site''': http://www.caykurrizespor.org.tr/eng/ {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20060623222403/http://www.caykurrizespor.org.tr/eng/ |date=2006-06-23 }}
* '''Xəbər Veb-saytı''': http://www.rizedeyiz.com/spor {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20070331113844/http://www.rizedeyiz.com/spor/ |date=2007-03-31 }}

[[Kateqoriya:Türkiyə futbol klubları]]</text>
      <sha1>3gxyi1ojstmh8azblz6lwp0sooxf1xe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Georgi Jukov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9372</id>
    <revision>
      <id>9041731</id>
      <parentid>8953282</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T14:39:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45235-65</username>
        <id>353243</id>
      </contributor>
      <comment>/* Hərbi fəaliyyəti */</comment>
      <origin>9041731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3882" sha1="2hi5zsaggoknasn3inahz5tdqsl4s9j" xml:space="preserve">{{eyni ad-soyadlı|Jukov (soyad)}}
{{mənbə azlığı}}
{{Vəzifəli şəxs}}

'''Georgi Konstantinoviç Jukov''' ({{Dil-ru|Георгий Константинович Жуков}}; {{DVTY}}) — hərbçi, [[Sovet İttifaqı Marşalı]], [[SSRİ Müdafiə Naziri|SSRİ-nin müdafiə naziri]] (1955–1957),

O, dörd dəfə [[Sovet İttifaqı Qəhrəmanı]] (1939,1944,1945,1956), iki dəfə [[&quot;Qələbə&quot; ordeni]] (1944,1945) laureatı olmuşdur. Georgi Jukovun məzarı [[Qırmızı meydan]]da [[Kreml divarı nekropolu]]nda yerləşir.

== Həyatı ==

== Hərbi a72h3hr aowfəal ==
== iyyə.   Suwu2ti ==

== Təltif və mükafatları ==
[[Leonid Brejnev]]lə yanaşı dördqat [[Sovet İttifaqı Qəhrəmanı]] olan 2 şəxsdən biridir. Ümumilikdə 14 orden, 16 medala layiq görülmüşdür.
* 4-cü dərəcəli [[Müqəddəs Georgi ordeni]]
* 4 dəfə [[Sovet İttifaqı Qəhrəmanı]] (29.08.1939, 29.07.1944, 01.06.1945, 01.12.1956)
* 2 dəfə [[&quot;Qələbə&quot; ordeni]]
* [[&quot;Oktyabr inqilabı&quot; ordeni]]
* 3 dəfə [[Qırmızı Bayraq ordeni]]
* 6 dəfə [[Lenin ordeni]]
* 2 dəfə I dərəcəli [[Suvorov ordeni]]
* 1 dəfə [[Qırmızı Ulduz ordeni]]
* Üzərində adlı lövhə və SSRİ-nin qızıl gerbi olan fəxri silah
* Monqolustan Xalq Respublikasının qəhrəmanı adı (1969)
* Tuva Respublikasının ordeni
* Polşanın I dərəcəli Virtuti Militari və I dərəcəli Qrünvald xaçı ordeni
* İngiltərənin I dərəcəli Bani ordeni
* ABŞ-nin I dərəcəli &quot;Fəxri Legion&quot; medalı
* Fransanın I dərəcəli &quot;[[Fəxri Legion ordeni|Fəxri Legion]]&quot; ordeni
* Fransız hərbi xaçı

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Həmçinin bax ==
{{SSRİ marşalları}}
{{Sovet ittifaqı qəhrəmanları}}
{{&quot;Qələbə&quot; ordeni kavalerləri}}

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı marşalları]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Qəhrəmanları]]
[[Kateqoriya:İkinci Dünya müharibəsi iştirakçıları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin I çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin II çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin III çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin IV çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Poçt markalarında şəxslər]]
[[Kateqoriya:1945 Moskva Qələbə Paradının iştirakçıları]]
[[Kateqoriya:Dörd dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanları]]
[[Kateqoriya:&quot;Moskvanın müdafiəsinə görə&quot; medalı ilə təltif edilənlər]]
[[Kateqoriya:Rusiya memuarçıları]]
[[Kateqoriya:Ürək tutmasından ölənlər]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvləri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Siyasi Bürosunun üzvləri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Siyasi Bürosu üzvlüyünə namizədlər]]
[[Kateqoriya:İkinci Dünya müharibəsində SSRİ hərbçiləri]]
[[Kateqoriya:Sov.İKP-nin XXIV qurultayının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:Sov.İKP-nin XX qurultayının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:Sov.İKP-nin XIX qurultayının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:ÜİK(b)P-nin XVIII konfransının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:Birinci Dünya müharibəsində Rusiya hərbçiləri]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin İttifaq Sovetinin I çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin İttifaq Sovetinin II çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin İttifaq Sovetinin III çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin İttifaq Sovetinin IV çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Bolşeviklər]]
[[Kateqoriya:SSRİ Daxili İşlər Nazirliyinin əməkdar işçiləri]]
[[Kateqoriya:Rusiya pravoslavları]]
[[Kateqoriya:Moskva döyüşünün iştirakçıları]]
[[Kateqoriya:Rusiyada vətəndaş müharibəsi iştirakçıları (qırmızılar)]]</text>
      <sha1>2hi5zsaggoknasn3inahz5tdqsl4s9j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041732</id>
      <parentid>9041731</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T14:40:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>기나ㅏㄴ</username>
        <id>251130</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-45235-65|~2026-45235-65]] ([[User talk:~2026-45235-65|talk]]) to last version by Nicat49: reverting vandalism</comment>
      <origin>8953282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3855" sha1="38ylu07fn3vvee5j8g88y03jax1jn5l" xml:space="preserve">{{eyni ad-soyadlı|Jukov (soyad)}}
{{mənbə azlığı}}
{{Vəzifəli şəxs}}

'''Georgi Konstantinoviç Jukov''' ({{Dil-ru|Георгий Константинович Жуков}}; {{DVTY}}) — hərbçi, [[Sovet İttifaqı Marşalı]], [[SSRİ Müdafiə Naziri|SSRİ-nin müdafiə naziri]] (1955–1957),

O, dörd dəfə [[Sovet İttifaqı Qəhrəmanı]] (1939,1944,1945,1956), iki dəfə [[&quot;Qələbə&quot; ordeni]] (1944,1945) laureatı olmuşdur. Georgi Jukovun məzarı [[Qırmızı meydan]]da [[Kreml divarı nekropolu]]nda yerləşir.

== Həyatı ==

== Hərbi fəaliyyəti ==

== Təltif və mükafatları ==
[[Leonid Brejnev]]lə yanaşı dördqat [[Sovet İttifaqı Qəhrəmanı]] olan 2 şəxsdən biridir. Ümumilikdə 14 orden, 16 medala layiq görülmüşdür.
* 4-cü dərəcəli [[Müqəddəs Georgi ordeni]]
* 4 dəfə [[Sovet İttifaqı Qəhrəmanı]] (29.08.1939, 29.07.1944, 01.06.1945, 01.12.1956)
* 2 dəfə [[&quot;Qələbə&quot; ordeni]]
* [[&quot;Oktyabr inqilabı&quot; ordeni]]
* 3 dəfə [[Qırmızı Bayraq ordeni]]
* 6 dəfə [[Lenin ordeni]]
* 2 dəfə I dərəcəli [[Suvorov ordeni]]
* 1 dəfə [[Qırmızı Ulduz ordeni]]
* Üzərində adlı lövhə və SSRİ-nin qızıl gerbi olan fəxri silah
* Monqolustan Xalq Respublikasının qəhrəmanı adı (1969)
* Tuva Respublikasının ordeni
* Polşanın I dərəcəli Virtuti Militari və I dərəcəli Qrünvald xaçı ordeni
* İngiltərənin I dərəcəli Bani ordeni
* ABŞ-nin I dərəcəli &quot;Fəxri Legion&quot; medalı
* Fransanın I dərəcəli &quot;[[Fəxri Legion ordeni|Fəxri Legion]]&quot; ordeni
* Fransız hərbi xaçı

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Həmçinin bax ==
{{SSRİ marşalları}}
{{Sovet ittifaqı qəhrəmanları}}
{{&quot;Qələbə&quot; ordeni kavalerləri}}

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı marşalları]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Qəhrəmanları]]
[[Kateqoriya:İkinci Dünya müharibəsi iştirakçıları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin I çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin II çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin III çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin IV çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Poçt markalarında şəxslər]]
[[Kateqoriya:1945 Moskva Qələbə Paradının iştirakçıları]]
[[Kateqoriya:Dörd dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanları]]
[[Kateqoriya:&quot;Moskvanın müdafiəsinə görə&quot; medalı ilə təltif edilənlər]]
[[Kateqoriya:Rusiya memuarçıları]]
[[Kateqoriya:Ürək tutmasından ölənlər]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvləri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Siyasi Bürosunun üzvləri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Siyasi Bürosu üzvlüyünə namizədlər]]
[[Kateqoriya:İkinci Dünya müharibəsində SSRİ hərbçiləri]]
[[Kateqoriya:Sov.İKP-nin XXIV qurultayının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:Sov.İKP-nin XX qurultayının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:Sov.İKP-nin XIX qurultayının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:ÜİK(b)P-nin XVIII konfransının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:Birinci Dünya müharibəsində Rusiya hərbçiləri]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin İttifaq Sovetinin I çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin İttifaq Sovetinin II çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin İttifaq Sovetinin III çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin İttifaq Sovetinin IV çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Bolşeviklər]]
[[Kateqoriya:SSRİ Daxili İşlər Nazirliyinin əməkdar işçiləri]]
[[Kateqoriya:Rusiya pravoslavları]]
[[Kateqoriya:Moskva döyüşünün iştirakçıları]]
[[Kateqoriya:Rusiyada vətəndaş müharibəsi iştirakçıları (qırmızılar)]]</text>
      <sha1>38ylu07fn3vvee5j8g88y03jax1jn5l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mir Cəfər Bağırov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10780</id>
    <revision>
      <id>9042138</id>
      <parentid>9002448</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:22:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Verman1</username>
        <id>21873</id>
      </contributor>
      <comment>/* Yasaqlanmış Bağırov */</comment>
      <origin>9042138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47851" sha1="9nla4iuyp235oi2okvgecpsyczbrggt" xml:space="preserve">{{Eyni soyad|Bağırov}}
{{Mənbə azlığı}}
{{tərəfli}}
{{Vəzifəli şəxs
 |vəzifə       = [[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi
 |bayraq       = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940–1978).svg
 |bayraq2      = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1952–1956).svg
 |başlanğıc    = 10 dekabr 1933
 |son          = 18 aprel 1953
 |əvvəlki      = [[Ruben Rubenov]]
 |sonrakı      = [[Mir Teymur Yaqubov]]
 |vəzifə_1     = [[Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədri]]
 |bayraq_1     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940–1978).svg
 |bayraq2_1    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1952–1956).svg
 |başlanğıc_1  = 18 aprel 1953
 |son_1        = 17 avqust 1953
 |əvvəlki_1    = [[Teymur Quliyev (dövlət xadimi)|Teymur Quliyev]]
 |sonrakı_1    = [[Teymur Quliyev (dövlət xadimi)|Teymur Quliyev]]
 |vəzifə_2     = [[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] [[Bakı|Bakı Şəhər]] Komitəsinin birinci katibi
 |bayraq_2     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940–1978).svg
 |bayraq2_2    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940–1952).svg
 |başlanğıc_2  = 10 dekabr 1933
 |son_2        = 1950
 |əvvəlki_2    = 
 |sonrakı_2    = Rzaquliyev
 |vəzifə_3     = [[Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası|Ümumittifaq Kommunist (bolşeviklər) Partiyası]] Zaqafaziya Diyar Komitəsinin üçüncü katibi
 |bayraq_3     = Emblem_of_the_Transcaucasian_SFSR_(1930-1936).svg
 |bayraq2_3    = Flag_of_the_Transcaucasian_SFSR.svg
 |başlanğıc_3  = dekabr 1933
 |son_3        = 15 yanvar 1934
 |əvvəlki_3    = [[Ruben Rubenov]]
 |sonrakı_3    = ''Vəzifə ləğv edildi.''
 |başlıq1_3    = Birinci katib
 |mətn1_3      = [[Lavrenti Beriya]]
 |vəzifə_4     = [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]]nin sədri
 |bayraq_4     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1931–1937).svg
 |bayraq2_4    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1931-1937).svg
 |başlanğıc_4  = 23 oktyabr 1932
 |son_4        = 12 dekabr 1933
 |əvvəlki_4    = [[Dadaş Bünyadzadə]]
 |sonrakı_4    = [[Hüseyn Rəhmanov]]
 |vəzifə_5     = [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]] yanında Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsinin sədri
 |bayraq_5     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1926).svg
 |bayraq2_5    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg
 |başlanğıc_5  = 7 sentyabr 1929
 |son_5        = 6 avqust 1930
 |əvvəlki_5    = [[Novruz Rizayev]]
 |sonrakı_5    = [[Mixail Frinovski]]
 |başlanğıc_6  = 7 avqust 1926
 |son_6        = 22 may 1927
 |əvvəlki_6    = ''Vəzifə təsis edildi.''
 |sonrakı_6    = [[Novruz Rizayev]]
 |vəzifə_7     = Zaqafqaziya Su Təsərrüfatı İdarəsinin rəisi
 |bayraq_7     = Emblem_of_the_Transcaucasian_SFSR_(1930-1936).svg
 |bayraq2_7    = Flag_of_the_Transcaucasian_SFSR.svg
 |başlanğıc_7  = May 1927
 |son_7        = ?
 |əvvəlki_7    = 
 |sonrakı_7    = 
 |vəzifə_8     = [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]] sədrinin müavini
 |bayraq_8     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1926).svg
 |bayraq2_8    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg
 |başlanğıc_8  = 7 avqust 1926
 |son_8        = 22 may 1927
 |əvvəlki_8    = 
 |sonrakı_8    = 
 |sədr_8       = [[Qəzənfər Musabəyov]]
 |vəzifə_9     = Azərbaycan SSR xalq daxili işlər komissarı
 |bayraq_9     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1926).svg
 |bayraq2_9    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg
 |başlanğıc_9  = 5 oktyabr 1921
 |son_9        = 1926
 |əvvəlki_9    = [[Həmid Sultanov]]
 |sonrakı_9    = [[Əli Məmmədov (siyasətçi, 1900)|Əli Məmmədov]]
 |vəzifə_10    = [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]] yanında [[Azərbaycan Fövqəladə Komissiyası]]nın sədri
 |bayraq_10    = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1926).svg
 |bayraq2_10   = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg
 |başlanğıc_10 = 10 fevral 1921
 |son_10       = 7 avqust 1926
 |əvvəlki_10   = [[Eyyub Xanbudaqov]]
 |sonrakı_10   = ''Vəzifə ləğv edildi.''
 |vəzifə_11    = Dağlıq Qarabağ Vilayət İnqilab Komitəsinin sədr müavini
 |bayraq_11    = Unofficial coat of arms of the Azerbaijan SSR (1920-1921).gif
 |bayraq2_11   = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1920).svg
 |başlanğıc_11 = 1920
 |son_11       = 1920
 |sədr_11      = 
 |mükafatları  = 
}}

'''Mircəfər Abbas oğlu Bağırov''' ({{DVTY}}) — [[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi (1933–1953); [[Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti]]nin sədri (aprel–avqust 1953); [[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] [[Bakı|Bakı Şəhər]] Komitəsinin birinci katibi (1933–1950), [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]]nin sədri (1932–1933), Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti yanında Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsinin sədri (1926–1927, 1929–1930), [[Azərbaycan Fövqəladə Komissiyası]]nın sədri (1921–1926).

== Həyatı və ailəsi ==
Mircəfər Bağırov 1896-cı il sentyabrın 17-də [[Bakı quberniyası]]nın [[Quba şəhəri]]ndə atası Mirabbas və anası Yaxşı xanımın kiçik övladı kimi dünyaya gəlmişdir. Böyük bacısı Seyid Məsumə 1883-cü anadan olmuşdur.

Mircəfər Bağırovun 2 övladı olub. O, [[Həştərxan]]da işləyərkən Mariya adlı bir zadəgan qızıyla{{mənbə göstər}} ailə qurur və bu nikahdan 1919-cu ildə [[Cahangir Bağırov|Cahangir (Vladimir)]] adlı oğulları dünyaya gəlir. 1926-cı ildə Mariya vəfat etmişdir.

M. Bağırov 1930-cu ildə Yevgeniya Mixaylovna ilə ailə qurur və bu nikahdan 1932-ci il avqustun 9-da ikinci oğlu Cen dünyaya gəlir. Böyük oğlu Cahangir (Vladimir) aviasiya məktəbində təhsil almış, [[İkinci dünya müharibəsi]]ndə pilot kimi iştirak etmiş və həlak olmuşdur. Digər oğlu professor, elmlər doktoru Cen Bağırov isə [[Bakı]]da 10-cu sinifə qədər 6 saylı məktəbdə təhsil alıb. Tiflisdə hərbi məktəbdə, 1951-ci ildə Moskvada Jukov adına Aviasiya Akademiyasında təhsil almış. 1953-cü ildən isə təhsilini Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda davam etdirmişdir.

== Təhsili ==
İlk təhsilini mollaxanada almışdır. 1907-ci ildə Quba şəhərindəki ibtidai məktəbə daxil olmuşdur. Məktəbi müvəffəqiyyətlə bitirən Mircəfər təhsilini Quba Ali ibtidai məktəbində davam etdirir. 1913-cü ildə məktəbi bitirib, Quba ziyalılarının topladığı pulla&lt;ref name=&quot;lent.az&quot;/&gt; Petrovski (Mahaçqala) şəhərinə gedərək Petrovsk 2 illik pedaqoji kursuna (rus dili müəllimliyi) daxil olmuşdur.

ÜİK(b)P MK qərarı ilə M. Bağırov 1930-cu ilin sentyabrında [[Moskva]]ya ÜİK(b)P MK yanında marksizm-leninizm kursunda oxumağa göndərilir. O, 1932-ci ilin fevralında kursu müvəffəqiyyətlə bitirmiş və ÜİK(b)P MK aparatında məsul təlimatçı təyin edilmişdir.

== Siyasi və ictimai fəaliyyəti ==

=== Erkən illəri ===
1915-ci ildə M. Bağırov əmək fəaliyyətinə gənc müəllim kimi Xudat stansiyasındakı kənd məktəbində başlamışdır. 1915–1917-ci illərdə M. Bağırov Nəcəfkənd, Quba şəhər məktəblərində müəllimlik etmişdir.

1917-ci il Fevral inqilabı dövründə M. Bağırov inqilabi fəaliyyətə başlamış, [[Quba]]da əsgər və kəndli deputatları sovetinin yaradılması, fəhlə və kəndli ittifaqının möhkəmlənməsi kimi bir sıra işlərdə iştirak etmişdir.

1918-ci ilin mart-may aylarından sonra M. Bağırov gizli fəaliyyətə keçir və [[Bakı]]ya gəlir. Bakıda sovet hakimiyyəti 1918-ci ildə yıxılır və M. Bağırov bu zaman Petrovun dəstəsinin qalıqları ilə birlikdə [[Həştərxan]]a gedir.

Bağırov 1919-cu ilin mart ayında Moskvada keçirilən I Kommunist Beynəlmiləl Konqresində iştirak etmiş və məşvərətçi səs hüququna sahib olan Azərbaycan kommunistlərini təmsil etmişdir&lt;ref&gt;{{Cite web |title=First Congress of the Communist International |url=http://www.marxists.org/history/international/comintern/1st-congress/delegates.htm |access-date=2010-12-15 |archive-date=2010-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619120148/http://www.marxists.org/history/international/comintern/1st-congress/delegates.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

==== Həştərxandakı fəaliyyəti ====
1918–1920-ci illərdə M. Bağırov Həştərxanda dəmir polkun partiya kollektivinin katibi, Birinci müsəlman polkunun hərbi komissarı, XI Ordunun Hərbi İnqilab Şurasının tapşırıqlarını yerinə yetirən işçi, xüsusi təyinatlı dəstənin hərbi komissarı, Qafqazda sovet hakimiyyəti qurulması üzrə Qafqaz bürosunun əməkdaşı, Qafqaz korpusu hərbi inqilabi şurasının müvəkkili vəzifələrində çalışmışdır.

Buradakı fəaliyyətinə görə 1920-ci ilin əvvəllərində RSFSR MİK tərəfindən Qırmızı bayraq ordeni ilə mükafatlandırılmışdır.

==== Dağlıq Qarabağdakı fəaliyyəti ====
Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra M. Bağırov Azərbaycan Müvəqqəti İnqilab Komitəsi tərəfindən Dağlıq Qarabağa göndərilir. O Dağlıq Qarabağ vilayət inqilab komitəsi sədrinin müavini və XI ordunun Hərbi inqilabi şurasının müvəkkili kimi&lt;ref&gt;[http://www.editor.az/analytic/1470.html Mircəfər Bağırovun fəaliyyətinin görünməyən tərəfləri] {{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; fəaliyyət göstərmiş və burada Azərbaycan ordusu hissələrinin tərkibində, Qarabağ qiyamının yatırılması prosesində iştirak etmişdir.

==== XI ordunun Hərbi İnqilabi Şurasının sərəncamında ====
1920–1921-ci illərdə XI ordunun Hərbi İnqilabi Şurasının sərəncamında olan M. Bağırov II briqadanın komandiri, I atıcı diviziyanın hərbi tribunalının, XI ordu Hərbi tribunalının səyyar sessiyasının sədri, Azərbaycan diviziyasının hərbi komissarı vəzifələrində çalışmışdır.{{mənbə göstər}}

=== Sonrakı fəaliyyəti ===
M. Bağırov 1921-ci il aprelin 2-də AzFK sədri təyin edilmiş ardınca, Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin tərkibinə seçilmişdir. O bu vəzifədə 1927-ci ilin sentyabrın ortalarına kimi çalışmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan xüsusi xidmət orqanlarının rəhbərləri. Bağırov Mir Cəfər Abbas oğlu |url=http://www.mns.gov.az/bagirovmirdjafar1_az.html |access-date=2010-12-15 |archive-date=2010-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125215701/http://mns.gov.az/bagirovmirdjafar1_az.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Bağırov eyni zamanda bu illərdə AzFK sədri olmaqla yanaşı, {{Mənbə göstərin müddətli|Azərbaycan Xalq Daxili İşlər Komissarı və Azərbaycan SSR XKS sədrinin müavini vəzifələrini də daşımışdır.|05|01|2023}}

1927–1928-ci illərdə [[Tiflis]] şəhərinə göndərilən M. Bağırov orada Zaqafqaziya su təsərrüfatı idarəsinin, 1928–1929-cu illərdə isə Zaqafqaziya kənd təsərrüfatı idarəsinin sədri vəzifəsində çalışmışdır.

Bağırov 1929-cu ilin sentyabrında Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsinin sədri təyin edilmiş və 1930-cu ilin sentyabrına kimi bu vəzifədə çalışmışdır.

Mircəfər Bağırov 1932-ci ilin axırlarında yenidən Bakıya göndərilir və həmin ilin oktyabrından 1933-cü ilin dekabrınadək Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinə sədr təyin olunur.

=== Birinci katib ===
[[Fayl:Bağırov Körpüsü.jpg|right|300px|thumb|İndiki [[Heydər Əliyev prospekti (Bakı)|Heydər Əliyev prospekti]]ndə yerləşən və 1950-ci illərin əvvəlində tikilən [[Bağırov körpüsü]] (1960)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=''Багировский мост.'' Автор: Дмитрий Купянский |url=http://www.klops.ru/forum/topic/1195-bagirovskii-most/ |access-date=2010-12-20 |archive-date=2021-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019212351/https://klops.ru/forum/topic/1195-bagirovskii-most |url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]

[[Fayl:Mirjafar_Baghirov_votes_for_parliamentary_elections.jpg|thumb|alt=Şəkil|Azərbaycan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Mir Cəfər Bağırov SSRİ Ali Sovetinə seçkilərdə səs verərkən]]


1933–1953-cü illərdə M. Bağırov Azərbaycan Kommunist Partiyası MK və BK-nın birinci katibi vəzifəsini daşımışdır. Vəzifədə olduğu müddətdə bir sıra işlər görülmüşdür.

==== Sənaye ====
Çalışdığı dövrdə bir sıra sənaye müəssisələrinin yaradılmasında müəyyən rolu olmuşdur. Buna misal olaraq, Bakı Elektrik maşınqayırma zavodu, Bakı Soyuducu kombinatı, Bakı biskvit fabriki, Qaradağ sement zavodu, Gəncə toxuculuq kombinatı, yağ-piy zavodu, Sumqayıt istilik elektrik stansiyası, Boru prokat zavodu və Sintetik kauçuk zavodu göstərilə bilər. Həmçinin bu dövrdə Lökbatan, Neft daşları, Zığ kimi neft yataqları kəşf olunmuş, [[Sumqayıt]], [[Mingəçevir]], [[Əli Bayramlı]], [[Daşkəsən]] kimi yeni sənaye məntəqələri salınmışdır. {{mənbə göstər}}

==== Tikinti ====
Bakıda Nazirlər Kabinetinin binası, hökumət evi, Nizami adına kinoteatr, Şəhriyar adına mədəniyyət evi, xalça muzeyi, Respublika stadionu və s. tikilib istifadəyə verilməsi Bağırovun dövrünə təsadüf edir.{{mənbə göstər}}

==== Təhsil ====
Mircəfər Bağırovun 1-ci katibliyi illərində Azərbaycan Elmlər Akademiyası və onun bir sıra institutları o cümlədən, Azərbaycan Politexnik İnstitutu istifadəyə verilmişdir.{{mənbə göstər}}

==== İkinci Dünya müharibəsi ====
[[İkinci Dünya müharibəsi]] zamanı M. Bağırov ön cəbhəni yanacaqla təmin etmək üçün Bakıda neft çıxarılması prosesini sürətləndirmiş, lakin əsas neft təminatçısı olan şəhərin düşmənə qarşı aviasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsində ciddi müvəffəqiyyət göstərə bilməmişdir. Marşal Qeorgi Jukov &quot;Xatirələr və düşüncələr&quot; adlı kitabında bu məqama toxunmuş və sovet silahlı qüvvələrinin ölkənin cənubundakı neft rayonlarını qorumaq iqtidarında olmadığını ifadə etmişdir. Həmçinin müəllif 1939–1941-ci illərdə sovet hərbi təyyarələrinin 70 faizi texniki göstəricilərinə görə adi alman təyyarələrindən geri qaldığını bildirmişdir.&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan/2014/05/140509_victory_day''İkinci Dünya müharibəsi: Qərbin Bakını bombalamaq planı'' BBC] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220321191741/https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan/2014/05/140509_victory_day |date=2022-03-21 }}{{ref-az}}&lt;/ref&gt;

=== Cənubi Azərbaycan məsələsi ===
Mircəfər Bağırov 1941-ci ildə Stalinə yazdığı məktubda, [[Polşa]] ərazilərinin [[Ukrayna]] və [[Belarusiya]] torpaqlarına birləşdirilməsi modelinə istinad edərək, İrandakı Azərbaycan əyalətlərinin Sovet Azərbaycanının tərkibinə daxil edilməsi təklifi ilə çıxış etmişdir.&lt;ref&gt;[http://www.1news.az/analytics/20090829104314684.html ''Несбывшаяся история Азербайджана в контексте пакта Молотова-Риббентропа.'' Джейхун Наджафов] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20211026013116/https://1news.az/analytics/20090829104314684.html |date=2021-10-26 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; SSRİ-nin Xarici İşlər üzrə Xalq Komissarı işləmiş [[Vyaçeslav Molotov]] da öz kitabında ovaxtkı Azərbaycan SSR rəhbərliyinin İranın azərbaycanlılar yaşayan hissəsinin Azərbaycana birləşdirilməsi üçün SSRİ rəhbərliyinə təzyiq göstərdiyini yazmışdı.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Чуев |first1=Феликс |title=140 бесед с Молотовым. Второй после Сталина |date=2022 |publisher=Litres |isbn=978-5-04-159061-1 |url=https://books.google.nl/books?id=4aeMDwAAQBAJ&amp;pg=PT335&amp;lpg=PT335&amp;dq=140+%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4+%D1%81+%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC+%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD&amp;source=bl&amp;ots=XA1sZlxbY2&amp;sig=ACfU3U3HDxy6RTtts-lri2ofRM7s4gw3Vg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiPh87Cz834AhWN7aQKHdy_DlwQ6AF6BAgXEAM#v=onepage&amp;q=140%20%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4%20%D1%81%20%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC%20%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD&amp;f=false |accessdate=27 iyun 2022 |language=ru |archive-date=2022-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627123006/https://books.google.nl/books?id=4aeMDwAAQBAJ&amp;pg=PT335&amp;lpg=PT335&amp;dq=140+%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4+%D1%81+%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC+%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD&amp;source=bl&amp;ots=XA1sZlxbY2&amp;sig=ACfU3U3HDxy6RTtts-lri2ofRM7s4gw3Vg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiPh87Cz834AhWN7aQKHdy_DlwQ6AF6BAgXEAM#v=onepage&amp;q=140%20%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4%20%D1%81%20%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC%20%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== DQMV məsələsi ===
1945-ci il noyabr ayının axırlarında M. Bağırov ÜIK(b)P MK katibi G. Malenkovdan bir məktub alır. Məktubda göstərilir ki, Ermənistan K(b)P MK katibi G. Arutunov ÜIK(b)P MK-da DQMV-in Ermənistan SSR-yə verilməsi məsələsinə baxılmasını təklif etmişdir. G. Malenkov Ermənistandan gələn məktubu M. Bağırova göndərmişdi. M. Bağırov məktubla tanış olduqdan sonra G. Malenkova 1945-ci il dekabrın 10-da cavab məktubu göndərmişdi. Məktubda DQMV yaradılması prosesi tarixi ətraflı göstərilməklə yanaşı qeyd olunurdu ki, DQMV Ermənistan SSR ilə həmsərhəd deyil, Ermənistan SSR ilə DQMV arasında əhalinin əksəriyyəti azərbaycanlılar olan Qubadlı, Kəlbəcər, Laçın, Dəstəfur (indiki Daşkəsən) rayonları yerləşir. M. Bağırov məktubda yazır:
{{Sitatın əvvəli}}
''&quot;Eyni zamanda ÜIK(b)P MK nəzərinə çatdırmağı lazım bilirik ki, DQMV-in Ermənistan SSR-in tərkibinə qatılması məsələsinə baxarkən, Azərbaycan SSR ilə bitişik və əhalisinin əksəriyyəti azərbaycanlılardan ibarət olan Ermənistan SSR-nin Əzizbəyov, Vedi, Qarabağlar rayonlarının Azərbaycan SSR-yə verilməsi məsələsinə də baxılmalıdır… Eyni zamanda Gürcüstan SSR-in Borçalı rayonunun Azərbaycan SSR-in tərkibinə qatılması məsələsinə də baxılmalıdır. Çünki əhalisi tamamilə azərbaycanlılardır və Azərbaycan SSR-lə bilavasitə yanaşıdır. Nəhayət, biz xahiş edirik, Dağıstan MSSR-in Dərbənd və Qasımkənd rayonları ərazisinin də Azərbaycan SSR tərkibinə daxil edilməsi məsələsinə də baxılsın. Keçmişdə Azərbaycanın bir hissəsi olmuş və Bakı quberniyasının tərkibinə daxil idi. Bu rayonların əhalisinin əksəriyyəti azərbaycanlılardan ibarətdir və onların əksəriyyəti heyvandarlıqla məşğuldur, ilin 9 ayını Azərbaycan ərazisində yaşayırlar&quot;''.&lt;ref&gt;[http://www.savash-az.com/doc/d_karabakh.htm ''Телеграмма Маленкова первому секретарю ЦК Компартии Азербайджана Мирджафару Багирову, его ответ Москве и справка МГБ Азербайджана генерал-майора Емельянова.''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304200127/http://www.savash-az.com/doc/d_karabakh.htm |date=2016-03-04 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
{{Sitatın sonu}}

=== Beriya ilə birlikdə ===
1953-cü il aprelin 18-də Azərbaycan KP MK-nın plenumu olmuş və plenumda bir sıra məsələlərlə yanaşı təşkilati məsələyə də baxılmışdır. Plenum M. Bağırovu Azərbaycan KP MK birinci katibi vəzifəsindən azad etmiş və Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədri təsdiq etmişdir, lakin dövlətə xain çıxmış L. Beriya ilə əlaqədar olaraq bir neçə aydan sonra M. Bağırova da münasibət dəyişmişdir.

1953-cü il iyulun 12–13-də Azərbaycan KP MK və Bakı Komitəsinin birləşmiş VI plenumu olmuşdur. Həmin plenumda 989 nəfər, demək olar ki, respublikanın əksər rəhbər işçiləri iştirak etmişlər. VI plenumda L. Beriya və M. Bağırovun məsələsi geniş müzakirə olunmuşdur. Plenumun M. Bağırov haqqında qərarında yazılır:
{{Sitatın əvvəli}}
''&quot;Beriya ilə əlaqədar yoldaş M. C. Bağırovun partiyaçıya yaraşmayan hərəkətlərini qəbul etmək və pisləmək. Beriya işi ilə əlaqədar partiyaçıya yaraşmayan hərəkətlərinə, partiya qarşısında qeyri-səmimiliyinə, öz işlərində böyük siyasi səhvlər buraxdığına görə M. Bağırovu Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədri vəzifəsindən götürmək və onu Azərbaycan KP MK bürosunun tərkibindən çıxarmaq&quot;''.
{{Sitatın sonu}}
Lavrenti Pavloviç Beriya Müsavat Partiyasına işlədiyi, Musavatçı, əks-kəşfiyyatda olduğu iddia edilir. 1953-cü ildə güllələnən Beriyaya qarşı ittiham maddələrindən biri onun müsavatçı olması ilə bağlıdır&lt;ref name=&quot;lent.az&quot;&gt;{{Cite web |title=Məmmədtağı Bağırov: &quot;1937-ci ildə Mircəfər Bağırovun özünü də həbs ediblər&quot; |url=http://www.lent.az/news.php?id=18158 |access-date=2010-11-25 |archive-date=2009-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091208022619/http://www.lent.az/news.php?id=18158 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Audrey L. Altstadt. [https://www.avetruthbooks.com/2017/11/audrey-l-altstadt-azerbaijani-turks-1992.html The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220521053048/https://www.avetruthbooks.com/2017/11/audrey-l-altstadt-azerbaijani-turks-1992.html|date=2022-05-21}}. Series: Hoover Institution Press Publication 410. Stanford, CA: Hoover Institution Press, Stanford University, 1992, p. 161. ISBN 0817991824&lt;/ref&gt;. Mircəfər Bağırovun 1920-ci illərdən Beriya ilə olan sıx münasibəti əsas gətirilərək Bağırovun bundan xəbəri olduğu güman edilirdi. Bu onun tutduğu vəzifələrdən azad edilərək həbs edilib, güllələnməsinə gətirib çıxarmışdır.

1954-cü il martın 13-də partiyadan çıxarılır&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://books.google.com/books?hl=ru&amp;id=DkYpdNEQmOAC&amp;dq=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%2C+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80#v=snippet&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80&amp;f=false |title=''Тайны ушедшего века: лжесвидетельства, фальсификации, компромат.'' Микалай Аляксандравич Зянькович, Николай Зенькович. Olma Media Group, 2004, Səh. 643. |access-date=2010-12-07 |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728221115/https://books.google.com/books?hl=ru&amp;id=DkYpdNEQmOAC&amp;dq=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2,+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80#v=snippet&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://books.google.com/books?id=o9I0SDET8jsC&amp;pg=PA35&amp;dq=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80+1895&amp;hl=ru&amp;ei=QBb-TLTuC5aP4gapu8G-CA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=3&amp;ved=0CDIQ6AEwAg#v=onepage&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%201895&amp;f=false |title=''Самые закрытые люди: энциклопедия биографий.'' Микалай Аляксандравич Зянькович. Olma Media Group, 2002, Səh. 35. |access-date=2010-12-07 |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728221127/https://books.google.com/books?id=o9I0SDET8jsC&amp;pg=PA35&amp;dq=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80+1895&amp;hl=ru&amp;ei=QBb-TLTuC5aP4gapu8G-CA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result#v=onepage&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%201895&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Nəticədə [[Azərbaycan]]dan xaricə təsərrüfat xarakterli işə göndərilmişdir. M. Bağırov 1953–1955-ci illərdə Kuybuşev neft idarəsi rəisinin müavini vəzifəsində çalışmışdır.

== Repressiya dövründəki fəaliyyəti ==
1937-ci il avqustun 5-də SSRİ NKVD-si bir qərarı çıxarır. Həmin qərara 3 nəfər – SSRİ daxili işlər naziri Yejov, Mikoyan və Stalin qol çəkib. Qərarda yazılıb ki, müsavatçılar, ittihadçılar, sosial-demokratlar, hümmətçilər, eyni zamanda menşeviklər və daşnaklar güllələnməlidir.&lt;ref name=&quot;lent.az&quot;/&gt; Bundan sonra M. Bağırovun fəaliyyətində 1937–1938-ci illər qara ləkə kimi iz buraxmışdır. Çünki bu illərdə Azərbaycanın minlərlə millətsevər alimi, şair və yazıçısı, partiya, dövlət xadimi və s. həbs edilmiş və güllələnmişdir. Bu repressiya təkcə onun deyil, həmin dövrdə [[SSRİ]] məkanında partiya, sovet və s. təşkilatlarda çalışanların əksəriyyətinin həyatında bir qara ləkə olaraq qalır. Bu işdə M. Bağırovun günahı olsa da, o partiya əsgəri kimi Ümumittifaq KP MK və SSRİ hökumətinin göstərişlərini, tələblərini yerinə yetirmişdir. Çünki o dövrdə &quot;vətən xainləri&quot;, &quot;əksinqilabçıları&quot;, &quot;xariclə əlaqələri olanları&quot; tapıb üzə çıxarmaq müttəfiq respublikalarda adi hal olmuş və plana çevrilmişdi.

[[Ceyhun bəy Hacıbəyli]]yə görə 1937-ci ilin oktyabr ayında keçirilən məhkəmələr Azərbaycan Sovet rəhbərliyinin təmizlənməsinin ən qızğın vaxtı idi. Bağırovdan başqa bir çox şəxs vəzifələrindən azad edilmiş və həbs edilmişdilər. Ceyhun bəy bildirir ki, sadəcə həqiqi milliyətçilər deyil, stalinizmin marksizimlə eyni olmadığını sübut edə biləcək marksist mütəfəkkirləri də aradan götürürdülər. Beriya ilə yaxın dostluğu olduğu üçün Bağırovdan başqa demək olar ki, bir çox köhnə bolşeviklər ortadan qaldırılmışdılar. Ceyhun bəyin yazdıqlarına görə o, Bağırovu Azərbaycandakı represiyalara görə günahkar hesab etmirdi, Ceyhun bəy onu Beriya ilə olan yaxın əlaqələrinə görə xilas olmuş potensial qurban kimi görürdü, lakin Bağırov represiyanın təməlini hazırlayan partiya qurultaylarında və 1937–1938-ci illərdə keçirilən məhkəmələrdə öz rəqiblərini ləkələməkdən və onlara qarşı ittihamlar irəli sürməkdən geri çəkilmirdi.&lt;ref&gt;''The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule.'' By Audrey L. Altstadt, Səh. 146.&lt;/ref&gt;

1937-ci ildə Mircəfər Bağırovun özünü də həbs ediblər, 10 gün ev dustağı olmuşdur.&lt;ref name=&quot;lent.az&quot;/&gt;

== Həbs olunması və güllələnməsi ==
1955-ci ildə həbsə alınıb, istintaqa cəlb olunmuş, Bakıda 12 – 26 aprel 1956-cı il tarixdə keçirilmiş məhkəmədə məhkəmənin hökmü ilə ən ağır cəzaya – güllələnməyə məhkum edilmiş və rəsmi məlumata görə hökm yerinə yetirilmişdir. Mircəfər Bağırovun məhkəməsi indiki &quot;Şəhriyar&quot; klubunda keçirilmişdir. [[Nürnberq]]də SSRİ-nin nümayəndəsi olmuş prokuror [[Roman Rudenko]] onun məhkəməsini aparmışdır.&lt;ref&gt;[http://www.ekspress.az/2009/11/12/get=2164 Vaqif Səmədoğlu: &quot;Bir günümü Mircəfər Bağırovla keçirdim…&quot;] {{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; M. Bağırovun bağışlanmaq haqqında sovet rəhbərliyinə müraciətləri rədd edilmişdir, lakin Sov. İKP MK siyasi bürosu iclaslarının sənədlərindən aydın olur ki, beynəlxalq vəziyyət mürəkkəb olduğundan Mikoyanın təklifi ilə bu qərarın icrası iki il dayandırılmışdır. Bununla belə, Azərbaycana güllələnmə haqqında qərarın qüvvədə qaldığı bildirilmişdir.

İttiham &quot;Bağırovun və onunla əlbir olanların&quot; 1936–1938-ci illərin repressiyalarında birbaşa iştirakını, günahsız insanların təqib olunmasını, istintaq işlərinə müdaxilə etməsini, öz siyasi rəqiblərini dövlətin repressiya aparatının vasitəsilə məhv etməsi faktlarını sübuta yetirmişdir. Bu işlərdən biri də &quot;[[“Ehtiyatda olan sağ-trotskiçi mərkəzinin əksinqilabi milliyətçi təşkilatı” rəhbərlərinin işi|Ehtiyatda olan sağ-trotskiçi mərkəzinin əks-inqilabi milliyətçi təşkilatı]]&quot; (ESMƏMT) rəhbərlərinin işi idi.&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/22355] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180210210653/http://istmat.info/node/22355|date=2018-02-10}}[http://bastainfo.com/az/2018/02/06/az%C9%99rbaycanda-dovl%C9%99t-terroru-%C9%99ksinqilabci-milliy%C9%99tci-t%C9%99skilatin-isi-1938-56/ Aydın Əlizadə. Azərbaycanda dövlət terroru: əks-inqilabçı milliyətçi təşkilatın işi (1938–56).] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180217141952/http://bastainfo.com/az/2018/02/06/az%C9%99rbaycanda-dovl%C9%99t-terroru-%C9%99ksinqilabci-milliy%C9%99tci-t%C9%99skilatin-isi-1938-56/|date=2018-02-17}}&lt;/ref&gt; Bu işin &quot;Bağırov və onunla əlbir olanlar&quot; tərəfindən saxtalaşdırılması və sifariş edilməsi; eləcə də məhbuslara işgəncələrin verilməsi, bu yolla da özlərini və başqalarını təqsirli bilməsinə məcbur edilməsi məhkəmə tərəfindən sübuta yetirilmişdir. Bu iş üzrə 1938-ci ildə &quot;32 rayon partiya komitəsi katibi 28 rayon icraiyyə komitəsi sədri, 15 xalq komissarı və onların müavinləri, 66 mühəndis, 88 Sovet ordusu və Hərbi-dəniz donanması komandiri, 8 professor və başqa səlahiyyətli şəxslər həbs edilərək güllələnmiş, ya da uzun müddətə azadlıqdan məhrum edilmişlər&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bağırov və başqalarının işi üzrə SSRİ Ali Məhməməsinin Hərbi Kollegiyasının 26 aprel 1956 il tarixli məhkəmə Hökmü // Siyasi büro və Beriyanın işi. Sənədlər toplusu. M.: Kuçkovo pole, 2012, s. 881–892. |url=http://istmat.info/node/22355 |access-date=2018-02-08 |archive-date=2018-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180210210653/http://istmat.info/node/22355 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ESMƏMT işi Bağırovun məhkəmə hökmünün mətnində xatırlanmışdır.

Onun həbsi əhali tərəfindən birmənalı qarşılanmamış və hətta bəzi etiraz aksiyalarına da səbəb olmuşdu. [[Cəmil Həsənli]]nin &quot;Azərbaycanda milli məsələ: həqiqətlər və müəmmalar (1956–1959)&quot; məqaləsində göstərilir ki, 1956-cı ilin mart ayının 9-da [[Tbilisi]]də Stalinin heykəlinin yanında keçirilən mitinqdə əsas tələblərdən biri Mikoyanın, Bulqaninin və Xruşşovun vəzifədən kənarlaşdırılması, digəri isə Azərbaycan KP MK-nın keçmiş birinci katibi M. C. Bağırovun həbsdən azad edilməsi idi.&lt;ref&gt;'''Cəmil Həsənli''', ''&quot;Azərbaycanda milli məsələ: həqiqətlər və müəmmalar (1956–1959)&quot;'', &quot;525-ci qəzet&quot;, 18 fevral 2006&lt;/ref&gt;

1980-ci illərdə xarici mətbuat və radioların yaydıqları məlumatlara görə Sibirdə həbsxanaların birində vəfat etmişdir, lakin o, hələ 1956-cı ilin aprelində SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyası tərəfindən ölüm cəzasına məhkum edildikdən bir qədər sonra, həmin ilin may ayında güllələnib.

Bağırov mühakimə olunduğu zaman cəmi 5–10 cümlə söyləyib ki, bu cümlələrdən biri belə olmuşdur: ''&quot;Mənim ən böyük səhvim Stalinə inanmağım olub&quot;''.&lt;ref&gt;[http://davam.az/index.php?newsid=256 İran adlı Türk Dövləti. '''davam.az'''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220328044550/http://davam.az/index.php?newsid=256 |date=2022-03-28 }}{{ref-az}}&lt;/ref&gt;

=== Vəfatı haqqında digər iddialar ===
Bəzi iddialara görə 17 may 1976-cı ildə [[Dalnoreçenski]]dəki ölümə məhkum edilənlərin düşərgəsində vəfat etmişdir. Elə orada da dəfn olunan Mircəfər Bağırovun məzarının nömrəsi 1684-dür. Həmin həbsxana rəisinin dediklərindən:
{{Sitatın əvvəli}}
''&quot;Ölümünə iki ay qalana qədər türmədə aşpaz işləyirdi. Çox da xəstə olmadı. Sakit-səssiz qoca idi. Eləcə də dünyadan köçdü. Srağagün, elə öldüyü gün də dəfn elədik…&quot;''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mircəfər Bağırovun 1684 nömrəli qəbiri |url=http://www.musavat.com/new/G%C3%BCnd%C9%99m/69420-M%C4%B0RC%C6%8FF%C6%8FR_BA%C4%9EIROVUN_1684_N%C3%96MR%C6%8FL%C4%B0_Q%C6%8FB%C4%B0R%C4%B0 |access-date=2010-12-13 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927135928/http://www.musavat.com/new/G%C3%BCnd%C9%99m/69420-M%C4%B0RC%C6%8FF%C6%8FR_BA%C4%9EIROVUN_1684_N%C3%96MR%C6%8FL%C4%B0_Q%C6%8FB%C4%B0R%C4%B0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
{{Sitatın sonu}}

=== Yasaqlanmış Bağırov ===
M. C. Bağırovun Azərbaycana rəhbərlik etdiyi dövr (1933–1953) [[XX əsr]] [[Azərbaycan tarixi]]nin ən ziddiyyətli və ən çətin dövrlərindən birini təşkil edir. Həmin ziddiyyətlərdən irəli gələrək uzun illər M. C. Bağırova aid kitab və məqalələr yazmaq yasaq edilmişdi. Hətta 1976-cı ildə nəşr olunmuş &quot;Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası&quot;nın 1-ci cildində 13 nəfər Bağırov soyadlı şəxs haqqında, o cümlədən Bağırov Ruben Xristoforoviç haqqında məlumat verilsə də, M. C. Bağırovun adı çəkilməmişdir.

Azərbaycanlı alim və tələbələrə 1920-ci illərdən 1957-yə kimi, yəni Mircəfər Bağırovun ölümünə qədər olan dövrün tarixi sənədlərini tədqiq etməyə icazə verilmirdi.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://books.google.com/books?id=h4N_dneMybQC&amp;pg=PA57&amp;dq=mir+jafar+baghirov&amp;hl=ru&amp;ei=NdQFTZqKG4nsOYjFwaYB&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CDgQ6AEwBA#v=onepage&amp;q=mir%20jafar%20baghirov&amp;f=false |title=''Aesopian literary dimensions of Azerbaijani literature of the Soviet period, 1920–1990.'' Maliheh S. Tyrrell. Səh. 12. |access-date=2010-12-13 |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728221115/https://books.google.com/books?id=h4N_dneMybQC&amp;pg=PA57&amp;dq=mir+jafar+baghirov&amp;hl=ru&amp;ei=NdQFTZqKG4nsOYjFwaYB&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result#v=onepage&amp;q=mir%20jafar%20baghirov&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Mükafatları ==
Mircəfər Bağırov dəfələrlə Sov. İKP MK, ZKÖK MK, Azərbaycan KP MK və bürolarının üzvü, plenumlarının, konfranslarının, qurultaylarının nümayəndəsi, SSRİ, ZSFSR və Azərbaycan MİK və Ali Sovetlərinin üzvü, qurultay və sessiyalarının deputatı seçilmişdir.

O Azərbaycan sənayesinin tərəqqisində, kənd təsərrüfatının inkişafında və mədəniyyətinin yüksəlməsində əldə etdiyi nailiyyətlərə görə hökumət tərəfindən 5 dəfə Lenin ordeni, 2 dəfə Qırmızı bayraq, 1 dərəcəli Vətən müharibəsi, Qırmızı Əmək Bayrağı, Azərbaycan Qırmızı Əmək Bayrağı ordenləri və müxtəlif medallarla təltif edilmişdir.

== İrsi ==
2026-cı ildə Mir Cəfər Bağırovun iş otağına aid olduğu iddia edilən mebel 18 min manata satışa çıxarılıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-19 |title=Mircəfər Bağırovun əşyası 18 min manata satılır |url=https://oxu.az/cemiyyet/mircefer-bagirovun-esyasi-18-min-manata-satilir |access-date=2026-01-19 |website=Oxu.az |language=az}}&lt;/ref&gt;

== Filmoqrafiya ==
[[Azərbaycan kinosu]]nda ilk dəfə Mircəfər Bağırovun obrazı [[Bakının işıqları (film, 1950)]] filmində yaradılmışdır. Həmin filmdə Mir Cəfər Bağırov obrazını [[Rza Təhmasib]] canlandırmışdır. Filmə baxış keçiriləndə Mircəfər Bağırov öz obrazının ifasından narazı qalaraq demişdi: ''&quot;Təhmasib məni yaltaq eləyib. Mən yaltaq olmamışam.&quot;''&lt;ref&gt;[http://www.kinozal.az/site/?name=kinoview&amp;kino_id=50 &quot;Bakının işıqları&quot; filmi haqqında] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110927144939/http://www.kinozal.az/site/?name=kinoview&amp;kino_id=50 |date=2011-09-27 }}{{ref-az}}&lt;/ref&gt;
* [[Bakının işıqları (film, 1950)]]
* [[Qəzəlxan (film, 1991)]]
* Qırmızı terror və ya Mircəfər Bağırov (film, 1999)
* [[Qeybdən gələn səs (film, 2002)]]
* [[Tənha bülbülün rəqsi (film, 2003)]]
* [[Cavid ömrü (film, 2007)]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|2}}

== Ədəbiyyat ==
* Azərbaycan Respublikası Siyasi Partiyalar və İctimai Hərəkatlar Dövlət Arxivi, f.1, siy.74, iş 129, 130; 134; 135; 335; siy.169, iş 249; siy.277, iş 17, 21; siy.405, iş 3188.
* ''Большая Советская Энциклопедия''. Второе издание. М., 1950.
* &quot;[[Xalq qəzeti|Kommunist]]&quot; qəz., 1946, 25 yanvar, № 19; 3 fevral, № 25; 1950, 1 mart, № 43.
* Gürcüstan Respublikası Dövlət Ən yeni tarix Arxivi, f.607, siy.2, iş 282.
* Российский Государственный Архив Социально-Политической Истории (РГАСПИ), ф.3, оп.8, д.388, л.16–18; оп.10, д.70, л.2; оп.10, д.207, л.2; оп.12, д.1004, л.37–42а-б; оп.14, д.23, л.3; оп.14, д.24, л.17; оп.14, д.25, л.96–98.
* {{Kitab3|il=1993|adı=Mir Cəfər Bağırovun məhkəməsi (arxiv materialları)|nəşriyyat=Yazıçı|yer=Bakı|cavabdeh=(tərtibçi . N. Rüstəmli, T. Alıyev ; tərc. ed. N. Rüstəmli)}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Cəmil Həsənli]]|il=1998|ref=Həsənli|adı=Güney Azərbaycan: Tehran-Bakı-Moskva arasında (1939-1945)|nəşriyyat=Diplomat|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Эльдар Исмаилов]]|il=2003|ref=Исмаилов|adı=Власть и народ. Послевоенный сталинизм в Азербайджане (1945-1953)|nəşriyyat=Адильоглы|yer=Баку}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|adı=Baş tutmamış çevriliş|il=2003|nəşriyyat=El-ALİiance|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Musa Qasımlı]], Cavid Hüseynov|il=2005|ref=Qasımlı, Hüseynov|adı=Azərbaycanın baş nazirləri|nəşriyyat=Adiloğlu|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Эльдар Исмаилов]]|il=2006|ref=Исмаилов|adı=Азербайджан: 1953-1956 первые годы &quot;Оттепели&quot;|nəşriyyat=Адилоглы|yer=Баку}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Teyyub Qurban]]|adı=Düşmənlərindən güclü şəxsiyyət|yer=Bakı|il=2006|nəşriyyat=Şirvannəşr|ref=Qurban}}
* {{Kitab3|adı=Mir Cəfər Bağırov xatirələrdə|yer=Bakı|il=2006|nəşriyyat=Nurlan}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2007|ref=Məmmədov|adı=Mir Cəfər Abbas oğlu Bağırov. Tərcümeyi-hala dair ştrixlər, yaxud tarixin həqiqəti-həqiqətin tarixi|nəşriyyat=Nurlan|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2008|ref=Məmmədov|adı=Mir Cəfər Bağırov: Xruşşovun qərəzli və sifarişli Bakı divanxanası|nəşriyyat=Şəms|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Cəfər Cəfərov (tarixçi)|Cəfər Cəfərov]]|il=2008|ref=Cəfərov|adı=Azərbaycan kəndi kollektivləşmə illərində (1920-ci illərin sonu - 30-cu illər)|nəşriyyat=Elm|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=Hacı Xaliq Əhmədzadə|ref=Əhmədzadə|il=2009|nəşriyyat=R. N.|yer=Bakı|adı=Diktatorların bilinməyən sirləri}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|il=2010|nəşriyyat=MBM|yer=Bakı|ref=Məmmədov|adı=Mir Cəfər Bağırov. Açılmamış səhifələr}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|adı=Mir Cəfər Bağırov. Tam məxfi|il=2012|nəşriyyat=Elgün|yer=Bakı|ref=Məmmədov}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|il=2014|ref=Məmmədov|adı=Bağırov və Beriya. Məxfi protokollar|nəşriyyat=Qələm|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2014|ref=Məmmədov|adı=M. C. Bağırov İ. Stalinin vəfatından sonrakı dövrdə Kreml ixtilafları burulğanında (iyul 1953-aprel 1956-cı illər)|nəşriyyat=Şəms|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Эльдар Исмаилов]]|il=2015|ref=Исмаилов|adı=История &quot;большого террора&quot; в Азербайджане|nəşriyyat=РОССПЭН|yer=Москва}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2016|ref=Məmmədov|adı=Azərbaycan SSR-in onun siyasi rəhbəri M. C. Bağırovun Böyük Vətən Müharibəsi illərində SSRİ-nin müdafiəsində müstəsna rolu (22 iyun 1941 - 9 may 1945-ci illər)|nəşriyyat=Şəms|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2017|ref=Məmmədov|adı=Sovet Azərbaycanı Kreml orbitində (iyun 1945-iyul 1953-cü illər)|nəşriyyat=Şəms|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Eldar İsmayılov]]|il=2019|ref=İsmayılov|adı=Azərbaycanda &quot;Böyük terror&quot;un tarixi|nəşriyyat=ADPU-nun mətbəəsi|yer=Bakı|cavabdeh=(rus dilindən tərc. ed. Ş. Məmmədova)}}
* {{Kitab3|müəllif=Şəlalə Məmmədova|il=2020|ref=Məmmədova|adı=Cənubi Qafqaz XX əsrin 20-30-cu illərində (Azərbaycan məsələləri)|nəşriyyat=RS poliqraf|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|il=2021|ref=Məmmədov|adı=Mir Cəfər Bağırov. Siyasi portret|nəşriyyat=Zərdabi Nəşr MMC|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=Şəlalə Məmmədova|il=2022|ref=Məmmədov|adı=Yaddaşımızdakı tarix Stalindən sonrakı Azərbaycan|nəşriyyat=Elm və təhsil|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|il=2023|ref=Məmmədov|adı=Böyük Azərbaycan naminə Bağır Seyidzadə|nəşriyyat=İmza|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Cəmil Həsənli]]|il=2023|ref=Həsənli|adı=Güney Azərbaycan: tarixin yol ayrıcında (1939-1945)|nəşriyyat=Qanun|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Eldar İsmayılov]]|il=2024|ref=İsmayılov|adı=Azərbaycanda &quot;Böyük terror&quot;un tarixi|nəşriyyat=Qanun|yer=Bakı|cavabdeh=(tərc. Ş. Məmmədova)}}
* {{Kitab3|il=2024|adı=Mir Cəfər Bağırovun məhkəməsi (MTN-nin arxiv materialları əsasında)|nəşriyyat=Kosmo|yer=Bakı|cavabdeh=(tərt. ed.: N. Rüstəmli (ruscadan tərc.), T. Adıyev)}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Cəmil Həsənli]]|il=2025|ref=Həsənli|adı=Bağırovdan sonrakı Azərbaycan: Ümidlər və illüziyalar (1953–1959)|nəşriyyat=Qanun|yer=Bakı}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://www.mns.gov.az/bagirovmirdjafar2_az.html Azərbaycan Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20070228105747/http://www.mns.gov.az/bagirovmirdjafar2_az.html |date=2007-02-28 }}{{ref-az}}
* [http://www.azerbaijan.az/_StatePower/_MinistersCabinet/ministersCabinet_11_a.html#2 Azərbaycan xüsusi xidmət orqanlarının rəhbərləri] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190312072103/http://www.azerbaijan.az/_StatePower/_MinistersCabinet/ministersCabinet_11_a.html#2 |date=2019-03-12 }}{{ref-az}}
* [http://www.trend.az/life/master/1528615.html Немного о Мир-Джафаре Багирове]{{ref-ru}}
* [http://kulis.az/xeber_Ba%C4%9F%C4%B1rovun_varisi-_%E2%80%9CMirc%C9%99f%C9%99r_S%C9%99m%C9%99d_Vur%C4%9Funa_ev_vermi%C5%9Fdi%E2%80%9D__1104.html Bağırovun varisi: &quot;Mircəfər Səməd Vurğuna ev vermişdi&quot;] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110712012506/http://kulis.az/xeber_Ba%C4%9F%C4%B1rovun_varisi-_%E2%80%9CMirc%C9%99f%C9%99r_S%C9%99m%C9%99d_Vur%C4%9Funa_ev_vermi%C5%9Fdi%E2%80%9D__1104.html |date=2011-07-12 }}{{ref-az}}
* [http://www.hrono.ru/biograf/bio_b/bagirov_mda.php БИОГРАФИЧЕСКИЙ УКАЗАТЕЛЬ: Багиров Мир Джафар Аббасович.]{{ref-ru}}
* [http://www.knowbysight.info/BBB/01187.asp Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898–1991: Багиров Мир Джафар Аббас оглы.]{{ref-ru}}
* [http://lent.az/news.php?id=18158 Məmmədtağı Bağırov: &quot;1937-ci ildə Mircəfər Bağırovun özünü də həbs ediblər&quot;] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20091208022619/http://www.lent.az/news.php?id=18158 |date=2009-12-08 }}{{ref-az}}
* [https://modern.az/musahibe/33720/sabiq-prokuror-mircefer-bairov-menim-yanimda-dedi-ki-onu-gullelemek-yox-saqqalamaq-lazimdir-msahibe/ Sabiq prokuror: &quot;Mircəfər Bağırov mənim yanımda dedi ki, onu güllələmək yox, şaqqalamaq lazımdır&quot; — MÜSAHİBƏ]{{ref-az}}
{{Azərbaycan dövlət başçıları}}
{{Azərbaycanın baş nazirləri}}
{{Azərbaycanın daxili işlər nazirləri}}
{{Azərbaycanın xüsusi xidmət orqanlarının rəhbərləri}}
{{Bakı şəhərinin rəhbərləri}}
{{Kommunizm Azərbaycanda}}{{Azərbaycanda Stalin repressiyaları}}

[[Kateqoriya:Mircəfər Bağırov]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan siyasətçiləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədrləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı dövlət xadimləri]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin I çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin II çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin III çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədrləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan ateistləri]]
[[Kateqoriya:Quba qəzasında doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Edam olunmuş azərbaycanlılar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Kommunist Partiyası Bakı Şəhər Komitəsinin birinci katibləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi bürosunun üzvləri]]
[[Kateqoriya:Ümumittifaq Kommunist (bolşeviklər) Partiyası Zaqafqaziya Diyar Komitəsinin üçüncü katibləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR xalq daxili işlər komissarları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı məhbuslar və məhkumlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin VIII çağırış üzvləri]]
[[Kateqoriya:Bəraət almayanlar]]
[[Kateqoriya:SSRİ-də güllələnənlər]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvləri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Siyasi Bürosu üzvlüyünə namizədlər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan inqilabçıları]]
[[Kateqoriya:Sov.İKP-nin XIX qurultayının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:ÜİK(b)P-nin XVIII qurultayının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:ÜİK(b)P-nin XVII qurultayının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvlüyünə namizədlər]]
[[Kateqoriya:ÜİK(b)P-nin XVIII konfransının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:Rusiyada vətəndaş müharibəsi iştirakçıları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin İttifaq Sovetinin I çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin üzvləri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvlüyündən xaric edilənlər]]
[[Kateqoriya:Məzarı köçürülənlər]]
[[Kateqoriya:Bolşeviklər]]
[[Kateqoriya:Edam olunmuş siyasətçilər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan pedaqoqları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanın xüsusi xidmət orqanları rəhbərləri]]
[[Kateqoriya:SSRİ respublikalarının Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibləri]]
[[Kateqoriya:Repressiyaya uğramış XDİK əməkdaşları]]</text>
      <sha1>9nla4iuyp235oi2okvgecpsyczbrggt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042155</id>
      <parentid>9042138</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:15:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Verman1</username>
        <id>21873</id>
      </contributor>
      <origin>9042155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49429" sha1="eritz6vzy64j7q5scchox0yqqjixta7" xml:space="preserve">{{Eyni soyad|Bağırov}}
{{Mənbə azlığı}}
{{tərəfli}}
{{Vəzifəli şəxs
 |vəzifə       = [[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi
 |bayraq       = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940–1978).svg
 |bayraq2      = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1952–1956).svg
 |başlanğıc    = 10 dekabr 1933
 |son          = 18 aprel 1953
 |əvvəlki      = [[Ruben Rubenov]]
 |sonrakı      = [[Mir Teymur Yaqubov]]
 |vəzifə_1     = [[Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədri]]
 |bayraq_1     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940–1978).svg
 |bayraq2_1    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1952–1956).svg
 |başlanğıc_1  = 18 aprel 1953
 |son_1        = 17 avqust 1953
 |əvvəlki_1    = [[Teymur Quliyev (dövlət xadimi)|Teymur Quliyev]]
 |sonrakı_1    = [[Teymur Quliyev (dövlət xadimi)|Teymur Quliyev]]
 |vəzifə_2     = [[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] [[Bakı|Bakı Şəhər]] Komitəsinin birinci katibi
 |bayraq_2     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940–1978).svg
 |bayraq2_2    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940–1952).svg
 |başlanğıc_2  = 10 dekabr 1933
 |son_2        = 1950
 |əvvəlki_2    = 
 |sonrakı_2    = Rzaquliyev
 |vəzifə_3     = [[Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası|Ümumittifaq Kommunist (bolşeviklər) Partiyası]] Zaqafaziya Diyar Komitəsinin üçüncü katibi
 |bayraq_3     = Emblem_of_the_Transcaucasian_SFSR_(1930-1936).svg
 |bayraq2_3    = Flag_of_the_Transcaucasian_SFSR.svg
 |başlanğıc_3  = dekabr 1933
 |son_3        = 15 yanvar 1934
 |əvvəlki_3    = [[Ruben Rubenov]]
 |sonrakı_3    = ''Vəzifə ləğv edildi.''
 |başlıq1_3    = Birinci katib
 |mətn1_3      = [[Lavrenti Beriya]]
 |vəzifə_4     = [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]]nin sədri
 |bayraq_4     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1931–1937).svg
 |bayraq2_4    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1931-1937).svg
 |başlanğıc_4  = 23 oktyabr 1932
 |son_4        = 12 dekabr 1933
 |əvvəlki_4    = [[Dadaş Bünyadzadə]]
 |sonrakı_4    = [[Hüseyn Rəhmanov]]
 |vəzifə_5     = [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]] yanında Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsinin sədri
 |bayraq_5     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1926).svg
 |bayraq2_5    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg
 |başlanğıc_5  = 7 sentyabr 1929
 |son_5        = 6 avqust 1930
 |əvvəlki_5    = [[Novruz Rizayev]]
 |sonrakı_5    = [[Mixail Frinovski]]
 |başlanğıc_6  = 7 avqust 1926
 |son_6        = 22 may 1927
 |əvvəlki_6    = ''Vəzifə təsis edildi.''
 |sonrakı_6    = [[Novruz Rizayev]]
 |vəzifə_7     = Zaqafqaziya Su Təsərrüfatı İdarəsinin rəisi
 |bayraq_7     = Emblem_of_the_Transcaucasian_SFSR_(1930-1936).svg
 |bayraq2_7    = Flag_of_the_Transcaucasian_SFSR.svg
 |başlanğıc_7  = May 1927
 |son_7        = ?
 |əvvəlki_7    = 
 |sonrakı_7    = 
 |vəzifə_8     = [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]] sədrinin müavini
 |bayraq_8     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1926).svg
 |bayraq2_8    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg
 |başlanğıc_8  = 7 avqust 1926
 |son_8        = 22 may 1927
 |əvvəlki_8    = 
 |sonrakı_8    = 
 |sədr_8       = [[Qəzənfər Musabəyov]]
 |vəzifə_9     = Azərbaycan SSR xalq daxili işlər komissarı
 |bayraq_9     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1926).svg
 |bayraq2_9    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg
 |başlanğıc_9  = 5 oktyabr 1921
 |son_9        = 1926
 |əvvəlki_9    = [[Həmid Sultanov]]
 |sonrakı_9    = [[Əli Məmmədov (siyasətçi, 1900)|Əli Məmmədov]]
 |vəzifə_10    = [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]] yanında [[Azərbaycan Fövqəladə Komissiyası]]nın sədri
 |bayraq_10    = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1926).svg
 |bayraq2_10   = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg
 |başlanğıc_10 = 10 fevral 1921
 |son_10       = 7 avqust 1926
 |əvvəlki_10   = [[Eyyub Xanbudaqov]]
 |sonrakı_10   = ''Vəzifə ləğv edildi.''
 |vəzifə_11    = Dağlıq Qarabağ Vilayət İnqilab Komitəsinin sədr müavini
 |bayraq_11    = Unofficial coat of arms of the Azerbaijan SSR (1920-1921).gif
 |bayraq2_11   = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1920).svg
 |başlanğıc_11 = 1920
 |son_11       = 1920
 |sədr_11      = 
 |mükafatları  = 
}}

'''Mircəfər Abbas oğlu Bağırov''' ({{DVTY}}) — [[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi (1933–1953); [[Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti]]nin sədri (aprel–avqust 1953); [[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] [[Bakı|Bakı Şəhər]] Komitəsinin birinci katibi (1933–1950), [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]]nin sədri (1932–1933), Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti yanında Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsinin sədri (1926–1927, 1929–1930), [[Azərbaycan Fövqəladə Komissiyası]]nın sədri (1921–1926).

Onun hakimiyyət illəri Stalinin [[Böyük təmizləmə]] kampaniyası illərinə təsadüf edir. Onun adı Sovet ədəbiyyatında adətən 1930-cu illərin kütləvi repressiyaları ilə əlaqədar hallanır, adətən 1937-38 illərdəki repressiyalarda Bağırovun adı təşəbbüskar kimi göstərilir. Yenidəqurma dövrü və ondan sonrakı dövrün ədəbiyyatı M.Bağırovun baş verənlərə görə məsuliyyət dərəcəsinin aydın tərifini heç vaxt vermədi{{sfn|Исмаилов|2015|с=35}}. Azərbaycanın rəhbəri olduğu iyirmi il ərzində onun özü bütün təmizləmələrdən yan keçə bildi və müxtəlif xarakterli siyasi təhlükələri kifayət qədər uğurla dəf etdi&lt;ref&gt;{{книга
|автор        =
|заглавие     = ЦК ВКП(б) и региональные партийные комитеты. 1945-1953
|место        = М.
|издательство = РОССПЭН
|год          = 2004
|страницы     = 8—9
|isbn         =
}}&lt;/ref&gt;. İsveçli politoloq Svante Kornell onu &quot;azərbaycanlı Stalin&quot;, Sovet-Rusiya tarixi professoru D.Y.Furman isə &quot;azərbaycanlı Beriya&quot; adlandırmışdır.&lt;ref name=&quot;Furman&quot;&gt;{{статья
|автор    = [[Фурман, Дмитрий Ефимович|Фурман Д. Е.]]
|заглавие = Несостоявшаяся революция. Политическая борьба в Азербайджане (1988—1993 годы)
|издание  = Дружба народов
|страницы = 152
|год      = 1994
|номер    = 4
|язык     = ru
}}&lt;/ref&gt;

== Həyatı və ailəsi ==
Mircəfər Bağırov 1896-cı il sentyabrın 17-də [[Bakı quberniyası]]nın [[Quba şəhəri]]ndə atası Mirabbas və anası Yaxşı xanımın kiçik övladı kimi dünyaya gəlmişdir. Böyük bacısı Seyid Məsumə 1883-cü anadan olmuşdur.

Mircəfər Bağırovun 2 övladı olub. O, [[Həştərxan]]da işləyərkən Mariya adlı bir zadəgan qızıyla{{mənbə göstər}} ailə qurur və bu nikahdan 1919-cu ildə [[Cahangir Bağırov|Cahangir (Vladimir)]] adlı oğulları dünyaya gəlir. 1926-cı ildə Mariya vəfat etmişdir.

M. Bağırov 1930-cu ildə Yevgeniya Mixaylovna ilə ailə qurur və bu nikahdan 1932-ci il avqustun 9-da ikinci oğlu Cen dünyaya gəlir. Böyük oğlu Cahangir (Vladimir) aviasiya məktəbində təhsil almış, [[İkinci dünya müharibəsi]]ndə pilot kimi iştirak etmiş və həlak olmuşdur. Digər oğlu professor, elmlər doktoru Cen Bağırov isə [[Bakı]]da 10-cu sinifə qədər 6 saylı məktəbdə təhsil alıb. Tiflisdə hərbi məktəbdə, 1951-ci ildə Moskvada Jukov adına Aviasiya Akademiyasında təhsil almış. 1953-cü ildən isə təhsilini Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda davam etdirmişdir.

== Təhsili ==
İlk təhsilini mollaxanada almışdır. 1907-ci ildə Quba şəhərindəki ibtidai məktəbə daxil olmuşdur. Məktəbi müvəffəqiyyətlə bitirən Mircəfər təhsilini Quba Ali ibtidai məktəbində davam etdirir. 1913-cü ildə məktəbi bitirib, Quba ziyalılarının topladığı pulla&lt;ref name=&quot;lent.az&quot;/&gt; Petrovski (Mahaçqala) şəhərinə gedərək Petrovsk 2 illik pedaqoji kursuna (rus dili müəllimliyi) daxil olmuşdur.

ÜİK(b)P MK qərarı ilə M. Bağırov 1930-cu ilin sentyabrında [[Moskva]]ya ÜİK(b)P MK yanında marksizm-leninizm kursunda oxumağa göndərilir. O, 1932-ci ilin fevralında kursu müvəffəqiyyətlə bitirmiş və ÜİK(b)P MK aparatında məsul təlimatçı təyin edilmişdir.

== Siyasi və ictimai fəaliyyəti ==

=== Erkən illəri ===
1915-ci ildə M. Bağırov əmək fəaliyyətinə gənc müəllim kimi Xudat stansiyasındakı kənd məktəbində başlamışdır. 1915–1917-ci illərdə M. Bağırov Nəcəfkənd, Quba şəhər məktəblərində müəllimlik etmişdir.

1917-ci il Fevral inqilabı dövründə M. Bağırov inqilabi fəaliyyətə başlamış, [[Quba]]da əsgər və kəndli deputatları sovetinin yaradılması, fəhlə və kəndli ittifaqının möhkəmlənməsi kimi bir sıra işlərdə iştirak etmişdir.

1918-ci ilin mart-may aylarından sonra M. Bağırov gizli fəaliyyətə keçir və [[Bakı]]ya gəlir. Bakıda sovet hakimiyyəti 1918-ci ildə yıxılır və M. Bağırov bu zaman Petrovun dəstəsinin qalıqları ilə birlikdə [[Həştərxan]]a gedir.

Bağırov 1919-cu ilin mart ayında Moskvada keçirilən I Kommunist Beynəlmiləl Konqresində iştirak etmiş və məşvərətçi səs hüququna sahib olan Azərbaycan kommunistlərini təmsil etmişdir&lt;ref&gt;{{Cite web |title=First Congress of the Communist International |url=http://www.marxists.org/history/international/comintern/1st-congress/delegates.htm |access-date=2010-12-15 |archive-date=2010-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619120148/http://www.marxists.org/history/international/comintern/1st-congress/delegates.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

==== Həştərxandakı fəaliyyəti ====
1918–1920-ci illərdə M. Bağırov Həştərxanda dəmir polkun partiya kollektivinin katibi, Birinci müsəlman polkunun hərbi komissarı, XI Ordunun Hərbi İnqilab Şurasının tapşırıqlarını yerinə yetirən işçi, xüsusi təyinatlı dəstənin hərbi komissarı, Qafqazda sovet hakimiyyəti qurulması üzrə Qafqaz bürosunun əməkdaşı, Qafqaz korpusu hərbi inqilabi şurasının müvəkkili vəzifələrində çalışmışdır.

Buradakı fəaliyyətinə görə 1920-ci ilin əvvəllərində RSFSR MİK tərəfindən Qırmızı bayraq ordeni ilə mükafatlandırılmışdır.

==== Dağlıq Qarabağdakı fəaliyyəti ====
Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra M. Bağırov Azərbaycan Müvəqqəti İnqilab Komitəsi tərəfindən Dağlıq Qarabağa göndərilir. O Dağlıq Qarabağ vilayət inqilab komitəsi sədrinin müavini və XI ordunun Hərbi inqilabi şurasının müvəkkili kimi&lt;ref&gt;[http://www.editor.az/analytic/1470.html Mircəfər Bağırovun fəaliyyətinin görünməyən tərəfləri] {{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; fəaliyyət göstərmiş və burada Azərbaycan ordusu hissələrinin tərkibində, Qarabağ qiyamının yatırılması prosesində iştirak etmişdir.

==== XI ordunun Hərbi İnqilabi Şurasının sərəncamında ====
1920–1921-ci illərdə XI ordunun Hərbi İnqilabi Şurasının sərəncamında olan M. Bağırov II briqadanın komandiri, I atıcı diviziyanın hərbi tribunalının, XI ordu Hərbi tribunalının səyyar sessiyasının sədri, Azərbaycan diviziyasının hərbi komissarı vəzifələrində çalışmışdır.{{mənbə göstər}}

=== Sonrakı fəaliyyəti ===
M. Bağırov 1921-ci il aprelin 2-də AzFK sədri təyin edilmiş ardınca, Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin tərkibinə seçilmişdir. O bu vəzifədə 1927-ci ilin sentyabrın ortalarına kimi çalışmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan xüsusi xidmət orqanlarının rəhbərləri. Bağırov Mir Cəfər Abbas oğlu |url=http://www.mns.gov.az/bagirovmirdjafar1_az.html |access-date=2010-12-15 |archive-date=2010-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125215701/http://mns.gov.az/bagirovmirdjafar1_az.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Bağırov eyni zamanda bu illərdə AzFK sədri olmaqla yanaşı, {{Mənbə göstərin müddətli|Azərbaycan Xalq Daxili İşlər Komissarı və Azərbaycan SSR XKS sədrinin müavini vəzifələrini də daşımışdır.|05|01|2023}}

1927–1928-ci illərdə [[Tiflis]] şəhərinə göndərilən M. Bağırov orada Zaqafqaziya su təsərrüfatı idarəsinin, 1928–1929-cu illərdə isə Zaqafqaziya kənd təsərrüfatı idarəsinin sədri vəzifəsində çalışmışdır.

Bağırov 1929-cu ilin sentyabrında Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsinin sədri təyin edilmiş və 1930-cu ilin sentyabrına kimi bu vəzifədə çalışmışdır.

Mircəfər Bağırov 1932-ci ilin axırlarında yenidən Bakıya göndərilir və həmin ilin oktyabrından 1933-cü ilin dekabrınadək Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinə sədr təyin olunur.

=== Birinci katib ===
[[Fayl:Bağırov Körpüsü.jpg|right|300px|thumb|İndiki [[Heydər Əliyev prospekti (Bakı)|Heydər Əliyev prospekti]]ndə yerləşən və 1950-ci illərin əvvəlində tikilən [[Bağırov körpüsü]] (1960)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=''Багировский мост.'' Автор: Дмитрий Купянский |url=http://www.klops.ru/forum/topic/1195-bagirovskii-most/ |access-date=2010-12-20 |archive-date=2021-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019212351/https://klops.ru/forum/topic/1195-bagirovskii-most |url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]

[[Fayl:Mirjafar_Baghirov_votes_for_parliamentary_elections.jpg|thumb|alt=Şəkil|Azərbaycan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Mir Cəfər Bağırov SSRİ Ali Sovetinə seçkilərdə səs verərkən]]


1933–1953-cü illərdə M. Bağırov Azərbaycan Kommunist Partiyası MK və BK-nın birinci katibi vəzifəsini daşımışdır. Vəzifədə olduğu müddətdə bir sıra işlər görülmüşdür.

==== Sənaye ====
Çalışdığı dövrdə bir sıra sənaye müəssisələrinin yaradılmasında müəyyən rolu olmuşdur. Buna misal olaraq, Bakı Elektrik maşınqayırma zavodu, Bakı Soyuducu kombinatı, Bakı biskvit fabriki, Qaradağ sement zavodu, Gəncə toxuculuq kombinatı, yağ-piy zavodu, Sumqayıt istilik elektrik stansiyası, Boru prokat zavodu və Sintetik kauçuk zavodu göstərilə bilər. Həmçinin bu dövrdə Lökbatan, Neft daşları, Zığ kimi neft yataqları kəşf olunmuş, [[Sumqayıt]], [[Mingəçevir]], [[Əli Bayramlı]], [[Daşkəsən]] kimi yeni sənaye məntəqələri salınmışdır. {{mənbə göstər}}

==== Tikinti ====
Bakıda Nazirlər Kabinetinin binası, hökumət evi, Nizami adına kinoteatr, Şəhriyar adına mədəniyyət evi, xalça muzeyi, Respublika stadionu və s. tikilib istifadəyə verilməsi Bağırovun dövrünə təsadüf edir.{{mənbə göstər}}

==== Təhsil ====
Mircəfər Bağırovun 1-ci katibliyi illərində Azərbaycan Elmlər Akademiyası və onun bir sıra institutları o cümlədən, Azərbaycan Politexnik İnstitutu istifadəyə verilmişdir.{{mənbə göstər}}

==== İkinci Dünya müharibəsi ====
[[İkinci Dünya müharibəsi]] zamanı M. Bağırov ön cəbhəni yanacaqla təmin etmək üçün Bakıda neft çıxarılması prosesini sürətləndirmiş, lakin əsas neft təminatçısı olan şəhərin düşmənə qarşı aviasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsində ciddi müvəffəqiyyət göstərə bilməmişdir. Marşal Qeorgi Jukov &quot;Xatirələr və düşüncələr&quot; adlı kitabında bu məqama toxunmuş və sovet silahlı qüvvələrinin ölkənin cənubundakı neft rayonlarını qorumaq iqtidarında olmadığını ifadə etmişdir. Həmçinin müəllif 1939–1941-ci illərdə sovet hərbi təyyarələrinin 70 faizi texniki göstəricilərinə görə adi alman təyyarələrindən geri qaldığını bildirmişdir.&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan/2014/05/140509_victory_day''İkinci Dünya müharibəsi: Qərbin Bakını bombalamaq planı'' BBC] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220321191741/https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan/2014/05/140509_victory_day |date=2022-03-21 }}{{ref-az}}&lt;/ref&gt;

=== Cənubi Azərbaycan məsələsi ===
Mircəfər Bağırov 1941-ci ildə Stalinə yazdığı məktubda, [[Polşa]] ərazilərinin [[Ukrayna]] və [[Belarusiya]] torpaqlarına birləşdirilməsi modelinə istinad edərək, İrandakı Azərbaycan əyalətlərinin Sovet Azərbaycanının tərkibinə daxil edilməsi təklifi ilə çıxış etmişdir.&lt;ref&gt;[http://www.1news.az/analytics/20090829104314684.html ''Несбывшаяся история Азербайджана в контексте пакта Молотова-Риббентропа.'' Джейхун Наджафов] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20211026013116/https://1news.az/analytics/20090829104314684.html |date=2021-10-26 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; SSRİ-nin Xarici İşlər üzrə Xalq Komissarı işləmiş [[Vyaçeslav Molotov]] da öz kitabında ovaxtkı Azərbaycan SSR rəhbərliyinin İranın azərbaycanlılar yaşayan hissəsinin Azərbaycana birləşdirilməsi üçün SSRİ rəhbərliyinə təzyiq göstərdiyini yazmışdı.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Чуев |first1=Феликс |title=140 бесед с Молотовым. Второй после Сталина |date=2022 |publisher=Litres |isbn=978-5-04-159061-1 |url=https://books.google.nl/books?id=4aeMDwAAQBAJ&amp;pg=PT335&amp;lpg=PT335&amp;dq=140+%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4+%D1%81+%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC+%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD&amp;source=bl&amp;ots=XA1sZlxbY2&amp;sig=ACfU3U3HDxy6RTtts-lri2ofRM7s4gw3Vg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiPh87Cz834AhWN7aQKHdy_DlwQ6AF6BAgXEAM#v=onepage&amp;q=140%20%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4%20%D1%81%20%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC%20%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD&amp;f=false |accessdate=27 iyun 2022 |language=ru |archive-date=2022-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627123006/https://books.google.nl/books?id=4aeMDwAAQBAJ&amp;pg=PT335&amp;lpg=PT335&amp;dq=140+%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4+%D1%81+%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC+%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD&amp;source=bl&amp;ots=XA1sZlxbY2&amp;sig=ACfU3U3HDxy6RTtts-lri2ofRM7s4gw3Vg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiPh87Cz834AhWN7aQKHdy_DlwQ6AF6BAgXEAM#v=onepage&amp;q=140%20%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4%20%D1%81%20%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC%20%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== DQMV məsələsi ===
1945-ci il noyabr ayının axırlarında M. Bağırov ÜIK(b)P MK katibi G. Malenkovdan bir məktub alır. Məktubda göstərilir ki, Ermənistan K(b)P MK katibi G. Arutunov ÜIK(b)P MK-da DQMV-in Ermənistan SSR-yə verilməsi məsələsinə baxılmasını təklif etmişdir. G. Malenkov Ermənistandan gələn məktubu M. Bağırova göndərmişdi. M. Bağırov məktubla tanış olduqdan sonra G. Malenkova 1945-ci il dekabrın 10-da cavab məktubu göndərmişdi. Məktubda DQMV yaradılması prosesi tarixi ətraflı göstərilməklə yanaşı qeyd olunurdu ki, DQMV Ermənistan SSR ilə həmsərhəd deyil, Ermənistan SSR ilə DQMV arasında əhalinin əksəriyyəti azərbaycanlılar olan Qubadlı, Kəlbəcər, Laçın, Dəstəfur (indiki Daşkəsən) rayonları yerləşir. M. Bağırov məktubda yazır:
{{Sitatın əvvəli}}
''&quot;Eyni zamanda ÜIK(b)P MK nəzərinə çatdırmağı lazım bilirik ki, DQMV-in Ermənistan SSR-in tərkibinə qatılması məsələsinə baxarkən, Azərbaycan SSR ilə bitişik və əhalisinin əksəriyyəti azərbaycanlılardan ibarət olan Ermənistan SSR-nin Əzizbəyov, Vedi, Qarabağlar rayonlarının Azərbaycan SSR-yə verilməsi məsələsinə də baxılmalıdır… Eyni zamanda Gürcüstan SSR-in Borçalı rayonunun Azərbaycan SSR-in tərkibinə qatılması məsələsinə də baxılmalıdır. Çünki əhalisi tamamilə azərbaycanlılardır və Azərbaycan SSR-lə bilavasitə yanaşıdır. Nəhayət, biz xahiş edirik, Dağıstan MSSR-in Dərbənd və Qasımkənd rayonları ərazisinin də Azərbaycan SSR tərkibinə daxil edilməsi məsələsinə də baxılsın. Keçmişdə Azərbaycanın bir hissəsi olmuş və Bakı quberniyasının tərkibinə daxil idi. Bu rayonların əhalisinin əksəriyyəti azərbaycanlılardan ibarətdir və onların əksəriyyəti heyvandarlıqla məşğuldur, ilin 9 ayını Azərbaycan ərazisində yaşayırlar&quot;''.&lt;ref&gt;[http://www.savash-az.com/doc/d_karabakh.htm ''Телеграмма Маленкова первому секретарю ЦК Компартии Азербайджана Мирджафару Багирову, его ответ Москве и справка МГБ Азербайджана генерал-майора Емельянова.''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304200127/http://www.savash-az.com/doc/d_karabakh.htm |date=2016-03-04 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
{{Sitatın sonu}}

=== Beriya ilə birlikdə ===
1953-cü il aprelin 18-də Azərbaycan KP MK-nın plenumu olmuş və plenumda bir sıra məsələlərlə yanaşı təşkilati məsələyə də baxılmışdır. Plenum M. Bağırovu Azərbaycan KP MK birinci katibi vəzifəsindən azad etmiş və Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədri təsdiq etmişdir, lakin dövlətə xain çıxmış L. Beriya ilə əlaqədar olaraq bir neçə aydan sonra M. Bağırova da münasibət dəyişmişdir.

1953-cü il iyulun 12–13-də Azərbaycan KP MK və Bakı Komitəsinin birləşmiş VI plenumu olmuşdur. Həmin plenumda 989 nəfər, demək olar ki, respublikanın əksər rəhbər işçiləri iştirak etmişlər. VI plenumda L. Beriya və M. Bağırovun məsələsi geniş müzakirə olunmuşdur. Plenumun M. Bağırov haqqında qərarında yazılır:
{{Sitatın əvvəli}}
''&quot;Beriya ilə əlaqədar yoldaş M. C. Bağırovun partiyaçıya yaraşmayan hərəkətlərini qəbul etmək və pisləmək. Beriya işi ilə əlaqədar partiyaçıya yaraşmayan hərəkətlərinə, partiya qarşısında qeyri-səmimiliyinə, öz işlərində böyük siyasi səhvlər buraxdığına görə M. Bağırovu Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədri vəzifəsindən götürmək və onu Azərbaycan KP MK bürosunun tərkibindən çıxarmaq&quot;''.
{{Sitatın sonu}}
Lavrenti Pavloviç Beriya Müsavat Partiyasına işlədiyi, Musavatçı, əks-kəşfiyyatda olduğu iddia edilir. 1953-cü ildə güllələnən Beriyaya qarşı ittiham maddələrindən biri onun müsavatçı olması ilə bağlıdır&lt;ref name=&quot;lent.az&quot;&gt;{{Cite web |title=Məmmədtağı Bağırov: &quot;1937-ci ildə Mircəfər Bağırovun özünü də həbs ediblər&quot; |url=http://www.lent.az/news.php?id=18158 |access-date=2010-11-25 |archive-date=2009-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091208022619/http://www.lent.az/news.php?id=18158 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Audrey L. Altstadt. [https://www.avetruthbooks.com/2017/11/audrey-l-altstadt-azerbaijani-turks-1992.html The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220521053048/https://www.avetruthbooks.com/2017/11/audrey-l-altstadt-azerbaijani-turks-1992.html|date=2022-05-21}}. Series: Hoover Institution Press Publication 410. Stanford, CA: Hoover Institution Press, Stanford University, 1992, p. 161. ISBN 0817991824&lt;/ref&gt;. Mircəfər Bağırovun 1920-ci illərdən Beriya ilə olan sıx münasibəti əsas gətirilərək Bağırovun bundan xəbəri olduğu güman edilirdi. Bu onun tutduğu vəzifələrdən azad edilərək həbs edilib, güllələnməsinə gətirib çıxarmışdır.

1954-cü il martın 13-də partiyadan çıxarılır&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://books.google.com/books?hl=ru&amp;id=DkYpdNEQmOAC&amp;dq=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%2C+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80#v=snippet&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80&amp;f=false |title=''Тайны ушедшего века: лжесвидетельства, фальсификации, компромат.'' Микалай Аляксандравич Зянькович, Николай Зенькович. Olma Media Group, 2004, Səh. 643. |access-date=2010-12-07 |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728221115/https://books.google.com/books?hl=ru&amp;id=DkYpdNEQmOAC&amp;dq=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2,+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80#v=snippet&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://books.google.com/books?id=o9I0SDET8jsC&amp;pg=PA35&amp;dq=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80+1895&amp;hl=ru&amp;ei=QBb-TLTuC5aP4gapu8G-CA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=3&amp;ved=0CDIQ6AEwAg#v=onepage&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%201895&amp;f=false |title=''Самые закрытые люди: энциклопедия биографий.'' Микалай Аляксандравич Зянькович. Olma Media Group, 2002, Səh. 35. |access-date=2010-12-07 |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728221127/https://books.google.com/books?id=o9I0SDET8jsC&amp;pg=PA35&amp;dq=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80+1895&amp;hl=ru&amp;ei=QBb-TLTuC5aP4gapu8G-CA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result#v=onepage&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%201895&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Nəticədə [[Azərbaycan]]dan xaricə təsərrüfat xarakterli işə göndərilmişdir. M. Bağırov 1953–1955-ci illərdə Kuybuşev neft idarəsi rəisinin müavini vəzifəsində çalışmışdır.

== Repressiya dövründəki fəaliyyəti ==
1937-ci il avqustun 5-də SSRİ NKVD-si bir qərarı çıxarır. Həmin qərara 3 nəfər – SSRİ daxili işlər naziri Yejov, Mikoyan və Stalin qol çəkib. Qərarda yazılıb ki, müsavatçılar, ittihadçılar, sosial-demokratlar, hümmətçilər, eyni zamanda menşeviklər və daşnaklar güllələnməlidir.&lt;ref name=&quot;lent.az&quot;/&gt; Bundan sonra M. Bağırovun fəaliyyətində 1937–1938-ci illər qara ləkə kimi iz buraxmışdır. Çünki bu illərdə Azərbaycanın minlərlə millətsevər alimi, şair və yazıçısı, partiya, dövlət xadimi və s. həbs edilmiş və güllələnmişdir. Bu repressiya təkcə onun deyil, həmin dövrdə [[SSRİ]] məkanında partiya, sovet və s. təşkilatlarda çalışanların əksəriyyətinin həyatında bir qara ləkə olaraq qalır. Bu işdə M. Bağırovun günahı olsa da, o partiya əsgəri kimi Ümumittifaq KP MK və SSRİ hökumətinin göstərişlərini, tələblərini yerinə yetirmişdir. Çünki o dövrdə &quot;vətən xainləri&quot;, &quot;əksinqilabçıları&quot;, &quot;xariclə əlaqələri olanları&quot; tapıb üzə çıxarmaq müttəfiq respublikalarda adi hal olmuş və plana çevrilmişdi.

[[Ceyhun bəy Hacıbəyli]]yə görə 1937-ci ilin oktyabr ayında keçirilən məhkəmələr Azərbaycan Sovet rəhbərliyinin təmizlənməsinin ən qızğın vaxtı idi. Bağırovdan başqa bir çox şəxs vəzifələrindən azad edilmiş və həbs edilmişdilər. Ceyhun bəy bildirir ki, sadəcə həqiqi milliyətçilər deyil, stalinizmin marksizimlə eyni olmadığını sübut edə biləcək marksist mütəfəkkirləri də aradan götürürdülər. Beriya ilə yaxın dostluğu olduğu üçün Bağırovdan başqa demək olar ki, bir çox köhnə bolşeviklər ortadan qaldırılmışdılar. Ceyhun bəyin yazdıqlarına görə o, Bağırovu Azərbaycandakı represiyalara görə günahkar hesab etmirdi, Ceyhun bəy onu Beriya ilə olan yaxın əlaqələrinə görə xilas olmuş potensial qurban kimi görürdü, lakin Bağırov represiyanın təməlini hazırlayan partiya qurultaylarında və 1937–1938-ci illərdə keçirilən məhkəmələrdə öz rəqiblərini ləkələməkdən və onlara qarşı ittihamlar irəli sürməkdən geri çəkilmirdi.&lt;ref&gt;''The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule.'' By Audrey L. Altstadt, Səh. 146.&lt;/ref&gt;

1937-ci ildə Mircəfər Bağırovun özünü də həbs ediblər, 10 gün ev dustağı olmuşdur.&lt;ref name=&quot;lent.az&quot;/&gt;

== Həbs olunması və güllələnməsi ==
1955-ci ildə həbsə alınıb, istintaqa cəlb olunmuş, Bakıda 12 – 26 aprel 1956-cı il tarixdə keçirilmiş məhkəmədə məhkəmənin hökmü ilə ən ağır cəzaya – güllələnməyə məhkum edilmiş və rəsmi məlumata görə hökm yerinə yetirilmişdir. Mircəfər Bağırovun məhkəməsi indiki &quot;Şəhriyar&quot; klubunda keçirilmişdir. [[Nürnberq]]də SSRİ-nin nümayəndəsi olmuş prokuror [[Roman Rudenko]] onun məhkəməsini aparmışdır.&lt;ref&gt;[http://www.ekspress.az/2009/11/12/get=2164 Vaqif Səmədoğlu: &quot;Bir günümü Mircəfər Bağırovla keçirdim…&quot;] {{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; M. Bağırovun bağışlanmaq haqqında sovet rəhbərliyinə müraciətləri rədd edilmişdir, lakin Sov. İKP MK siyasi bürosu iclaslarının sənədlərindən aydın olur ki, beynəlxalq vəziyyət mürəkkəb olduğundan Mikoyanın təklifi ilə bu qərarın icrası iki il dayandırılmışdır. Bununla belə, Azərbaycana güllələnmə haqqında qərarın qüvvədə qaldığı bildirilmişdir.

İttiham &quot;Bağırovun və onunla əlbir olanların&quot; 1936–1938-ci illərin repressiyalarında birbaşa iştirakını, günahsız insanların təqib olunmasını, istintaq işlərinə müdaxilə etməsini, öz siyasi rəqiblərini dövlətin repressiya aparatının vasitəsilə məhv etməsi faktlarını sübuta yetirmişdir. Bu işlərdən biri də &quot;[[“Ehtiyatda olan sağ-trotskiçi mərkəzinin əksinqilabi milliyətçi təşkilatı” rəhbərlərinin işi|Ehtiyatda olan sağ-trotskiçi mərkəzinin əks-inqilabi milliyətçi təşkilatı]]&quot; (ESMƏMT) rəhbərlərinin işi idi.&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/22355] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180210210653/http://istmat.info/node/22355|date=2018-02-10}}[http://bastainfo.com/az/2018/02/06/az%C9%99rbaycanda-dovl%C9%99t-terroru-%C9%99ksinqilabci-milliy%C9%99tci-t%C9%99skilatin-isi-1938-56/ Aydın Əlizadə. Azərbaycanda dövlət terroru: əks-inqilabçı milliyətçi təşkilatın işi (1938–56).] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180217141952/http://bastainfo.com/az/2018/02/06/az%C9%99rbaycanda-dovl%C9%99t-terroru-%C9%99ksinqilabci-milliy%C9%99tci-t%C9%99skilatin-isi-1938-56/|date=2018-02-17}}&lt;/ref&gt; Bu işin &quot;Bağırov və onunla əlbir olanlar&quot; tərəfindən saxtalaşdırılması və sifariş edilməsi; eləcə də məhbuslara işgəncələrin verilməsi, bu yolla da özlərini və başqalarını təqsirli bilməsinə məcbur edilməsi məhkəmə tərəfindən sübuta yetirilmişdir. Bu iş üzrə 1938-ci ildə &quot;32 rayon partiya komitəsi katibi 28 rayon icraiyyə komitəsi sədri, 15 xalq komissarı və onların müavinləri, 66 mühəndis, 88 Sovet ordusu və Hərbi-dəniz donanması komandiri, 8 professor və başqa səlahiyyətli şəxslər həbs edilərək güllələnmiş, ya da uzun müddətə azadlıqdan məhrum edilmişlər&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bağırov və başqalarının işi üzrə SSRİ Ali Məhməməsinin Hərbi Kollegiyasının 26 aprel 1956 il tarixli məhkəmə Hökmü // Siyasi büro və Beriyanın işi. Sənədlər toplusu. M.: Kuçkovo pole, 2012, s. 881–892. |url=http://istmat.info/node/22355 |access-date=2018-02-08 |archive-date=2018-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180210210653/http://istmat.info/node/22355 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ESMƏMT işi Bağırovun məhkəmə hökmünün mətnində xatırlanmışdır.

Onun həbsi əhali tərəfindən birmənalı qarşılanmamış və hətta bəzi etiraz aksiyalarına da səbəb olmuşdu. [[Cəmil Həsənli]]nin &quot;Azərbaycanda milli məsələ: həqiqətlər və müəmmalar (1956–1959)&quot; məqaləsində göstərilir ki, 1956-cı ilin mart ayının 9-da [[Tbilisi]]də Stalinin heykəlinin yanında keçirilən mitinqdə əsas tələblərdən biri Mikoyanın, Bulqaninin və Xruşşovun vəzifədən kənarlaşdırılması, digəri isə Azərbaycan KP MK-nın keçmiş birinci katibi M. C. Bağırovun həbsdən azad edilməsi idi.&lt;ref&gt;'''Cəmil Həsənli''', ''&quot;Azərbaycanda milli məsələ: həqiqətlər və müəmmalar (1956–1959)&quot;'', &quot;525-ci qəzet&quot;, 18 fevral 2006&lt;/ref&gt;

1980-ci illərdə xarici mətbuat və radioların yaydıqları məlumatlara görə Sibirdə həbsxanaların birində vəfat etmişdir, lakin o, hələ 1956-cı ilin aprelində SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyası tərəfindən ölüm cəzasına məhkum edildikdən bir qədər sonra, həmin ilin may ayında güllələnib.

Bağırov mühakimə olunduğu zaman cəmi 5–10 cümlə söyləyib ki, bu cümlələrdən biri belə olmuşdur: ''&quot;Mənim ən böyük səhvim Stalinə inanmağım olub&quot;''.&lt;ref&gt;[http://davam.az/index.php?newsid=256 İran adlı Türk Dövləti. '''davam.az'''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220328044550/http://davam.az/index.php?newsid=256 |date=2022-03-28 }}{{ref-az}}&lt;/ref&gt;

=== Vəfatı haqqında digər iddialar ===
Bəzi iddialara görə 17 may 1976-cı ildə [[Dalnoreçenski]]dəki ölümə məhkum edilənlərin düşərgəsində vəfat etmişdir. Elə orada da dəfn olunan Mircəfər Bağırovun məzarının nömrəsi 1684-dür. Həmin həbsxana rəisinin dediklərindən:
{{Sitatın əvvəli}}
''&quot;Ölümünə iki ay qalana qədər türmədə aşpaz işləyirdi. Çox da xəstə olmadı. Sakit-səssiz qoca idi. Eləcə də dünyadan köçdü. Srağagün, elə öldüyü gün də dəfn elədik…&quot;''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mircəfər Bağırovun 1684 nömrəli qəbiri |url=http://www.musavat.com/new/G%C3%BCnd%C9%99m/69420-M%C4%B0RC%C6%8FF%C6%8FR_BA%C4%9EIROVUN_1684_N%C3%96MR%C6%8FL%C4%B0_Q%C6%8FB%C4%B0R%C4%B0 |access-date=2010-12-13 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927135928/http://www.musavat.com/new/G%C3%BCnd%C9%99m/69420-M%C4%B0RC%C6%8FF%C6%8FR_BA%C4%9EIROVUN_1684_N%C3%96MR%C6%8FL%C4%B0_Q%C6%8FB%C4%B0R%C4%B0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
{{Sitatın sonu}}

=== Yasaqlanmış Bağırov ===
M. C. Bağırovun Azərbaycana rəhbərlik etdiyi dövr (1933–1953) [[XX əsr]] [[Azərbaycan tarixi]]nin ən ziddiyyətli və ən çətin dövrlərindən birini təşkil edir. Həmin ziddiyyətlərdən irəli gələrək uzun illər M. C. Bağırova aid kitab və məqalələr yazmaq yasaq edilmişdi. Hətta 1976-cı ildə nəşr olunmuş &quot;Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası&quot;nın 1-ci cildində 13 nəfər Bağırov soyadlı şəxs haqqında, o cümlədən Bağırov Ruben Xristoforoviç haqqında məlumat verilsə də, M. C. Bağırovun adı çəkilməmişdir.

Azərbaycanlı alim və tələbələrə 1920-ci illərdən 1957-yə kimi, yəni Mircəfər Bağırovun ölümünə qədər olan dövrün tarixi sənədlərini tədqiq etməyə icazə verilmirdi.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://books.google.com/books?id=h4N_dneMybQC&amp;pg=PA57&amp;dq=mir+jafar+baghirov&amp;hl=ru&amp;ei=NdQFTZqKG4nsOYjFwaYB&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CDgQ6AEwBA#v=onepage&amp;q=mir%20jafar%20baghirov&amp;f=false |title=''Aesopian literary dimensions of Azerbaijani literature of the Soviet period, 1920–1990.'' Maliheh S. Tyrrell. Səh. 12. |access-date=2010-12-13 |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728221115/https://books.google.com/books?id=h4N_dneMybQC&amp;pg=PA57&amp;dq=mir+jafar+baghirov&amp;hl=ru&amp;ei=NdQFTZqKG4nsOYjFwaYB&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result#v=onepage&amp;q=mir%20jafar%20baghirov&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Mükafatları ==
Mircəfər Bağırov dəfələrlə Sov. İKP MK, ZKÖK MK, Azərbaycan KP MK və bürolarının üzvü, plenumlarının, konfranslarının, qurultaylarının nümayəndəsi, SSRİ, ZSFSR və Azərbaycan MİK və Ali Sovetlərinin üzvü, qurultay və sessiyalarının deputatı seçilmişdir.

O Azərbaycan sənayesinin tərəqqisində, kənd təsərrüfatının inkişafında və mədəniyyətinin yüksəlməsində əldə etdiyi nailiyyətlərə görə hökumət tərəfindən 5 dəfə Lenin ordeni, 2 dəfə Qırmızı bayraq, 1 dərəcəli Vətən müharibəsi, Qırmızı Əmək Bayrağı, Azərbaycan Qırmızı Əmək Bayrağı ordenləri və müxtəlif medallarla təltif edilmişdir.

== İrsi ==
2026-cı ildə Mir Cəfər Bağırovun iş otağına aid olduğu iddia edilən mebel 18 min manata satışa çıxarılıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-19 |title=Mircəfər Bağırovun əşyası 18 min manata satılır |url=https://oxu.az/cemiyyet/mircefer-bagirovun-esyasi-18-min-manata-satilir |access-date=2026-01-19 |website=Oxu.az |language=az}}&lt;/ref&gt;

== Filmoqrafiya ==
[[Azərbaycan kinosu]]nda ilk dəfə Mircəfər Bağırovun obrazı [[Bakının işıqları (film, 1950)]] filmində yaradılmışdır. Həmin filmdə Mir Cəfər Bağırov obrazını [[Rza Təhmasib]] canlandırmışdır. Filmə baxış keçiriləndə Mircəfər Bağırov öz obrazının ifasından narazı qalaraq demişdi: ''&quot;Təhmasib məni yaltaq eləyib. Mən yaltaq olmamışam.&quot;''&lt;ref&gt;[http://www.kinozal.az/site/?name=kinoview&amp;kino_id=50 &quot;Bakının işıqları&quot; filmi haqqında] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110927144939/http://www.kinozal.az/site/?name=kinoview&amp;kino_id=50 |date=2011-09-27 }}{{ref-az}}&lt;/ref&gt;
* [[Bakının işıqları (film, 1950)]]
* [[Qəzəlxan (film, 1991)]]
* Qırmızı terror və ya Mircəfər Bağırov (film, 1999)
* [[Qeybdən gələn səs (film, 2002)]]
* [[Tənha bülbülün rəqsi (film, 2003)]]
* [[Cavid ömrü (film, 2007)]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|2}}

== Ədəbiyyat ==
* Azərbaycan Respublikası Siyasi Partiyalar və İctimai Hərəkatlar Dövlət Arxivi, f.1, siy.74, iş 129, 130; 134; 135; 335; siy.169, iş 249; siy.277, iş 17, 21; siy.405, iş 3188.
* ''Большая Советская Энциклопедия''. Второе издание. М., 1950.
* &quot;[[Xalq qəzeti|Kommunist]]&quot; qəz., 1946, 25 yanvar, № 19; 3 fevral, № 25; 1950, 1 mart, № 43.
* Gürcüstan Respublikası Dövlət Ən yeni tarix Arxivi, f.607, siy.2, iş 282.
* Российский Государственный Архив Социально-Политической Истории (РГАСПИ), ф.3, оп.8, д.388, л.16–18; оп.10, д.70, л.2; оп.10, д.207, л.2; оп.12, д.1004, л.37–42а-б; оп.14, д.23, л.3; оп.14, д.24, л.17; оп.14, д.25, л.96–98.
* {{Kitab3|il=1993|adı=Mir Cəfər Bağırovun məhkəməsi (arxiv materialları)|nəşriyyat=Yazıçı|yer=Bakı|cavabdeh=(tərtibçi . N. Rüstəmli, T. Alıyev ; tərc. ed. N. Rüstəmli)}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Cəmil Həsənli]]|il=1998|ref=Həsənli|adı=Güney Azərbaycan: Tehran-Bakı-Moskva arasında (1939-1945)|nəşriyyat=Diplomat|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Эльдар Исмаилов]]|il=2003|ref=Исмаилов|adı=Власть и народ. Послевоенный сталинизм в Азербайджане (1945-1953)|nəşriyyat=Адильоглы|yer=Баку}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|adı=Baş tutmamış çevriliş|il=2003|nəşriyyat=El-ALİiance|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Musa Qasımlı]], Cavid Hüseynov|il=2005|ref=Qasımlı, Hüseynov|adı=Azərbaycanın baş nazirləri|nəşriyyat=Adiloğlu|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Эльдар Исмаилов]]|il=2006|ref=Исмаилов|adı=Азербайджан: 1953-1956 первые годы &quot;Оттепели&quot;|nəşriyyat=Адилоглы|yer=Баку}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Teyyub Qurban]]|adı=Düşmənlərindən güclü şəxsiyyət|yer=Bakı|il=2006|nəşriyyat=Şirvannəşr|ref=Qurban}}
* {{Kitab3|adı=Mir Cəfər Bağırov xatirələrdə|yer=Bakı|il=2006|nəşriyyat=Nurlan}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2007|ref=Məmmədov|adı=Mir Cəfər Abbas oğlu Bağırov. Tərcümeyi-hala dair ştrixlər, yaxud tarixin həqiqəti-həqiqətin tarixi|nəşriyyat=Nurlan|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2008|ref=Məmmədov|adı=Mir Cəfər Bağırov: Xruşşovun qərəzli və sifarişli Bakı divanxanası|nəşriyyat=Şəms|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Cəfər Cəfərov (tarixçi)|Cəfər Cəfərov]]|il=2008|ref=Cəfərov|adı=Azərbaycan kəndi kollektivləşmə illərində (1920-ci illərin sonu - 30-cu illər)|nəşriyyat=Elm|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=Hacı Xaliq Əhmədzadə|ref=Əhmədzadə|il=2009|nəşriyyat=R. N.|yer=Bakı|adı=Diktatorların bilinməyən sirləri}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|il=2010|nəşriyyat=MBM|yer=Bakı|ref=Məmmədov|adı=Mir Cəfər Bağırov. Açılmamış səhifələr}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|adı=Mir Cəfər Bağırov. Tam məxfi|il=2012|nəşriyyat=Elgün|yer=Bakı|ref=Məmmədov}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|il=2014|ref=Məmmədov|adı=Bağırov və Beriya. Məxfi protokollar|nəşriyyat=Qələm|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2014|ref=Məmmədov|adı=M. C. Bağırov İ. Stalinin vəfatından sonrakı dövrdə Kreml ixtilafları burulğanında (iyul 1953-aprel 1956-cı illər)|nəşriyyat=Şəms|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Эльдар Исмаилов]]|il=2015|ref=Исмаилов|adı=История &quot;большого террора&quot; в Азербайджане|nəşriyyat=РОССПЭН|yer=Москва}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2016|ref=Məmmədov|adı=Azərbaycan SSR-in onun siyasi rəhbəri M. C. Bağırovun Böyük Vətən Müharibəsi illərində SSRİ-nin müdafiəsində müstəsna rolu (22 iyun 1941 - 9 may 1945-ci illər)|nəşriyyat=Şəms|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2017|ref=Məmmədov|adı=Sovet Azərbaycanı Kreml orbitində (iyun 1945-iyul 1953-cü illər)|nəşriyyat=Şəms|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Eldar İsmayılov]]|il=2019|ref=İsmayılov|adı=Azərbaycanda &quot;Böyük terror&quot;un tarixi|nəşriyyat=ADPU-nun mətbəəsi|yer=Bakı|cavabdeh=(rus dilindən tərc. ed. Ş. Məmmədova)}}
* {{Kitab3|müəllif=Şəlalə Məmmədova|il=2020|ref=Məmmədova|adı=Cənubi Qafqaz XX əsrin 20-30-cu illərində (Azərbaycan məsələləri)|nəşriyyat=RS poliqraf|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|il=2021|ref=Məmmədov|adı=Mir Cəfər Bağırov. Siyasi portret|nəşriyyat=Zərdabi Nəşr MMC|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=Şəlalə Məmmədova|il=2022|ref=Məmmədov|adı=Yaddaşımızdakı tarix Stalindən sonrakı Azərbaycan|nəşriyyat=Elm və təhsil|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|il=2023|ref=Məmmədov|adı=Böyük Azərbaycan naminə Bağır Seyidzadə|nəşriyyat=İmza|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Cəmil Həsənli]]|il=2023|ref=Həsənli|adı=Güney Azərbaycan: tarixin yol ayrıcında (1939-1945)|nəşriyyat=Qanun|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Eldar İsmayılov]]|il=2024|ref=İsmayılov|adı=Azərbaycanda &quot;Böyük terror&quot;un tarixi|nəşriyyat=Qanun|yer=Bakı|cavabdeh=(tərc. Ş. Məmmədova)}}
* {{Kitab3|il=2024|adı=Mir Cəfər Bağırovun məhkəməsi (MTN-nin arxiv materialları əsasında)|nəşriyyat=Kosmo|yer=Bakı|cavabdeh=(tərt. ed.: N. Rüstəmli (ruscadan tərc.), T. Adıyev)}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Cəmil Həsənli]]|il=2025|ref=Həsənli|adı=Bağırovdan sonrakı Azərbaycan: Ümidlər və illüziyalar (1953–1959)|nəşriyyat=Qanun|yer=Bakı}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://www.mns.gov.az/bagirovmirdjafar2_az.html Azərbaycan Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20070228105747/http://www.mns.gov.az/bagirovmirdjafar2_az.html |date=2007-02-28 }}{{ref-az}}
* [http://www.azerbaijan.az/_StatePower/_MinistersCabinet/ministersCabinet_11_a.html#2 Azərbaycan xüsusi xidmət orqanlarının rəhbərləri] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190312072103/http://www.azerbaijan.az/_StatePower/_MinistersCabinet/ministersCabinet_11_a.html#2 |date=2019-03-12 }}{{ref-az}}
* [http://www.trend.az/life/master/1528615.html Немного о Мир-Джафаре Багирове]{{ref-ru}}
* [http://kulis.az/xeber_Ba%C4%9F%C4%B1rovun_varisi-_%E2%80%9CMirc%C9%99f%C9%99r_S%C9%99m%C9%99d_Vur%C4%9Funa_ev_vermi%C5%9Fdi%E2%80%9D__1104.html Bağırovun varisi: &quot;Mircəfər Səməd Vurğuna ev vermişdi&quot;] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110712012506/http://kulis.az/xeber_Ba%C4%9F%C4%B1rovun_varisi-_%E2%80%9CMirc%C9%99f%C9%99r_S%C9%99m%C9%99d_Vur%C4%9Funa_ev_vermi%C5%9Fdi%E2%80%9D__1104.html |date=2011-07-12 }}{{ref-az}}
* [http://www.hrono.ru/biograf/bio_b/bagirov_mda.php БИОГРАФИЧЕСКИЙ УКАЗАТЕЛЬ: Багиров Мир Джафар Аббасович.]{{ref-ru}}
* [http://www.knowbysight.info/BBB/01187.asp Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898–1991: Багиров Мир Джафар Аббас оглы.]{{ref-ru}}
* [http://lent.az/news.php?id=18158 Məmmədtağı Bağırov: &quot;1937-ci ildə Mircəfər Bağırovun özünü də həbs ediblər&quot;] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20091208022619/http://www.lent.az/news.php?id=18158 |date=2009-12-08 }}{{ref-az}}
* [https://modern.az/musahibe/33720/sabiq-prokuror-mircefer-bairov-menim-yanimda-dedi-ki-onu-gullelemek-yox-saqqalamaq-lazimdir-msahibe/ Sabiq prokuror: &quot;Mircəfər Bağırov mənim yanımda dedi ki, onu güllələmək yox, şaqqalamaq lazımdır&quot; — MÜSAHİBƏ]{{ref-az}}
{{Azərbaycan dövlət başçıları}}
{{Azərbaycanın baş nazirləri}}
{{Azərbaycanın daxili işlər nazirləri}}
{{Azərbaycanın xüsusi xidmət orqanlarının rəhbərləri}}
{{Bakı şəhərinin rəhbərləri}}
{{Kommunizm Azərbaycanda}}{{Azərbaycanda Stalin repressiyaları}}

[[Kateqoriya:Mircəfər Bağırov]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan siyasətçiləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədrləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı dövlət xadimləri]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin I çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin II çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin III çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədrləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan ateistləri]]
[[Kateqoriya:Quba qəzasında doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Edam olunmuş azərbaycanlılar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Kommunist Partiyası Bakı Şəhər Komitəsinin birinci katibləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi bürosunun üzvləri]]
[[Kateqoriya:Ümumittifaq Kommunist (bolşeviklər) Partiyası Zaqafqaziya Diyar Komitəsinin üçüncü katibləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR xalq daxili işlər komissarları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı məhbuslar və məhkumlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin VIII çağırış üzvləri]]
[[Kateqoriya:Bəraət almayanlar]]
[[Kateqoriya:SSRİ-də güllələnənlər]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvləri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Siyasi Bürosu üzvlüyünə namizədlər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan inqilabçıları]]
[[Kateqoriya:Sov.İKP-nin XIX qurultayının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:ÜİK(b)P-nin XVIII qurultayının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:ÜİK(b)P-nin XVII qurultayının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvlüyünə namizədlər]]
[[Kateqoriya:ÜİK(b)P-nin XVIII konfransının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:Rusiyada vətəndaş müharibəsi iştirakçıları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin İttifaq Sovetinin I çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin üzvləri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvlüyündən xaric edilənlər]]
[[Kateqoriya:Məzarı köçürülənlər]]
[[Kateqoriya:Bolşeviklər]]
[[Kateqoriya:Edam olunmuş siyasətçilər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan pedaqoqları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanın xüsusi xidmət orqanları rəhbərləri]]
[[Kateqoriya:SSRİ respublikalarının Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibləri]]
[[Kateqoriya:Repressiyaya uğramış XDİK əməkdaşları]]</text>
      <sha1>eritz6vzy64j7q5scchox0yqqjixta7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042159</id>
      <parentid>9042155</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:17:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Verman1</username>
        <id>21873</id>
      </contributor>
      <origin>9042159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49376" sha1="gpqjg368q0v3c3hsptdkeqnu3iv33hp" xml:space="preserve">{{Eyni soyad|Bağırov}}
{{Mənbə azlığı}}
{{tərəfli}}
{{Vəzifəli şəxs
 |vəzifə       = [[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi
 |bayraq       = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940–1978).svg
 |bayraq2      = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1952–1956).svg
 |başlanğıc    = 10 dekabr 1933
 |son          = 18 aprel 1953
 |əvvəlki      = [[Ruben Rubenov]]
 |sonrakı      = [[Mir Teymur Yaqubov]]
 |vəzifə_1     = [[Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədri]]
 |bayraq_1     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940–1978).svg
 |bayraq2_1    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1952–1956).svg
 |başlanğıc_1  = 18 aprel 1953
 |son_1        = 17 avqust 1953
 |əvvəlki_1    = [[Teymur Quliyev (dövlət xadimi)|Teymur Quliyev]]
 |sonrakı_1    = [[Teymur Quliyev (dövlət xadimi)|Teymur Quliyev]]
 |vəzifə_2     = [[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] [[Bakı|Bakı Şəhər]] Komitəsinin birinci katibi
 |bayraq_2     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940–1978).svg
 |bayraq2_2    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940–1952).svg
 |başlanğıc_2  = 10 dekabr 1933
 |son_2        = 1950
 |əvvəlki_2    = 
 |sonrakı_2    = Rzaquliyev
 |vəzifə_3     = [[Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası|Ümumittifaq Kommunist (bolşeviklər) Partiyası]] Zaqafaziya Diyar Komitəsinin üçüncü katibi
 |bayraq_3     = Emblem_of_the_Transcaucasian_SFSR_(1930-1936).svg
 |bayraq2_3    = Flag_of_the_Transcaucasian_SFSR.svg
 |başlanğıc_3  = dekabr 1933
 |son_3        = 15 yanvar 1934
 |əvvəlki_3    = [[Ruben Rubenov]]
 |sonrakı_3    = ''Vəzifə ləğv edildi.''
 |başlıq1_3    = Birinci katib
 |mətn1_3      = [[Lavrenti Beriya]]
 |vəzifə_4     = [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]]nin sədri
 |bayraq_4     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1931–1937).svg
 |bayraq2_4    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1931-1937).svg
 |başlanğıc_4  = 23 oktyabr 1932
 |son_4        = 12 dekabr 1933
 |əvvəlki_4    = [[Dadaş Bünyadzadə]]
 |sonrakı_4    = [[Hüseyn Rəhmanov]]
 |vəzifə_5     = [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]] yanında Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsinin sədri
 |bayraq_5     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1926).svg
 |bayraq2_5    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg
 |başlanğıc_5  = 7 sentyabr 1929
 |son_5        = 6 avqust 1930
 |əvvəlki_5    = [[Novruz Rizayev]]
 |sonrakı_5    = [[Mixail Frinovski]]
 |başlanğıc_6  = 7 avqust 1926
 |son_6        = 22 may 1927
 |əvvəlki_6    = ''Vəzifə təsis edildi.''
 |sonrakı_6    = [[Novruz Rizayev]]
 |vəzifə_7     = Zaqafqaziya Su Təsərrüfatı İdarəsinin rəisi
 |bayraq_7     = Emblem_of_the_Transcaucasian_SFSR_(1930-1936).svg
 |bayraq2_7    = Flag_of_the_Transcaucasian_SFSR.svg
 |başlanğıc_7  = May 1927
 |son_7        = ?
 |əvvəlki_7    = 
 |sonrakı_7    = 
 |vəzifə_8     = [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]] sədrinin müavini
 |bayraq_8     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1926).svg
 |bayraq2_8    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg
 |başlanğıc_8  = 7 avqust 1926
 |son_8        = 22 may 1927
 |əvvəlki_8    = 
 |sonrakı_8    = 
 |sədr_8       = [[Qəzənfər Musabəyov]]
 |vəzifə_9     = Azərbaycan SSR xalq daxili işlər komissarı
 |bayraq_9     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1926).svg
 |bayraq2_9    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg
 |başlanğıc_9  = 5 oktyabr 1921
 |son_9        = 1926
 |əvvəlki_9    = [[Həmid Sultanov]]
 |sonrakı_9    = [[Əli Məmmədov (siyasətçi, 1900)|Əli Məmmədov]]
 |vəzifə_10    = [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]] yanında [[Azərbaycan Fövqəladə Komissiyası]]nın sədri
 |bayraq_10    = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1926).svg
 |bayraq2_10   = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg
 |başlanğıc_10 = 10 fevral 1921
 |son_10       = 7 avqust 1926
 |əvvəlki_10   = [[Eyyub Xanbudaqov]]
 |sonrakı_10   = ''Vəzifə ləğv edildi.''
 |vəzifə_11    = Dağlıq Qarabağ Vilayət İnqilab Komitəsinin sədr müavini
 |bayraq_11    = Unofficial coat of arms of the Azerbaijan SSR (1920-1921).gif
 |bayraq2_11   = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1920).svg
 |başlanğıc_11 = 1920
 |son_11       = 1920
 |sədr_11      = 
 |mükafatları  = 
}}

'''Mircəfər Abbas oğlu Bağırov''' ({{DVTY}}) — [[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi (1933–1953); [[Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti]]nin sədri (aprel–avqust 1953); [[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] [[Bakı|Bakı Şəhər]] Komitəsinin birinci katibi (1933–1950), [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]]nin sədri (1932–1933), Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti yanında Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsinin sədri (1926–1927, 1929–1930), [[Azərbaycan Fövqəladə Komissiyası]]nın sədri (1921–1926).

Onun hakimiyyət illəri Stalinin [[Böyük təmizləmə]] kampaniyası illərinə təsadüf edir. Onun adı Sovet ədəbiyyatında adətən 1930-cu illərin kütləvi repressiyaları ilə əlaqədar hallanır, adətən 1937-38 illərdəki repressiyalarda Bağırovun adı təşəbbüskar kimi göstərilir. Yenidəqurma dövrü və ondan sonrakı dövrün ədəbiyyatı M.Bağırovun baş verənlərə görə məsuliyyət dərəcəsinin aydın tərifini heç vaxt vermədi{{sfn|Исмаилов|2015|с=35}}. Azərbaycanın rəhbəri olduğu iyirmi il ərzində onun özü bütün təmizləmələrdən yan keçə bildi və müxtəlif xarakterli siyasi təhlükələri kifayət qədər uğurla dəf etdi&lt;ref&gt;{{книга
|автор        =
|заглавие     = ЦК ВКП(б) и региональные партийные комитеты. 1945-1953
|место        = М.
|издательство = РОССПЭН
|год          = 2004
|страницы     = 8—9
|isbn         =
}}&lt;/ref&gt;. İsveçli politoloq Svante Kornell onu &quot;azərbaycanlı Stalin&quot;, Sovet-Rusiya tarixi professoru D.Y.Furman isə &quot;azərbaycanlı Beriya&quot; adlandırmışdır.&lt;ref name=&quot;Furman&quot;&gt;{{статья
|автор    = [[Dmitri Furman]]
|заглавие = Несостоявшаяся революция. Политическая борьба в Азербайджане (1988—1993 годы)
|издание  = Дружба народов
|страницы = 152
|год      = 1994
|номер    = 4
|язык     = ru
}}&lt;/ref&gt;

== Həyatı və ailəsi ==
Mircəfər Bağırov 1896-cı il sentyabrın 17-də [[Bakı quberniyası]]nın [[Quba şəhəri]]ndə atası Mirabbas və anası Yaxşı xanımın kiçik övladı kimi dünyaya gəlmişdir. Böyük bacısı Seyid Məsumə 1883-cü anadan olmuşdur.

Mircəfər Bağırovun 2 övladı olub. O, [[Həştərxan]]da işləyərkən Mariya adlı bir zadəgan qızıyla{{mənbə göstər}} ailə qurur və bu nikahdan 1919-cu ildə [[Cahangir Bağırov|Cahangir (Vladimir)]] adlı oğulları dünyaya gəlir. 1926-cı ildə Mariya vəfat etmişdir.

M. Bağırov 1930-cu ildə Yevgeniya Mixaylovna ilə ailə qurur və bu nikahdan 1932-ci il avqustun 9-da ikinci oğlu Cen dünyaya gəlir. Böyük oğlu Cahangir (Vladimir) aviasiya məktəbində təhsil almış, [[İkinci dünya müharibəsi]]ndə pilot kimi iştirak etmiş və həlak olmuşdur. Digər oğlu professor, elmlər doktoru Cen Bağırov isə [[Bakı]]da 10-cu sinifə qədər 6 saylı məktəbdə təhsil alıb. Tiflisdə hərbi məktəbdə, 1951-ci ildə Moskvada Jukov adına Aviasiya Akademiyasında təhsil almış. 1953-cü ildən isə təhsilini Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda davam etdirmişdir.

== Təhsili ==
İlk təhsilini mollaxanada almışdır. 1907-ci ildə Quba şəhərindəki ibtidai məktəbə daxil olmuşdur. Məktəbi müvəffəqiyyətlə bitirən Mircəfər təhsilini Quba Ali ibtidai məktəbində davam etdirir. 1913-cü ildə məktəbi bitirib, Quba ziyalılarının topladığı pulla&lt;ref name=&quot;lent.az&quot;/&gt; Petrovski (Mahaçqala) şəhərinə gedərək Petrovsk 2 illik pedaqoji kursuna (rus dili müəllimliyi) daxil olmuşdur.

ÜİK(b)P MK qərarı ilə M. Bağırov 1930-cu ilin sentyabrında [[Moskva]]ya ÜİK(b)P MK yanında marksizm-leninizm kursunda oxumağa göndərilir. O, 1932-ci ilin fevralında kursu müvəffəqiyyətlə bitirmiş və ÜİK(b)P MK aparatında məsul təlimatçı təyin edilmişdir.

== Siyasi və ictimai fəaliyyəti ==

=== Erkən illəri ===
1915-ci ildə M. Bağırov əmək fəaliyyətinə gənc müəllim kimi Xudat stansiyasındakı kənd məktəbində başlamışdır. 1915–1917-ci illərdə M. Bağırov Nəcəfkənd, Quba şəhər məktəblərində müəllimlik etmişdir.

1917-ci il Fevral inqilabı dövründə M. Bağırov inqilabi fəaliyyətə başlamış, [[Quba]]da əsgər və kəndli deputatları sovetinin yaradılması, fəhlə və kəndli ittifaqının möhkəmlənməsi kimi bir sıra işlərdə iştirak etmişdir.

1918-ci ilin mart-may aylarından sonra M. Bağırov gizli fəaliyyətə keçir və [[Bakı]]ya gəlir. Bakıda sovet hakimiyyəti 1918-ci ildə yıxılır və M. Bağırov bu zaman Petrovun dəstəsinin qalıqları ilə birlikdə [[Həştərxan]]a gedir.

Bağırov 1919-cu ilin mart ayında Moskvada keçirilən I Kommunist Beynəlmiləl Konqresində iştirak etmiş və məşvərətçi səs hüququna sahib olan Azərbaycan kommunistlərini təmsil etmişdir&lt;ref&gt;{{Cite web |title=First Congress of the Communist International |url=http://www.marxists.org/history/international/comintern/1st-congress/delegates.htm |access-date=2010-12-15 |archive-date=2010-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619120148/http://www.marxists.org/history/international/comintern/1st-congress/delegates.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

==== Həştərxandakı fəaliyyəti ====
1918–1920-ci illərdə M. Bağırov Həştərxanda dəmir polkun partiya kollektivinin katibi, Birinci müsəlman polkunun hərbi komissarı, XI Ordunun Hərbi İnqilab Şurasının tapşırıqlarını yerinə yetirən işçi, xüsusi təyinatlı dəstənin hərbi komissarı, Qafqazda sovet hakimiyyəti qurulması üzrə Qafqaz bürosunun əməkdaşı, Qafqaz korpusu hərbi inqilabi şurasının müvəkkili vəzifələrində çalışmışdır.

Buradakı fəaliyyətinə görə 1920-ci ilin əvvəllərində RSFSR MİK tərəfindən Qırmızı bayraq ordeni ilə mükafatlandırılmışdır.

==== Dağlıq Qarabağdakı fəaliyyəti ====
Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra M. Bağırov Azərbaycan Müvəqqəti İnqilab Komitəsi tərəfindən Dağlıq Qarabağa göndərilir. O Dağlıq Qarabağ vilayət inqilab komitəsi sədrinin müavini və XI ordunun Hərbi inqilabi şurasının müvəkkili kimi&lt;ref&gt;[http://www.editor.az/analytic/1470.html Mircəfər Bağırovun fəaliyyətinin görünməyən tərəfləri] {{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; fəaliyyət göstərmiş və burada Azərbaycan ordusu hissələrinin tərkibində, Qarabağ qiyamının yatırılması prosesində iştirak etmişdir.

==== XI ordunun Hərbi İnqilabi Şurasının sərəncamında ====
1920–1921-ci illərdə XI ordunun Hərbi İnqilabi Şurasının sərəncamında olan M. Bağırov II briqadanın komandiri, I atıcı diviziyanın hərbi tribunalının, XI ordu Hərbi tribunalının səyyar sessiyasının sədri, Azərbaycan diviziyasının hərbi komissarı vəzifələrində çalışmışdır.{{mənbə göstər}}

=== Sonrakı fəaliyyəti ===
M. Bağırov 1921-ci il aprelin 2-də AzFK sədri təyin edilmiş ardınca, Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin tərkibinə seçilmişdir. O bu vəzifədə 1927-ci ilin sentyabrın ortalarına kimi çalışmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan xüsusi xidmət orqanlarının rəhbərləri. Bağırov Mir Cəfər Abbas oğlu |url=http://www.mns.gov.az/bagirovmirdjafar1_az.html |access-date=2010-12-15 |archive-date=2010-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125215701/http://mns.gov.az/bagirovmirdjafar1_az.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Bağırov eyni zamanda bu illərdə AzFK sədri olmaqla yanaşı, {{Mənbə göstərin müddətli|Azərbaycan Xalq Daxili İşlər Komissarı və Azərbaycan SSR XKS sədrinin müavini vəzifələrini də daşımışdır.|05|01|2023}}

1927–1928-ci illərdə [[Tiflis]] şəhərinə göndərilən M. Bağırov orada Zaqafqaziya su təsərrüfatı idarəsinin, 1928–1929-cu illərdə isə Zaqafqaziya kənd təsərrüfatı idarəsinin sədri vəzifəsində çalışmışdır.

Bağırov 1929-cu ilin sentyabrında Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsinin sədri təyin edilmiş və 1930-cu ilin sentyabrına kimi bu vəzifədə çalışmışdır.

Mircəfər Bağırov 1932-ci ilin axırlarında yenidən Bakıya göndərilir və həmin ilin oktyabrından 1933-cü ilin dekabrınadək Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinə sədr təyin olunur.

=== Birinci katib ===
[[Fayl:Bağırov Körpüsü.jpg|right|300px|thumb|İndiki [[Heydər Əliyev prospekti (Bakı)|Heydər Əliyev prospekti]]ndə yerləşən və 1950-ci illərin əvvəlində tikilən [[Bağırov körpüsü]] (1960)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=''Багировский мост.'' Автор: Дмитрий Купянский |url=http://www.klops.ru/forum/topic/1195-bagirovskii-most/ |access-date=2010-12-20 |archive-date=2021-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019212351/https://klops.ru/forum/topic/1195-bagirovskii-most |url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]

[[Fayl:Mirjafar_Baghirov_votes_for_parliamentary_elections.jpg|thumb|alt=Şəkil|Azərbaycan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Mir Cəfər Bağırov SSRİ Ali Sovetinə seçkilərdə səs verərkən]]


1933–1953-cü illərdə M. Bağırov Azərbaycan Kommunist Partiyası MK və BK-nın birinci katibi vəzifəsini daşımışdır. Vəzifədə olduğu müddətdə bir sıra işlər görülmüşdür.

==== Sənaye ====
Çalışdığı dövrdə bir sıra sənaye müəssisələrinin yaradılmasında müəyyən rolu olmuşdur. Buna misal olaraq, Bakı Elektrik maşınqayırma zavodu, Bakı Soyuducu kombinatı, Bakı biskvit fabriki, Qaradağ sement zavodu, Gəncə toxuculuq kombinatı, yağ-piy zavodu, Sumqayıt istilik elektrik stansiyası, Boru prokat zavodu və Sintetik kauçuk zavodu göstərilə bilər. Həmçinin bu dövrdə Lökbatan, Neft daşları, Zığ kimi neft yataqları kəşf olunmuş, [[Sumqayıt]], [[Mingəçevir]], [[Əli Bayramlı]], [[Daşkəsən]] kimi yeni sənaye məntəqələri salınmışdır. {{mənbə göstər}}

==== Tikinti ====
Bakıda Nazirlər Kabinetinin binası, hökumət evi, Nizami adına kinoteatr, Şəhriyar adına mədəniyyət evi, xalça muzeyi, Respublika stadionu və s. tikilib istifadəyə verilməsi Bağırovun dövrünə təsadüf edir.{{mənbə göstər}}

==== Təhsil ====
Mircəfər Bağırovun 1-ci katibliyi illərində Azərbaycan Elmlər Akademiyası və onun bir sıra institutları o cümlədən, Azərbaycan Politexnik İnstitutu istifadəyə verilmişdir.{{mənbə göstər}}

==== İkinci Dünya müharibəsi ====
[[İkinci Dünya müharibəsi]] zamanı M. Bağırov ön cəbhəni yanacaqla təmin etmək üçün Bakıda neft çıxarılması prosesini sürətləndirmiş, lakin əsas neft təminatçısı olan şəhərin düşmənə qarşı aviasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsində ciddi müvəffəqiyyət göstərə bilməmişdir. Marşal Qeorgi Jukov &quot;Xatirələr və düşüncələr&quot; adlı kitabında bu məqama toxunmuş və sovet silahlı qüvvələrinin ölkənin cənubundakı neft rayonlarını qorumaq iqtidarında olmadığını ifadə etmişdir. Həmçinin müəllif 1939–1941-ci illərdə sovet hərbi təyyarələrinin 70 faizi texniki göstəricilərinə görə adi alman təyyarələrindən geri qaldığını bildirmişdir.&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan/2014/05/140509_victory_day''İkinci Dünya müharibəsi: Qərbin Bakını bombalamaq planı'' BBC] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220321191741/https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan/2014/05/140509_victory_day |date=2022-03-21 }}{{ref-az}}&lt;/ref&gt;

=== Cənubi Azərbaycan məsələsi ===
Mircəfər Bağırov 1941-ci ildə Stalinə yazdığı məktubda, [[Polşa]] ərazilərinin [[Ukrayna]] və [[Belarusiya]] torpaqlarına birləşdirilməsi modelinə istinad edərək, İrandakı Azərbaycan əyalətlərinin Sovet Azərbaycanının tərkibinə daxil edilməsi təklifi ilə çıxış etmişdir.&lt;ref&gt;[http://www.1news.az/analytics/20090829104314684.html ''Несбывшаяся история Азербайджана в контексте пакта Молотова-Риббентропа.'' Джейхун Наджафов] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20211026013116/https://1news.az/analytics/20090829104314684.html |date=2021-10-26 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; SSRİ-nin Xarici İşlər üzrə Xalq Komissarı işləmiş [[Vyaçeslav Molotov]] da öz kitabında ovaxtkı Azərbaycan SSR rəhbərliyinin İranın azərbaycanlılar yaşayan hissəsinin Azərbaycana birləşdirilməsi üçün SSRİ rəhbərliyinə təzyiq göstərdiyini yazmışdı.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Чуев |first1=Феликс |title=140 бесед с Молотовым. Второй после Сталина |date=2022 |publisher=Litres |isbn=978-5-04-159061-1 |url=https://books.google.nl/books?id=4aeMDwAAQBAJ&amp;pg=PT335&amp;lpg=PT335&amp;dq=140+%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4+%D1%81+%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC+%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD&amp;source=bl&amp;ots=XA1sZlxbY2&amp;sig=ACfU3U3HDxy6RTtts-lri2ofRM7s4gw3Vg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiPh87Cz834AhWN7aQKHdy_DlwQ6AF6BAgXEAM#v=onepage&amp;q=140%20%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4%20%D1%81%20%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC%20%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD&amp;f=false |accessdate=27 iyun 2022 |language=ru |archive-date=2022-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627123006/https://books.google.nl/books?id=4aeMDwAAQBAJ&amp;pg=PT335&amp;lpg=PT335&amp;dq=140+%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4+%D1%81+%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC+%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD&amp;source=bl&amp;ots=XA1sZlxbY2&amp;sig=ACfU3U3HDxy6RTtts-lri2ofRM7s4gw3Vg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiPh87Cz834AhWN7aQKHdy_DlwQ6AF6BAgXEAM#v=onepage&amp;q=140%20%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4%20%D1%81%20%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC%20%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== DQMV məsələsi ===
1945-ci il noyabr ayının axırlarında M. Bağırov ÜIK(b)P MK katibi G. Malenkovdan bir məktub alır. Məktubda göstərilir ki, Ermənistan K(b)P MK katibi G. Arutunov ÜIK(b)P MK-da DQMV-in Ermənistan SSR-yə verilməsi məsələsinə baxılmasını təklif etmişdir. G. Malenkov Ermənistandan gələn məktubu M. Bağırova göndərmişdi. M. Bağırov məktubla tanış olduqdan sonra G. Malenkova 1945-ci il dekabrın 10-da cavab məktubu göndərmişdi. Məktubda DQMV yaradılması prosesi tarixi ətraflı göstərilməklə yanaşı qeyd olunurdu ki, DQMV Ermənistan SSR ilə həmsərhəd deyil, Ermənistan SSR ilə DQMV arasında əhalinin əksəriyyəti azərbaycanlılar olan Qubadlı, Kəlbəcər, Laçın, Dəstəfur (indiki Daşkəsən) rayonları yerləşir. M. Bağırov məktubda yazır:
{{Sitatın əvvəli}}
''&quot;Eyni zamanda ÜIK(b)P MK nəzərinə çatdırmağı lazım bilirik ki, DQMV-in Ermənistan SSR-in tərkibinə qatılması məsələsinə baxarkən, Azərbaycan SSR ilə bitişik və əhalisinin əksəriyyəti azərbaycanlılardan ibarət olan Ermənistan SSR-nin Əzizbəyov, Vedi, Qarabağlar rayonlarının Azərbaycan SSR-yə verilməsi məsələsinə də baxılmalıdır… Eyni zamanda Gürcüstan SSR-in Borçalı rayonunun Azərbaycan SSR-in tərkibinə qatılması məsələsinə də baxılmalıdır. Çünki əhalisi tamamilə azərbaycanlılardır və Azərbaycan SSR-lə bilavasitə yanaşıdır. Nəhayət, biz xahiş edirik, Dağıstan MSSR-in Dərbənd və Qasımkənd rayonları ərazisinin də Azərbaycan SSR tərkibinə daxil edilməsi məsələsinə də baxılsın. Keçmişdə Azərbaycanın bir hissəsi olmuş və Bakı quberniyasının tərkibinə daxil idi. Bu rayonların əhalisinin əksəriyyəti azərbaycanlılardan ibarətdir və onların əksəriyyəti heyvandarlıqla məşğuldur, ilin 9 ayını Azərbaycan ərazisində yaşayırlar&quot;''.&lt;ref&gt;[http://www.savash-az.com/doc/d_karabakh.htm ''Телеграмма Маленкова первому секретарю ЦК Компартии Азербайджана Мирджафару Багирову, его ответ Москве и справка МГБ Азербайджана генерал-майора Емельянова.''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304200127/http://www.savash-az.com/doc/d_karabakh.htm |date=2016-03-04 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
{{Sitatın sonu}}

=== Beriya ilə birlikdə ===
1953-cü il aprelin 18-də Azərbaycan KP MK-nın plenumu olmuş və plenumda bir sıra məsələlərlə yanaşı təşkilati məsələyə də baxılmışdır. Plenum M. Bağırovu Azərbaycan KP MK birinci katibi vəzifəsindən azad etmiş və Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədri təsdiq etmişdir, lakin dövlətə xain çıxmış L. Beriya ilə əlaqədar olaraq bir neçə aydan sonra M. Bağırova da münasibət dəyişmişdir.

1953-cü il iyulun 12–13-də Azərbaycan KP MK və Bakı Komitəsinin birləşmiş VI plenumu olmuşdur. Həmin plenumda 989 nəfər, demək olar ki, respublikanın əksər rəhbər işçiləri iştirak etmişlər. VI plenumda L. Beriya və M. Bağırovun məsələsi geniş müzakirə olunmuşdur. Plenumun M. Bağırov haqqında qərarında yazılır:
{{Sitatın əvvəli}}
''&quot;Beriya ilə əlaqədar yoldaş M. C. Bağırovun partiyaçıya yaraşmayan hərəkətlərini qəbul etmək və pisləmək. Beriya işi ilə əlaqədar partiyaçıya yaraşmayan hərəkətlərinə, partiya qarşısında qeyri-səmimiliyinə, öz işlərində böyük siyasi səhvlər buraxdığına görə M. Bağırovu Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədri vəzifəsindən götürmək və onu Azərbaycan KP MK bürosunun tərkibindən çıxarmaq&quot;''.
{{Sitatın sonu}}
Lavrenti Pavloviç Beriya Müsavat Partiyasına işlədiyi, Musavatçı, əks-kəşfiyyatda olduğu iddia edilir. 1953-cü ildə güllələnən Beriyaya qarşı ittiham maddələrindən biri onun müsavatçı olması ilə bağlıdır&lt;ref name=&quot;lent.az&quot;&gt;{{Cite web |title=Məmmədtağı Bağırov: &quot;1937-ci ildə Mircəfər Bağırovun özünü də həbs ediblər&quot; |url=http://www.lent.az/news.php?id=18158 |access-date=2010-11-25 |archive-date=2009-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091208022619/http://www.lent.az/news.php?id=18158 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Audrey L. Altstadt. [https://www.avetruthbooks.com/2017/11/audrey-l-altstadt-azerbaijani-turks-1992.html The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220521053048/https://www.avetruthbooks.com/2017/11/audrey-l-altstadt-azerbaijani-turks-1992.html|date=2022-05-21}}. Series: Hoover Institution Press Publication 410. Stanford, CA: Hoover Institution Press, Stanford University, 1992, p. 161. ISBN 0817991824&lt;/ref&gt;. Mircəfər Bağırovun 1920-ci illərdən Beriya ilə olan sıx münasibəti əsas gətirilərək Bağırovun bundan xəbəri olduğu güman edilirdi. Bu onun tutduğu vəzifələrdən azad edilərək həbs edilib, güllələnməsinə gətirib çıxarmışdır.

1954-cü il martın 13-də partiyadan çıxarılır&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://books.google.com/books?hl=ru&amp;id=DkYpdNEQmOAC&amp;dq=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%2C+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80#v=snippet&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80&amp;f=false |title=''Тайны ушедшего века: лжесвидетельства, фальсификации, компромат.'' Микалай Аляксандравич Зянькович, Николай Зенькович. Olma Media Group, 2004, Səh. 643. |access-date=2010-12-07 |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728221115/https://books.google.com/books?hl=ru&amp;id=DkYpdNEQmOAC&amp;dq=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2,+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80#v=snippet&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://books.google.com/books?id=o9I0SDET8jsC&amp;pg=PA35&amp;dq=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80+1895&amp;hl=ru&amp;ei=QBb-TLTuC5aP4gapu8G-CA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=3&amp;ved=0CDIQ6AEwAg#v=onepage&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%201895&amp;f=false |title=''Самые закрытые люди: энциклопедия биографий.'' Микалай Аляксандравич Зянькович. Olma Media Group, 2002, Səh. 35. |access-date=2010-12-07 |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728221127/https://books.google.com/books?id=o9I0SDET8jsC&amp;pg=PA35&amp;dq=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80+1895&amp;hl=ru&amp;ei=QBb-TLTuC5aP4gapu8G-CA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result#v=onepage&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%201895&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Nəticədə [[Azərbaycan]]dan xaricə təsərrüfat xarakterli işə göndərilmişdir. M. Bağırov 1953–1955-ci illərdə Kuybuşev neft idarəsi rəisinin müavini vəzifəsində çalışmışdır.

== Repressiya dövründəki fəaliyyəti ==
1937-ci il avqustun 5-də SSRİ NKVD-si bir qərarı çıxarır. Həmin qərara 3 nəfər – SSRİ daxili işlər naziri Yejov, Mikoyan və Stalin qol çəkib. Qərarda yazılıb ki, müsavatçılar, ittihadçılar, sosial-demokratlar, hümmətçilər, eyni zamanda menşeviklər və daşnaklar güllələnməlidir.&lt;ref name=&quot;lent.az&quot;/&gt; Bundan sonra M. Bağırovun fəaliyyətində 1937–1938-ci illər qara ləkə kimi iz buraxmışdır. Çünki bu illərdə Azərbaycanın minlərlə millətsevər alimi, şair və yazıçısı, partiya, dövlət xadimi və s. həbs edilmiş və güllələnmişdir. Bu repressiya təkcə onun deyil, həmin dövrdə [[SSRİ]] məkanında partiya, sovet və s. təşkilatlarda çalışanların əksəriyyətinin həyatında bir qara ləkə olaraq qalır. Bu işdə M. Bağırovun günahı olsa da, o partiya əsgəri kimi Ümumittifaq KP MK və SSRİ hökumətinin göstərişlərini, tələblərini yerinə yetirmişdir. Çünki o dövrdə &quot;vətən xainləri&quot;, &quot;əksinqilabçıları&quot;, &quot;xariclə əlaqələri olanları&quot; tapıb üzə çıxarmaq müttəfiq respublikalarda adi hal olmuş və plana çevrilmişdi.

[[Ceyhun bəy Hacıbəyli]]yə görə 1937-ci ilin oktyabr ayında keçirilən məhkəmələr Azərbaycan Sovet rəhbərliyinin təmizlənməsinin ən qızğın vaxtı idi. Bağırovdan başqa bir çox şəxs vəzifələrindən azad edilmiş və həbs edilmişdilər. Ceyhun bəy bildirir ki, sadəcə həqiqi milliyətçilər deyil, stalinizmin marksizimlə eyni olmadığını sübut edə biləcək marksist mütəfəkkirləri də aradan götürürdülər. Beriya ilə yaxın dostluğu olduğu üçün Bağırovdan başqa demək olar ki, bir çox köhnə bolşeviklər ortadan qaldırılmışdılar. Ceyhun bəyin yazdıqlarına görə o, Bağırovu Azərbaycandakı represiyalara görə günahkar hesab etmirdi, Ceyhun bəy onu Beriya ilə olan yaxın əlaqələrinə görə xilas olmuş potensial qurban kimi görürdü, lakin Bağırov represiyanın təməlini hazırlayan partiya qurultaylarında və 1937–1938-ci illərdə keçirilən məhkəmələrdə öz rəqiblərini ləkələməkdən və onlara qarşı ittihamlar irəli sürməkdən geri çəkilmirdi.&lt;ref&gt;''The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule.'' By Audrey L. Altstadt, Səh. 146.&lt;/ref&gt;

1937-ci ildə Mircəfər Bağırovun özünü də həbs ediblər, 10 gün ev dustağı olmuşdur.&lt;ref name=&quot;lent.az&quot;/&gt;

== Həbs olunması və güllələnməsi ==
1955-ci ildə həbsə alınıb, istintaqa cəlb olunmuş, Bakıda 12 – 26 aprel 1956-cı il tarixdə keçirilmiş məhkəmədə məhkəmənin hökmü ilə ən ağır cəzaya – güllələnməyə məhkum edilmiş və rəsmi məlumata görə hökm yerinə yetirilmişdir. Mircəfər Bağırovun məhkəməsi indiki &quot;Şəhriyar&quot; klubunda keçirilmişdir. [[Nürnberq]]də SSRİ-nin nümayəndəsi olmuş prokuror [[Roman Rudenko]] onun məhkəməsini aparmışdır.&lt;ref&gt;[http://www.ekspress.az/2009/11/12/get=2164 Vaqif Səmədoğlu: &quot;Bir günümü Mircəfər Bağırovla keçirdim…&quot;] {{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; M. Bağırovun bağışlanmaq haqqında sovet rəhbərliyinə müraciətləri rədd edilmişdir, lakin Sov. İKP MK siyasi bürosu iclaslarının sənədlərindən aydın olur ki, beynəlxalq vəziyyət mürəkkəb olduğundan Mikoyanın təklifi ilə bu qərarın icrası iki il dayandırılmışdır. Bununla belə, Azərbaycana güllələnmə haqqında qərarın qüvvədə qaldığı bildirilmişdir.

İttiham &quot;Bağırovun və onunla əlbir olanların&quot; 1936–1938-ci illərin repressiyalarında birbaşa iştirakını, günahsız insanların təqib olunmasını, istintaq işlərinə müdaxilə etməsini, öz siyasi rəqiblərini dövlətin repressiya aparatının vasitəsilə məhv etməsi faktlarını sübuta yetirmişdir. Bu işlərdən biri də &quot;[[“Ehtiyatda olan sağ-trotskiçi mərkəzinin əksinqilabi milliyətçi təşkilatı” rəhbərlərinin işi|Ehtiyatda olan sağ-trotskiçi mərkəzinin əks-inqilabi milliyətçi təşkilatı]]&quot; (ESMƏMT) rəhbərlərinin işi idi.&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/22355] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180210210653/http://istmat.info/node/22355|date=2018-02-10}}[http://bastainfo.com/az/2018/02/06/az%C9%99rbaycanda-dovl%C9%99t-terroru-%C9%99ksinqilabci-milliy%C9%99tci-t%C9%99skilatin-isi-1938-56/ Aydın Əlizadə. Azərbaycanda dövlət terroru: əks-inqilabçı milliyətçi təşkilatın işi (1938–56).] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180217141952/http://bastainfo.com/az/2018/02/06/az%C9%99rbaycanda-dovl%C9%99t-terroru-%C9%99ksinqilabci-milliy%C9%99tci-t%C9%99skilatin-isi-1938-56/|date=2018-02-17}}&lt;/ref&gt; Bu işin &quot;Bağırov və onunla əlbir olanlar&quot; tərəfindən saxtalaşdırılması və sifariş edilməsi; eləcə də məhbuslara işgəncələrin verilməsi, bu yolla da özlərini və başqalarını təqsirli bilməsinə məcbur edilməsi məhkəmə tərəfindən sübuta yetirilmişdir. Bu iş üzrə 1938-ci ildə &quot;32 rayon partiya komitəsi katibi 28 rayon icraiyyə komitəsi sədri, 15 xalq komissarı və onların müavinləri, 66 mühəndis, 88 Sovet ordusu və Hərbi-dəniz donanması komandiri, 8 professor və başqa səlahiyyətli şəxslər həbs edilərək güllələnmiş, ya da uzun müddətə azadlıqdan məhrum edilmişlər&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bağırov və başqalarının işi üzrə SSRİ Ali Məhməməsinin Hərbi Kollegiyasının 26 aprel 1956 il tarixli məhkəmə Hökmü // Siyasi büro və Beriyanın işi. Sənədlər toplusu. M.: Kuçkovo pole, 2012, s. 881–892. |url=http://istmat.info/node/22355 |access-date=2018-02-08 |archive-date=2018-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180210210653/http://istmat.info/node/22355 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ESMƏMT işi Bağırovun məhkəmə hökmünün mətnində xatırlanmışdır.

Onun həbsi əhali tərəfindən birmənalı qarşılanmamış və hətta bəzi etiraz aksiyalarına da səbəb olmuşdu. [[Cəmil Həsənli]]nin &quot;Azərbaycanda milli məsələ: həqiqətlər və müəmmalar (1956–1959)&quot; məqaləsində göstərilir ki, 1956-cı ilin mart ayının 9-da [[Tbilisi]]də Stalinin heykəlinin yanında keçirilən mitinqdə əsas tələblərdən biri Mikoyanın, Bulqaninin və Xruşşovun vəzifədən kənarlaşdırılması, digəri isə Azərbaycan KP MK-nın keçmiş birinci katibi M. C. Bağırovun həbsdən azad edilməsi idi.&lt;ref&gt;'''Cəmil Həsənli''', ''&quot;Azərbaycanda milli məsələ: həqiqətlər və müəmmalar (1956–1959)&quot;'', &quot;525-ci qəzet&quot;, 18 fevral 2006&lt;/ref&gt;

1980-ci illərdə xarici mətbuat və radioların yaydıqları məlumatlara görə Sibirdə həbsxanaların birində vəfat etmişdir, lakin o, hələ 1956-cı ilin aprelində SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyası tərəfindən ölüm cəzasına məhkum edildikdən bir qədər sonra, həmin ilin may ayında güllələnib.

Bağırov mühakimə olunduğu zaman cəmi 5–10 cümlə söyləyib ki, bu cümlələrdən biri belə olmuşdur: ''&quot;Mənim ən böyük səhvim Stalinə inanmağım olub&quot;''.&lt;ref&gt;[http://davam.az/index.php?newsid=256 İran adlı Türk Dövləti. '''davam.az'''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220328044550/http://davam.az/index.php?newsid=256 |date=2022-03-28 }}{{ref-az}}&lt;/ref&gt;

=== Vəfatı haqqında digər iddialar ===
Bəzi iddialara görə 17 may 1976-cı ildə [[Dalnoreçenski]]dəki ölümə məhkum edilənlərin düşərgəsində vəfat etmişdir. Elə orada da dəfn olunan Mircəfər Bağırovun məzarının nömrəsi 1684-dür. Həmin həbsxana rəisinin dediklərindən:
{{Sitatın əvvəli}}
''&quot;Ölümünə iki ay qalana qədər türmədə aşpaz işləyirdi. Çox da xəstə olmadı. Sakit-səssiz qoca idi. Eləcə də dünyadan köçdü. Srağagün, elə öldüyü gün də dəfn elədik…&quot;''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mircəfər Bağırovun 1684 nömrəli qəbiri |url=http://www.musavat.com/new/G%C3%BCnd%C9%99m/69420-M%C4%B0RC%C6%8FF%C6%8FR_BA%C4%9EIROVUN_1684_N%C3%96MR%C6%8FL%C4%B0_Q%C6%8FB%C4%B0R%C4%B0 |access-date=2010-12-13 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927135928/http://www.musavat.com/new/G%C3%BCnd%C9%99m/69420-M%C4%B0RC%C6%8FF%C6%8FR_BA%C4%9EIROVUN_1684_N%C3%96MR%C6%8FL%C4%B0_Q%C6%8FB%C4%B0R%C4%B0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
{{Sitatın sonu}}

=== Yasaqlanmış Bağırov ===
M. C. Bağırovun Azərbaycana rəhbərlik etdiyi dövr (1933–1953) [[XX əsr]] [[Azərbaycan tarixi]]nin ən ziddiyyətli və ən çətin dövrlərindən birini təşkil edir. Həmin ziddiyyətlərdən irəli gələrək uzun illər M. C. Bağırova aid kitab və məqalələr yazmaq yasaq edilmişdi. Hətta 1976-cı ildə nəşr olunmuş &quot;Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası&quot;nın 1-ci cildində 13 nəfər Bağırov soyadlı şəxs haqqında, o cümlədən Bağırov Ruben Xristoforoviç haqqında məlumat verilsə də, M. C. Bağırovun adı çəkilməmişdir.

Azərbaycanlı alim və tələbələrə 1920-ci illərdən 1957-yə kimi, yəni Mircəfər Bağırovun ölümünə qədər olan dövrün tarixi sənədlərini tədqiq etməyə icazə verilmirdi.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://books.google.com/books?id=h4N_dneMybQC&amp;pg=PA57&amp;dq=mir+jafar+baghirov&amp;hl=ru&amp;ei=NdQFTZqKG4nsOYjFwaYB&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CDgQ6AEwBA#v=onepage&amp;q=mir%20jafar%20baghirov&amp;f=false |title=''Aesopian literary dimensions of Azerbaijani literature of the Soviet period, 1920–1990.'' Maliheh S. Tyrrell. Səh. 12. |access-date=2010-12-13 |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728221115/https://books.google.com/books?id=h4N_dneMybQC&amp;pg=PA57&amp;dq=mir+jafar+baghirov&amp;hl=ru&amp;ei=NdQFTZqKG4nsOYjFwaYB&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result#v=onepage&amp;q=mir%20jafar%20baghirov&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Mükafatları ==
Mircəfər Bağırov dəfələrlə Sov. İKP MK, ZKÖK MK, Azərbaycan KP MK və bürolarının üzvü, plenumlarının, konfranslarının, qurultaylarının nümayəndəsi, SSRİ, ZSFSR və Azərbaycan MİK və Ali Sovetlərinin üzvü, qurultay və sessiyalarının deputatı seçilmişdir.

O Azərbaycan sənayesinin tərəqqisində, kənd təsərrüfatının inkişafında və mədəniyyətinin yüksəlməsində əldə etdiyi nailiyyətlərə görə hökumət tərəfindən 5 dəfə Lenin ordeni, 2 dəfə Qırmızı bayraq, 1 dərəcəli Vətən müharibəsi, Qırmızı Əmək Bayrağı, Azərbaycan Qırmızı Əmək Bayrağı ordenləri və müxtəlif medallarla təltif edilmişdir.

== İrsi ==
2026-cı ildə Mir Cəfər Bağırovun iş otağına aid olduğu iddia edilən mebel 18 min manata satışa çıxarılıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-19 |title=Mircəfər Bağırovun əşyası 18 min manata satılır |url=https://oxu.az/cemiyyet/mircefer-bagirovun-esyasi-18-min-manata-satilir |access-date=2026-01-19 |website=Oxu.az |language=az}}&lt;/ref&gt;

== Filmoqrafiya ==
[[Azərbaycan kinosu]]nda ilk dəfə Mircəfər Bağırovun obrazı [[Bakının işıqları (film, 1950)]] filmində yaradılmışdır. Həmin filmdə Mir Cəfər Bağırov obrazını [[Rza Təhmasib]] canlandırmışdır. Filmə baxış keçiriləndə Mircəfər Bağırov öz obrazının ifasından narazı qalaraq demişdi: ''&quot;Təhmasib məni yaltaq eləyib. Mən yaltaq olmamışam.&quot;''&lt;ref&gt;[http://www.kinozal.az/site/?name=kinoview&amp;kino_id=50 &quot;Bakının işıqları&quot; filmi haqqında] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110927144939/http://www.kinozal.az/site/?name=kinoview&amp;kino_id=50 |date=2011-09-27 }}{{ref-az}}&lt;/ref&gt;
* [[Bakının işıqları (film, 1950)]]
* [[Qəzəlxan (film, 1991)]]
* Qırmızı terror və ya Mircəfər Bağırov (film, 1999)
* [[Qeybdən gələn səs (film, 2002)]]
* [[Tənha bülbülün rəqsi (film, 2003)]]
* [[Cavid ömrü (film, 2007)]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|2}}

== Ədəbiyyat ==
* Azərbaycan Respublikası Siyasi Partiyalar və İctimai Hərəkatlar Dövlət Arxivi, f.1, siy.74, iş 129, 130; 134; 135; 335; siy.169, iş 249; siy.277, iş 17, 21; siy.405, iş 3188.
* ''Большая Советская Энциклопедия''. Второе издание. М., 1950.
* &quot;[[Xalq qəzeti|Kommunist]]&quot; qəz., 1946, 25 yanvar, № 19; 3 fevral, № 25; 1950, 1 mart, № 43.
* Gürcüstan Respublikası Dövlət Ən yeni tarix Arxivi, f.607, siy.2, iş 282.
* Российский Государственный Архив Социально-Политической Истории (РГАСПИ), ф.3, оп.8, д.388, л.16–18; оп.10, д.70, л.2; оп.10, д.207, л.2; оп.12, д.1004, л.37–42а-б; оп.14, д.23, л.3; оп.14, д.24, л.17; оп.14, д.25, л.96–98.
* {{Kitab3|il=1993|adı=Mir Cəfər Bağırovun məhkəməsi (arxiv materialları)|nəşriyyat=Yazıçı|yer=Bakı|cavabdeh=(tərtibçi . N. Rüstəmli, T. Alıyev ; tərc. ed. N. Rüstəmli)}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Cəmil Həsənli]]|il=1998|ref=Həsənli|adı=Güney Azərbaycan: Tehran-Bakı-Moskva arasında (1939-1945)|nəşriyyat=Diplomat|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Эльдар Исмаилов]]|il=2003|ref=Исмаилов|adı=Власть и народ. Послевоенный сталинизм в Азербайджане (1945-1953)|nəşriyyat=Адильоглы|yer=Баку}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|adı=Baş tutmamış çevriliş|il=2003|nəşriyyat=El-ALİiance|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Musa Qasımlı]], Cavid Hüseynov|il=2005|ref=Qasımlı, Hüseynov|adı=Azərbaycanın baş nazirləri|nəşriyyat=Adiloğlu|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Эльдар Исмаилов]]|il=2006|ref=Исмаилов|adı=Азербайджан: 1953-1956 первые годы &quot;Оттепели&quot;|nəşriyyat=Адилоглы|yer=Баку}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Teyyub Qurban]]|adı=Düşmənlərindən güclü şəxsiyyət|yer=Bakı|il=2006|nəşriyyat=Şirvannəşr|ref=Qurban}}
* {{Kitab3|adı=Mir Cəfər Bağırov xatirələrdə|yer=Bakı|il=2006|nəşriyyat=Nurlan}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2007|ref=Məmmədov|adı=Mir Cəfər Abbas oğlu Bağırov. Tərcümeyi-hala dair ştrixlər, yaxud tarixin həqiqəti-həqiqətin tarixi|nəşriyyat=Nurlan|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2008|ref=Məmmədov|adı=Mir Cəfər Bağırov: Xruşşovun qərəzli və sifarişli Bakı divanxanası|nəşriyyat=Şəms|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Cəfər Cəfərov (tarixçi)|Cəfər Cəfərov]]|il=2008|ref=Cəfərov|adı=Azərbaycan kəndi kollektivləşmə illərində (1920-ci illərin sonu - 30-cu illər)|nəşriyyat=Elm|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=Hacı Xaliq Əhmədzadə|ref=Əhmədzadə|il=2009|nəşriyyat=R. N.|yer=Bakı|adı=Diktatorların bilinməyən sirləri}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|il=2010|nəşriyyat=MBM|yer=Bakı|ref=Məmmədov|adı=Mir Cəfər Bağırov. Açılmamış səhifələr}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|adı=Mir Cəfər Bağırov. Tam məxfi|il=2012|nəşriyyat=Elgün|yer=Bakı|ref=Məmmədov}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|il=2014|ref=Məmmədov|adı=Bağırov və Beriya. Məxfi protokollar|nəşriyyat=Qələm|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2014|ref=Məmmədov|adı=M. C. Bağırov İ. Stalinin vəfatından sonrakı dövrdə Kreml ixtilafları burulğanında (iyul 1953-aprel 1956-cı illər)|nəşriyyat=Şəms|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Эльдар Исмаилов]]|il=2015|ref=Исмаилов|adı=История &quot;большого террора&quot; в Азербайджане|nəşriyyat=РОССПЭН|yer=Москва}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2016|ref=Məmmədov|adı=Azərbaycan SSR-in onun siyasi rəhbəri M. C. Bağırovun Böyük Vətən Müharibəsi illərində SSRİ-nin müdafiəsində müstəsna rolu (22 iyun 1941 - 9 may 1945-ci illər)|nəşriyyat=Şəms|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2017|ref=Məmmədov|adı=Sovet Azərbaycanı Kreml orbitində (iyun 1945-iyul 1953-cü illər)|nəşriyyat=Şəms|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Eldar İsmayılov]]|il=2019|ref=İsmayılov|adı=Azərbaycanda &quot;Böyük terror&quot;un tarixi|nəşriyyat=ADPU-nun mətbəəsi|yer=Bakı|cavabdeh=(rus dilindən tərc. ed. Ş. Məmmədova)}}
* {{Kitab3|müəllif=Şəlalə Məmmədova|il=2020|ref=Məmmədova|adı=Cənubi Qafqaz XX əsrin 20-30-cu illərində (Azərbaycan məsələləri)|nəşriyyat=RS poliqraf|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|il=2021|ref=Məmmədov|adı=Mir Cəfər Bağırov. Siyasi portret|nəşriyyat=Zərdabi Nəşr MMC|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=Şəlalə Məmmədova|il=2022|ref=Məmmədov|adı=Yaddaşımızdakı tarix Stalindən sonrakı Azərbaycan|nəşriyyat=Elm və təhsil|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|il=2023|ref=Məmmədov|adı=Böyük Azərbaycan naminə Bağır Seyidzadə|nəşriyyat=İmza|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Cəmil Həsənli]]|il=2023|ref=Həsənli|adı=Güney Azərbaycan: tarixin yol ayrıcında (1939-1945)|nəşriyyat=Qanun|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Eldar İsmayılov]]|il=2024|ref=İsmayılov|adı=Azərbaycanda &quot;Böyük terror&quot;un tarixi|nəşriyyat=Qanun|yer=Bakı|cavabdeh=(tərc. Ş. Məmmədova)}}
* {{Kitab3|il=2024|adı=Mir Cəfər Bağırovun məhkəməsi (MTN-nin arxiv materialları əsasında)|nəşriyyat=Kosmo|yer=Bakı|cavabdeh=(tərt. ed.: N. Rüstəmli (ruscadan tərc.), T. Adıyev)}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Cəmil Həsənli]]|il=2025|ref=Həsənli|adı=Bağırovdan sonrakı Azərbaycan: Ümidlər və illüziyalar (1953–1959)|nəşriyyat=Qanun|yer=Bakı}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://www.mns.gov.az/bagirovmirdjafar2_az.html Azərbaycan Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20070228105747/http://www.mns.gov.az/bagirovmirdjafar2_az.html |date=2007-02-28 }}{{ref-az}}
* [http://www.azerbaijan.az/_StatePower/_MinistersCabinet/ministersCabinet_11_a.html#2 Azərbaycan xüsusi xidmət orqanlarının rəhbərləri] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190312072103/http://www.azerbaijan.az/_StatePower/_MinistersCabinet/ministersCabinet_11_a.html#2 |date=2019-03-12 }}{{ref-az}}
* [http://www.trend.az/life/master/1528615.html Немного о Мир-Джафаре Багирове]{{ref-ru}}
* [http://kulis.az/xeber_Ba%C4%9F%C4%B1rovun_varisi-_%E2%80%9CMirc%C9%99f%C9%99r_S%C9%99m%C9%99d_Vur%C4%9Funa_ev_vermi%C5%9Fdi%E2%80%9D__1104.html Bağırovun varisi: &quot;Mircəfər Səməd Vurğuna ev vermişdi&quot;] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110712012506/http://kulis.az/xeber_Ba%C4%9F%C4%B1rovun_varisi-_%E2%80%9CMirc%C9%99f%C9%99r_S%C9%99m%C9%99d_Vur%C4%9Funa_ev_vermi%C5%9Fdi%E2%80%9D__1104.html |date=2011-07-12 }}{{ref-az}}
* [http://www.hrono.ru/biograf/bio_b/bagirov_mda.php БИОГРАФИЧЕСКИЙ УКАЗАТЕЛЬ: Багиров Мир Джафар Аббасович.]{{ref-ru}}
* [http://www.knowbysight.info/BBB/01187.asp Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898–1991: Багиров Мир Джафар Аббас оглы.]{{ref-ru}}
* [http://lent.az/news.php?id=18158 Məmmədtağı Bağırov: &quot;1937-ci ildə Mircəfər Bağırovun özünü də həbs ediblər&quot;] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20091208022619/http://www.lent.az/news.php?id=18158 |date=2009-12-08 }}{{ref-az}}
* [https://modern.az/musahibe/33720/sabiq-prokuror-mircefer-bairov-menim-yanimda-dedi-ki-onu-gullelemek-yox-saqqalamaq-lazimdir-msahibe/ Sabiq prokuror: &quot;Mircəfər Bağırov mənim yanımda dedi ki, onu güllələmək yox, şaqqalamaq lazımdır&quot; — MÜSAHİBƏ]{{ref-az}}
{{Azərbaycan dövlət başçıları}}
{{Azərbaycanın baş nazirləri}}
{{Azərbaycanın daxili işlər nazirləri}}
{{Azərbaycanın xüsusi xidmət orqanlarının rəhbərləri}}
{{Bakı şəhərinin rəhbərləri}}
{{Kommunizm Azərbaycanda}}{{Azərbaycanda Stalin repressiyaları}}

[[Kateqoriya:Mircəfər Bağırov]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan siyasətçiləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədrləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı dövlət xadimləri]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin I çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin II çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin III çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədrləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan ateistləri]]
[[Kateqoriya:Quba qəzasında doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Edam olunmuş azərbaycanlılar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Kommunist Partiyası Bakı Şəhər Komitəsinin birinci katibləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi bürosunun üzvləri]]
[[Kateqoriya:Ümumittifaq Kommunist (bolşeviklər) Partiyası Zaqafqaziya Diyar Komitəsinin üçüncü katibləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR xalq daxili işlər komissarları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı məhbuslar və məhkumlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin VIII çağırış üzvləri]]
[[Kateqoriya:Bəraət almayanlar]]
[[Kateqoriya:SSRİ-də güllələnənlər]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvləri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Siyasi Bürosu üzvlüyünə namizədlər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan inqilabçıları]]
[[Kateqoriya:Sov.İKP-nin XIX qurultayının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:ÜİK(b)P-nin XVIII qurultayının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:ÜİK(b)P-nin XVII qurultayının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvlüyünə namizədlər]]
[[Kateqoriya:ÜİK(b)P-nin XVIII konfransının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:Rusiyada vətəndaş müharibəsi iştirakçıları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin İttifaq Sovetinin I çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin üzvləri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvlüyündən xaric edilənlər]]
[[Kateqoriya:Məzarı köçürülənlər]]
[[Kateqoriya:Bolşeviklər]]
[[Kateqoriya:Edam olunmuş siyasətçilər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan pedaqoqları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanın xüsusi xidmət orqanları rəhbərləri]]
[[Kateqoriya:SSRİ respublikalarının Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibləri]]
[[Kateqoriya:Repressiyaya uğramış XDİK əməkdaşları]]</text>
      <sha1>gpqjg368q0v3c3hsptdkeqnu3iv33hp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042164</id>
      <parentid>9042159</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:21:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Verman1</username>
        <id>21873</id>
      </contributor>
      <comment>/* Həyatı və ailəsi */</comment>
      <origin>9042164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49751" sha1="ankq5v8j7x5hxfthazt3mwyw711sc8q" xml:space="preserve">{{Eyni soyad|Bağırov}}
{{Mənbə azlığı}}
{{tərəfli}}
{{Vəzifəli şəxs
 |vəzifə       = [[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi
 |bayraq       = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940–1978).svg
 |bayraq2      = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1952–1956).svg
 |başlanğıc    = 10 dekabr 1933
 |son          = 18 aprel 1953
 |əvvəlki      = [[Ruben Rubenov]]
 |sonrakı      = [[Mir Teymur Yaqubov]]
 |vəzifə_1     = [[Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədri]]
 |bayraq_1     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940–1978).svg
 |bayraq2_1    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1952–1956).svg
 |başlanğıc_1  = 18 aprel 1953
 |son_1        = 17 avqust 1953
 |əvvəlki_1    = [[Teymur Quliyev (dövlət xadimi)|Teymur Quliyev]]
 |sonrakı_1    = [[Teymur Quliyev (dövlət xadimi)|Teymur Quliyev]]
 |vəzifə_2     = [[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] [[Bakı|Bakı Şəhər]] Komitəsinin birinci katibi
 |bayraq_2     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940–1978).svg
 |bayraq2_2    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940–1952).svg
 |başlanğıc_2  = 10 dekabr 1933
 |son_2        = 1950
 |əvvəlki_2    = 
 |sonrakı_2    = Rzaquliyev
 |vəzifə_3     = [[Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası|Ümumittifaq Kommunist (bolşeviklər) Partiyası]] Zaqafaziya Diyar Komitəsinin üçüncü katibi
 |bayraq_3     = Emblem_of_the_Transcaucasian_SFSR_(1930-1936).svg
 |bayraq2_3    = Flag_of_the_Transcaucasian_SFSR.svg
 |başlanğıc_3  = dekabr 1933
 |son_3        = 15 yanvar 1934
 |əvvəlki_3    = [[Ruben Rubenov]]
 |sonrakı_3    = ''Vəzifə ləğv edildi.''
 |başlıq1_3    = Birinci katib
 |mətn1_3      = [[Lavrenti Beriya]]
 |vəzifə_4     = [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]]nin sədri
 |bayraq_4     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1931–1937).svg
 |bayraq2_4    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1931-1937).svg
 |başlanğıc_4  = 23 oktyabr 1932
 |son_4        = 12 dekabr 1933
 |əvvəlki_4    = [[Dadaş Bünyadzadə]]
 |sonrakı_4    = [[Hüseyn Rəhmanov]]
 |vəzifə_5     = [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]] yanında Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsinin sədri
 |bayraq_5     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1926).svg
 |bayraq2_5    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg
 |başlanğıc_5  = 7 sentyabr 1929
 |son_5        = 6 avqust 1930
 |əvvəlki_5    = [[Novruz Rizayev]]
 |sonrakı_5    = [[Mixail Frinovski]]
 |başlanğıc_6  = 7 avqust 1926
 |son_6        = 22 may 1927
 |əvvəlki_6    = ''Vəzifə təsis edildi.''
 |sonrakı_6    = [[Novruz Rizayev]]
 |vəzifə_7     = Zaqafqaziya Su Təsərrüfatı İdarəsinin rəisi
 |bayraq_7     = Emblem_of_the_Transcaucasian_SFSR_(1930-1936).svg
 |bayraq2_7    = Flag_of_the_Transcaucasian_SFSR.svg
 |başlanğıc_7  = May 1927
 |son_7        = ?
 |əvvəlki_7    = 
 |sonrakı_7    = 
 |vəzifə_8     = [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]] sədrinin müavini
 |bayraq_8     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1926).svg
 |bayraq2_8    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg
 |başlanğıc_8  = 7 avqust 1926
 |son_8        = 22 may 1927
 |əvvəlki_8    = 
 |sonrakı_8    = 
 |sədr_8       = [[Qəzənfər Musabəyov]]
 |vəzifə_9     = Azərbaycan SSR xalq daxili işlər komissarı
 |bayraq_9     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1926).svg
 |bayraq2_9    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg
 |başlanğıc_9  = 5 oktyabr 1921
 |son_9        = 1926
 |əvvəlki_9    = [[Həmid Sultanov]]
 |sonrakı_9    = [[Əli Məmmədov (siyasətçi, 1900)|Əli Məmmədov]]
 |vəzifə_10    = [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]] yanında [[Azərbaycan Fövqəladə Komissiyası]]nın sədri
 |bayraq_10    = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1926).svg
 |bayraq2_10   = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg
 |başlanğıc_10 = 10 fevral 1921
 |son_10       = 7 avqust 1926
 |əvvəlki_10   = [[Eyyub Xanbudaqov]]
 |sonrakı_10   = ''Vəzifə ləğv edildi.''
 |vəzifə_11    = Dağlıq Qarabağ Vilayət İnqilab Komitəsinin sədr müavini
 |bayraq_11    = Unofficial coat of arms of the Azerbaijan SSR (1920-1921).gif
 |bayraq2_11   = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1920).svg
 |başlanğıc_11 = 1920
 |son_11       = 1920
 |sədr_11      = 
 |mükafatları  = 
}}

'''Mircəfər Abbas oğlu Bağırov''' ({{DVTY}}) — [[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi (1933–1953); [[Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti]]nin sədri (aprel–avqust 1953); [[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] [[Bakı|Bakı Şəhər]] Komitəsinin birinci katibi (1933–1950), [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]]nin sədri (1932–1933), Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti yanında Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsinin sədri (1926–1927, 1929–1930), [[Azərbaycan Fövqəladə Komissiyası]]nın sədri (1921–1926).

Onun hakimiyyət illəri Stalinin [[Böyük təmizləmə]] kampaniyası illərinə təsadüf edir. Onun adı Sovet ədəbiyyatında adətən 1930-cu illərin kütləvi repressiyaları ilə əlaqədar hallanır, adətən 1937-38 illərdəki repressiyalarda Bağırovun adı təşəbbüskar kimi göstərilir. Yenidəqurma dövrü və ondan sonrakı dövrün ədəbiyyatı M.Bağırovun baş verənlərə görə məsuliyyət dərəcəsinin aydın tərifini heç vaxt vermədi{{sfn|Исмаилов|2015|с=35}}. Azərbaycanın rəhbəri olduğu iyirmi il ərzində onun özü bütün təmizləmələrdən yan keçə bildi və müxtəlif xarakterli siyasi təhlükələri kifayət qədər uğurla dəf etdi&lt;ref&gt;{{книга
|автор        =
|заглавие     = ЦК ВКП(б) и региональные партийные комитеты. 1945-1953
|место        = М.
|издательство = РОССПЭН
|год          = 2004
|страницы     = 8—9
|isbn         =
}}&lt;/ref&gt;. İsveçli politoloq Svante Kornell onu &quot;azərbaycanlı Stalin&quot;, Sovet-Rusiya tarixi professoru D.Y.Furman isə &quot;azərbaycanlı Beriya&quot; adlandırmışdır.&lt;ref name=&quot;Furman&quot;&gt;{{статья
|автор    = [[Dmitri Furman]]
|заглавие = Несостоявшаяся революция. Политическая борьба в Азербайджане (1988—1993 годы)
|издание  = Дружба народов
|страницы = 152
|год      = 1994
|номер    = 4
|язык     = ru
}}&lt;/ref&gt;

== Həyatı və ailəsi ==
Mircəfər Bağırov 1896-cı il sentyabrın 17-də [[Bakı quberniyası]]nın [[Quba şəhəri]]ndə atası Mirabbas və anası Yaxşı xanımın kiçik övladı kimi [[azərbayccanlı]] dünyaya gəlmişdir. Böyük bacısı Seyid Məsumə 1883-cü anadan olmuşdur. Bağırovlar [[Şiəlik|şiə müsəlmanı]] idilər, bunu adın qarşısındakı &quot;Mir&quot; prefiksi də sübut edir ki, islamın bu cərəyanının müəyyən nümayəndələri onu daşımaq hüququna malik idilər (bu prefiks atasının, bütün doğma əmilərinin və hətta ögey əmilərinin adında mövcuddur).{{sfn|Исмаилов|2003|с=43—44}}

Mircəfər Bağırovun 2 övladı olub. O, [[Həştərxan]]da işləyərkən Mariya adlı bir zadəgan qızıyla{{mənbə göstər}} ailə qurur və bu nikahdan 1919-cu ildə [[Cahangir Bağırov|Cahangir (Vladimir)]] adlı oğulları dünyaya gəlir. 1926-cı ildə Mariya vəfat etmişdir.

M. Bağırov 1930-cu ildə Yevgeniya Mixaylovna ilə ailə qurur və bu nikahdan 1932-ci il avqustun 9-da ikinci oğlu Cen dünyaya gəlir. Böyük oğlu Cahangir (Vladimir) aviasiya məktəbində təhsil almış, [[İkinci dünya müharibəsi]]ndə pilot kimi iştirak etmiş və həlak olmuşdur. Digər oğlu professor, elmlər doktoru Cen Bağırov isə [[Bakı]]da 10-cu sinifə qədər 6 saylı məktəbdə təhsil alıb. Tiflisdə hərbi məktəbdə, 1951-ci ildə Moskvada Jukov adına Aviasiya Akademiyasında təhsil almış. 1953-cü ildən isə təhsilini Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda davam etdirmişdir.

== Təhsili ==
İlk təhsilini mollaxanada almışdır. 1907-ci ildə Quba şəhərindəki ibtidai məktəbə daxil olmuşdur. Məktəbi müvəffəqiyyətlə bitirən Mircəfər təhsilini Quba Ali ibtidai məktəbində davam etdirir. 1913-cü ildə məktəbi bitirib, Quba ziyalılarının topladığı pulla&lt;ref name=&quot;lent.az&quot;/&gt; Petrovski (Mahaçqala) şəhərinə gedərək Petrovsk 2 illik pedaqoji kursuna (rus dili müəllimliyi) daxil olmuşdur.

ÜİK(b)P MK qərarı ilə M. Bağırov 1930-cu ilin sentyabrında [[Moskva]]ya ÜİK(b)P MK yanında marksizm-leninizm kursunda oxumağa göndərilir. O, 1932-ci ilin fevralında kursu müvəffəqiyyətlə bitirmiş və ÜİK(b)P MK aparatında məsul təlimatçı təyin edilmişdir.

== Siyasi və ictimai fəaliyyəti ==

=== Erkən illəri ===
1915-ci ildə M. Bağırov əmək fəaliyyətinə gənc müəllim kimi Xudat stansiyasındakı kənd məktəbində başlamışdır. 1915–1917-ci illərdə M. Bağırov Nəcəfkənd, Quba şəhər məktəblərində müəllimlik etmişdir.

1917-ci il Fevral inqilabı dövründə M. Bağırov inqilabi fəaliyyətə başlamış, [[Quba]]da əsgər və kəndli deputatları sovetinin yaradılması, fəhlə və kəndli ittifaqının möhkəmlənməsi kimi bir sıra işlərdə iştirak etmişdir.

1918-ci ilin mart-may aylarından sonra M. Bağırov gizli fəaliyyətə keçir və [[Bakı]]ya gəlir. Bakıda sovet hakimiyyəti 1918-ci ildə yıxılır və M. Bağırov bu zaman Petrovun dəstəsinin qalıqları ilə birlikdə [[Həştərxan]]a gedir.

Bağırov 1919-cu ilin mart ayında Moskvada keçirilən I Kommunist Beynəlmiləl Konqresində iştirak etmiş və məşvərətçi səs hüququna sahib olan Azərbaycan kommunistlərini təmsil etmişdir&lt;ref&gt;{{Cite web |title=First Congress of the Communist International |url=http://www.marxists.org/history/international/comintern/1st-congress/delegates.htm |access-date=2010-12-15 |archive-date=2010-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619120148/http://www.marxists.org/history/international/comintern/1st-congress/delegates.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

==== Həştərxandakı fəaliyyəti ====
1918–1920-ci illərdə M. Bağırov Həştərxanda dəmir polkun partiya kollektivinin katibi, Birinci müsəlman polkunun hərbi komissarı, XI Ordunun Hərbi İnqilab Şurasının tapşırıqlarını yerinə yetirən işçi, xüsusi təyinatlı dəstənin hərbi komissarı, Qafqazda sovet hakimiyyəti qurulması üzrə Qafqaz bürosunun əməkdaşı, Qafqaz korpusu hərbi inqilabi şurasının müvəkkili vəzifələrində çalışmışdır.

Buradakı fəaliyyətinə görə 1920-ci ilin əvvəllərində RSFSR MİK tərəfindən Qırmızı bayraq ordeni ilə mükafatlandırılmışdır.

==== Dağlıq Qarabağdakı fəaliyyəti ====
Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra M. Bağırov Azərbaycan Müvəqqəti İnqilab Komitəsi tərəfindən Dağlıq Qarabağa göndərilir. O Dağlıq Qarabağ vilayət inqilab komitəsi sədrinin müavini və XI ordunun Hərbi inqilabi şurasının müvəkkili kimi&lt;ref&gt;[http://www.editor.az/analytic/1470.html Mircəfər Bağırovun fəaliyyətinin görünməyən tərəfləri] {{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; fəaliyyət göstərmiş və burada Azərbaycan ordusu hissələrinin tərkibində, Qarabağ qiyamının yatırılması prosesində iştirak etmişdir.

==== XI ordunun Hərbi İnqilabi Şurasının sərəncamında ====
1920–1921-ci illərdə XI ordunun Hərbi İnqilabi Şurasının sərəncamında olan M. Bağırov II briqadanın komandiri, I atıcı diviziyanın hərbi tribunalının, XI ordu Hərbi tribunalının səyyar sessiyasının sədri, Azərbaycan diviziyasının hərbi komissarı vəzifələrində çalışmışdır.{{mənbə göstər}}

=== Sonrakı fəaliyyəti ===
M. Bağırov 1921-ci il aprelin 2-də AzFK sədri təyin edilmiş ardınca, Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin tərkibinə seçilmişdir. O bu vəzifədə 1927-ci ilin sentyabrın ortalarına kimi çalışmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan xüsusi xidmət orqanlarının rəhbərləri. Bağırov Mir Cəfər Abbas oğlu |url=http://www.mns.gov.az/bagirovmirdjafar1_az.html |access-date=2010-12-15 |archive-date=2010-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125215701/http://mns.gov.az/bagirovmirdjafar1_az.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Bağırov eyni zamanda bu illərdə AzFK sədri olmaqla yanaşı, {{Mənbə göstərin müddətli|Azərbaycan Xalq Daxili İşlər Komissarı və Azərbaycan SSR XKS sədrinin müavini vəzifələrini də daşımışdır.|05|01|2023}}

1927–1928-ci illərdə [[Tiflis]] şəhərinə göndərilən M. Bağırov orada Zaqafqaziya su təsərrüfatı idarəsinin, 1928–1929-cu illərdə isə Zaqafqaziya kənd təsərrüfatı idarəsinin sədri vəzifəsində çalışmışdır.

Bağırov 1929-cu ilin sentyabrında Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsinin sədri təyin edilmiş və 1930-cu ilin sentyabrına kimi bu vəzifədə çalışmışdır.

Mircəfər Bağırov 1932-ci ilin axırlarında yenidən Bakıya göndərilir və həmin ilin oktyabrından 1933-cü ilin dekabrınadək Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinə sədr təyin olunur.

=== Birinci katib ===
[[Fayl:Bağırov Körpüsü.jpg|right|300px|thumb|İndiki [[Heydər Əliyev prospekti (Bakı)|Heydər Əliyev prospekti]]ndə yerləşən və 1950-ci illərin əvvəlində tikilən [[Bağırov körpüsü]] (1960)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=''Багировский мост.'' Автор: Дмитрий Купянский |url=http://www.klops.ru/forum/topic/1195-bagirovskii-most/ |access-date=2010-12-20 |archive-date=2021-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019212351/https://klops.ru/forum/topic/1195-bagirovskii-most |url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]

[[Fayl:Mirjafar_Baghirov_votes_for_parliamentary_elections.jpg|thumb|alt=Şəkil|Azərbaycan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Mir Cəfər Bağırov SSRİ Ali Sovetinə seçkilərdə səs verərkən]]


1933–1953-cü illərdə M. Bağırov Azərbaycan Kommunist Partiyası MK və BK-nın birinci katibi vəzifəsini daşımışdır. Vəzifədə olduğu müddətdə bir sıra işlər görülmüşdür.

==== Sənaye ====
Çalışdığı dövrdə bir sıra sənaye müəssisələrinin yaradılmasında müəyyən rolu olmuşdur. Buna misal olaraq, Bakı Elektrik maşınqayırma zavodu, Bakı Soyuducu kombinatı, Bakı biskvit fabriki, Qaradağ sement zavodu, Gəncə toxuculuq kombinatı, yağ-piy zavodu, Sumqayıt istilik elektrik stansiyası, Boru prokat zavodu və Sintetik kauçuk zavodu göstərilə bilər. Həmçinin bu dövrdə Lökbatan, Neft daşları, Zığ kimi neft yataqları kəşf olunmuş, [[Sumqayıt]], [[Mingəçevir]], [[Əli Bayramlı]], [[Daşkəsən]] kimi yeni sənaye məntəqələri salınmışdır. {{mənbə göstər}}

==== Tikinti ====
Bakıda Nazirlər Kabinetinin binası, hökumət evi, Nizami adına kinoteatr, Şəhriyar adına mədəniyyət evi, xalça muzeyi, Respublika stadionu və s. tikilib istifadəyə verilməsi Bağırovun dövrünə təsadüf edir.{{mənbə göstər}}

==== Təhsil ====
Mircəfər Bağırovun 1-ci katibliyi illərində Azərbaycan Elmlər Akademiyası və onun bir sıra institutları o cümlədən, Azərbaycan Politexnik İnstitutu istifadəyə verilmişdir.{{mənbə göstər}}

==== İkinci Dünya müharibəsi ====
[[İkinci Dünya müharibəsi]] zamanı M. Bağırov ön cəbhəni yanacaqla təmin etmək üçün Bakıda neft çıxarılması prosesini sürətləndirmiş, lakin əsas neft təminatçısı olan şəhərin düşmənə qarşı aviasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsində ciddi müvəffəqiyyət göstərə bilməmişdir. Marşal Qeorgi Jukov &quot;Xatirələr və düşüncələr&quot; adlı kitabında bu məqama toxunmuş və sovet silahlı qüvvələrinin ölkənin cənubundakı neft rayonlarını qorumaq iqtidarında olmadığını ifadə etmişdir. Həmçinin müəllif 1939–1941-ci illərdə sovet hərbi təyyarələrinin 70 faizi texniki göstəricilərinə görə adi alman təyyarələrindən geri qaldığını bildirmişdir.&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan/2014/05/140509_victory_day''İkinci Dünya müharibəsi: Qərbin Bakını bombalamaq planı'' BBC] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220321191741/https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan/2014/05/140509_victory_day |date=2022-03-21 }}{{ref-az}}&lt;/ref&gt;

=== Cənubi Azərbaycan məsələsi ===
Mircəfər Bağırov 1941-ci ildə Stalinə yazdığı məktubda, [[Polşa]] ərazilərinin [[Ukrayna]] və [[Belarusiya]] torpaqlarına birləşdirilməsi modelinə istinad edərək, İrandakı Azərbaycan əyalətlərinin Sovet Azərbaycanının tərkibinə daxil edilməsi təklifi ilə çıxış etmişdir.&lt;ref&gt;[http://www.1news.az/analytics/20090829104314684.html ''Несбывшаяся история Азербайджана в контексте пакта Молотова-Риббентропа.'' Джейхун Наджафов] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20211026013116/https://1news.az/analytics/20090829104314684.html |date=2021-10-26 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; SSRİ-nin Xarici İşlər üzrə Xalq Komissarı işləmiş [[Vyaçeslav Molotov]] da öz kitabında ovaxtkı Azərbaycan SSR rəhbərliyinin İranın azərbaycanlılar yaşayan hissəsinin Azərbaycana birləşdirilməsi üçün SSRİ rəhbərliyinə təzyiq göstərdiyini yazmışdı.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Чуев |first1=Феликс |title=140 бесед с Молотовым. Второй после Сталина |date=2022 |publisher=Litres |isbn=978-5-04-159061-1 |url=https://books.google.nl/books?id=4aeMDwAAQBAJ&amp;pg=PT335&amp;lpg=PT335&amp;dq=140+%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4+%D1%81+%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC+%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD&amp;source=bl&amp;ots=XA1sZlxbY2&amp;sig=ACfU3U3HDxy6RTtts-lri2ofRM7s4gw3Vg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiPh87Cz834AhWN7aQKHdy_DlwQ6AF6BAgXEAM#v=onepage&amp;q=140%20%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4%20%D1%81%20%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC%20%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD&amp;f=false |accessdate=27 iyun 2022 |language=ru |archive-date=2022-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627123006/https://books.google.nl/books?id=4aeMDwAAQBAJ&amp;pg=PT335&amp;lpg=PT335&amp;dq=140+%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4+%D1%81+%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC+%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD&amp;source=bl&amp;ots=XA1sZlxbY2&amp;sig=ACfU3U3HDxy6RTtts-lri2ofRM7s4gw3Vg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiPh87Cz834AhWN7aQKHdy_DlwQ6AF6BAgXEAM#v=onepage&amp;q=140%20%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4%20%D1%81%20%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC%20%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== DQMV məsələsi ===
1945-ci il noyabr ayının axırlarında M. Bağırov ÜIK(b)P MK katibi G. Malenkovdan bir məktub alır. Məktubda göstərilir ki, Ermənistan K(b)P MK katibi G. Arutunov ÜIK(b)P MK-da DQMV-in Ermənistan SSR-yə verilməsi məsələsinə baxılmasını təklif etmişdir. G. Malenkov Ermənistandan gələn məktubu M. Bağırova göndərmişdi. M. Bağırov məktubla tanış olduqdan sonra G. Malenkova 1945-ci il dekabrın 10-da cavab məktubu göndərmişdi. Məktubda DQMV yaradılması prosesi tarixi ətraflı göstərilməklə yanaşı qeyd olunurdu ki, DQMV Ermənistan SSR ilə həmsərhəd deyil, Ermənistan SSR ilə DQMV arasında əhalinin əksəriyyəti azərbaycanlılar olan Qubadlı, Kəlbəcər, Laçın, Dəstəfur (indiki Daşkəsən) rayonları yerləşir. M. Bağırov məktubda yazır:
{{Sitatın əvvəli}}
''&quot;Eyni zamanda ÜIK(b)P MK nəzərinə çatdırmağı lazım bilirik ki, DQMV-in Ermənistan SSR-in tərkibinə qatılması məsələsinə baxarkən, Azərbaycan SSR ilə bitişik və əhalisinin əksəriyyəti azərbaycanlılardan ibarət olan Ermənistan SSR-nin Əzizbəyov, Vedi, Qarabağlar rayonlarının Azərbaycan SSR-yə verilməsi məsələsinə də baxılmalıdır… Eyni zamanda Gürcüstan SSR-in Borçalı rayonunun Azərbaycan SSR-in tərkibinə qatılması məsələsinə də baxılmalıdır. Çünki əhalisi tamamilə azərbaycanlılardır və Azərbaycan SSR-lə bilavasitə yanaşıdır. Nəhayət, biz xahiş edirik, Dağıstan MSSR-in Dərbənd və Qasımkənd rayonları ərazisinin də Azərbaycan SSR tərkibinə daxil edilməsi məsələsinə də baxılsın. Keçmişdə Azərbaycanın bir hissəsi olmuş və Bakı quberniyasının tərkibinə daxil idi. Bu rayonların əhalisinin əksəriyyəti azərbaycanlılardan ibarətdir və onların əksəriyyəti heyvandarlıqla məşğuldur, ilin 9 ayını Azərbaycan ərazisində yaşayırlar&quot;''.&lt;ref&gt;[http://www.savash-az.com/doc/d_karabakh.htm ''Телеграмма Маленкова первому секретарю ЦК Компартии Азербайджана Мирджафару Багирову, его ответ Москве и справка МГБ Азербайджана генерал-майора Емельянова.''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304200127/http://www.savash-az.com/doc/d_karabakh.htm |date=2016-03-04 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
{{Sitatın sonu}}

=== Beriya ilə birlikdə ===
1953-cü il aprelin 18-də Azərbaycan KP MK-nın plenumu olmuş və plenumda bir sıra məsələlərlə yanaşı təşkilati məsələyə də baxılmışdır. Plenum M. Bağırovu Azərbaycan KP MK birinci katibi vəzifəsindən azad etmiş və Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədri təsdiq etmişdir, lakin dövlətə xain çıxmış L. Beriya ilə əlaqədar olaraq bir neçə aydan sonra M. Bağırova da münasibət dəyişmişdir.

1953-cü il iyulun 12–13-də Azərbaycan KP MK və Bakı Komitəsinin birləşmiş VI plenumu olmuşdur. Həmin plenumda 989 nəfər, demək olar ki, respublikanın əksər rəhbər işçiləri iştirak etmişlər. VI plenumda L. Beriya və M. Bağırovun məsələsi geniş müzakirə olunmuşdur. Plenumun M. Bağırov haqqında qərarında yazılır:
{{Sitatın əvvəli}}
''&quot;Beriya ilə əlaqədar yoldaş M. C. Bağırovun partiyaçıya yaraşmayan hərəkətlərini qəbul etmək və pisləmək. Beriya işi ilə əlaqədar partiyaçıya yaraşmayan hərəkətlərinə, partiya qarşısında qeyri-səmimiliyinə, öz işlərində böyük siyasi səhvlər buraxdığına görə M. Bağırovu Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədri vəzifəsindən götürmək və onu Azərbaycan KP MK bürosunun tərkibindən çıxarmaq&quot;''.
{{Sitatın sonu}}
Lavrenti Pavloviç Beriya Müsavat Partiyasına işlədiyi, Musavatçı, əks-kəşfiyyatda olduğu iddia edilir. 1953-cü ildə güllələnən Beriyaya qarşı ittiham maddələrindən biri onun müsavatçı olması ilə bağlıdır&lt;ref name=&quot;lent.az&quot;&gt;{{Cite web |title=Məmmədtağı Bağırov: &quot;1937-ci ildə Mircəfər Bağırovun özünü də həbs ediblər&quot; |url=http://www.lent.az/news.php?id=18158 |access-date=2010-11-25 |archive-date=2009-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091208022619/http://www.lent.az/news.php?id=18158 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Audrey L. Altstadt. [https://www.avetruthbooks.com/2017/11/audrey-l-altstadt-azerbaijani-turks-1992.html The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220521053048/https://www.avetruthbooks.com/2017/11/audrey-l-altstadt-azerbaijani-turks-1992.html|date=2022-05-21}}. Series: Hoover Institution Press Publication 410. Stanford, CA: Hoover Institution Press, Stanford University, 1992, p. 161. ISBN 0817991824&lt;/ref&gt;. Mircəfər Bağırovun 1920-ci illərdən Beriya ilə olan sıx münasibəti əsas gətirilərək Bağırovun bundan xəbəri olduğu güman edilirdi. Bu onun tutduğu vəzifələrdən azad edilərək həbs edilib, güllələnməsinə gətirib çıxarmışdır.

1954-cü il martın 13-də partiyadan çıxarılır&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://books.google.com/books?hl=ru&amp;id=DkYpdNEQmOAC&amp;dq=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%2C+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80#v=snippet&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80&amp;f=false |title=''Тайны ушедшего века: лжесвидетельства, фальсификации, компромат.'' Микалай Аляксандравич Зянькович, Николай Зенькович. Olma Media Group, 2004, Səh. 643. |access-date=2010-12-07 |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728221115/https://books.google.com/books?hl=ru&amp;id=DkYpdNEQmOAC&amp;dq=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2,+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80#v=snippet&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://books.google.com/books?id=o9I0SDET8jsC&amp;pg=PA35&amp;dq=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80+1895&amp;hl=ru&amp;ei=QBb-TLTuC5aP4gapu8G-CA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=3&amp;ved=0CDIQ6AEwAg#v=onepage&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%201895&amp;f=false |title=''Самые закрытые люди: энциклопедия биографий.'' Микалай Аляксандравич Зянькович. Olma Media Group, 2002, Səh. 35. |access-date=2010-12-07 |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728221127/https://books.google.com/books?id=o9I0SDET8jsC&amp;pg=PA35&amp;dq=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80+1895&amp;hl=ru&amp;ei=QBb-TLTuC5aP4gapu8G-CA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result#v=onepage&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%201895&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Nəticədə [[Azərbaycan]]dan xaricə təsərrüfat xarakterli işə göndərilmişdir. M. Bağırov 1953–1955-ci illərdə Kuybuşev neft idarəsi rəisinin müavini vəzifəsində çalışmışdır.

== Repressiya dövründəki fəaliyyəti ==
1937-ci il avqustun 5-də SSRİ NKVD-si bir qərarı çıxarır. Həmin qərara 3 nəfər – SSRİ daxili işlər naziri Yejov, Mikoyan və Stalin qol çəkib. Qərarda yazılıb ki, müsavatçılar, ittihadçılar, sosial-demokratlar, hümmətçilər, eyni zamanda menşeviklər və daşnaklar güllələnməlidir.&lt;ref name=&quot;lent.az&quot;/&gt; Bundan sonra M. Bağırovun fəaliyyətində 1937–1938-ci illər qara ləkə kimi iz buraxmışdır. Çünki bu illərdə Azərbaycanın minlərlə millətsevər alimi, şair və yazıçısı, partiya, dövlət xadimi və s. həbs edilmiş və güllələnmişdir. Bu repressiya təkcə onun deyil, həmin dövrdə [[SSRİ]] məkanında partiya, sovet və s. təşkilatlarda çalışanların əksəriyyətinin həyatında bir qara ləkə olaraq qalır. Bu işdə M. Bağırovun günahı olsa da, o partiya əsgəri kimi Ümumittifaq KP MK və SSRİ hökumətinin göstərişlərini, tələblərini yerinə yetirmişdir. Çünki o dövrdə &quot;vətən xainləri&quot;, &quot;əksinqilabçıları&quot;, &quot;xariclə əlaqələri olanları&quot; tapıb üzə çıxarmaq müttəfiq respublikalarda adi hal olmuş və plana çevrilmişdi.

[[Ceyhun bəy Hacıbəyli]]yə görə 1937-ci ilin oktyabr ayında keçirilən məhkəmələr Azərbaycan Sovet rəhbərliyinin təmizlənməsinin ən qızğın vaxtı idi. Bağırovdan başqa bir çox şəxs vəzifələrindən azad edilmiş və həbs edilmişdilər. Ceyhun bəy bildirir ki, sadəcə həqiqi milliyətçilər deyil, stalinizmin marksizimlə eyni olmadığını sübut edə biləcək marksist mütəfəkkirləri də aradan götürürdülər. Beriya ilə yaxın dostluğu olduğu üçün Bağırovdan başqa demək olar ki, bir çox köhnə bolşeviklər ortadan qaldırılmışdılar. Ceyhun bəyin yazdıqlarına görə o, Bağırovu Azərbaycandakı represiyalara görə günahkar hesab etmirdi, Ceyhun bəy onu Beriya ilə olan yaxın əlaqələrinə görə xilas olmuş potensial qurban kimi görürdü, lakin Bağırov represiyanın təməlini hazırlayan partiya qurultaylarında və 1937–1938-ci illərdə keçirilən məhkəmələrdə öz rəqiblərini ləkələməkdən və onlara qarşı ittihamlar irəli sürməkdən geri çəkilmirdi.&lt;ref&gt;''The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule.'' By Audrey L. Altstadt, Səh. 146.&lt;/ref&gt;

1937-ci ildə Mircəfər Bağırovun özünü də həbs ediblər, 10 gün ev dustağı olmuşdur.&lt;ref name=&quot;lent.az&quot;/&gt;

== Həbs olunması və güllələnməsi ==
1955-ci ildə həbsə alınıb, istintaqa cəlb olunmuş, Bakıda 12 – 26 aprel 1956-cı il tarixdə keçirilmiş məhkəmədə məhkəmənin hökmü ilə ən ağır cəzaya – güllələnməyə məhkum edilmiş və rəsmi məlumata görə hökm yerinə yetirilmişdir. Mircəfər Bağırovun məhkəməsi indiki &quot;Şəhriyar&quot; klubunda keçirilmişdir. [[Nürnberq]]də SSRİ-nin nümayəndəsi olmuş prokuror [[Roman Rudenko]] onun məhkəməsini aparmışdır.&lt;ref&gt;[http://www.ekspress.az/2009/11/12/get=2164 Vaqif Səmədoğlu: &quot;Bir günümü Mircəfər Bağırovla keçirdim…&quot;] {{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; M. Bağırovun bağışlanmaq haqqında sovet rəhbərliyinə müraciətləri rədd edilmişdir, lakin Sov. İKP MK siyasi bürosu iclaslarının sənədlərindən aydın olur ki, beynəlxalq vəziyyət mürəkkəb olduğundan Mikoyanın təklifi ilə bu qərarın icrası iki il dayandırılmışdır. Bununla belə, Azərbaycana güllələnmə haqqında qərarın qüvvədə qaldığı bildirilmişdir.

İttiham &quot;Bağırovun və onunla əlbir olanların&quot; 1936–1938-ci illərin repressiyalarında birbaşa iştirakını, günahsız insanların təqib olunmasını, istintaq işlərinə müdaxilə etməsini, öz siyasi rəqiblərini dövlətin repressiya aparatının vasitəsilə məhv etməsi faktlarını sübuta yetirmişdir. Bu işlərdən biri də &quot;[[“Ehtiyatda olan sağ-trotskiçi mərkəzinin əksinqilabi milliyətçi təşkilatı” rəhbərlərinin işi|Ehtiyatda olan sağ-trotskiçi mərkəzinin əks-inqilabi milliyətçi təşkilatı]]&quot; (ESMƏMT) rəhbərlərinin işi idi.&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/22355] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180210210653/http://istmat.info/node/22355|date=2018-02-10}}[http://bastainfo.com/az/2018/02/06/az%C9%99rbaycanda-dovl%C9%99t-terroru-%C9%99ksinqilabci-milliy%C9%99tci-t%C9%99skilatin-isi-1938-56/ Aydın Əlizadə. Azərbaycanda dövlət terroru: əks-inqilabçı milliyətçi təşkilatın işi (1938–56).] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180217141952/http://bastainfo.com/az/2018/02/06/az%C9%99rbaycanda-dovl%C9%99t-terroru-%C9%99ksinqilabci-milliy%C9%99tci-t%C9%99skilatin-isi-1938-56/|date=2018-02-17}}&lt;/ref&gt; Bu işin &quot;Bağırov və onunla əlbir olanlar&quot; tərəfindən saxtalaşdırılması və sifariş edilməsi; eləcə də məhbuslara işgəncələrin verilməsi, bu yolla da özlərini və başqalarını təqsirli bilməsinə məcbur edilməsi məhkəmə tərəfindən sübuta yetirilmişdir. Bu iş üzrə 1938-ci ildə &quot;32 rayon partiya komitəsi katibi 28 rayon icraiyyə komitəsi sədri, 15 xalq komissarı və onların müavinləri, 66 mühəndis, 88 Sovet ordusu və Hərbi-dəniz donanması komandiri, 8 professor və başqa səlahiyyətli şəxslər həbs edilərək güllələnmiş, ya da uzun müddətə azadlıqdan məhrum edilmişlər&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bağırov və başqalarının işi üzrə SSRİ Ali Məhməməsinin Hərbi Kollegiyasının 26 aprel 1956 il tarixli məhkəmə Hökmü // Siyasi büro və Beriyanın işi. Sənədlər toplusu. M.: Kuçkovo pole, 2012, s. 881–892. |url=http://istmat.info/node/22355 |access-date=2018-02-08 |archive-date=2018-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180210210653/http://istmat.info/node/22355 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ESMƏMT işi Bağırovun məhkəmə hökmünün mətnində xatırlanmışdır.

Onun həbsi əhali tərəfindən birmənalı qarşılanmamış və hətta bəzi etiraz aksiyalarına da səbəb olmuşdu. [[Cəmil Həsənli]]nin &quot;Azərbaycanda milli məsələ: həqiqətlər və müəmmalar (1956–1959)&quot; məqaləsində göstərilir ki, 1956-cı ilin mart ayının 9-da [[Tbilisi]]də Stalinin heykəlinin yanında keçirilən mitinqdə əsas tələblərdən biri Mikoyanın, Bulqaninin və Xruşşovun vəzifədən kənarlaşdırılması, digəri isə Azərbaycan KP MK-nın keçmiş birinci katibi M. C. Bağırovun həbsdən azad edilməsi idi.&lt;ref&gt;'''Cəmil Həsənli''', ''&quot;Azərbaycanda milli məsələ: həqiqətlər və müəmmalar (1956–1959)&quot;'', &quot;525-ci qəzet&quot;, 18 fevral 2006&lt;/ref&gt;

1980-ci illərdə xarici mətbuat və radioların yaydıqları məlumatlara görə Sibirdə həbsxanaların birində vəfat etmişdir, lakin o, hələ 1956-cı ilin aprelində SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyası tərəfindən ölüm cəzasına məhkum edildikdən bir qədər sonra, həmin ilin may ayında güllələnib.

Bağırov mühakimə olunduğu zaman cəmi 5–10 cümlə söyləyib ki, bu cümlələrdən biri belə olmuşdur: ''&quot;Mənim ən böyük səhvim Stalinə inanmağım olub&quot;''.&lt;ref&gt;[http://davam.az/index.php?newsid=256 İran adlı Türk Dövləti. '''davam.az'''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220328044550/http://davam.az/index.php?newsid=256 |date=2022-03-28 }}{{ref-az}}&lt;/ref&gt;

=== Vəfatı haqqında digər iddialar ===
Bəzi iddialara görə 17 may 1976-cı ildə [[Dalnoreçenski]]dəki ölümə məhkum edilənlərin düşərgəsində vəfat etmişdir. Elə orada da dəfn olunan Mircəfər Bağırovun məzarının nömrəsi 1684-dür. Həmin həbsxana rəisinin dediklərindən:
{{Sitatın əvvəli}}
''&quot;Ölümünə iki ay qalana qədər türmədə aşpaz işləyirdi. Çox da xəstə olmadı. Sakit-səssiz qoca idi. Eləcə də dünyadan köçdü. Srağagün, elə öldüyü gün də dəfn elədik…&quot;''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mircəfər Bağırovun 1684 nömrəli qəbiri |url=http://www.musavat.com/new/G%C3%BCnd%C9%99m/69420-M%C4%B0RC%C6%8FF%C6%8FR_BA%C4%9EIROVUN_1684_N%C3%96MR%C6%8FL%C4%B0_Q%C6%8FB%C4%B0R%C4%B0 |access-date=2010-12-13 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927135928/http://www.musavat.com/new/G%C3%BCnd%C9%99m/69420-M%C4%B0RC%C6%8FF%C6%8FR_BA%C4%9EIROVUN_1684_N%C3%96MR%C6%8FL%C4%B0_Q%C6%8FB%C4%B0R%C4%B0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
{{Sitatın sonu}}

=== Yasaqlanmış Bağırov ===
M. C. Bağırovun Azərbaycana rəhbərlik etdiyi dövr (1933–1953) [[XX əsr]] [[Azərbaycan tarixi]]nin ən ziddiyyətli və ən çətin dövrlərindən birini təşkil edir. Həmin ziddiyyətlərdən irəli gələrək uzun illər M. C. Bağırova aid kitab və məqalələr yazmaq yasaq edilmişdi. Hətta 1976-cı ildə nəşr olunmuş &quot;Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası&quot;nın 1-ci cildində 13 nəfər Bağırov soyadlı şəxs haqqında, o cümlədən Bağırov Ruben Xristoforoviç haqqında məlumat verilsə də, M. C. Bağırovun adı çəkilməmişdir.

Azərbaycanlı alim və tələbələrə 1920-ci illərdən 1957-yə kimi, yəni Mircəfər Bağırovun ölümünə qədər olan dövrün tarixi sənədlərini tədqiq etməyə icazə verilmirdi.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://books.google.com/books?id=h4N_dneMybQC&amp;pg=PA57&amp;dq=mir+jafar+baghirov&amp;hl=ru&amp;ei=NdQFTZqKG4nsOYjFwaYB&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CDgQ6AEwBA#v=onepage&amp;q=mir%20jafar%20baghirov&amp;f=false |title=''Aesopian literary dimensions of Azerbaijani literature of the Soviet period, 1920–1990.'' Maliheh S. Tyrrell. Səh. 12. |access-date=2010-12-13 |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728221115/https://books.google.com/books?id=h4N_dneMybQC&amp;pg=PA57&amp;dq=mir+jafar+baghirov&amp;hl=ru&amp;ei=NdQFTZqKG4nsOYjFwaYB&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result#v=onepage&amp;q=mir%20jafar%20baghirov&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Mükafatları ==
Mircəfər Bağırov dəfələrlə Sov. İKP MK, ZKÖK MK, Azərbaycan KP MK və bürolarının üzvü, plenumlarının, konfranslarının, qurultaylarının nümayəndəsi, SSRİ, ZSFSR və Azərbaycan MİK və Ali Sovetlərinin üzvü, qurultay və sessiyalarının deputatı seçilmişdir.

O Azərbaycan sənayesinin tərəqqisində, kənd təsərrüfatının inkişafında və mədəniyyətinin yüksəlməsində əldə etdiyi nailiyyətlərə görə hökumət tərəfindən 5 dəfə Lenin ordeni, 2 dəfə Qırmızı bayraq, 1 dərəcəli Vətən müharibəsi, Qırmızı Əmək Bayrağı, Azərbaycan Qırmızı Əmək Bayrağı ordenləri və müxtəlif medallarla təltif edilmişdir.

== İrsi ==
2026-cı ildə Mir Cəfər Bağırovun iş otağına aid olduğu iddia edilən mebel 18 min manata satışa çıxarılıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-19 |title=Mircəfər Bağırovun əşyası 18 min manata satılır |url=https://oxu.az/cemiyyet/mircefer-bagirovun-esyasi-18-min-manata-satilir |access-date=2026-01-19 |website=Oxu.az |language=az}}&lt;/ref&gt;

== Filmoqrafiya ==
[[Azərbaycan kinosu]]nda ilk dəfə Mircəfər Bağırovun obrazı [[Bakının işıqları (film, 1950)]] filmində yaradılmışdır. Həmin filmdə Mir Cəfər Bağırov obrazını [[Rza Təhmasib]] canlandırmışdır. Filmə baxış keçiriləndə Mircəfər Bağırov öz obrazının ifasından narazı qalaraq demişdi: ''&quot;Təhmasib məni yaltaq eləyib. Mən yaltaq olmamışam.&quot;''&lt;ref&gt;[http://www.kinozal.az/site/?name=kinoview&amp;kino_id=50 &quot;Bakının işıqları&quot; filmi haqqında] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110927144939/http://www.kinozal.az/site/?name=kinoview&amp;kino_id=50 |date=2011-09-27 }}{{ref-az}}&lt;/ref&gt;
* [[Bakının işıqları (film, 1950)]]
* [[Qəzəlxan (film, 1991)]]
* Qırmızı terror və ya Mircəfər Bağırov (film, 1999)
* [[Qeybdən gələn səs (film, 2002)]]
* [[Tənha bülbülün rəqsi (film, 2003)]]
* [[Cavid ömrü (film, 2007)]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|2}}

== Ədəbiyyat ==
* Azərbaycan Respublikası Siyasi Partiyalar və İctimai Hərəkatlar Dövlət Arxivi, f.1, siy.74, iş 129, 130; 134; 135; 335; siy.169, iş 249; siy.277, iş 17, 21; siy.405, iş 3188.
* ''Большая Советская Энциклопедия''. Второе издание. М., 1950.
* &quot;[[Xalq qəzeti|Kommunist]]&quot; qəz., 1946, 25 yanvar, № 19; 3 fevral, № 25; 1950, 1 mart, № 43.
* Gürcüstan Respublikası Dövlət Ən yeni tarix Arxivi, f.607, siy.2, iş 282.
* Российский Государственный Архив Социально-Политической Истории (РГАСПИ), ф.3, оп.8, д.388, л.16–18; оп.10, д.70, л.2; оп.10, д.207, л.2; оп.12, д.1004, л.37–42а-б; оп.14, д.23, л.3; оп.14, д.24, л.17; оп.14, д.25, л.96–98.
* {{Kitab3|il=1993|adı=Mir Cəfər Bağırovun məhkəməsi (arxiv materialları)|nəşriyyat=Yazıçı|yer=Bakı|cavabdeh=(tərtibçi . N. Rüstəmli, T. Alıyev ; tərc. ed. N. Rüstəmli)}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Cəmil Həsənli]]|il=1998|ref=Həsənli|adı=Güney Azərbaycan: Tehran-Bakı-Moskva arasında (1939-1945)|nəşriyyat=Diplomat|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Эльдар Исмаилов]]|il=2003|ref=Исмаилов|adı=Власть и народ. Послевоенный сталинизм в Азербайджане (1945-1953)|nəşriyyat=Адильоглы|yer=Баку}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|adı=Baş tutmamış çevriliş|il=2003|nəşriyyat=El-ALİiance|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Musa Qasımlı]], Cavid Hüseynov|il=2005|ref=Qasımlı, Hüseynov|adı=Azərbaycanın baş nazirləri|nəşriyyat=Adiloğlu|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Эльдар Исмаилов]]|il=2006|ref=Исмаилов|adı=Азербайджан: 1953-1956 первые годы &quot;Оттепели&quot;|nəşriyyat=Адилоглы|yer=Баку}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Teyyub Qurban]]|adı=Düşmənlərindən güclü şəxsiyyət|yer=Bakı|il=2006|nəşriyyat=Şirvannəşr|ref=Qurban}}
* {{Kitab3|adı=Mir Cəfər Bağırov xatirələrdə|yer=Bakı|il=2006|nəşriyyat=Nurlan}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2007|ref=Məmmədov|adı=Mir Cəfər Abbas oğlu Bağırov. Tərcümeyi-hala dair ştrixlər, yaxud tarixin həqiqəti-həqiqətin tarixi|nəşriyyat=Nurlan|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2008|ref=Məmmədov|adı=Mir Cəfər Bağırov: Xruşşovun qərəzli və sifarişli Bakı divanxanası|nəşriyyat=Şəms|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Cəfər Cəfərov (tarixçi)|Cəfər Cəfərov]]|il=2008|ref=Cəfərov|adı=Azərbaycan kəndi kollektivləşmə illərində (1920-ci illərin sonu - 30-cu illər)|nəşriyyat=Elm|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=Hacı Xaliq Əhmədzadə|ref=Əhmədzadə|il=2009|nəşriyyat=R. N.|yer=Bakı|adı=Diktatorların bilinməyən sirləri}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|il=2010|nəşriyyat=MBM|yer=Bakı|ref=Məmmədov|adı=Mir Cəfər Bağırov. Açılmamış səhifələr}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|adı=Mir Cəfər Bağırov. Tam məxfi|il=2012|nəşriyyat=Elgün|yer=Bakı|ref=Məmmədov}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|il=2014|ref=Məmmədov|adı=Bağırov və Beriya. Məxfi protokollar|nəşriyyat=Qələm|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2014|ref=Məmmədov|adı=M. C. Bağırov İ. Stalinin vəfatından sonrakı dövrdə Kreml ixtilafları burulğanında (iyul 1953-aprel 1956-cı illər)|nəşriyyat=Şəms|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Эльдар Исмаилов]]|il=2015|ref=Исмаилов|adı=История &quot;большого террора&quot; в Азербайджане|nəşriyyat=РОССПЭН|yer=Москва}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2016|ref=Məmmədov|adı=Azərbaycan SSR-in onun siyasi rəhbəri M. C. Bağırovun Böyük Vətən Müharibəsi illərində SSRİ-nin müdafiəsində müstəsna rolu (22 iyun 1941 - 9 may 1945-ci illər)|nəşriyyat=Şəms|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2017|ref=Məmmədov|adı=Sovet Azərbaycanı Kreml orbitində (iyun 1945-iyul 1953-cü illər)|nəşriyyat=Şəms|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Eldar İsmayılov]]|il=2019|ref=İsmayılov|adı=Azərbaycanda &quot;Böyük terror&quot;un tarixi|nəşriyyat=ADPU-nun mətbəəsi|yer=Bakı|cavabdeh=(rus dilindən tərc. ed. Ş. Məmmədova)}}
* {{Kitab3|müəllif=Şəlalə Məmmədova|il=2020|ref=Məmmədova|adı=Cənubi Qafqaz XX əsrin 20-30-cu illərində (Azərbaycan məsələləri)|nəşriyyat=RS poliqraf|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|il=2021|ref=Məmmədov|adı=Mir Cəfər Bağırov. Siyasi portret|nəşriyyat=Zərdabi Nəşr MMC|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=Şəlalə Məmmədova|il=2022|ref=Məmmədov|adı=Yaddaşımızdakı tarix Stalindən sonrakı Azərbaycan|nəşriyyat=Elm və təhsil|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|il=2023|ref=Məmmədov|adı=Böyük Azərbaycan naminə Bağır Seyidzadə|nəşriyyat=İmza|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Cəmil Həsənli]]|il=2023|ref=Həsənli|adı=Güney Azərbaycan: tarixin yol ayrıcında (1939-1945)|nəşriyyat=Qanun|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Eldar İsmayılov]]|il=2024|ref=İsmayılov|adı=Azərbaycanda &quot;Böyük terror&quot;un tarixi|nəşriyyat=Qanun|yer=Bakı|cavabdeh=(tərc. Ş. Məmmədova)}}
* {{Kitab3|il=2024|adı=Mir Cəfər Bağırovun məhkəməsi (MTN-nin arxiv materialları əsasında)|nəşriyyat=Kosmo|yer=Bakı|cavabdeh=(tərt. ed.: N. Rüstəmli (ruscadan tərc.), T. Adıyev)}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Cəmil Həsənli]]|il=2025|ref=Həsənli|adı=Bağırovdan sonrakı Azərbaycan: Ümidlər və illüziyalar (1953–1959)|nəşriyyat=Qanun|yer=Bakı}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://www.mns.gov.az/bagirovmirdjafar2_az.html Azərbaycan Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20070228105747/http://www.mns.gov.az/bagirovmirdjafar2_az.html |date=2007-02-28 }}{{ref-az}}
* [http://www.azerbaijan.az/_StatePower/_MinistersCabinet/ministersCabinet_11_a.html#2 Azərbaycan xüsusi xidmət orqanlarının rəhbərləri] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190312072103/http://www.azerbaijan.az/_StatePower/_MinistersCabinet/ministersCabinet_11_a.html#2 |date=2019-03-12 }}{{ref-az}}
* [http://www.trend.az/life/master/1528615.html Немного о Мир-Джафаре Багирове]{{ref-ru}}
* [http://kulis.az/xeber_Ba%C4%9F%C4%B1rovun_varisi-_%E2%80%9CMirc%C9%99f%C9%99r_S%C9%99m%C9%99d_Vur%C4%9Funa_ev_vermi%C5%9Fdi%E2%80%9D__1104.html Bağırovun varisi: &quot;Mircəfər Səməd Vurğuna ev vermişdi&quot;] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110712012506/http://kulis.az/xeber_Ba%C4%9F%C4%B1rovun_varisi-_%E2%80%9CMirc%C9%99f%C9%99r_S%C9%99m%C9%99d_Vur%C4%9Funa_ev_vermi%C5%9Fdi%E2%80%9D__1104.html |date=2011-07-12 }}{{ref-az}}
* [http://www.hrono.ru/biograf/bio_b/bagirov_mda.php БИОГРАФИЧЕСКИЙ УКАЗАТЕЛЬ: Багиров Мир Джафар Аббасович.]{{ref-ru}}
* [http://www.knowbysight.info/BBB/01187.asp Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898–1991: Багиров Мир Джафар Аббас оглы.]{{ref-ru}}
* [http://lent.az/news.php?id=18158 Məmmədtağı Bağırov: &quot;1937-ci ildə Mircəfər Bağırovun özünü də həbs ediblər&quot;] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20091208022619/http://www.lent.az/news.php?id=18158 |date=2009-12-08 }}{{ref-az}}
* [https://modern.az/musahibe/33720/sabiq-prokuror-mircefer-bairov-menim-yanimda-dedi-ki-onu-gullelemek-yox-saqqalamaq-lazimdir-msahibe/ Sabiq prokuror: &quot;Mircəfər Bağırov mənim yanımda dedi ki, onu güllələmək yox, şaqqalamaq lazımdır&quot; — MÜSAHİBƏ]{{ref-az}}
{{Azərbaycan dövlət başçıları}}
{{Azərbaycanın baş nazirləri}}
{{Azərbaycanın daxili işlər nazirləri}}
{{Azərbaycanın xüsusi xidmət orqanlarının rəhbərləri}}
{{Bakı şəhərinin rəhbərləri}}
{{Kommunizm Azərbaycanda}}{{Azərbaycanda Stalin repressiyaları}}

[[Kateqoriya:Mircəfər Bağırov]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan siyasətçiləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədrləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı dövlət xadimləri]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin I çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin II çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin III çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədrləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan ateistləri]]
[[Kateqoriya:Quba qəzasında doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Edam olunmuş azərbaycanlılar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Kommunist Partiyası Bakı Şəhər Komitəsinin birinci katibləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi bürosunun üzvləri]]
[[Kateqoriya:Ümumittifaq Kommunist (bolşeviklər) Partiyası Zaqafqaziya Diyar Komitəsinin üçüncü katibləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR xalq daxili işlər komissarları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı məhbuslar və məhkumlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin VIII çağırış üzvləri]]
[[Kateqoriya:Bəraət almayanlar]]
[[Kateqoriya:SSRİ-də güllələnənlər]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvləri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Siyasi Bürosu üzvlüyünə namizədlər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan inqilabçıları]]
[[Kateqoriya:Sov.İKP-nin XIX qurultayının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:ÜİK(b)P-nin XVIII qurultayının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:ÜİK(b)P-nin XVII qurultayının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvlüyünə namizədlər]]
[[Kateqoriya:ÜİK(b)P-nin XVIII konfransının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:Rusiyada vətəndaş müharibəsi iştirakçıları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin İttifaq Sovetinin I çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin üzvləri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvlüyündən xaric edilənlər]]
[[Kateqoriya:Məzarı köçürülənlər]]
[[Kateqoriya:Bolşeviklər]]
[[Kateqoriya:Edam olunmuş siyasətçilər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan pedaqoqları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanın xüsusi xidmət orqanları rəhbərləri]]
[[Kateqoriya:SSRİ respublikalarının Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibləri]]
[[Kateqoriya:Repressiyaya uğramış XDİK əməkdaşları]]</text>
      <sha1>ankq5v8j7x5hxfthazt3mwyw711sc8q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042165</id>
      <parentid>9042164</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Verman1</username>
        <id>21873</id>
      </contributor>
      <comment>/* Həyatı və ailəsi */</comment>
      <origin>9042165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49999" sha1="ng9wpii3w7kr9naet2s4ql2axswx5o6" xml:space="preserve">{{Eyni soyad|Bağırov}}
{{Mənbə azlığı}}
{{tərəfli}}
{{Vəzifəli şəxs
 |vəzifə       = [[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi
 |bayraq       = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940–1978).svg
 |bayraq2      = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1952–1956).svg
 |başlanğıc    = 10 dekabr 1933
 |son          = 18 aprel 1953
 |əvvəlki      = [[Ruben Rubenov]]
 |sonrakı      = [[Mir Teymur Yaqubov]]
 |vəzifə_1     = [[Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədri]]
 |bayraq_1     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940–1978).svg
 |bayraq2_1    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1952–1956).svg
 |başlanğıc_1  = 18 aprel 1953
 |son_1        = 17 avqust 1953
 |əvvəlki_1    = [[Teymur Quliyev (dövlət xadimi)|Teymur Quliyev]]
 |sonrakı_1    = [[Teymur Quliyev (dövlət xadimi)|Teymur Quliyev]]
 |vəzifə_2     = [[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] [[Bakı|Bakı Şəhər]] Komitəsinin birinci katibi
 |bayraq_2     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940–1978).svg
 |bayraq2_2    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940–1952).svg
 |başlanğıc_2  = 10 dekabr 1933
 |son_2        = 1950
 |əvvəlki_2    = 
 |sonrakı_2    = Rzaquliyev
 |vəzifə_3     = [[Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası|Ümumittifaq Kommunist (bolşeviklər) Partiyası]] Zaqafaziya Diyar Komitəsinin üçüncü katibi
 |bayraq_3     = Emblem_of_the_Transcaucasian_SFSR_(1930-1936).svg
 |bayraq2_3    = Flag_of_the_Transcaucasian_SFSR.svg
 |başlanğıc_3  = dekabr 1933
 |son_3        = 15 yanvar 1934
 |əvvəlki_3    = [[Ruben Rubenov]]
 |sonrakı_3    = ''Vəzifə ləğv edildi.''
 |başlıq1_3    = Birinci katib
 |mətn1_3      = [[Lavrenti Beriya]]
 |vəzifə_4     = [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]]nin sədri
 |bayraq_4     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1931–1937).svg
 |bayraq2_4    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1931-1937).svg
 |başlanğıc_4  = 23 oktyabr 1932
 |son_4        = 12 dekabr 1933
 |əvvəlki_4    = [[Dadaş Bünyadzadə]]
 |sonrakı_4    = [[Hüseyn Rəhmanov]]
 |vəzifə_5     = [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]] yanında Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsinin sədri
 |bayraq_5     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1926).svg
 |bayraq2_5    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg
 |başlanğıc_5  = 7 sentyabr 1929
 |son_5        = 6 avqust 1930
 |əvvəlki_5    = [[Novruz Rizayev]]
 |sonrakı_5    = [[Mixail Frinovski]]
 |başlanğıc_6  = 7 avqust 1926
 |son_6        = 22 may 1927
 |əvvəlki_6    = ''Vəzifə təsis edildi.''
 |sonrakı_6    = [[Novruz Rizayev]]
 |vəzifə_7     = Zaqafqaziya Su Təsərrüfatı İdarəsinin rəisi
 |bayraq_7     = Emblem_of_the_Transcaucasian_SFSR_(1930-1936).svg
 |bayraq2_7    = Flag_of_the_Transcaucasian_SFSR.svg
 |başlanğıc_7  = May 1927
 |son_7        = ?
 |əvvəlki_7    = 
 |sonrakı_7    = 
 |vəzifə_8     = [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]] sədrinin müavini
 |bayraq_8     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1926).svg
 |bayraq2_8    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg
 |başlanğıc_8  = 7 avqust 1926
 |son_8        = 22 may 1927
 |əvvəlki_8    = 
 |sonrakı_8    = 
 |sədr_8       = [[Qəzənfər Musabəyov]]
 |vəzifə_9     = Azərbaycan SSR xalq daxili işlər komissarı
 |bayraq_9     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1926).svg
 |bayraq2_9    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg
 |başlanğıc_9  = 5 oktyabr 1921
 |son_9        = 1926
 |əvvəlki_9    = [[Həmid Sultanov]]
 |sonrakı_9    = [[Əli Məmmədov (siyasətçi, 1900)|Əli Məmmədov]]
 |vəzifə_10    = [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]] yanında [[Azərbaycan Fövqəladə Komissiyası]]nın sədri
 |bayraq_10    = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1926).svg
 |bayraq2_10   = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg
 |başlanğıc_10 = 10 fevral 1921
 |son_10       = 7 avqust 1926
 |əvvəlki_10   = [[Eyyub Xanbudaqov]]
 |sonrakı_10   = ''Vəzifə ləğv edildi.''
 |vəzifə_11    = Dağlıq Qarabağ Vilayət İnqilab Komitəsinin sədr müavini
 |bayraq_11    = Unofficial coat of arms of the Azerbaijan SSR (1920-1921).gif
 |bayraq2_11   = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1920).svg
 |başlanğıc_11 = 1920
 |son_11       = 1920
 |sədr_11      = 
 |mükafatları  = 
}}

'''Mircəfər Abbas oğlu Bağırov''' ({{DVTY}}) — [[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi (1933–1953); [[Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti]]nin sədri (aprel–avqust 1953); [[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] [[Bakı|Bakı Şəhər]] Komitəsinin birinci katibi (1933–1950), [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]]nin sədri (1932–1933), Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti yanında Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsinin sədri (1926–1927, 1929–1930), [[Azərbaycan Fövqəladə Komissiyası]]nın sədri (1921–1926).

Onun hakimiyyət illəri Stalinin [[Böyük təmizləmə]] kampaniyası illərinə təsadüf edir. Onun adı Sovet ədəbiyyatında adətən 1930-cu illərin kütləvi repressiyaları ilə əlaqədar hallanır, adətən 1937-38 illərdəki repressiyalarda Bağırovun adı təşəbbüskar kimi göstərilir. Yenidəqurma dövrü və ondan sonrakı dövrün ədəbiyyatı M.Bağırovun baş verənlərə görə məsuliyyət dərəcəsinin aydın tərifini heç vaxt vermədi{{sfn|Исмаилов|2015|с=35}}. Azərbaycanın rəhbəri olduğu iyirmi il ərzində onun özü bütün təmizləmələrdən yan keçə bildi və müxtəlif xarakterli siyasi təhlükələri kifayət qədər uğurla dəf etdi&lt;ref&gt;{{книга
|автор        =
|заглавие     = ЦК ВКП(б) и региональные партийные комитеты. 1945-1953
|место        = М.
|издательство = РОССПЭН
|год          = 2004
|страницы     = 8—9
|isbn         =
}}&lt;/ref&gt;. İsveçli politoloq Svante Kornell onu &quot;azərbaycanlı Stalin&quot;, Sovet-Rusiya tarixi professoru D.Y.Furman isə &quot;azərbaycanlı Beriya&quot; adlandırmışdır.&lt;ref name=&quot;Furman&quot;&gt;{{статья
|автор    = [[Dmitri Furman]]
|заглавие = Несостоявшаяся революция. Политическая борьба в Азербайджане (1988—1993 годы)
|издание  = Дружба народов
|страницы = 152
|год      = 1994
|номер    = 4
|язык     = ru
}}&lt;/ref&gt;

== Həyatı və ailəsi ==
Mircəfər Bağırov 1896-cı il sentyabrın 17-də [[Bakı quberniyası]]nın [[Quba şəhəri]]ndə atası Mirabbas və anası Yaxşı xanımın kiçik övladı kimi [[azərbaycanlı]] dünyaya gəlmişdir. Böyük bacısı Seyid Məsumə 1883-cü anadan olmuşdur. Bağırovlar [[Şiəlik|şiə müsəlmanı]] idilər, bunu adın qarşısındakı &quot;Mir&quot; prefiksi də sübut edir ki, islamın bu cərəyanının müəyyən nümayəndələri onu daşımaq hüququna malik idilər (bu prefiks atasının, bütün doğma əmilərinin və hətta ögey əmilərinin adında mövcuddur). Bəzən M.Bağırovun özü, ölkədə hökm sürən ateizm şəraitində seyid mənşəyini ([[Məhəmməd]] peyğəmbərin nəslindən olduğunu) bəyan etmək istəməyərək, anketləri doldurarkən adın yalnız &quot;Cəfər&quot; hissəsini yazırdı.{{sfn|Исмаилов|2003|с=43—44}}

Mircəfər Bağırovun 2 övladı olub. O, [[Həştərxan]]da işləyərkən Mariya adlı bir zadəgan qızıyla{{mənbə göstər}} ailə qurur və bu nikahdan 1919-cu ildə [[Cahangir Bağırov|Cahangir (Vladimir)]] adlı oğulları dünyaya gəlir. 1926-cı ildə Mariya vəfat etmişdir.

M. Bağırov 1930-cu ildə Yevgeniya Mixaylovna ilə ailə qurur və bu nikahdan 1932-ci il avqustun 9-da ikinci oğlu Cen dünyaya gəlir. Böyük oğlu Cahangir (Vladimir) aviasiya məktəbində təhsil almış, [[İkinci dünya müharibəsi]]ndə pilot kimi iştirak etmiş və həlak olmuşdur. Digər oğlu professor, elmlər doktoru Cen Bağırov isə [[Bakı]]da 10-cu sinifə qədər 6 saylı məktəbdə təhsil alıb. Tiflisdə hərbi məktəbdə, 1951-ci ildə Moskvada Jukov adına Aviasiya Akademiyasında təhsil almış. 1953-cü ildən isə təhsilini Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda davam etdirmişdir.

== Təhsili ==
İlk təhsilini mollaxanada almışdır. 1907-ci ildə Quba şəhərindəki ibtidai məktəbə daxil olmuşdur. Məktəbi müvəffəqiyyətlə bitirən Mircəfər təhsilini Quba Ali ibtidai məktəbində davam etdirir. 1913-cü ildə məktəbi bitirib, Quba ziyalılarının topladığı pulla&lt;ref name=&quot;lent.az&quot;/&gt; Petrovski (Mahaçqala) şəhərinə gedərək Petrovsk 2 illik pedaqoji kursuna (rus dili müəllimliyi) daxil olmuşdur.

ÜİK(b)P MK qərarı ilə M. Bağırov 1930-cu ilin sentyabrında [[Moskva]]ya ÜİK(b)P MK yanında marksizm-leninizm kursunda oxumağa göndərilir. O, 1932-ci ilin fevralında kursu müvəffəqiyyətlə bitirmiş və ÜİK(b)P MK aparatında məsul təlimatçı təyin edilmişdir.

== Siyasi və ictimai fəaliyyəti ==

=== Erkən illəri ===
1915-ci ildə M. Bağırov əmək fəaliyyətinə gənc müəllim kimi Xudat stansiyasındakı kənd məktəbində başlamışdır. 1915–1917-ci illərdə M. Bağırov Nəcəfkənd, Quba şəhər məktəblərində müəllimlik etmişdir.

1917-ci il Fevral inqilabı dövründə M. Bağırov inqilabi fəaliyyətə başlamış, [[Quba]]da əsgər və kəndli deputatları sovetinin yaradılması, fəhlə və kəndli ittifaqının möhkəmlənməsi kimi bir sıra işlərdə iştirak etmişdir.

1918-ci ilin mart-may aylarından sonra M. Bağırov gizli fəaliyyətə keçir və [[Bakı]]ya gəlir. Bakıda sovet hakimiyyəti 1918-ci ildə yıxılır və M. Bağırov bu zaman Petrovun dəstəsinin qalıqları ilə birlikdə [[Həştərxan]]a gedir.

Bağırov 1919-cu ilin mart ayında Moskvada keçirilən I Kommunist Beynəlmiləl Konqresində iştirak etmiş və məşvərətçi səs hüququna sahib olan Azərbaycan kommunistlərini təmsil etmişdir&lt;ref&gt;{{Cite web |title=First Congress of the Communist International |url=http://www.marxists.org/history/international/comintern/1st-congress/delegates.htm |access-date=2010-12-15 |archive-date=2010-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619120148/http://www.marxists.org/history/international/comintern/1st-congress/delegates.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

==== Həştərxandakı fəaliyyəti ====
1918–1920-ci illərdə M. Bağırov Həştərxanda dəmir polkun partiya kollektivinin katibi, Birinci müsəlman polkunun hərbi komissarı, XI Ordunun Hərbi İnqilab Şurasının tapşırıqlarını yerinə yetirən işçi, xüsusi təyinatlı dəstənin hərbi komissarı, Qafqazda sovet hakimiyyəti qurulması üzrə Qafqaz bürosunun əməkdaşı, Qafqaz korpusu hərbi inqilabi şurasının müvəkkili vəzifələrində çalışmışdır.

Buradakı fəaliyyətinə görə 1920-ci ilin əvvəllərində RSFSR MİK tərəfindən Qırmızı bayraq ordeni ilə mükafatlandırılmışdır.

==== Dağlıq Qarabağdakı fəaliyyəti ====
Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra M. Bağırov Azərbaycan Müvəqqəti İnqilab Komitəsi tərəfindən Dağlıq Qarabağa göndərilir. O Dağlıq Qarabağ vilayət inqilab komitəsi sədrinin müavini və XI ordunun Hərbi inqilabi şurasının müvəkkili kimi&lt;ref&gt;[http://www.editor.az/analytic/1470.html Mircəfər Bağırovun fəaliyyətinin görünməyən tərəfləri] {{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; fəaliyyət göstərmiş və burada Azərbaycan ordusu hissələrinin tərkibində, Qarabağ qiyamının yatırılması prosesində iştirak etmişdir.

==== XI ordunun Hərbi İnqilabi Şurasının sərəncamında ====
1920–1921-ci illərdə XI ordunun Hərbi İnqilabi Şurasının sərəncamında olan M. Bağırov II briqadanın komandiri, I atıcı diviziyanın hərbi tribunalının, XI ordu Hərbi tribunalının səyyar sessiyasının sədri, Azərbaycan diviziyasının hərbi komissarı vəzifələrində çalışmışdır.{{mənbə göstər}}

=== Sonrakı fəaliyyəti ===
M. Bağırov 1921-ci il aprelin 2-də AzFK sədri təyin edilmiş ardınca, Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin tərkibinə seçilmişdir. O bu vəzifədə 1927-ci ilin sentyabrın ortalarına kimi çalışmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan xüsusi xidmət orqanlarının rəhbərləri. Bağırov Mir Cəfər Abbas oğlu |url=http://www.mns.gov.az/bagirovmirdjafar1_az.html |access-date=2010-12-15 |archive-date=2010-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125215701/http://mns.gov.az/bagirovmirdjafar1_az.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Bağırov eyni zamanda bu illərdə AzFK sədri olmaqla yanaşı, {{Mənbə göstərin müddətli|Azərbaycan Xalq Daxili İşlər Komissarı və Azərbaycan SSR XKS sədrinin müavini vəzifələrini də daşımışdır.|05|01|2023}}

1927–1928-ci illərdə [[Tiflis]] şəhərinə göndərilən M. Bağırov orada Zaqafqaziya su təsərrüfatı idarəsinin, 1928–1929-cu illərdə isə Zaqafqaziya kənd təsərrüfatı idarəsinin sədri vəzifəsində çalışmışdır.

Bağırov 1929-cu ilin sentyabrında Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsinin sədri təyin edilmiş və 1930-cu ilin sentyabrına kimi bu vəzifədə çalışmışdır.

Mircəfər Bağırov 1932-ci ilin axırlarında yenidən Bakıya göndərilir və həmin ilin oktyabrından 1933-cü ilin dekabrınadək Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinə sədr təyin olunur.

=== Birinci katib ===
[[Fayl:Bağırov Körpüsü.jpg|right|300px|thumb|İndiki [[Heydər Əliyev prospekti (Bakı)|Heydər Əliyev prospekti]]ndə yerləşən və 1950-ci illərin əvvəlində tikilən [[Bağırov körpüsü]] (1960)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=''Багировский мост.'' Автор: Дмитрий Купянский |url=http://www.klops.ru/forum/topic/1195-bagirovskii-most/ |access-date=2010-12-20 |archive-date=2021-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019212351/https://klops.ru/forum/topic/1195-bagirovskii-most |url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]

[[Fayl:Mirjafar_Baghirov_votes_for_parliamentary_elections.jpg|thumb|alt=Şəkil|Azərbaycan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Mir Cəfər Bağırov SSRİ Ali Sovetinə seçkilərdə səs verərkən]]


1933–1953-cü illərdə M. Bağırov Azərbaycan Kommunist Partiyası MK və BK-nın birinci katibi vəzifəsini daşımışdır. Vəzifədə olduğu müddətdə bir sıra işlər görülmüşdür.

==== Sənaye ====
Çalışdığı dövrdə bir sıra sənaye müəssisələrinin yaradılmasında müəyyən rolu olmuşdur. Buna misal olaraq, Bakı Elektrik maşınqayırma zavodu, Bakı Soyuducu kombinatı, Bakı biskvit fabriki, Qaradağ sement zavodu, Gəncə toxuculuq kombinatı, yağ-piy zavodu, Sumqayıt istilik elektrik stansiyası, Boru prokat zavodu və Sintetik kauçuk zavodu göstərilə bilər. Həmçinin bu dövrdə Lökbatan, Neft daşları, Zığ kimi neft yataqları kəşf olunmuş, [[Sumqayıt]], [[Mingəçevir]], [[Əli Bayramlı]], [[Daşkəsən]] kimi yeni sənaye məntəqələri salınmışdır. {{mənbə göstər}}

==== Tikinti ====
Bakıda Nazirlər Kabinetinin binası, hökumət evi, Nizami adına kinoteatr, Şəhriyar adına mədəniyyət evi, xalça muzeyi, Respublika stadionu və s. tikilib istifadəyə verilməsi Bağırovun dövrünə təsadüf edir.{{mənbə göstər}}

==== Təhsil ====
Mircəfər Bağırovun 1-ci katibliyi illərində Azərbaycan Elmlər Akademiyası və onun bir sıra institutları o cümlədən, Azərbaycan Politexnik İnstitutu istifadəyə verilmişdir.{{mənbə göstər}}

==== İkinci Dünya müharibəsi ====
[[İkinci Dünya müharibəsi]] zamanı M. Bağırov ön cəbhəni yanacaqla təmin etmək üçün Bakıda neft çıxarılması prosesini sürətləndirmiş, lakin əsas neft təminatçısı olan şəhərin düşmənə qarşı aviasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsində ciddi müvəffəqiyyət göstərə bilməmişdir. Marşal Qeorgi Jukov &quot;Xatirələr və düşüncələr&quot; adlı kitabında bu məqama toxunmuş və sovet silahlı qüvvələrinin ölkənin cənubundakı neft rayonlarını qorumaq iqtidarında olmadığını ifadə etmişdir. Həmçinin müəllif 1939–1941-ci illərdə sovet hərbi təyyarələrinin 70 faizi texniki göstəricilərinə görə adi alman təyyarələrindən geri qaldığını bildirmişdir.&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan/2014/05/140509_victory_day''İkinci Dünya müharibəsi: Qərbin Bakını bombalamaq planı'' BBC] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220321191741/https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan/2014/05/140509_victory_day |date=2022-03-21 }}{{ref-az}}&lt;/ref&gt;

=== Cənubi Azərbaycan məsələsi ===
Mircəfər Bağırov 1941-ci ildə Stalinə yazdığı məktubda, [[Polşa]] ərazilərinin [[Ukrayna]] və [[Belarusiya]] torpaqlarına birləşdirilməsi modelinə istinad edərək, İrandakı Azərbaycan əyalətlərinin Sovet Azərbaycanının tərkibinə daxil edilməsi təklifi ilə çıxış etmişdir.&lt;ref&gt;[http://www.1news.az/analytics/20090829104314684.html ''Несбывшаяся история Азербайджана в контексте пакта Молотова-Риббентропа.'' Джейхун Наджафов] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20211026013116/https://1news.az/analytics/20090829104314684.html |date=2021-10-26 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; SSRİ-nin Xarici İşlər üzrə Xalq Komissarı işləmiş [[Vyaçeslav Molotov]] da öz kitabında ovaxtkı Azərbaycan SSR rəhbərliyinin İranın azərbaycanlılar yaşayan hissəsinin Azərbaycana birləşdirilməsi üçün SSRİ rəhbərliyinə təzyiq göstərdiyini yazmışdı.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Чуев |first1=Феликс |title=140 бесед с Молотовым. Второй после Сталина |date=2022 |publisher=Litres |isbn=978-5-04-159061-1 |url=https://books.google.nl/books?id=4aeMDwAAQBAJ&amp;pg=PT335&amp;lpg=PT335&amp;dq=140+%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4+%D1%81+%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC+%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD&amp;source=bl&amp;ots=XA1sZlxbY2&amp;sig=ACfU3U3HDxy6RTtts-lri2ofRM7s4gw3Vg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiPh87Cz834AhWN7aQKHdy_DlwQ6AF6BAgXEAM#v=onepage&amp;q=140%20%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4%20%D1%81%20%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC%20%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD&amp;f=false |accessdate=27 iyun 2022 |language=ru |archive-date=2022-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627123006/https://books.google.nl/books?id=4aeMDwAAQBAJ&amp;pg=PT335&amp;lpg=PT335&amp;dq=140+%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4+%D1%81+%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC+%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD&amp;source=bl&amp;ots=XA1sZlxbY2&amp;sig=ACfU3U3HDxy6RTtts-lri2ofRM7s4gw3Vg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiPh87Cz834AhWN7aQKHdy_DlwQ6AF6BAgXEAM#v=onepage&amp;q=140%20%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4%20%D1%81%20%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC%20%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== DQMV məsələsi ===
1945-ci il noyabr ayının axırlarında M. Bağırov ÜIK(b)P MK katibi G. Malenkovdan bir məktub alır. Məktubda göstərilir ki, Ermənistan K(b)P MK katibi G. Arutunov ÜIK(b)P MK-da DQMV-in Ermənistan SSR-yə verilməsi məsələsinə baxılmasını təklif etmişdir. G. Malenkov Ermənistandan gələn məktubu M. Bağırova göndərmişdi. M. Bağırov məktubla tanış olduqdan sonra G. Malenkova 1945-ci il dekabrın 10-da cavab məktubu göndərmişdi. Məktubda DQMV yaradılması prosesi tarixi ətraflı göstərilməklə yanaşı qeyd olunurdu ki, DQMV Ermənistan SSR ilə həmsərhəd deyil, Ermənistan SSR ilə DQMV arasında əhalinin əksəriyyəti azərbaycanlılar olan Qubadlı, Kəlbəcər, Laçın, Dəstəfur (indiki Daşkəsən) rayonları yerləşir. M. Bağırov məktubda yazır:
{{Sitatın əvvəli}}
''&quot;Eyni zamanda ÜIK(b)P MK nəzərinə çatdırmağı lazım bilirik ki, DQMV-in Ermənistan SSR-in tərkibinə qatılması məsələsinə baxarkən, Azərbaycan SSR ilə bitişik və əhalisinin əksəriyyəti azərbaycanlılardan ibarət olan Ermənistan SSR-nin Əzizbəyov, Vedi, Qarabağlar rayonlarının Azərbaycan SSR-yə verilməsi məsələsinə də baxılmalıdır… Eyni zamanda Gürcüstan SSR-in Borçalı rayonunun Azərbaycan SSR-in tərkibinə qatılması məsələsinə də baxılmalıdır. Çünki əhalisi tamamilə azərbaycanlılardır və Azərbaycan SSR-lə bilavasitə yanaşıdır. Nəhayət, biz xahiş edirik, Dağıstan MSSR-in Dərbənd və Qasımkənd rayonları ərazisinin də Azərbaycan SSR tərkibinə daxil edilməsi məsələsinə də baxılsın. Keçmişdə Azərbaycanın bir hissəsi olmuş və Bakı quberniyasının tərkibinə daxil idi. Bu rayonların əhalisinin əksəriyyəti azərbaycanlılardan ibarətdir və onların əksəriyyəti heyvandarlıqla məşğuldur, ilin 9 ayını Azərbaycan ərazisində yaşayırlar&quot;''.&lt;ref&gt;[http://www.savash-az.com/doc/d_karabakh.htm ''Телеграмма Маленкова первому секретарю ЦК Компартии Азербайджана Мирджафару Багирову, его ответ Москве и справка МГБ Азербайджана генерал-майора Емельянова.''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304200127/http://www.savash-az.com/doc/d_karabakh.htm |date=2016-03-04 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
{{Sitatın sonu}}

=== Beriya ilə birlikdə ===
1953-cü il aprelin 18-də Azərbaycan KP MK-nın plenumu olmuş və plenumda bir sıra məsələlərlə yanaşı təşkilati məsələyə də baxılmışdır. Plenum M. Bağırovu Azərbaycan KP MK birinci katibi vəzifəsindən azad etmiş və Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədri təsdiq etmişdir, lakin dövlətə xain çıxmış L. Beriya ilə əlaqədar olaraq bir neçə aydan sonra M. Bağırova da münasibət dəyişmişdir.

1953-cü il iyulun 12–13-də Azərbaycan KP MK və Bakı Komitəsinin birləşmiş VI plenumu olmuşdur. Həmin plenumda 989 nəfər, demək olar ki, respublikanın əksər rəhbər işçiləri iştirak etmişlər. VI plenumda L. Beriya və M. Bağırovun məsələsi geniş müzakirə olunmuşdur. Plenumun M. Bağırov haqqında qərarında yazılır:
{{Sitatın əvvəli}}
''&quot;Beriya ilə əlaqədar yoldaş M. C. Bağırovun partiyaçıya yaraşmayan hərəkətlərini qəbul etmək və pisləmək. Beriya işi ilə əlaqədar partiyaçıya yaraşmayan hərəkətlərinə, partiya qarşısında qeyri-səmimiliyinə, öz işlərində böyük siyasi səhvlər buraxdığına görə M. Bağırovu Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədri vəzifəsindən götürmək və onu Azərbaycan KP MK bürosunun tərkibindən çıxarmaq&quot;''.
{{Sitatın sonu}}
Lavrenti Pavloviç Beriya Müsavat Partiyasına işlədiyi, Musavatçı, əks-kəşfiyyatda olduğu iddia edilir. 1953-cü ildə güllələnən Beriyaya qarşı ittiham maddələrindən biri onun müsavatçı olması ilə bağlıdır&lt;ref name=&quot;lent.az&quot;&gt;{{Cite web |title=Məmmədtağı Bağırov: &quot;1937-ci ildə Mircəfər Bağırovun özünü də həbs ediblər&quot; |url=http://www.lent.az/news.php?id=18158 |access-date=2010-11-25 |archive-date=2009-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091208022619/http://www.lent.az/news.php?id=18158 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Audrey L. Altstadt. [https://www.avetruthbooks.com/2017/11/audrey-l-altstadt-azerbaijani-turks-1992.html The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220521053048/https://www.avetruthbooks.com/2017/11/audrey-l-altstadt-azerbaijani-turks-1992.html|date=2022-05-21}}. Series: Hoover Institution Press Publication 410. Stanford, CA: Hoover Institution Press, Stanford University, 1992, p. 161. ISBN 0817991824&lt;/ref&gt;. Mircəfər Bağırovun 1920-ci illərdən Beriya ilə olan sıx münasibəti əsas gətirilərək Bağırovun bundan xəbəri olduğu güman edilirdi. Bu onun tutduğu vəzifələrdən azad edilərək həbs edilib, güllələnməsinə gətirib çıxarmışdır.

1954-cü il martın 13-də partiyadan çıxarılır&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://books.google.com/books?hl=ru&amp;id=DkYpdNEQmOAC&amp;dq=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%2C+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80#v=snippet&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80&amp;f=false |title=''Тайны ушедшего века: лжесвидетельства, фальсификации, компромат.'' Микалай Аляксандравич Зянькович, Николай Зенькович. Olma Media Group, 2004, Səh. 643. |access-date=2010-12-07 |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728221115/https://books.google.com/books?hl=ru&amp;id=DkYpdNEQmOAC&amp;dq=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2,+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80#v=snippet&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://books.google.com/books?id=o9I0SDET8jsC&amp;pg=PA35&amp;dq=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80+1895&amp;hl=ru&amp;ei=QBb-TLTuC5aP4gapu8G-CA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=3&amp;ved=0CDIQ6AEwAg#v=onepage&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%201895&amp;f=false |title=''Самые закрытые люди: энциклопедия биографий.'' Микалай Аляксандравич Зянькович. Olma Media Group, 2002, Səh. 35. |access-date=2010-12-07 |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728221127/https://books.google.com/books?id=o9I0SDET8jsC&amp;pg=PA35&amp;dq=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80+1895&amp;hl=ru&amp;ei=QBb-TLTuC5aP4gapu8G-CA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result#v=onepage&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%201895&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Nəticədə [[Azərbaycan]]dan xaricə təsərrüfat xarakterli işə göndərilmişdir. M. Bağırov 1953–1955-ci illərdə Kuybuşev neft idarəsi rəisinin müavini vəzifəsində çalışmışdır.

== Repressiya dövründəki fəaliyyəti ==
1937-ci il avqustun 5-də SSRİ NKVD-si bir qərarı çıxarır. Həmin qərara 3 nəfər – SSRİ daxili işlər naziri Yejov, Mikoyan və Stalin qol çəkib. Qərarda yazılıb ki, müsavatçılar, ittihadçılar, sosial-demokratlar, hümmətçilər, eyni zamanda menşeviklər və daşnaklar güllələnməlidir.&lt;ref name=&quot;lent.az&quot;/&gt; Bundan sonra M. Bağırovun fəaliyyətində 1937–1938-ci illər qara ləkə kimi iz buraxmışdır. Çünki bu illərdə Azərbaycanın minlərlə millətsevər alimi, şair və yazıçısı, partiya, dövlət xadimi və s. həbs edilmiş və güllələnmişdir. Bu repressiya təkcə onun deyil, həmin dövrdə [[SSRİ]] məkanında partiya, sovet və s. təşkilatlarda çalışanların əksəriyyətinin həyatında bir qara ləkə olaraq qalır. Bu işdə M. Bağırovun günahı olsa da, o partiya əsgəri kimi Ümumittifaq KP MK və SSRİ hökumətinin göstərişlərini, tələblərini yerinə yetirmişdir. Çünki o dövrdə &quot;vətən xainləri&quot;, &quot;əksinqilabçıları&quot;, &quot;xariclə əlaqələri olanları&quot; tapıb üzə çıxarmaq müttəfiq respublikalarda adi hal olmuş və plana çevrilmişdi.

[[Ceyhun bəy Hacıbəyli]]yə görə 1937-ci ilin oktyabr ayında keçirilən məhkəmələr Azərbaycan Sovet rəhbərliyinin təmizlənməsinin ən qızğın vaxtı idi. Bağırovdan başqa bir çox şəxs vəzifələrindən azad edilmiş və həbs edilmişdilər. Ceyhun bəy bildirir ki, sadəcə həqiqi milliyətçilər deyil, stalinizmin marksizimlə eyni olmadığını sübut edə biləcək marksist mütəfəkkirləri də aradan götürürdülər. Beriya ilə yaxın dostluğu olduğu üçün Bağırovdan başqa demək olar ki, bir çox köhnə bolşeviklər ortadan qaldırılmışdılar. Ceyhun bəyin yazdıqlarına görə o, Bağırovu Azərbaycandakı represiyalara görə günahkar hesab etmirdi, Ceyhun bəy onu Beriya ilə olan yaxın əlaqələrinə görə xilas olmuş potensial qurban kimi görürdü, lakin Bağırov represiyanın təməlini hazırlayan partiya qurultaylarında və 1937–1938-ci illərdə keçirilən məhkəmələrdə öz rəqiblərini ləkələməkdən və onlara qarşı ittihamlar irəli sürməkdən geri çəkilmirdi.&lt;ref&gt;''The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule.'' By Audrey L. Altstadt, Səh. 146.&lt;/ref&gt;

1937-ci ildə Mircəfər Bağırovun özünü də həbs ediblər, 10 gün ev dustağı olmuşdur.&lt;ref name=&quot;lent.az&quot;/&gt;

== Həbs olunması və güllələnməsi ==
1955-ci ildə həbsə alınıb, istintaqa cəlb olunmuş, Bakıda 12 – 26 aprel 1956-cı il tarixdə keçirilmiş məhkəmədə məhkəmənin hökmü ilə ən ağır cəzaya – güllələnməyə məhkum edilmiş və rəsmi məlumata görə hökm yerinə yetirilmişdir. Mircəfər Bağırovun məhkəməsi indiki &quot;Şəhriyar&quot; klubunda keçirilmişdir. [[Nürnberq]]də SSRİ-nin nümayəndəsi olmuş prokuror [[Roman Rudenko]] onun məhkəməsini aparmışdır.&lt;ref&gt;[http://www.ekspress.az/2009/11/12/get=2164 Vaqif Səmədoğlu: &quot;Bir günümü Mircəfər Bağırovla keçirdim…&quot;] {{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; M. Bağırovun bağışlanmaq haqqında sovet rəhbərliyinə müraciətləri rədd edilmişdir, lakin Sov. İKP MK siyasi bürosu iclaslarının sənədlərindən aydın olur ki, beynəlxalq vəziyyət mürəkkəb olduğundan Mikoyanın təklifi ilə bu qərarın icrası iki il dayandırılmışdır. Bununla belə, Azərbaycana güllələnmə haqqında qərarın qüvvədə qaldığı bildirilmişdir.

İttiham &quot;Bağırovun və onunla əlbir olanların&quot; 1936–1938-ci illərin repressiyalarında birbaşa iştirakını, günahsız insanların təqib olunmasını, istintaq işlərinə müdaxilə etməsini, öz siyasi rəqiblərini dövlətin repressiya aparatının vasitəsilə məhv etməsi faktlarını sübuta yetirmişdir. Bu işlərdən biri də &quot;[[“Ehtiyatda olan sağ-trotskiçi mərkəzinin əksinqilabi milliyətçi təşkilatı” rəhbərlərinin işi|Ehtiyatda olan sağ-trotskiçi mərkəzinin əks-inqilabi milliyətçi təşkilatı]]&quot; (ESMƏMT) rəhbərlərinin işi idi.&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/22355] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180210210653/http://istmat.info/node/22355|date=2018-02-10}}[http://bastainfo.com/az/2018/02/06/az%C9%99rbaycanda-dovl%C9%99t-terroru-%C9%99ksinqilabci-milliy%C9%99tci-t%C9%99skilatin-isi-1938-56/ Aydın Əlizadə. Azərbaycanda dövlət terroru: əks-inqilabçı milliyətçi təşkilatın işi (1938–56).] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180217141952/http://bastainfo.com/az/2018/02/06/az%C9%99rbaycanda-dovl%C9%99t-terroru-%C9%99ksinqilabci-milliy%C9%99tci-t%C9%99skilatin-isi-1938-56/|date=2018-02-17}}&lt;/ref&gt; Bu işin &quot;Bağırov və onunla əlbir olanlar&quot; tərəfindən saxtalaşdırılması və sifariş edilməsi; eləcə də məhbuslara işgəncələrin verilməsi, bu yolla da özlərini və başqalarını təqsirli bilməsinə məcbur edilməsi məhkəmə tərəfindən sübuta yetirilmişdir. Bu iş üzrə 1938-ci ildə &quot;32 rayon partiya komitəsi katibi 28 rayon icraiyyə komitəsi sədri, 15 xalq komissarı və onların müavinləri, 66 mühəndis, 88 Sovet ordusu və Hərbi-dəniz donanması komandiri, 8 professor və başqa səlahiyyətli şəxslər həbs edilərək güllələnmiş, ya da uzun müddətə azadlıqdan məhrum edilmişlər&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bağırov və başqalarının işi üzrə SSRİ Ali Məhməməsinin Hərbi Kollegiyasının 26 aprel 1956 il tarixli məhkəmə Hökmü // Siyasi büro və Beriyanın işi. Sənədlər toplusu. M.: Kuçkovo pole, 2012, s. 881–892. |url=http://istmat.info/node/22355 |access-date=2018-02-08 |archive-date=2018-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180210210653/http://istmat.info/node/22355 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ESMƏMT işi Bağırovun məhkəmə hökmünün mətnində xatırlanmışdır.

Onun həbsi əhali tərəfindən birmənalı qarşılanmamış və hətta bəzi etiraz aksiyalarına da səbəb olmuşdu. [[Cəmil Həsənli]]nin &quot;Azərbaycanda milli məsələ: həqiqətlər və müəmmalar (1956–1959)&quot; məqaləsində göstərilir ki, 1956-cı ilin mart ayının 9-da [[Tbilisi]]də Stalinin heykəlinin yanında keçirilən mitinqdə əsas tələblərdən biri Mikoyanın, Bulqaninin və Xruşşovun vəzifədən kənarlaşdırılması, digəri isə Azərbaycan KP MK-nın keçmiş birinci katibi M. C. Bağırovun həbsdən azad edilməsi idi.&lt;ref&gt;'''Cəmil Həsənli''', ''&quot;Azərbaycanda milli məsələ: həqiqətlər və müəmmalar (1956–1959)&quot;'', &quot;525-ci qəzet&quot;, 18 fevral 2006&lt;/ref&gt;

1980-ci illərdə xarici mətbuat və radioların yaydıqları məlumatlara görə Sibirdə həbsxanaların birində vəfat etmişdir, lakin o, hələ 1956-cı ilin aprelində SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyası tərəfindən ölüm cəzasına məhkum edildikdən bir qədər sonra, həmin ilin may ayında güllələnib.

Bağırov mühakimə olunduğu zaman cəmi 5–10 cümlə söyləyib ki, bu cümlələrdən biri belə olmuşdur: ''&quot;Mənim ən böyük səhvim Stalinə inanmağım olub&quot;''.&lt;ref&gt;[http://davam.az/index.php?newsid=256 İran adlı Türk Dövləti. '''davam.az'''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220328044550/http://davam.az/index.php?newsid=256 |date=2022-03-28 }}{{ref-az}}&lt;/ref&gt;

=== Vəfatı haqqında digər iddialar ===
Bəzi iddialara görə 17 may 1976-cı ildə [[Dalnoreçenski]]dəki ölümə məhkum edilənlərin düşərgəsində vəfat etmişdir. Elə orada da dəfn olunan Mircəfər Bağırovun məzarının nömrəsi 1684-dür. Həmin həbsxana rəisinin dediklərindən:
{{Sitatın əvvəli}}
''&quot;Ölümünə iki ay qalana qədər türmədə aşpaz işləyirdi. Çox da xəstə olmadı. Sakit-səssiz qoca idi. Eləcə də dünyadan köçdü. Srağagün, elə öldüyü gün də dəfn elədik…&quot;''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mircəfər Bağırovun 1684 nömrəli qəbiri |url=http://www.musavat.com/new/G%C3%BCnd%C9%99m/69420-M%C4%B0RC%C6%8FF%C6%8FR_BA%C4%9EIROVUN_1684_N%C3%96MR%C6%8FL%C4%B0_Q%C6%8FB%C4%B0R%C4%B0 |access-date=2010-12-13 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927135928/http://www.musavat.com/new/G%C3%BCnd%C9%99m/69420-M%C4%B0RC%C6%8FF%C6%8FR_BA%C4%9EIROVUN_1684_N%C3%96MR%C6%8FL%C4%B0_Q%C6%8FB%C4%B0R%C4%B0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
{{Sitatın sonu}}

=== Yasaqlanmış Bağırov ===
M. C. Bağırovun Azərbaycana rəhbərlik etdiyi dövr (1933–1953) [[XX əsr]] [[Azərbaycan tarixi]]nin ən ziddiyyətli və ən çətin dövrlərindən birini təşkil edir. Həmin ziddiyyətlərdən irəli gələrək uzun illər M. C. Bağırova aid kitab və məqalələr yazmaq yasaq edilmişdi. Hətta 1976-cı ildə nəşr olunmuş &quot;Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası&quot;nın 1-ci cildində 13 nəfər Bağırov soyadlı şəxs haqqında, o cümlədən Bağırov Ruben Xristoforoviç haqqında məlumat verilsə də, M. C. Bağırovun adı çəkilməmişdir.

Azərbaycanlı alim və tələbələrə 1920-ci illərdən 1957-yə kimi, yəni Mircəfər Bağırovun ölümünə qədər olan dövrün tarixi sənədlərini tədqiq etməyə icazə verilmirdi.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://books.google.com/books?id=h4N_dneMybQC&amp;pg=PA57&amp;dq=mir+jafar+baghirov&amp;hl=ru&amp;ei=NdQFTZqKG4nsOYjFwaYB&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CDgQ6AEwBA#v=onepage&amp;q=mir%20jafar%20baghirov&amp;f=false |title=''Aesopian literary dimensions of Azerbaijani literature of the Soviet period, 1920–1990.'' Maliheh S. Tyrrell. Səh. 12. |access-date=2010-12-13 |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728221115/https://books.google.com/books?id=h4N_dneMybQC&amp;pg=PA57&amp;dq=mir+jafar+baghirov&amp;hl=ru&amp;ei=NdQFTZqKG4nsOYjFwaYB&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result#v=onepage&amp;q=mir%20jafar%20baghirov&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Mükafatları ==
Mircəfər Bağırov dəfələrlə Sov. İKP MK, ZKÖK MK, Azərbaycan KP MK və bürolarının üzvü, plenumlarının, konfranslarının, qurultaylarının nümayəndəsi, SSRİ, ZSFSR və Azərbaycan MİK və Ali Sovetlərinin üzvü, qurultay və sessiyalarının deputatı seçilmişdir.

O Azərbaycan sənayesinin tərəqqisində, kənd təsərrüfatının inkişafında və mədəniyyətinin yüksəlməsində əldə etdiyi nailiyyətlərə görə hökumət tərəfindən 5 dəfə Lenin ordeni, 2 dəfə Qırmızı bayraq, 1 dərəcəli Vətən müharibəsi, Qırmızı Əmək Bayrağı, Azərbaycan Qırmızı Əmək Bayrağı ordenləri və müxtəlif medallarla təltif edilmişdir.

== İrsi ==
2026-cı ildə Mir Cəfər Bağırovun iş otağına aid olduğu iddia edilən mebel 18 min manata satışa çıxarılıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-19 |title=Mircəfər Bağırovun əşyası 18 min manata satılır |url=https://oxu.az/cemiyyet/mircefer-bagirovun-esyasi-18-min-manata-satilir |access-date=2026-01-19 |website=Oxu.az |language=az}}&lt;/ref&gt;

== Filmoqrafiya ==
[[Azərbaycan kinosu]]nda ilk dəfə Mircəfər Bağırovun obrazı [[Bakının işıqları (film, 1950)]] filmində yaradılmışdır. Həmin filmdə Mir Cəfər Bağırov obrazını [[Rza Təhmasib]] canlandırmışdır. Filmə baxış keçiriləndə Mircəfər Bağırov öz obrazının ifasından narazı qalaraq demişdi: ''&quot;Təhmasib məni yaltaq eləyib. Mən yaltaq olmamışam.&quot;''&lt;ref&gt;[http://www.kinozal.az/site/?name=kinoview&amp;kino_id=50 &quot;Bakının işıqları&quot; filmi haqqında] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110927144939/http://www.kinozal.az/site/?name=kinoview&amp;kino_id=50 |date=2011-09-27 }}{{ref-az}}&lt;/ref&gt;
* [[Bakının işıqları (film, 1950)]]
* [[Qəzəlxan (film, 1991)]]
* Qırmızı terror və ya Mircəfər Bağırov (film, 1999)
* [[Qeybdən gələn səs (film, 2002)]]
* [[Tənha bülbülün rəqsi (film, 2003)]]
* [[Cavid ömrü (film, 2007)]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|2}}

== Ədəbiyyat ==
* Azərbaycan Respublikası Siyasi Partiyalar və İctimai Hərəkatlar Dövlət Arxivi, f.1, siy.74, iş 129, 130; 134; 135; 335; siy.169, iş 249; siy.277, iş 17, 21; siy.405, iş 3188.
* ''Большая Советская Энциклопедия''. Второе издание. М., 1950.
* &quot;[[Xalq qəzeti|Kommunist]]&quot; qəz., 1946, 25 yanvar, № 19; 3 fevral, № 25; 1950, 1 mart, № 43.
* Gürcüstan Respublikası Dövlət Ən yeni tarix Arxivi, f.607, siy.2, iş 282.
* Российский Государственный Архив Социально-Политической Истории (РГАСПИ), ф.3, оп.8, д.388, л.16–18; оп.10, д.70, л.2; оп.10, д.207, л.2; оп.12, д.1004, л.37–42а-б; оп.14, д.23, л.3; оп.14, д.24, л.17; оп.14, д.25, л.96–98.
* {{Kitab3|il=1993|adı=Mir Cəfər Bağırovun məhkəməsi (arxiv materialları)|nəşriyyat=Yazıçı|yer=Bakı|cavabdeh=(tərtibçi . N. Rüstəmli, T. Alıyev ; tərc. ed. N. Rüstəmli)}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Cəmil Həsənli]]|il=1998|ref=Həsənli|adı=Güney Azərbaycan: Tehran-Bakı-Moskva arasında (1939-1945)|nəşriyyat=Diplomat|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Эльдар Исмаилов]]|il=2003|ref=Исмаилов|adı=Власть и народ. Послевоенный сталинизм в Азербайджане (1945-1953)|nəşriyyat=Адильоглы|yer=Баку}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|adı=Baş tutmamış çevriliş|il=2003|nəşriyyat=El-ALİiance|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Musa Qasımlı]], Cavid Hüseynov|il=2005|ref=Qasımlı, Hüseynov|adı=Azərbaycanın baş nazirləri|nəşriyyat=Adiloğlu|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Эльдар Исмаилов]]|il=2006|ref=Исмаилов|adı=Азербайджан: 1953-1956 первые годы &quot;Оттепели&quot;|nəşriyyat=Адилоглы|yer=Баку}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Teyyub Qurban]]|adı=Düşmənlərindən güclü şəxsiyyət|yer=Bakı|il=2006|nəşriyyat=Şirvannəşr|ref=Qurban}}
* {{Kitab3|adı=Mir Cəfər Bağırov xatirələrdə|yer=Bakı|il=2006|nəşriyyat=Nurlan}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2007|ref=Məmmədov|adı=Mir Cəfər Abbas oğlu Bağırov. Tərcümeyi-hala dair ştrixlər, yaxud tarixin həqiqəti-həqiqətin tarixi|nəşriyyat=Nurlan|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2008|ref=Məmmədov|adı=Mir Cəfər Bağırov: Xruşşovun qərəzli və sifarişli Bakı divanxanası|nəşriyyat=Şəms|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Cəfər Cəfərov (tarixçi)|Cəfər Cəfərov]]|il=2008|ref=Cəfərov|adı=Azərbaycan kəndi kollektivləşmə illərində (1920-ci illərin sonu - 30-cu illər)|nəşriyyat=Elm|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=Hacı Xaliq Əhmədzadə|ref=Əhmədzadə|il=2009|nəşriyyat=R. N.|yer=Bakı|adı=Diktatorların bilinməyən sirləri}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|il=2010|nəşriyyat=MBM|yer=Bakı|ref=Məmmədov|adı=Mir Cəfər Bağırov. Açılmamış səhifələr}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|adı=Mir Cəfər Bağırov. Tam məxfi|il=2012|nəşriyyat=Elgün|yer=Bakı|ref=Məmmədov}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|il=2014|ref=Məmmədov|adı=Bağırov və Beriya. Məxfi protokollar|nəşriyyat=Qələm|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2014|ref=Məmmədov|adı=M. C. Bağırov İ. Stalinin vəfatından sonrakı dövrdə Kreml ixtilafları burulğanında (iyul 1953-aprel 1956-cı illər)|nəşriyyat=Şəms|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Эльдар Исмаилов]]|il=2015|ref=Исмаилов|adı=История &quot;большого террора&quot; в Азербайджане|nəşriyyat=РОССПЭН|yer=Москва}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2016|ref=Məmmədov|adı=Azərbaycan SSR-in onun siyasi rəhbəri M. C. Bağırovun Böyük Vətən Müharibəsi illərində SSRİ-nin müdafiəsində müstəsna rolu (22 iyun 1941 - 9 may 1945-ci illər)|nəşriyyat=Şəms|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2017|ref=Məmmədov|adı=Sovet Azərbaycanı Kreml orbitində (iyun 1945-iyul 1953-cü illər)|nəşriyyat=Şəms|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Eldar İsmayılov]]|il=2019|ref=İsmayılov|adı=Azərbaycanda &quot;Böyük terror&quot;un tarixi|nəşriyyat=ADPU-nun mətbəəsi|yer=Bakı|cavabdeh=(rus dilindən tərc. ed. Ş. Məmmədova)}}
* {{Kitab3|müəllif=Şəlalə Məmmədova|il=2020|ref=Məmmədova|adı=Cənubi Qafqaz XX əsrin 20-30-cu illərində (Azərbaycan məsələləri)|nəşriyyat=RS poliqraf|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|il=2021|ref=Məmmədov|adı=Mir Cəfər Bağırov. Siyasi portret|nəşriyyat=Zərdabi Nəşr MMC|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=Şəlalə Məmmədova|il=2022|ref=Məmmədov|adı=Yaddaşımızdakı tarix Stalindən sonrakı Azərbaycan|nəşriyyat=Elm və təhsil|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|il=2023|ref=Məmmədov|adı=Böyük Azərbaycan naminə Bağır Seyidzadə|nəşriyyat=İmza|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Cəmil Həsənli]]|il=2023|ref=Həsənli|adı=Güney Azərbaycan: tarixin yol ayrıcında (1939-1945)|nəşriyyat=Qanun|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Eldar İsmayılov]]|il=2024|ref=İsmayılov|adı=Azərbaycanda &quot;Böyük terror&quot;un tarixi|nəşriyyat=Qanun|yer=Bakı|cavabdeh=(tərc. Ş. Məmmədova)}}
* {{Kitab3|il=2024|adı=Mir Cəfər Bağırovun məhkəməsi (MTN-nin arxiv materialları əsasında)|nəşriyyat=Kosmo|yer=Bakı|cavabdeh=(tərt. ed.: N. Rüstəmli (ruscadan tərc.), T. Adıyev)}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Cəmil Həsənli]]|il=2025|ref=Həsənli|adı=Bağırovdan sonrakı Azərbaycan: Ümidlər və illüziyalar (1953–1959)|nəşriyyat=Qanun|yer=Bakı}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://www.mns.gov.az/bagirovmirdjafar2_az.html Azərbaycan Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20070228105747/http://www.mns.gov.az/bagirovmirdjafar2_az.html |date=2007-02-28 }}{{ref-az}}
* [http://www.azerbaijan.az/_StatePower/_MinistersCabinet/ministersCabinet_11_a.html#2 Azərbaycan xüsusi xidmət orqanlarının rəhbərləri] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190312072103/http://www.azerbaijan.az/_StatePower/_MinistersCabinet/ministersCabinet_11_a.html#2 |date=2019-03-12 }}{{ref-az}}
* [http://www.trend.az/life/master/1528615.html Немного о Мир-Джафаре Багирове]{{ref-ru}}
* [http://kulis.az/xeber_Ba%C4%9F%C4%B1rovun_varisi-_%E2%80%9CMirc%C9%99f%C9%99r_S%C9%99m%C9%99d_Vur%C4%9Funa_ev_vermi%C5%9Fdi%E2%80%9D__1104.html Bağırovun varisi: &quot;Mircəfər Səməd Vurğuna ev vermişdi&quot;] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110712012506/http://kulis.az/xeber_Ba%C4%9F%C4%B1rovun_varisi-_%E2%80%9CMirc%C9%99f%C9%99r_S%C9%99m%C9%99d_Vur%C4%9Funa_ev_vermi%C5%9Fdi%E2%80%9D__1104.html |date=2011-07-12 }}{{ref-az}}
* [http://www.hrono.ru/biograf/bio_b/bagirov_mda.php БИОГРАФИЧЕСКИЙ УКАЗАТЕЛЬ: Багиров Мир Джафар Аббасович.]{{ref-ru}}
* [http://www.knowbysight.info/BBB/01187.asp Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898–1991: Багиров Мир Джафар Аббас оглы.]{{ref-ru}}
* [http://lent.az/news.php?id=18158 Məmmədtağı Bağırov: &quot;1937-ci ildə Mircəfər Bağırovun özünü də həbs ediblər&quot;] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20091208022619/http://www.lent.az/news.php?id=18158 |date=2009-12-08 }}{{ref-az}}
* [https://modern.az/musahibe/33720/sabiq-prokuror-mircefer-bairov-menim-yanimda-dedi-ki-onu-gullelemek-yox-saqqalamaq-lazimdir-msahibe/ Sabiq prokuror: &quot;Mircəfər Bağırov mənim yanımda dedi ki, onu güllələmək yox, şaqqalamaq lazımdır&quot; — MÜSAHİBƏ]{{ref-az}}
{{Azərbaycan dövlət başçıları}}
{{Azərbaycanın baş nazirləri}}
{{Azərbaycanın daxili işlər nazirləri}}
{{Azərbaycanın xüsusi xidmət orqanlarının rəhbərləri}}
{{Bakı şəhərinin rəhbərləri}}
{{Kommunizm Azərbaycanda}}{{Azərbaycanda Stalin repressiyaları}}

[[Kateqoriya:Mircəfər Bağırov]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan siyasətçiləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədrləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı dövlət xadimləri]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin I çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin II çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin III çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədrləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan ateistləri]]
[[Kateqoriya:Quba qəzasında doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Edam olunmuş azərbaycanlılar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Kommunist Partiyası Bakı Şəhər Komitəsinin birinci katibləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi bürosunun üzvləri]]
[[Kateqoriya:Ümumittifaq Kommunist (bolşeviklər) Partiyası Zaqafqaziya Diyar Komitəsinin üçüncü katibləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR xalq daxili işlər komissarları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı məhbuslar və məhkumlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin VIII çağırış üzvləri]]
[[Kateqoriya:Bəraət almayanlar]]
[[Kateqoriya:SSRİ-də güllələnənlər]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvləri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Siyasi Bürosu üzvlüyünə namizədlər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan inqilabçıları]]
[[Kateqoriya:Sov.İKP-nin XIX qurultayının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:ÜİK(b)P-nin XVIII qurultayının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:ÜİK(b)P-nin XVII qurultayının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvlüyünə namizədlər]]
[[Kateqoriya:ÜİK(b)P-nin XVIII konfransının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:Rusiyada vətəndaş müharibəsi iştirakçıları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin İttifaq Sovetinin I çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin üzvləri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvlüyündən xaric edilənlər]]
[[Kateqoriya:Məzarı köçürülənlər]]
[[Kateqoriya:Bolşeviklər]]
[[Kateqoriya:Edam olunmuş siyasətçilər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan pedaqoqları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanın xüsusi xidmət orqanları rəhbərləri]]
[[Kateqoriya:SSRİ respublikalarının Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibləri]]
[[Kateqoriya:Repressiyaya uğramış XDİK əməkdaşları]]</text>
      <sha1>ng9wpii3w7kr9naet2s4ql2axswx5o6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042167</id>
      <parentid>9042165</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:23:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Verman1</username>
        <id>21873</id>
      </contributor>
      <comment>/* Həyatı və ailəsi */</comment>
      <origin>9042167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49997" sha1="hx8xtlqj2ojm2xod1hc8xmvl0sssrsx" xml:space="preserve">{{Eyni soyad|Bağırov}}
{{Mənbə azlığı}}
{{tərəfli}}
{{Vəzifəli şəxs
 |vəzifə       = [[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi
 |bayraq       = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940–1978).svg
 |bayraq2      = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1952–1956).svg
 |başlanğıc    = 10 dekabr 1933
 |son          = 18 aprel 1953
 |əvvəlki      = [[Ruben Rubenov]]
 |sonrakı      = [[Mir Teymur Yaqubov]]
 |vəzifə_1     = [[Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədri]]
 |bayraq_1     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940–1978).svg
 |bayraq2_1    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1952–1956).svg
 |başlanğıc_1  = 18 aprel 1953
 |son_1        = 17 avqust 1953
 |əvvəlki_1    = [[Teymur Quliyev (dövlət xadimi)|Teymur Quliyev]]
 |sonrakı_1    = [[Teymur Quliyev (dövlət xadimi)|Teymur Quliyev]]
 |vəzifə_2     = [[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] [[Bakı|Bakı Şəhər]] Komitəsinin birinci katibi
 |bayraq_2     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940–1978).svg
 |bayraq2_2    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940–1952).svg
 |başlanğıc_2  = 10 dekabr 1933
 |son_2        = 1950
 |əvvəlki_2    = 
 |sonrakı_2    = Rzaquliyev
 |vəzifə_3     = [[Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası|Ümumittifaq Kommunist (bolşeviklər) Partiyası]] Zaqafaziya Diyar Komitəsinin üçüncü katibi
 |bayraq_3     = Emblem_of_the_Transcaucasian_SFSR_(1930-1936).svg
 |bayraq2_3    = Flag_of_the_Transcaucasian_SFSR.svg
 |başlanğıc_3  = dekabr 1933
 |son_3        = 15 yanvar 1934
 |əvvəlki_3    = [[Ruben Rubenov]]
 |sonrakı_3    = ''Vəzifə ləğv edildi.''
 |başlıq1_3    = Birinci katib
 |mətn1_3      = [[Lavrenti Beriya]]
 |vəzifə_4     = [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]]nin sədri
 |bayraq_4     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1931–1937).svg
 |bayraq2_4    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1931-1937).svg
 |başlanğıc_4  = 23 oktyabr 1932
 |son_4        = 12 dekabr 1933
 |əvvəlki_4    = [[Dadaş Bünyadzadə]]
 |sonrakı_4    = [[Hüseyn Rəhmanov]]
 |vəzifə_5     = [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]] yanında Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsinin sədri
 |bayraq_5     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1926).svg
 |bayraq2_5    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg
 |başlanğıc_5  = 7 sentyabr 1929
 |son_5        = 6 avqust 1930
 |əvvəlki_5    = [[Novruz Rizayev]]
 |sonrakı_5    = [[Mixail Frinovski]]
 |başlanğıc_6  = 7 avqust 1926
 |son_6        = 22 may 1927
 |əvvəlki_6    = ''Vəzifə təsis edildi.''
 |sonrakı_6    = [[Novruz Rizayev]]
 |vəzifə_7     = Zaqafqaziya Su Təsərrüfatı İdarəsinin rəisi
 |bayraq_7     = Emblem_of_the_Transcaucasian_SFSR_(1930-1936).svg
 |bayraq2_7    = Flag_of_the_Transcaucasian_SFSR.svg
 |başlanğıc_7  = May 1927
 |son_7        = ?
 |əvvəlki_7    = 
 |sonrakı_7    = 
 |vəzifə_8     = [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]] sədrinin müavini
 |bayraq_8     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1926).svg
 |bayraq2_8    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg
 |başlanğıc_8  = 7 avqust 1926
 |son_8        = 22 may 1927
 |əvvəlki_8    = 
 |sonrakı_8    = 
 |sədr_8       = [[Qəzənfər Musabəyov]]
 |vəzifə_9     = Azərbaycan SSR xalq daxili işlər komissarı
 |bayraq_9     = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1926).svg
 |bayraq2_9    = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg
 |başlanğıc_9  = 5 oktyabr 1921
 |son_9        = 1926
 |əvvəlki_9    = [[Həmid Sultanov]]
 |sonrakı_9    = [[Əli Məmmədov (siyasətçi, 1900)|Əli Məmmədov]]
 |vəzifə_10    = [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]] yanında [[Azərbaycan Fövqəladə Komissiyası]]nın sədri
 |bayraq_10    = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1926).svg
 |bayraq2_10   = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg
 |başlanğıc_10 = 10 fevral 1921
 |son_10       = 7 avqust 1926
 |əvvəlki_10   = [[Eyyub Xanbudaqov]]
 |sonrakı_10   = ''Vəzifə ləğv edildi.''
 |vəzifə_11    = Dağlıq Qarabağ Vilayət İnqilab Komitəsinin sədr müavini
 |bayraq_11    = Unofficial coat of arms of the Azerbaijan SSR (1920-1921).gif
 |bayraq2_11   = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1920).svg
 |başlanğıc_11 = 1920
 |son_11       = 1920
 |sədr_11      = 
 |mükafatları  = 
}}

'''Mircəfər Abbas oğlu Bağırov''' ({{DVTY}}) — [[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi (1933–1953); [[Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti]]nin sədri (aprel–avqust 1953); [[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] [[Bakı|Bakı Şəhər]] Komitəsinin birinci katibi (1933–1950), [[Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti]]nin sədri (1932–1933), Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti yanında Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsinin sədri (1926–1927, 1929–1930), [[Azərbaycan Fövqəladə Komissiyası]]nın sədri (1921–1926).

Onun hakimiyyət illəri Stalinin [[Böyük təmizləmə]] kampaniyası illərinə təsadüf edir. Onun adı Sovet ədəbiyyatında adətən 1930-cu illərin kütləvi repressiyaları ilə əlaqədar hallanır, adətən 1937-38 illərdəki repressiyalarda Bağırovun adı təşəbbüskar kimi göstərilir. Yenidəqurma dövrü və ondan sonrakı dövrün ədəbiyyatı M.Bağırovun baş verənlərə görə məsuliyyət dərəcəsinin aydın tərifini heç vaxt vermədi{{sfn|Исмаилов|2015|с=35}}. Azərbaycanın rəhbəri olduğu iyirmi il ərzində onun özü bütün təmizləmələrdən yan keçə bildi və müxtəlif xarakterli siyasi təhlükələri kifayət qədər uğurla dəf etdi&lt;ref&gt;{{книга
|автор        =
|заглавие     = ЦК ВКП(б) и региональные партийные комитеты. 1945-1953
|место        = М.
|издательство = РОССПЭН
|год          = 2004
|страницы     = 8—9
|isbn         =
}}&lt;/ref&gt;. İsveçli politoloq Svante Kornell onu &quot;azərbaycanlı Stalin&quot;, Sovet-Rusiya tarixi professoru D.Y.Furman isə &quot;azərbaycanlı Beriya&quot; adlandırmışdır.&lt;ref name=&quot;Furman&quot;&gt;{{статья
|автор    = [[Dmitri Furman]]
|заглавие = Несостоявшаяся революция. Политическая борьба в Азербайджане (1988—1993 годы)
|издание  = Дружба народов
|страницы = 152
|год      = 1994
|номер    = 4
|язык     = ru
}}&lt;/ref&gt;

== Həyatı və ailəsi ==
Mircəfər Bağırov 1896-cı il sentyabrın 17-də [[Bakı quberniyası]]nın [[Quba şəhəri]]ndə atası Mirabbas və anası Yaxşı xanımın kiçik övladı kimi [[azərbaycanlı]] dünyaya gəlmişdir. Böyük bacısı Seyid Məsumə 1883-cü anadan olmuşdur. Bağırovlar [[Şiəlik|şiə müsəlmanı]] idilər, bunu adın qarşısındakı &quot;Mir&quot; prefiksi də sübut edir ki, islamın bu cərəyanının müəyyən nümayəndələri onu daşımaq hüququna malik idilər (bu prefiks atasının, bütün doğma əmilərinin və hətta ögey əmilərinin adında mövcuddur). Bəzən M.Bağırovun özü, ölkədə hökm sürən ateizm şəraitində seyid mənşəyini ([[Məhəmməd]] peyğəmbərin nəslindən olduğunu) bəyan etmək istəməyərək, anketləri doldurarkən adını yalnız &quot;Cəfər&quot; olaraq yazırdı.{{sfn|Исмаилов|2003|с=43—44}}

Mircəfər Bağırovun 2 övladı olub. O, [[Həştərxan]]da işləyərkən Mariya adlı bir zadəgan qızıyla{{mənbə göstər}} ailə qurur və bu nikahdan 1919-cu ildə [[Cahangir Bağırov|Cahangir (Vladimir)]] adlı oğulları dünyaya gəlir. 1926-cı ildə Mariya vəfat etmişdir.

M. Bağırov 1930-cu ildə Yevgeniya Mixaylovna ilə ailə qurur və bu nikahdan 1932-ci il avqustun 9-da ikinci oğlu Cen dünyaya gəlir. Böyük oğlu Cahangir (Vladimir) aviasiya məktəbində təhsil almış, [[İkinci dünya müharibəsi]]ndə pilot kimi iştirak etmiş və həlak olmuşdur. Digər oğlu professor, elmlər doktoru Cen Bağırov isə [[Bakı]]da 10-cu sinifə qədər 6 saylı məktəbdə təhsil alıb. Tiflisdə hərbi məktəbdə, 1951-ci ildə Moskvada Jukov adına Aviasiya Akademiyasında təhsil almış. 1953-cü ildən isə təhsilini Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda davam etdirmişdir.

== Təhsili ==
İlk təhsilini mollaxanada almışdır. 1907-ci ildə Quba şəhərindəki ibtidai məktəbə daxil olmuşdur. Məktəbi müvəffəqiyyətlə bitirən Mircəfər təhsilini Quba Ali ibtidai məktəbində davam etdirir. 1913-cü ildə məktəbi bitirib, Quba ziyalılarının topladığı pulla&lt;ref name=&quot;lent.az&quot;/&gt; Petrovski (Mahaçqala) şəhərinə gedərək Petrovsk 2 illik pedaqoji kursuna (rus dili müəllimliyi) daxil olmuşdur.

ÜİK(b)P MK qərarı ilə M. Bağırov 1930-cu ilin sentyabrında [[Moskva]]ya ÜİK(b)P MK yanında marksizm-leninizm kursunda oxumağa göndərilir. O, 1932-ci ilin fevralında kursu müvəffəqiyyətlə bitirmiş və ÜİK(b)P MK aparatında məsul təlimatçı təyin edilmişdir.

== Siyasi və ictimai fəaliyyəti ==

=== Erkən illəri ===
1915-ci ildə M. Bağırov əmək fəaliyyətinə gənc müəllim kimi Xudat stansiyasındakı kənd məktəbində başlamışdır. 1915–1917-ci illərdə M. Bağırov Nəcəfkənd, Quba şəhər məktəblərində müəllimlik etmişdir.

1917-ci il Fevral inqilabı dövründə M. Bağırov inqilabi fəaliyyətə başlamış, [[Quba]]da əsgər və kəndli deputatları sovetinin yaradılması, fəhlə və kəndli ittifaqının möhkəmlənməsi kimi bir sıra işlərdə iştirak etmişdir.

1918-ci ilin mart-may aylarından sonra M. Bağırov gizli fəaliyyətə keçir və [[Bakı]]ya gəlir. Bakıda sovet hakimiyyəti 1918-ci ildə yıxılır və M. Bağırov bu zaman Petrovun dəstəsinin qalıqları ilə birlikdə [[Həştərxan]]a gedir.

Bağırov 1919-cu ilin mart ayında Moskvada keçirilən I Kommunist Beynəlmiləl Konqresində iştirak etmiş və məşvərətçi səs hüququna sahib olan Azərbaycan kommunistlərini təmsil etmişdir&lt;ref&gt;{{Cite web |title=First Congress of the Communist International |url=http://www.marxists.org/history/international/comintern/1st-congress/delegates.htm |access-date=2010-12-15 |archive-date=2010-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619120148/http://www.marxists.org/history/international/comintern/1st-congress/delegates.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

==== Həştərxandakı fəaliyyəti ====
1918–1920-ci illərdə M. Bağırov Həştərxanda dəmir polkun partiya kollektivinin katibi, Birinci müsəlman polkunun hərbi komissarı, XI Ordunun Hərbi İnqilab Şurasının tapşırıqlarını yerinə yetirən işçi, xüsusi təyinatlı dəstənin hərbi komissarı, Qafqazda sovet hakimiyyəti qurulması üzrə Qafqaz bürosunun əməkdaşı, Qafqaz korpusu hərbi inqilabi şurasının müvəkkili vəzifələrində çalışmışdır.

Buradakı fəaliyyətinə görə 1920-ci ilin əvvəllərində RSFSR MİK tərəfindən Qırmızı bayraq ordeni ilə mükafatlandırılmışdır.

==== Dağlıq Qarabağdakı fəaliyyəti ====
Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra M. Bağırov Azərbaycan Müvəqqəti İnqilab Komitəsi tərəfindən Dağlıq Qarabağa göndərilir. O Dağlıq Qarabağ vilayət inqilab komitəsi sədrinin müavini və XI ordunun Hərbi inqilabi şurasının müvəkkili kimi&lt;ref&gt;[http://www.editor.az/analytic/1470.html Mircəfər Bağırovun fəaliyyətinin görünməyən tərəfləri] {{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; fəaliyyət göstərmiş və burada Azərbaycan ordusu hissələrinin tərkibində, Qarabağ qiyamının yatırılması prosesində iştirak etmişdir.

==== XI ordunun Hərbi İnqilabi Şurasının sərəncamında ====
1920–1921-ci illərdə XI ordunun Hərbi İnqilabi Şurasının sərəncamında olan M. Bağırov II briqadanın komandiri, I atıcı diviziyanın hərbi tribunalının, XI ordu Hərbi tribunalının səyyar sessiyasının sədri, Azərbaycan diviziyasının hərbi komissarı vəzifələrində çalışmışdır.{{mənbə göstər}}

=== Sonrakı fəaliyyəti ===
M. Bağırov 1921-ci il aprelin 2-də AzFK sədri təyin edilmiş ardınca, Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin tərkibinə seçilmişdir. O bu vəzifədə 1927-ci ilin sentyabrın ortalarına kimi çalışmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan xüsusi xidmət orqanlarının rəhbərləri. Bağırov Mir Cəfər Abbas oğlu |url=http://www.mns.gov.az/bagirovmirdjafar1_az.html |access-date=2010-12-15 |archive-date=2010-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125215701/http://mns.gov.az/bagirovmirdjafar1_az.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Bağırov eyni zamanda bu illərdə AzFK sədri olmaqla yanaşı, {{Mənbə göstərin müddətli|Azərbaycan Xalq Daxili İşlər Komissarı və Azərbaycan SSR XKS sədrinin müavini vəzifələrini də daşımışdır.|05|01|2023}}

1927–1928-ci illərdə [[Tiflis]] şəhərinə göndərilən M. Bağırov orada Zaqafqaziya su təsərrüfatı idarəsinin, 1928–1929-cu illərdə isə Zaqafqaziya kənd təsərrüfatı idarəsinin sədri vəzifəsində çalışmışdır.

Bağırov 1929-cu ilin sentyabrında Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsinin sədri təyin edilmiş və 1930-cu ilin sentyabrına kimi bu vəzifədə çalışmışdır.

Mircəfər Bağırov 1932-ci ilin axırlarında yenidən Bakıya göndərilir və həmin ilin oktyabrından 1933-cü ilin dekabrınadək Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinə sədr təyin olunur.

=== Birinci katib ===
[[Fayl:Bağırov Körpüsü.jpg|right|300px|thumb|İndiki [[Heydər Əliyev prospekti (Bakı)|Heydər Əliyev prospekti]]ndə yerləşən və 1950-ci illərin əvvəlində tikilən [[Bağırov körpüsü]] (1960)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=''Багировский мост.'' Автор: Дмитрий Купянский |url=http://www.klops.ru/forum/topic/1195-bagirovskii-most/ |access-date=2010-12-20 |archive-date=2021-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019212351/https://klops.ru/forum/topic/1195-bagirovskii-most |url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]

[[Fayl:Mirjafar_Baghirov_votes_for_parliamentary_elections.jpg|thumb|alt=Şəkil|Azərbaycan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Mir Cəfər Bağırov SSRİ Ali Sovetinə seçkilərdə səs verərkən]]


1933–1953-cü illərdə M. Bağırov Azərbaycan Kommunist Partiyası MK və BK-nın birinci katibi vəzifəsini daşımışdır. Vəzifədə olduğu müddətdə bir sıra işlər görülmüşdür.

==== Sənaye ====
Çalışdığı dövrdə bir sıra sənaye müəssisələrinin yaradılmasında müəyyən rolu olmuşdur. Buna misal olaraq, Bakı Elektrik maşınqayırma zavodu, Bakı Soyuducu kombinatı, Bakı biskvit fabriki, Qaradağ sement zavodu, Gəncə toxuculuq kombinatı, yağ-piy zavodu, Sumqayıt istilik elektrik stansiyası, Boru prokat zavodu və Sintetik kauçuk zavodu göstərilə bilər. Həmçinin bu dövrdə Lökbatan, Neft daşları, Zığ kimi neft yataqları kəşf olunmuş, [[Sumqayıt]], [[Mingəçevir]], [[Əli Bayramlı]], [[Daşkəsən]] kimi yeni sənaye məntəqələri salınmışdır. {{mənbə göstər}}

==== Tikinti ====
Bakıda Nazirlər Kabinetinin binası, hökumət evi, Nizami adına kinoteatr, Şəhriyar adına mədəniyyət evi, xalça muzeyi, Respublika stadionu və s. tikilib istifadəyə verilməsi Bağırovun dövrünə təsadüf edir.{{mənbə göstər}}

==== Təhsil ====
Mircəfər Bağırovun 1-ci katibliyi illərində Azərbaycan Elmlər Akademiyası və onun bir sıra institutları o cümlədən, Azərbaycan Politexnik İnstitutu istifadəyə verilmişdir.{{mənbə göstər}}

==== İkinci Dünya müharibəsi ====
[[İkinci Dünya müharibəsi]] zamanı M. Bağırov ön cəbhəni yanacaqla təmin etmək üçün Bakıda neft çıxarılması prosesini sürətləndirmiş, lakin əsas neft təminatçısı olan şəhərin düşmənə qarşı aviasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsində ciddi müvəffəqiyyət göstərə bilməmişdir. Marşal Qeorgi Jukov &quot;Xatirələr və düşüncələr&quot; adlı kitabında bu məqama toxunmuş və sovet silahlı qüvvələrinin ölkənin cənubundakı neft rayonlarını qorumaq iqtidarında olmadığını ifadə etmişdir. Həmçinin müəllif 1939–1941-ci illərdə sovet hərbi təyyarələrinin 70 faizi texniki göstəricilərinə görə adi alman təyyarələrindən geri qaldığını bildirmişdir.&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan/2014/05/140509_victory_day''İkinci Dünya müharibəsi: Qərbin Bakını bombalamaq planı'' BBC] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220321191741/https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan/2014/05/140509_victory_day |date=2022-03-21 }}{{ref-az}}&lt;/ref&gt;

=== Cənubi Azərbaycan məsələsi ===
Mircəfər Bağırov 1941-ci ildə Stalinə yazdığı məktubda, [[Polşa]] ərazilərinin [[Ukrayna]] və [[Belarusiya]] torpaqlarına birləşdirilməsi modelinə istinad edərək, İrandakı Azərbaycan əyalətlərinin Sovet Azərbaycanının tərkibinə daxil edilməsi təklifi ilə çıxış etmişdir.&lt;ref&gt;[http://www.1news.az/analytics/20090829104314684.html ''Несбывшаяся история Азербайджана в контексте пакта Молотова-Риббентропа.'' Джейхун Наджафов] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20211026013116/https://1news.az/analytics/20090829104314684.html |date=2021-10-26 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; SSRİ-nin Xarici İşlər üzrə Xalq Komissarı işləmiş [[Vyaçeslav Molotov]] da öz kitabında ovaxtkı Azərbaycan SSR rəhbərliyinin İranın azərbaycanlılar yaşayan hissəsinin Azərbaycana birləşdirilməsi üçün SSRİ rəhbərliyinə təzyiq göstərdiyini yazmışdı.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Чуев |first1=Феликс |title=140 бесед с Молотовым. Второй после Сталина |date=2022 |publisher=Litres |isbn=978-5-04-159061-1 |url=https://books.google.nl/books?id=4aeMDwAAQBAJ&amp;pg=PT335&amp;lpg=PT335&amp;dq=140+%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4+%D1%81+%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC+%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD&amp;source=bl&amp;ots=XA1sZlxbY2&amp;sig=ACfU3U3HDxy6RTtts-lri2ofRM7s4gw3Vg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiPh87Cz834AhWN7aQKHdy_DlwQ6AF6BAgXEAM#v=onepage&amp;q=140%20%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4%20%D1%81%20%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC%20%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD&amp;f=false |accessdate=27 iyun 2022 |language=ru |archive-date=2022-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627123006/https://books.google.nl/books?id=4aeMDwAAQBAJ&amp;pg=PT335&amp;lpg=PT335&amp;dq=140+%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4+%D1%81+%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC+%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD&amp;source=bl&amp;ots=XA1sZlxbY2&amp;sig=ACfU3U3HDxy6RTtts-lri2ofRM7s4gw3Vg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiPh87Cz834AhWN7aQKHdy_DlwQ6AF6BAgXEAM#v=onepage&amp;q=140%20%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4%20%D1%81%20%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC%20%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== DQMV məsələsi ===
1945-ci il noyabr ayının axırlarında M. Bağırov ÜIK(b)P MK katibi G. Malenkovdan bir məktub alır. Məktubda göstərilir ki, Ermənistan K(b)P MK katibi G. Arutunov ÜIK(b)P MK-da DQMV-in Ermənistan SSR-yə verilməsi məsələsinə baxılmasını təklif etmişdir. G. Malenkov Ermənistandan gələn məktubu M. Bağırova göndərmişdi. M. Bağırov məktubla tanış olduqdan sonra G. Malenkova 1945-ci il dekabrın 10-da cavab məktubu göndərmişdi. Məktubda DQMV yaradılması prosesi tarixi ətraflı göstərilməklə yanaşı qeyd olunurdu ki, DQMV Ermənistan SSR ilə həmsərhəd deyil, Ermənistan SSR ilə DQMV arasında əhalinin əksəriyyəti azərbaycanlılar olan Qubadlı, Kəlbəcər, Laçın, Dəstəfur (indiki Daşkəsən) rayonları yerləşir. M. Bağırov məktubda yazır:
{{Sitatın əvvəli}}
''&quot;Eyni zamanda ÜIK(b)P MK nəzərinə çatdırmağı lazım bilirik ki, DQMV-in Ermənistan SSR-in tərkibinə qatılması məsələsinə baxarkən, Azərbaycan SSR ilə bitişik və əhalisinin əksəriyyəti azərbaycanlılardan ibarət olan Ermənistan SSR-nin Əzizbəyov, Vedi, Qarabağlar rayonlarının Azərbaycan SSR-yə verilməsi məsələsinə də baxılmalıdır… Eyni zamanda Gürcüstan SSR-in Borçalı rayonunun Azərbaycan SSR-in tərkibinə qatılması məsələsinə də baxılmalıdır. Çünki əhalisi tamamilə azərbaycanlılardır və Azərbaycan SSR-lə bilavasitə yanaşıdır. Nəhayət, biz xahiş edirik, Dağıstan MSSR-in Dərbənd və Qasımkənd rayonları ərazisinin də Azərbaycan SSR tərkibinə daxil edilməsi məsələsinə də baxılsın. Keçmişdə Azərbaycanın bir hissəsi olmuş və Bakı quberniyasının tərkibinə daxil idi. Bu rayonların əhalisinin əksəriyyəti azərbaycanlılardan ibarətdir və onların əksəriyyəti heyvandarlıqla məşğuldur, ilin 9 ayını Azərbaycan ərazisində yaşayırlar&quot;''.&lt;ref&gt;[http://www.savash-az.com/doc/d_karabakh.htm ''Телеграмма Маленкова первому секретарю ЦК Компартии Азербайджана Мирджафару Багирову, его ответ Москве и справка МГБ Азербайджана генерал-майора Емельянова.''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304200127/http://www.savash-az.com/doc/d_karabakh.htm |date=2016-03-04 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
{{Sitatın sonu}}

=== Beriya ilə birlikdə ===
1953-cü il aprelin 18-də Azərbaycan KP MK-nın plenumu olmuş və plenumda bir sıra məsələlərlə yanaşı təşkilati məsələyə də baxılmışdır. Plenum M. Bağırovu Azərbaycan KP MK birinci katibi vəzifəsindən azad etmiş və Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədri təsdiq etmişdir, lakin dövlətə xain çıxmış L. Beriya ilə əlaqədar olaraq bir neçə aydan sonra M. Bağırova da münasibət dəyişmişdir.

1953-cü il iyulun 12–13-də Azərbaycan KP MK və Bakı Komitəsinin birləşmiş VI plenumu olmuşdur. Həmin plenumda 989 nəfər, demək olar ki, respublikanın əksər rəhbər işçiləri iştirak etmişlər. VI plenumda L. Beriya və M. Bağırovun məsələsi geniş müzakirə olunmuşdur. Plenumun M. Bağırov haqqında qərarında yazılır:
{{Sitatın əvvəli}}
''&quot;Beriya ilə əlaqədar yoldaş M. C. Bağırovun partiyaçıya yaraşmayan hərəkətlərini qəbul etmək və pisləmək. Beriya işi ilə əlaqədar partiyaçıya yaraşmayan hərəkətlərinə, partiya qarşısında qeyri-səmimiliyinə, öz işlərində böyük siyasi səhvlər buraxdığına görə M. Bağırovu Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədri vəzifəsindən götürmək və onu Azərbaycan KP MK bürosunun tərkibindən çıxarmaq&quot;''.
{{Sitatın sonu}}
Lavrenti Pavloviç Beriya Müsavat Partiyasına işlədiyi, Musavatçı, əks-kəşfiyyatda olduğu iddia edilir. 1953-cü ildə güllələnən Beriyaya qarşı ittiham maddələrindən biri onun müsavatçı olması ilə bağlıdır&lt;ref name=&quot;lent.az&quot;&gt;{{Cite web |title=Məmmədtağı Bağırov: &quot;1937-ci ildə Mircəfər Bağırovun özünü də həbs ediblər&quot; |url=http://www.lent.az/news.php?id=18158 |access-date=2010-11-25 |archive-date=2009-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091208022619/http://www.lent.az/news.php?id=18158 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Audrey L. Altstadt. [https://www.avetruthbooks.com/2017/11/audrey-l-altstadt-azerbaijani-turks-1992.html The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220521053048/https://www.avetruthbooks.com/2017/11/audrey-l-altstadt-azerbaijani-turks-1992.html|date=2022-05-21}}. Series: Hoover Institution Press Publication 410. Stanford, CA: Hoover Institution Press, Stanford University, 1992, p. 161. ISBN 0817991824&lt;/ref&gt;. Mircəfər Bağırovun 1920-ci illərdən Beriya ilə olan sıx münasibəti əsas gətirilərək Bağırovun bundan xəbəri olduğu güman edilirdi. Bu onun tutduğu vəzifələrdən azad edilərək həbs edilib, güllələnməsinə gətirib çıxarmışdır.

1954-cü il martın 13-də partiyadan çıxarılır&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://books.google.com/books?hl=ru&amp;id=DkYpdNEQmOAC&amp;dq=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%2C+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80#v=snippet&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80&amp;f=false |title=''Тайны ушедшего века: лжесвидетельства, фальсификации, компромат.'' Микалай Аляксандравич Зянькович, Николай Зенькович. Olma Media Group, 2004, Səh. 643. |access-date=2010-12-07 |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728221115/https://books.google.com/books?hl=ru&amp;id=DkYpdNEQmOAC&amp;dq=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2,+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80#v=snippet&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://books.google.com/books?id=o9I0SDET8jsC&amp;pg=PA35&amp;dq=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80+1895&amp;hl=ru&amp;ei=QBb-TLTuC5aP4gapu8G-CA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=3&amp;ved=0CDIQ6AEwAg#v=onepage&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%201895&amp;f=false |title=''Самые закрытые люди: энциклопедия биографий.'' Микалай Аляксандравич Зянькович. Olma Media Group, 2002, Səh. 35. |access-date=2010-12-07 |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728221127/https://books.google.com/books?id=o9I0SDET8jsC&amp;pg=PA35&amp;dq=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%9C%D0%B8%D1%80+%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80+1895&amp;hl=ru&amp;ei=QBb-TLTuC5aP4gapu8G-CA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result#v=onepage&amp;q=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%201895&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Nəticədə [[Azərbaycan]]dan xaricə təsərrüfat xarakterli işə göndərilmişdir. M. Bağırov 1953–1955-ci illərdə Kuybuşev neft idarəsi rəisinin müavini vəzifəsində çalışmışdır.

== Repressiya dövründəki fəaliyyəti ==
1937-ci il avqustun 5-də SSRİ NKVD-si bir qərarı çıxarır. Həmin qərara 3 nəfər – SSRİ daxili işlər naziri Yejov, Mikoyan və Stalin qol çəkib. Qərarda yazılıb ki, müsavatçılar, ittihadçılar, sosial-demokratlar, hümmətçilər, eyni zamanda menşeviklər və daşnaklar güllələnməlidir.&lt;ref name=&quot;lent.az&quot;/&gt; Bundan sonra M. Bağırovun fəaliyyətində 1937–1938-ci illər qara ləkə kimi iz buraxmışdır. Çünki bu illərdə Azərbaycanın minlərlə millətsevər alimi, şair və yazıçısı, partiya, dövlət xadimi və s. həbs edilmiş və güllələnmişdir. Bu repressiya təkcə onun deyil, həmin dövrdə [[SSRİ]] məkanında partiya, sovet və s. təşkilatlarda çalışanların əksəriyyətinin həyatında bir qara ləkə olaraq qalır. Bu işdə M. Bağırovun günahı olsa da, o partiya əsgəri kimi Ümumittifaq KP MK və SSRİ hökumətinin göstərişlərini, tələblərini yerinə yetirmişdir. Çünki o dövrdə &quot;vətən xainləri&quot;, &quot;əksinqilabçıları&quot;, &quot;xariclə əlaqələri olanları&quot; tapıb üzə çıxarmaq müttəfiq respublikalarda adi hal olmuş və plana çevrilmişdi.

[[Ceyhun bəy Hacıbəyli]]yə görə 1937-ci ilin oktyabr ayında keçirilən məhkəmələr Azərbaycan Sovet rəhbərliyinin təmizlənməsinin ən qızğın vaxtı idi. Bağırovdan başqa bir çox şəxs vəzifələrindən azad edilmiş və həbs edilmişdilər. Ceyhun bəy bildirir ki, sadəcə həqiqi milliyətçilər deyil, stalinizmin marksizimlə eyni olmadığını sübut edə biləcək marksist mütəfəkkirləri də aradan götürürdülər. Beriya ilə yaxın dostluğu olduğu üçün Bağırovdan başqa demək olar ki, bir çox köhnə bolşeviklər ortadan qaldırılmışdılar. Ceyhun bəyin yazdıqlarına görə o, Bağırovu Azərbaycandakı represiyalara görə günahkar hesab etmirdi, Ceyhun bəy onu Beriya ilə olan yaxın əlaqələrinə görə xilas olmuş potensial qurban kimi görürdü, lakin Bağırov represiyanın təməlini hazırlayan partiya qurultaylarında və 1937–1938-ci illərdə keçirilən məhkəmələrdə öz rəqiblərini ləkələməkdən və onlara qarşı ittihamlar irəli sürməkdən geri çəkilmirdi.&lt;ref&gt;''The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule.'' By Audrey L. Altstadt, Səh. 146.&lt;/ref&gt;

1937-ci ildə Mircəfər Bağırovun özünü də həbs ediblər, 10 gün ev dustağı olmuşdur.&lt;ref name=&quot;lent.az&quot;/&gt;

== Həbs olunması və güllələnməsi ==
1955-ci ildə həbsə alınıb, istintaqa cəlb olunmuş, Bakıda 12 – 26 aprel 1956-cı il tarixdə keçirilmiş məhkəmədə məhkəmənin hökmü ilə ən ağır cəzaya – güllələnməyə məhkum edilmiş və rəsmi məlumata görə hökm yerinə yetirilmişdir. Mircəfər Bağırovun məhkəməsi indiki &quot;Şəhriyar&quot; klubunda keçirilmişdir. [[Nürnberq]]də SSRİ-nin nümayəndəsi olmuş prokuror [[Roman Rudenko]] onun məhkəməsini aparmışdır.&lt;ref&gt;[http://www.ekspress.az/2009/11/12/get=2164 Vaqif Səmədoğlu: &quot;Bir günümü Mircəfər Bağırovla keçirdim…&quot;] {{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; M. Bağırovun bağışlanmaq haqqında sovet rəhbərliyinə müraciətləri rədd edilmişdir, lakin Sov. İKP MK siyasi bürosu iclaslarının sənədlərindən aydın olur ki, beynəlxalq vəziyyət mürəkkəb olduğundan Mikoyanın təklifi ilə bu qərarın icrası iki il dayandırılmışdır. Bununla belə, Azərbaycana güllələnmə haqqında qərarın qüvvədə qaldığı bildirilmişdir.

İttiham &quot;Bağırovun və onunla əlbir olanların&quot; 1936–1938-ci illərin repressiyalarında birbaşa iştirakını, günahsız insanların təqib olunmasını, istintaq işlərinə müdaxilə etməsini, öz siyasi rəqiblərini dövlətin repressiya aparatının vasitəsilə məhv etməsi faktlarını sübuta yetirmişdir. Bu işlərdən biri də &quot;[[“Ehtiyatda olan sağ-trotskiçi mərkəzinin əksinqilabi milliyətçi təşkilatı” rəhbərlərinin işi|Ehtiyatda olan sağ-trotskiçi mərkəzinin əks-inqilabi milliyətçi təşkilatı]]&quot; (ESMƏMT) rəhbərlərinin işi idi.&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/22355] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180210210653/http://istmat.info/node/22355|date=2018-02-10}}[http://bastainfo.com/az/2018/02/06/az%C9%99rbaycanda-dovl%C9%99t-terroru-%C9%99ksinqilabci-milliy%C9%99tci-t%C9%99skilatin-isi-1938-56/ Aydın Əlizadə. Azərbaycanda dövlət terroru: əks-inqilabçı milliyətçi təşkilatın işi (1938–56).] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180217141952/http://bastainfo.com/az/2018/02/06/az%C9%99rbaycanda-dovl%C9%99t-terroru-%C9%99ksinqilabci-milliy%C9%99tci-t%C9%99skilatin-isi-1938-56/|date=2018-02-17}}&lt;/ref&gt; Bu işin &quot;Bağırov və onunla əlbir olanlar&quot; tərəfindən saxtalaşdırılması və sifariş edilməsi; eləcə də məhbuslara işgəncələrin verilməsi, bu yolla da özlərini və başqalarını təqsirli bilməsinə məcbur edilməsi məhkəmə tərəfindən sübuta yetirilmişdir. Bu iş üzrə 1938-ci ildə &quot;32 rayon partiya komitəsi katibi 28 rayon icraiyyə komitəsi sədri, 15 xalq komissarı və onların müavinləri, 66 mühəndis, 88 Sovet ordusu və Hərbi-dəniz donanması komandiri, 8 professor və başqa səlahiyyətli şəxslər həbs edilərək güllələnmiş, ya da uzun müddətə azadlıqdan məhrum edilmişlər&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bağırov və başqalarının işi üzrə SSRİ Ali Məhməməsinin Hərbi Kollegiyasının 26 aprel 1956 il tarixli məhkəmə Hökmü // Siyasi büro və Beriyanın işi. Sənədlər toplusu. M.: Kuçkovo pole, 2012, s. 881–892. |url=http://istmat.info/node/22355 |access-date=2018-02-08 |archive-date=2018-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180210210653/http://istmat.info/node/22355 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ESMƏMT işi Bağırovun məhkəmə hökmünün mətnində xatırlanmışdır.

Onun həbsi əhali tərəfindən birmənalı qarşılanmamış və hətta bəzi etiraz aksiyalarına da səbəb olmuşdu. [[Cəmil Həsənli]]nin &quot;Azərbaycanda milli məsələ: həqiqətlər və müəmmalar (1956–1959)&quot; məqaləsində göstərilir ki, 1956-cı ilin mart ayının 9-da [[Tbilisi]]də Stalinin heykəlinin yanında keçirilən mitinqdə əsas tələblərdən biri Mikoyanın, Bulqaninin və Xruşşovun vəzifədən kənarlaşdırılması, digəri isə Azərbaycan KP MK-nın keçmiş birinci katibi M. C. Bağırovun həbsdən azad edilməsi idi.&lt;ref&gt;'''Cəmil Həsənli''', ''&quot;Azərbaycanda milli məsələ: həqiqətlər və müəmmalar (1956–1959)&quot;'', &quot;525-ci qəzet&quot;, 18 fevral 2006&lt;/ref&gt;

1980-ci illərdə xarici mətbuat və radioların yaydıqları məlumatlara görə Sibirdə həbsxanaların birində vəfat etmişdir, lakin o, hələ 1956-cı ilin aprelində SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyası tərəfindən ölüm cəzasına məhkum edildikdən bir qədər sonra, həmin ilin may ayında güllələnib.

Bağırov mühakimə olunduğu zaman cəmi 5–10 cümlə söyləyib ki, bu cümlələrdən biri belə olmuşdur: ''&quot;Mənim ən böyük səhvim Stalinə inanmağım olub&quot;''.&lt;ref&gt;[http://davam.az/index.php?newsid=256 İran adlı Türk Dövləti. '''davam.az'''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220328044550/http://davam.az/index.php?newsid=256 |date=2022-03-28 }}{{ref-az}}&lt;/ref&gt;

=== Vəfatı haqqında digər iddialar ===
Bəzi iddialara görə 17 may 1976-cı ildə [[Dalnoreçenski]]dəki ölümə məhkum edilənlərin düşərgəsində vəfat etmişdir. Elə orada da dəfn olunan Mircəfər Bağırovun məzarının nömrəsi 1684-dür. Həmin həbsxana rəisinin dediklərindən:
{{Sitatın əvvəli}}
''&quot;Ölümünə iki ay qalana qədər türmədə aşpaz işləyirdi. Çox da xəstə olmadı. Sakit-səssiz qoca idi. Eləcə də dünyadan köçdü. Srağagün, elə öldüyü gün də dəfn elədik…&quot;''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mircəfər Bağırovun 1684 nömrəli qəbiri |url=http://www.musavat.com/new/G%C3%BCnd%C9%99m/69420-M%C4%B0RC%C6%8FF%C6%8FR_BA%C4%9EIROVUN_1684_N%C3%96MR%C6%8FL%C4%B0_Q%C6%8FB%C4%B0R%C4%B0 |access-date=2010-12-13 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927135928/http://www.musavat.com/new/G%C3%BCnd%C9%99m/69420-M%C4%B0RC%C6%8FF%C6%8FR_BA%C4%9EIROVUN_1684_N%C3%96MR%C6%8FL%C4%B0_Q%C6%8FB%C4%B0R%C4%B0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
{{Sitatın sonu}}

=== Yasaqlanmış Bağırov ===
M. C. Bağırovun Azərbaycana rəhbərlik etdiyi dövr (1933–1953) [[XX əsr]] [[Azərbaycan tarixi]]nin ən ziddiyyətli və ən çətin dövrlərindən birini təşkil edir. Həmin ziddiyyətlərdən irəli gələrək uzun illər M. C. Bağırova aid kitab və məqalələr yazmaq yasaq edilmişdi. Hətta 1976-cı ildə nəşr olunmuş &quot;Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası&quot;nın 1-ci cildində 13 nəfər Bağırov soyadlı şəxs haqqında, o cümlədən Bağırov Ruben Xristoforoviç haqqında məlumat verilsə də, M. C. Bağırovun adı çəkilməmişdir.

Azərbaycanlı alim və tələbələrə 1920-ci illərdən 1957-yə kimi, yəni Mircəfər Bağırovun ölümünə qədər olan dövrün tarixi sənədlərini tədqiq etməyə icazə verilmirdi.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://books.google.com/books?id=h4N_dneMybQC&amp;pg=PA57&amp;dq=mir+jafar+baghirov&amp;hl=ru&amp;ei=NdQFTZqKG4nsOYjFwaYB&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CDgQ6AEwBA#v=onepage&amp;q=mir%20jafar%20baghirov&amp;f=false |title=''Aesopian literary dimensions of Azerbaijani literature of the Soviet period, 1920–1990.'' Maliheh S. Tyrrell. Səh. 12. |access-date=2010-12-13 |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728221115/https://books.google.com/books?id=h4N_dneMybQC&amp;pg=PA57&amp;dq=mir+jafar+baghirov&amp;hl=ru&amp;ei=NdQFTZqKG4nsOYjFwaYB&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result#v=onepage&amp;q=mir%20jafar%20baghirov&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Mükafatları ==
Mircəfər Bağırov dəfələrlə Sov. İKP MK, ZKÖK MK, Azərbaycan KP MK və bürolarının üzvü, plenumlarının, konfranslarının, qurultaylarının nümayəndəsi, SSRİ, ZSFSR və Azərbaycan MİK və Ali Sovetlərinin üzvü, qurultay və sessiyalarının deputatı seçilmişdir.

O Azərbaycan sənayesinin tərəqqisində, kənd təsərrüfatının inkişafında və mədəniyyətinin yüksəlməsində əldə etdiyi nailiyyətlərə görə hökumət tərəfindən 5 dəfə Lenin ordeni, 2 dəfə Qırmızı bayraq, 1 dərəcəli Vətən müharibəsi, Qırmızı Əmək Bayrağı, Azərbaycan Qırmızı Əmək Bayrağı ordenləri və müxtəlif medallarla təltif edilmişdir.

== İrsi ==
2026-cı ildə Mir Cəfər Bağırovun iş otağına aid olduğu iddia edilən mebel 18 min manata satışa çıxarılıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-19 |title=Mircəfər Bağırovun əşyası 18 min manata satılır |url=https://oxu.az/cemiyyet/mircefer-bagirovun-esyasi-18-min-manata-satilir |access-date=2026-01-19 |website=Oxu.az |language=az}}&lt;/ref&gt;

== Filmoqrafiya ==
[[Azərbaycan kinosu]]nda ilk dəfə Mircəfər Bağırovun obrazı [[Bakının işıqları (film, 1950)]] filmində yaradılmışdır. Həmin filmdə Mir Cəfər Bağırov obrazını [[Rza Təhmasib]] canlandırmışdır. Filmə baxış keçiriləndə Mircəfər Bağırov öz obrazının ifasından narazı qalaraq demişdi: ''&quot;Təhmasib məni yaltaq eləyib. Mən yaltaq olmamışam.&quot;''&lt;ref&gt;[http://www.kinozal.az/site/?name=kinoview&amp;kino_id=50 &quot;Bakının işıqları&quot; filmi haqqında] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110927144939/http://www.kinozal.az/site/?name=kinoview&amp;kino_id=50 |date=2011-09-27 }}{{ref-az}}&lt;/ref&gt;
* [[Bakının işıqları (film, 1950)]]
* [[Qəzəlxan (film, 1991)]]
* Qırmızı terror və ya Mircəfər Bağırov (film, 1999)
* [[Qeybdən gələn səs (film, 2002)]]
* [[Tənha bülbülün rəqsi (film, 2003)]]
* [[Cavid ömrü (film, 2007)]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|2}}

== Ədəbiyyat ==
* Azərbaycan Respublikası Siyasi Partiyalar və İctimai Hərəkatlar Dövlət Arxivi, f.1, siy.74, iş 129, 130; 134; 135; 335; siy.169, iş 249; siy.277, iş 17, 21; siy.405, iş 3188.
* ''Большая Советская Энциклопедия''. Второе издание. М., 1950.
* &quot;[[Xalq qəzeti|Kommunist]]&quot; qəz., 1946, 25 yanvar, № 19; 3 fevral, № 25; 1950, 1 mart, № 43.
* Gürcüstan Respublikası Dövlət Ən yeni tarix Arxivi, f.607, siy.2, iş 282.
* Российский Государственный Архив Социально-Политической Истории (РГАСПИ), ф.3, оп.8, д.388, л.16–18; оп.10, д.70, л.2; оп.10, д.207, л.2; оп.12, д.1004, л.37–42а-б; оп.14, д.23, л.3; оп.14, д.24, л.17; оп.14, д.25, л.96–98.
* {{Kitab3|il=1993|adı=Mir Cəfər Bağırovun məhkəməsi (arxiv materialları)|nəşriyyat=Yazıçı|yer=Bakı|cavabdeh=(tərtibçi . N. Rüstəmli, T. Alıyev ; tərc. ed. N. Rüstəmli)}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Cəmil Həsənli]]|il=1998|ref=Həsənli|adı=Güney Azərbaycan: Tehran-Bakı-Moskva arasında (1939-1945)|nəşriyyat=Diplomat|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Эльдар Исмаилов]]|il=2003|ref=Исмаилов|adı=Власть и народ. Послевоенный сталинизм в Азербайджане (1945-1953)|nəşriyyat=Адильоглы|yer=Баку}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|adı=Baş tutmamış çevriliş|il=2003|nəşriyyat=El-ALİiance|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Musa Qasımlı]], Cavid Hüseynov|il=2005|ref=Qasımlı, Hüseynov|adı=Azərbaycanın baş nazirləri|nəşriyyat=Adiloğlu|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Эльдар Исмаилов]]|il=2006|ref=Исмаилов|adı=Азербайджан: 1953-1956 первые годы &quot;Оттепели&quot;|nəşriyyat=Адилоглы|yer=Баку}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Teyyub Qurban]]|adı=Düşmənlərindən güclü şəxsiyyət|yer=Bakı|il=2006|nəşriyyat=Şirvannəşr|ref=Qurban}}
* {{Kitab3|adı=Mir Cəfər Bağırov xatirələrdə|yer=Bakı|il=2006|nəşriyyat=Nurlan}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2007|ref=Məmmədov|adı=Mir Cəfər Abbas oğlu Bağırov. Tərcümeyi-hala dair ştrixlər, yaxud tarixin həqiqəti-həqiqətin tarixi|nəşriyyat=Nurlan|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2008|ref=Məmmədov|adı=Mir Cəfər Bağırov: Xruşşovun qərəzli və sifarişli Bakı divanxanası|nəşriyyat=Şəms|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Cəfər Cəfərov (tarixçi)|Cəfər Cəfərov]]|il=2008|ref=Cəfərov|adı=Azərbaycan kəndi kollektivləşmə illərində (1920-ci illərin sonu - 30-cu illər)|nəşriyyat=Elm|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=Hacı Xaliq Əhmədzadə|ref=Əhmədzadə|il=2009|nəşriyyat=R. N.|yer=Bakı|adı=Diktatorların bilinməyən sirləri}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|il=2010|nəşriyyat=MBM|yer=Bakı|ref=Məmmədov|adı=Mir Cəfər Bağırov. Açılmamış səhifələr}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|adı=Mir Cəfər Bağırov. Tam məxfi|il=2012|nəşriyyat=Elgün|yer=Bakı|ref=Məmmədov}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|il=2014|ref=Məmmədov|adı=Bağırov və Beriya. Məxfi protokollar|nəşriyyat=Qələm|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2014|ref=Məmmədov|adı=M. C. Bağırov İ. Stalinin vəfatından sonrakı dövrdə Kreml ixtilafları burulğanında (iyul 1953-aprel 1956-cı illər)|nəşriyyat=Şəms|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Эльдар Исмаилов]]|il=2015|ref=Исмаилов|adı=История &quot;большого террора&quot; в Азербайджане|nəşriyyat=РОССПЭН|yer=Москва}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2016|ref=Məmmədov|adı=Azərbaycan SSR-in onun siyasi rəhbəri M. C. Bağırovun Böyük Vətən Müharibəsi illərində SSRİ-nin müdafiəsində müstəsna rolu (22 iyun 1941 - 9 may 1945-ci illər)|nəşriyyat=Şəms|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Fazil Məmmədov]]|il=2017|ref=Məmmədov|adı=Sovet Azərbaycanı Kreml orbitində (iyun 1945-iyul 1953-cü illər)|nəşriyyat=Şəms|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Eldar İsmayılov]]|il=2019|ref=İsmayılov|adı=Azərbaycanda &quot;Böyük terror&quot;un tarixi|nəşriyyat=ADPU-nun mətbəəsi|yer=Bakı|cavabdeh=(rus dilindən tərc. ed. Ş. Məmmədova)}}
* {{Kitab3|müəllif=Şəlalə Məmmədova|il=2020|ref=Məmmədova|adı=Cənubi Qafqaz XX əsrin 20-30-cu illərində (Azərbaycan məsələləri)|nəşriyyat=RS poliqraf|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|il=2021|ref=Məmmədov|adı=Mir Cəfər Bağırov. Siyasi portret|nəşriyyat=Zərdabi Nəşr MMC|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=Şəlalə Məmmədova|il=2022|ref=Məmmədov|adı=Yaddaşımızdakı tarix Stalindən sonrakı Azərbaycan|nəşriyyat=Elm və təhsil|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=Adıgözəl Məmmədov|il=2023|ref=Məmmədov|adı=Böyük Azərbaycan naminə Bağır Seyidzadə|nəşriyyat=İmza|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Cəmil Həsənli]]|il=2023|ref=Həsənli|adı=Güney Azərbaycan: tarixin yol ayrıcında (1939-1945)|nəşriyyat=Qanun|yer=Bakı}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Eldar İsmayılov (tarixçi)|Eldar İsmayılov]]|il=2024|ref=İsmayılov|adı=Azərbaycanda &quot;Böyük terror&quot;un tarixi|nəşriyyat=Qanun|yer=Bakı|cavabdeh=(tərc. Ş. Məmmədova)}}
* {{Kitab3|il=2024|adı=Mir Cəfər Bağırovun məhkəməsi (MTN-nin arxiv materialları əsasında)|nəşriyyat=Kosmo|yer=Bakı|cavabdeh=(tərt. ed.: N. Rüstəmli (ruscadan tərc.), T. Adıyev)}}
* {{Kitab3|müəllif=[[Cəmil Həsənli]]|il=2025|ref=Həsənli|adı=Bağırovdan sonrakı Azərbaycan: Ümidlər və illüziyalar (1953–1959)|nəşriyyat=Qanun|yer=Bakı}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://www.mns.gov.az/bagirovmirdjafar2_az.html Azərbaycan Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20070228105747/http://www.mns.gov.az/bagirovmirdjafar2_az.html |date=2007-02-28 }}{{ref-az}}
* [http://www.azerbaijan.az/_StatePower/_MinistersCabinet/ministersCabinet_11_a.html#2 Azərbaycan xüsusi xidmət orqanlarının rəhbərləri] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190312072103/http://www.azerbaijan.az/_StatePower/_MinistersCabinet/ministersCabinet_11_a.html#2 |date=2019-03-12 }}{{ref-az}}
* [http://www.trend.az/life/master/1528615.html Немного о Мир-Джафаре Багирове]{{ref-ru}}
* [http://kulis.az/xeber_Ba%C4%9F%C4%B1rovun_varisi-_%E2%80%9CMirc%C9%99f%C9%99r_S%C9%99m%C9%99d_Vur%C4%9Funa_ev_vermi%C5%9Fdi%E2%80%9D__1104.html Bağırovun varisi: &quot;Mircəfər Səməd Vurğuna ev vermişdi&quot;] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110712012506/http://kulis.az/xeber_Ba%C4%9F%C4%B1rovun_varisi-_%E2%80%9CMirc%C9%99f%C9%99r_S%C9%99m%C9%99d_Vur%C4%9Funa_ev_vermi%C5%9Fdi%E2%80%9D__1104.html |date=2011-07-12 }}{{ref-az}}
* [http://www.hrono.ru/biograf/bio_b/bagirov_mda.php БИОГРАФИЧЕСКИЙ УКАЗАТЕЛЬ: Багиров Мир Джафар Аббасович.]{{ref-ru}}
* [http://www.knowbysight.info/BBB/01187.asp Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898–1991: Багиров Мир Джафар Аббас оглы.]{{ref-ru}}
* [http://lent.az/news.php?id=18158 Məmmədtağı Bağırov: &quot;1937-ci ildə Mircəfər Bağırovun özünü də həbs ediblər&quot;] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20091208022619/http://www.lent.az/news.php?id=18158 |date=2009-12-08 }}{{ref-az}}
* [https://modern.az/musahibe/33720/sabiq-prokuror-mircefer-bairov-menim-yanimda-dedi-ki-onu-gullelemek-yox-saqqalamaq-lazimdir-msahibe/ Sabiq prokuror: &quot;Mircəfər Bağırov mənim yanımda dedi ki, onu güllələmək yox, şaqqalamaq lazımdır&quot; — MÜSAHİBƏ]{{ref-az}}
{{Azərbaycan dövlət başçıları}}
{{Azərbaycanın baş nazirləri}}
{{Azərbaycanın daxili işlər nazirləri}}
{{Azərbaycanın xüsusi xidmət orqanlarının rəhbərləri}}
{{Bakı şəhərinin rəhbərləri}}
{{Kommunizm Azərbaycanda}}{{Azərbaycanda Stalin repressiyaları}}

[[Kateqoriya:Mircəfər Bağırov]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan siyasətçiləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədrləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı dövlət xadimləri]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin I çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin II çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin III çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədrləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan ateistləri]]
[[Kateqoriya:Quba qəzasında doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Edam olunmuş azərbaycanlılar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Kommunist Partiyası Bakı Şəhər Komitəsinin birinci katibləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi bürosunun üzvləri]]
[[Kateqoriya:Ümumittifaq Kommunist (bolşeviklər) Partiyası Zaqafqaziya Diyar Komitəsinin üçüncü katibləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR xalq daxili işlər komissarları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı məhbuslar və məhkumlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin VIII çağırış üzvləri]]
[[Kateqoriya:Bəraət almayanlar]]
[[Kateqoriya:SSRİ-də güllələnənlər]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvləri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Siyasi Bürosu üzvlüyünə namizədlər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan inqilabçıları]]
[[Kateqoriya:Sov.İKP-nin XIX qurultayının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:ÜİK(b)P-nin XVIII qurultayının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:ÜİK(b)P-nin XVII qurultayının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvlüyünə namizədlər]]
[[Kateqoriya:ÜİK(b)P-nin XVIII konfransının nümayəndələri]]
[[Kateqoriya:Rusiyada vətəndaş müharibəsi iştirakçıları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin İttifaq Sovetinin I çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin üzvləri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvlüyündən xaric edilənlər]]
[[Kateqoriya:Məzarı köçürülənlər]]
[[Kateqoriya:Bolşeviklər]]
[[Kateqoriya:Edam olunmuş siyasətçilər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan pedaqoqları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanın xüsusi xidmət orqanları rəhbərləri]]
[[Kateqoriya:SSRİ respublikalarının Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibləri]]
[[Kateqoriya:Repressiyaya uğramış XDİK əməkdaşları]]</text>
      <sha1>hx8xtlqj2ojm2xod1hc8xmvl0sssrsx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şəmsəddin Eldəniz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14113</id>
    <revision>
      <id>9042140</id>
      <parentid>8955666</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yousiphh</username>
        <id>175220</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mədəni fəaliyyəti */</comment>
      <origin>9042140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98758" sha1="oa5rslkpus5s316pk35wrofp3lmkoaz" xml:space="preserve">{{Seçilmiş məqalə}}
{{Vəzifəli şəxs
 |adı                           = Şəmsəddin Eldəniz
 |orijinal adı                  = {{dil-az2|شمس الدین الدڭیز}} &lt;br /&gt; {{dil-fa|اتابک شمس‌الدین ایلدگز}}
 |şəkil                         = Əjdər Qafarov Şəmsəddin Eldənizin bədii portreti.jpg
 |şəklin izahı                  = Atabəy Şəmsəddin Eldənizin bədii portreti, rəssam: Əjdər Qafarov, [[Azərbaycan Tarix Muzeyi]]
 |şəklin ölçüsü                 = 275px
 |vəzifə                        = [[Eldəniz hökmdarlarının siyahısı|Azərbaycanın I böyük atabəyi]]&lt;ref&gt;Antoine Constant. ''L'Azerbaïdjan'', Karthala Editions, 2002, {{ISBN|2-84586-144-3}}, s. 96&lt;/ref&gt;
 |bayraq                        = Atabek of Azerbaijan.png
 |bayraq2                       = Atabek of Azerbaijan.png
 |başlanğıc                     = [[1136]]&lt;ref&gt;Houtsma, M. T. ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936'', BRILL, 1987, {{ISBN|90-04-08265-4}}, s. 1053&lt;/ref&gt;
 |son                           = [[1175]]
 |əvvəlki                       = Sülalənin əsasını qoyub
 |sonrakı                       = [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan]]
 |tacqoyma                      = [[1136]]
 |milliyyəti                    = [[qıpçaqlar|qıpçaq türkü]]&lt;ref&gt;{{cite book |title=Encyclopedia of Islam |last=Lewis |first=Bernard |authorlink= |editor=Sir Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |coauthors= |year=1994 |publisher=Brill |location= |isbn=9789004081185 |page=1287 |pages=554 |url=https://books.google.com/books?id=PJPrAAAAMAAJ |volume=10 |accessdate= |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101193741/https://books.google.com/books?id=PJPrAAAAMAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |dini                          = [[İslam]]
 |doğum yeri                    = Bilinmir&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last= |authorlink= |title=Azərbaycan tarixi 7 cilddə II cild, s. 237 |year=2003 |location=Bakı|page= 1287|pages= 554||publisher=Elm |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;
 |vəfat yeri                    = [[Naxçıvan]], [[Eldənizlər]]
 |dəfn yeri                     = [[Həmədan]], [[Eldənizlər]]
 |sülalə                        = [[Atabəylər]]&lt;ref name=&quot;BoswrthEIs&quot;&gt;C.E. Bosworth, &quot;Ildenizids or Eldiguzids&quot;, Encyclopaedia of Islam, Edited by P.J. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs et al., Encyclopædia of Islam, 2nd Edition., 12 vols. with indexes, etc., Leiden: E. J. Brill, 1960–2005. Vol 3. s. 1110–1111. Excerpt 1: &quot;Ildenizids or Eldiguzids, a line of Atabegs of Turkish slave commanders who governed most of northwestern Persia, including Arran, most of Azarbaijan, and Djibal, during the second half of the 6th/12th century and the early decades of the 7th/13th century&quot;. Excerpt 2: &quot;The Turkish Ildenizids shared to the full in the Perso-Islamic civilization&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bosworth&quot;&gt;{{cite book |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |authorlink= |coauthors= |year=1996 |publisher=Columbia University Press |location= |isbn=0-231-10714-5 |page=389 |pages=199–200 |url=https://books.google.com/books?id=2O_BQs6Sro0C&amp;pg=PA199 |accessdate= |quote={{oq|en|&quot;The Elgiguzids or Ildegizds were a Turkish Atabeg dynasty who controlled most of Azerbaijan(apart from the region of Maragha held by another Atabeg line, the Ahamadilis), Arran and northern Jibal during the second half the twelfth century when the Great Seljuq Sultane of Western Persia and Iraq was in full decay and unable to prevent the growth of virtually independent powers in the province&quot;, pp 199-200: &quot;Eldiguz (Arabic-Persian sources write 'y.l.d.k.z) was originally a Qipchaq military slave&quot;, pp199-200: &quot;The historical significance of these Atabegs thus lies in their firm control over most of north-western Persia during the later Seljuq periodand also their role in Transcaucasia as champions of Islamagainst the resurgent Bagtarid Kings&quot;. pp 199: &quot;In their last phase, the Eldiguzids were once more local rulers in Azerbaijan and eastern Transcaucasia, hard pressed by the aggressive Georgians, and they did not survive the troubled decades of the thirteenth century&quot;.''}} |archive-date=2022-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220329014004/https://books.google.com/books?id=2O_BQs6Sro0C&amp;pg=PA199 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |həyat yoldaşı                 = [[Möminə Xatun]]
 |uşağı                         = [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan]]&lt;br /&gt; [[Qızıl Arslan]]&lt;br /&gt; Fulana Xatun
 |vikianbar                     = 
 |doğum tarixi                  =-
 }}

'''Şəmsəddin Eldəniz'''&lt;ref group=q&gt;Eldəniz adı iki türk sözündən düzəlib: &quot;il&quot; (&quot;el&quot;) və &quot;dəngiz&quot; (&quot;təngiz&quot;). &quot;Təngiz&quot; sözü isim (ad) kimi &quot;Oğuz xaqanı dastanı&quot;nda göstərilir (səh.525). Müasir Azərbaycan və türk dillərində bu söz &quot;dəniz&quot; kimi tələffüz edilir.&lt;/ref&gt; (tam adı: ''Şəms əl-Din Eldəniz'', {{dil-az2|شمس الدین الدڭیز}}, {{dil-fa|اتابک شمس‌الدین ایلدگز}}; -({{DVTY}}) — Azərbaycanın I böyük atabəyi, [[İraq Səlcuq Sultanlığı]]nın sərkərdəsi, [[Səlcuqlular|Səlcuqlu]] şahzadəsi və sonradan Sultanı olan [[Arslan şah|Sultan Arslan şah]]ın [[atabəy]]i.&lt;ref&gt;{{Cite web |title='''ATĀBAKĀN'''-E '''ĀḎARBĀYJĀN''' |url=http://www.iranicaonline.org/articles/atabakan-e-adarbayjan |access-date=2019-01-28 |archive-date=2016-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161117005647/http://www.iranicaonline.org/articles/atabakan-e-adarbayjan |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=Əkbər N.Nəcəf |authorlink= |title=Səlcuqlu dövlətləri və atabəyləri tarixi (Oğuzların ortaya çıxmasından – XIV əsrə qədər), s.178 |year= 2010|location= Bakı|publisher= Qanun|url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=Vahid Ömərov |authorlink= |title= Azərbaycan Atabəylər dövlətinin yaranması və inkişafı, s.113|year=2012 |location= Bakı|publisher= Səs|url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last= M. Th. Houtsma|authorlink= |title= Some Remarks on the History of the Saljuks, p.234-236|year= 1924|location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=Məhəmməd ibn Əhməd Nəsəvi|authorlink= |title= Sīrat al-Solṭān Jalāl-al-dīn Mankobertī, p.143-144|year= 1953|location= Qahirə|publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=Afżal-al-dīn Kermānī |authorlink= |title=Badāʾeʿ al-azmān fī waqāʾeʿ Kermān |year=Tehran |location=1947 |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= memmed&gt;İ.Məmmədov. Azərbaycan tarixi: ali məktəblər üçün dərslik. Elmi redaktoru S.Məmmədov; red. S.M.Onullahi. Bakı: Adiloğlu, 2005, s.486&lt;/ref&gt;

Mənşəcə [[qıpçaqlar]]dan olan Şəmsəddin Eldəniz [[Azərbaycan Atabəylər dövləti]]nin və [[Eldənizlər]] sülaləsinin yaradıcısı, siyasi xadim və sərkərdədir. 1136-cı ildə [[Səlcuqlular|Səlcuqlu]] hökmdarı [[Sultan Məsud]]dan [[Arran|Aran]]ı [[iqta]] olaraq alan Atabəy Eldəniz yerli xırda feodalları özünə tabe edə bilmiş, 1141-ci ildə isə [[Səlcuqlular]]ın [[Azərbaycan]]dakı canişini [[Qara Sunqur]]&lt;nowiki/&gt;un ölümündən sonra bütün [[Azərbaycan]]ın idarəçiliyini tədricən ələ keçirmişdir.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite book |first=İradə |last=Nuriyeva |authorlink= |title=Azərbaycan dövlətləri intibah dövründə, s.119 |year=2015 |location=Bakı |publisher=Mütərcim |url=http://anl.az/el/Kitab/2015/Azf-282713.pdf |ref=harv |access-date=2019-01-25 |archive-date=2018-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222164940/http://anl.az/el/Kitab/2015/Azf-282713.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=Luther K.A.A |authorlink= |title=New source for the history of the Iraq Seljuqe, p.32 |year=1969 |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Vladimir |last=Minorski |authorlink= |title= İslam ensiklopediyası – İl-Dəniz, s.76|year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=Mason H. |authorlink= |title= Two statesman of Medieval Islam, p.39|year= 1972|location=Haqa |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last= Abu’l-Səraf Naṣeḥ b. Zəfər Corfadaqani|authorlink= |title=Tarǰama-ye tārīḵ-e yamīnī, p.45 |year=1966 |location=Tehran |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last= M.F.Brosset |authorlink= |title= Histoire de la Géorgie, p.29|year=1849 |location=Sankt-Peterburq |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=Əbu Həmid Məhəmməd ibn İbrahim |authorlink= |title=Ḏayl-e Salǰūq-nāma, p.347 |year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

[[Azərbaycan]]ın bir hissəsini iqta olaraq aldıqdan sonra mərkəzi hakimiyyətdəki saray çəkişmələrində aktiv iştirak etmiş, bununla bərabər [[Azərbaycan]] ərazisindəki digər canişinləri kənarlaşdıraraq onların torpaqlarını da özünə tabe etmişdir. Hətta bir müddət heç bir [[İraq Səlcuq Sultanlığı]]nın hökmdarına tabe olmamış, birbaşa [[Böyük Səlcuq İmperiyası|Böyük Səlcuq imperiyasın]]ın hökmdarı [[Sultan Səncər]]in adına [[xütbə]] oxutmuş və pul zərb etdirmişdir. 1160-cı ildə Sultan Süleyman sui-qəsd nəticəsində öldürülür. Bundan sonra Şəmsəddin Eldəniz bir sıra Səlcuqlu sərkərdələrinin dəvəti ilə [[Arslan şah]]ı taxta çıxarmaq və hakimiyyəti möhkəmləndirmək, eləcə də İraq Səlcuq sultanlığının idarəsini öz əlində saxlamaq üçün 1160-cı ildə 20 minlik ordu ilə [[Həmədan]]a gəlir.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Tacqoyma mərasimindən sonra oğulluğu [[Arslan şah]]ı sultan elan edir. Həmin gündən Şəmsəddin Eldəniz ''&quot;Böyük Atabəy&quot;'' adlanır. Onun böyük oğlu [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan]] əmirlərin böyüyü (əmir hacib), kiçik oğlu [[Qızıl Arslan]] isə, ordunun ali baş komandanı təyin edilir. Eldəniz özünün bütün əmirlərini mühüm dövlət vəzifələrinə təyin etdirir.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;{{Bax|#İraq Səlcuq Sultanlığı uğrunda mübarizə|1}}

Eldənizin tabeçiliyində olan torpaqlar ''[[Tiflis]] qapılarından Mekrana qədər uzanırdı. [[Azərbaycan]], [[Arran]], [[Şirvan]], Cəbəl, [[Həmədan]], [[Gilan]], [[Mazandaran]], [[İsfahan]] və [[Rey]] ona tabe idi. [[Mosul]], [[Kirman]], Fars atabəyləri, [[Şirvan]], [[Xuzistan]], Xilat, Ərzən ər-Rum və [[Marağa]] hakimləri vassal kimi onun adına pul kəsir, cümə namazında oxunan xütbədə Eldənizin adını xəlifə və sultanın adından sonra zikr edirdilər.''&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Şəmsəddin Eldəniz fəal mərkəzləşdirmə siyasəti aparmış və bu siyasətin nəticəsində bütün [[İraq Səlcuq Sultanlığı]]ndakı Səlcuqlu şahzadələrini və onların atabəylərini özünə tabe edə bilmişdir. Hakimiyyətinin ilk illərində [[Marağa]], [[Rey]] və [[Mosul]] kimi yerlərin atabəyləri [[Xəlifə|Bağdad xəlifəsinin]] istəyilə ona tabe olmaq istəməsələr də, Şəmsəddin Eldənizin uğurlu hərbi əməliyyatlarından sonra mərkəzi hakimiyyətə tabe olmuşdurlar. Mərkəzdənqaçma siyasəti yürüdən bəzi əmirlərin mülkləri isə müsadirə edilərək birbaşa özünə tabe etdirilmişdi.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=B. Limper |authorlink= |title=Die Mongolen und die christlichen Völker des Kaukasus, p.348 |year=1980 |location=Köln |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;
{{Bax|#Daxili siyasəti|1}}

Şəmsəddin Eldənizin fəal xarici siyasəti nəticəsində [[Gürcüstan]]dan [[Azərbaycan]] ərazisinə olan aramsız talançı yürüşlərin qarşısı alınmışdır. Qısa müddət sonra [[gürcülər]]in belə yürüşləri yenidən bərpa edilsə də, Şəmsəddin Eldəniz güclü ordu təşkil etmiş və [[Gürcüstan]]ın daxili bölgələrinə qədər uğurlu hərbi əməliyyat keçirmişdir. Bu dövrdə [[Atabəylər dövləti]] ilə rəqabət aparan digər dövlət isə [[Xarəzmşahlar dövləti]] idi. Bu rəqabətin sonunda [[Xarəzmşah İl-Arslan]] məğlub edilmiş və [[Nişapur]] atabəyi Ay-Aba Şəmsəddin Eldənizin hakimiyyətini qəbul etmişdi.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last= K. A. Luther|authorlink= |title=The End of Saljūq Dominion in Khurasan, p.98 |year= 1976|location=Çikaqo |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;{{Bax|#Xarici siyasəti|1}}

''Atabəy Şəmsəddin Eldəniz dövlətin müqəddaratının həlledicisi və əsl hakimi idi.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{cite book|first= Həmdullah|last= Qəzvini|authorlink= |title=Tarix-e qozide, p.69-70 |year= 1913 |location=London|publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;[[Arslan şah|Sultan Arslan şah]] Atabəyin iradəsinin müti icraçısı idi. Onun sultanlıq şərəfi ancaq bununla qurtarırdı ki, adına pul kəsilir və xütbə oxunurdu.''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Əvvəllər ona tabe bütün ərazilərə tam nəzarət etməsə də, güclü dövlət hakimiyyətinin varlığı ilk növbədə iri əyalətlərin hakimlərini və [[Səlcuqilər]]in rəqibi [[Bağdad]] xəlifəsini qane etmirdi.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;{{Bax|#Sultan Qızıl Arslanla münasibətləri|1}}

[[Azərbaycan Atabəyləri dövləti]]nin hakimiyyət dövrü mədəni həyatın yüksəlməsi ilə səciyyələnir. Bu zaman dünya mədəniyyətinə görkəmli dahilər bəxş etmiş [[Azərbaycan]] poetik məktəbi yaranır və ən yüksək çiçəklənmə dövrünə çatır. Parlaq poetik məktəbin inkişafı, şübhəsiz, ümumi mədəni yüksəlişlə əlaqədar idi. Bu baxımdan haqqında danışdığımız dövrü Azərbaycan intibahı (renessansı) adlandırmaq olar.

Şəmsəddin Eldəniz 1175-cı ildə həyat yoldaşı [[Möminə Xatun]]un ölümündən sonra onun adına türbə inşa etdirilməsi barədə əmr vermiş, lakin özü də qısa müddət sonra vəfat etdiyinə görə türbə oğlu [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan]]ın hakimiyyət illəri zamanı hazır olmuşdur. [[Yusif ibn Küseyir türbəsi|Yusif ibn Küseyir abidəsi]] də onun hakimiyyət illərində hazırlanmışdır. Ümumiyyətlə Şəmsəddin Eldənizin hakimiyyəti illərində mədəniyyətin və elmin bütün sahələrində inkişaf olmuşdur. [[Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi]] güclü inkişaf etmiş, bu memarlıq məktəbinin nümayəndəsi [[Əcəmi Naxçıvani]] bir çox memarlıq abidələri inşa etmişdir.Onun dövründə [[Ərdəbil]], [[Naxçıvan]], [[Təbriz]], [[Beyləqan]] və [[Gəncə]] şəhərləri yüksək inkişaf etmişdi. Eldənizlərin sikkə sarayında adına bir çox dirhəmlər zərb olunmuşdur. Dirhəmlərdən bir neçəsi [[Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi|Azərbaycan Tarix Muzeyind]]ə yerləşir.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last= D. K. Kouymjian|authorlink= |title= A Numismatic History of Southeastern Caucasia and Adharbayjān Based on the Islamic Coinage of the 5th/11th to the 7th/13th Centuries, p.478|year=1969 |location=Nyu-York |publisher=[[Kolumbiya Universiteti]] |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;{{Bax|#Mədəni fəaliyyəti|1}}

1175-ci ilin oktyabr-noyabr aylarında Şəmsəddin Eldəniz və dekabr-yanvar aylarında isə [[Arslan şah]] vəfat etdi.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Erdoğan |last= Merçil |authorlink= |title= Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi: Azerbaycan Atabegleri, p.9 |year=1993 |location=İstanbul |publisher=|url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt; Ondan sonra hakimiyyətə böyük oğlu [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan]] keçmişdir.{{Bax|#Ölümü|1}}

== Erkən həyatı ==
Orta əsr mənbələrinin çoxu Şəmsəddin Eldənizin gənclik illərinə aid yalnız cüzi məlumatlar verir, həm də bu məlumatlar bir-birinin eynidir. Yalnız daha sonrakı müəlliflərlərdən [[Mirxond]] (1433–1498) &quot;Rövzət əs-səfa&quot; və onun nəvəsi [[Xondəmir]] (1475–1536) &quot;Həbib əs-siyar&quot; əsərində Eldənizin gəncliyi haqqında bir qədər ətraflı məlumat vermişlər.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite book |first=Ziya |last=Bünyadov |authorlink= |title=Azərbaycan Atabəylər dövləti, s.45 |year=2007 |location=Bakı |publisher=Şərq-Qərb |url=http://www.ebooks.az/view/Iawv1UGB.pdf |ref=harv |access-date=2019-01-16 |archive-date=2022-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306071206/https://ebooks.az/view/Iawv1UGB.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=Xondəmir |authorlink= |title=Həbib əs-siyar, p.67 |year=1961 |location=Tehran |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

Mirxond yazır:&lt;ref&gt;{{cite book|first=|last= Mirxond|authorlink= |title=Rövzət əs-səfa, p.165 |year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

{{cquote|''Məlumatlı [[tarixçi]]lər xəbər verirlər ki, [[qıpçaqlar]]ın ölkəsində qədim çağlarda belə bir adət var idi: əgər hər hansı bir tacir birdəfəyə 40 qul alsaydı, onlan satan ondan yalnız otuz doqquzunun pulunu alır, qırxıncını pulsuz verirdi. [[II Mahmud (Səlcuq)|Sultan Mahmudun]] hakimiyyəti dövründə (1118–1131) bir qul alverçisi 39 qulu satıb, qırxıncı qul üçün pul götürməmişdi. Həmin qul da yöndəmsiz və çirkin Eldəniz olmuşdur. Tacir qulları arabalara dolduraraq, İraqa gətirmişdi. İlin isti vaxtları idi, buna görə də karvan yalnız gecələr yol gedirdi. Eldəniz satınalınma qullardan ən kiçiyi idi. Yolda o, üç dəfə yuxulu halda arabadan düşmüşdü. İki dəfə onu qaldırıb arabaya qoymuşlar, üçüncü dəfə isə tacir, onsuz da onu pulsuz aldığından, əmr edir ki, onu yolda qoysunlar. Eldəniz səhər ayılanda, karvanın izi də qalmamışdı. Axşamçağı o, karvanı haqlayanda, taciri heyrət bürümüşdü.''}}

[[Mirxond]]un rəvayətinə görə, [[İraq]]da bu qulları sultanın vəziri Əbu Hamid Əli ibn Əhməd əs-Sümeyrəmi tacirdən satın alır. Ancaq Eldənizi almaqdan imtina edir. Eldəniz ağlayır və vəzirdən xahiş edir ki, onu da götürsün. Vəzir razılaşır, Eldəniz diribaşlığı və fərasəti ilə tezliklə ağasının rəğbətini qazanır.

Hicri 516-cı ilin səfər ayında (may, 1122) [[İsmaililər]] vəzir Sümeyrəmini [[Həmədan]]da öldürürlər. Onun bütün var-dövlətini sultan müsadirə etdirir. Eldəniz də sultanın xidmətinə keçir. Sultan onun bacarığını görüb, tərbiyəsini Əmir Nəsrə tapşırır. Bir müddətdən sonra Eldəniz heç bir sahədə öz tay-tuşlarından geridə qalmırdı, əksinə, at çapmaqda, ox atmaqda onlan arxada qoyurdu. Tezliklə onu sultan mətbəxinə başçı (əlhivan salar) qoydular. Burada Eldəniz öz qabiliyyətini və iş aparmaq bacarığını göstərdi. O, bu vəzifəsində ikən Sultan Mahmud vəfat etdi.

=== Atabəy olması ===
Sultan [[II Toğrul]]un hakimiyyəti dövründə (1132–1135) Eldəniz sultanın şəxsi məmlükləri sırasına keçirildi və o, vəzifə pillələrində sürətlə irəli getdi. Sultanın bütün ömrü boyu məsləhətçisinə çevrilən qadını [[Möminə Xatun|Mömünə xatun]] ona xüsusi iltifat göstərirdi. Eldəniz onun göstərişlərinə əməl edərək heç bir vaxt saray münaqişələrinə qarışmır və bir-birilə kəskin ədavət aparan əmirlərin hər hansı bir dəstəsinin tərəfini saxlamırdı. Sultan, Eldənizin sadiqliyini qiymətləndirdi və onu əmir rütbəsinədək qaldırdı. Bir qədər keçməmiş sultan [[III Toğrul|II Toğrul]] Eldənizi azyaşlı oğlu Arslan şaha atabəy təyin etdi.

Cüzcani bu hadisəni belə təsvir edir:&lt;ref&gt;{{cite book|first=Əbu Ömər Minhacəddin Osman ibn Siracəddin |last=Əl-Cüzcani |authorlink= |title=Təbaqat-i Nasıri, s.28 |year=1881 |location= Kəlküttə|publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

{{cquote|''Şəmsəddin Eldəniz öz imperiyasının öz qulları arasında bölüşdürən Böyük [[Sultan Səncər]]in məmlükü idi. Bu qullar [[atabəy]] adı daşıyırdılar. [[Azərbaycan]]ın və [[İraq]]ın taxt-tacını Səncər atabəy Eldəniz əs-Səncəriyə verdi. O, [[Azərbaycan]] ərazini öz hakimiyyəti altına alıb, çoxlu işlər gördü və bu ölkədə onun fəaliyyətinin izləri hələ də qalmaqdadır''}}

=== Mömünə xatunla evlənməsi ===
Sultan II Toğrul öləndə isə yeni [[Sultan Məsud]] (1135–1152) Şəmsəddin Eldənizi II Toğrulun dul qadını ilə evləndirdi. [[Möminə Xatun|Mömünə xatundan]] onun iki oğlu – [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Nüsrətəddin Məhəmməd Cahan Pəhləvan]] və [[Qızıl Arslan|Müzəffərəddin Osman Qızıl Arslan]] və bir qızı oldu. Qızının adı və taleyi məlum deyildir.

== Hakimiyyəti ==

=== Canişinliyi ===
[[Azərbaycan]]a canişin təyin edildikdən sonra [[Arran]]ın müsəlmanlar yaşayan əksər ərazisi ona tabe idi. [[Mxitar Qoş]]un yazdığına görə Şəmsəddin Eldəniz ilk əvvəllər [[Gəncə]]nin hakimiyyətini əlinə keçirənə qədər yalnız [[Naxçıvan]]ın idarəçiliyi ilə məşğul olmuşdur.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last= |authorlink= |title= Mxitar Qoşun &quot;Alban salnaməsi&quot; əsərinin tərcüməsi, s.58|year=1993 |location=Bakı |publisher=Elm |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt; Dövrün mənbələrində də [[Eldənizlər]] ailəsinin bu zaman mərkəzinin [[Naxçıvan]] olduğu göstərilmişdir.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=E. Jacobsthal |authorlink= |title= Mittelalterische Backsteinbauten zu Nachtschewân, p.38|year= 1899|location=Berlin |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt; Həyatının bu illərində Şəmsəddin Eldənizin əsas vəzifəsi [[Araz]]-[[Axhuren]] koridorunun yuxarıdakı [[Ani]] şəhərinə qədər təhlükəsizliyini təmin etmək, həmçinin də, [[Kür çayı]] boyunca [[Beyləqan]]dan [[Şəmkir]]ə qədərki ərazilərdə olan qalalara nəzarət edərək bu torpaqları [[gürcülər]]dən qorumaq olmuşdur. Bu illərdə öz ərazisinin müdafiəsini təşkil etməklə yanaşı, İraq Səlcuq Sultanlığı mərkəzi hakimiyyətinin nəzəriə çarpmadan öz ərazilərini genişlətməyə çalışırdı. o [[Azərbaycan]]ın xeyli hissəsi üzərində hakimiyyətini yalnız [[Sultan Məsud]]un sevimli canişini Kass bəy Arslanın 1153-cü ildəki ölümündən sonra təmin edə bildi.

Sultan Məsudun ölümündən əvvəl belə Şəmsəddin Eldəniz saray münaqişələrinə qarışmışdı. O, Suleymanşah ibn Məhəmmədi Sultan Məhəmməd ibn Mahmuda qarşı dəstəkləyən koalisiyaya qoşulmuşdu. Uğursuzluğa düçar olduqdan sonra belə o, Sultan Məhəmməd ibn Mahmuda qarşı mübarizə aparmış və zərb etdirdiyi sikkələrdə yalnız [[Böyük Səlcuq İmperiyası|Böyük Səlcuq imperatoru]] [[Sultan Səncər]]in adını qeyd etdirmişdir.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last= René Grousset |authorlink= |title= The Empire of the Steppes, p.678 |year=1970 |location=Nyu-Cersi |publisher=Rutgers Universiteti nəşriyyatı |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt; 1154–1155-ci illərdə yenidən oğulluğu Arslanın atabəyi təyin edilmiş və bundan sonra zərb etdirdiyi sikkələrə özünün Atabəy titulunu da əlavə etdirmişdir.

Şəmsəddin Eldənizin istəkləri [[İraq Səlcuq Sultanlığı|İraq Səlcuq Sultanları]] Süleyman şah və Məhəmməd şahın ölümündən sonra reallaşdı. Süleyman şahın onun əmri ilə öldürülməsi ehtimalı da vardır. Sultanın ölümündən qısa müddət sonra bir qrup əmir Şəmsəddin Eldənizi Həmədana dəvət etdi. Beləliklə, 1169–1161-ci ildə Şəmsəddin Eldəniz oğulluğu Arslan şahı [[İraq Səlcuq Sultanlığı]]nın hökmdarı elan etdi.

=== İraq Səlcuq Sultanlığı uğrunda mübarizə ===
{{Həmçinin bax|İraq Səlcuq Sultanlığı}}
Şəmsəddin Eldəniz [[İraq Səlcuq Sultanlığı]] taxtı uğrunda gedən mübarizə nəticəsində baş verən çoxlu ara müharibələrində iştirak edirdi. [[Azərbaycan]]a göndəriləndən sonra isə o, taxt-tacın hər hansı bir iddiaçısının fəal tərəfdarı olmamışdır.

[[Mxitar Qoş]] onun haqqında ayzırdı:&lt;ref&gt;{{cite book|first= Mxitar|last=Qoş |authorlink= |title= Alban salnaməsi (Ziya Bünyadovun tərcüməsində), s.137|year=1993 |location= Bakı|publisher= Elm|url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=C. J. F. Dowsett |authorlink= |title=The Albanian Chronicle of Mxiṭʿar Goš, p.234 |year=1958 |location=London |publisher=London Universiteti nəşriyyatı |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

{{cquote|''O gücləndi, bütün böyük hökmdarları əzdi və çoxlarını özünə tabe etdi, [[türkmənlər]]in qiyamçı başçılarını tamamilə darmadağın dağıtdı. O, [[Arran]] ölkəsindəki çaxnaşmalara son qoydu.''}}

Bu mürəkkəb dövrü qələmə alan naməlum [[erməni]] müəllifi qeyd edir ki, tarixin bu dövrü &quot;qorxunc və müharibələrdə qələbə çalan, çox dolaşıq qəsdlərin mahir bilicisi, onların rəhmsiz peyğəmbəri böyük xəlifə Eldənizin&quot; hakimiyyəti ilə əlamətdardır:&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last= |authorlink= |title=Erməni aqioqrafıya abidələri, s.349 |year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

{{cquote|''[Bu xüsusiyyətlərinə görə], o öz [[xalq]]ı arasında tam ehtiram sahibidir və məşhurdur. O, çox ölkələri fəth etmişdir, [bununla yanaşı] o, xoş xasiyyəti və sülhsevərliyi ilə məziyyətlənir. Onun hakimiyyəti illərində ölkələrin çoxunda asayiş hökm sürürdü.''}}
Sultan Məsudun ölümündən sonra onun varisləri arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə qızışır. Hakimiyyətə gəlmiş Sultan Məhəmməd müttəfiqlərinin böyük ordusu ilə birgə qəflətən [[Azərbaycan]] üzərinə hücuma keçir. Şəms əd-Din onu [[Araz]] vadisində qarşılayır. Bir neçə gün davam edən döyüş Eldənizin məğlubiyyəti ilə başa çatır. O, [[Azərbaycan]] hakimliyindən əl çəkib, yalnız [[Arran]]la kifayətlənməli olur. Yalnız bir neçə il sonra, zəif iradəli Sultan Süleymanın dövründə Eldəniz yenidən Azərbaycana sahib ola bilir.

Əmirlərin çıxışları nəticəsində [[Süleyman Şah|Süleyman şah]] taxtdan salınıb öldürülən zaman, qəsdin təşkilatçıları Eldənizə müraciətlə xahiş etdilər ki, öz oğulluğu Arslan şahı [[İraq Səlcuq Sultanlığı|İraq sultanlığı]] taxtına çıxarmaq üçün [[Həmədan]]a gətirsin. Bu barədə məktubla müraciət edən əmirlərin ittifaqının başında qüdrətli və nüfuzlu Şərafəddin Müvəffəq Qord-Boz dururdu. O və Eldəniz hələ sultan Məsudun məmlükü olduğu vaxtlardan yaxın dost idilər və hər ikisinin nisbəsi əl-Məsudi idi. Hicri 555-ci ilin zülqədə ayında (noyabr, 1160) atabəy Eldəniz 20 minlik ordunun başında Arslan şahla [[Həmədan]]a gəldi. Burada onları dövlətin bütün əyan və əmirləri ([[Rey]]in hakimi İnancdan başqa) qarşıladılar və təntənəli mərasimdən sonra Arslan şaha tac qoydular. Sultan hakimiyyəti altında olan bütün yerlərdə onun adına xütbə oxundu. Bu gündən Şəmsəddin Eldəniz &quot; Böyük atabəy&quot; (atabəy əl-əzəm) adlanmağa başladı, onun böyük oğlu və sultanın ana tərəfdən qardaşı [[Cahan Pəhləvan|Nüsrətəddin Cahan Pəhləvan]] sultanın əmir-hacibi oldu'&lt;ref group=q&gt;Bu təyinat haqqındakı sultan əmri 14 məhərrəm hicri 561-ci ildə yazılmışdır. Əmrdə o, &quot;Nurəddin və Nüsrət əd-Dünya vəd Din Cahan Pəhləvan&quot; adlandırılır&lt;/ref&gt;, ikinci oğlu [[Qızıl Arslan|Müzəffərəddin Osman Qızıl Arslan]] isə sultan ordularının ali baş komandanı (əmir-sipəhsalar əlkəbir) təyin edildi. Eldəniz özünün bürün əmirlərini dövlətdə yüksək vəzifələrə təyin etdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bu dövrdən başlayaraq, atabəy Eldənizin bütün fəaliyyəti yeni dövlət hakimiyyətinin nüfuzunun möhkəmləndirilməsinə yönəldildi. İraq sultanlığının tərkibinə daxil olan vilayətlərin və ölkələrin bütün hakimləri, o cümlədən on un bütün vassalları Sultan Arslan şaha və Böyük atabəyə sədaqət andı içdilər. Ara müharibələri bir müddət dayandı və mənbələrin göstərdiyinə görə, xalq &quot;haqq — ədalət və sakitlik içərisində yaşamağa başladı&quot;.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

Dövlətin faktiki hakimi Şəmsəddin Eldəniz idi, sultanın yalnız quru adı var idi və onun adına xütbələr oxunurdu.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book|first= İzzəddin |last=ibn əl-Əsir |authorlink= |title= Əl-kamil fit-tarix (А. А. Мухаммаджонов tərcüməsi), s.456 |year=2005 |location=Bakı |publisher=Elm |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;[[Azərbaycan]]ı onun kiçik qardaşı [[Qızıl Arslan]] idarə edirdi. O, həm də qardaşı oğulları [[Əbu Bəkr]]in və [[Özbək|Özbəyin]] atabəyi idi. İqamətgahı [[Təbriz]]də idi.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

=== Daxili siyasəti ===
Şəmsəddin Eldənizin öz oğulluğunu [[İraq Səlcuq Sultanlığı]]nın taxtına oturtması bəzi Səlcuq şahzadələrinə atabəylik edən hərbi əyanları narazı salmışdı. Bağdad xəlifəsinin də onları dəstəkləməsi və Şəmsəddin Eldənizin oğulluğu Arslan şahın adına xütbə oxutdurmaması onları daha da ürəkləndirirdi.

==== Səlcuqlu əmirləri ilə mübarizə ====
Elə ki [[Arslan şah]] sultan taxtına çıxarıldı, bundan sonra Eldəniz [[Bağdad]]a elçi heyəti göndərib, xəlifə Müstənciddən orada yeni sultanın adına xütbə oxunmasını tələb etdi. Ancaq [[Xəlifə]] Arslan şahı sultan kimi tanımaqdan imtina edib,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; yeni mübarizənin qızışdırılması üçün əlverişli vaxtı gözləməyə başladı. Belə ki, [[Səlcuqilər]] arasında Sultan taxtına [[Rey]]in nüfuzlu əmiri İnancın başçılığı altında bir qrup əmirin müdafiə etdiyi başqa iddiaçılar da var idi. Xəlifənin vəziri İbn Hübeyrə narazı hakimlərə müraciət edib, onlan Sultan Arslan şaha və Böyük atabəy Eldənizə qarşı çıxmağa təhrik edirdi. O, [[Rey]] hakimi İnanca, [[Marağa]] hakimi [[Nüsrətəddin Arslan-Aba ibn Ağ-Sunqur Əhmədili]]yə (1133–1174), [[Fars]] hakimi atabəy [[Sunqur ibn Mədud Salquri]]yə (1148–1161), [[Qum (şəhər)|Qum]] hakimi [[Sökmən ibn Qaymaz]]a, [[Ərdəbil]] hakimi [[Ağ Quş]]a, [[Qəzvin]] hakimi [[Alp Arqun]]a bu cür çağırışla məktub göndərdi. Sultan taxtına iddiaçılardan biri – Mahmud şah, Məhəmməd ibn Mahmudun oğlu , [[Marağa]]da, oranın hakiminin yanında olurdu, başqa bir iddiaçı isə — o da, Mahmud şah adlanırdı, ancaq Məlik şah ibn Mahmudun oğlu idi,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Fars hakiminin yanında [[İstəhr|İstəxrd]]ə yaşayırdı. İbn Hübeyrə hər iki əmirə təklif etdi ki, xütbəni öz qəyyumluqlarında olan iddiaçıların adına oxutdursunlar və Eldənizin üzərində qələbə çaldıqdan sonra [[Bağdad]]da da yeni sultanın adına xütbə oxutduracağına söz verdi. Nüsrətəddin Arslan-Aba və Sunqur da qəyyumluqlarında olan iddiaçıların şərəfinə beş dəfə sultan növbəsi çaldırıb, onlann adına xütbə oxutdurmağa başladılar.&lt;ref&gt;{{cite book|first= Vladimir|last= Minorski|authorlink= |title=Əhmədililər, s.18 |year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

Əmirlər birləşənə kimi Eldəniz onların hiylələrini başa düşdü. İlk növbədə hicri 556-cı il şaban ayının 9-da (3. avqust 1161) şahzadə Mahmud şah ibn Məhəmmədin tərəfdarları [[Həmədan]] yaxınlığında darmadağın edildi. Eldəniz [[Rey]]i tutdu və oranı [[Cahan Pəhləvan]]a iqta kimi verdi. [[Rey]] hakimi İnanc, Sultan Arslan şahdan vassal asılılığını qəbul etməyə və öz qızı İnanc xatını [[Cahan Pəhləvan]]a ərə verməyə məcbur oldu.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book|first= Qütbətdin|last= Ravəndi|authorlink= |title= Xulasə ət-təfasir, s.278|year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt; Bunun ardınca Qum və Ərdəbil hakimləri sultanın tərəfinə keçdilər. Dövrün tarixçiləri əl-Hüseyni və əl-Bundari hadisələri belə təsvir edir:
{{cquote|''[[Sultan]] və [[atabəy]] onların üzrxahlığını qəbul edib, bağışlanmaları haqqında təliqənamə yazdılar. Onlar Həmədanda sultan xidmətinə girdilər, onlann əyalətlərindən yığılan gəlir və xərac sultan xəzinəsinə gəlirdi.''}}

Bundan sonra [[Qəzvin]] hakimi Alp Arqun məğlub edildi və [[Qəzvin]] sultanın mülklərinə qatıldı. Daha sonra Eldəniz [[Marağa]] hakimi Nüsrətəddin Arslan-Abaya elçi göndərib, şahzadə Mahmud şah ibn Məhəmmədin verilməsini və özünün də sultan xidmətinə gəlməsini tələb etdi. Ancaq Nüsrətəddin bu tələbi yerinə yetirməkdən boyun qaçırdı və bildirdi: &quot;Sultan mənim yanımda yaşayır!&quot; Onda atabəy Eldəniz [[Cahan Pəhləvan]]ın başçılığı altında ordu toplayıb, [[Marağa]] hakimi Nüsrətəddinə qarşı göndərdi. Nüsrətəddin yardım üçün [[Hilata|Xilat]] hakimi şah-ərmən Seyfəddin Bək-Teymur ibn II Sökmənə (1128–1183) müraciət etdi və o da ordusunu köməyə göndərdi.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last= N. Khanikoff|authorlink= |title=Les Inscriptions Musulmanes du Caucase, p.43 |year=1863 |location=Berlin |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

Səfidrud çayındakı döyüşdə Cahan Pəhləvan uduzdu və Həmədana qaçdı.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Eldəniz və onun xələflərinin Marağa hakimi ilə münasibətləri uzun illər gərgin qalmış, yalnız [[Qızıl Arslan]] [[Marağa]] hakimini özünə tabe etdirə bilmişdi. Burası da qeyd edilməlidir ki, [[Marağa]] hakimi yalnız və yalnız vassal asılılığını qəbul etməklə öz borcunu bitmiş hesab edirdi.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=Ravəndi |authorlink= |title= Rahət əs-Südur, s.467|year=1960 |location=Ankara |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

Eldənizin bir düşməni də — [[Fars]] hakimi Sunqur ibn Mədud qalırdı. Eldəniz [[İraq Səlcuq Sultanlığı|İraq sultanların]]ın bir vassalı kimi ondan tələb etdi ki, Sultan Arslan şahın adına pul kəsilsin və xütbə oxunsun. Sunqur bu tələbi yerinə yetirməkdən imtina etdi və bildirdi:
{{cquote|''[[Arslan şah]]ın torpaqlarını (mülklərini) [[xəlifə]] mənə iqta pay torpağı veribdir və mən də onlara yiyələnmək üçün oraya yollanacağam.''}}

Eldəniz [[Fars]]ın üzərinə yürümək üçün artıq qoşuna əmr vermişdi, ancaq 1161-ci ildə Sunqur ibn Mədud vəfat etdi və qardaşı Zəngi ibn Mədud (1162–1175) onun yerinə [[Fars ostanı|Fars əyalətinin]] hakimi oldu. Müəlliflərdən birində Zəngi ibn Mədudun sultandan və atabəy Eldənizdən vassal asılılığı qəbul etməsinin ətraflı təsviri qalmışdır:

{{cquote|''[[Sultan]] və [[Atabəy]] əmir Zəngiyə çağırış vərəqəsi göndərdilər. Onun ürəyini qorxu götürdü və onlara cavab verdi: &quot;Mən sultanın məmlükü və onun quluyam! Mən onun əmrinə qarşı çıxanlardan və ona tabelikdən boyun qaçıranlardan deyiləm. Bəli! Mənim qardaşım səhv hərəkətə yol vermişdi, [[Allah]] da [[sultan]]a görə ondan elə intiqam aldı ki, onun həyatı üzüldü və o, ölümün dadını anladı. Mən qorxuram ki, bundan ötrü [[sultan]]ın və [[atabəy]] Eldənizin ürəyində mənə qarşı kin qalmış olsun və mən istəyirəm ki, özüm üçün təhlükəsizlik əldə edim və bundan arxayın olum ki, sultanın qulluğuna gəlim.''}}

{{cquote|''O (Zəngi ibn Mədud), öz elçisi ilə onların hər ikisinə hədiyyələr və bəxşişlər, nadir şeylər, bütün növlərdən olan müxtəlif geyimlər, həbəş qulamlarından olan xacələr, Qatif və başqa [[ərəb]] ölkələrindən alınmış [[Ərəb atı|ərəb atları]] göndərdi və çalışırdı ki, onlar onun xahişinin yerinə yetirildiyi haqqında elçi vasitəsi ilə ona iltizam versinlər...''}}

{{cquote|''Elçi atabəy Zənginin yanına gələndən sonra, o, səliqə-sahmanla hazırlıq gördü və qoşunu ilə birlikdə sultanın qulluğuna yollandı. [Bu vaxt] sultan [[İsfahan]]da idi. Atabəy Eldəniz isə Zənginin qərargaha yaxınlaşdığını bilib, bütün ordunun təcili və tam silahlanmasına əmr verdi. Əmr yerinə yetirildi və qoşun yol boyunca düzləndi. Zənginin gələcəyi yerdə sultanla birlikdə qalan atabəy Eldənizdən başqa, bütün əmirlər onu qarşılamağa çıxmışdı.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=F. Sarre |authorlink= |title= Denkmäler Persischer Baukunst, p.345|year=1901 |location= Berlin|publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

Zəngi sultanın yerləşdiyi yerə yaxınlaşıb təntənənin möhtəşəmliyini və əzəmətini gördü. Bu, onu qorxutdu və ağlını sarsıtdı. Onlar [[sultan]]a yaxınlaşanda əmirlər və haciblər atlardan endilər, ona tələsməyi əmr etdilər. O tələsdi, onun ruhunu dəhşət və itaət bürüdü, ürəyi isə dondu. Atabəy Eldəniz bunu sezən kimi, öz atını ona sarı tərpətdi və haciblər [Zəngiyə] işarə ilə bildirdilər ki, bu Atabəydir. O istədi ki, [atabəyin] atının dırnaqları altındakı torpağı öpsün, ancaq atabəy buna imkan vermədi. O, atını Zənginin yanına sürüb, atın üstündə onu qucaqladı. Bu zaman Zəngi onun əllərindən öpdü və dedi: &quot;Mənim ağam! Mən bağlaşmaya əsasən sənin yanına qulluğa gəlmişəm!&quot; Sultan Zəngini Farsa və onun nahiyələrinə hakim təyin etdi, ona əmr etdi ki, ədalətli və insaflı olsun, rəiyyətə edilən zülmün qarşısını alsın.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;''}}

[[Fars ostanı|Fars əyalətinin]] hakimi əvvəllərdə olduğu kimi, vergini ödəməyi davam etdirdi, Sultan Arslan şahın və atabəy Eldənizin adı ilə pul kəsdirməyə başladı.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Stanley |last=Lane-Poole |authorlink= |title=The Caliphate, p.238 |year=1915 |location=Qahirə |publisher= |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044092529304;view=1up;seq=176 |ref=harv |access-date=2019-02-13 |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413205100/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044092529304;view=1up;seq=176 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Çox çəkmədi ki, [[Ərdəbil]] hakimi Nüsrətəddin Ağ Quş öldü. Eldəniz onun oğlu Məhəmməddən [[Ərdəbil]]i və onun ətraf əyalətlərini aldı, onları öz vəliəhdi Cahan Pəhləvanın mülklərinə qatdı, Məhəmməd ibn Ağ Quşa onun əvəzində [[Həmədan]]ın [[Bürucird|Bərucird]] əyaləti verildi. Atabəylər dövlətinin ən böyük tədqiqatçılarından olan [[Ziya Bünyadov]]a görə, bu addım Atabəylər dövlətinin [[Azərbaycan]]a verdiyi dəyərin göstəricisidir. Belə ki, Azərbaycanda bir bölgənin birbaşa özlərinə tabe olması üçün paytaxtın bir bölgəsini vassala vermişdilər.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last= Zahir əl-Din Fəryabi|authorlink= |title=Dīvān |year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

1167-ci ildə atabəy Eldəniz [[Mosul]]a elçi göndərib, sultanın adına xütbə oxutdurmağı, pul kəsdirməyi, əvvəllər Səlcuq sultanlarına nə göndərilirdisə, onları sultana göndərməyi tələb etdi. Onlar tabe olduqlarını bildirdilər:

{{cquote|''[[Arslan şah|Sultan Arslan şah ibn Toğrulun]] adına Mosulda və onunla qonşu vilayətlər [[Diyarbəkir ili|Diyarbəkr]] və [[əl-Cəzirə]]də xütbə oxumağa başladılar, ona hədiyyələr göndərdilər. [bunların arasında] məxmər, cins atlar, [[Bizans]] qatırları və [[Misir]]də, [[Dəməşq]]də hazırlanmış müxtəlif geyimlər var idi. Qütbəddin Mədud ibn Zəngi ilə atabəy Şəmsəddin Eldəniz arasındakı dostluq möhkəmləndi və onlar əl-ələ verib, [[Arslan şah|Sultan Arslan şah ibn Toğrulun]] qulluğunda durdular.}}

Hicri 563 (17.10.1167–4.10.1168)-cü ildə [[Kirman]]ın hakimi Toğrul şah öldü və onun oğlanları arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə başlandı. Toğrul şahın ortancıl oğlu II Arslan şah qaçıb [[Həmədan]]a -Sultan Arslan şah və atabəy Eldənizin qulluğuna gəldi. Onlar onun xahişini qəbul etdilər. Bu haqda əl-Hüseyni belə yazır:

{{cquote|''[[Atabəy]] onu ucaltdı, ona hörmət və ehtiram göstərdi, onu təmin etdi. O, onu öz evinə qaytarmaq üçün hazırlığa başladı. O, onun üçün lazımi miqdarda qoşun müəyyənləşdirdi və onlara muzd verdi. O, bu qoşunlara [[Həmədan]] valisi əmir Cəmaləddin Məhəmməd ibn Ağ Quşu başçı təyin etdi. Atabəy onun bayrağı altında ən cəsarətli qəhrəmanları və təcrübəli süvariləri göndərdi. Əmir hicri 564 -cü ildə [[Həmədan]]dan yola düşdü. O, paytaxtın yerləşdiyi Cüvaşirə çatanda oranın hakimi qaçdı və əmir Cəmaləddin Məhəmməd təntənə ilə şəhərə girdi. Qala ona
təslim edildi, o da Sultanın və atabəy Eldənizin göstərişinə görə oranı [[Kirman]]ın hakiminə təhvil verdi...&quot; II Arslan şah əmirə dedi: &quot;Mən sultanın bu ölkədə canişiniyəm (naib), buna görə də qoşunun muzdu veriləndən sonra nə qalsa, mən [[sultan]]a göndərəcəyəm. Özümə heç nə saxlamayacağam&quot;. Bu barədə o, özü sultana və atabəy Eldənizə yazdı.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Məhəmməd |last= İbn İbrahim|authorlink= |title=Kirman Səlcuq və Oğuzları, s.56 |year= 1931|location= Tehran|publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;''}}

Beləliklə, atabəy Şəmsəddin Eldəniz [[Qafqaz dağları]]ndan [[İran körfəzi]]nə
qədər uzanan nəhəng bir ərazini öz hakimiyyətinə tabe etdirdi. [[İbn əl-Əsir]] onun hökm etdiyi torpaqları belə ifadə edirdi:
{{cquote|''Eldənizin hakimiyyətində olan ərazi &quot;[[Tiflis]] qapılarından [[Mərdəkan|Məkranad]]ək uzanırdı. O, [[Azərbaycan]], [[Arran]], [[Şirvan]], [[Cibəl]], [[Həmədan]], [[Gilan]], [[Mazandaran]], [[İsfahan]] və [[Rey]]ə yiyələnmişdi.''}}
[[Mosul]], [[Kirman]] və [[Farslar|Fars]] atabəyləri, [[Şirvan]], [[Xuzistan ostanı|Xuzistan]], [[Xilat]], Ərzənər-Rum və [[Marağa]] hakimləri Eldənizin adına ([[xəlifə]] və [[sultan]]ın adından sonra) pul kəsdirib, xütbə oxutduran vassallar idilər. Əl-Hüseyni belə yazır:
{{cquote|''Atabəy Eldəniz əsil hökmdar idi. Əmrləri o verir, iqta torpaqlarını paylayır, dövlət xəzinəsinə nəzarət edirdi, Sultan Arslan şah ibn Toğrulun isə ancaq adı hökmdar idi.''}}

Şəmsəddin Eldənizin adları çəkilən nüfuzlu şəxslərdən, o cümlədən [[Eldənizlər|atabəylərin]] üzərində sultandan sonra ikinci siyasi hakimiyyət mövqeyi onun fəxri &quot;Böyük atabəy&quot; (atabəy əl-əzəm) adında da öz əksini tapmışdı.

Beləliklə, öyrənilən dövrün ən böyük dövlət xadimi atabəy Eldənizin fəaliyyəti, birliyi, nisbi də olsa, ara mübarizələrinin zəiflədilməsi yalnız atabəyin sərəncamındakı hərbi qüdrətə, ehtiyat mənbələrinə və onun nüfuzuna görə əldə edilə bilən dövlətin – İraq sultanlığının mərkəzi hakimiyyətinin möhkəmlənməsinə imkan yaratdı. Eldəniz bir növ ikili hakimiyyətin yaradıcısı oldu: hicri 555 (1160)-ci ildə o, [[İraq Səlcuq Sultanlığı]]nda hakimiyyəti öz əlinə aldığı vaxtdan etibarən Sultan dövlət başçısı rolunu formal ifa etməklə səlahiyyəti bitmiş bir şəxsə çevrildi. Qoşunların başçısı, vəsaitlərin sərəncamçısı, nəhayət, vassalların əsil süzerini Atabəy idi.

=== Xarici siyasəti ===

==== Gürcüstanla münasibətlər ====
Eldənizin yaratdığı dövlətin ən güclü rəqibləri [[Monqollar|monqol]] hücumlarınadək [[Azərbaycan]] hökmdarı ilə daim münaqişədə olan gürcü hökmdarları idilər. Şəmsəddin Eldəniz o zaman xeyli qüvvətlənən və tez-tez [[Azərbaycan]]ın sərhədlərini pozan [[Gürcüstan]]a qarşı dəfələriə hərbi yürüşlərə çıxdı. Onun hakimiyyətinin ük iiiərində baş vermiş zəlzələdən sonra gürcü çarı [[I Demetre (İmereti çarı)|I Demetre]] [[Gəncə]]yə basqın edərək şəhəri qarət etmiş, məşhur [[Gəncə]] qapılarını hərbi qənimət kimi [[Gürcüstan]]a aparmışdı.&lt;ref group=q&gt;Həmin qapılann bir tayı [[Kutaisi]] yaxınlığındakı Gelat monastırında saxlanılır, digəri isə göstərilən monastır tə’mir olunarkən sərf edilmişdir.&lt;/ref&gt;

Hicri 556-cı ilin şaban ayında (avqust, 1161) [[gürcü]] qoşunları çar [[III Georgi]]nin (1156–1184) başçılığı altında [[Azərbaycan]]a hücum edib, ''&quot;[[Arran]] ölkəsindəki [[Ani]] şəhərini tutaraq, burada çoxlu əhali qırdılar. Sultanın vassalı – Xilatın hakimi şah-ərman Seyfəddin Bəy-Teymur mühasirəyə alınmış şəhərə kömək göstərmək istədi, ancaq [[gürcülər]] tərəfindən məğlub edildi və güc-bəla ilə əsir düşməkdən yaxasını qurtardı''''.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite book|first=Stepanos |last= Orbelyan |authorlink= |title=Sisakan ölkəsinin tarixi, s.56 |year=1897 |location=Paris |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite book|first= Ebu Ya'la Həmzə |last=İbn Əsəd ət-Təmîmî İbn əl-Kalanisi |authorlink= |title= Şam tarixinə zeyl, s.34|year= 1908|location=Beyrut |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;'''

[[Gürcülər]] ''&quot;o qədər düşmən qoşununu qılıncdan keçirtdilər ki, onun sayını kimsə müəyyənləşdirə bilmədi, əsir alınanlar isə 41 min idi.&quot;''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite book|first=Vardan |last=Aygektsi |authorlink= |title= s.155 |year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

Şaban ayında 30 minlik [[gürcü]] qoşunu &quot;''yenidən islam ölkəsinə soxuldu və [[Dvin]]i tutdu, bu, [[Azərbaycan]] ölkəsinin ucqarında, [[Rum]] ölkəsi yaxınlığında bir şəhərdir. Onlar 10 minə yaxın sakini qarət edib öldürdülər, çoxlu qadın və uşağı soyundurub, çılpaq və ayaq-yalın qovub əsir apardılar. Ancaq öz ölkələrinə qayıdanda, [[gürcü]] qadınları onların [[müsəlman]] qadınları ilə davranışlarına qarşı çıxdılar və öz döyüşçülərinə dedilər: &quot;Siz [[müsəlmanlar]]ı məcbur edirsiniz ki, sizin onların qadınları ilə etdiyiniz rəftarı onlar da bizimlə etsinlər.'' &quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Yalnız bundan sonra qadınların paltarlarını özlərinə qaytardılar.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=Zahir əd-Din Nişapuri |authorlink= |title=Səlcuqnamə, s.465 |year= 1954|location=Tehran |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

Bir müddətdən sonra [[gürcü]] qoşunları yenidən [[Azərbaycan]]a soxuldu, [[Gəncə]] şəhərini tutdular, onu talan etdilər, əhalidən çoxlu əsir ahb, çoxlu hərbi qənimətlə birlikdə apardılar.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Bundan xəbər tutan atabəy Eldəniz öz qoşunlarını gürcü feodallarına qarşı yürüşə hazırladı. Xilatın hakimi Seyfəddin Bəy-Teymur, [[Marağa]] hakimi Nüsrətəddin Arslan-Aba, Ərzən ər-Rum hakimi Fəxrəddin, əmir Səltuq və başqa əmirlər də öz qoşunları ilə ona qoşuldular. Eldənizin qoşununun sayı 50 minə çatdı və 558-ci ilin səfər ayında (yanvar, 1163) əmirlərin birləşmiş qüwələri [[Gürcüstan]]a hücum etdi. Eldənizin qoşunları ilə [[gürcü]] ordulan arasında hərbi əməliyyat bir ay uzandı. Hicri 558-ci ilin şabanında (iyul, 1163) müsəlman əmirlərinin birləşmiş qüvvələri Eldənizin başçılığı altında yenidən [[gürcülər]]ə qarşı yürüşə başladı. Eldəniz yandırılmış (kül edilmiş) Dvini gürcülərdən geri aldı və III Georgini ağır məğlubiyyətə uğratdı.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
Bu yürüşdə iştirak edən ibn əl-Əzraq əl-Fariqi yazır:

{{cquote|''[[Gürcülər]] ən həqarətli məğlubiyyətə uğradılar. Onların varidatından o qədər çox qənimət götürülmüşdü ki, onu təsvir etmək və ya saymaq mümkün deyildi. Çarın axuru gümüşdən qayrılmış ilxı tövləsi ələ keçirilmişdi. Çarın anbarı və onda nə varsa, böyük gümüş çəlləklər də daxil olmaqla, hamısı zəbt edilmişdi. Bu gümüş çəlləklərdən biri sultana göndərildi. Onu və o cür başqa birisini daşımaq üçün bütöv bir araba lazım idi. [[Sultan]] onu və o dövrdə dövriyyədə olan dinar hesabı ilə iki min dinarlıq qəniməti öz sarayına göndərdi. O, qızıl və gümüş su qablarını göndərdi, adamların su içməsi üçün onlar Həmədan cümə məscidinə verildi. İkinci çəlləyi türkmənlər götürdü və onu tikə-tikə doğradılar. [[Müsəlmanlar]] çox böyük sayda qənimət əldə etdilər və çoxlu adam qırdılar, [[Abxaziya]] çarı qaçmağa üz qoydu və qalın meşədə gizləndi.''}}

Belə bir məğlubiyyətə baxmayaraq, [[gürcü]] qoşunu hicri 559-cu il cumadi ələla ayında (aprel, 1164) yenidən [[Ani]] şəhərinə basqın etdilər və onu taladılar. Özünü yetirən atabəy Eldəniz onları şəhərdən qovdu və düşməni izləməyi Sürməri hakimi İbrahimə həvalə etdi. Eldəniz özü isə şəhərin bərpası haqqında göstəriş verdi və hicri 559 I (1164)-cu ilin sonunda Anini əmirlərdən Şəddad və Fəzlunun qardaşı Əmir Şahənşaha (1164–1174) verdi.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 561 (1166)-ci ildə böyük bir gürcü qoşunu Azərbaycana soxuldu. Gəncəyədək gəlib çatdı, orada qətlə və talanlara başladı.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hicri 569-cu ilədək nə [[gürcülər]], nə də atabəy Eldəniz heç bir fəal fəaliyyət göstərmədi. 569-cu il qışın ortalarında (yanvar, 1174) Atabəyin qadını [[Möminə Xatun|Mömünə xatın]] [[Naxçıvan]]dan [[Həmədan]]a gəlib, [[gürcü]] qoşununun yeni hücumu haqqında xəbər gətirdi. Baharın gəlişi ərəfəsində, Atabəy və onun oğulları başda olmaqla ordu [[Naxçıvan]]a yollandı, Qurban bayramı günü (yanvar, 1174) yürüş üçün hər şey hazır idi. Bir neçə gündən sonra ordu &quot;torpaqları Naxçıvandan üç mənzil məsafədə olan&quot;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; gürcülərə qarşı hücuma keçdi. Ancaq baş qaldıran taun xəstəliyi Atabəyin ordusuna böyük tələfat verdi:

{{cquote|''Hər yüz döyüşçüdən, demək olar, hamısı ölürdü. [[Taun]] çox insan həyatı apardı. Buna baxmayaraq, Böyük atabəy və şahərmən (Nəsirəddin Sökmən) azsaylı qoşunla abxaz çarına qarşı yürüşü davam etdirdilər. [[Gürcülər]] əlçatmaz dağlarda və qalın meşələrdə gizləndilər.''}}
Atabəyin qoşunu Ağşəhər qalasını tutdu&lt;ref group=q&gt;Bu, Çaldır gölünün yaxınlığında, Kars-Axalkalaki yolundakı Tetris-Tsixe qalasıdır.&lt;/ref&gt; və ətraf nahiyələri talayıb Naxçıvana qayıtdı.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Hicri tarixi ilə 570-ci il rəbiüləvvəl ayında (oktyabr, 1174) [[gürcü]] qoşunları bir neçə gün içində Anini mühasirəyə aldılar, şəhəri ələ keçirib taladılar və oraya öz canişinlərini təyin etdilər 7 . Atabəy Eldəniz öz qoşunlarını Aninin hakimi Şahənşahın köməyinə göndərdi, ancaq &quot;böyük döyüşdən&quot; sonra gürcülər tərəfindən məğlub oldu.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Bir müddətdən sonra Eldəniz yeni qüvvə toplayaraq bir daha gürcülərə qarşı çıxdı. Düşmən tərəflər [[Dvin]] yaxınlığındakı düzdə qarşılaşdılar, ancaq döyüş baş vermədi, Eldəniz qoşunlarını Naxçıvana qaytardı.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Hicri 571-ci il məhərrəm ayında (avqust, 1175) atabəy Eldəniz, Sultan Arslan şah, Xilat hakimi Şahərman və [[Diyarbəkir]] hakiminin qoşunu [[Cahan Pəhləvan]]ın başçılığı altında gürcülərə qarşı daha bir yürüş təşkil etdilər. İbn Kalanisi bu hadisəni belə təsvir edir:

{{cquote|''Onlar [[Lori]] [[Dmanisi]] düzənliyinə çatdılar, vilayəti yağmaladılar, [[Axalkalaki]] ilə Trialeti arasında yerləşən Ağşəhər mahalına girdilər və buranı elə dağıtdılar ki, sanki burada qabaqlar bir kimsə yaşamamışdır. Gürcülərin çarı keçilməz sıx meşədə gizləndi. Eldəniz burada bir neçə gün qaldıqdan sonra [[Naxçıvan]]a qayıtdı.''}}

Atabəy Eldəniz və onun xələfləri [[Gürcüstan]] ilə arasıkəsilməz mübarizədə [[Azərbaycan]] və qonşu vilayətlərin xristian əhalisini öz tərəflərinə çəkməyə ümid bəsləyirdilər. Azərbaycan Atabəyləri bu məqsədlə yerli ruhaniləri himayə edirdilər. [[Erməni]] salnaməçisinin məlumatına görə, atabəy Eldəniz &quot;[[xristian]]ları sevir və ölkənin abadlığına qayğı göstərirdi&quot;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; və &quot;xeyirxah xasiyyəti və sülhsevərliyi ilə fərqlənirdi. Onun hakimiyyəti illərində çox ölkələrdə əminamanlıq hökm sürürdü&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=Тер-Давтян, К.С. |authorlink= |title= Памятники армиянской агиографии, с 29|year=1973 |location= Moskva|publisher= |url= https://www.libex.ru/detail/book250943.html|ref=harv}}&lt;/ref&gt;

==== Xarəzmşahlarla münasibətlər ====
[[Arslan şah|Sultan Arslan şah]]ın və atabəy Eldənizin torpaqlarının uzaq şərqində [[Nişapur]] hakimi Müəyyid Ay-Aba onların vassalı idi. [[Sultan Səncər|Böyük Sultan Səncərin]] ölümündən sonra, 1157-ci ildə Ay-Aba güclənməkdə olan Xarəzmşah İl-Arslan (1156–1172) tərəfindən gözlənilən təhlükənin qarşısını almaqda Şəmsəddin Eldənizin dəstəyini ala bilmək üçün Sultan Arslan şahın adına xütbə oxutdurdu.

Atabəyin köməyinə arxalanan Ay-Aba hicri 558 (1163)-ci ildə [[Kumis]] vilayətinə hücum etdi, [[Bistam]] və [[Damğan|Dəmqan]] şəhərlərini tutdu, vilayətə öz canişini Tengizi təyin etdi, o isə [[Mazandaran]] şahı Rüstəmlə münaqişəyə girdi. 1163-cü ilin oktyabrında Rüstəm şahın ordusu əzildi və onun torpaqları Ay-Aba torpaqlarına birləşdirildi. Sultan Arslan şah və atabəy Eldəniz Ay-Abaya fəxri geyim, bayraq və hədiyyələr göndərdilər və onun [[İraq Səlcuq Sultanlığı|İraq sultanlığın]]ın şərqində canişinlik rütbəsini təsdiqlədilər.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Atabəyin təklifi ilə Ay-Aba hakimiyyəti altında olan bütün torpaqlarda Sultan Arslan şahın adına xütbə oxutdurmağa başladı.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hicri 562 (28.10.1166–16.10.1167)-ci ildə Ay-Aba [[Həmədan]]a gəldi və atabəy Eldənizə bildirdi ki, Xarəzmşah İl-Arslan öz qoşunlarını [[Nişapur]]u tutmağa yönəltmişdir. O, Atabəyi qabaqcadan xəbərdar etdi:

{{cquote|''Doğrudan-doğruya bu Müəyyid Ay-Aba sultanın məmlükdür, [[Xorasan]] isə sultanın ölkəsidir, onun atalarının və babalarının yeridir. Eləcə də sənin qaldığın [[Xarəzm]] də onun mülküdür! Əgər sən [[Nişapur]]a hərəkət etsən, onda mənim cavabım sənə qarşı hücum və bizim aramızda müharibə olacaqdır. Sən özün haqqında düşünmürsənmi?!&lt;ref&gt;{{cite book|first=Sədrəddin Əli |last= əl-Hüseyni|authorlink= |title= Əxbar əd-dövlət əs-Səlcuqiyyə, s.98 |year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;''}}

Atabəy Eldənizin məktubu [[Xarəzmşah]]ı qəzəbləndirdi və o öz qoşununu Nişapurun mühasirəsinə yönəltdi. Şəhərin mühasirəsi iki ay sürdü, ancaq Nişapur dayanıb tab gətirdi. Xarəzmşah Eldənizin qoşunlarının Bistama hücumunu eşidəndə, öz qoşununu Nişapurdan geri çəkdi və Bistamın divarları önündə Atabəylə üz-üzə gəldi. Onların arasındakı döyüş bir nəticə vermədi, ancaq yaxın bir vaxtda Müəyyid Ay-Aba özü Xarəzmşahın tərəfinə keçdiyindən, Nişapur İraq səlcuqiləri üçün itirilmiş oldu.&lt;ref&gt;{{cite book|first= Faruk|last= Sümer|authorlink= |title= İslam Ansiklopedisi (VII cild) – Mengücükler|year= İstanbul|location= |publisher= |url= http://www.ehlisunnetbuyukleri.com/Islam-Tarihi-Ansiklopedisi/Detay/MENGUCUKLER/501|ref= harv|access-date= 2019-02-13|archive-date= 2021-10-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20211016055306/http://www.ehlisunnetbuyukleri.com/Islam-Tarihi-Ansiklopedisi/Detay/MENGUCUKLER/501|url-status= live}}&lt;/ref&gt;

564 (05.10.1168–24.09.1169)-cü ildə atabəy Eldəniz [[Rey]] şəhərini və nahiyəsini yenidən ələ keçirtdi. Buna səbəb [[Rey]] hakimi Əmir İnancın dövlət xəzinəsinə illik vergini ödəməkdən boyun qaçırması idi. Eldəniz vergini almağa öz adamlarını göndərəndə, İnanc rəsmən imtina etdi. Bu zaman Atabəy [[İraq]]dan bir məktub aldı. Ona sadiq adamlar bildirirdilər ki, Əmir İnanc İl-Arslanla sazişə gəlib, Atabəydən imtina etmək və [[Rey]]i ətrafı ilə birlikdə Xarəzmşahın hakimiyyətinə vermək qərarına gəlmişdir. Xarəzmşah da Reyi öz torpaqlarına birləşdirdikdən sonra, daha qərbə doğru hərəkət etməyə ümid bəsləyərək, İnancın köməyinə böyük bir ordu ayırdı. [[Xarəzmşah]] qoşunları ilə Eldəniz arasındakı döyüş Xarəzmilərin və [[Rey]] qalasında gizlənən İnancın məğlubiyyəti ilə başa çatdı. İnanc yenidən Eldənizlə sülh bağlamağa çalışdı və vəziri Sədəddin Aşallanı Atabəylə danışığa göndərdi.

Danışıqlar zamanı Atabəy Sədəddinə aşağıdakıları bildirdi:

{{cquote|''Mən ömrümdə heç zaman İnancla barışıq bağlamayacağam!''}}

Vəzirin özünə isə dedi:

{{cquote|''Sən elə düşünürsən ki, İnanc mənimlə barışıq bağlayacaq və sən də onunla birlikdə [[Rey]]də oturacaqsan. Bu, heç bir vaxt olmayacaqdır! Sən iki yoldan birini seçə bilərsən: ya sən öz ağanla qürbətdə qalacaqsan, onda o da, sən də sağ-salamat qalarsız, ancaq belə halda sən zərər çəkəcək, məhrumiyyətlərə və yoxsulluğa düçar olacaqsan, ya da sən mənimlə birlikdə onun məhvinə tədbirlər tökməli, Rey, İsfahan və Azərbaycan üzərində hökm sürən oğlum Pəhləvanın yanında hakim olub onunla birlikdə qalmalısan. Bunun üçün mən sənə and içməklə söz verirəm.''}}

Vəzir qərara gəldi ki, ən yaxşısı Eldənizin təklifıni qəbul etməkdir. Onun hiyləsi ilə üç qulam İnancı öldürdü və atabəy Eldəniz bunun müqabilində Sədəddini &quot;şəhərin hakimi və Pəhləvanın demək olar ki, bütün işləri üzrə müvəkkil&quot; qoymaqla mükafatlandırdı.

=== Sultan Arslan şahla münasibətləri ===
{{əsas|Arslan şah (İraq)}}
[[Arslan şah (İraq)|Sultan Arslan şah]] [[İraq Səlcuq Sultanlığı]]nın qanuni hökmdarı olsa da, dövləti onun adından faktiki olaraq Atabəy Eldəniz idarə edirdi. Arslan şahın adı, bir [[sultan]] kimi, yalnız xütbələrdə çəkilir, pullarda həkk olunurdu.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last= K. A. Luther|authorlink= |title= The End of Saljūq Dominion in Khurasan|year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt; Salnaməçi Sədrəddin əl-Hüseyni dövlətdə sultanın asılı vəziyyətini, atabəy Eldənizin tam hökmranlığını və sultanın anası [[Möminə Xatun|Mömünə xatunun]] mövqeyini aydın təsvir etmişdir. O yazırdı:

{{cquote|''Sultan Arslan yalnız formada, Eldəniz isə həqiqətdə hakim idi. [[Atabəy]] əmrlər verir, torpaqlan [[iqta]] kimi paylayır, xəzinələri özü istədiyi kimi ölkənin hər hansı bir yerinə köçürərək, onlann ixtiyarmı əlində saxlayırdı. [[Sultan]] isə bu barədə onunla ixtilafa girə bilmirdi və bəzən onun sinəsi atabəy Eldənizin idarə işlərindəki mütləqiyyətindən, əmrlər [verməsindən], istədiyi adama [[iqta]] paylamasından sıxılırdı. Sultan bu barədə danışanda, onun anası [[Möminə Xatun|Mömünə xatun]] (o, Eldənizin qadını, həm də onun iki oğlu – [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Nüsrətəddin Pəhləvanla]] [[Qızıl Arslan|Müzəffərəddin Qızıl Arslan]]ın anası idi) belə cavab verdi: &quot;Özünü o yerə qoyma! Bu adam öz həyatını təhlükə altına qoymuş və dönə-dönə ağır döyüşlərə atılmışdı. [Bundan başqa] o, özünün ən qiymətli xeyirxahlığını əsirgə məmiş, səni sultan [taxtına] çıxaranadək özünün çoxlu qulam və silahdaşlarını ölümə göndərmişdi. Səlcuqilərin içərisində səndən böyükləri nə qədər var, ancaq həbslərdə yatırlar və həyatları sıxıntılı keçir. Onlar öz yerlərindən tərpənə bilsəydilər, qəsdləri yüksək olardı. Ancaq onlar bacarmırlar! Sən isə sultan taxtındasan, o da, onun iki oğlu da sənə qulluq edir, sənin qabağında durur, sənin düşmənlərinlə vuruşur, rəqiblərinə üstün gəlirlər, sən və sənin könlün isə bütün bunlardan azaddır! Atabəy hər nə edirsə - bağışlayır və ya geri alır – bunların hamısı sənin qüdrətli dövlətinin möhkəmləndirilməsi, sənin hakimiyyətinin daha da bərkiməsi üçün edilir. Qoy onun hərəkətləri səni kədərləndirməsin, onun cəhdləri səni qayğılandırmasın. O ki sənin məmlükündür! O, öz anasmdan bunları eşitdikcə susurdu.''}}

Arslan şahla Atabəy Eldəniz arasında heç vaxt açıq münaqişə yaşanmamışdır. Sədrəddin əl-Hüseyninin məlumatlarına görə Sultan Arslan şah Atabəy Eldənizin ölümündən təxminən bir ay sonra vəfat etmişdir.

=== Ölümü ===
Böyük atabəy Şəmsəddin Eldəniz öz arvadından bir ay sonra 571-ci ilin rəbiəssani ayında (19.10.-16.11.1175) öldü.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Bu, onun ölümünün daha dəqiq tarixidir və rəsmi saray dairələrinə daxil olan Ravəndinin məlumatlarına əsaslanır. Ravəndi yazır ki, [[Arslan şah|Sultan Arslan şah]] 571-ci il cumadəssani ayının ortalarında (17. dekabr 1175 – 14. yanvar 1176) öldü və əl-Hüseyni də bunu təsdiq edir. O yazır ki, sultan &quot;Atabəy Eldənizin ölümündən iki ay sonra&quot; öldü. 571-ci il Nişapuri, əl-Bundari, Yəzidi və Rəşidəddinin əsərlərində də Atabəy Eldənizin ölüm ili kimi qeyd edilmişdir. Vardan isə [[atabəy]]in ölüm tarixi kimi 1174-cü ili göstərir.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; İbn Xəllikan yazır ki, Atabəyin 570-ci il rəbiəssani ayının sonunda (noyabr, 1174) vəfat etdiyini yazmışdır.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=Mc. G. de Slane |authorlink= |title=İbn Khallikan's Biographical Dictionary, p.467 |year= 1842–1843|location=Beyrut |publisher= |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.181699|ref=harv}}&lt;/ref&gt;

== Fəaliyyətləri ==

=== İqtisadi fəaliyyəti ===
Şəmsəddin Eldənizin hakimiyyətə gəlməsinə qədər [[Azərbaycan]] şəhərləri və iqtisadiyyatı ara müharibələrindən və [[gürcülər]]in talançı yürüşlərindən xeyli ziyan görmüşdü. [[Böyük Səlcuq imperiyası]]nın, ondan sonra isə [[İraq Səlcuq Sultanlığı]]nın zəifləməsi qonşu ölkələrə talançı yürüşlər etmək üçün əlverişli şərait yaratmışdı.

[[Azərbaycan]]da [[Atabəylər dövləti]]nin yaranması ərəfəsində [[maliyyə]] işlərində, gümüş böhranına görə, bütün Şərqdə sikkə-pul sistemi misə əsaslanırdı, yəni əsas tədiyyə vasitəsi kimi mis sikkələr kəsilir və işlənilirdi.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=M.Ə.Seyfəddini |authorlink= |title=Numizmatikanın əsasları |year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt; Ümumi alıcılıq vasitəsi kimi isə qızıl tətbiq edilirdi.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=Y.A.Paxomov |authorlink= |title=Azərbaycanın və Zaqafqaziyanın digər respublikalarının sikkə dəfinələri |year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt; Şəmsəddin Eldəniz hakimiyyətə gəldikdən sonra [[sikkə]] zərbi məsələsinə dəqiqik və qayda-qanun gətirdi. Tapılan numizmatik materiallar da sübut edir ki, [[Eldənizlər]]lə digər ölkələrin [[sikkə]] zərbində fərqlər var idi.

Şəmsəddin Eldəniz torpaq mülkiyyət məsələsində özündən əvvəlki torpaq mülkiyyət formasını olduğu kimi saxlamışdı. Lakin torpaq mülkiyyət formalarının sayını və fərqlərini qəti olaraq müəyyən etmək hələ də münkün olmamışdır. Bunun əsas səbəbi bu çatışmazlığın əsas səbəbi yazılı mənbələrdəki materialların müxtəlifliyində, rəqəmi məlumatların, yer adları siyahısının və s. olmamasındadır.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last= Cl. Cahen|authorlink= |title=Introduction à l'histoire de l'orient musulman: éléments de bibliographie. Édition refondue et complétée |year=1961 |location=Paris |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt; Bu dövrdə ən çox yayılmış torpaq mülkiyyət formaları [[İqta]], [[Xass]], [[Mülk]], [[Vəqf]], [[İcma]] torpaqları olmuşdur.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last= Claude Cohen |authorlink= |title=Iḳṭā |year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last= Claude Cohen |authorlink= |title=“L’évolution de l’iqṭāʿ du IXe au XIIIe siežcle |year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

Şəmsəddin Eldəniz ölkənin [[vergi]] sistemini də özündən əvvəlki sitemi əsasən saxlayaraq formalaşdırmışdı.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=A.Lambton |authorlink= |title= Contributions |year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt; Vergilərin dəqiq sayı və yığılma forması, həcmi tam olaraq məlum deyildir. Saray tarixçisi Ravəndi bu barədə bəzi məlumatlar versə də, tam dolğun məlumat vermir. Dövrün tarixçilərinin məlumatına əsasən, Şəmsəddin Eldənizin hakimiyyəti illərindən başlayaraq Qızıl Arslanın ölümünə qədərki dövrdə vergi yığımı sahəsində ümumi sabitlik olsa da, 1191-ci ildən özbaşınalıq başlamışdır.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last= K. A. Luther|authorlink= |title=Ravandi’s Report on the Administrative Changes of Muḥammad Jahān Pahlavān |year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt; Ən əsas vergilər isə [[Xərac]], [[Uşr]], Aləf, Nuzl, Məunə, İnam, Mənəl, Təyyarət&lt;ref group=q&gt;E.Lambtona görə, &quot;şəhər qapılarından alınan fövqəladə vergi, ya da gömrük növlərindən biri&quot; olmuşdur.&lt;/ref&gt; və s. idi.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last= İbn əl-Bəlxi |authorlink= |title=Farsnamə, s.45 |year=1965 |location=Tehran |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

Şəmsəddin Eldənizin hakimiyyəti illərində [[Azərbaycan]] gərqin ən inkişaf etmiş əkinçilik ölkələrindən biri idi.

Şəmsəddin Eldənizin hakimiyyəti illərində dölkənin əsas kənd təsərrüfatı sahəsi taxılçılıq idi. Buğda və arpa bütün ölkə vilayətlərində becərilirdi. Onun hakimiyyəti illərində [[Azərbaycan]] demək olar ki, bütün Sultanlığın taxıl anbarına çevrilmişdi. [[Şəki]], [[Naxçıvan]], [[Muğan]], [[Təbriz]], Xoy, Əhər, Urmiya, Beyləqan və digər iri şəhərlər taxılçılıq vilayətləri idi.Şəmsəddin Eldənizin əsas dayağı köçəri maldar tayfalar olmuşdur. Buna görə də, Şəmsəddin Eldəniz hakimiyyəti boyunca onu dəstəkləyən tayfalara və hərbi başçılara iri otlaq sahələrini iqta olaraq vermişdir. Bunun nəticəsində də bu dövrdə təsərrüfatda mühüm yerlərdən birini də maldarlıq, ilk növbədə, qoyunçuluq, sonra isə iri buynuzlu mal-qara saxlanılması və atçılıq tuturdu.

Şəmsəddin Eldənizin hakimiyyət dövrü ölkədə şəhər həyatının çiçəklənməsi əsridir. Bu dövrdə [[Azərbaycan]]ın bir çox şəhərləri orta əsr sənətlərinin bütün növlərini özündə toplamış iri yaşayış məntəqələri idi. Şəhərlər həm daxili, həm də xarici ticarətin mərkəzi rolunu oynayırdı. Əgər [[Naxçıvan]], [[Beyləqan]], [[Təbriz]] və [[Şamaxı]]da 100 min və daha artıq, [[Gəncə]]də isə yarım milyona qədər əhali yaşadığını nəzərə alsaq, onda aydındır ki, bu inkişaf kənd yerlərindən şəhərlərə əhali axınını tələb edən yüksək inkişaf etmiş çoxsahəli kustar sənayedə çalışan adamların sayının artması hesabına yaranırdı. Bunun kənd təsərrüfatının inkişafına nə dərəcədə təsir etdiyi haqqında əlimizdə məlumat çox azdır.

Bu dövrün ən iri şəhəri təkcə [[Qafqaz]] miqyasında deyil, həmçinin bütün Yaxın və [[Orta Şərq]]də ən mühüm ticarət-sənət mərkəzi olan Gəncə idi.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=И. Ю. Крачковский |authorlink= |title= Путешествие Ибн-Фадлана на Волгу|year=1939 |location= |publisher= Moskva Издательство АН СССР|url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;[[Gəncə]] əvvəlcə [[Səlcuqlular|Səlcuq sultanların]]ın canişinlərinin paytaxtı, Atabəy Eldənizin hakimiyyəti dövründə isə Eldənizlərin paytaxtlarından biri olmuşdur. Əhalisinin sayına görə [[Gəncə]] o dövr Şərqinin bir çox şəhərlərini ötüb keçmiş və onun şöhrəti bir çox ölkələrə yayılmışdı.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=Yaqut əl-Həməvi |authorlink= |title=Coğrafi lüğət |year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last= Zəkəriyyə əl-Qəzvini |authorlink= |title=Asar əl-bilad və əxbar əl-ibad|year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt; Şəmsəddin Eldənizin hakimiyyəti dövründə [[Gəncə]] həmçinin [[Arran]] əyalətinin paytaxtı taxtı idi.

Şəmsəddin Eldənizin dövründə [[Azərbaycan]]ın ən möhkəmləndirilmiş şəhərlərindən biri [[Naxçıvan]] idi. Ətrafında möhkəm divar çəkilmiş bu şəhər hərbi istehkama malik idi.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last= 8 И.М. Джафарзаде|authorlink= |title= Историка-Археологические очерк, с.324|year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt; Şəhər atabəy Şəmsəddin Eldənizin hakimiyyəti dövründə, Azərbaycan Atabəyləri dövlətinin paytaxtlarından biri olarkən, özünün ən böyük çiçəklənmə dövrünə çatmışdı. [[Naxçıvan]] meyvələri və məhsulları isə orta əsrlərdə hər yerdə şöhrət qazanmışdı.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Миклухо-Маклай |last= |authorlink= |title= Описание таджикских и персидских рукописей Института востоковедения. Выпуск 1, с.109|year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

[[Azərbaycan]]ın ən iri şəhərlərindən biri – [[Beyləqan]] ticarət və hərbi-strateji yolların kəsişdiyi yerdə yerləşmişdi.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=В.Ф.Минорский |authorlink= |title= История Ширвана и Дербенда, с.58|year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt; Bu şəhərin orta əsr tarixi &quot;nəinki orta əsr [[Azərbaycan]] şəhərinin, həmçinin, ümumiyyətlə, feodal Şərqi şəhərinin tarixi problemlərini öyrənərkən bir çox baxımdan etalon ola bilər.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=Г.М.Ахмедов |authorlink= |title=Автореф. докт. Дисс, с.128 |year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

[[Təbriz]] möhkəmləndirilmiş şəhər idi və demək olar ki, [[Azərbaycan]]ın başqa şəhərlərinə nisbətən daha güclü müdafiə sisteminə malik idi.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Vladimir |last=Minorski |authorlink= |title= Təbriz, s.98|year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last= S. M. Onullahi|authorlink= |title= Təbrizin mədəniyyət tarixindən |year= 1974|location=Bakı |publisher=&quot;Qobustan&quot; incəsənət toplusu|url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt; XIII əsrin naməlum müəllifı yazır:

{{cquote|''[[Təbriz]] əlahəzrət atabəy Şəmsəddin Eldənizin vaxtında böyüdü, abadlaşdı və [dövlətin] paytaxtı (dar əl-mülk) oldu.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=Миклухо-Маклай |authorlink= |title=Описание таджикских и персидских рукописей Института народов Азии. Выпуск 2. с.238 |year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;''}}

Şəmsəddin Eldənizin hakimiyyəti illərində çiçəklənmə dövrünü keçirən şəhərlərə misal olaraq [[Ərdəbil]], [[Urmiya]], [[Uşnu]], [[Sürməri]], [[Xoy]] və [[Marağa]]nı göstərmək olar.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Vladimir |last=Minorski Min|authorlink= |title=Marağa, 78|year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt; Ümumiyyətlə Şəmsəddin Eldənizin mərkəzi hakimiyyəti gücləndirməsi ölkənin iqtisadi potensialının artmasına və şəhər həyatının dirçəlməsinə səbəb olmuşdu.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last= S. M. Onullahi|authorlink= |title=Тебриз в XIII-XVII веках. (Социально-экономическая история города), с.23 |year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

=== Mədəni fəaliyyəti ===
[[Azərbaycan Atabəyləri dövləti]]nin hakimiyyət dövrü mədəni həyatın yüksəlməsi ilə səciyyələnir.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=T. Bağırzadə |authorlink= |title=Möminəxatun türbəsinin daxili quruluşunun xüsusiyyətləri haqqında |year=1960 |location=Bakı |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=Б. П. Денике |authorlink= |title= Архитектурный орнамент Средней Азии |year= 1939|location=Moskva |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt; Bu zaman dünya mədəniyyətinə görkəmli dahilər bəxş etmiş [[Azərbaycan]] poetik məktəbi yaranır və ən yüksək çiçəklənmə dövrünə çatır. Parlaq poetik məktəbin inkişafı, şübhəsiz, əlamətləri hələ də lazımi səviyyədə öyrənilməmiş ümumi mədəni yüksəlişlə əlaqədar idi. Bu baxımdan haqqında danışdığımız dövrü Azərbaycan intibahı (renessansı) adlandırmaq olar.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

{{Həmçinin bax|Yusif ibn Küseyir türbəsi|Möminə Xatun türbəsi|Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi}}
Naxçıvan – Marağa memarlıq məktəbi daha əvvəllər yaransa da, Şəmsəddin Eldənizin hakimiyyəti illərində daha da inkişaf etmiş, bu məktəbin üzvləri Şəmsəddin Eldənizin qayğısı nəticəsində xeyli memarlıq nümunələri ərsəyə gətirmişdirlər.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Encyclopædia Iranica. ʿAjamī |url=http://www.iranicaonline.org/articles/ajami-b |access-date=2019-01-25 |archive-date=2016-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160217083300/http://www.iranicaonline.org/articles/ajami-b |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;artofazerbaijan&quot;&gt;{{Cite book|title=Архитектура и изобразительное искусство.|author=Л.С. Бретаницкий.|url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/002/932.htm|publisher=Российские универсальные энциклопедии. Брокгауз-Ефрон и Большая советская энциклопедия объединенный словник.|location=|year=|volume=|pages=|isbn=|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/66qKxAjWb?url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/002/932.htm|archivedate=2012-04-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Naxçıvan – Marağa memarlıq məktəbinin üslub xüsusiyyətlərinin müəyyənləşməsində və nüfuzunun artmasında XII əsrdə Azərbaycanın mədəni həyatındakı ümumi yüksəliş, yerli dövlət hakimiyyətinin möhkəmlənməsi, şəhərlərin iqtisadi vəziyyətinin yaxşılaşması, ölkədə ədəbiyyatın və fəlsəfi fikrin inkişafı, humanizm ideyalarının yayılması mühüm rol oynamışdır. Bütün bu proseslərin inkişafına Atabəy Şəmsəddin Eldənizin danılmaz rolu olmuşdur.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=Cəfər Qiyasi |authorlink= |title= Nizami dövrünün memarlıq abidələri|year=1991 |location=Bakı |publisher=İşıq |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

O dövrün ən böyük memarlıq komplekslərindən biri [[Atabəylər Memarlıq Kompleksi]]dir. Bu kompleksinin əsası Atabəy Şəmsəddin Eldənizin hakimiyyəti illərində qoyulmuşdur. Kompleksə Atabəy hökmdarlarının sarayı, Divanxana, [[Cümə məscidi (Naxçıvan)|Naxçıvan Cümə Məscidi]], [[Mömünə Xatun türbəsi]], Mədrəsə, giriş baştağı və digər yardımçı binalar daxil olmuşdur. Dövrümüzə kompleksdən yalnız Mömünə Xatun türbəsi çatmışdır.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last= С.А. Дадашев, М.А. Усейнов|authorlink= |title=Очерки по истории архитектуры народов СССР. Архитектура Азербайджана |year= Moskva|location=1948 |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

1175-ci ildə Eldənizlər dövlətinin I böyük atabəyi Şəmsəddin Eldənizin həyat yoldaşı [[Möminə Xatun]]un ölümündən sonra Eldəniz Möminə Xatunun şərəfinə bir türbə tikdirməyi qərara alır. Lakin Şəmsəddin Eldənizin 1175-ci ilin oktyabr-noyabr aylarında vəfatından sonra onun bu istəyi yarımçıq qalır.&lt;ref&gt;{{harvnb|Erdoğan Merçil|1993|pp=87-88}}&lt;/ref&gt; Məhəmməd Cahan Pəhləvan bu istək üzərinə Eldəniz dövrünün memarlığına daxil olan, ən böyük mədəniyyət nümunələrindən biri, [[Memar Əcəmi|Əcəmi Əbubəkr oğlu]] tərəfindən 1186-cı ildə Naxçıvan şəhərinin qərb hissəsində ucaldılan Mömünə Xatun türbəsini inşa etdirir.&lt;ref&gt;С.А. Дадашев, М.А. Усейнов. Очерки по истории архитектуры народов СССР. Архитектура Азербайджана. — М:1948 — стр. 10&lt;/ref&gt;

Türbənin uca gövdəsini yuxarıda qapayan yazıda – abidənin baş kitabəsində bu yazı həkk olunmuşdur:{{Sitat|Mərhəmətli və rəhmli Allahın adı ilə!
Bu məqbərəni dünyanın ədalətli hökmdarı, əzəmətli, qalib Şəmsəddin, Nüsrət əl-İslam vəl-müslim Cahan Pəhləvan atabəy Əbu Cəfər Məhəmməd ibn Atabəy Eldəniz dünyanın və dinin böyüklüyü, islamın və müsəlmanların paklığı Möminə Xatun [xatirinə] hər şeydən yüksək Allah ona rəhm etsin!

Beş yüz səksən ikinci ilin məhərrəm ayında tikilməsini əmr etdi.&lt;ref&gt;Cəfər Qiyasi, Nizami dövrünün memarlıq abidələri. Bakı: &quot;İşıq&quot;, 1991. səh.95.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:170&quot;&gt;{{harvnb|Ziya Bünyadov|2007|p=170}}&lt;/ref&gt;}}Türbənin hündürlüyü vaxtilə təqribən 35 metrə qədər olmuşdur. Lakin zəmanəmizədək gəlib çatan hissəsi 26 metrdir. Binan səthinə başdan-başa müxtəlif növ naxışlar vurulmuşdur. Türbənin 10 güşəsi bir birini təkrarlanmayan mürəkkəb həndəsi naxışlarla işlənmişdir. Azərbaycan memarlığının nadir və unikal abidələrindən biri olan Möminə Xatun türbəsi &quot;''Naxçıvan məqbərələri''&quot; tərkibində 30 sentyabr 1998-ci ildən [[UNESCO]]-nun Təcili Qorunmaya Ehtiyacı olan Maddi-Mədəni İrsin İlkin siyahısına daxil edilmişdir.&lt;ref name=&quot;:87&quot;&gt;История архитектуры Азербаиджана ,стр. 87.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Səfərli F. Naxçıvanda sosial-siyasi və ideoloji mərkəzlər. Bakı: &quot;Nurlan&quot;, 2003, səh.325.&lt;/ref&gt;

Monumental və əzəmətli bir tikinti olan Möminə Xatun türbəsi Naxçıvana gələn səyyah və alimlərin diqqətini özünə cəlb etmişdir. Bu abidə bir çox əsərlərdə də öz əksini tapmışdır. Hələ XIX əsrin əvvəllərində Naxçıvana gəlmiş fransız səyyah Dyubua de-Monlete abidəyə diqqət yetirmiş və onun kitabələrinin surətini çıxarmış, [[Peterburq]]a, şərqşünas Frenə göndərmişdir. Abidə ilə həmçinin Xanıkov, ər. De-Lyafya və başqa alim, şərqşünas və səyyahlar maraqlanmış, bu abidə haqqında qeydlərini dərc etdirmişdilər.&lt;ref name=&quot;:87&quot; /&gt;

Möminə Xatun türbəsi iki hissəlidir. Yeraltı hissədən və yerüstü qurğudan ibarətdir. Yerüstü hissənin görünüşü planda onbucaqlı, daxili görünüşü isə dairəvidir. Məqbərənin yerüstü hissəsi üç cərgə qırmızı tuf parçalarından düzəldilmiş möhkəm kürsülük üzərində ucaldılmışdır. Bina bişmiş kərpicdən hörülmüşdür, onun bütün səthini örtən piltələrin üzəri kərpicdən düzəldilmiş ornamentlə, bəzi yerlərdə isə mavi mina ilə bəzəldilmişdir. Türbənin bütün səthi üzərində bəzəkli tağlar var. Tağlar üzərində &quot;''Və-əllahu əkbər''&quot;&lt;ref group=&quot;q&quot;&gt;Mənası: ''Allah cümlə aləmdə böyük dağdır''.&lt;/ref&gt; sözləri yazılmışdır.&lt;ref name=&quot;:87&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unesco.preslib.az/az/page/N9aglobzTC|title=Mömünə Xatun türbəsi|publisher=[http://unesco.preslib.az/ Unesco.preslib.az]|language=az|accessdate=22 dekabr 2018|archivedate=22 dekabr 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222124817/http://unesco.preslib.az/az/page/N9aglobzTC}}&lt;/ref&gt;

Bu kompleksə daxil olduğu güman edilən tikililərdən biri də [[Eldənizlər sarayı]] və ya Darülmülkdür. Saray böyük [[Azərbaycan]] memarı [[Əcəmi Naxçıvani|Əcəmi Əbubəkr оğlu Naxçıvani]] tərəfindən inşa edilmiş [[Atabəylər Memarlıq Kompleksi]]nə daxil olmuş, lakin dövrümüzədək gəlib çatmamışdır. Tədqiqatlar zamanı XIII əsrin 20-ci illərində yazılmış &quot;Əcaib əd-dünya&quot; əsərində adı çəkilən &quot;Darülmülk&quot;ün (&quot;Dövlətxana&quot;) Eldənizlər sarayı olduğu qənaətinə gəlmişlər. Saray [[Möminə Xatun türbəsi]]nin yaxınlığında yerləşmişdir.&lt;ref&gt;{{NE|1|112}}&lt;/ref&gt;

O dövrün gözəl memarlıq nümunlərindən biri olan [[Yusif ibn Küseyir türbəsi]] də Şəmsəddin Eldənizin hakimiyyəti illərində hazırlanmışdır.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;İsmayılova, N. Nəqşicahanda adına türbə ucaldılan Yusif Küseyr oğlu kim olub? //İki sahil.- 2015.- 14 mart.- S.18.&lt;/ref&gt; Türbənin bütün səkkiz səthi müxtəlif şəkilli həndəsi ornamentlərlə bəzədilmişdir.Bu ornamentlər kiçik kərpiclərdən quraşdırılmış,sonra gəc məhlulu ilə tavalar şəklində birləşdirilərək səthlərin üzərində möhkəmləndirilmişdir. Quruluşu etibarı ilə türbənin yalnız bir səthi, Qərb tərəfə baxan səthi,başqa şəkildə həll edilmişdir.Burada türbənin giriş qapısı yerləşdirilmişdir.Çatmatağ şəkilli bu qapı üzərində haşiyələr formasında verilmiş həmin hissə çıxıntılar vasitəsi ilə bir portal şəklini almışdır.Türbənin rəis,xoca Yusif Küseyir oğlu üçün hicri 557-ci ildə,yəni miladi 1162-ci ildə tikildiyini göstərən kitabə bu səthin yuxarı hissəsində yerləşdirilmişdir.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;

Türbənin səthlərindən yuxarı hissə qurşaq şəklində ayrılmış və burada da kitabə yerləşdirilmişdir.[[Kufi xətti|Kufi xətl]]ə yazılmış bu kitabənin giriş qapısından sol tərəfdəki hissəsində memarın adı yazılmışdır:''&quot;Naxçıvanlı memar Əcəmi Əbubəkr oğlu&quot;''.&lt;ref name=&quot;Bakı 1978&quot;&gt;K. M. Məmmədzadə — Azərbaycanda inşaat sənəti, Bakı, &quot;Elm&quot;, 1978, səh 43&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bakı 1978&quot; /&gt;

Yusif Küseyir oğlu türbəsinin interyeri bəzədilməmişdir. Onun bayır tağçalarının içərisi isə kərpicdən yığılmış sıx həndəsi naxış hörmələri ilə üzlənmişdir. Tağçalarn üstündə gövdəni dövrələmə yazı qurşağı qapayır. Öz incəliyi və dekorativliyi ilə bu kitabə zolağı gövdə ilə örtük arasında yüngül bir keçid yaradır. Şiş uclu piramidal örtük elə bil bütöv prizmatik gövdəyə yox, yazı qurşağının incə şəbəkəsinə dayanır. Memar tağçaların içərisini də naxış kompozisiyaları ilə yüngülləşdirib, künclərin vertikal ritmini, konstruktiv dəyərini qabartmışdır. Bayır səthlərin beləcə yerinə uyğun işlənməsi bütövlükdə türbənin yüksək memarlıq-bədii görkəm, arxitektonik quruluş almasına səbəb olmuşdur.

Memar türbənin şimal üzünə baştağ kompozisiyası vermiş, onda yerüstü qülləyə giriş qapısı yerləşdirmişdir. Qapı gözü daha dərin tağça içərisinə salınıb üstü böyük kitabə lövhəsi ilə bəzədilmişdir. Ayrıntıları, biçimləri daha incə işləməklə memar bu üzü heykəl kimi hər yandan baxılan tutumun baş elementinə çevirmişdir.

Yusif Küseyir oğlu türbəsinin həm əsas tikintisi, həm də bəzək hörgüsü bir materialla – keyfiyyətli bişmiş kərpiclə işlənmişdir. Bu da abidənin saya, aydın və təmiz həndəsi biçiminin bütövlüyünü gücləndirir, ona vahid, ifadəli qırmızımtıl kolorit verir. [[Prizma]]tik gövdə, [[piramida]]l [[günbəz]], üzlərin girinti-çıxıntıları,bol kölgə — işıq effektləri abidənin koloritini daha da zənginləşdirir.

Yusif Küseyir oğlu türbəsinin kürsülüyündən 7,2 m hündürlükdə, xarici perimetr üzrə düzəldilmiş frizdəki yazılarda abidənin kim tərəfindən tikilməsi haqqında məlumat vardır. Yazının hərfləri 20 x 20 x 4 sm ölçülü kərpiclərdən düzəldilərək, onun fonunu əmələ gətirən friz müstəvisindən 2 sm irəli çıxır. Frizin əsas müstəvisini isə kiçik ölçülü kərpiclər təşkil edir. Bu kərpiclərin şaquli tikişləri ensiz, üfüqi tikişləri isə enlidir.&lt;center&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot; widths=&quot;200px&quot;&gt;
Fayl:Nakhichevan Mausoleum.jpg|&lt;small&gt;[[Yusif Küseyir oğlu türbəsi]]&lt;/small&gt;
Fayl:122 phot. de Perse, d'Azerbaïdjan, d'Arménie, 1889-1893, sites et personnages, dont des portraits du chah et des principaux dignitaires de la cour et du gouvernement. Des collections du prince R.... - btv1b532288882 (171 of 224).jpg|&lt;small&gt;[[Atabəylər məscidi (Naxçıvan)|Atabəylər məscidi]]&lt;/small&gt;
Fayl:Mömünəxatun türbəsi 2018.jpg|&lt;small&gt;[[Möminə Xatun türbəsi]]&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

[[Atabəylər məscidi (Naxçıvan)|Cümə məscidi]] və ya Atabəylər məscidi – [[Naxçıvan]]dakı [[Atabəylər Memarlıq Kompleksi|Atabəylər memarlıq ansamblının]] ən monumental tikililərindən biridir. XX əsrin əvvəllərində uçularaq məhv edilmiş bu nadir memarlıq abidəsinin plan-məkan quruluşu haqqında XIX əsrdə çəkilmiş rəsmlər və foto təsvirlər aydın təsəvvür yaradır. Abidənin dəqiq olaraq nə vaxt tikilməsi bəlli olmasa da, ümumi qəbul edilmiş fikrə görə abidənin tikilməsinə Atabəy Eldənizin hakimiyyəti illərində başlanmışdır.

[[Cümə məscidi (Mərənd)|Mərənd]] və [[Cümə məscidi (Urmiya)|Urmiya]] məscidləri kimi Naxçıvan cümə məscidinin də günbəzlə örtülən kubvari gövdəsinin güney üzündən başqa, qalan üzlərinin hər birində iki sivri açırım olmuşdur. Bu fakt göstərir ki, Mərkəzi Azərbaycanda XII əsrdə yerli monumental cümə məscidi tipi işlənib hazırlanmışdı. Foto sənədlərə əsasən Naxçıvan cümə məscidinin məqsurəsinin üç yandan yerləşgələrlə dövrələndiyi bəlli olur. Ancaq bu yerləşgələrin necəliyini daydınlaşdıran dəlillər yox dərəcəsindədir. Bu baxımdan V. A. Engelqardın XIX yüzildəki məlumatı maraq doğurur. Onun yazdığına görə:{{sitatın əvvəli}}&quot;''Bu türk məscidi yonulmuş daşdan qurulmuş tağları olan iri tikilidir və onun içərisində yüksək işlməli müxtəlif yapma (gəctəraşlıq) naxışlar görünür. Binanın bir bölümü artıq uçmuşdur, qalanı sə uçmaq təhlükəsindədir. Ondan 50 sajen (təqribən 107 m) aralıda vaxtilə bu məscidə aid olan və yanlarında hər biri 10 sajen ( təqribən 42 m) ucalıqda qoşa minarəli qapı var. Məscidlə qapı arasındakı məkanı əvvəllər məscidə aid olan yardımçı tikililər tutrmuş, indi isə bu tikililər artıq olmayanda elə təsəvvür yaranır ki, qapı ona çox yaxın olan xüsusi qülləyə (Mömünəxatun türbəsi) məxsusdur.&quot;''&lt;ref&gt;C. Qiyasi – Nizami dövrünün memarlıq abidələri, Bakı, İşıq nəşriyyatı, 1991, səh 48&lt;/ref&gt;{{sitatın sonu}}Bu yazılı təsvirə əsasən qoşa minarəli baştağın müxtəlif tikililərlə, yəqin ki, mədrəsə hücrələri və sütunlu qalereyalarla, cümə məscidinə birləşdiyini və bu baştağın məscid həyətinə açıldığını güman etmək olar.

Tarixi mənbələrdən [[Atabəylər Memarlıq Kompleksi]]nə [[mədrəsə]]nin daxil olması bəllidir. Şübhəsiz ki, həmin mədrəsə cümə məscidi ilə birbaşa bağlı imiş. Qoşa minarəli baştağın Atabəylər kompleksi tərkibindəki dini-xatirə tikililərinin (məscid, türbə, mədrəsə) toplandığı iri həyətin alaqapısı olması ehtimal edilir.

Atabəylər memarlıq kompleksinin ilk tikililəri saray binası və dövlətxana olmuşsa, son tikilisi dövrümüzə ancaq təsvirləri çatmış giriş baştağı olmuşdur. Şərqşünas N. Xanıkov XIX yüzildə bu baştağı görmüş və qapısı üstündəki kitabədən onun ''&quot;1187-ci ildə [[Atabəylər dövləti|Azərbaycan Atabəylər dövlətinin]] atlı qoşununun başçısı və vergi yığanı əmir Nurəddin&quot;'' tərəfindən tikdirildiyini oxumuşdur. Həmin kitabə ''&quot;memar [[Əcəmi Naxçıvani|Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvaninin]] əməli&quot;'' ifadəsi ilə bitirmiş. İri giriş tağı yanlardan dayaz və uca tağçalarla, yuxarıdan yazı qurşağı ilə qapanan mütənasib biçimli baştağın künclərindən silindrik gövdəli minarələr ucalırmış. İslam memarlığı tarixində belə quruluşlu ilk baştağlardan biri olan bu [[Naxçıvan]] abidəsi Azərbaycan dini memarlığının orta XI–XII əsrlərdə necə yüksək mərhələyə çatdığının göstərgəsidir. Belə baştağ kompozisiyası sonrakı yüzillərdə İslam ölkələrinin çoxunda aparıcı bədii memarlıq fəndinə çevrildi.

Mənbələr Şəmsəddin Eldənizin hakimiyyəti illərində [[Azərbaycan]]dan çıxmış çoxlu alimin adını mühafizə edib saxlamışdır. Həmin alimlər nəinki [[Azərbaycan]] şəhərlərində, bugünkü təbirlə desək, [[Bağdad]]da, [[Qahirə]]də, [[Dəməşq]]də və başqa şəhərlərdə də fəaliyyət göstərmişlər. Adlarını müəyyənləşdirmək bizə nəsib olan bir neçə alim haqqında məlumat verərək qeyd edək ki, mənbələr əsasən ilahiyyat, hüquq və ənənə mütəxəssislərinin adlarını çəkir.

Belə alimlərin sayı çox olsa da, biz fəaliyyət illəri Şəmsəddin Eldənizin hakimiyyət illəri ilə üst-üstə düşən alimlərin bəziləri haqqında yazacağıq.

Fəxrəddin Əbülfəzl İs mayıl ibn əl-Müsənna ət-Təbrizi [[Bağdad]]ın &quot;ən-Nizamiyyə&quot; mədrəsəsində mühazirələr oxumuşdur. O, &quot;Azərbaycan tarixi&quot; əsərinin müəllifidir. Lakin çox təəssüf ki, bu əsər bizə qədər gəlib çatmamışdır. İbn əl-Müsənna hicri 580 (1185)-ci ildə [[Təbriz]]də vəfat etmişdir. Görkəmli şəxsiyyətlərin kartotekasını tərtib edən İbn əl-Fuvati yazır:
{{cquote|''Mən [[Təbriz]]də tam mənasında görkəmli şəxsiyyətlər barəsində soruşanda mənə İbn əl-Müsənnanın adını çəkdilər. Mən soruşdum: &quot;Ona bənzər ikincisi varmı?&quot; və mənə cavab verdilər: &quot;O, təkdir və ikincisi yoxdur.}}&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last= İbn əl-Fuvati|authorlink= |title=Telḫîṣu Mecmaʿi’l-âdâb |year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://islamansiklopedisi.org.tr/ibnul-fuvati
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20220418163840/https://islamansiklopedisi.org.tr/ibnul-fuvati
 |archivedate = 2022-04-18
 |title       = Ebü’l-Fazl Kemâlüddîn Abdürrezzâk b. Ahmed b. Muhammed eş-Şeybânî el-Bağdâdî el-Hanbelî
 |author      = İslam Ensiklopediyası
 |date        = 2000
 |publisher   = islamansiklopedisi.org.tr
 |accessdate  = 2019-01-09
 |language    = 
 |url-status  = live
}}&lt;/ref&gt;
Əbu Həfs Ömər ibn Osman ibn Şüəyb əl-Cənzi – [[ədəbiyyat]]çı alim olmuşdur. [[Bağdad]]da &quot;ən-Nizamiyyə&quot; mədrəsəsində Əbül Müzəffər əl-Əbivərdiyə mühazirələr oxumuşdur. Həmədanda və dövlətin başlıca şəhərlərində müəllimlik etmişdir. Hicri 555 (1160)-ci ildə Mərvdə vəfat etmişdir.&lt;ref&gt;{{cite book|first= Yaqut|last=Əl-Həməvi |authorlink= |title= Cоğrafi lüğət|year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

==== Tibb ====
Şəmsəddin Eldənizin hakimiyyəti dövründə ölkədə bir çox görkəmli həkimlər fəaliyyət göstərirdi. Bunların bəziləri barəsində mənbələr çox maraqlı məlumatlar mühafızə edib saxlamışdır. Onlardan biri, islam dinini qəbul etmiş Samuil ibn Yəhya ibn Abbas əl-Məqribi əl-Əndəlusidir. onu o dövrün tarixçisi əl-Kifti belə təsvir edir:

{{cquote|''O və onun atası [[Şərq]]ə ([[Bağdad]]a) gəlir və orada müvəffəqiyyətlə həkimlik edir. Samuil tibbə aid kitablar müəllifıdir. Sonralar o, Azərbaycana köçür və Pəhləvanın sarayına və onun dövlətinin əmirlərinə xidmət göstərir. O, Marağa şəhərində yaşayır, ailə qurur və uşaqlar törədir. O, 570 (1174)-ci ilə yaxın Marağada vəfat edir.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last=İbn əl-Kifti |authorlink= |title= Târîhu'l-Hukemâ|year=1954 |location= Qahirə|publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;''}}

Müəllif Samuil ibn Yəhya ibn Abbas əl-Məqribi əl-Əndəlusinin [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan]]ın sarayında xidmət göstərməsini qeyd etsə də, ölüm tarixinə əsasən demək olar ki, o, Şəmsəddin Eldənizin hakimiyyəti illərində fəaliyyət göstərmişdir.&lt;ref group=&quot;q&quot;&gt;Bu haqda ətraflı məlumat üçün bax: E.Э.Бертельс. Низами и Физули; Yan Rıpka. Fars və tacik ədəbiyyatı tarixi.&lt;/ref&gt;

Nizami Gəncəvi, Xaqani Şirvani kimi dahi şairlərin yaradıcılıq dövrünün bir qismi Şəmsəddin Eldənizin hakimiyyət illəri ilə üst-üstə düşür. Şəmsəddin Eldənizin sarayında [[Seyyid Zülfüqar Şirvani]], [[Qivami Mütərrizi]], [[Fərrux Şirvani]], [[Cövhəri]], [[Yusif Füzuli]], [[Kəmaləddin Naxçıvani]], [[Seyyid İzzədin əl-Ələvi]] və başqa bu kimi şairlər yaşayırdı ki, onlar haqqında da hələlik heç bir məlumat yoxdur.&lt;ref&gt;{{cite book|first= |last= B.Q.Quliyev|authorlink= |title= Faryabinin həyat və yaradıcılığı |year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

== Ailəsi ==
Şəmsəddin Eldənizin həyat yoldaşının adı [[Möminə Xatun]] olmuşdur. Möminə Xatun [[Böyük Səlcuq sultanları|Səlcuqlu sultanı]] [[II Toğrul]]un həyat yoldaşı olmuşdur. II Toğruldan [[Arslan şah|Arslan]] adlı bir oğlu olmuşdur. 1135-ci ildə II Toğrulun ölümündən sonra hakimiyyətə keçən [[Sultan Məsud]] onu Şəmsəddin Eldəniz ilə evləndirmişdir. Şəmsəddin Eldənizin Möminə Xatunun ikinci evlilikdən iki oğlu – [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan]] və [[Qızıl Arslan]] və Fulana adlı qızı olmuşdur. Salnaməçi Sədrəddin əl-Hüseyni &quot;Əxbar əd-doulət əs-Səlcuqiyyə&quot; (&quot;Səlcuqilə dövləti haqqında məlumat&quot;) əsərində Möminə Xatun haqqında qeyd edirdi:

{{cquote|''[[Möminə Xatun]] həmişə Şəmsəddin Eldənizi ölkə səyahətlərində müşayiət edirdi; dövlət əhəmiyyətli məsələlərin həllində onun fikri ilə hesablaşırdılar. Möminə Xatun xalq arasında da böyük hörmətə layiq idi, çünki ölkə vətəndaşlarının tale və maraqlarına biganə deyildi; mədəniyyətin, maarifin inkişafına köməklik edirdi. Bu ağıllı və hörmətəlayiq qadının şərəfinə Naxçıvanda nadir və möhtəşəm məqbərə tikilmişdir.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://education.gender-az.org/Files/4.5.7az.pdf
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20210303020211/http://education.gender-az.org/Files/4.5.7az.pdf
 |archivedate = 2021-03-03
 |title       = Cəmiyyətin gender şəkli intibah şərtlərində: Şərq və Avropa
 |author      = Gender Education
 |date        = [[2012]]
 |publisher   = education.gender-az.org
 |accessdate  = 2019-01-09
 |language    = [[Azərbaycanca]]
 |url-status  = live
}}&lt;/ref&gt;''}}

Möminə Xatun 571-ci il rəbiüləvvəl ayının ortalarında (19.09.-18.10.1175) ərindən bir ay əvvəl Naxçıvanda vəfat etmişdir. Şəmsəddin Eldəniz onun qəbri üstündə məqbərə tikdirməyə başlamış, lakin bu işi oğlu Məhəmməd Cahan Pəhləvan tamamlamışdır.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Oktay |last= Aslanapa|authorlink= |title=Kirim ve Kuzey Azerbaycan'da Türk Eserleri |year= |location=İstanbul |publisher=Baha mətbəəsi |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://unesco.preslib.az/az/page/N9aglobzTC
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20181222124817/http://unesco.preslib.az/az/page/N9aglobzTC
 |archivedate = 22 dekabr 2018
 |title       = Möminə Xatun türbəsi
 |author      = Prezident kitabxanası
 |date        = 2017
 |publisher   = unesco.preslib.az
 |accessdate  = 2019-01-09
 |language    = [[Azərbaycanca]]
}}&lt;/ref&gt;

[[Məhəmməd Cahan Pəhləvan]] və [[Qızıl Arslan]] Şəmsəddin Eldənizdən sonra [[Atabəylər dövləti]]nin hökmdarları olmuşdurlar.&lt;ref&gt;{{cite book|first= Faruk|last=Sümer |authorlink= |title= İslam Ansiklopedisi – Kızıl Arslan|year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first= Faruk|last=Sümer |authorlink= |title= İslam Ansiklopedisi – Pehlivan|year= |location=İstanbul |publisher= |url= |ref=harv}}&lt;/ref&gt; Qızı Fulana isə [[Marağa]] hakimi ilə evlənmişdir.

=== Şəcərə ===
{{Atabəylər}}

== Filmoqrafiya ==

* [[Azərbaycan Atabəyləri (film)|Azərbaycan Atabəyləri (film, 2024)]]

== Qalereya ==
&lt;gallery&gt;
Fayl:Атабеки эльдагизы атабек эльданиз.jpg|Atabəy Şəmsəddin Eldənizin adına zərb olunmuş pul. [[Azərbaycan Tarixi Muzeyinin Numizmatikа Fоndu]]
Fayl:Atabek of Azerbaijan.png|[[Azərbaycan Atabəyləri]]nin bayrağı&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Fevziyev |first=Cavanşir |title=Türk Dünyası (III. Cilt) (Yeditepe Yayınevi) |year=11 may 2022 |isbn=9786258396669, 6258396666 |location=Yeditepe Yayınevi |language=Türk}}&lt;/ref&gt;
Fayl:En boyuk serhedler Eldenizler.png|Dövlətin ən güclü vaxtındakı ərazisi
&lt;/gallery&gt;

== Həmçinin bax ==
*[[Azərbaycan Atabəylər dövləti]]
*[[Məhəmməd Cahan Pəhləvan]]
*[[Möminə Xatun türbəsi]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|3}}

== Qeydlər ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

== Xarici keçidlər ==
{{Vikidata/nəsil}}
{{Sələf-xələf (Atabəylər)
| HÖKMDAR   = Şəmsəddin Eldəniz
| ZAMAN     = [[Atabəylər]]
| SƏLƏF     = yoxdur
| XƏLƏF     = [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan]]
}}
{{Eldənizlərin hökmdarları}}

[[Kateqoriya:Eldəniz hökmdarları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı dövlət xadimləri]]
[[Kateqoriya:Türk hökmdarlar]]
[[Kateqoriya:Qıpçaqlar]]
[[Kateqoriya:Naxçıvanda vəfat edənlər]]
[[Kateqoriya:Həmədanda dəfn olunanlar]]
[[Kateqoriya:XIII əsr Asiya hökmdarları]]
[[Kateqoriya:İran tarixi]]
[[Kateqoriya:Orta əsr hərbçiləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan orta əsrlərdə]]
[[Kateqoriya:Səlcuq sülaləsi]]
[[Kateqoriya:Türk sülalələri]]</text>
      <sha1>oa5rslkpus5s316pk35wrofp3lmkoaz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Məhəmməd Cahan Pəhləvan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21774</id>
    <revision>
      <id>9042141</id>
      <parentid>8702591</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:55:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yousiphh</username>
        <id>175220</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mədəni fəaliyyəti */</comment>
      <origin>9042141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63481" sha1="9f412jk7bc8abzkg4kha5yjwinz2xan" xml:space="preserve">{{Seçilmiş məqalə}}
{{Vəzifəli şəxs
 |adı                           = Məhəmməd Cahan Pəhləvan
 |orijinal adı                  = Cahan Pəhləvan Şəms əd-Diniyə va-d-Din Əbu Cəfər Məhəmməd ibn Eldəniz&lt;br&gt;Nüsrətəddin Əbu Cəfər Məhəmməd Cahan Pəhləvan
 |şəkil                         = Əjdər Qafarov Atabəy Məhəmməd Cahan Pəhləvanın bədii portreti.jpg
 |şəklin izahı                  = Atabəy Məhəmməd Cahan Pəhləvanın bədii portreti, rəssam: Əjdər Qafarov, [[Azərbaycan Tarix Muzeyi]]
 |şəklin ölçüsü                 = 280px
 |vəzifə                        = [[Eldəniz hökmdarlarının siyahısı|Azərbaycanın II böyük atabəyi]]&lt;ref&gt;Antoine Constant. ''L'Azerbaïdjan'', Karthala Editions, 2002, {{ISBN|2-84586-144-3}}, p. 96&lt;/ref&gt;
 |bayraq                        = Atabek of Azerbaijan.png
 |bayraq2                       = Atabek of Azerbaijan.png
 |başlanğıc                     = 1175&lt;ref&gt;Houtsma, M. T. ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936'', BRILL, 1987, {{ISBN|90-04-08265-4}}, p. 1053&lt;/ref&gt;
 |son                           = 1186&lt;ref name=&quot;:34&quot; /&gt;
 |əvvəlki                       = [[Şəmsəddin Eldəniz]]&lt;ref name=&quot;:122&quot; /&gt;
 |sonrakı                       = [[Qızıl Arslan]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Ziya Bünyadov|2007|p=69}}&lt;/ref&gt;
 |tacqoyma                      = 1175&lt;ref name=&quot;:34&quot; /&gt;
 |milliyyəti                    = [[qıpçaqlar|qıpçaq türkü]],[[azərbaycanlı]]&lt;ref&gt;{{cite book |title=Encyclopedia of Islam |last=Lewis |first=Bernard |authorlink= |editor=Sir Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |coauthors= |year=1994 |publisher=Brill |location= |isbn= |page=554 |pages= |url=https://books.google.com/books?id=PJPrAAAAMAAJ |volume=10 |accessdate= |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101193741/https://books.google.com/books?id=PJPrAAAAMAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |dini                          = [[İslam]]
 |doğum yeri                    = [[Ərdəbil]], [[Eldənizlər]]&lt;ref name=&quot;:122&quot;&gt;{{harvnb|Süleyman Əliyarlı|2007|p=122}}&lt;/ref&gt;
 |vəfat yeri                    = Təbərək qalası, [[Həmədan]], [[Eldənizlər]]&lt;ref name=&quot;:122&quot; /&gt;
 |dəfn yeri                     = [[Atabəylər Memarlıq Kompleksi]], [[Naxçıvan]], [[Eldənizlər]]&lt;ref name=&quot;:122&quot; /&gt;
 |sülalə                        = [[Atabəylər]]&lt;ref name=&quot;BoswrthEIs&quot;&gt;C.E. Bosworth, &quot;Ildenizids or Eldiguzids&quot;, Encyclopaedia of Islam, Edited by P.J. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs et al., Encyclopædia of Islam, 2nd Edition., 12 vols. with indexes, etc., Leiden: E. J. Brill, 1960–2005. Vol 3. pp 1110-111. Excerpt 1: &quot;Ildenizids or Eldiguzids, a line of Atabegs of Turkish slave commanders who governed most of northwestern Persia, including Arran, most of Azarbaijan, and Djibal, during the second half of the 6th/12th century and the early decades of the 7th/13th century&quot;. Excerpt 2: &quot;The Turkish Ildenizids shared to the full in the Perso-Islamic civilization&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bosworth&quot;&gt;{{cite book |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |authorlink= |coauthors= |year=1996 |publisher=Columbia University Press |location= |isbn=0-231-10714-5 |page= |pages=199–200 |url=https://books.google.com/books?id=2O_BQs6Sro0C&amp;pg=PA199 |accessdate= |quote={{oq|en|&quot;The Elgiguzids or Ildegizds were a Turkish Atabeg dynasty who controlled most of Azerbaijan(apart from the region of Maragha held by another Atabeg line, the Ahamadilis), Arran and northern Jibal during the second half the twelfth century when the Great Seljuq Sultane of Western Persia and Iraq was in full decay and unable to prevent the growth of virtually independent powers in the province&quot;, pp 199-200: &quot;Eldiguz (Arabic-Persian sources write 'y.l.d.k.z) was originally a Qipchaq military slave&quot;, pp199-200: &quot;The historical significance of these Atabegs thus lies in their firm control over most of north-western Persia during the later Seljuq periodand also their role in Transcaucasia as champions of Islamagainst the resurgent Bagtarid Kings&quot;. pp 199: &quot;In their last phase, the Eldiguzids were once more local rulers in Azerbaijan and eastern Transcaucasia, hard pressed by the aggressive Georgians, and they did not survive the troubled decades of the thirteenth century&quot;.''}} |archive-date=2022-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220329014004/https://books.google.com/books?id=2O_BQs6Sro0C&amp;pg=PA199 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |həyat yoldaşı                 = [[İnanc xatun]]&lt;ref name=&quot;:34&quot; /&gt;&lt;br&gt;[[Zahidə xatun]]&lt;ref name=&quot;:34&quot; /&gt;&lt;br&gt;Küteybə xatun&lt;ref name=&quot;:34&quot; /&gt;
 |uşağı                         = '''İnanc xatundan:'''&lt;br&gt;[[Qutluq İnanc]]&lt;ref name=&quot;:212&quot; /&gt;&lt;br&gt; [[Əmir Əmiran Ömər]]&lt;ref name=&quot;:212&quot; /&gt;&lt;br&gt;'''Küteybə xatundan:'''&lt;br&gt;[[Atabəy Əbu Bəkr|Əbu Bəkr]]&lt;ref name=&quot;:212&quot; /&gt;&lt;br&gt;'''Zahidə xatundan:''' [[Özbək (atabəy)|Özbək]]&lt;ref name=&quot;:212&quot; /&gt;&lt;br&gt;[[Cəlaliyyə]]&lt;ref name=&quot;:212&quot; /&gt;
 |atası                         = [[Şəmsəddin Eldəniz]]&lt;ref name=&quot;:212&quot;&gt;{{harvnb|Ziya Bünyadov|2007|p=212}}&lt;/ref&gt;
 |anası                         = [[Möminə Xatun]]&lt;ref name=&quot;:212&quot; /&gt;
 |vikianbar                     = 
}}

'''Məhəmməd Cahan Pəhləvan''' ({{dil-fa|محمد جهان پهلوا}}; tam adı: ''Cahan Pəhləvan Şəms əd-Diniyə va-d-Din Əbu Cəfər Məhəmməd ibn Eldəniz'', {{dil-fa|نصرت الدین محمد بن ایل دنیز}}; ''Nüsrətəddin Əbu Cəfər Məhəmməd Cahan Pəhləvan''; {{DVTY}}) — [[Atabəylər dövləti]]nin ikinci hökmdarı, Atabəy [[Şəmsəddin Eldəniz]]in oğlu, sərkərdə. 1175-ci ildə Atabəy Şəmsəddin Eldənizin ölümündən sonra taxt-taca sahib oldu.&lt;ref name=&quot;:212&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title='''ATĀBAKĀN'''-E '''ĀḎARBĀYJĀN''' |url=http://www.iranicaonline.org/articles/atabakan-e-adarbayjan |access-date=2018-10-19 |archive-date=2016-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161117005647/http://www.iranicaonline.org/articles/atabakan-e-adarbayjan |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Atabəy Şəmsəddin Eldəniz 1175-ci ilin oktyabr-noyabr aylarında vəfat etdi. Onun ölüm xəbəri o zaman [[Həmədan]]da olan oğlu Cahan Pəhləvana yetişəndə o, dərhal Naxçıvana gəldi, dövlət xəzinəsini və taxt-tacın əmlakını, eləcə də bütün qoşunları öz nəzarəti altına saldı. Eldənizin siyasətindən narazı olan [[İraq]] əmirləri Cahan Pəhləvanın Həmədanı tərk etməsindən istifadə edərək, [[Arslanşah|Sultan Arslanşah]]ı böyük ordu ilə Azərbaycana hücum etməyə təhrik etdilər, lakin [[Zəncan]]da xəstələnərək, Həmədana qayıdan sultan Arslanşah, Cahan Pəhləvanı Həmədana dəvət edir, dövlət idarəsini ona tapşırdıqdan az sonra vəfat edir. Mənbələr onun Atabəy tərəfindən zəhərlənməsini də təsdiq edir. Rəqibini aradan götürən atabəy, Arslanşahın 7 yaşlı oğlu III Toğrulu sultanlıq taxtına əyləşdirir, özü də onun atabəyi olur.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;{{Bax|#Taxt-taca sahib olması|1}}

Bundan az sonra Cahan Pəhləvan onun tabeliyindən çıxmış vassalı, Xuzistan hakimi Aydoğdu Şimlanın çıxışını yatırmalı oldu. Cahan Pəhləvanın göndərdiyi qoşun Şimlanın ordusunu məğlub edir, ağır yaralanmış Şimla əsir alınır, iki gün sonra vəfat edir. Onun yerinə Xuzistan hakimi təyin edilmiş oğlu Şərəfəddin Əmiran, Azərbaycan atabəyinə tabe olmaq məcburiyyətində qalır.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

Sultan III Toğrulun Xuzistanda yaşayan əmisi Şahzadə Məhəmməd sultanlığın taxt-tacına yeganə ciddi iddiaçı idi, lakin onun hakimiyyəti ələ keçirmək üçün göstərdiyo bütün silahlı cəhdlər uğursuzluqla nəticələnir. Cahan Pəhləvandan asılı olan əmirlərdən heç biri, o cümlədən təqib olunan Məhəmmədin sığınacaq istədiyi [[Xuzistan]], Vasit, [[Fars]] hakimləri şahzadəyə yiyə durmur və nəhayət onu Azərbaycan atabəyinə təslim edirlər.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

1177-ci ilin iyulunda Sultan [[III Toğrul]]un adına sultanlığın tabeliyində olan və vassal asılılığında olan bütün ərazilərdə xütbə toxundu. Ətraf əmirləri onun hökmranlığını tanıdılar. Tabe olan hakimlərdən və vassallardan heç biri buna etiraz etmədi. Sultanın adına pul kəsildi, onun sərəncamları dərhal yerinə yetirildi.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

Atabəyin inzibatçılıq qabiliyyəti və tələbkarlığı dövlət idarəçilik sisteminin hər bir sahəsində möhkəm qayda-qanunun yaranmasına səbəb oldu. Hakimiyyətdə olduğu 11 il ərzində dövlət heç bir xarici müdaxiləyə məruz qalmadı. Cahan Pəhləvanın hakimiyyətə illərində gürcülər onun tələblərini qəbul edərək, sülh bağladılar. Şərq qonşusu – [[Əlaəddin Təkiş Xarəzmşah|xarəzmşah Təkişl]]ə də dostluq münasibətləri yaranmışdı.&lt;ref name=&quot;:314&quot;&gt;{{harvnb|Azərbaycan tarixi|2007|p=314}}&lt;/ref&gt;

Cahan Pəhləvan xəlifə əl-Müstədi, istərsə də abbasi xəlifələri arasında hökmdarlardan biri ən-Nasirlə elə münasibətlər saxlayırdı ki, bu münasibətlər ona siyasət yeritməyə imkan verir, xəlifənin onun dövlətin daxili işlərinə qarışmasının qarşısını alırdı. Atabəy Cahan Pəhləvanın ən böyük uğurlarından biri Ağsunqur əl-Əhmədilinin varislərinin əlində olan Təbrizin Eldənizlər dövlətinin ərazisinə birləşdirilməsi idi. Belə ki, 1175-ci ilin yayında Təbriz və onun ətrafındakı yerlərin hakimi Arslan Aba ibn Ağsunqur vəfat etdikdə, Cahan Pəhləvan Ruindej qalasını, daha sonra isə [[Marağa]]nı, Atabəyin qardaşı [[Qızıl Arslan]] isə Təbrizi mühasirə etmişdi. Əldə edilmiş saziş nəticəsində Cahan Pəhləvan Təbrizi alıb, iqta payı kimi qardaşına verdi. Marağa isə, razılığa görə əvvəlki sahiblərinin – [[Ağsunqurilər]]in ixtiyarında qaldı.&lt;ref name=&quot;:314&quot; /&gt;

[[Misir]]in və [[Suriya]]nın hökmdarı, Əyyubilər sülaləsinin banisi Səlahəddin Yusifin böyük fəallıq göstərdiyi qərb sərhədlərində asayişi təmin etmək atabəy Cahan Pəhləvan dəfələrlə barışdırıcı və vasitəçi olmuş, himayəsi altında olanlara hərbi kömək göstərmişdi. Məhəmməd Cahan Pəhləvan 1186-cı ilin fevral-mart aylarında şiddətli qarın ağrılarına tutuldu, təbiblərin müalicəsinə baxmayaraq vəfat etdi.&lt;ref name=&quot;:34&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:314&quot; /&gt;{{Bax|#Xarici siyasət və Eldənizlər dövlətinin güclənməsi|1}}

Məhəmməd Cahan Pəhləvan 1186-cı ildə [[Möminə Xatun türbəsi]]ni inşa etdirmişdir. Həmçinin onun hakimiyyəti dövründə [[Naxçıvan mədrəsələri|Naxçıvan mədrəsəsi]] və [[Atabəylər məscidi (Naxçıvan)|Atabəylər cümə məscidini]] inşa edilmişdi.{{Bax|#Mədəni fəaliyyəti|1}} Onun dövründə [[Ərdəbil]], [[Naxçıvan]], Təbriz, [[Beyləqan]] və [[Gəncə]] şəhərləri yüksək inkişaf etmişdi. Eldənizlərin sikkə sarayında adına bir çox dirhəmlər zərb olunmuşdur. Dirhəmlərdən bir neçəsi [[Azərbaycan Tarix Muzeyi]]ndə yerləşir.{{Bax|#İqtisadi fəaliyyəti|1}} Nizami Gəncəvinin ikinci poeması — &quot;''[[Xosrov və Şirin (Nizami)|Xosrov və Şirin]]''&quot; və &quot;''Mənsur və Mərcan''&quot; dastanı Məhəmməd Cahan Pəhləvana həsr olunmuşdur.{{Bax|#Nüfuzu|1}}

== Həyatının və fəaliyyətinin ilk illəri ==
1136-cı ildə Şəmsəddin Eldəniz tərəfindən [[Arran]], [[Azərbaycan (tarixi ərazi)|Azərbaycan]], [[Şirvan (tarixi ərazi)|Şirvan]], [[Cibal|Cibəl]], [[Həmədan]], [[Gilan ostanı|Gilan]], [[Mazandaran ostanı|Mazandaran]], [[İsfahan ostanı|İsfahan]], [[Rey]], [[Mosul qəzası|Mosul]], [[Kirman ostanı|Kirman]], [[Fars ostanı|Fars]], [[Xuzistan ostanı|Xuzistan]], [[Axlatyan|Axlat]], [[Ərzurum]] və [[Marağa]] torpaqlarını əhatə edən Eldənizlər yaxud Atabəylər dövləti yarandı. Şəmsəddin Eldənizin dövründə daxili və xarici vəziyyət xeyli güclənmişdi. O, bir çox əraziləri öz hakimiyyəti altına almağı bacarmışdı. [[İsfahan]]dan Şirvan və [[Gürcüstan]]a qədər uzanan ərazi onun hakimiyyəti altına keçdi. Bununla da Eldənizlər dövlətinin təşəkkül prosesi başa çatdı və yaxın [[Şərq]]in qüdrətli dövlətinə çevrildi.&lt;ref name=&quot;Omarov15&quot;&gt;{{harvnb|Vahid Ömərov|2012|p=15}}&lt;/ref&gt;

Cahan Pəhləvan həmin sülalənin banisi Şəmsəddin Eldənizlə [[Möminə Xatun]]un oğludur. Möminə Xatun Səlcuqlu sultanı II Toğrulun həyat yoldaşı olmuşdur. II Toğruldan Arslan adlı bir oğlu olan Xatun, 1135-ci ildə II Toğrulun ölümündən sonra Möminə Xatun, hakimiyyətə keçən Sultan Məsudun göstərişi ilə Şəmsəddin Eldənizlə ailə həyatı qurmuşdur. Cahan Pəhləvan [[Ərdəbil]]də&lt;ref name=&quot;:1921&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite book |last=Luther|first=К. A.|title=Atābakān-e Adharbayjān |date=1987|publisher=Encyclopaedia Iranica, Vol. II, Fasc. 8 |pages=890-894}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Рыжов|first=К.В|title=«Все монархи мира. Мусульманский Восток VII-XV вв.|date=|location=}}&lt;/ref&gt; anadan olmuşdur.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Bəzi müəlliflər Cahan Pəhləvanın 1136-cı ildə anadan olduğunu yazırlar. Tarixçi [[Ziya Bünyadov]] isə &quot;''Azərbaycan Atabəylər dövləti (1136–1225-ci illər)''&quot; adlı tədqiqat əsərində Cahan Pəhləvanın doğum tarixini 1137-ci il götürür. O, bunu 1160-cı ildə Eldənizin Cahan Pəhləvanı əmir hacibi təyin edərkən 23 yaşının tamam olmaması ilə bağlayır.&lt;ref name=&quot;:1921&quot;&gt;{{cite book |last=Восворт |first=К
Е|title=Муслиманские династии |date=1921 |location= |pages=171}}&lt;/ref&gt;

O öz gəncliyini hərbi yürüş və döyüşlərdə keçirmiş və erkən yaşlarından hərbi işi, həmçinin dövlət idarəçiliyini və diplomatiya sənətini də yaxşı mənimsəmişdir. Hələ uşaq yaşlarından o, cəngavər gücünə malik olması ilə seçilirdi. Bu günə qədər də xalq arasında atasının Novruz bayramları şənliklərində keçirdiyi güləş yarışlarında onun həmişə qalib çıxması barədə əfsanələr vardır. Gənc Məhəmməd üst-üstə qoyulmuş dörd mis təbəqəsini, bir neçə nalı eyni zamanda əli ilə əyməyi, bir yumruğu ilə öküzlə döyüşməyi bacarırdı. Bu qeyri-adi qüvvəsinə görə onu el arasında &quot;''Cahan Pəhləvan''&quot; adlandırırdılar. Bu ad &quot;''dünyanın pəhləvanı''&quot; mənasını verir.&lt;ref name=&quot;Omarov15&quot; /&gt;

Eldəniz atabəy&lt;ref group=q&gt;Farsca yazılışı ''Atabəy-əl-əzəm'' şəklindədir.&lt;/ref&gt; adlanmağa başladı, onun böyük oğlu və sultanın ana tərəfdən qardaşı Nusrətəddin Cahan Pəhləvan sultanın əmir-hacibi oldu, ikinci oğlu [[Qızıl Arslan|Müzəffərəddin Osman Qızıl Arslan]] isə sultan ordularının ali baş komandanı&lt;ref group=q&gt;Farsca yazılış ''əmir-sipəhsalar əl-kəbir'' formasındadır.&lt;/ref&gt; təyin edildi. Eldəniz özünün bütün əmirlərini dövlətdə yüksək vəzifələrə təyin etdi.&lt;ref&gt;{{harvnb|Ziya Bünyadov|2007|p=154}}&lt;/ref&gt; Onun oğlu [[Atabəy Əbu Bəkr|Nüsrət əd-Din Əbu-Bəkr]] də qeyri-adi gücə-qüvvəyə və çevikliyə malik olmuşdur. O atası kimi cəngavər turnirlərində qalib gəlirdi. Mirondinin yazdığına görə, &quot;''Təbrizdə keçirilən yarışda Qara Məlik adlı bir kasıb adam ona qalib gəlir. Bu hadisə tamaşaçıları o qədər heyrətləndirir ki, Qara Məlik adı [[Təbriz]]dəki məhəllələrin birinə verilir, bu kasıb pəhləvanın özü isə nağıl personajına çevrilir.''&quot;&lt;ref name=&quot;:1921&quot; /&gt;

1160-cı ildə Eldəniz 8 yaşı tamam olmamış Cahan Pəhləvanı sultanın əmir-hacibi təyin etmişdi. Bir müddət sonra Cahan Pəhləvan Rey hakimi İnancın qızı [[İnanc xatun]]la ailə həyatı qurdu. Cahan Pəhləvanın dörd oğlu və bir neçə qızı olmuşdur. Oğlanların adları Qutluq İnanc Mahmud və Əmir Əmiran Ömər olmuşdur. Türk Küteybə Xatundan Nüsrət Əd-din Əbu Bəkr, [[Zahidə xatun]] isə [[Özbək]] adlı oğlu dünyaya gəlmişdir. Qızlarından [[Cəlaliyyə]]nin anası Zahidə xatun Naxçıvanda yerləşən [[Əlincə qalası]]nın sahibi idi. Atabəylərin xəzinəsi isə Əlincə qalasında yerləşirdi.&lt;ref name=&quot;:34&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:212&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1921&quot; /&gt;

== Eldənizlər hakimiyyəti ==

=== Taxt-taca sahib olması ===
[[Şəmsəddin Eldəniz|Atabəy Eldənizin]] ölüm xəbəri onun oğlu Məhəmməd Pəhləvana gəlib çatarkən o, haciblər əmri vəzifəsində sultan qulluğunda idi və onun işlərini idarə edirdi. O, sultan [[Arslan şah]]dan ehtiyat etdiyi üçün ata minib [[Azərbaycan]]a yola düşdü, orada öz yerini tutdu. Pəhləvan xəzinə əmlakını ələ keçirdi, atlı və piyada qoşunlar topladı, öz yerində qalmaqla hadisələrin gedişatını və onun hüquqlarına dair sultanın münasibətini gözləməyə başladı. Şəmsəddin Eldənizin ölümündən və Məhəmməd Pəhləvanın getməsindən sonra əmirlər sultanın yanına gələrək ona çoxlu vəsait gətirdilər. Sonra isə sultan Azərbaycanı Məhəmməd Pəhləvandan almaq üçün yürüşə hazırlaşmağa başladı. O, İraq qoşunları ilə birlikdə Həmədana gəldi. Burada güclü qoşun yığdıqdan sonra Azərbaycana yola düşdü.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{harvnb|Süleyman Əliyarlı|2007|p=119}}&lt;/ref&gt;

Əmirlər sultanı Azərbaycanı tutmağa həvəsləndirərək, ona bildirirdilər: &quot;''Əgər sən Azərbaycanı azad etsən və inandığın adamlardan birini oraya hakim qoysan, bundan sonra sən [[Həmədan]]a qayıdar, oradan da Bağdada gedib oranı ələ keçirərsən. Axı sənə məlükün Mosul hakimi Qütbəddin Məudud Zəngi tabedir və sənə qulluq etməyə gələcək. Əgər sən [[Bağdad]]ı ələ keçirərsənsə və xilafət minbərindən sənin adına xütbə toxunarsa, bundan sonra ölkənin üfüqü sənin üçün rəqib və yağılardan birdəfəlik təmizlənmiş olar.''&quot;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Onlarla razılaşaraq müharibəyə hazırlaşan sultan Arslan şah, [[Zəncan]] şəhərinə yola düşdü, lakin burada ağır xəstəliyə tutuldu. Sultan şəhərdə qalıb sağalmasını gözləyirdi, lakin xəstəlik güclənməkdə idi. Sultan əmr etdi ki, onu Həmədana aparsınlar. Qoşunlar onu Həmədana apardılar, Arslan şah, Cahan Pəhləvanı paytaxta dəvət edir, onunla barışır, dövlətin idarəsini ona tapşırdıqdan az sonra vəfat etdi. Atabəy Eldənizin ölümündən təxminin 2 ay sonra vəfat etdi. Sultan Rüknəddin Toğrul məzarlığına gətirilərək, atasının məzarı yanında dəfn edildi. Onun ölümü haqqında bütün ölkəyə xəbər verildi. Arslan şahın ölümü ilə əlaqədar İmad əd-Din əl-İsfahani yazır: &quot;''Deyirlər ki, Pəhləvan onu zəhərləyib. Çünki onun bundan sonra sağ qalmasını dövlət üçün faydalı bilməyib.''&quot; Buna baxmayaraq, araşdırıcıların bir çoxu sultan Arslan şahın atabəy tərəfindən zəhərlənməsinə şübhə ilə yanaşırlar.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{harvnb|Azərbaycan tarixi|2007|p=313}}&lt;/ref&gt;

Lakin bu məsələ bir neçə il keçdikdən sonra, sultan II Toğrula qarşı hazırlanmış sui-qəsd baş tutmadıqda təsdiq olundu. İstintaq zamanı sui-qəsdçilərindən biri teştdar Qutluq belə ifadə verir: &quot;''Əla əd Dövlət atabəy Məhəmmədin razılığı ilə mənə 10 min dinar verildi, mən də [sultanın yuyunduğu] hamama zəhərlənmiş şərbət gətirdim və sənin atana verdim.''&quot; Rəqibini aradan götürən Atabəy, Arslan şahın 7 yaşlı oğlu [[III Toğrul]]u 1177-ci ildə sultanlıq taxtında əyləşdirir, özü də onun atabəyi olur.&lt;ref&gt;{{harvnb|Erdoğan Merçil|1993|p=90}}&lt;/ref&gt;

Bütün bunlardan sonra Atabəy vaxtilə xilafətin hücum niyyətləri qarşısını almağa qadir qüvvəyə malik, atabəy Şəmsəddin Eldənizin daim qoşunla yardım göstərdiy, indi isə ayrılıb müstəqilləşmiş vassal – Xuzistan hakimi Ay-Doğdu Şimlanı sakitləşdirməli oldu.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Sultan Arslan şah və hələ də Azərbaycanda olan Cahan Pəhləvan arasındakı münasibətlərin qeyri-müəyyənliyindən istifadə edən Şimla xilafətin ərazisinə soxulur və qoşunla [[Nəhavənd]]ə yaxınlaşır. O, bu şəhəri və vilayəti öz torpaqlarına qatmaq arzusunda idi, lakin atabəy bu planlarında ona maneçilik törədirdi. Şəhər sakinləri Atabəy Cahan Pəhləvanın yanına qasid göndərib, Şimlanın hücumunun qarşısını almaq üçün ondan yardım istədilər. Atabəyin qüvvələri zəifləyir və Şimlanın qoşunu Nəhavəndə tamamilə yaxınlaşırdı. Şəhər möhkəm müdafiə olunurdu, onu birdən ələ keçirmək çətin idi. Bunu görən Şimlanın qardaşı hiyləyə əl atdı və şəhər əhalisi bu hiyləyə inanaraq şəhər darvazasını açırlar, Şimlanın qoşunu şəhərə üz tutur. Onun qoşunu Nəhavəndi qarət edib gedirlər.&lt;ref&gt;{{harvnb|Ziya Bünyadov|2007|pp=58-59}}&lt;/ref&gt;

Bir müddət sonra Şimla qoşunla yenidən xəlifə əl Müstədinin hakimiyyəti altınsa olan əraziyə üz tutdu. O, Azərbaycan atabəylərindən vassal asılılığı olan [[əfşarlar|türkmən-əfşarlar]]ın məskənlərinə hücum edir. Bu səbəbdən türkmənlər Cahan Pəhləvandan kömək istədilər. Böyük bir ordu ilə Şimlanın üzərinə hərəkət edən Atabəy Pəhləvan meydana gələn Karmasin yaxınlığındakı döyüşdə qalib gəldi. Şimla döyüş sırasında vurularaq oxla yaralandı, oğlu və bacısı oğlu ilə birlikdə əsir düşdü. Döyüşdən bir neçə gün sonra Şimla aldığı ox yarası nəticəsində vəfat etdi. Onun yerinə [[Xuzistan]] hakimiyyətinə oğlu Şərafəddin Əmiran çıxdı.&lt;ref name=&quot;Əkbər N.Nəcəf 2010 30&quot;&gt;{{harvnb|Əkbər N.Nəcəf|2010|p=30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Erdoğan Merçil|1993|pp=89-90}}&lt;/ref&gt;

O zaman Xuzistanda yaşayan və sultanlığın taxt tacı iddiasınsa olan Sultan III Toğrulun əmisi şahzadə Məhəmməd dövlətin əmin-amanlığı üçün təhlükə törədirdi. Arslan şahın ölüm xəbərini eşidən kimi şahzadə Məhəmməd Şərafəddin Əmirandan İsfahan üzərinə hücuma keçməyi tələb edir, lakin bu yaxınlarda Cahan Pəhləvanın qoşunları tərəfindən məğlubiyyətə uğramış Şərafəddin Əmiran Məhəmmədə məktub yazır.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{harvnb|Ziya Bünyadov|2007|p=58}}&lt;/ref&gt; Əl-Hüseyni özünün &quot;''Əxbar əd-dövlə əs-Səlcuqiyyə''&quot; kitabında bu məktubla bağlı yazır:
{{Sitat|Sultan Arslan şahın ölümünü eşitdikdə, onun atabəyi, Xüzistan hakimi və vilayətindəki qoşunların başçısı olan Şərafəddin Əmiran ibn Şimlidən onunla birlikdə İraq üzərinə yürüməyi tələb etdi. O isə söylədi: - Mən atabəy Pəhləvanla təkbətək, sənsiz döyüşüb səni qoruya bilmərəm. Bir az qabaq mənim atam Karmisində döyüşmüşdü ancaq o, atama üstün gəlib atamı öldürmüşdü. İndi isə İraqın Arranın, Azərbaycanın qoşunları onunladır və onların sayı 50 min atlıdan çoxdur. Sən təklikdə İsfahana get, bəlkə də sultan qoşunları sənin gəlməyini bildikdə, onların bir hissəsi sənin tərəfinə keçəcək. Bu sənə müəyyəsər olsa, mən əlimdə olan qoşunlarını birlikdə sənin qulluğuna gələrəm.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{harvnb|Süleyman Əliyarlı|2007|p=120}}&lt;/ref&gt;}}

Onun sözlərindən sonra malik Məhəmməd [[İsfahan]]a yola düşüb oraya gəldi. Oranın bütün canişinləri ona qoşuldu. Həmədanda əl Qavşut ibn Kaymaz əl-Hərəmə da onunla birləşdi və beləliklə o, İsfahanda minə yaxın atlı döyüşçü topladı. Atabəy Pəhləvan Həmədana gəlib çıxdıqda, öz döyüşçüləri ilə İsfahana yola düşərək Məhəmmədin üzərinə yeridi.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Malik Məhəmməd və onunla olan qoşunlar döyüşdü məğlub olub Xuzistana üz tutdular, lakin oranın hakimi onun Xuzistanda qalmasına icazə vermədi. Bundan sonra o, [[Şiraz]]a atabəy Zənginin yanına gedərək onunla qaldı. Atabəy Pəhləvan bunu eşidib Zəngiyə məktub göndərdi. Məktubda yazılırdı: &quot;''Əgər sən malik Məhəmmədi qaravol altında sultanın ixtiyarına göndərməsən, mən sənin üstünə gələcəm, ancaq sən mənimlə döyüşə girsən, axı məhv olacaqsan! Məndən qaçmaq istəsən bu sənin üçün də, sənin ölkən üçün də ölüm olacaqdır.&quot;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Belə olduqda, atabəy Zəngi Məhəmmədi tutub onu sultan Toğrula göndərdi. Atabəy Pəhləvan onu alıb, Sərcahan qalasına saldı və bundan sonra heç kəs onun haqqında məlumat ala bilmədi. Ölkə atabəy Pəhləvan üçün rəqiblərdən təmizləndi və o, dövlətin taxt-tacına sahib durdu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

=== Xarici siyasət və Eldənizlər dövlətinin güclənməsi ===
[[Fayl:Medieval azerbaijani helmet 4.JPG|thumb|right|200px|&lt;center&gt;''Eldənizlər dövrünə aid dəbilqə. [[Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi]]''&lt;/center&gt;]]

Qardaşı Qızıl Arslanı Azərbaycan və [[Arran]]ın canişini təyin edib, atabəy Cahan Pəhləvan Həmədana yola düşür, oradan tabeliyində olan bütün torpaqların hakimlərinə məktub göndərib Sultan Rükn əd-Din III Toğrulun adına xütbə oxunmasını tələb edir. Əl Hüseyni bildirir ki, &quot;''hakimlərin hamısı razılıq verdi və sultanın adı ilə xütbələr [[Mosul]] və onun mahallarında, [[Ermənistan]]da, Xilatda, [[İran]]da və onun mahallarında və bütün Xuzistanda oxunmağa başladı.''&quot; Bütün orta əsr müəllifləri belə bir cəhətdən eyni fikirdə idilər ki, &quot;'' mərkəzi hakimiyyətin möhkəmləndirilməsinə yalnız Cahan Pəhləvan böyük qüvvə sərf edirdi. o, itaət etməyən əmirləri, xüsusilə [[İran]] [[İraq]]ının əmirlərini sakitləşdirir, fərsiz qoşun başçılarını və məmurları vəzifədən çıxarır. Onları özünə sadiq adamlarla əvəz edirdi. Ən vacib dövlət vəzifələrinə 70-ə yaxın şəxsi məmlüklərini təyin edir və onları özünə daha da yaxınlaşdırmaq üçün hər birinə iqta payı kimi hər hansı bir əyaləti və şəhəri ayırırdı.''&quot;&lt;ref&gt;{{harvnb|Ziya Bünyadov|2007|p=60}}&lt;/ref&gt;

Atabəy Pəhləvan Marağa atabəyi Arslan-Aba ibn Ağsunqurun 1175-ci ildəki vəfatından istifadə edib onun torpaqlarını əlinə keçirmək üçün hərəkətə başladı və təzliklə [[Marağa]] mühasirəyə alındı. Eyni zamanda Arran və Azərbaycan hakimi qardaşı Qızıl Arslan da Təbrizə hücum etdi. Marağa şəhərinin qaziül-qüzatı&lt;ref group=q&gt;Ərəb dilindən tərcümədə ''baş qazı'' mənasını verir.&lt;/ref&gt; Sədrəddin ilə bağlanan sülh müqaviləsinə görə Marağa, Ruindej qalası [[Ağsunqurilər]]ə verilmək şərti ilə Marağa atabəylərinin digər torpaqları Eldənizlilərin əlinə keçdi. Arran və Azərbaycan hakimi Qızıl Arslan bu səbəbdən öz iqamətgahını Naxçıvandan [[Təbriz]]ə köçürdü.&lt;ref name=&quot;Əkbər N.Nəcəf 2010 30&quot; /&gt;

1177-ci ilin iyulunda soltanlığın tabeliyində və vassal asılılığında olan bütün torpaqlarında 7 yaşlı III Toğrulun adına xütbə oxundu. Dövlət hakimiyyəti soltanlığın bütün işlərini idarə edən Cahan Pəhləvanın əlinə keçdi. Tabe olan hakimlərdən və vassallardan heç biri buna etiraz etmədi, çünki o dövrün müəllifləri bildirirdilər ki, &quot;''bütün hakimlər Pəhləvandan qorxurdular.''&quot; Soltanın adına pul kəsildi, onun sərəncamları dərhal yerinə yetirilirdi.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

Atabəyin inzibatçılıq qabiliyyəti və amansız tələbkarlığı dövlət idarəçilik sisteminin hər bir sahəsində möhkəm qayda-qanunun yaranmasına səbəb oldu. Hakimiyyətdə olduğu 10 il müddətində dövlət heç bir xarici müdaxiləyə məruz qalmadı. Cahan Pəhləvanın hakimiyyəti illərində
[[gürcülər]] onun tələblərini qəbul edərək, sülh bağladılar.&lt;ref name=&quot;:314&quot; /&gt;

Atabəy hakimiyyəti möhkəmləndikdən az sonra onunla [[Əlaəddin Təkiş Xarəzmşah|xarəzmşah Təkiş]] arasında dostluq münasibətləri yarandı. Xarəzmşah Təkişin əl-inşa divanının başçısı Bəhaəddin Məhəmməd əl-Bağdadinin [[XIII əsr]]in əvvəllərində tərtib etdiyi rəsmi saray sənədləri toplusunda Xarəzmşahın &quot;''böyük atabəy Şəms-əd-Dövlə vəd-Din, İraqın Pəhləvanına''&quot; yazdığı dörd məktub saxlanılır. Məktublarda Xarəzmşahın Atabəylə sülh münasibətləri yaratmaq arzusu ifadə olunur.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{harvnb|Ziya Bünyadov|2007|p=61}}&lt;/ref&gt;

1181-ci ilin may ayında yazılmış məktubda hər iki dövlət arasında qarşılıqlı səfirlik yaratmaq arzusunun əhəmiyyəti və Xarəzmşah qoşunlarının [[Xorasan]]a hücumu barəsində üzrxahlığı qeyd olunur. Məktubda əlavə edilir ki, &quot;''bundan sonra ixtilafə səbəb olan bu cür hadisələr həmişəlik oradan qaldırılacaqdır.''&quot;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; 1181-ci ilin avqustunda Xarəzmşahın səfiri əmir Rəşidəddinlə atabəyə göndərdiyi ikinci məktubunda qeyd olunur ki, &quot;''atabəyə bağışlanmış şunqar çaparla göndərilib, əlahəzrət padşahın səfirliyinin azalması təsadüf doğurur, böyük məktublar mübadiləsinin arasının kəsildiyi narahatlıq törədir və heç olmazsa bir dəfə görüşmək imkanı olması xəzayi-aləmdir.''&quot;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

1181-ci ilin oktyabrında yazılmış üçüncü məktubunda Xarəzmşah bildirir ki, &quot;''Xarəzmin atabəyin paytaxtından uzaqlığı müntəzəm məktublaşmağa imkan vermir, lakin mən atabəyin yüksək məclisində baş verən bütün hadisələrdən daim xəbərdaram. Dövlətlər arasındakı sərhədlərdə sakitlikdir və atabəyin dövlətində olan çətinliklər yavaş-yavaş aradan qaldırılır.''&quot;&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt; Xarəzmşah iki dövlət arasında yaradılmış birliyə görə atabəyə öz minnətdarlığını bildirir və Əmir Səlahəddinə göndərdiyi məktuba görə təşəkkür edir. Xarəzmşah atabəyin səfirini öz yanında ona görə saxlayır ki, onun söhbətləri şahı sevindirir. Səfirin Xarəzmşahla əlaqəsi göstərir ki, atabəylə Xarəzmşah dostdur.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{harvnb|Ziya Bünyadov|2007|pp=61-62}}&lt;/ref&gt;

1182-ci ilin noyabrında Atabəyə yazdığı dördüncü məktubunda Xarəzmşah az-az məktublaşdıqları və səfirlərin gec-gec göndərilməsi üçün üzr istəyir və yazır ki, &quot;''bu, heç də bizim aramızdakı dostluğun azalmasına səbəb ola bilməz, əksinə, dostluğumuz daha da möhkəmlənir.''&quot;&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt; Xarəzmşah atabəydən göndərdiyi hədiyyələrin qəbul olunmasını xahiş edir, bildirir ki, &quot;''çünki bu hədiyyələr səmimi-qəlbdən göndərilmişdir və ümid varam ki, bizim aramız şadlıq yolu ilə hər zaman açıq olacaq, etibarsızlıq yolu ilə bağlanacaqdır.''&quot;&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;

[[Fayl:Qədim Gəncə gil qab 2.JPG|thumb|left|250px|&lt;center&gt;''Üzərində Məhəmməd Cahan Pəhləvanın adı yazılmış və antropomorf təsvirlərlə bəzədilmiş saxsı qab, [[Qədim Gəncə]], [[Gəncə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi]]''&lt;/center&gt;]]

Atabəy Cahan Pəhləvanın xarici siyasətində ən çətin problemlərdən biri dövlətin qərb sərhədlərində asayişi təmin etmək idi. Məsələnin mürəkkəbliyi ondan ibarət idi ki, əl-Cəzirə və Şimali Anatoliya vilayətlərində Misir və Suriyanın məşhur hakimi Səlahəddin Yusif fəaliyyət göstərirdi. Bu səbəbdən Cahan Pəhləvan qonşu hakimlərə daim təzyiq göstərir, mübahisəli məsələlərdə əksər hallarda barışdırıcı və vasitəçi rolunda çıxış edir, himayəsində olanlara hərbi yardım göstərirdi.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{harvnb|Ziya Bünyadov|2007|p=64}}&lt;/ref&gt;

Cahan Pəhləvan dövründə xilafət ilə münasibətlər çox zəif olmuşdur. Atabəy Eldəniz özündən əvvəlki İraq hakimlərindən fərqli olaraq Bağdad və ətraf ərazilərdə Abbasi xəlifələrinin özərk idarəsinə heç bir zaman müdaxilə etməmiş və xilafətlər arasındakı münasibətləri İslam dünyasının ən yüksək dini məqamına hörmət çərçivəsində qurmuşdur. 1180-ci ildə Abbası xilafəsi əl-Müstəzi Biəmrillah vəfat etdi. Onun yerinə oğlu ən Nasir Lidinillah keçdi. Xilafət dəyişikliyi üzərinə Bağdadın şeyxlər-şeyxi&lt;ref group=q&gt;Ərəb dilində ''şeyxuş-şuyux'' olaraq oxunur.&lt;/ref&gt; Sədrəddin Atabəy Pəhləvana bir elçi göndərib yeni xəlifəyə biət edilməsini istədi. Ancaq Pəhləvan onun bu məktubuna əhəmiyyət verməyincə Sədrəddin öz əsgərlərinə xitabən bu cür dedi: &quot;''Atabəy Pəhləvan, Əmirül-Mömünə biət etmədikcə, siz də ona itaət etmək məcburiyyətində deyilsiniz, hətta onu əmirlikdən uzaqlaşdırıb, onunla müharibə aparmanız lazımdır.''&quot;&lt;ref&gt;{{harvnb|Əkbər N.Nəcəf|2010|p=33}}&lt;/ref&gt; Bu səbəbdən Atabəy Cahan Pəhləvan xəlifəyə belə bir məktub göndərdi: &quot;''Əgər xəlifə imamdırsa, onun daimi məşğuliyyəti namaz qılmaq, saleh əməl işləmək olmalıdır. Çünki dinin əsası və işlərin ən gözəli namazdır. Onun bu sahədə əldə etdiyi üstünlük xalqın gözündə nümunəvi olmasına kifayətdir. Allah qatında həqiqi padişahlıq budur. Xəlifənin dünya padişahınıb işinə qarışmasının heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Dünya işlərini sultana buraxmaq lazımdır.''&quot; Məhəmməd Cahan Pəhləvanın xilafətə münasibəti klassik türk hakimiyyət anlayışının bir nümunəsidir.&lt;ref&gt;{{harvnb|Erdoğan Merçil|1993|p=92}}&lt;/ref&gt;

1182-ci ilin noyabrında [[Səlahəddin Əyyubi]] Mosul və Əşrəf vilayətlərini tutmaq üçün yürüşə başladı. Zəmanəsinin hakim və əmirləri bu işdən çəkinməyi ona məsləhət görmələrinə baxmayaraq, o, [[Mosul]]u mühasirəyə alır. Səlahəddinin gözləməyi halda, Mosulun hakimi atabəy İzzəddin I Məsud və onun naibi Mücahidəddin Qaymaz müdafiəyə çox yaxşı hazırlaşmışdılar. İzzəddin I Məsud qızı Bəhadəddin ibn Şəddadı [[Bağdad]]a göndərib xəlifədən xahiş edir ki, Səlahəddini Mosuldan çıxması üçün razı salsın. Xəlifə öz səfiri vasitəsilə Səlahəddinə sülh müqaviləsi bağlamaq əmrini verir. Səlahəddin sülhə bir şərtlə razılaşır ki, [[Hələb]] şəhərini ona versinlər. İzzəddin Məsud idə bu şərti qəbul etmir. Bundan sonra Mosula atabəy Cahan Pəhləvan və Xilatın hakimi Şahərnan Məhəmməd ibn İbrahim Sökmənin səfirləri gəlir və Səlahəddinə sülh bağlamaq əmrini çatdırırlar. Xəlifə və Cahan Pəhləvanın adından Səlahəddinə bildirirlər ki, onun [[Fərat çayı]]ndan qarşı tərəfə keçməyə hüququ yoxdur, çünki bu torpaqlar İzzəddin Məsuda mənsubdur. Əks təqdirdə İzzəddinə həm Cahan Pəhləvan, həm də bütün müsəlman hakimləri yardım göstərəcəklər. Səlahəddin qəzəblənərək yerli hakimlərə bildirir ki, &quot;''Mən sizə göstərərəm! Sizinlə işimi bitirən kimi Cahan Pəhləvana qarşı çıxacağam!''&quot;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{harvnb|Əkbər N.Nəcəf|2010|pp=33-34}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Ziya Bünyadov|2007|pp=64-65}}&lt;/ref&gt;

1183-cü ilin noyabrında İzzəddin I Məsud öz naibi – ölkənin hakimi Mücahidəddin Qaymazı həbs etdirir. Vassak hakimlər Mücahidəddindən çəkinir və Mosul atabəylərlərinin xəzinəsinə vergini müntəzəm verirdilər. Mücahidəddin həbs olunandan sonra isə verginin arası kəsildi. Ölkədə iğtişaşlar baş verdi. Bundan istifadə edən xəlifə ən-Nasir Dakuku işğal etdi. Səlahəddin isə İzzəddin I Məsudun keçmiş vassalları arasında özünə müttəfiqlər tapır.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

Mücahiddədin Qaymaz 1184-cü ilin may ayında Cahan Pəhləvanın köməyi sayəsində həbsdən azad olundu. Bundan sonra o, Səlahəddinə qarşı yardım üçün Cahan Pəhləvan, eləcə də [[Qızıl Arslan]]ın yanına gedir. Əvvəlcə, onu Azərbaycan hakimi Qızıl Arslan qəbul edir və qardaşının yanına buraxmayaraq bildirir ki, &quot;''Onun verəcəyi hər şeyi sən məndən ala bilərsən!''&quot; Qızıl Arslan ona 3000 atlı verir və Mücahidəddin, Mosul atabəyindən üz döndərmiş İrbil hakimini mühasirəyə alır. İrbilə gedən yol boyu Qızıl Arslanın atlıları yaşayış məntəqələrini viran qoyur, əhalini qarət edir. Mücahidəddin isə bunun qarşısını ala bilmirdi. İrbilin hakimi Zeynəddin Yusif qoşun dəstəsinin üzərinə hücum çəkib, qoşunu məğlub edir.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

Əyyubi 1185-ci ilin aprelində Mosulu mühasirəyə aldı. Ancaq tam bu vaxt Ərmənşahlardan II Sökmənin 10 iyul 1185-ci ildə vəfat xəbərini eşidən Səlahəddin Əyyubi mühasirəni dayandırıb Axlat istiqamətində hərəkətə keçdi. Əyyubinin gəlişinə qədər Axlatda Ərmənşahların başına keçən Seyfəddin bəy Teymur kömək üçün Pəhləvana müraciət etdi. Həm Mosul, həm də Axlatdakı vəziyyəti hesaba qatan Atabəy Pəhləvan təcili olaraq Şərqi [[Anadolu]] istiqamətində hərəkətə keçdi. Atabəyin köməyə gəlməsi ilə qüvvələr fərqinin əleyhinə olduğunu başa düşən Səlahəddin geri çəkildi.&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;

1185-ci Cahan Pəhləvanın vassalı, Xilatın hakimi Nəsirəddin Məhəmməd ibn İbrahim II Sökmənin ölümündən sonra məmlükü Seyfəddin bəy Teymur əlinə keçirdi. II Sökmənin vəziri Məcdəddin ibn əl-Müvəffəq başda olmaqla Xilatın əyanları – məmlükün rəqibləri Səlahəddinə müraciətlə Xilatın Teymurdan geri alınmasını xahiş etdilər. Səlahəddin bu təklifi qəbul etdi və Xilata qoşun göndərdi. Kəşfiyyat məqsədilə fəqih İsa Xilata elçi göndərildi. II Sökmənin vəziri ona bildirdi ki, &quot;''Seyfəddin bəy Teymur və Pəhləvanın qızı II Sökmənin həyat yoldaşı Xilat qalasındadırlar, bəlkə Pəhləvan da buraya gəldi.''&quot; Lakin heç bir nəticə əldə etmədən geri qayıtdı.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

Tezliklə atabəy Cahan Pəhləvan da himayəsində olan torpaqların qorunması adı ilə Azərbaycan, [[Həmədan]] və [[Təbriz]] qoşunu ilə Xilata özünü çatdırdı. Atabəyin qoşunları şəhərin şərqində mövqe tutdular. Cahan Pəhləvan Səlahəddinə məktub yazaraq bildirdi: &quot;''Bu ölkə mənim qızıma mənsubdur və o, hazırda qaladadır. Mənim məsləhətim budur: qoy aramızda olan dostluq münasibəti əvvəlki kimi qalsın və davam etdirilsin.''&quot; Bundan sonra Səlahəddin əl-Cəzirəyə, Pəhləvan isə öz ölkəsinə qayıdtdılar. Seyfəddin bəy Teymur Atabəyə pul və hədiyyələr göndərdi və Xilatda Cahan Pəhləvanın adı ilə xütbə oxunmağa başlandı.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{harvnb|Ziya Bünyadov|2007|p=65}}&lt;/ref&gt;

Səlahəddin Yusif və Cahan Pəhləvan hələ Xilat hasarlarının yaxınlığında yerləşdiyi vaxt Səlahəddin Atabəyə müraciətlə xahiş edir ki, &quot;''[[Qəzvin]], Bistam və Dəmqan vilayətlərində olan idmaililərin qalalarını mühasirəyə alıb tutmaq üçün''&quot; onun qoşunlarının Atabəylər dövləti ərazisindən keçməsinə icazə versin. Atabəy bir qədər fikirləşdikdən sonra ona rədd cavabı verir və ehtiyatla hərəkət edərək Səlahəddinlə müharibəyə hazırlaşır, lakin iş müharibəyə gəlib çatmır.&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;

Hadisələr əsnasında Atabəy Cahan Pəhləvanı şiddətli qarın ağrıları tutdu. Əmr etdiki onu, Təbərək qalasına, [[Həmədan]]a aparsınlar. Buradakı görkəmli təbiblərin səylərinə baxmayaraq, Cahan Pəhləvan 1186-cı ilin fevral və ya mart aylarında, 50 yaşında vəfat etdi. Onun ölümü indiki dövrdə də müəmmalı olaraq qalır. Onun bu qədər erkən vəfatı sui-qəsd məsələsini də meydana gətirməkdədir, lakin bu haqda məlumatlar qarışıq olduğundan, qəti mövqe tutmaq çox çətindir.&lt;ref name=&quot;:34&quot;&gt;{{harvnb|Əkbər N.Nəcəf|2010|p=34}}&lt;/ref&gt;

Cahan Pəhləvan ölümündən əvvəl öz övladları arasında hakimiyyəti bölüşdürmüşdü. Azərbaycan və Arranın idarəsini oğlu [[Atabəy Əbu Bəkr|Əbu Bəkr]]ə tapşırmış, qardaşı Qızıl Arslanı da onun atabəyi təyin etmişdi. [[Rey]], [[İsfahan]] və Əcəm İraqının idarəsi [[Qutluq İnanc]] ilə [[Əmir Əmiran Ömər]]ə, [[Həmədan]]ı isə [[Atabəy Özbək|Özbəy]]ə vermişdi.&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{harvnb|Süleyman Əliyarlı|2007|p=121}}&lt;/ref&gt; Lakin atabəyin qəfil ölümü onun qoyduğu qayda-qanunu pozdu. Varisi Qızıl Arslan yalnız sultan [[III Toğrul]]un deyil, eləcə də qardaşının dul həyat yoldaşı [[İnanc xatun]]un və onun [[İraq Səlcuqlu dövləti|İraq Səlcuq]] əmirləri arasındakı tərəfdarlarının müqavimətləri ilə üzləşməli oldu.&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Azərbaycan tarixi|2007|pp=314-315}}&lt;/ref&gt;

Atabəy Cahan Pəhləvanın ölüm xəbərini bir müddət gizli tutan həyat yoldaşı İnanc Xatun əmirlərlə dəfələrlə görüşərək hakimiyyətə oğlanlarından birinin keçməsinə çalışsa da onun bu cəhdləri uğursuz oldu. Əmirlər atabəy əl-əzəm məqamında Qızıl Arslanı görmək istədiklərini dilə gətirdilər. Əmirlərin bu görüşü qarşısında çarəsiz qalan sultan [[III Toğrul]] da Qızıl Arslana bir fərman göndərərək onu atabəy elan etdi. Həmədana gələn Qızıl Arslan atabəylik taxtına oturdu.&lt;ref&gt;{{harvnb|Əkbər N.Nəcəf|2010|p=35}}&lt;/ref&gt;

== Fəaliyyətlər ==

=== Mədəni fəaliyyəti ===
[[Fayl:Mömünəxatun türbəsi 2018.jpg|right|thumb|200px|&lt;center&gt;''Şəmsəddin Eldəniz tərəfindən 1175-ci ildə başladılmış, Atabəy Cahan Pəhləvan tərəfindən 1186-cı ildə tikintisi başa çatdırılmış [[Möminə Xatun Türbəsi]] indiki dövrdə.''&lt;/center&gt;]]

1175-ci ildə Eldənizlər dövlətinin I böyük atabəyi [[Şəmsəddin Eldəniz]]in həyat yoldaşı [[Möminə Xatun]]un ölümündən sonra Eldəniz Möminə Xatunun şərəfinə bir türbə tikdirməyi qərara alır, lakin Şəmsəddin Eldənizin 1175-ci ilin oktyabr-noyabr aylarında vəfatından sonra onun bu istəyi yarımçıq qalır.&lt;ref&gt;{{harvnb|Erdoğan Merçil|1993|pp=87-88}}&lt;/ref&gt; Məhəmməd Cahan Pəhləvan bu istək üzərinə Eldəniz dövrünün memarlığına daxil olan, ən böyük mədəniyyət nümunələrindən biri, [[Memar Əcəmi|Əcəmi Əbubəkr oğlu]] tərəfindən 1186-cı ildə Naxçıvan şəhərinin qərb hissəsində ucaldılan Mömünə Xatun türbəsini inşa etdirir.&lt;ref&gt;С. А. Дадашев, М. А. Усейнов. Очерки по истории архитектуры народов СССР. Архитектура Азербайджана. — М:1948 — стр. 10&lt;/ref&gt;

Türbənin uca gövdəsini yuxarıda qapayan yazıda – abidənin baş kitabəsində bu yazı həkk olunmuşdur:
{{Sitat|Mərhəmətli və rəhmli Allahın adı ilə!
Bu məqbərəni dünyanın ədalətli hökmdarı, əzəmətli, qalib Şəmsəddin, Nüsrət əl-İslam vəl-müslim Cahan Pəhləvan atabəy Əbu Cəfər Məhəmməd ibn Atabəy Eldəniz dünyanın və dinin böyüklüyü, islamın və müsəlmanların paklığı Möminə Xatun [xatirinə] hər şeydən yüksək Allah ona rəhm etsin!

Beş yüz səksən ikinci ilin məhərrəm ayında tikilməsini əmr etdi.&lt;ref&gt;Cəfər Qiyasi, Nizami dövrünün memarlıq abidələri. Bakı: &quot;İşıq&quot;, 1991. səh.95.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:170&quot;&gt;{{harvnb|Ziya Bünyadov|2007|p=170}}&lt;/ref&gt;}}

Türbənin hündürlüyü vaxtilə təqribən 35 metrə qədər olmuşdur, lakin zəmanəmizədək gəlib çatan hissəsi 26 metrdir. Binan səthinə başdan-başa müxtəlif növ naxışlar vurulmuşdur. Türbənin 10 güşəsi bir birini təkrarlanmayan mürəkkəb həndəsi naxışlarla işlənmişdir. Azərbaycan memarlığının nadir və unikal abidələrindən biri olan Möminə Xatun türbəsi &quot;''Naxçıvan məqbərələri''&quot; tərkibində 30 sentyabr 1998-ci ildən [[UNESCO]]-nun Təcili Qorunmaya Ehtiyacı olan Maddi-Mədəni İrsin İlkin siyahısına daxil edilmişdir.&lt;ref name=&quot;:87&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Səfərli F. Naxçıvanda sosial-siyasi və ideoloji mərkəzlər. Bakı: &quot;Nurlan&quot;, 2003, səh.325.&lt;/ref&gt;

Monumental və əzəmətli bir tikinti olan Möminə Xatun türbəsi Naxçıvana gələn səyyah və alimlərin diqqətini özünə cəlb etmişdir. Bu abidə bir çox əsərlərdə də öz əksini tapmışdır. Hələ XIX əsrin əvvəllərində Naxçıvana gəlmiş fransız səyyah Dyubua de-Monlete abidəyə diqqət yetirmiş və onun kitabələrinin surətini çıxarmış, [[Peterburq]]a, şərqşünas Frenə göndərmişdir. Abidə ilə həmçinin Xanıkov, ər. De-Lyafya və başqa alim, şərqşünas və səyyahlar maraqlanmış, bu abidə haqqında qeydlərini dərc etdirmişdilər.&lt;ref name=&quot;:87&quot; /&gt;

Möminə Xatun türbəsi iki hissəlidir. Yeraltı hissədən və yerüstü qurğudan ibarətdir. Yerüstü hissənin görünüşü planda onbucaqlı, daxili görünüşü isə dairəvidir. Məqbərənin yerüstü hissəsi üç cərgə qırmızı tuf parçalarından düzəldilmiş möhkəm kürsülük üzərində ucaldılmışdır. Bina bişmiş kərpicdən hörülmüşdür, onun bütün səthini örtən piltələrin üzəri kərpicdən düzəldilmiş ornamentlə, bəzi yerlərdə isə mavi mina ilə bəzəldilmişdir. Türbənin bütün səthi üzərində bəzəkli tağlar var. Tağlar üzərində &quot;''Və-əllahu əkbər''&quot;&lt;ref group=q&gt;Mənası: ''Allah cümlə aləmdə böyük dağdır''.&lt;/ref&gt; sözləri yazılmışdır.&lt;ref name=&quot;:87&quot;&gt;История архитектуры Азербаиджана,стр. 87.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unesco.preslib.az/az/page/N9aglobzTC|title=Mömünə Xatun türbəsi|publisher=[http://unesco.preslib.az/ Unesco.preslib.az]|language=az|accessdate=22 dekabr 2018|archivedate=22 dekabr 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222124817/http://unesco.preslib.az/az/page/N9aglobzTC}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycanın ən böyük iqtisadi, siyasi və mədəni mərkəzləri olan [[Şamaxı]], [[Bakı]], [[Gəncə]], [[Naxçıvan]], [[Beyləqan]], [[Təbriz]], [[Marağa]], [[Urmiya]] və digər şəhərlərdə müxtəlif səciyyəli abidələr inşa edildi. Orta əsr Azərbaycan memarlığının inkişafını müəyyənləşdirən 3 əsas üslub istiqamətini əks etdirən Şirvan-Abşeron, Naxçıvan-Marağa və Arran memarlıq məktəbləri təşəkkül tapmışdılar. Bu məktəblərin üslub istiqamətində lokal cəhətlər, o cümlədən regionun etnik və sosial quruluşu həlledici rol oynayırdı. Cahan Pəhləvanın dövründə şəhərlərdə xeyli inkişaf gözə çarpırdı.&lt;ref&gt;Nuriyeva İradə Tofiq qızı. Azərbaycan dövlətləri intibah dövründə. Bakı: &quot;Mütərcim&quot;, 2015, səh.27.&lt;/ref&gt;

[[Fayl:122 phot. de Perse, d'Azerbaïdjan, d'Arménie, 1889-1893, sites et personnages, dont des portraits du chah et des principaux dignitaires de la cour et du gouvernement. Des collections du prince R.... - btv1b532288882 (171 of 224).jpg|200px|left|thumb|&lt;center&gt;''Məhəmməd Cahan Pəhləvan tərəfindən inşa edilməsi güman edilən [[Atabəylər məscidi (Naxçıvan)|Atabəylər cümə məscidi]]. Məscid [[Eldənizlər]] dövründə inşa edilsə də, indiki dövrə gəlib çatmamışdır.''&lt;/center&gt;]]

Məhəmməd Cahan Pəhləvan dövründə inşa edilmiş memarlıq abidələrindən biri də [[Naxçıvan mədrəsələri|Naxçıvan mədrəsəsidir]]. Mədrəsə Şəmsəddin Eldəniz tərəfindən tikilən [[Atabəylər Memarlıq Kompleksi]]nin nəzdində tikilmişdir. Naxçıvan şəhəri Azərbaycanda məktəb və mədrəsələrin yarandığı ilk mərkəzlərdən biri olmuşdur. Bölgənin ən qədim şəhəri, elm, təhsil və mədəniyyət mərkəzi olmaq etibarilə orada ilk məktəb və mədrəsələrin yaranması təbii hal idi. [[XI əsr|XI]]-[[XII əsr]]lərdə Naxçıvan şəhəri haqqında bəhs edən müəlliflərin əsərlərində Naxçıvanda mədrəsələrin olması haqqında qısa məlumatlara rast gəlinir.&lt;ref&gt;Səfərli F. Naxçıvanda sosial-siyasi və ideoloji mərkəzlər. Bakı: &quot;Nurlan&quot;, 2003, səh.316.&lt;/ref&gt;

Naxçıvan mədrəsəsinin qabaq tağının yuxarı hissəsində bu cür sözlər yazılmışdır: &quot;''Dünyanın ədalətli və ən ulu hökmdarı atabəy ən ulu hökmdarı atabəy Əbu Cəfər Məhəmməd ibn Atabəy Eldəniz – Allah onun məzarını əziz tutsun!''&quot; Qabaq tağın qapılarında bu sözlər həkk olunmuşdur: &quot;''…ən mütəvəlli əmir əl-üməra əmir Nurəddin, atlı qoşunlarının başçısı və atabəy dövlətinin vergi yığanı.''&quot;&lt;ref name=&quot;:170&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Bakuvi Ə. &quot;Abidələrin&quot; xülasəsi və qüdrətli hökmdarın möcüzələri. Ərəbcədən tərcüməsi, müqəddimə və şərhləri Ziya Bünyadovundur. Bakı: &quot;Şur&quot; nəşriyyatı, 1992, səh.132.&lt;/ref&gt;

[[Atabəylər məscidi (Naxçıvan)|Atabəylər cümə məscidinin]] də Məhəmməd Cahan Pəhləvan dövründə tikildiyi güman edilir.&lt;ref&gt;Мамедов Ф. Г. Руины средневековой мечети в селении Кирна // Докл. АН Аз. ССР. — 1975. — Т. 31, № 3. — С. 117.&lt;/ref&gt; XIX əsrdə yaşamış alman səyyah V. A. Engelqard yazır ki, &quot;''Bu türk məscidi yonulmuş daşdan qurulmuş tağları olan iri tikilidir və onun içərisində yüksək işlməli müxtəlif yapma (gəctəraşlıq) naxışlar görünür. Binanın bir bölümü artıq uçmuşdur, qalanı isə uçmaq təhlükəsindədir. Ondan 50 sajen&lt;ref group=q&gt;50 sajen təqribən 107 metrdir.&lt;/ref&gt; aralıda vaxtilə bu məscidə aid olan və yanlarında hər biri 10 sajen&lt;ref group=q&gt;10 sajen təqribən 42 metrdir.&lt;/ref&gt; ucalıqda qoşa minarəli qapı var. Məscidlə qapı arasındakı məkanı əvvəllər məscidə aid olan yardımçı tikililər tuturmuş, indi isə bu tikililər artıq olmayanda elə təsəvvür yaranır ki, qapı ona çox yaxın olan xüsusi qülləyə (Mömünə xatun türbəsinə) məxsusdur.''&quot;&lt;ref&gt;Cəfər Qiyası. Nizami dövrünün memarlıq abidələri, Bakı: &quot;İşıq&quot;, 1991. səh.48.&lt;/ref&gt;

=== İqtisadi fəaliyyəti ===
[[Fayl:Мухаммед джахан пахливан.jpg|thumb|right|220px|&lt;center&gt;''Məhəmməd Cahan Pəhləvanın adına zərb olunmuş [[dirhəm]]. [[Azərbaycan Tarixi Muzeyinin Numizmatikа Fоndu]]''&lt;/center&gt;]]

Cahan Pəhləvan dövründə əkinçilikdə, eləcə də ümumiyyətlə ölkənin bütün təsərrüfat həyatında aparıcı sahə taxılçılıq idi. Buğda və arpa becərilməsi demək olar ölkənin bütün vilayətlərini əhatə edirdi. [[Şəki]], Naxçıvan, [[Muğan]], [[Təbriz]], [[Xoy]], [[Əhər]], [[Urmiya]], [[Beyləqan]] və digər iri şəhərlər taxılçılıq vilayətləri idi. Mənbələrdən məlum olur ki, bu vilayətlər hər cür müxtəlif məhsulla zəngin idi.&lt;ref name=&quot;:334&quot;&gt;{{harvnb|Azərbaycan tarixi|2007|p=334}}&lt;/ref&gt;

Texniki bitkilər içərisində, artıq bu dövrdə kətan və çətənə becərilməsini xeyli sıxışdıraraq, geniş yayılmış pambıqçılıq mühüm əhəmiyyətə malik idi. Toxuculuq sənəti üçün mühüm xammal növlərindən olan [[pambıq]] orta əsrlərdə dünya bazarlarında yüksək tələbata malik nadir mallardan sayılırdı. O əsasən dağətəyi və düzənlik zonalarda becərilirdi.&lt;ref name=&quot;:334&quot; /&gt;

Cahan Pəhləvan dövründə Azərbaycan ipəkçilik xeyli inkişaf etmişdi. Arran və Şirvən ipəyin ən məşhur istehsalçılarına, Bərdə isə ipək istehsalı üzrə Yaxın və Orta şərqin mühüm bazasına çevrilmişdi. XI–XII əsrlərdə xam ipək istehsalı və onun emalı Bərdədən əlavə, Azərbaycanın bir çox başqa yerlərində də — Beyləqanda, Təbrizdə, Gəncədə, [[Şabran]]da və digər şəhərlərdə yayılmışdı. Artıq XII əsrdə xam ipək istehsalının mərkəzi Qarabağdan Şirvana keçir. Şabran nahiyəsi Azərbaycanın ən iri xam ipək istehsalçısına çevrilir. Təsadüfi deyildir ki, dövrün mənbələri &quot;''onun mallarının çoxu xam ipəkdir''&quot; deyə məlumat verir. Bununla yanaşı, ipəkçilik Bərdənin də iqtisadiyyatında mühüm rol oynamaqda davam edirdi.&lt;ref name=&quot;:334&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Azərbaycan tarixi|2007|pp=334-335}}&lt;/ref&gt;

Atabəy Pəhləvanın dövründə öz inkişafının pik nöqtəsinə çatan [[Gəncə]] Eldənizlərin paytaxtlarından biri olmuşdur. Bu dövr abidələrinin verdiyi məlumata görə, Gəncə &quot;''mühüm şəhər''&quot;, böyük şəhər və paytaxt yəni &quot;''dar-əl-mülk''&quot; idi. Gəncə Yaxın və Orta Şərqdə ən mühüm ticarət-sənət mərkəzi idi. Şəhər yaxınlığında dəmir və mis filizlərinin olması dəmirçilik, metal emalı, silahqayırma, qab-qacaq hazırlanması, metalda naxış açma və başqa sənət sahələri inkişaf etmişdilər.&lt;ref&gt;{{harvnb|Ziya Bünyadov|2007|pp=167-168}}&lt;/ref&gt;

Cahan Pəhləvan hökmranlığı zamanı Azərbaycanın ən çox möhkəmləndirilmiş şəhərlərindən biri Naxçıvan idi. Ətrafında möhkəm divar çəkilmiş bu şəhər hərbi istehkama malik idi. Şəhər yüksəklikdə tikilmişdi ki, oradan şəhərin kənarında axan [[Araz çayı]]nın mənzərəsi açılırdı. Naxçıvan saraylar, mədrəsələr, məscidlər, köşklər, məbədlər və məqbələr mövcud idi.&lt;ref&gt;{{harvnb|Ziya Bünyadov|2007|p=169}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycanın ən iri şəhərlərindən biri – Beyləqan ticarət və hərbi-strateji yolların kəsişdiyi yerdə yerləşmişdi. Bu şəhərin orta əsr tarixi &quot;''nəinki orta əsr Azərbaycan şəhərinin, həmçinin, ümumiyyətlə, feodal Şərqi şəhərinin tarixi problemlərini öyrənərkən bir çox baxımdan etalon&lt;ref group=q&gt;Meyar, ölçü deməkdir.&lt;/ref&gt; ola bilər.''&quot; Beyləqan Azərbaycanın başqa şəhərləri içərisində mövqeyi bu mənada xüsusilik təşkil edirdi. Beyləqan ayrı-ayrı məhəllələrdən ibarət idi. Şəhərdə karvansaralar, mədrəsə, məscidlər və bir neçə bazar var idi. Beyləqandakı sənət və peşə sahələrinin siyahısına 30-dan çox sənət növu daxil idi.&lt;ref&gt;{{harvnb|Ziya Bünyadov|2007|p=175}}&lt;/ref&gt;

Təbriz Cahan Pəhləvan dövründə inkişaf etmiş şəhərlərdən biridir. Təbriz möhkəmləndirilmiş şəhər idi. Demək olar ki, Azərbaycanın başqa şəhərlərinə nisbətən daha güclü müdafiə sisteminə malik idi. [[Təbriz]]də çoxlu yaşayış binaları və ictimai idarələr tikilirdi. Şəhərdə bir neçə mədrəsə var idi. Şəhər və onun ətrafında bir neçə ziyarət yeri mövcud idi, buna görə də Təbrizdə &quot;''çoxlu alim və zahid var idi.''&quot; Təbrizin ətraf yerləri bağlarla zəngin idi, onların meyvələri dadı və keyfiyyəti ilə məşhur idi.&lt;ref name=&quot;:78&quot;&gt;{{harvnb|Ziya Bünyadov|2007|p=178}}&lt;/ref&gt;

Eldənizlərin sikkə sarayı da Təbrizdə yerləşirdi. Sikkə sarayında müxtəlif sikkələr və dirhəmlər zərb olunmuşdu. Məhəmməd Cahan Pəhləvanın adına müxtəlif dirhəmlər zərb olunmuşdur. Dirhəmlərdən hamısı indiki dövrə gəlib çatmamışdır, lakin bir neçəsi hal-hazırda mövcuddur. Məhəmməd Cahan Pəhləvan adına zərb olunmuş dirhəm [[Azərbaycan Tarixi Muzeyinin Numizmatikа Fоndu]]nda yerləşir.&lt;ref name=&quot;:78&quot; /&gt;

Cahan Pəhləvan dövründə möhkəmləndirilmiş ən qədim şəhərlərindən biri [[Ərdəbil]] idi. Şəhər özünün sənətkarlıq məhsulları ilə — &quot;''zərif qara zərxara parçaları&lt;ref group=q&gt;Mənbələrdə ''came'' adlanır.&lt;/ref&gt;, xələnc ağacından düzəldilmiş məmulatı&lt;ref group=q&gt;Mənbələrdə ''aləti çubine'' adlanır.&lt;/ref&gt;, daraqları, fincanları, saxsı qabları, musiqi alətləri (xüsusilə [[saz]]), arabaları ilə məşhur idi.''&quot; Şəhərlə Xəzər sahili arasında sıx meşəli sahə vardı. Şəhərdə qab-qacaq düzəldən çoxlu sənətkarlar var idi.&lt;ref&gt;{{harvnb|Ziya Bünyadov|2007|p=179}}&lt;/ref&gt;

=== Nüfuzu ===
[[İbn əl-Əsir]], Atabəy haqqında xoş xasiyyətnamə verir: &quot;''O, [[İraq]], Azərbaycan, [[Arran]], əl-Cibəl, [[Rey]], [[İsfahan]], Həmədan və digər ölkələrin hakimi idi. O, xoşxasiyyətli insan, adil, müdrik və səbirli hökmdar idi. Onun hakimiyyət illərində [tabeliyində olan] ölkələr əmin-amanlıq, təbəələri isə rifah, dinclik şəraitində yaşadılar.''&quot;&lt;ref name=&quot;:34&quot; /&gt;

[[İbn Xəllikan]], Atabəy barədə yazır: &quot;''İslamın padşahı, qüdrətli hökmdar, dahi atabəy, Əcəmin xaqanı Şəms əd-Dünya vəd-Din Nüs-rət əl-İslam va-1-müslimin Əbu Cəfər Məhəmməd Cahan Pəhləvan ibn İl-dəniz İl-şah vəfat etdi.''&quot; Başqa bir mənbədə Atabəyin hədsiz qəddarlığı qeyd olunur. Eyni zamanda məlumdur ki, o, misilsiz miras qoyub getmişdir. Onun 5000-dən artıq şəxsi məmlükü və 70 min [[at]]ı, [[qatır]]ı və [[dəvə]]si var idi.&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;

Əl Hüseyni yazır: &quot;''Cahan Pəhləvan mütləq hakim idi: o, zahirdə də olsa, azyaşlı sultan [[III Toğrul]] ilə hesablaşmır, Səlcuq sülaləsinin sonuncu nümayəndəsinin nüfuzunun qayğısına belə qalmırdı. Atabəy atasının başladığı siyasətdən – tənəzzülə uğrayan sülalənin müdafiəsi siyasətindən istifadə etmək tərəfdarı olmamış, ancaq onu devirmək üçün də heç bir səy göstərməmişdir. Cahan Pəhləvanın hakimiyyətinin əsas yekunu Eldənizlər dövlətinin xarici siyasət mövqeyinin gələcəkdə daha da möhkəmləndirilməsindən ibarət olmuşdur, lakin Atabəyin hakimiyyətinin son dövrlərində vilayətlərin daxili vəziyyəti mürəkkəb idi. Cahan Pəhləvanın həyata keçirdiyi tədbirlərin çoxu mərkəzi hakimiyyətin möhkəmlənməsinə eyni dərəcədə kömək edə bilməmişdir.''&quot;&lt;ref&gt;{{harvnb|Ziya Bünyadov|2007|pp=65-66}}&lt;/ref&gt;

Saray şairlərindən biri [[Xaqani Şirvani]]nin xasiyyəti Mücirəddin Beyləqani və Rəşidəddin Vətvat kimi görkəmli şairlərlə aralarındakı münasibət, [[I Axsitan|Şirvanşah Axsitan]]ın narazılığına və onun əmri ilə Xaqaninin uzun müddət həbsdə saxlanılmasına səbəb olmuşdur. Xaqani bir neçə dəfə Şirvandan mühacirət etmək fikrinə düşür. Bu ona yalnız 1184-cü ildə Təbrizə getdiyi, Cahan Pəhləvanın yanına gəlməsi zaman nəsib olur. Xaqani 1199-cu ildə Təbrizdə vəfat edir və Sürxab qəbiristanlığında dəfn olunur.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{harvnb|Əkbər N.Nəcəf|2010|p=52}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:200&quot;&gt;{{harvnb|Ziya Bünyadov|2007|p=200}}&lt;/ref&gt;

Nizami Gəncəvi 1180–1181-ci illərdə bitirdiyi ikinci poemasını – &quot;[[Xosrov və Şirin]]&quot; əsərini sonuncu [[İraq Səlcuqlu dövləti|İraq Səlcuq]] sultanı [[III Toğrul]]a həsr etmişdi, lakin bu, bir növ rəsmi ithaf idi. Əslində isə poema atabəy Məhəmməd Cahan Pəhləvana həsr olunmuşdu. Cahan Pəhləvan 1186-cı ildə vəfat etdiyi üçün poemanın mədhi onun qardaşı atabəy Qızıl Arslanın adına yazıldı. Nizamini Gəncə yaxınlığındakı düşərgəsinə dəvət edən Qızıl Arslan öz çadırında onu qəbul etmişdi. Poemanın müqabilində Qızıl Arslan bəxşiş olaraq Nizamiyə Həmdünyan kəndini və fəxri geyim təqdim etdi.&lt;ref name=&quot;:52&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Ziya Bünyadov|2007|p=202}}&lt;/ref&gt; &quot;''Mənsur və Mərcan''&quot;&lt;ref group=q&gt;Orijinal ''Dastan-i Mənsürü Mərcan'' adlanır.&lt;/ref&gt; dastanı atabəy Cahan Pəhləvana ithaf olunmuşdur.&lt;ref name=&quot;:52&quot; /&gt;
{{sitat|“''Xosrov və Şirin''”, [[Nizami Gəncəvi]]&lt;br&gt;Dövranın hakimi Atabəy bütün
Kəsmişdir dünyadan kökünü zülmün.}}

== Şəcərə ==
{{Atabəylər}}

== Filmoqrafiya ==
* [[Azərbaycan Atabəyləri (film)|Azərbaycan Atabəyləri (film, 2024)]]

== Qeydlər ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad stili}}
&lt;div style=&quot;height:30em; overflow:auto; border: 2px solid #088&quot;&gt;
{{İstinad siyahısı|4}}
&lt;/div&gt;

== Ədəbiyyat ==
{{Siyahı sütunlarla|
* [[Ziya Bünyadov]]. ''Azərbaycan Atabəyləri dövləti (1136-1225-ci illər).'' Bakı, &quot;Şərq-Qərb&quot;, 2007. 312 səh.
* Əkbər N.Nəcəf. ''Səlcuqlu dövlətləri və atabəyləri tarixi (Oğuzların ortaya çıxmasından – XIV əsrə qədər)''. Bakı, &quot;Qanun&quot;, 2010.
* Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə. ''II cild (III-XIII əsrin I rübü).'' Bakı, &quot;Elm&quot;, 2007. 608 səh. - 24 səh.
* Erdoğan Merçil. ''İldenizliler: Azurbaycan Atabegleri, Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi.'' İstanbul, 1993. c. 8.
* Süleyman Əliyarlı. ''Azərbaycan tarixi üzrə qaynaqlar.'' Bakı, &quot;Çıraq&quot;, 2007. 400 səh.
* Vahid Ömərov. ''Azərbaycan Atabəylər dövlətinin yaranması və inkişafı.'' Bakı, &quot;Səs&quot;, 2012.
}}

== Həmçinin bax ==
* [[Eldənizlər]]
* [[Qızıl Arslan]]
* [[Əlincə qalası]]
* [[Şəmsəddin Eldəniz]]

== Xarici keçidlər ==
* {{cite web|url=http://www.azerbaijans.com/content_361_en.html|title=
Atabek Eldanizids-state|publisher=[http://www.azerbaijans.com/ www.Azerbaijans.com]|accessdate=23 dekabr 2018|language={{en}}|archivedate=23 dekabr 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181223101329/http://www.azerbaijans.com/content_361_en.html}}
* {{cite book |title=The expansion of Islam in the middle periods Volume 1 |last=Hodgson |first=Marshall G.S. |authorlink= |coauthors= |year=1977 |publisher=University of Chicago Press |location= |isbn=0-226-34684-6 |page=262 |pages= |url=http://books.google.com/books?id=nzJeEKoZPhUC&amp;pg=PA262 |accessdate=23 dekabr 2018|archivedate=23 dekabr 2018|language={{en}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181223101503/https://books.google.com/books?id=nzJeEKoZPhUC&amp;pg=PA262&amp;hl=en#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2O_BQs6Sro0C&amp;pg=PA199&amp;dq=The+historical+significance+of+these+Atabegs+thus+lies+in+their+firm+control+over+most+of+north-western+Persia&amp;hl=en&amp;ei=-SXKTPTpKsP48Aa7ltCtAQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCoQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=The%20historical%20significance%20of%20these%20Atabegs%20thus%20lies%20in%20their%20firm%20control%20over%20most%20of%20north-western%20Persia&amp;f=false|last= Clifford|first= Edmund Bosworth|title= The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual|location= Columbia University|year=1996|pages=199-200|archivedate=23 dekabr 2018|accessdate=23 dekabr 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181223102243/https://books.google.com/books?id=2O_BQs6Sro0C&amp;pg=PA199&amp;dq=The+historical+significance+of+these+Atabegs+thus+lies+in+their+firm+control+over+most+of+north-western+Persia&amp;hl=en&amp;ei=-SXKTPTpKsP48Aa7ltCtAQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCoQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=The%20historical%20significance%20of%20these%20Atabegs%20thus%20lies%20in%20their%20firm%20control%20over%20most%20of%20north-western%20Persia&amp;f=false|language={{en}}}}
{{Vikidata/nəsil}}
{{Sələf-xələf (Atabəylər)
| HÖKMDAR   = Məhəmməd Cahan Pəhləvan
| ZAMAN     = [[Atabəylər]]
| SƏLƏF     = [[Şəmsəddin Eldəniz]]
| XƏLƏF     = [[Qızıl Arslan]]
}}
{{Eldənizlərin hökmdarları}}

[[Kateqoriya:Türk hökmdarlar]]
[[Kateqoriya:Eldəniz hökmdarları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı dövlət xadimləri]]
[[Kateqoriya:Qıpçaqlar]]
[[Kateqoriya:Ərdəbildə doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Həmədanda vəfat edənlər]]
[[Kateqoriya:Naxçıvanda dəfn olunanlar]]
[[Kateqoriya:XIII əsr Asiya hökmdarları]]
[[Kateqoriya:XII əsr hökmdarları]]</text>
      <sha1>9f412jk7bc8abzkg4kha5yjwinz2xan</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Həsən ibn Əli</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29827</id>
    <revision>
      <id>9041909</id>
      <parentid>8942196</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T20:56:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ələddin.Məlikov</username>
        <id>87736</id>
      </contributor>
      <origin>9041909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38367" sha1="ioe94zjq85hfzjr5447akpzepfgh48a" xml:space="preserve">{{digər məna|Həsən}}
{{səhv salma|Həsən əl-Əskəri}}
{{Yaxşı məqalə}}
{{Vəzifəli şəxs
 |atası        = [[Əli|Əli ibn Əbu Talib]]
 |anası        = [[Fatimə]]
 |bayraq_2     = Imamah Flag.png
 |bayraq2_2    = Imamah Flag.png
 |başlanğıc_2 = 28 yanvar 661
 |son_2   = 5 mart 679
 |əvvəlki_2     = [[Əli]]
 |sonrakı_2     = [[Hüseyn ibn Əli]]
 |vikianbar    = 
 |vəzifə_2      = [[Şiə]] [[İslam]]ının 2-ci [[İmamət|imamı]]
 |vəzifə        = [[Raşidi Xilafət]]in 5-ci və son [[xəlifə]]si
 |başlanğıc   = 28 yanvar/29 yanvar 661
 |son     = İyul 661
 |əvvəlki       = [[Əli]]
 |sonrakı       = [[I Muaviyə]] (İlk [[Əməvi]] [[xəlifə]]si olaraq)
 |bayraq       = Black flag.svg
 |bayraq2      = Black flag.svg
}}

'''Həsən ibn Əli''' ({{Dil-ar|الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ}}; {{DVTY}}) — [[İslam Xilafəti]]nin 5-ci [[Raşidi xilafət|Raşidi xəlifəsi]]; [[Taiyabilik|Taiyabi]] və [[Mustaalilik|Mustaali]] İsmaili şiələrinin 1-ci [[imam]]ı, xəlifəsi və 4-cü [[məsum]]u; [[Dörd imam şiəliyi|Dörd]], [[Yeddi imam şiəliyi|Yeddi]] və [[İslam (əqidə)|On iki imam ]] şiələrinin 2-ci imamı, xəlifəsi və 4-cü məsumu, [[Əhli-Beyt]]in nümayəndəsi, [[səhabə]].

'''İmam Həsən''' adı, '''Müctəba''' ləqəbi ilə məşhurdur. 37 yaşında ikən [[İmamət|İmam]] və [[xilafət|xəlifə]] olub. [[Hicri-qəməri təqvim|Hicrətin]] 41-ci ilində [[I Muaviyə]] ilə [[sülh]] etmişdir. [[Hökumət]] dövrü altı ay üç gün olmuşdur. [[Sülh]] sazişindən sonra [[Mədinə]]yə getmiş və orada on illik yaşayışından sonra öldürülmüşdür.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Ərbili|1426|loc=c. 2, səh. 289}}&lt;/ref&gt; Mədinədə [[Bəqi]] qəbiristanlığında dəfn edilmişdir. Həsən [[İmamət]] və [[Xilafət]] kimi iki vəzifəni və [[Müsəlmanlar]] arasında birliyin təmin olunması və ayrılıqlara mane olma məsələsində mühüm rol oynamış və sonunda [[I Muaviyə|Muaviyə]] ilə sülh etmək məcburiyyətində qalmışdır. [[Xilafət]] dövrü və [[Həsən-Muaviyə sülhü|Muaviyə ilə sülh müqaviləsi]] həyatındakı və sədri-[[İslam]]dakı ən mühüm inkişaf hesab olunur. Bu, həm öz zamanında ittihad səbəbi olmuş və həm də başda şiələr olmaqla müsəlmanların tarixi boyu dini-əxlaqi təlimləri hökmündə olmuş və hakimiyyət, [[müharibə]] və [[sülh]] kimi əsaslı anlayışların münasibətində dramatik təsirləri öz bərabərində gətirmişdir.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Fəramerz||loc=c. 20, səh. 532}}&lt;/ref&gt;

[[Hörmət]] üçün [[müsəlmanlar]] adından əvvəl &quot;həzrət&quot;, adından sonra isə [[sünnilər]] &quot;radiallahu-ən&quot; (qısaca (r.ə)), [[şiələr]] isə əleyhissalam (qısaca (ə)) ifadəsini işlədirlər.

== Mövludu ==
[[Fayl:Name of Hasan in Arabic in Hagia Sophia, April 2013.jpg|200px|thumb|right|[[Müqəddəs Sofiya məbədi]]ndə [[Osmanlı]] dövrünə aid ərəbcə Həsən yazısı]]
Həsən Hicrətin 3-cü ilində Ramazan ayının ortasında Mədinədə dünyaya gəlmişdir.&lt;ref name=&quot;irşad23&quot; /&gt; Şeyx Kuleyni Kafi kitabında bir rəvayət nəql edərək mövludunu hicrətin 2-ci ili kimi göstərmişdir.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kuleyni||loc=c. 2, səh. 499}}&lt;/ref&gt;

=== Nəsəb, künyə və ləqəbləri ===
Əlinin böyük oğludur. İmam Həsən — deyə məşhur olmuşdur. Qüreyş qəbiləsinin Bəni-Haşim tayfasındadır.&lt;ref name=&quot;irşad23&quot;&gt;{{Harvnb|Müfid|1961|loc=c. 2, səh. 3}}&lt;/ref&gt; Anası Məhəmmədin qızı Fatimədir. Künyəsi Əbu Məhəmməddir. Ən məşhur ləqəbi Müctəba və Təqidir, ancaq başqa ləqəbləri də var. Məsələn: Tayyib, Zəki, Seyid, Səbt və s. [[Məhəmməd]] onu Seyid (Ağa) adlandırmışdır.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Ərbili|1426|loc=c. 2, səh. 296}}&lt;/ref&gt;

=== Adının qoyulması ===
Həsənin adının qoyulması haqqında Şeyx Səduq belə rəvayət etmişdir: ''Həsən dünyaya gələndə, Allah Cəbrailə Məhəmmədin (s.ə.ə) bir övladı (nəvəsi) oldu. Onun yanına get və salamlarımı və təbriklərimi təqdim edərək belə de: Şübhəsiz, Əlinin (ə.s) Sənə olan mövqe və mənzili, Harunun Musaya olan mənzil və mövqeyi kimidir; Elə isə ona (İmam Həsən) Harunun uşağına qoyduğu adı qoy. Cəbrail Allah tərəfindən Həzrət Peyğəmbərin (s.ə.ə) yanına gələrək təbriklərini çatdırdıqdan sonra belə dedi: Allah, onun adını Harunun uşağının adını qoymaqla vəzifələndirdi. Həzrət Peyğəmbər (s.ə.ə): Harunun uşağının adı nədir? Deyə soruşdu. Ərz etdi ki: Şubbər. Buyurdu ki: Mənim dilim Ərəbcədir. Ərz etdi ki: Onun adını &quot;Həsən&quot; qoy. Beləliklə, Həzrət Peyğəmbər (s.ə.ə) onun adını Həsən qoydu.''&lt;ref&gt;{{Harvnb|Səduq|1363|p=134}}&lt;/ref&gt;

== Məhəmmədin yanında ==
Bərra belə deyir: ''Həsən b. Əli, Peyğəmbərin belində olduğu zaman Peyğəmbərin belə dediyini eşitdim: Allahım! Mən bunu sevirəm, sən də sev.''&lt;ref&gt;{{Harvnb|Buxari||loc=c. 2, səh. 432}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Süyuti||p=206}}&lt;/ref&gt; Başqa bir hədisdə Məhəmməd Həsən və Hüseyni ayaqları üzərində oturtduğu zaman belə buyurub: ''Bu ikisi mənim və qızımın oğullarıdır, Allahım! Mən bunları sevirəm, Sən də bunları sev və onları sevəni də sev.''&lt;ref name=&quot;Süyuti207&quot;&gt;{{Harvnb|Süyuti||p=207}}&lt;/ref&gt; Məhəmməd başqa bir hədisdə Həsən və Hüseyn haqqında belə buyurur: ''&quot;Həsən və Hüseyn cənnət gənclərinin əfəndisidir&quot;.''&lt;ref name=&quot;Süyuti207&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Səduq|1363|p=333}}&lt;/ref&gt;&quot; ''Bu iki oğlum, mənim dünyadakı iki gözəl qoxulu gülümdürlər''&quot;.&lt;ref name=&quot;Süyuti207&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Məclisi||loc=c. 37, səh. 73}}&lt;/ref&gt;,&quot; ''Həsən və Hüseyn (yaxud da bu iki övladım)''&lt;ref&gt;Səduq, İləluş-Şərai, c. 1, səh. 211.&lt;/ref&gt; ''İmamdır, istər qiyam etsinlər və istərsə də sülh etsinlər''&quot;.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Müfid|1961|loc=c. 2, səh. 27}}&lt;/ref&gt;,''&quot;Əgər ağıl bir adamda cisimləndirilmiş olsaydı, həqiqətən Həsən olardı&quot;.''&lt;ref&gt;{{Harvnb|Cəvini|1980|loc=c. 2, səh. 68}}&lt;/ref&gt;

== Raşidi Xəlifələr dövrü ==
Həsən uşaq olduğu zaman bir gün [[Əbu Bəkr]] minbərdə çıxış etdiyi zaman onun yanına gəlmiş və ona etiraz edərək belə buyurmuşdur: ''Atamın minbərindən aşağı düş.'' Əbu Bəkr cavab olaraq belə demişdir: ''Allaha and olsun ki, doğru dedin. Bu minbər mənim atamın yox, sənin atanın yeridir.''&lt;ref&gt;{{Harvnb|Süyuti||p=80}}&lt;/ref&gt; Həsən və Hüseyn Müsəlmanların [[Sasanilər İmperiyası|Sasanilərlə]] apardıqları müharibələrə qatılmayıblar.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Amuli|1376|p=170}}&lt;/ref&gt; Bəzi tarixi rəvayətlərdə Həsənin bəzi müharibələrə qatılmasına dair sözlər söylənmişdir.&lt;ref name=&quot;fəramerz20534&quot;&gt;{{Harvnb|Fəramerz||loc=c. 20, səh. 534}}&lt;/ref&gt; Osmanın xəlifə seçilməsi ilə nəticələnən şuranın təşkil edilməsi və Ömərdən sonrakı xəlifəliyin müəyyənləşdirilməsində Ömər Həsənin altı nəfərlik şurada şahid adı ilə yer almasını istəmişdir.&lt;ref name=&quot;fəramerz20534&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|İbn Qüteybə||loc=c. 1, səh. 30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|İbn Əbdülbirr|1412|loc=c. 1, səh. 391}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Cövhəri||loc=}}&lt;/ref&gt; Xəlifə [[Osman ibn Əffan|Osman]], [[Əbu Zər]]i [[Rəbəzə çölü]]nə sürgün etmək istədiyi zaman kimsənin ona müşayiət etməməsi və onunla danışmaması üçün əmr verdi və [[Mərvan ibn Həkəm]]ə onu Mədinədən bayıra çıxarmasını əmr etdi. Əbu Zər Mədinədən kənara çıxarılanda heç kim bayıra çıxma və ona müşayiət etmə cürətini göstərməyib. Yalnız Əli, qardaşı Əqil, Həsən, Hüseyn və [[Əmmar ibn Yasir]] ona müşayiət etmək üçün onun yanında hazır olmuş və onunla vidalaşımışdırlar.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Məsudi||loc=c. 1, s 698}}&lt;/ref&gt; Osmana qarşı başlanan kütləvi xalq hərəkatlarında, bəzi tarixi rəvayətlərin qeyd etdiyinə görə, Əli İslamın hifzi üçün Osmanın qorunması istiqamətində bir fikrdə idi. Bu səbəbdən əsəbi üsyançıların onu öldürməsinə mane olmaq üçün onu qoruma altına almışdır. Bu səbəbdən də gənc oğulları Həsən və Hüseyni xəlifənin evinə göndərərək onu qoruma altına almışdır. Qiyamçıları dayandırmaq o qədər asan olmamış və ən sonunda bu üsyanlar Osmanın ölümü ilə nəticələnmişdir. Bu mövzu haqqında olan rəvayət mənbələrdə mübahisəli olaraq qiymətləndirilmişdir.&lt;ref name=&quot;fəramerz20534&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|İbn Qüteybə||loc=c. 1, səh. 40}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Bəlazuri|1394|loc=c.2 , səh. 216-217}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Maliki|1405|p=119 və 194}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Müqəddəsi||loc=c. 5, səh. 206}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Amuli|1363|p=140}}&lt;/ref&gt;

== Əlinin İmaməti və Xilafəti dövrü ==
Həsən və [[Hüseyn ibn Əli|Hüseyn]], ataları [[Əli]] ilə birlikdə Siffeyn və Nəhrəvan döyüşlərində iştirak etmişdir.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Əmin|1998|loc=c. 2, səh. 370}}&lt;/ref&gt;

=== Cəməl döyüşü ===
{{main|Cəməl döyüşü}}
Kufə Valisi Əbu Musa Əşərinin, Əlinin göndərdiyi elçilərlə birlikdə beyətini pozanlara (Cəməl döyüşünü hazırlayanlara) qarşı əməkdaşlıq etməyə yanaşmaması ilə, Əli oğlu Həsəni Əmmar ibn Yasirlə birlikdə bir məktubla Kufəyə göndərmişdir. Həsən [[Kufə məscidi]]ndə çıxışı ilə 10 min nəfəri beyətini pozanlara qarşı müharibə meydanına cəlb etməyi bacarmışdır.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Cəfəryan|1962|p=124}}&lt;/ref&gt; Həsən Cəməl döyüşündən əvvəl çıxış etmişdir.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Müfid|1371|p=327}}&lt;/ref&gt; Əli onu bu müharibədə ordunun sağ qanadına vəzifələndirmişdir.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Müfid|1371|p=348}}&lt;/ref&gt; Bəziləri Əlinin bu müharibədə, [[Məhəmməd Hənəfiyyə]]yə belə buyurduğunu nəql etmişdir: ''Bu nizəni al və Dəvənin (Ayşənin dəvəsi nəzərdə tutulur. Bu müharibədə çox sayda müsəlman bu dəvəyə qarşı mübarizədə ölmüşdür.) ayaq sinir damarlarını kəs.'' Məhəmməd Hənəfiyyə oxçuların şiddətli hücumlarından dolayı geri qayıtmışdır. Sonra Həsən nizəni alıb dəvənin ayaq sinir damarlarını kəsmişdir.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Qureyşi|2009|p=403}}&lt;/ref&gt;

=== Siffeyn döyüşü ===
[[Fayl:Balami - Tarikhnama - Battle of Siffin.jpg|200px|thumb|right|Həsən atası Əli ilə birlikdə Siffeyn döyüşündə. ([[Məhəmməd Balami]], [[Tarixi-Balami|Tarixnamə]])]]
{{main|Siffeyn döyüşü}}
Siffeyn döyüşündə [[Əli]] onun şiddətli döyüşünü görəndə onu və qardaşı Hüseynin canını qorumaq məqsədilə onların geri qaytarılmaları üçün əmr vermişdir. [[Əli]] belə buyurmuşdur: ''&quot;Övladlarımı döyüşdən geri çəkin, onların canlarının təhlükəyə düşməsindən və Rəsulullahın (s.ə.ə) nəslinin sona çatmasından qorxuram&quot;''.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Qureyşi|1376|p=219}}&lt;/ref&gt; Döyüş zamanı Muaviyə, Həsənin, savaşdığını görəndə onu döyüş meydanından çəkmək üçün Ubeydullah b. Öməri (ikinci xəlifə Ömərin kiçik oğlunu) döyüş meydanına göndərmişdir. Ubeydullah, onu xilafət vədilə müharibədən geri çəkməyə çalışmışdır. Ubeydullah, Həsənin döyüşməklə məşğul olduğunu görəndə, yanına yaxınlaşaraq &quot;səninlə işim var&quot; demişdir. Həsən, döyüşdən əl çəkərək ona tərəf yaxınlaşmışdır. Ubeydullah, Muaviyənin ona olan təklifini danışmışdır. Həsən qəzəbli bir şəkildə: ''Bu gün və ya sabah öldürüldüyünü görür kimiyəm, ancaq şeytan səni aldatmış və bu işi sənə gözəl göstərir. Bir gün Dəməşq qadınları meyidinin üzərində sənə ağlayacaqlar. Tezliklə Allah səni üzü üstə yerə vuracaq və o şəkildə öləcəksən.'' Ubeydullah, çadırların olduğu yerə geri dönmüş, Muaviyə də onun halını görüncə özü cavabın nə olduğunu anlayaraq belə demişdir: ''&quot;O, bu atanın oğludur &quot;''.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Qureyşi|1376|p=218}}&lt;/ref&gt; [[Əli]] [[hakimlik hadisəsi]]ndən sonra baş verən fitnə və münaqişələrin qarşısını almaq üçün, oğlu Həsənin çıxış etməsini və sübut və dəlillərlə insanlara hadisələrin iç üzünü danışmasını istəmişdir. Həsən atasının dediyi etmişdir.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Qureyşi|1376|p=245}}&lt;/ref&gt; [[Nəhcül-bəlağə]]nin [[s:Nəhcül-bəlağə (A. Mehdiyev, D. Cəfərli, E. Quliyev tərcüməsi)/31-ci məktub|otuz birinci məktubu]], Əlinin Həsənə dediyi əxlaq məzmunlu məşhur vəsiyyətidir. Siffeyndən qayıdarkən &quot;Hazirin&quot; adlanan yerdə bu vəsiyyətnaməni açıqlamışdır.

== İmaməti və Xilafət ==
Əlinin, Hicrətin 40-ıncı ildə Ramazan ayının 21-ində Cümə günü, [[İbn Mülcəm]] Muradinin tərəfindən qətlə yetirildikdən sonra Həsən şiələrə görə 2-ci imam olmuşdur. Bununla yanaşı ona həm də İslam Xəlifəliyi təklif olunmuş və o da qəbul etmişdir. Kufə əhalisi də dəstə-dəstə gələrək ona beyət etmişdir. Bunda sonra Həsən öz valilərini müəyyən etmiş və [[Abdullah ibn Abbas]]ı [[Bəsrə valisi]] təyin etmişdir.&lt;ref name=&quot;irşad350&quot;&gt;{{Harvnb|Müfid|1961|p=350}}&lt;/ref&gt;

=== Muaviyə ilə münaqişəsi ===
Muaviyə Əlinin qətlə yetirildiyini və xalqın oğlu Həsənə beyət etdiyini anladıqda, insanları Həsənə qarşı qızışdırmaq və təhrik etmək üçün Kufə və Bəsrəyə iki casus göndərmişdir. Həsən hər ikisinin də həbs olunaraq lazımi cəzaya məhkum edilmələri əmrini vermişdir. Həsən ilə Muaviyə arasında qarşılıqlı məktublaşmalar baş vermişdir və Muaviyə Həsəndən xilafəti təhvil verməsini istəmişdir. Bu məktublarda Həsən, dəlilləri ilə xilafətə layiq olduğunu iddia etmiş və xilafəti təhvil verməkdən imtina etmişdir.&lt;ref name=&quot;irşad350&quot;/&gt; Bundan sonra Muaviyə, ordusunu hazırlamağa başlamışdır. Məmurlarına məktublar göndərərək İraq müharibəsində ona qatılmalarını istəmişdir. Muaviyə, Dahhak b. Qeys Fəxrini öz yerinə təyin edib, şəxsən ordu komandanlığını götürərək İraqa doğru irəliləməyə başlamışdır. Mənbələrə görə bu müharibədə 60 min və ya daha çox sayda əsgər Muaviyəni müşayiət etmişdir.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Qureyşi|1376|p=334-335}}&lt;/ref&gt;

Həsən Hücr b. Ədiyi bölgə əmirlərinin xalqı cihada dəvət etməsi üçün vəzifələndirdi. Dəvət edilənlər ilk əvvəl lənglik göstərmiş, ancaq sonradan yola çıxmışdırlar.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Müfid|1961|p=351}}&lt;/ref&gt; Həsən, Muğayrə b. Nöfəli Kufədə öz yerinə naib təyin etdikdən sonra [[Nüxeylə]]yə doğru hərəkət etmişdir.&lt;ref name=&quot;həyat338&quot;&gt;{{Harvnb|Qureyşi|1376|p=338}}&lt;/ref&gt; Həsən, Muaviyəni İraqdan uzaq tutmaq üçün [[Ubeydullah ibn Abbas]]ı 12 min nəfərlik bir ordu ilə onun üzərinə göndərmişdir.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Müfid|1961|p=354}}&lt;/ref&gt; Ubeydullah b. Abbas, &quot;Məskin&quot; deyilən bölgəyə çatmış və orada iki ordu üz-üzə gəlmişdir. Muaviyənin əmri ilə Bəsər b. Urtat tərəfindən Yəməndə iki oğlunu itirən&lt;ref name=&quot;həyat338&quot;/&gt; Ubeydullah ibn Abbas, Həsənə xəyanət edərək gecə yarısı Muaviyənin qərargahına qaçmışdır.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Qureyşi|1376|p=334}}&lt;/ref&gt; Ubeydullahın qaçışı &quot;Məskin&quot; qərargahında orduda ruh düşkünlüyünün yaranmasına səbəb olmuşdur. Sonradan bu vəziyyət çox keçmədən Mədaində də görünməyə başlanmış və tədricən problemlərə səbəb olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Yasin|1378|p=192}}&lt;/ref&gt;

Muaviyə, gizlincə cəsuslarına göstəriş verərək İraq ordusu arasında Ubeydullah b. Abbasın yerinə keçən Qeys b. Sadın öldürüldüyü şayəsini yaymalarını istəmişdir. İnsanlar bu xəbəri eşidəndə bir-birilərinin mallarını qarət etməyə başlamış və sonda soyğunçuluq hadisəsi Həsənin qərargahına da sıçramışdır. Hətta Həsənin üstündə oturduğu kilimi və belindəki ridasını (şalını) da götürmüşdürlər.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Təbəri||loc=c. 4, səh. 122}}&lt;/ref&gt; Muaviyə, Muğeyrə b. Şöbə, Abdullah b. Amir və Əbdürrəhman b. Həkəmi Həsənin yanına göndərmiş və onlar, Mədaində Həsənin yanından ayrılanda belə deməyə başlamışlar: ''Allah, Rəsulullahın oğlu sayəsində qanların tökülməsinin qarşısını aldı, fitnə atəşini söndürdü və sülh təklifini qəbul etdi&quot;''. Bu sözü eşidən xalq Həsənə hücum etməyə başlamış və orada və çadırlarda olan hər şeyi yağmalamışdırlar.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Yəqubi|1362|loc=c. 4, səh. 122}}&lt;/ref&gt; Bundan əlavə bu ərəfədə Həsənə qarşı öz ordusundakı əsgərlər tərəfindən 3 sui-qəsd təşkil edilsə də, Həsən onlardan qurtulmuşdur.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Qureyşi|1376|p=361}}&lt;/ref&gt;

=== Muaviyə ilə sülh müqaviləsi ===
{{main|Həsən-Muaviyə sülhü}}
[[Fayl:Garden of the Blessed.jpg|250px|thumb|right|İmam Həsənin zəhərlənməsi ([[Məhəmməd Füzuli|Füzulinin]] [[Hədiqətüs-süəda]] əsərinə çəkilmiş miniatür]]
Bu müqavilənin maddələri mənbələrdə fərqli şəkildə qeyd edilmişdir. Müqavilə maddələri ümumiyyətlə bunlardan ibarətdir:
* Hökumət Muaviyəyə buraxılacaq, ancaq Muaviyə Allahın kitabı və Rəsulullahın sünnəsinə əsasən əməl edəcəkdir.
* Muaviyə özündən sonra heç kimi xəlifə olaraq təyin etməyəcək və xilafət özündən sonra Həsənə və ya icbari bir vəziyyətdə qardaşı Hüseynə keçəcəkdir
* Muaviyə Əliyə söyüş və lənət etməyi tərk edəcək və Əliyi ancaq yaxşılıqla anacaqdır.
* Bəni-Haşim üçün ödəniş müəyyənləşdiriləcək, Cəməl və Siffeyn döyüşlərində Əlinin cərgəsindən ölənlərin yaxınlarına müəyyən miqdarda pul ayrılacaq.
* Muaviyə, heç kimi keçmişdə etdiklərinə görə cəzalandırmayacaq; İraq xalqına qarşı keçmiş kinini tərk edəcək. Əli dostları hər yerdə əmniyyət və əmin-amanlıq içində olacaq. Şiələrinə əziyyət olunmayacaqdır; Can, mal, namus və övladları təhlükəsizlik içində yaşayacaqlar.
* Həsən, qardaşı Hüseyn və Məhəmmədin Əhli-Beytindən heç birinə, gizlində və ya aşkarda sui-qəsd planlaşdırılmayacaq.

Bu müqavilənin maddələrində Şiə və Sünnilər arasında ixtilaf vardır.&lt;ref&gt;İbn İsam, c. 4, səh. 290&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Təbəri||loc=c. 4, səh. 123-126}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Əbülfərəc, səh. 144&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|İbn Əbdülbirr|1412|p=36}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Müqəddəsi||loc=c. 5, səh. 236}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Fəramerz||loc=c. 20, səh. 537-538}}&lt;/ref&gt;

Həsənin müəyyən etdiyi şərtlərlə, Hicrətin 41-ci ilinin əvvəllərində sülh müqaviləsi imzalanmışdır&lt;ref&gt;{{Harvnb|ibn Həyyat|1397|p=203}}&lt;/ref&gt; Ancaq Muaviyə müqavilənin bütün şərtlərini qəbul etməsinə baxmayaraq, Kufəyə gələr gəlməz -iki ordunun görüşməsində- xalqa oxuduğu bir xütbə ilə qəbul etdiyi saziş müddəalarını ayaqlarının altına aldığını açıqlamışdır. Sülhün Həsən tərəfindən arzu olunduğunu iddia edərək Əlini də təhqir etmişdir. Hüseyn ona cavab vermək istəyərkən qardaşı Həsən ona mane olub və özü bir xütbə oxumuşdur. Çıxışında sazişin məzmununu və Muaviyə tərəfindən sülh təklifinin edildiyini açıqlayaraq Muaviyənin atasına etdiyi təhqirlərə cavabən öz alicənablıq və nəsəbini Muaviyə ilə müqayisə edərək özünün onda üstün olduğunu iddia etmişdir.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Təbəri||loc=c. 4, səh. 124–125, 128–129}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Əbülfərəc, səh. 45&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|İbn Şöbə|1404|p=232}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rəsailul-İmam Həsən, səh. 29&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fəramerz538&quot;/&gt; Həsənin bu hərəkəti Muaviyəyə çox pis təsir etmişdir.&lt;ref name=&quot;fəramerz538&quot;&gt;{{Harvnb|Fəramerz||loc=c. 20, səh. 538}}&lt;/ref&gt;

=== İmam Həsənin Müaviyə ilə sülh bağlayarkən söylədiyi xütbə===
&quot;Ey İnsanlar! [[Müaviyə]] onu xəlifəliyə layiq gördüyümü və özümü layiq görmədiyimi güman edir. [[Müaviyə]] yalan danışdı. Allahın kitabı və [[Peyğəmbər]]in dililə insanlara onların özlərindən övlayam. 
Allaha and içirəm ki,əgər camaat mənə beyət, itaət və yardım etsəydilər səma öz yağışını və yer üzü bərəkətini onlara bəxş edərdi. Sən də, ey [[Müaviyə]], xəlifəliyə əsla göz dikə bilməzdin. Həqiqətən [[Peyğəmbər]] buyurub:
Aralarında daha elmli bir şəxs olduğu halda, heç bir ümmət rəhbərliyini başqasına həvalə etməz. Əks halda başçıları anbaan alçalmağa doğru gedər. Belə ki, buzova ibadət edənlər öz dinlərinə qayıdanadək belə davam edər. Bəni-İsrail Harunun Musanın xəlifəsi olduğunu bildiyi halda onu tərk etdi və buzova ibadət etdilər...

...Ey İnsanlar! Şərqlə qərbin arasını gəzsəniz, məndən və qardaşımdan savayı yer üzündə [[Peyğəmbər]] övladı tapa bilməyəcəksiniz!&quot;&lt;ref&gt;Ali-Muhəmmədin sirləri,səh338; Təbərsi,əl-İhticac,səh.467,Bakı,Nurlar nəşriyyatı&lt;/ref&gt;.

=== Sülhdən ölümünə qədər ===
Həsən sülh müqaviləsindən sonra Mədinəyə getmişdir. Orada dini, elmi, ictimai və siyasi bir diqqət mərkəzində olmuşdur. O, Muaviyə və tərəfdarlarına qarşı Mədinə və Dəməşqdə mövqe almış və Muaviyə ilə münazirələr etmişdir. Bu münazirələr [[Şeyx Təbərsi]] tərəfindən &quot;İhticac&quot; adlı kitabda bir araya gətirilmişdir.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Təbərsi|1413|loc=c. 2, səh. 16-65}}&lt;/ref&gt;

==== Ölümü ====
[[Fayl:Baghi tomb.jpg|200px|thumb|right|Həsən ibn Əlinin də dəfn ediliyi türbə. (1925-ci ildə [[Səudiyyə Ərəbistanında erkən İslam abidələrinin dağıdılması|Səudiyyə xanədanlığı tərəfindən dağıdılmışdır.)]]]]
660-cı illərdə Muaviyə bir neçə dəfə Həsəni zəhərlətməyə çalışmış, ancaq buna nail ola bilməmişdir.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Müfid|1961|p=357}}&lt;/ref&gt; Sonda Həsənin həyat yoldaşlarından Əşəs b. Qeysin qızı Cödənin yanına 100 000 dirhəmlə birini göndərərək belə deməsini istəmişdir: ''&quot;Mən səni oğlum [[Yezid ibn Muaviyə|Yezidlə]] Həsəni zəhərləməyivin qarşılığında evləndirəcəm&quot;''. 669-cu ildə Cödə Həsəni zəhərləmiş və nəticədə Həsən vəfat etmişdir.&lt;ref&gt;&quot;Məqatalut-Talibin&quot;, c. 1, səh. 20&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Məsudi, &quot;Murucuz-Zəhəb&quot;, c. 1, səh. 346&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Zəməxşəri, &quot;Rəbiul-Əbrar&quot;, c. 1, səh. 438&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;əl-Məziy, &quot;Təhzibul-Kəmal&quot;, c. 6, səh. 252&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Zəhəbi, &quot;Siyər&quot;, c. 3, səh. 274&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;İbn Əsakir, &quot;Tarixul-Mədinətul-Diməşq&quot;, c. 13, səh. 283–284&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;İbn Kəsir, &quot;əl-Bidayə vən-Nihayə&quot;, c. 8, səh. 47&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;İbn Əbilhədid, &quot;Şərhi-Nəhcül-Bəlağə&quot;, c. 16, səh. 11&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;İbn Əbdülbirr, &quot;əl-İstiab&quot;, c. 1, səh. 389&lt;/ref&gt; Bundan sonra Muaviyə vəd etdiyi pulu Cödəyə vermiş, ancaq oğlu Yezidlə onu evləndirməmişdir.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Müfid|1961|loc=c. 2, səh. 13}}&lt;/ref&gt; Hüseyn qardaşının nəşini babası Məhəmmədin qəbrinə tərəf aparmaq istədiyi vaxt (Həsənin nəşinin Məhəmmədin yanında torpağa veriləcəyini güman edən) [[Aişə binti Əbu Bəkr|Aişə]], [[Mərvan ibn Həkəm|Mərvan]] və [[Bəni-Üməyyə]]dən olan yanındakılar Həsənin nəşinin Məhəmmədin yanına dəfn edilməsini qarşısını almaq üçün silahlı olaraq önə çıxmışdırlar. Bəni-Haşim və Bəni-Üməyyə arasında qarşıdurma çıxacağı ərəfədə [[Abdullah ibn Abbas|İbn Abbas]] qarşıdurmaya mane olmuş və bundan sonra Həsənin nəşi nənəsi Fatimə binti Əsədin yaxınlığında [[Bəqi|Cənnətül-Bəqidə]] torpağa verilmişdir.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Müfid|1428|p=280-281}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Şeyx Səduq, &quot;İləluş-Şərayi&quot;, [http://www.alfeker.net/library.php?id=1216 c. 1, səh. 221, hədis 1] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130813135229/http://alfeker.net/library.php?id=1216 |date=2013-08-13 }}&lt;/ref&gt;

== Fəzilətləri ==
İddialara görə Həsən xasiyyət, davranış və siyasət baxımından insanlar arasında babası Məhəmmədə ən çox bənzəyən adam olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Ərbili|1426|loc=c. 2, səh. 290}}&lt;/ref&gt; Fəxri Kainat Məhəmməddən nəql edildiyinə görə [[Məhəmməd]] Həsənə xitabən belə buyurmuşdur: ''&quot;Ey Həsən! Sən yaradılış və əxlaq baxımından mənim bənzərimsən&quot;''.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Məclisi||loc= c. 43, səh. 294}}&lt;/ref&gt; Həsən Kisa (Əba) Səhabələrindən biridir.&lt;ref&gt;Şeyx Səduq, Xisal, c. 2, səh. 550&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Səduq|1373|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ağa Nəcəfi, c. 1, səh. 55&lt;/ref&gt; [[Məhəmməd]] [[Mübahilə ayəsi|Mübahilə hadisəsində]], [[Əli]], [[Fatimə]] və Hüseynlə yanaşı Həsəni də özü ilə birlikdə [[mübahilə]] etməyə aparmışdır.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Qummi||loc=c. 1, səh. 104}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Zəməxşəri]], Kəşşaf, c. 1, səh. 368&lt;/ref&gt; [[Quran]]ın [[Təthir ayəsi]] onun da haqqındadır.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Qummi||loc=c. 2, s. 198}}&lt;/ref&gt; Həsən Həccə 25 dəfə piyada getmiş, üç dəfə bütün malını xeyriyyəyə sərf etmişdir. Hətta ayaqqabısını bağışlamış, özünə tərliyini saxlamışdır.&lt;ref&gt;Sunənul-Kubra, Lil-[[Beyhəqi]], 331/4, tərcümə: Əl-İmam Əli (ə.s) min-tarixi Dəməşq, səh. 142, h. 236; Muntəxab Fəzailun-Nəbi və Əhli-Beytəhu əleyhimus-salam minəs-sihahis-Sittə və qeyri huma minəl Kutbul-mutəbarat ində Əhli-Sünnət, səh. 279-dan nəqlən.&lt;/ref&gt;

== Şəxsi həyatı ==
[[Fayl:Grave Fatema(single one) and other Imams.JPG|200px|thumb|right|Həsənin məzarının indiki görünüşü]]

=== Həyat yoldaşları və övladları ===
Həsənin qız və oğlan olmaqla 15 (8 oğlan, 7 qızı) uşağı olmuşdur:
* Zeyd və iki bacısı Ümmül-Həsən və Ümmül-Hüseyn. Bu üçünün anaları Əbu Məsud Ukbə b. Əmrin qızı Ümmü Bəşirdir.
* Həsən b. Həsən. Anası, Mənzur Fəzarinin qızı Havlə.
* Amr, Qasım və Abdullah. Anaları, cariyə idi.
* Əbdürrəhman. Anası cariyə idi.
* İsrim ləqəbi ilə tanınan Hüseyn. Qardaşı Təlhə və bacısı Fatimə. Anaları, [[Təlhə ibn Ubeydullah]] Təmiminin qızı Ümmü İshaq.
* Ümmü Abdulla, Fatimə, Ümmü Səlma və Rüqəyya. Fərqli analardan dünyaya gəliblər.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Müfid|1961|loc=c. 2, səh. 16}}&lt;/ref&gt;

Mənbələr Həsənin evlilik və boşanmalarına işarə etmişdir, ancaq sayı haqqında ixtilaf vardır; Müxtəlif rəvayətlərə görə, bunun qəbul və ya rədd edilməsi nə mümkündür və nə də hadisənin tarixi dəyərini azaldıb çoxaltmaq mümkündür. Bu məsələnin nizamlanması daha çox təriqəti və siyasi ziddiyyətlərdən qaynaqlanır. Bir çox tədqiqatçı və alim, bu hədislərin tənqidində onların sənəd və məzmun olaraq səhvlərinə işarə etmişdirlər.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Əqiqi|1381|loc=c. 4, səh. 523}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Qureyşi|1413|loc=c. 2, səh. 443}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Madelung|1997|p=380-387}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fəramerz20545&quot;&gt;{{Harvnb|Fəramerz||loc=c. 20, səh. 545}}&lt;/ref&gt; Xüsusilə mənbələrdə təqdim olunan xəbərlərin olduqca qeyri-müəyyən və mübhəm olduğunu və hətta Həsənin həyat yoldaşlarının adlarının zikr edilməmiş olduğunu qeyd etmişlərdir. Bu mənada yalnız bir çox rəvayətlərə əsasən, Həsənin zəhərlənməsini təşkil edən Əşəs b. Qeysin qızı Cödənin adı hallanır. Qadınların adlarının qeyri-müəyyən olmasına baxmayaraq, ümumiyyətlə, mənbələrdə Həsənin övladları haqqında nisbi olaraq uyğunluq var. Və eynilə bu uyğunluqla Həsənin uşaqlarının analarının adları da aydın olur. Məsələn: Mənzur b. Zəbban Fəzarinin qızı Havlə, Ukbə b. Amr Həzrəcinin qızı Ümmü Bəşir, Təlhə b. Ubeydullah Təmiminin qızı Ümmü İshaq, Əbu Bəkrin nəvəsi Həfsə və Amr b. Suheylin qızı Hind.&lt;ref name=&quot;fəramerz20545&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Yəqubi|1362|loc=c. 2, səh. 228}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|İbn Sufi|1989|p=19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Səhihi-Buxari, Səhl, 5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|İbn Şəhr Aşub||loc=c. 3, səh. 192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|İbn Anbə|1961|p=68}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|4}}

== Ədəbiyyat ==
{{Siyahı sütunlarla|3|
* {{citation |first=Wilferd |last=Madelung |authorlink= Wilferd Madelung |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |year=1997|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=0-521-64696-0|ref=harv}}
* {{citation|first=Wilferd |last=Madelung |authorlink= Wilferd Madelung |title=ḤASAN B. ʿALI B. ABI ṬĀLEB|year=2003|publisher=[[Encyclopedia Iranica]]|url=http://www.iranicaonline.org/articles/hasan-b-ali|ref=harv}}
* {{citation|first= Əzizullah|last= Əl-Ataradi|authorlink= Əzizullah əl-Ataradi|title= Musnədul-İmamul-Muctəba|year=1373|location=Qum|publisher=Atarad|url=|ref=harv}}
* {{citation|first     = İbn Şöbə|last      = Əl-Harrani|authorlink= İbn Şöbə əl-Harrani|title     = Tuhəful-Uqul ən-Ali Rəsul (s)|year      =1404|location  =Qum|publisher =Müssəsə ən-Nəşrul-İslami|url       =|ref=harv}}
* {{citation|first     = |last      = Əl-Mahmudi|authorlink= |title     = Nəhcüs-Səadət fi Müstədrəki Nəhcül-Bəlağa|year      =1385|location  =Nəcəf|publisher =|url       =|ref=harv}}
* {{citation|first     = |last      = Amuli|authorlink= |title     = Təhlili əz-Zindəgi İmam Həsən Müctəba|year      =1376|location  =|publisher = İntişar Dəftəri Təbliğat|url       =|ref=harv}}
* {{citation|first     = Əli|last      = İbn Sufi |authorlink= |title   = əl-Məcdi |year      =1989|location  =Qum|publisher =|url       =|ref=harv}}
* {{citation|first     = Əhməd|last      = İbn Anbə|authorlink= Əhməd ibn Anbə|title     = Umdətut-Talib|year      =1961|location  =Nəcəf|publisher =|url       =|ref=harv}}
* {{citation|first     = Səhl|last      = Buxari|authorlink= Səhl Buxari|title     = Sər əs-Silsilətul-Ələviyyə|year      = 1962|location  = Nəcəf|publisher =|url       =|ref=harv}}
* {{citation|first     = Rəsul|last      = Cəfəryan|authorlink= Rəsul Cəfəryan|title     = Hayat Fikri ve Siyasi İmaman-ı Şia|year      = 1962|location  = |publisher =intişar Ənsariyan |url= |ref=harv}}
* {{citation|first     = Baqir Şərif|last      = Qureyşi|authorlink= Baqir Şərif Qureyşi|title     = Hayatul-İmam Həsən b. Əli (ə.s): dirasət ve təhlil|year      = 1993|location  = Beyrut|publisher = |url       = |ref=harv}}
* {{citation|first=Məhəmməd Bimui |last=Mehran |authorlink=Məhəmməd Bimui Mehran |title=Muntəxab Fazilun-Nəbi və Əhli-Beytəhu aleyhimus-salam minəs-sihahis-Sittə və ğayri ha minəl Kutubul-Mutəbəra ində Əhli-Sünnət |year=2002 |location=Beyrut |publisher=əl-Qadir |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=Məhəmməd ibn Məhəmməd |last=Müfid |authorlink=Şeyx Müfid |title=əl-Cəməl |year=1371 |location= |publisher=Naşir Məktəbətul-İlamul-İslami |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=Cərir |last=Təbəri |authorlink=Təbəri |title=[[Tarixi-Təbəri]] |year= |location=Beyrut |publisher=Müəssəsə əl-Âləmi lil-Mətbuat |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=Ali |last=Yasin |authorlink=Şeyx Ali Yasin |title=[[Sulhul-Həsən]] |year=1378 |edition=13 |location= |others=tərc.: [[Əli Xamenei]]|publisher=İntişar Gülşən |url= |ref=harv}}
* {{citation|first= |last=Yəqubi |authorlink=Yəqubi |title=[[Tarixi-Yəqubi]] |year=1362 |location= |publisher=intişar ilmi ve fərhəngi |url= |ref=harv}}
* {{citation|first= |last=Təbərsi |authorlink=Təbərsi |title=[[əl-İhticac]] |year=1413 |location= |publisher=İntişar Usvə |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=Məhəmməd ibn Əli |last=Səduq |authorlink=Şeyx Səduq |title=Əmali |year=1362 |location= |publisher=İntişar Kitabxane İslami |url= |ref=harv}}
* {{citation|first= |last=Ərbili |authorlink=Ərbili |title=[[Kəşful-Ğummə]] |year=1426 |location= |publisher=naşir Məcmyi Cihani Əhlibeyt (ə.s) |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=Əqiqi |last=Bəxşeyişi |authorlink=Əqiqi Bəxşeyişi |title=Çahardeh nuru pak |year=1381 |location=Tehran |publisher= |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=Məhəmməd ibn Məhəmməd |last=Müfid |authorlink=Şeyx Müfid |title=[[əl-İrşad]] |year=1961 |location= |others=tərc.: Xorasani |publisher=İntişar ilmiyə İslamiyyə |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=Baqir Şərif |last=Qureyşi |authorlink=Baqir Şərif Qureyşi |title=əl-Hayatul-Həsən |year=1376 |location= |others=tərc.: Fəxrəddin Hicazi |publisher=İntişar Besət |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=Məhəmməd ibn Əli |last=Səduq |authorlink=Şeyx Səduq |title=[[Uyunu Əxbar ər-Rza (ə.s)]] |year=1373 |location= |publisherƏxtər şumali= |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=Cəlaləddin |last=Süyuti |authorlink=Süyuti |title=[[Tarixi-Xüləfa]] |year= |location=[[Məkkə]] |others= təhq.: Licinnətin minəl-Udəba|publisher=Darul-Təavun-Abbas Əhməd əl-Baz |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=Məhəmməd ibn Əli |last=Səduq |authorlink=Şeyx Səduq |title=Əmali |year=1363 |location= |others= tərc.: Kəmrəi |publisher= |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=Məhəmməd ibn Yəqub |last=Kuleyni |authorlink=Şeyx Kuleyni |title=[[Usuli-Kafi]] |year= |location= |publisher=Darul-Hədis |url= |ref=harv}}
* {{citation|first= |last=Təbərsi |authorlink=Təbərsi |title=İlamul-Vəra |year= |location= |publisher=Müəssəsə Alul-Beyt (ə.s), li-ihyaut-Turas |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=Məhəmməd ibn İsmayıl |last=Buxari |authorlink=Buxari |title=[[Səhihi-Buxari]] |year= |location= |publisher=Darul-Fikr |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=Əbu Cəfər, əl-Mazandarani |last=İbn Şəhr Aşub |authorlink=İbn Şəhr Aşub |title=Mənaqibu Ali Əbu Talib |year= |location= |publisher=naşir Zəvil-Qurba |url=http://librarsaduq.blogspot.com/2013/10/blog-post_4.html |ref=harv}}
* {{citation|firstMəhəmməd Baqir= |last=Məclisi |authorlink=Əllamə Məclisi |title=[[Biharul-ənvar]] |year= |location=Beyrut |publisher= |url= |ref=harv}}
* {{citation|first= |last=Cəvini |authorlink=Cəvini |title=Fəraidus-Simteyn |year=1980 |location=Beyrut |publisher=Müəssəsə əl-Mahmudi |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=Əli ibn İbrahim |last=Qummi |authorlink=Əli ibn İbrahim Qummi |title=[[Təfsiri-Qummi]] |year= |location=Nəcəf |publisher=Məktəbətul-Xuda |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=ibn Quteybə |last=əd-Dinəvəri |authorlink=İbn Quteybə |title=əl-İmamət vəs-Siyasət |year= |location=Qahirə |publisher=müəssəsə əl-Xələbi |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=Yusif |last=ibn Əbdülbirr |authorlink=İbn Əbdülbirr |title=əl-İstiyab |year=1412 |location=Beyrut |publisher= |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=Əhməd |last=Bəlazuri |authorlink=Bəlazuri |title=Ənsabul-əşraf |year=1394 |location=Beyrut |publisher= |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=Məhəmməd |last=Maliki |authorlink=Məhəmməd Maliki |title=ət-Təmhid vəl-Bəyan |year=1405 |location=Qətər |publisher= |url= |ref=harv}}
* {{citation|first= |last=Müqəddəsi |authorlink=Müqəddəsi |title=Mutahharul-Bəda vət-Tarix |year= |location=Qahirə |publisher=Məktəbətus-Siqafətud-Diyniyyə |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=Cəfər Mürtəza |last=Amuli |authorlink=Cəfər Mürtəza Amuli |title=əl-Hayatus-Siyasiyəttu Lil-İmam Həsən |year=1363 |location=Qum |publisher= |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=əs-Seyyid Muhsin |last=Əmin |authorlink=Seyid Muhsin Əmin |title=Əyanuş-Şiə |year=1998 |location=Beyrut |publisher=Darut-Taarif Lil-Mətbuat |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=Hac Mənuçöhri |last=Fəramerz |authorlink= |title=Dairətul-Maarif Bozorq İslami |year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=Əbülhəsən Əli ibn Hüseyn |last=Məsudi |authorlink=Məsudi |title=[[Murucuz-Zəhəb]] |year= |location= |publisher= |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=Əhməd |last=Cövhəri |authorlink=Əhməd Cövhəri |title=Əs-Saqifə və Fədək |year=1981 |location=Tehran |publisher= |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=Baqir Şərif |last=Qureyşi |authorlink=Baqir Şərif Qureyşi |title=Müəssəsə Siyrətu Əhli Beyt |year=2009 |location=Qum |publisher=Darul-Maaruf |others=təhq.:  Mehdi Baqir əl-Qureyşi|url= |ref=harv}}
* {{citation|first=Məhəmməd ibn Məhəmməd |last=Müfid |authorlink=Şeyx Müfid |title=[[əl-İrşad]] |year=1428 |location=Qum |publisher=İntişar ilmiyə İslamiyyə |url= |ref=harv}}
* {{citation|first=Xəlifə |last=ibn Həyyat |authorlink=Xəlifə ibn Həyyat |title=Tarix |year=1397 |location=Dəməşq/Beyrut |publisher=İntişar ilmiyə İslamiyyə |url= |ref=harv}}
* {{citation|first= |last= |authorlink= |title=Rəsailul İmam Həsən (ə.s) |year=1991 |location=Qahirə |publisher= |url= |ref=harv}} }}

== Həmçinin bax ==
* [[İmamət]]
* [[On iki imam]]
* [[Əhli-Beyt]]
* [[Mübahilə ayəsi]]

== Xarici keçidlər ==
* {{cite web |url=http://www.islamazeri.com/kimkimdir/imam-hesen-e-kimdir-i-hisse--36359.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170418104009/http://www.islamazeri.az/kimkimdir/imam-hesen-e-kimdir-i-hisse--36359.html |archivedate=2017-04-18 |title=İmam Həsən (ə) kimdir? (I hissə) |author= |date=2017-03-09 |publisher=[[islamazeri]] |accessdate=2017-04-18 |language=az |url-status=live }}
* {{cite web |url=http://www.islamazeri.com/kimkimdir/imam-hesen-e-kimdir-ii-hisse--36360.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170418104308/http://www.islamazeri.az/kimkimdir/imam-hesen-e-kimdir-ii-hisse--36360.html |archivedate=2017-04-18 |title=İmam Həsən (ə) kimdir? (II hissə) |author= |date=2017-03-10 |publisher=islamazeri |accessdate=2017-04-18 |language=az |url-status=live }}
* [https://web.archive.org/web/20181012215727/http://tr.wikishia.net/view/Hasan İmam Hasan (a.s)]
{{On iki imam}}
{{Xəlifələr}}

[[Kateqoriya:İmamlar]]
[[Kateqoriya:Əlinin övladları]]
[[Kateqoriya:Mədinədə doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Mədinədə vəfat edənlər]]
[[Kateqoriya:Bəqi qəbiristanlığında dəfn olunanlar]]
[[Kateqoriya:Müsəlman şəhidlər]]
[[Kateqoriya:Sünnilik]]
[[Kateqoriya:Quranda adı çəkilənlər]]
[[Kateqoriya:Ərəb müsəlmanları]]</text>
      <sha1>ioe94zjq85hfzjr5447akpzepfgh48a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nizami Cəfərov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32445</id>
    <revision>
      <id>9042035</id>
      <parentid>8605138</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T05:28:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45504-28</username>
        <id>353287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9042035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12720" sha1="jkbs6fcp7q84ijnrqxmbc1eiacu2e2y" xml:space="preserve">{{digər məna}}
{{Vəzifəli şəxs
 |mükafatları = {{Azərbaycan Respublikasının əməkdar elm xadimi|2000}}&lt;br&gt;{{&quot;Şöhrət&quot; ordeni (Azərbaycan)|2019}} {{&quot;Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Azərbaycan Polisinin 100 illiyi (1918-2018)&quot; yubiley medalı|2018}}
}}
'''Nizami Qulu oğlu Cəfərov''' ({{DVTY}}) — [[Azərbaycanda Atatürk Mərkəzi]]nin direktoru, Bakı Dövlət Universitetinin Ümumi dilçilik kafedrasının müdiri ,filologiya elmləri doktoru , professor , əməkdar elm xadimi, AMEA-nın həqiqi üzvü &lt;ref&gt;{{Cite web |title=AMEA-nın həqiqi və müxbir üzvlüyünə keçirilən seçkilərin nəticələri açıqlanıb |url=http://www.science.gov.az/news/open/5580 |access-date=2017-05-02 |archive-date=2020-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028213805/http://www.science.gov.az/news/open/5580 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; &quot;ADA&quot; Universitetinin professoru
&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/az/2011/11/17/V%C6%8FZ%C4%B0F%C6%8FL%C4%B0-KAFEDRA-M%C3%9CD%C4%B0RL%C6%8FR%C4%B0-010013813c00.html VƏZİFƏLİ KAFEDRA MÜDİRLƏRİ] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160826133312/http://www.mediaforum.az/az/2011/11/17/V%C6%8FZ%C4%B0F%C6%8FL%C4%B0-KAFEDRA-M%C3%9CD%C4%B0RL%C6%8FR%C4%B0-010013813c00.html |date=2016-08-26 }} {{ref-az}}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==
Nizami Cəfərov 1959-cu 21 sentyabrda [[Ağstafa rayonu]]nun [[Zəlimxan]] kəndində anadan olmuşdur. Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

1985-ci ildən Azərbaycan EA-nın Nəsimi adına [[Dilçilik İnstitutu]]nun elmi işçisi olmuşdur. 1987-ci ildən &quot;Ədəbiyyat və incəsənət&quot; qəzetinin şöbə müdiri, 1991-ci ildən [[Bakı Dövlət Universiteti]]nin Türkologiya kafedrasının müəllimi, professoru, Filologiya fakültəsinin dekanı(1994–2001) vəzifələrində çalışmışdır. Bakı Dövlət Universitetinin Ümumi dilçilik kafedrasının müdiri (2001–2015)olub. 2019-cu ildən  Bakı Dövlət Universitetinin Ümumi dilçilik kafedrasının müdiridir. 2022-ci ildən ADA
Universitetində &quot;Azərbaycançılıq&quot; kursunu tədris edir. 
Nizami Cəfərov Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Elmi-Metodik Şurası &quot;Azərbaycan dili və ədəbiyyatı&quot; bölməsinin üzvü kimi orta ümumtəhsil məktəbləri üçün Azərbaycan dili proqramlarının, dərsliklərinin hazırlanmasında iştirak etmişdir.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü seçilmişdir.

1995–1996-cı illərdə Azərbaycan Respublikası Ali Attestasiya Komisiyasının (AAK) filologiya elmləri üzrə Ekspert Şurasının üzvü, 1997-ci ildə isə AAK Dilçilik üzrə ixtisaslaşmış Doktorluq Şurasının üzvü olmuşdur. Elə bu il Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Elmi-Metodik Şurası &quot;Azərbaycan dili və ədəbiyyatı&quot; bölməsinin sədri təyin olunmuşdur.

1998-ci ildə AAK Dilçilik üzrə ixtisaslaşmış Doktorluq Şurasının sədri seçilmişdir.

Nizami Cəfərov 1999-cu ildə Filologiya fakültəsində &quot;Dədə Qorqud&quot; elmi-tədqiqat laborotoriyasını yaradaraq onun müdiri təyin olunmuşdur.

2003-cü ildə AAK-ın filologiya elmləri üzrə Ekspert Şurasının sədri təyin edilmişdir.

2004-cü ildə Azərbaycan &quot;Bilik&quot; Maarifçilik Cəmiyyətinin qərarı ilə &quot;Yusif Məmmədəliyev adına medal&quot;la təltif edilmişdir.

Cəfərov Nizami Qulu oğlu elmi nəticələrinə və təhsil quruculuğuna görə 11 fevral 2000-ci ildə Azərbaycan Respublikasının &quot;Əməkdar elm xadimi&quot; fəxri adına layiq görülmüşdür.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Məhəmməd Əmin Rəsulzadə adına Bakı Dövlət Universiteti müəllimlərinə fəxri adların verilməsi haqqında  AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN FƏRMANI|url=http://e-qanun.az/framework/18549|website=https://e-qanun.az|accessdate=27 fevral 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160227070958/http://e-qanun.az/framework/89|archivedate=27 fevral 2016|language=azərb.|date=11 fevral 2000}}&lt;/ref&gt;.

20 sentyabr 2019-cu ildə Azərbaycan Respublikasının ictimai-siyasi həyatında fəal iştirakına və elmin inkişafında xidmətlərinə görə ölkə başçısı tərəfindən &quot;Şöhrət&quot; ordeni ilə təltif edilib.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=N. Q. Cəfərovun &quot;Şöhrət&quot; ordeni ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |url=http://president.az/articles/34259 |access-date=2019-09-24 |archive-date=2020-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923135116/https://president.az/articles/34259 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

O, 1993-cü ilədək [[Müsavat Partiyası]]nın üzvü olmuşdur, hakimiyyət dəyişikliyindən sonra isə [[Yeni Azərbaycan Partiyası]]nın üzvü olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=İsa Qəmbəri tərk edən tanınmışlar - Araşdırma |url=https://www.aznews.az/news/siyaset/66527.html |access-date=2023-04-10 |archive-date=2023-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410082542/https://www.aznews.az/news/siyaset/66527.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası (II (2000-ci il), III (2005-ci il), IV çağırış (2010-cu il), V çağırış (2015-ci il) və VI çağırış (2020-ci il) Milli Məclisinin deputatıdır. Parlamentin Mədəniyyət Komitəsinin sədri (2005–2015)olub. Azərbaycan-Türkiyə parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupunun rəhbəri olub. Azərbaycan-Qazaxıstan, Azərbaycan-Qırğızıstan, Azərbaycan-Küveyt parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qruplarının üzvüdür.

Evlidir, 2 övladı var.

== Yaradıcılığı ==
Tədqiqatları Azərbaycan dili tarixi, ümumi türkologiya, Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, Azərbaycan türkcəsinin milliləşməsi və Azərbaycanşünaslığın əsasları və inkişafı tarixinə, qədim türk və türk xalqları ədəbiyyatı tarixi və müasir ədəbi proseslə bağlı problemlərə həsr olunmuşdur.

Akademik Nizami Cəfərov üçün türkologiya geniş anlayış olub, yalnız dilçilik sahəsi ilə məhdudlaşmayaraq, eyni dərəcədə də ümumtürk ədəbiyyatı və mədəniyyəti anlayışlarını da özündə cəmləşdirir. Nizami Cəfərovun simasında dilçi-türkoloqla ədəbiyyatçı-türkoloq və kulturoloq vahid bir sistemdə birləşir. Nizami Cəfərovun hazırlayıb çap etdirdiyi dördcildlik &quot;Türk xalqları ədəbiyyatı&quot; geniş mənada [[türkologiya]] elminə sanballı xidmətdir. O, ilk dəfə olaraq Azərbaycanda türk xalqları ədəbiyyatının çoxcildlik elmi salnaməsini yaratmışdır.

Ümumi dilçilik istiqamətində Nizami Cəfərov yeni bir masştab müəyyənləşdirir. İlk növbədə klassik ümumi dilçilik modeli N. Cəfərov tərəfindən modernləşdirilir. Onun Bakı Dövlət Universitetində oxuduğu mühazirələr əsasında yazdığı &quot;Ümumi dilçilik&quot; dərsliyində (Bakı, 2020,&quot;Təhsil&quot;nəş., səh. 144 ;ikinci nəşr, Bakı, 2023,&quot;Təhsil nəş., səh. 216)bilavasitə ilk mənbələr-dilçilik klassiklərinin əsərləri əsasında dil haqqındakı elmin predmeti, tarixi, tədqiqat metodları, dilin mahiyyəti, eləcə də daxili, yaxud sinxron, xarici, yaxud diaxron və multidissiplinar dilçilik məsələləri şərh olunur. &quot;Multidissiplinar dilçilik&quot; dərs vəsaitində isə multidissiplinar dilçiliyin ən populyar sahə və ya istiqamətlərindən bəhs edən beş oçerk (etnolinqvistika, sosiolinqvistika, psixolinqvistika, praqmalinqvistika, linqvokulturologiya) verilir. Müasir dilçiliyin banisi, məşhur İsveçrə dilçisi Ferdinand de Sössürün &quot;Ümumi dilçilik kursu&quot; N. Cəfərov tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilib nəşr olunur(2003,2018). Bir sıra dilçilik klassiklərinin, eləcə də ümumi dilçiyin banisi Vilhelm fon Humboldtun irsinin müəyyən hissəsi N. Cəfərov tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilib nəşr edilir (Vilhelm fon Humboldt :məqalələr və fraqmentlər, 2019).

Məşhur Danimarka dilçisi Lui Yelmslevin &quot;Linqvistik nəzəriyyənin əsasları&quot; kitabı N. Cəfərovun Azərbaycan dilinə tərcüməsi və  ön sözü ilə nəşr olunur (Azərbaycan Tərcümə Mərkəzi, Bakı, 2024).

Nizami Cəfərovun müxtəlif illərdə [[Nizami Gəncəvi]], [[İmadəddin Nəsimi]], [[Məhəmməd Füzuli]], [[Molla Pənah Vaqif]], [[Aşıq Ələsgər]], [[Səməd Vurğun]], [[Bəxtiyar Vahabzadə]], [[İsmayıl Şıxlı]], [[Anar]], [[Elçin Əfəndiyev]], [[İsa Muğanna]], [[Nəriman Həsənzadə]], [[Gülhüseyn Hüseynoğlu]], [[Vaqif Səmədoğlu]], [[Zəlimxan Yaqub]], [[Afaq Məsud]] və başqaları haqqında yazdığı çoxsaylı [[kitab]]lar və məqalələr yüksək səviyyəli professional ədəbiyyatşünaslıq əsərləridir. O, eyni zamanda, orta ümumtəhsil [[məktəb]]ləri üçün [[Azərbaycan dili]] ilə yanaşı, [[ədəbiyyat]] üzrə də uzunömürlü dərsliklərin müəllifidir. [[Ədəbiyyat]]ın mahiyyəti — ədəbiyyat tarixinin dövrləşdirilməsi, klassik şeirin poetikası, [[aşıq]] [[poeziya]]sının inkişafı, [[ədəbi tənqid]]in imkanları və iddiaları, &quot;altmışıncıların&quot; ədəbi simaları və problemləri haqqındakı tədqiqatları, yaxud ayrı-ayrı yazıçılarla əlaqədar portret-oçerk səviyyəsində təqdimatları Nizami Cəfərovun [[ədəbiyyat]] məsələlərinə, ədəbi prosesə dərindən bələd olduğunu, bir çox hallarda istiqamət verdiyini əyani surətdə göstərir. Nizami Cəfərov [[Azərbaycan]] [[ədəbiyyatşünaslıq]] [[elm]]ində &quot;Kitabi-Dədə Qorqud&quot; dastanlarındakı &quot;eposdan kitaba&quot; doğru ədəbi proseslərin əsasında bu möhtəşəm oğuznamədən həm də ortaq ümumtürk və daha çox [[Azərbaycan]] yazılı [[ədəbiyyat]]ının başlanğıc dövrünün ədəbi abidəsi qismində söz açmaq təşəbbüsünü irəli sürmüşdür.

Akademik Nizami Cəfərov ölkəmizdə &quot;Azərbaycanşünaslığın əsasları&quot;nın yaradılmasına öz töhfələrini vermiş mütəfəkkir [[elm]] xadimidir. Müxtəlif illərdə çap edilmiş &quot;Azərbaycan mədəniyyəti məsələləri&quot; (2000), &quot;Azərbaycanşünaslığa giriş&quot; (2001), &quot;Azərbaycanlılar: etnokulturoloji birliyin siyasi-kulturoloji əsasları&quot; (2001), &quot;Azərbaycan: Dil, Ədəbiyyat və Mədəniyyət&quot; (2001), &quot;Azərbaycanşünaslıq məsələləri&quot; (2001), &quot;Heydər Əliyev və Azərbaycan&quot; (2004), &quot;Azərbaycanşünaslığın əsasları&quot; (2005; 2013), &quot;Atatürkün Azərbaycan siyasəti&quot; (2008), &quot;Azərbaycan xalqının tarixi və tərcümeyi-halı&quot; (2012), ADA Universitetində oxuduğu mühazirələr əsasında nəşr olunmuş &quot;Azərbaycanşünaslıq mühazirələri&quot;
(Bakı, 2023,səh. 216) və sair [[kitab]]ları Azərbaycanşünaslığın ədəbi-mədəni və elmi-nəzəri əsaslarını müəyyən edən və dəyərləndirən əhəmiyyətli tədqiqatlardır. Nizami Cəfərov [[elm]]i fikirdə ümumtürk mənşəli [[Azərbaycançılıq]] [[ideologiya]]sının və nəzəri əsaslara malik [[Azərbaycanşünaslıq]] təliminin əsas tədqiqatçılarından biridir.


[[Metafizika (jurnal)|&quot;METAFİZİKA&quot; beynəlxalq fəlsəfi və fənlərarası araşdırmalar jurnalının]] 14-cü sayından jurnalın &quot;Filologiya və Pedaqogika&quot; üzrə redaksiya heyətinin üzvüdür.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=“Metafizika” jurnalının redaksiya heyətinin üzvləri |url=http://metafizikajurnali.az/az/redaksiya-heyetinin-uzvleri/5 |access-date=2022-01-01 |archive-date=2022-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312061536/http://metafizikajurnali.az/az/redaksiya-heyetinin-uzvleri/5 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Sayı 500-dən çox olan elmi əsərlərin, o cümlədən monoqrafiyanın müəllifidir.

Rus, ingilis və fars dillərini bilir.

== Filmoqrafiya ==
# [[Susmuş vicdan (film, 2010)]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Vikilər}}
{{Xarici keçidlər}}
{{Azərbaycan Milli Məclisinin V çağırış deputatları}}

[[Kateqoriya:AMEA-nın həqiqi üzvləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan ədəbiyyatşünasları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı ədəbiyyatşünaslar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan türkoloqları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı türkoloqlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin II çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin III çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin IV çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin V çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin VI çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin Mədəniyyət Komitəsinin sədrləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan filoloqları]]</text>
      <sha1>jkbs6fcp7q84ijnrqxmbc1eiacu2e2y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042037</id>
      <parentid>9042035</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T05:29:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45504-28</username>
        <id>353287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ yenilənməyə görə</comment>
      <origin>9042037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12721" sha1="7wqeahaw307c5314va5h1q9ybxknuxh" xml:space="preserve">{{digər məna}}
{{Vəzifəli şəxs
 |mükafatları = {{Azərbaycan Respublikasının əməkdar elm xadimi|2000}}&lt;br&gt;{{&quot;Şöhrət&quot; ordeni (Azərbaycan)|2019}} {{&quot;Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Azərbaycan Polisinin 100 illiyi (1918-2018)&quot; yubiley medalı|2018}}
}}
'''Nizami Qulu oğlu Cəfərov''' ({{DVTY}}) — [[Azərbaycanda Atatürk Mərkəzi]]nin direktoru, Bakı Dövlət Universitetinin Ümumi dilçilik kafedrasının müdiri ,filologiya elmləri doktoru , professor , əməkdar elm xadimi, AMEA-nın həqiqi üzvü &lt;ref&gt;{{Cite web |title=AMEA-nın həqiqi və müxbir üzvlüyünə keçirilən seçkilərin nəticələri açıqlanıb |url=http://www.science.gov.az/news/open/5580 |access-date=2017-05-02 |archive-date=2020-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028213805/http://www.science.gov.az/news/open/5580 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ,&quot;ADA&quot; Universitetinin professoru
&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/az/2011/11/17/V%C6%8FZ%C4%B0F%C6%8FL%C4%B0-KAFEDRA-M%C3%9CD%C4%B0RL%C6%8FR%C4%B0-010013813c00.html VƏZİFƏLİ KAFEDRA MÜDİRLƏRİ] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160826133312/http://www.mediaforum.az/az/2011/11/17/V%C6%8FZ%C4%B0F%C6%8FL%C4%B0-KAFEDRA-M%C3%9CD%C4%B0RL%C6%8FR%C4%B0-010013813c00.html |date=2016-08-26 }} {{ref-az}}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==
Nizami Cəfərov 1959-cu 21 sentyabrda [[Ağstafa rayonu]]nun [[Zəlimxan]] kəndində anadan olmuşdur. Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

1985-ci ildən Azərbaycan EA-nın Nəsimi adına [[Dilçilik İnstitutu]]nun elmi işçisi olmuşdur. 1987-ci ildən &quot;Ədəbiyyat və incəsənət&quot; qəzetinin şöbə müdiri, 1991-ci ildən [[Bakı Dövlət Universiteti]]nin Türkologiya kafedrasının müəllimi, professoru, Filologiya fakültəsinin dekanı(1994–2001) vəzifələrində çalışmışdır. Bakı Dövlət Universitetinin Ümumi dilçilik kafedrasının müdiri (2001–2015)olub. 2019-cu ildən  Bakı Dövlət Universitetinin Ümumi dilçilik kafedrasının müdiridir. 2022-ci ildən ADA
Universitetində &quot;Azərbaycançılıq&quot; kursunu tədris edir. 
Nizami Cəfərov Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Elmi-Metodik Şurası &quot;Azərbaycan dili və ədəbiyyatı&quot; bölməsinin üzvü kimi orta ümumtəhsil məktəbləri üçün Azərbaycan dili proqramlarının, dərsliklərinin hazırlanmasında iştirak etmişdir.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü seçilmişdir.

1995–1996-cı illərdə Azərbaycan Respublikası Ali Attestasiya Komisiyasının (AAK) filologiya elmləri üzrə Ekspert Şurasının üzvü, 1997-ci ildə isə AAK Dilçilik üzrə ixtisaslaşmış Doktorluq Şurasının üzvü olmuşdur. Elə bu il Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Elmi-Metodik Şurası &quot;Azərbaycan dili və ədəbiyyatı&quot; bölməsinin sədri təyin olunmuşdur.

1998-ci ildə AAK Dilçilik üzrə ixtisaslaşmış Doktorluq Şurasının sədri seçilmişdir.

Nizami Cəfərov 1999-cu ildə Filologiya fakültəsində &quot;Dədə Qorqud&quot; elmi-tədqiqat laborotoriyasını yaradaraq onun müdiri təyin olunmuşdur.

2003-cü ildə AAK-ın filologiya elmləri üzrə Ekspert Şurasının sədri təyin edilmişdir.

2004-cü ildə Azərbaycan &quot;Bilik&quot; Maarifçilik Cəmiyyətinin qərarı ilə &quot;Yusif Məmmədəliyev adına medal&quot;la təltif edilmişdir.

Cəfərov Nizami Qulu oğlu elmi nəticələrinə və təhsil quruculuğuna görə 11 fevral 2000-ci ildə Azərbaycan Respublikasının &quot;Əməkdar elm xadimi&quot; fəxri adına layiq görülmüşdür.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Məhəmməd Əmin Rəsulzadə adına Bakı Dövlət Universiteti müəllimlərinə fəxri adların verilməsi haqqında  AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN FƏRMANI|url=http://e-qanun.az/framework/18549|website=https://e-qanun.az|accessdate=27 fevral 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160227070958/http://e-qanun.az/framework/89|archivedate=27 fevral 2016|language=azərb.|date=11 fevral 2000}}&lt;/ref&gt;.

20 sentyabr 2019-cu ildə Azərbaycan Respublikasının ictimai-siyasi həyatında fəal iştirakına və elmin inkişafında xidmətlərinə görə ölkə başçısı tərəfindən &quot;Şöhrət&quot; ordeni ilə təltif edilib.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=N. Q. Cəfərovun &quot;Şöhrət&quot; ordeni ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |url=http://president.az/articles/34259 |access-date=2019-09-24 |archive-date=2020-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923135116/https://president.az/articles/34259 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

O, 1993-cü ilədək [[Müsavat Partiyası]]nın üzvü olmuşdur, hakimiyyət dəyişikliyindən sonra isə [[Yeni Azərbaycan Partiyası]]nın üzvü olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=İsa Qəmbəri tərk edən tanınmışlar - Araşdırma |url=https://www.aznews.az/news/siyaset/66527.html |access-date=2023-04-10 |archive-date=2023-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410082542/https://www.aznews.az/news/siyaset/66527.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası (II (2000-ci il), III (2005-ci il), IV çağırış (2010-cu il), V çağırış (2015-ci il) və VI çağırış (2020-ci il) Milli Məclisinin deputatıdır. Parlamentin Mədəniyyət Komitəsinin sədri (2005–2015)olub. Azərbaycan-Türkiyə parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupunun rəhbəri olub. Azərbaycan-Qazaxıstan, Azərbaycan-Qırğızıstan, Azərbaycan-Küveyt parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qruplarının üzvüdür.

Evlidir, 2 övladı var.

== Yaradıcılığı ==
Tədqiqatları Azərbaycan dili tarixi, ümumi türkologiya, Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, Azərbaycan türkcəsinin milliləşməsi və Azərbaycanşünaslığın əsasları və inkişafı tarixinə, qədim türk və türk xalqları ədəbiyyatı tarixi və müasir ədəbi proseslə bağlı problemlərə həsr olunmuşdur.

Akademik Nizami Cəfərov üçün türkologiya geniş anlayış olub, yalnız dilçilik sahəsi ilə məhdudlaşmayaraq, eyni dərəcədə də ümumtürk ədəbiyyatı və mədəniyyəti anlayışlarını da özündə cəmləşdirir. Nizami Cəfərovun simasında dilçi-türkoloqla ədəbiyyatçı-türkoloq və kulturoloq vahid bir sistemdə birləşir. Nizami Cəfərovun hazırlayıb çap etdirdiyi dördcildlik &quot;Türk xalqları ədəbiyyatı&quot; geniş mənada [[türkologiya]] elminə sanballı xidmətdir. O, ilk dəfə olaraq Azərbaycanda türk xalqları ədəbiyyatının çoxcildlik elmi salnaməsini yaratmışdır.

Ümumi dilçilik istiqamətində Nizami Cəfərov yeni bir masştab müəyyənləşdirir. İlk növbədə klassik ümumi dilçilik modeli N. Cəfərov tərəfindən modernləşdirilir. Onun Bakı Dövlət Universitetində oxuduğu mühazirələr əsasında yazdığı &quot;Ümumi dilçilik&quot; dərsliyində (Bakı, 2020,&quot;Təhsil&quot;nəş., səh. 144 ;ikinci nəşr, Bakı, 2023,&quot;Təhsil nəş., səh. 216)bilavasitə ilk mənbələr-dilçilik klassiklərinin əsərləri əsasında dil haqqındakı elmin predmeti, tarixi, tədqiqat metodları, dilin mahiyyəti, eləcə də daxili, yaxud sinxron, xarici, yaxud diaxron və multidissiplinar dilçilik məsələləri şərh olunur. &quot;Multidissiplinar dilçilik&quot; dərs vəsaitində isə multidissiplinar dilçiliyin ən populyar sahə və ya istiqamətlərindən bəhs edən beş oçerk (etnolinqvistika, sosiolinqvistika, psixolinqvistika, praqmalinqvistika, linqvokulturologiya) verilir. Müasir dilçiliyin banisi, məşhur İsveçrə dilçisi Ferdinand de Sössürün &quot;Ümumi dilçilik kursu&quot; N. Cəfərov tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilib nəşr olunur(2003,2018). Bir sıra dilçilik klassiklərinin, eləcə də ümumi dilçiyin banisi Vilhelm fon Humboldtun irsinin müəyyən hissəsi N. Cəfərov tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilib nəşr edilir (Vilhelm fon Humboldt :məqalələr və fraqmentlər, 2019).

Məşhur Danimarka dilçisi Lui Yelmslevin &quot;Linqvistik nəzəriyyənin əsasları&quot; kitabı N. Cəfərovun Azərbaycan dilinə tərcüməsi və  ön sözü ilə nəşr olunur (Azərbaycan Tərcümə Mərkəzi, Bakı, 2024).

Nizami Cəfərovun müxtəlif illərdə [[Nizami Gəncəvi]], [[İmadəddin Nəsimi]], [[Məhəmməd Füzuli]], [[Molla Pənah Vaqif]], [[Aşıq Ələsgər]], [[Səməd Vurğun]], [[Bəxtiyar Vahabzadə]], [[İsmayıl Şıxlı]], [[Anar]], [[Elçin Əfəndiyev]], [[İsa Muğanna]], [[Nəriman Həsənzadə]], [[Gülhüseyn Hüseynoğlu]], [[Vaqif Səmədoğlu]], [[Zəlimxan Yaqub]], [[Afaq Məsud]] və başqaları haqqında yazdığı çoxsaylı [[kitab]]lar və məqalələr yüksək səviyyəli professional ədəbiyyatşünaslıq əsərləridir. O, eyni zamanda, orta ümumtəhsil [[məktəb]]ləri üçün [[Azərbaycan dili]] ilə yanaşı, [[ədəbiyyat]] üzrə də uzunömürlü dərsliklərin müəllifidir. [[Ədəbiyyat]]ın mahiyyəti — ədəbiyyat tarixinin dövrləşdirilməsi, klassik şeirin poetikası, [[aşıq]] [[poeziya]]sının inkişafı, [[ədəbi tənqid]]in imkanları və iddiaları, &quot;altmışıncıların&quot; ədəbi simaları və problemləri haqqındakı tədqiqatları, yaxud ayrı-ayrı yazıçılarla əlaqədar portret-oçerk səviyyəsində təqdimatları Nizami Cəfərovun [[ədəbiyyat]] məsələlərinə, ədəbi prosesə dərindən bələd olduğunu, bir çox hallarda istiqamət verdiyini əyani surətdə göstərir. Nizami Cəfərov [[Azərbaycan]] [[ədəbiyyatşünaslıq]] [[elm]]ində &quot;Kitabi-Dədə Qorqud&quot; dastanlarındakı &quot;eposdan kitaba&quot; doğru ədəbi proseslərin əsasında bu möhtəşəm oğuznamədən həm də ortaq ümumtürk və daha çox [[Azərbaycan]] yazılı [[ədəbiyyat]]ının başlanğıc dövrünün ədəbi abidəsi qismində söz açmaq təşəbbüsünü irəli sürmüşdür.

Akademik Nizami Cəfərov ölkəmizdə &quot;Azərbaycanşünaslığın əsasları&quot;nın yaradılmasına öz töhfələrini vermiş mütəfəkkir [[elm]] xadimidir. Müxtəlif illərdə çap edilmiş &quot;Azərbaycan mədəniyyəti məsələləri&quot; (2000), &quot;Azərbaycanşünaslığa giriş&quot; (2001), &quot;Azərbaycanlılar: etnokulturoloji birliyin siyasi-kulturoloji əsasları&quot; (2001), &quot;Azərbaycan: Dil, Ədəbiyyat və Mədəniyyət&quot; (2001), &quot;Azərbaycanşünaslıq məsələləri&quot; (2001), &quot;Heydər Əliyev və Azərbaycan&quot; (2004), &quot;Azərbaycanşünaslığın əsasları&quot; (2005; 2013), &quot;Atatürkün Azərbaycan siyasəti&quot; (2008), &quot;Azərbaycan xalqının tarixi və tərcümeyi-halı&quot; (2012), ADA Universitetində oxuduğu mühazirələr əsasında nəşr olunmuş &quot;Azərbaycanşünaslıq mühazirələri&quot;
(Bakı, 2023,səh. 216) və sair [[kitab]]ları Azərbaycanşünaslığın ədəbi-mədəni və elmi-nəzəri əsaslarını müəyyən edən və dəyərləndirən əhəmiyyətli tədqiqatlardır. Nizami Cəfərov [[elm]]i fikirdə ümumtürk mənşəli [[Azərbaycançılıq]] [[ideologiya]]sının və nəzəri əsaslara malik [[Azərbaycanşünaslıq]] təliminin əsas tədqiqatçılarından biridir.


[[Metafizika (jurnal)|&quot;METAFİZİKA&quot; beynəlxalq fəlsəfi və fənlərarası araşdırmalar jurnalının]] 14-cü sayından jurnalın &quot;Filologiya və Pedaqogika&quot; üzrə redaksiya heyətinin üzvüdür.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=“Metafizika” jurnalının redaksiya heyətinin üzvləri |url=http://metafizikajurnali.az/az/redaksiya-heyetinin-uzvleri/5 |access-date=2022-01-01 |archive-date=2022-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312061536/http://metafizikajurnali.az/az/redaksiya-heyetinin-uzvleri/5 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Sayı 500-dən çox olan elmi əsərlərin, o cümlədən monoqrafiyanın müəllifidir.

Rus, ingilis və fars dillərini bilir.

== Filmoqrafiya ==
# [[Susmuş vicdan (film, 2010)]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Vikilər}}
{{Xarici keçidlər}}
{{Azərbaycan Milli Məclisinin V çağırış deputatları}}

[[Kateqoriya:AMEA-nın həqiqi üzvləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan ədəbiyyatşünasları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı ədəbiyyatşünaslar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan türkoloqları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı türkoloqlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin II çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin III çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin IV çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin V çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin VI çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin Mədəniyyət Komitəsinin sədrləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan filoloqları]]</text>
      <sha1>7wqeahaw307c5314va5h1q9ybxknuxh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042038</id>
      <parentid>9042037</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T05:31:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45504-28</username>
        <id>353287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9042038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12759" sha1="aokf8r0c1zna7f4l0i3k393lkyio2g2" xml:space="preserve">{{digər məna}}
{{Vəzifəli şəxs
 |mükafatları = {{Azərbaycan Respublikasının əməkdar elm xadimi|2000}}&lt;br&gt;{{&quot;Şöhrət&quot; ordeni (Azərbaycan)|2019}} {{&quot;Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Azərbaycan Polisinin 100 illiyi (1918-2018)&quot; yubiley medalı|2018}}
}}
'''Nizami Qulu oğlu Cəfərov''' ({{DVTY}}) — [[Azərbaycanda Atatürk Mərkəzi]]nin direktoru, Bakı Dövlət Universitetinin Ümumi dilçilik kafedrasının müdiri ,filologiya elmləri doktoru , professor , əməkdar elm xadimi, AMEA-nın həqiqi üzvü &lt;ref&gt;{{Cite web |title=AMEA-nın həqiqi və müxbir üzvlüyünə keçirilən seçkilərin nəticələri açıqlanıb |url=http://www.science.gov.az/news/open/5580 |access-date=2017-05-02 |archive-date=2020-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028213805/http://www.science.gov.az/news/open/5580 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ,AAK -ın Rəyasət Heyətinin üzvü ,&quot;ADA&quot; Universitetinin professoru
&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/az/2011/11/17/V%C6%8FZ%C4%B0F%C6%8FL%C4%B0-KAFEDRA-M%C3%9CD%C4%B0RL%C6%8FR%C4%B0-010013813c00.html VƏZİFƏLİ KAFEDRA MÜDİRLƏRİ] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160826133312/http://www.mediaforum.az/az/2011/11/17/V%C6%8FZ%C4%B0F%C6%8FL%C4%B0-KAFEDRA-M%C3%9CD%C4%B0RL%C6%8FR%C4%B0-010013813c00.html |date=2016-08-26 }} {{ref-az}}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==
Nizami Cəfərov 1959-cu 21 sentyabrda [[Ağstafa rayonu]]nun [[Zəlimxan]] kəndində anadan olmuşdur. Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

1985-ci ildən Azərbaycan EA-nın Nəsimi adına [[Dilçilik İnstitutu]]nun elmi işçisi olmuşdur. 1987-ci ildən &quot;Ədəbiyyat və incəsənət&quot; qəzetinin şöbə müdiri, 1991-ci ildən [[Bakı Dövlət Universiteti]]nin Türkologiya kafedrasının müəllimi, professoru, Filologiya fakültəsinin dekanı(1994–2001) vəzifələrində çalışmışdır. Bakı Dövlət Universitetinin Ümumi dilçilik kafedrasının müdiri (2001–2015)olub. 2019-cu ildən  Bakı Dövlət Universitetinin Ümumi dilçilik kafedrasının müdiridir. 2022-ci ildən ADA
Universitetində &quot;Azərbaycançılıq&quot; kursunu tədris edir. 
Nizami Cəfərov Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Elmi-Metodik Şurası &quot;Azərbaycan dili və ədəbiyyatı&quot; bölməsinin üzvü kimi orta ümumtəhsil məktəbləri üçün Azərbaycan dili proqramlarının, dərsliklərinin hazırlanmasında iştirak etmişdir.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü seçilmişdir.

1995–1996-cı illərdə Azərbaycan Respublikası Ali Attestasiya Komisiyasının (AAK) filologiya elmləri üzrə Ekspert Şurasının üzvü, 1997-ci ildə isə AAK Dilçilik üzrə ixtisaslaşmış Doktorluq Şurasının üzvü olmuşdur. Elə bu il Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Elmi-Metodik Şurası &quot;Azərbaycan dili və ədəbiyyatı&quot; bölməsinin sədri təyin olunmuşdur.

1998-ci ildə AAK Dilçilik üzrə ixtisaslaşmış Doktorluq Şurasının sədri seçilmişdir.

Nizami Cəfərov 1999-cu ildə Filologiya fakültəsində &quot;Dədə Qorqud&quot; elmi-tədqiqat laborotoriyasını yaradaraq onun müdiri təyin olunmuşdur.

2003-cü ildə AAK-ın filologiya elmləri üzrə Ekspert Şurasının sədri təyin edilmişdir.

2004-cü ildə Azərbaycan &quot;Bilik&quot; Maarifçilik Cəmiyyətinin qərarı ilə &quot;Yusif Məmmədəliyev adına medal&quot;la təltif edilmişdir.

Cəfərov Nizami Qulu oğlu elmi nəticələrinə və təhsil quruculuğuna görə 11 fevral 2000-ci ildə Azərbaycan Respublikasının &quot;Əməkdar elm xadimi&quot; fəxri adına layiq görülmüşdür.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Məhəmməd Əmin Rəsulzadə adına Bakı Dövlət Universiteti müəllimlərinə fəxri adların verilməsi haqqında  AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN FƏRMANI|url=http://e-qanun.az/framework/18549|website=https://e-qanun.az|accessdate=27 fevral 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160227070958/http://e-qanun.az/framework/89|archivedate=27 fevral 2016|language=azərb.|date=11 fevral 2000}}&lt;/ref&gt;.

20 sentyabr 2019-cu ildə Azərbaycan Respublikasının ictimai-siyasi həyatında fəal iştirakına və elmin inkişafında xidmətlərinə görə ölkə başçısı tərəfindən &quot;Şöhrət&quot; ordeni ilə təltif edilib.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=N. Q. Cəfərovun &quot;Şöhrət&quot; ordeni ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |url=http://president.az/articles/34259 |access-date=2019-09-24 |archive-date=2020-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923135116/https://president.az/articles/34259 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

O, 1993-cü ilədək [[Müsavat Partiyası]]nın üzvü olmuşdur, hakimiyyət dəyişikliyindən sonra isə [[Yeni Azərbaycan Partiyası]]nın üzvü olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=İsa Qəmbəri tərk edən tanınmışlar - Araşdırma |url=https://www.aznews.az/news/siyaset/66527.html |access-date=2023-04-10 |archive-date=2023-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410082542/https://www.aznews.az/news/siyaset/66527.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası (II (2000-ci il), III (2005-ci il), IV çağırış (2010-cu il), V çağırış (2015-ci il) və VI çağırış (2020-ci il) Milli Məclisinin deputatıdır. Parlamentin Mədəniyyət Komitəsinin sədri (2005–2015)olub. Azərbaycan-Türkiyə parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupunun rəhbəri olub. Azərbaycan-Qazaxıstan, Azərbaycan-Qırğızıstan, Azərbaycan-Küveyt parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qruplarının üzvüdür.

Evlidir, 2 övladı var.

== Yaradıcılığı ==
Tədqiqatları Azərbaycan dili tarixi, ümumi türkologiya, Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, Azərbaycan türkcəsinin milliləşməsi və Azərbaycanşünaslığın əsasları və inkişafı tarixinə, qədim türk və türk xalqları ədəbiyyatı tarixi və müasir ədəbi proseslə bağlı problemlərə həsr olunmuşdur.

Akademik Nizami Cəfərov üçün türkologiya geniş anlayış olub, yalnız dilçilik sahəsi ilə məhdudlaşmayaraq, eyni dərəcədə də ümumtürk ədəbiyyatı və mədəniyyəti anlayışlarını da özündə cəmləşdirir. Nizami Cəfərovun simasında dilçi-türkoloqla ədəbiyyatçı-türkoloq və kulturoloq vahid bir sistemdə birləşir. Nizami Cəfərovun hazırlayıb çap etdirdiyi dördcildlik &quot;Türk xalqları ədəbiyyatı&quot; geniş mənada [[türkologiya]] elminə sanballı xidmətdir. O, ilk dəfə olaraq Azərbaycanda türk xalqları ədəbiyyatının çoxcildlik elmi salnaməsini yaratmışdır.

Ümumi dilçilik istiqamətində Nizami Cəfərov yeni bir masştab müəyyənləşdirir. İlk növbədə klassik ümumi dilçilik modeli N. Cəfərov tərəfindən modernləşdirilir. Onun Bakı Dövlət Universitetində oxuduğu mühazirələr əsasında yazdığı &quot;Ümumi dilçilik&quot; dərsliyində (Bakı, 2020,&quot;Təhsil&quot;nəş., səh. 144 ;ikinci nəşr, Bakı, 2023,&quot;Təhsil nəş., səh. 216)bilavasitə ilk mənbələr-dilçilik klassiklərinin əsərləri əsasında dil haqqındakı elmin predmeti, tarixi, tədqiqat metodları, dilin mahiyyəti, eləcə də daxili, yaxud sinxron, xarici, yaxud diaxron və multidissiplinar dilçilik məsələləri şərh olunur. &quot;Multidissiplinar dilçilik&quot; dərs vəsaitində isə multidissiplinar dilçiliyin ən populyar sahə və ya istiqamətlərindən bəhs edən beş oçerk (etnolinqvistika, sosiolinqvistika, psixolinqvistika, praqmalinqvistika, linqvokulturologiya) verilir. Müasir dilçiliyin banisi, məşhur İsveçrə dilçisi Ferdinand de Sössürün &quot;Ümumi dilçilik kursu&quot; N. Cəfərov tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilib nəşr olunur(2003,2018). Bir sıra dilçilik klassiklərinin, eləcə də ümumi dilçiyin banisi Vilhelm fon Humboldtun irsinin müəyyən hissəsi N. Cəfərov tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilib nəşr edilir (Vilhelm fon Humboldt :məqalələr və fraqmentlər, 2019).

Məşhur Danimarka dilçisi Lui Yelmslevin &quot;Linqvistik nəzəriyyənin əsasları&quot; kitabı N. Cəfərovun Azərbaycan dilinə tərcüməsi və  ön sözü ilə nəşr olunur (Azərbaycan Tərcümə Mərkəzi, Bakı, 2024).

Nizami Cəfərovun müxtəlif illərdə [[Nizami Gəncəvi]], [[İmadəddin Nəsimi]], [[Məhəmməd Füzuli]], [[Molla Pənah Vaqif]], [[Aşıq Ələsgər]], [[Səməd Vurğun]], [[Bəxtiyar Vahabzadə]], [[İsmayıl Şıxlı]], [[Anar]], [[Elçin Əfəndiyev]], [[İsa Muğanna]], [[Nəriman Həsənzadə]], [[Gülhüseyn Hüseynoğlu]], [[Vaqif Səmədoğlu]], [[Zəlimxan Yaqub]], [[Afaq Məsud]] və başqaları haqqında yazdığı çoxsaylı [[kitab]]lar və məqalələr yüksək səviyyəli professional ədəbiyyatşünaslıq əsərləridir. O, eyni zamanda, orta ümumtəhsil [[məktəb]]ləri üçün [[Azərbaycan dili]] ilə yanaşı, [[ədəbiyyat]] üzrə də uzunömürlü dərsliklərin müəllifidir. [[Ədəbiyyat]]ın mahiyyəti — ədəbiyyat tarixinin dövrləşdirilməsi, klassik şeirin poetikası, [[aşıq]] [[poeziya]]sının inkişafı, [[ədəbi tənqid]]in imkanları və iddiaları, &quot;altmışıncıların&quot; ədəbi simaları və problemləri haqqındakı tədqiqatları, yaxud ayrı-ayrı yazıçılarla əlaqədar portret-oçerk səviyyəsində təqdimatları Nizami Cəfərovun [[ədəbiyyat]] məsələlərinə, ədəbi prosesə dərindən bələd olduğunu, bir çox hallarda istiqamət verdiyini əyani surətdə göstərir. Nizami Cəfərov [[Azərbaycan]] [[ədəbiyyatşünaslıq]] [[elm]]ində &quot;Kitabi-Dədə Qorqud&quot; dastanlarındakı &quot;eposdan kitaba&quot; doğru ədəbi proseslərin əsasında bu möhtəşəm oğuznamədən həm də ortaq ümumtürk və daha çox [[Azərbaycan]] yazılı [[ədəbiyyat]]ının başlanğıc dövrünün ədəbi abidəsi qismində söz açmaq təşəbbüsünü irəli sürmüşdür.

Akademik Nizami Cəfərov ölkəmizdə &quot;Azərbaycanşünaslığın əsasları&quot;nın yaradılmasına öz töhfələrini vermiş mütəfəkkir [[elm]] xadimidir. Müxtəlif illərdə çap edilmiş &quot;Azərbaycan mədəniyyəti məsələləri&quot; (2000), &quot;Azərbaycanşünaslığa giriş&quot; (2001), &quot;Azərbaycanlılar: etnokulturoloji birliyin siyasi-kulturoloji əsasları&quot; (2001), &quot;Azərbaycan: Dil, Ədəbiyyat və Mədəniyyət&quot; (2001), &quot;Azərbaycanşünaslıq məsələləri&quot; (2001), &quot;Heydər Əliyev və Azərbaycan&quot; (2004), &quot;Azərbaycanşünaslığın əsasları&quot; (2005; 2013), &quot;Atatürkün Azərbaycan siyasəti&quot; (2008), &quot;Azərbaycan xalqının tarixi və tərcümeyi-halı&quot; (2012), ADA Universitetində oxuduğu mühazirələr əsasında nəşr olunmuş &quot;Azərbaycanşünaslıq mühazirələri&quot;
(Bakı, 2023,səh. 216) və sair [[kitab]]ları Azərbaycanşünaslığın ədəbi-mədəni və elmi-nəzəri əsaslarını müəyyən edən və dəyərləndirən əhəmiyyətli tədqiqatlardır. Nizami Cəfərov [[elm]]i fikirdə ümumtürk mənşəli [[Azərbaycançılıq]] [[ideologiya]]sının və nəzəri əsaslara malik [[Azərbaycanşünaslıq]] təliminin əsas tədqiqatçılarından biridir.


[[Metafizika (jurnal)|&quot;METAFİZİKA&quot; beynəlxalq fəlsəfi və fənlərarası araşdırmalar jurnalının]] 14-cü sayından jurnalın &quot;Filologiya və Pedaqogika&quot; üzrə redaksiya heyətinin üzvüdür.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=“Metafizika” jurnalının redaksiya heyətinin üzvləri |url=http://metafizikajurnali.az/az/redaksiya-heyetinin-uzvleri/5 |access-date=2022-01-01 |archive-date=2022-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312061536/http://metafizikajurnali.az/az/redaksiya-heyetinin-uzvleri/5 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Sayı 500-dən çox olan elmi əsərlərin, o cümlədən monoqrafiyanın müəllifidir.

Rus, ingilis və fars dillərini bilir.

== Filmoqrafiya ==
# [[Susmuş vicdan (film, 2010)]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Vikilər}}
{{Xarici keçidlər}}
{{Azərbaycan Milli Məclisinin V çağırış deputatları}}

[[Kateqoriya:AMEA-nın həqiqi üzvləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan ədəbiyyatşünasları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı ədəbiyyatşünaslar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan türkoloqları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı türkoloqlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin II çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin III çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin IV çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin V çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin VI çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin Mədəniyyət Komitəsinin sədrləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan filoloqları]]</text>
      <sha1>aokf8r0c1zna7f4l0i3k393lkyio2g2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042042</id>
      <parentid>9042038</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T05:35:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45504-28</username>
        <id>353287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9042042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12819" sha1="dyj79fztjkmlrqz67ugfli7nfcncj2i" xml:space="preserve">{{digər məna}}
{{Vəzifəli şəxs
 |mükafatları = {{Azərbaycan Respublikasının əməkdar elm xadimi|2000}}&lt;br&gt;{{&quot;Şöhrət&quot; ordeni (Azərbaycan)|2019}} {{&quot;Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Azərbaycan Polisinin 100 illiyi (1918-2018)&quot; yubiley medalı|2018}}
}}
'''Nizami Qulu oğlu Cəfərov''' ({{DVTY}}) — [[Azərbaycanda Atatürk Mərkəzi]]nin direktoru, Bakı Dövlət Universitetinin Ümumi dilçilik kafedrasının müdiri ,filologiya elmləri doktoru , professor , əməkdar elm xadimi, AMEA-nın həqiqi üzvü &lt;ref&gt;{{Cite web |title=AMEA-nın həqiqi və müxbir üzvlüyünə keçirilən seçkilərin nəticələri açıqlanıb |url=http://www.science.gov.az/news/open/5580 |access-date=2017-05-02 |archive-date=2020-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028213805/http://www.science.gov.az/news/open/5580 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ,AAK -ın Rəyasət Heyətinin üzvü ,Mədəniyyət Nazirliyi yanında İctimai Şuranın Sədri ,&quot;ADA&quot; Universitetinin professoru
&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/az/2011/11/17/V%C6%8FZ%C4%B0F%C6%8FL%C4%B0-KAFEDRA-M%C3%9CD%C4%B0RL%C6%8FR%C4%B0-010013813c00.html VƏZİFƏLİ KAFEDRA MÜDİRLƏRİ] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160826133312/http://www.mediaforum.az/az/2011/11/17/V%C6%8FZ%C4%B0F%C6%8FL%C4%B0-KAFEDRA-M%C3%9CD%C4%B0RL%C6%8FR%C4%B0-010013813c00.html |date=2016-08-26 }} {{ref-az}}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==
Nizami Cəfərov 1959-cu 21 sentyabrda [[Ağstafa rayonu]]nun [[Zəlimxan]] kəndində anadan olmuşdur. Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

1985-ci ildən Azərbaycan EA-nın Nəsimi adına [[Dilçilik İnstitutu]]nun elmi işçisi olmuşdur. 1987-ci ildən &quot;Ədəbiyyat və incəsənət&quot; qəzetinin şöbə müdiri, 1991-ci ildən [[Bakı Dövlət Universiteti]]nin Türkologiya kafedrasının müəllimi, professoru, Filologiya fakültəsinin dekanı(1994–2001) vəzifələrində çalışmışdır. Bakı Dövlət Universitetinin Ümumi dilçilik kafedrasının müdiri (2001–2015)olub. 2019-cu ildən  Bakı Dövlət Universitetinin Ümumi dilçilik kafedrasının müdiridir. 2022-ci ildən ADA
Universitetində &quot;Azərbaycançılıq&quot; kursunu tədris edir. 
Nizami Cəfərov Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Elmi-Metodik Şurası &quot;Azərbaycan dili və ədəbiyyatı&quot; bölməsinin üzvü kimi orta ümumtəhsil məktəbləri üçün Azərbaycan dili proqramlarının, dərsliklərinin hazırlanmasında iştirak etmişdir.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü seçilmişdir.

1995–1996-cı illərdə Azərbaycan Respublikası Ali Attestasiya Komisiyasının (AAK) filologiya elmləri üzrə Ekspert Şurasının üzvü, 1997-ci ildə isə AAK Dilçilik üzrə ixtisaslaşmış Doktorluq Şurasının üzvü olmuşdur. Elə bu il Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Elmi-Metodik Şurası &quot;Azərbaycan dili və ədəbiyyatı&quot; bölməsinin sədri təyin olunmuşdur.

1998-ci ildə AAK Dilçilik üzrə ixtisaslaşmış Doktorluq Şurasının sədri seçilmişdir.

Nizami Cəfərov 1999-cu ildə Filologiya fakültəsində &quot;Dədə Qorqud&quot; elmi-tədqiqat laborotoriyasını yaradaraq onun müdiri təyin olunmuşdur.

2003-cü ildə AAK-ın filologiya elmləri üzrə Ekspert Şurasının sədri təyin edilmişdir.

2004-cü ildə Azərbaycan &quot;Bilik&quot; Maarifçilik Cəmiyyətinin qərarı ilə &quot;Yusif Məmmədəliyev adına medal&quot;la təltif edilmişdir.

Cəfərov Nizami Qulu oğlu elmi nəticələrinə və təhsil quruculuğuna görə 11 fevral 2000-ci ildə Azərbaycan Respublikasının &quot;Əməkdar elm xadimi&quot; fəxri adına layiq görülmüşdür.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Məhəmməd Əmin Rəsulzadə adına Bakı Dövlət Universiteti müəllimlərinə fəxri adların verilməsi haqqında  AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN FƏRMANI|url=http://e-qanun.az/framework/18549|website=https://e-qanun.az|accessdate=27 fevral 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160227070958/http://e-qanun.az/framework/89|archivedate=27 fevral 2016|language=azərb.|date=11 fevral 2000}}&lt;/ref&gt;.

20 sentyabr 2019-cu ildə Azərbaycan Respublikasının ictimai-siyasi həyatında fəal iştirakına və elmin inkişafında xidmətlərinə görə ölkə başçısı tərəfindən &quot;Şöhrət&quot; ordeni ilə təltif edilib.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=N. Q. Cəfərovun &quot;Şöhrət&quot; ordeni ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |url=http://president.az/articles/34259 |access-date=2019-09-24 |archive-date=2020-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923135116/https://president.az/articles/34259 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

O, 1993-cü ilədək [[Müsavat Partiyası]]nın üzvü olmuşdur, hakimiyyət dəyişikliyindən sonra isə [[Yeni Azərbaycan Partiyası]]nın üzvü olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=İsa Qəmbəri tərk edən tanınmışlar - Araşdırma |url=https://www.aznews.az/news/siyaset/66527.html |access-date=2023-04-10 |archive-date=2023-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410082542/https://www.aznews.az/news/siyaset/66527.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası (II (2000-ci il), III (2005-ci il), IV çağırış (2010-cu il), V çağırış (2015-ci il) və VI çağırış (2020-ci il) Milli Məclisinin deputatıdır. Parlamentin Mədəniyyət Komitəsinin sədri (2005–2015)olub. Azərbaycan-Türkiyə parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupunun rəhbəri olub. Azərbaycan-Qazaxıstan, Azərbaycan-Qırğızıstan, Azərbaycan-Küveyt parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qruplarının üzvüdür.

Evlidir, 2 övladı var.

== Yaradıcılığı ==
Tədqiqatları Azərbaycan dili tarixi, ümumi türkologiya, Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, Azərbaycan türkcəsinin milliləşməsi və Azərbaycanşünaslığın əsasları və inkişafı tarixinə, qədim türk və türk xalqları ədəbiyyatı tarixi və müasir ədəbi proseslə bağlı problemlərə həsr olunmuşdur.

Akademik Nizami Cəfərov üçün türkologiya geniş anlayış olub, yalnız dilçilik sahəsi ilə məhdudlaşmayaraq, eyni dərəcədə də ümumtürk ədəbiyyatı və mədəniyyəti anlayışlarını da özündə cəmləşdirir. Nizami Cəfərovun simasında dilçi-türkoloqla ədəbiyyatçı-türkoloq və kulturoloq vahid bir sistemdə birləşir. Nizami Cəfərovun hazırlayıb çap etdirdiyi dördcildlik &quot;Türk xalqları ədəbiyyatı&quot; geniş mənada [[türkologiya]] elminə sanballı xidmətdir. O, ilk dəfə olaraq Azərbaycanda türk xalqları ədəbiyyatının çoxcildlik elmi salnaməsini yaratmışdır.

Ümumi dilçilik istiqamətində Nizami Cəfərov yeni bir masştab müəyyənləşdirir. İlk növbədə klassik ümumi dilçilik modeli N. Cəfərov tərəfindən modernləşdirilir. Onun Bakı Dövlət Universitetində oxuduğu mühazirələr əsasında yazdığı &quot;Ümumi dilçilik&quot; dərsliyində (Bakı, 2020,&quot;Təhsil&quot;nəş., səh. 144 ;ikinci nəşr, Bakı, 2023,&quot;Təhsil nəş., səh. 216)bilavasitə ilk mənbələr-dilçilik klassiklərinin əsərləri əsasında dil haqqındakı elmin predmeti, tarixi, tədqiqat metodları, dilin mahiyyəti, eləcə də daxili, yaxud sinxron, xarici, yaxud diaxron və multidissiplinar dilçilik məsələləri şərh olunur. &quot;Multidissiplinar dilçilik&quot; dərs vəsaitində isə multidissiplinar dilçiliyin ən populyar sahə və ya istiqamətlərindən bəhs edən beş oçerk (etnolinqvistika, sosiolinqvistika, psixolinqvistika, praqmalinqvistika, linqvokulturologiya) verilir. Müasir dilçiliyin banisi, məşhur İsveçrə dilçisi Ferdinand de Sössürün &quot;Ümumi dilçilik kursu&quot; N. Cəfərov tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilib nəşr olunur(2003,2018). Bir sıra dilçilik klassiklərinin, eləcə də ümumi dilçiyin banisi Vilhelm fon Humboldtun irsinin müəyyən hissəsi N. Cəfərov tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilib nəşr edilir (Vilhelm fon Humboldt :məqalələr və fraqmentlər, 2019).

Məşhur Danimarka dilçisi Lui Yelmslevin &quot;Linqvistik nəzəriyyənin əsasları&quot; kitabı N. Cəfərovun Azərbaycan dilinə tərcüməsi və  ön sözü ilə nəşr olunur (Azərbaycan Tərcümə Mərkəzi, Bakı, 2024).

Nizami Cəfərovun müxtəlif illərdə [[Nizami Gəncəvi]], [[İmadəddin Nəsimi]], [[Məhəmməd Füzuli]], [[Molla Pənah Vaqif]], [[Aşıq Ələsgər]], [[Səməd Vurğun]], [[Bəxtiyar Vahabzadə]], [[İsmayıl Şıxlı]], [[Anar]], [[Elçin Əfəndiyev]], [[İsa Muğanna]], [[Nəriman Həsənzadə]], [[Gülhüseyn Hüseynoğlu]], [[Vaqif Səmədoğlu]], [[Zəlimxan Yaqub]], [[Afaq Məsud]] və başqaları haqqında yazdığı çoxsaylı [[kitab]]lar və məqalələr yüksək səviyyəli professional ədəbiyyatşünaslıq əsərləridir. O, eyni zamanda, orta ümumtəhsil [[məktəb]]ləri üçün [[Azərbaycan dili]] ilə yanaşı, [[ədəbiyyat]] üzrə də uzunömürlü dərsliklərin müəllifidir. [[Ədəbiyyat]]ın mahiyyəti — ədəbiyyat tarixinin dövrləşdirilməsi, klassik şeirin poetikası, [[aşıq]] [[poeziya]]sının inkişafı, [[ədəbi tənqid]]in imkanları və iddiaları, &quot;altmışıncıların&quot; ədəbi simaları və problemləri haqqındakı tədqiqatları, yaxud ayrı-ayrı yazıçılarla əlaqədar portret-oçerk səviyyəsində təqdimatları Nizami Cəfərovun [[ədəbiyyat]] məsələlərinə, ədəbi prosesə dərindən bələd olduğunu, bir çox hallarda istiqamət verdiyini əyani surətdə göstərir. Nizami Cəfərov [[Azərbaycan]] [[ədəbiyyatşünaslıq]] [[elm]]ində &quot;Kitabi-Dədə Qorqud&quot; dastanlarındakı &quot;eposdan kitaba&quot; doğru ədəbi proseslərin əsasında bu möhtəşəm oğuznamədən həm də ortaq ümumtürk və daha çox [[Azərbaycan]] yazılı [[ədəbiyyat]]ının başlanğıc dövrünün ədəbi abidəsi qismində söz açmaq təşəbbüsünü irəli sürmüşdür.

Akademik Nizami Cəfərov ölkəmizdə &quot;Azərbaycanşünaslığın əsasları&quot;nın yaradılmasına öz töhfələrini vermiş mütəfəkkir [[elm]] xadimidir. Müxtəlif illərdə çap edilmiş &quot;Azərbaycan mədəniyyəti məsələləri&quot; (2000), &quot;Azərbaycanşünaslığa giriş&quot; (2001), &quot;Azərbaycanlılar: etnokulturoloji birliyin siyasi-kulturoloji əsasları&quot; (2001), &quot;Azərbaycan: Dil, Ədəbiyyat və Mədəniyyət&quot; (2001), &quot;Azərbaycanşünaslıq məsələləri&quot; (2001), &quot;Heydər Əliyev və Azərbaycan&quot; (2004), &quot;Azərbaycanşünaslığın əsasları&quot; (2005; 2013), &quot;Atatürkün Azərbaycan siyasəti&quot; (2008), &quot;Azərbaycan xalqının tarixi və tərcümeyi-halı&quot; (2012), ADA Universitetində oxuduğu mühazirələr əsasında nəşr olunmuş &quot;Azərbaycanşünaslıq mühazirələri&quot;
(Bakı, 2023,səh. 216) və sair [[kitab]]ları Azərbaycanşünaslığın ədəbi-mədəni və elmi-nəzəri əsaslarını müəyyən edən və dəyərləndirən əhəmiyyətli tədqiqatlardır. Nizami Cəfərov [[elm]]i fikirdə ümumtürk mənşəli [[Azərbaycançılıq]] [[ideologiya]]sının və nəzəri əsaslara malik [[Azərbaycanşünaslıq]] təliminin əsas tədqiqatçılarından biridir.


[[Metafizika (jurnal)|&quot;METAFİZİKA&quot; beynəlxalq fəlsəfi və fənlərarası araşdırmalar jurnalının]] 14-cü sayından jurnalın &quot;Filologiya və Pedaqogika&quot; üzrə redaksiya heyətinin üzvüdür.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=“Metafizika” jurnalının redaksiya heyətinin üzvləri |url=http://metafizikajurnali.az/az/redaksiya-heyetinin-uzvleri/5 |access-date=2022-01-01 |archive-date=2022-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312061536/http://metafizikajurnali.az/az/redaksiya-heyetinin-uzvleri/5 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Sayı 500-dən çox olan elmi əsərlərin, o cümlədən monoqrafiyanın müəllifidir.

Rus, ingilis və fars dillərini bilir.

== Filmoqrafiya ==
# [[Susmuş vicdan (film, 2010)]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Vikilər}}
{{Xarici keçidlər}}
{{Azərbaycan Milli Məclisinin V çağırış deputatları}}

[[Kateqoriya:AMEA-nın həqiqi üzvləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan ədəbiyyatşünasları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı ədəbiyyatşünaslar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan türkoloqları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı türkoloqlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin II çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin III çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin IV çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin V çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin VI çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin Mədəniyyət Komitəsinin sədrləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan filoloqları]]</text>
      <sha1>dyj79fztjkmlrqz67ugfli7nfcncj2i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042043</id>
      <parentid>9042042</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T05:37:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45504-28</username>
        <id>353287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9042043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12818" sha1="tfe1l9qa6wkjqptszu8eg9p1gk8xp7g" xml:space="preserve">{{digər məna}}
{{Vəzifəli şəxs
 |mükafatları = {{Azərbaycan Respublikasının əməkdar elm xadimi|2000}}&lt;br&gt;{{&quot;Şöhrət&quot; ordeni (Azərbaycan)|2019}} {{&quot;Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Azərbaycan Polisinin 100 illiyi (1918-2018)&quot; yubiley medalı|2018}}
}}
'''Nizami Qulu oğlu Cəfərov''' ({{DVTY}}) — [[Azərbaycanda Atatürk Mərkəzi]]nin direktoru, Bakı Dövlət Universitetinin Ümumi dilçilik kafedrasının müdiri ,filologiya elmləri doktoru , professor , əməkdar elm xadimi, AMEA-nın həqiqi üzvü &lt;ref&gt;{{Cite web |title=AMEA-nın həqiqi və müxbir üzvlüyünə keçirilən seçkilərin nəticələri açıqlanıb |url=http://www.science.gov.az/news/open/5580 |access-date=2017-05-02 |archive-date=2020-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028213805/http://www.science.gov.az/news/open/5580 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;,AAK -ın Rəyasət Heyətinin üzvü, Mədəniyyət Nazirliyi yanında İctimai Şuranın sədri ,&quot;ADA&quot; Universitetinin professoru
&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/az/2011/11/17/V%C6%8FZ%C4%B0F%C6%8FL%C4%B0-KAFEDRA-M%C3%9CD%C4%B0RL%C6%8FR%C4%B0-010013813c00.html VƏZİFƏLİ KAFEDRA MÜDİRLƏRİ] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160826133312/http://www.mediaforum.az/az/2011/11/17/V%C6%8FZ%C4%B0F%C6%8FL%C4%B0-KAFEDRA-M%C3%9CD%C4%B0RL%C6%8FR%C4%B0-010013813c00.html |date=2016-08-26 }} {{ref-az}}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==
Nizami Cəfərov 1959-cu 21 sentyabrda [[Ağstafa rayonu]]nun [[Zəlimxan]] kəndində anadan olmuşdur. Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

1985-ci ildən Azərbaycan EA-nın Nəsimi adına [[Dilçilik İnstitutu]]nun elmi işçisi olmuşdur. 1987-ci ildən &quot;Ədəbiyyat və incəsənət&quot; qəzetinin şöbə müdiri, 1991-ci ildən [[Bakı Dövlət Universiteti]]nin Türkologiya kafedrasının müəllimi, professoru, Filologiya fakültəsinin dekanı(1994–2001) vəzifələrində çalışmışdır. Bakı Dövlət Universitetinin Ümumi dilçilik kafedrasının müdiri (2001–2015)olub. 2019-cu ildən  Bakı Dövlət Universitetinin Ümumi dilçilik kafedrasının müdiridir. 2022-ci ildən ADA
Universitetində &quot;Azərbaycançılıq&quot; kursunu tədris edir. 
Nizami Cəfərov Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Elmi-Metodik Şurası &quot;Azərbaycan dili və ədəbiyyatı&quot; bölməsinin üzvü kimi orta ümumtəhsil məktəbləri üçün Azərbaycan dili proqramlarının, dərsliklərinin hazırlanmasında iştirak etmişdir.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü seçilmişdir.

1995–1996-cı illərdə Azərbaycan Respublikası Ali Attestasiya Komisiyasının (AAK) filologiya elmləri üzrə Ekspert Şurasının üzvü, 1997-ci ildə isə AAK Dilçilik üzrə ixtisaslaşmış Doktorluq Şurasının üzvü olmuşdur. Elə bu il Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Elmi-Metodik Şurası &quot;Azərbaycan dili və ədəbiyyatı&quot; bölməsinin sədri təyin olunmuşdur.

1998-ci ildə AAK Dilçilik üzrə ixtisaslaşmış Doktorluq Şurasının sədri seçilmişdir.

Nizami Cəfərov 1999-cu ildə Filologiya fakültəsində &quot;Dədə Qorqud&quot; elmi-tədqiqat laborotoriyasını yaradaraq onun müdiri təyin olunmuşdur.

2003-cü ildə AAK-ın filologiya elmləri üzrə Ekspert Şurasının sədri təyin edilmişdir.

2004-cü ildə Azərbaycan &quot;Bilik&quot; Maarifçilik Cəmiyyətinin qərarı ilə &quot;Yusif Məmmədəliyev adına medal&quot;la təltif edilmişdir.

Cəfərov Nizami Qulu oğlu elmi nəticələrinə və təhsil quruculuğuna görə 11 fevral 2000-ci ildə Azərbaycan Respublikasının &quot;Əməkdar elm xadimi&quot; fəxri adına layiq görülmüşdür.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Məhəmməd Əmin Rəsulzadə adına Bakı Dövlət Universiteti müəllimlərinə fəxri adların verilməsi haqqında  AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN FƏRMANI|url=http://e-qanun.az/framework/18549|website=https://e-qanun.az|accessdate=27 fevral 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160227070958/http://e-qanun.az/framework/89|archivedate=27 fevral 2016|language=azərb.|date=11 fevral 2000}}&lt;/ref&gt;.

20 sentyabr 2019-cu ildə Azərbaycan Respublikasının ictimai-siyasi həyatında fəal iştirakına və elmin inkişafında xidmətlərinə görə ölkə başçısı tərəfindən &quot;Şöhrət&quot; ordeni ilə təltif edilib.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=N. Q. Cəfərovun &quot;Şöhrət&quot; ordeni ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |url=http://president.az/articles/34259 |access-date=2019-09-24 |archive-date=2020-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923135116/https://president.az/articles/34259 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

O, 1993-cü ilədək [[Müsavat Partiyası]]nın üzvü olmuşdur, hakimiyyət dəyişikliyindən sonra isə [[Yeni Azərbaycan Partiyası]]nın üzvü olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=İsa Qəmbəri tərk edən tanınmışlar - Araşdırma |url=https://www.aznews.az/news/siyaset/66527.html |access-date=2023-04-10 |archive-date=2023-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410082542/https://www.aznews.az/news/siyaset/66527.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası (II (2000-ci il), III (2005-ci il), IV çağırış (2010-cu il), V çağırış (2015-ci il) və VI çağırış (2020-ci il) Milli Məclisinin deputatıdır. Parlamentin Mədəniyyət Komitəsinin sədri (2005–2015)olub. Azərbaycan-Türkiyə parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupunun rəhbəri olub. Azərbaycan-Qazaxıstan, Azərbaycan-Qırğızıstan, Azərbaycan-Küveyt parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qruplarının üzvüdür.

Evlidir, 2 övladı var.

== Yaradıcılığı ==
Tədqiqatları Azərbaycan dili tarixi, ümumi türkologiya, Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, Azərbaycan türkcəsinin milliləşməsi və Azərbaycanşünaslığın əsasları və inkişafı tarixinə, qədim türk və türk xalqları ədəbiyyatı tarixi və müasir ədəbi proseslə bağlı problemlərə həsr olunmuşdur.

Akademik Nizami Cəfərov üçün türkologiya geniş anlayış olub, yalnız dilçilik sahəsi ilə məhdudlaşmayaraq, eyni dərəcədə də ümumtürk ədəbiyyatı və mədəniyyəti anlayışlarını da özündə cəmləşdirir. Nizami Cəfərovun simasında dilçi-türkoloqla ədəbiyyatçı-türkoloq və kulturoloq vahid bir sistemdə birləşir. Nizami Cəfərovun hazırlayıb çap etdirdiyi dördcildlik &quot;Türk xalqları ədəbiyyatı&quot; geniş mənada [[türkologiya]] elminə sanballı xidmətdir. O, ilk dəfə olaraq Azərbaycanda türk xalqları ədəbiyyatının çoxcildlik elmi salnaməsini yaratmışdır.

Ümumi dilçilik istiqamətində Nizami Cəfərov yeni bir masştab müəyyənləşdirir. İlk növbədə klassik ümumi dilçilik modeli N. Cəfərov tərəfindən modernləşdirilir. Onun Bakı Dövlət Universitetində oxuduğu mühazirələr əsasında yazdığı &quot;Ümumi dilçilik&quot; dərsliyində (Bakı, 2020,&quot;Təhsil&quot;nəş., səh. 144 ;ikinci nəşr, Bakı, 2023,&quot;Təhsil nəş., səh. 216)bilavasitə ilk mənbələr-dilçilik klassiklərinin əsərləri əsasında dil haqqındakı elmin predmeti, tarixi, tədqiqat metodları, dilin mahiyyəti, eləcə də daxili, yaxud sinxron, xarici, yaxud diaxron və multidissiplinar dilçilik məsələləri şərh olunur. &quot;Multidissiplinar dilçilik&quot; dərs vəsaitində isə multidissiplinar dilçiliyin ən populyar sahə və ya istiqamətlərindən bəhs edən beş oçerk (etnolinqvistika, sosiolinqvistika, psixolinqvistika, praqmalinqvistika, linqvokulturologiya) verilir. Müasir dilçiliyin banisi, məşhur İsveçrə dilçisi Ferdinand de Sössürün &quot;Ümumi dilçilik kursu&quot; N. Cəfərov tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilib nəşr olunur(2003,2018). Bir sıra dilçilik klassiklərinin, eləcə də ümumi dilçiyin banisi Vilhelm fon Humboldtun irsinin müəyyən hissəsi N. Cəfərov tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilib nəşr edilir (Vilhelm fon Humboldt :məqalələr və fraqmentlər, 2019).

Məşhur Danimarka dilçisi Lui Yelmslevin &quot;Linqvistik nəzəriyyənin əsasları&quot; kitabı N. Cəfərovun Azərbaycan dilinə tərcüməsi və  ön sözü ilə nəşr olunur (Azərbaycan Tərcümə Mərkəzi, Bakı, 2024).

Nizami Cəfərovun müxtəlif illərdə [[Nizami Gəncəvi]], [[İmadəddin Nəsimi]], [[Məhəmməd Füzuli]], [[Molla Pənah Vaqif]], [[Aşıq Ələsgər]], [[Səməd Vurğun]], [[Bəxtiyar Vahabzadə]], [[İsmayıl Şıxlı]], [[Anar]], [[Elçin Əfəndiyev]], [[İsa Muğanna]], [[Nəriman Həsənzadə]], [[Gülhüseyn Hüseynoğlu]], [[Vaqif Səmədoğlu]], [[Zəlimxan Yaqub]], [[Afaq Məsud]] və başqaları haqqında yazdığı çoxsaylı [[kitab]]lar və məqalələr yüksək səviyyəli professional ədəbiyyatşünaslıq əsərləridir. O, eyni zamanda, orta ümumtəhsil [[məktəb]]ləri üçün [[Azərbaycan dili]] ilə yanaşı, [[ədəbiyyat]] üzrə də uzunömürlü dərsliklərin müəllifidir. [[Ədəbiyyat]]ın mahiyyəti — ədəbiyyat tarixinin dövrləşdirilməsi, klassik şeirin poetikası, [[aşıq]] [[poeziya]]sının inkişafı, [[ədəbi tənqid]]in imkanları və iddiaları, &quot;altmışıncıların&quot; ədəbi simaları və problemləri haqqındakı tədqiqatları, yaxud ayrı-ayrı yazıçılarla əlaqədar portret-oçerk səviyyəsində təqdimatları Nizami Cəfərovun [[ədəbiyyat]] məsələlərinə, ədəbi prosesə dərindən bələd olduğunu, bir çox hallarda istiqamət verdiyini əyani surətdə göstərir. Nizami Cəfərov [[Azərbaycan]] [[ədəbiyyatşünaslıq]] [[elm]]ində &quot;Kitabi-Dədə Qorqud&quot; dastanlarındakı &quot;eposdan kitaba&quot; doğru ədəbi proseslərin əsasında bu möhtəşəm oğuznamədən həm də ortaq ümumtürk və daha çox [[Azərbaycan]] yazılı [[ədəbiyyat]]ının başlanğıc dövrünün ədəbi abidəsi qismində söz açmaq təşəbbüsünü irəli sürmüşdür.

Akademik Nizami Cəfərov ölkəmizdə &quot;Azərbaycanşünaslığın əsasları&quot;nın yaradılmasına öz töhfələrini vermiş mütəfəkkir [[elm]] xadimidir. Müxtəlif illərdə çap edilmiş &quot;Azərbaycan mədəniyyəti məsələləri&quot; (2000), &quot;Azərbaycanşünaslığa giriş&quot; (2001), &quot;Azərbaycanlılar: etnokulturoloji birliyin siyasi-kulturoloji əsasları&quot; (2001), &quot;Azərbaycan: Dil, Ədəbiyyat və Mədəniyyət&quot; (2001), &quot;Azərbaycanşünaslıq məsələləri&quot; (2001), &quot;Heydər Əliyev və Azərbaycan&quot; (2004), &quot;Azərbaycanşünaslığın əsasları&quot; (2005; 2013), &quot;Atatürkün Azərbaycan siyasəti&quot; (2008), &quot;Azərbaycan xalqının tarixi və tərcümeyi-halı&quot; (2012), ADA Universitetində oxuduğu mühazirələr əsasında nəşr olunmuş &quot;Azərbaycanşünaslıq mühazirələri&quot;
(Bakı, 2023,səh. 216) və sair [[kitab]]ları Azərbaycanşünaslığın ədəbi-mədəni və elmi-nəzəri əsaslarını müəyyən edən və dəyərləndirən əhəmiyyətli tədqiqatlardır. Nizami Cəfərov [[elm]]i fikirdə ümumtürk mənşəli [[Azərbaycançılıq]] [[ideologiya]]sının və nəzəri əsaslara malik [[Azərbaycanşünaslıq]] təliminin əsas tədqiqatçılarından biridir.


[[Metafizika (jurnal)|&quot;METAFİZİKA&quot; beynəlxalq fəlsəfi və fənlərarası araşdırmalar jurnalının]] 14-cü sayından jurnalın &quot;Filologiya və Pedaqogika&quot; üzrə redaksiya heyətinin üzvüdür.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=“Metafizika” jurnalının redaksiya heyətinin üzvləri |url=http://metafizikajurnali.az/az/redaksiya-heyetinin-uzvleri/5 |access-date=2022-01-01 |archive-date=2022-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312061536/http://metafizikajurnali.az/az/redaksiya-heyetinin-uzvleri/5 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Sayı 500-dən çox olan elmi əsərlərin, o cümlədən monoqrafiyanın müəllifidir.

Rus, ingilis və fars dillərini bilir.

== Filmoqrafiya ==
# [[Susmuş vicdan (film, 2010)]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Vikilər}}
{{Xarici keçidlər}}
{{Azərbaycan Milli Məclisinin V çağırış deputatları}}

[[Kateqoriya:AMEA-nın həqiqi üzvləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan ədəbiyyatşünasları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı ədəbiyyatşünaslar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan türkoloqları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı türkoloqlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin II çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin III çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin IV çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin V çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin VI çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin Mədəniyyət Komitəsinin sədrləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan filoloqları]]</text>
      <sha1>tfe1l9qa6wkjqptszu8eg9p1gk8xp7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pərvanə Qurbanova</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34654</id>
    <revision>
      <id>9041957</id>
      <parentid>8880252</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T02:34:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11000" sha1="go4cpp2gvs9rakjxmopg0kdmcex2t68" xml:space="preserve">{{Kino sənətçisi
 |adı             = Pərvanə Quranova
 |orijinal adı    = Pərvanə Yaqub qızı Qurbanova
 |digər adları    = 
 |şəkil           = 
 |şəklin ölçüsü   = 
 |şəklin izahı    = 
 |fəaliyyəti      = 
 |ilk adı         = 
 |ləqəbi          = 
 |doğum tarixi    = 2.4.1965
 |doğum yeri      = 
 |vəfat tarixi    = 
 |vəfat yeri      = 
 |vəfat səbəbi    = 
 |dəfn yeri       = 
 |vətəndaşlığı    = {{SSRİ}}→&lt;br/&gt;{{AZE}}
 |milliyyəti      = [[azərbaycanlı]]
 |boyu            = 
 |çəkisi          = 
 |həyat yoldaşı   = 
 |uşağı           = 
 |partnyoru       = 
 |atası           = 
 |anası           = 
 |peşəsi          = 
 |fəaliyyət illəri= [[1981]]-ci ildən bu günə kimi
 |istiqaməti      = 
 |tanınır         = 
 |təhsili         = 
 |üzvlüyü         = 
 |teatr           = 
 |mükafatları     = {{Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti|1992}}
{{Azərbaycan Respublikasının xalq artisti|2000}} {{&quot;Qızıl Dərviş&quot; mükafatı}}
 |imdb_id         = 
 |imzası          = 
 |imzanın eni     = 
 |imzanın izahı   = 
 |saytı           = [http://gence-teatr.com/?secim=yh gence-teatr.com]
 |vikimənbə       = 
 |vikianbar       = 
}}

'''Pərvanə Yaqub qızı Qurbanova''' ([[2 aprel]] [[1965]]) — [[azərbaycanlı]] teatr və kino aktrisası, [[Gəncə Dövlət Dram Teatrı]]nın aparıcı aktrisası, [[Azərbaycan Respublikasının xalq artisti]] (2000).

==Həyatı==
[[2 aprel]] [[1965]]-ci ildə anadan olmuşdur. 1981-ci ildə Gəncə Dövlət Dram teatrında fəaliyyətə başlamışdır. Bu illər ərzində aşağıdakı rolları oynamışdır:
*Maral “Maral” ([[Cəfər Cabbarlı]])
*Firəngiz  “Oqtay Eloğlu” ([[Cəfər Cabbarlı]])
*Sevinc  “Sənsiz”([[Şıxəli Qurbanov]])
*İncixanım “Atabəylər” ([[Nəriman Həsənzadə]])
*Əfsanə   “İtkin gəlin” ([[Əlibala Hacızadə]])
*Narınc   “Yandırılmış adam”([[Əlibala Hacızadə]])
*Aqasiya “Odu atma, Promitey”(M.Kərim)
*Nazan    “Yad qız”(Orhan Kemal)
*Gülqönçə  “Cavad xan”([[Nüşabə Məmmədova]])
*Ülviyyə   “Unutmaq İstəyirəm” ([[Nüşabə Məmmədova]])
*Şahnaz    “Mahnı dağlarda qaldı” ([[İlyas Əfəndiyev]])
*Gənc qadın “Qana-qan”(Bukovça) 
*Həcər xanım  “Eşq və İntiqam”([[Süleyman Sani Axundov]]) 
*Qadəm   “Qatil”([[Elçin Əfəndiyev]])
*Firuzə “Ölüm hökmü”([[Elçin Əfəndiyev]])
*Həvva    “Varlı qadın” ([[Elçin Əfəndiyev]])
*Qətibə “Şeyx Nizami”(Oqtay Altunbay) 
*Qızılgül “Balaca şahzadə”(Antuan de Sent-Ekzüperi) 
*Şəhrəbanu “Müsyo Jordan və dərviş Məstəli şah”([[Mirzə Fətəli Axundov]]) 
*Pırpız Sona “Dəli yığıncağı”([[Mirzə Cəlil]])
*Bəyim xanım &quot;Cavad xan&quot;

1990-cı ildən hal hazıra kimi Gəncə Dövlət Nizami Poeziya teatrında işləyir, və aşağıdakı rolların ifaçısıdır:

“Xeyir və Şər”də Kürd qızı, “Məhəbəət əfsanəsi”ndə Şirin, “Bəhram şah”da Afaq, “Məhəbbətin qənimi”ndə Sədaqət və s.

Pərvanə Qurbanovanın Milli kino sahəsində də xidmətləri az olmamışdır. Bunlardan &quot;Xocalı faciəsi&quot; haqqında çəkilən &quot;Haray&quot; filmində baş rolda, E. Əfəndiyevin &quot;Sarı gəlin&quot; filmində əsas rollardan birinə, &quot;Pərvanələrin rəqsi&quot; serialında Yaqut xanım roluna çəkilmişdir.

==Fəxri adlar və mükafatlar ==
Teatr xadimləri ittifaqının üzvüdür, “Qızıl Dərviş” mükafatı laureatı, Azərbaycan Respublikasının xalq artistidir. [[9 may]] [[2012-ci il]]də, [[30 aprel]] [[2014-cü il]]də,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |url=http://president.az/articles/11611 |access-date=2014-04-30 |archive-date=2018-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180407124644/http://president.az/articles/11611 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[6 may]] [[2015-ci il]]də&lt;ref&gt;{{Cite web |title=İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |url=http://president.az/articles/15077 |access-date=2015-09-03 |archive-date=2018-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227155408/https://president.az/articles/15077 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, [[6 may]] [[2016-cı il]]də&lt;ref&gt;{{Cite web |title=İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |url=http://president.az/articles/19705 |access-date=2016-05-06 |archive-date=2017-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170723025318/http://president.az/articles/19705 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, [[1 may]] [[2017-ci il]]də&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://president.az/articles/23481 |title=İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |author=President.Az |date=01.05.2017 |work= |publisher=[http://www.president.az President.az] |accessdate=2017-05-02 |language=az |archive-date=2017-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504110203/http://president.az/articles/23481 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, [[9 may]] [[2018-ci il]]də&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://president.az/articles/28478 |title=İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |author=President.Az |date=09.05.2018 |work= |publisher=[http://www.president.az President.az] |accessdate=2018-05-10 |language=az |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612203151/https://president.az/articles/28478 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, [[10 may]] [[2019]]-cu ildə&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://president.az/articles/33047 |title=İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |author=President.Az |date=10.05.2019 |work= |publisher=[http://www.president.az President.az] |accessdate=2019-05-10 |language=az |archive-date=2019-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190511004551/https://president.az/articles/33047 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, 7 may 2020-ci ildə&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://president.az/articles/37936 |title=İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |author=President.Az |date=07.05.2020 |work= |publisher=[http://www.president.az President.az] |accessdate=2020-05-07 |language=az |archive-date=2020-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918073212/https://president.az/articles/37936 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, 7 may 2021-ci ildə&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://president.az/articles/51397 |title=İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |author=President.Az |date=07.05.2021 |work= |publisher=[http://www.president.az President.az] |accessdate=2021-05-07 |language=az |archive-date=2021-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211113093351/https://president.az/articles/51397 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, 10 may 2022-ci ildə&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://president.az/az/articles/view/55974 |title=İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |author=President.Az |date=10.05.2022 |work= |publisher=[http://www.president.az President.az] |accessdate=2022-05-12 |language=az |archive-date=2022-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510181109/https://president.az/az/articles/view/55974 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, 6 may 2023-cü ildə&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://president.az/az/articles/view/59639 |title=İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |author=President.Az |date=06.05.2023 |work= |publisher=[http://www.president.az President.az] |accessdate=2023-05-08 |language=az |archive-date=2023-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230628160029/https://president.az/az/articles/view/59639 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, 9 may 2024-cü ildə&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://president.az/az/articles/view/65788 |title=İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |author=President.Az |date=09.05.2024 |work= |publisher=[http://www.president.az President.az] |accessdate=2024-05-09 |language=az |archive-date=2024-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240509173532/https://president.az/az/articles/view/65788 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, 8 may 2025-ci ildə&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://president.az/az/articles/view/68753 |title=İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |author=President.Az |date=08.05.2025 |work= |publisher=[http://www.president.az President.az] |accessdate=2025-05-18 |language=az |archive-date=2025-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250509111008/https://president.az/az/articles/view/68753 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; və 7 may 2026-cı ildə&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://president.az/az/articles/view/72321 |title=İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |author=President.Az |date=07.05.2026 |work= |publisher=[http://www.president.az President.az] |accessdate=2026-05-08 |language=az |url-status=live |archive-date=2017-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170723025318/https://president.az/az/articles/view/72321 }}&lt;/ref&gt; Prezident Mükafatına layiq görülmüşdür.

==Filmoqrafiya==
#[[Haray (film, 1993)]]
#[[Acılar bitməz (film, 2009)]](tammetrajlı bədii film)-rol: təcili tibbi yardım həkimi
#[[Cavad xan (film, 2009)]]
#[[Pərvanələrin rəqsi (serial, 2012)]]–Yaqut
#[[Döngələr (teleserial, 2012)]]
#Toy gecəsi (serial, 2013)
# [[28 iyun (film, 2016)]]
#[[Yuxu kimi (teleserial, 2019)]]–Sərvinaz
#[[Köhnə çamadanlar (film, 2022)]]
#Xəyanət(teleserial 2024-2025)– Pərvanə
#Qurd yağı(teleserial 2025)–Nəzakət

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=ABOw_KhQpOI &quot;İyirmi ildən sonra&quot; Türkiyədə]

[[Kateqoriya:Azərbaycan aktrisaları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Respublikasının əməkdar artistləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Respublikasının xalq artistləri]]</text>
      <sha1>go4cpp2gvs9rakjxmopg0kdmcex2t68</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Elza Seyidcahan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39696</id>
    <revision>
      <id>9041958</id>
      <parentid>8470169</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T02:36:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45344-11</username>
        <id>353282</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9041958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22568" sha1="70hihnqtt1bq2967nzqti85gefnw6wa" xml:space="preserve">{{vikiləşdirmək}}
{{mənbə azlığı}}
{{adaş|Elza}}
{{Musiqiçi
| fon rəngi = solo ifaçı
| doğum adı = Əli Eyvazov
| ləqəbi = Seyidcahan
| fəaliyyəti = [[bəstəkar]], [[müğənni]]
| janr = [[caz]]&lt;br&gt;[[pop]]
| mükafatları = {{Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti|2009}}
}}
'''Elza Seyidcahan''' ({{DVTY}}) — Azərbaycanlı bəstəkar, müğənni. I dərəcəli vokalist, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti, [[Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqı|Azərbaycan]] və Qırğızıstan Bəstəkarlar İttifaqlarının üzvü, [[Azərbaycan Yazıçılar Birliyi]]nin üzvü.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://oxu.az/showbiz/749112 |title=Elza Seyidcahan Yazıçılar Birliyinin üzvü oldu - FOTO |access-date=2023-07-08 |archive-date=2023-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708073154/https://oxu.az/showbiz/749112 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==
Qasımova Elza Nuru qızı 7 iyul 1968-ci ildə [[Siyəzən]] şəhərində anadan olmuşdur. 1975-ci ildə Siyəzən şəhəri 1 saylı orta məktəbə daxil olmuş, 1977–1982-ci illərdə Sumqayıt şəhər 17 saylı orta məktəbdə təhsilini davam etdirmişdir. 1982–1987-ci illərdə S. Hacıbəyov adına Orta İxtisas Musiqi məktəbinin nəzəriyyə şöbəsində, 1994–2000-ci illərdə [[Ü.Hacıbəyov adına Bakı Musiqi Akademiyası|Ü. Hacıbəyov]] adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının bəstəkarlıq fakültəsində professor, xalq artisti Arif Məlikovun sinfində təhsil almışdır.

2001-ci ildən R. Behbudov adına Azərbaycan Dövlət Mahnı Teatrında vokalist vəzifəsində çalışır. H. Orucovun &quot;Durnalar qayıdanda&quot;, İ. Əfəndiyev &quot;Sən mənim dayımsan&quot;, Ə. Əylislinin &quot;Bağdada putyovka var&quot;, Q. Moxtarın &quot;Uçuş&quot;, Yuğ Teatrında &quot;Boğazca Fatma&quot;, &quot;Nənənin nağılları&quot; kimi bir sıra teatr və televiziya tamaşalarına, eləcə də H. Əliyevə həsr olunmuş &quot;Mənim şəhərim&quot; bədii filminə musiqilər bəstələmişdir.

2002-ci ildə [[Qırğızıstan]]da keçirilən &quot;Issık-kul-2002&quot; Ümumdünya Müsabiqə Festivalında 1-ci yeri tutmuş, həmin ildə TÜRKSOY-un xüsusi mükafatını almışdır.

2002-ci ildə [[Moskva]]da keçirilən [[Müstəqil Dövlətlər Birliyi|MDB]] dövlətlərarası musiqi festivalının iştirakçısı olmuşdur. 2002-ci ildə Dövlət Mahnı Teatrında caz solo konserti keçirilmişdir. 2002–2008-ci illərdə bir sıra böyük layihələr (&quot;Mən demək istəyirəm ki&quot;, &quot;Tənha&quot;) — kimsəsiz uşaqlar üçün &quot;Ümid&quot; layihəsi və digər onlarla bu cür layihələr həyata keçirib.

2009-cu ildəAzərbaycanın ekologiya, fauna və florasının qorunmasına həsr etdiyi aksiya-konserti, [[Ramazan|Ramazan ayında]]&quot;Bakı-2009, İslam mədəniyyətinin paytaxtı&quot; elan edildiyində &quot;İftar gecəsinin zövqü-səfası&quot; adlı dəstək layihəsini uğurla həyata keçirib. 2010-cu ildə [[Azərbaycan]]da &quot;Ekologiya ili&quot; elan olunanda bu təşəbbüsə qoşularaq respublikanın müxtəlif şəhərlərində — Naxçıvan Muxtar Respublikası, Mingəçevir, Tovuz, Salyan və Xızıda 1200 ağacın əkilməsində iştirak edib və bu münasibətlə Heydər Əliyev adına Respublika Sarayında konsert proqramı ilə böyük şou-konsert verib. 2012-ci ilin yanvar ayında3 gun davam edən &quot;Elza və yeddilər&quot; adlıkonsert-şou proqramı ilə tamaşaçı zövqünü formalaşdıran virtuoz sənətkarların müşayiəti ilə yaddaqalan çıxışlar edib.

2012-ci ildə Azərbaycanda keçirilən &quot;Evrovizion-2012&quot; Beynəlxalq mahnı müsabiqəsinədəstək üçün may ayının 12-də Azərbaycan Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin göstərişi ilə &quot;Iron Rose&quot; adlı konsert proqramı ilə çıxış edib. 2013-cü ildə qadınlar günü münasibətilə Muğam Teatrında &quot;Həyata küsmə&quot; adlı şəhid ailələrinin xanımlarına həsr edilən konsert verib. 2014-cü ildə[[Leyla Əliyeva]]nın təşəbbüsü ilə [[Türkiyə]]nin[[Ankara]] şəhərində[[Xocalı soyqırımı]]nda şəhid olmuş azərbaycanlıların xatirəsinə ucaldılan abidənin açılışında iştirak etmək üçün millət vəkili [[Qənirə Paşayeva]]nın rəhbərlik etdiyi qrupla birlikdə [[Tovuz rayonu]]ndakı N saylı Hərbi hissədən startgötürüb soyqırımla bağlı həqiqətləri beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırmaq üçün [[Gürcüstan]] və [[Türkiyə]] marşrutu üzrə şəhərlərdəerməni qəsbkarlarının Qarabağda törətdiyi cinayətlər haqda insanları məlumatlandırıb.[[Ankara]]da abidənin açılışında [[Xocalı soyqırımı|Xocalı]]nın səsini dünyaya çatdırıb. [[Novruz bayramı]] münasibətilə &quot;İki dövlət, bir millət&quot; devizi altında Elazığ şəhər Firat Universitetində müəllim və tələbə heyəti üçün solo konsert proqramıyla çıxış edib. İki dövlət arasında sülh və dostluq münasibətlərinin inkişafında müstəsna xidmətlərinə görəfəxri fərmanla mükafatlandırılıb.

2014-cü ilin noyabr ayında [[Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqı]]nın 80 illik yubileyinə həsr edilən festivalda dünya şöhrətli bəstəkarların əsərləri ilə yanaşı, müəllifi olduğu &quot;Sevgi&quot; suitasının 4 hissəsi səsləndirilib.2014-cü il dekabrın 24-də [[Leyla Əliyeva]]nın sözlərinə bəslədiyi &quot;İnsanlar&quot; odası dinləyicilərə təqdim edilib. 2014-ü ildə26 ölkənin iştirakı ilə keçirilən &quot;Türkvizion-2014&quot; Beynəlxalq Mahnı Müsabiqəsində Azərbaycanı təmsil edən Elvin Ordubadlı türk şairi Ayşəgül Yılmazın sözlərinə bəstələdiyi &quot;Divlərin yalnızlığı&quot; mahnısı finala çıxaraq, 8-ci yerə layiq görülüb.2014-cü il dekabrın 27-si [[Türkiyə]]də Bəylikdüzü Bələdiyyəsi və İstanbul Avropa Universitetinin dəvətilə solo konsert proqramıyla çıxış edib və mükafatlandırılıb. Fortepiano üçün pyesi əməkdar artist [[Ülviyyə Hacıbəyova]]nın ifasında Azərbaycan Bəstəkarlarının Antologiyasına daxil edilib. İstanbul Türk Ocağınınbaşkanı Dr. Cezmi Bayram tərəfindən İstanbul Türk ocaqlarının 100 illiyi ilə bağlı [[Azərbaycan]]-[[Türkiyə]] kültür gecələrində iştirakı və Türk Ocaqlarının təşkil etdiyi mədəni tədbirlərə verdiyi töhfələrə görə mükafatlandırılıb.

Prezident seçkilərində [[İlham Əliyev]]ə dəstək kampaniyalarının fəal iştirakçısı olub. Bu məqsədlə &quot;Uğura doğru&quot; konsert proqramı ilə [[Bakı]]da və [[Azərbaycan]]ın bir sıra rayonlarındatəbliğat və təşviqat həyata keçirib. Eləcə də &quot;Qadın zorakılığına yox deyək&quot; aksiyasında fəal iştirak edib. İlin sonunda millət vəkili [[Qənirə Paşayeva]]nın təşəbbüsü ilə &quot;Addım-addım Türkiyə&quot; devizi ilə [[Tovuz]]dan [[İstanbul]]adək [[Azərbaycan]] həqiqətlərinintəbliğat kampaniyasında iştirak edərək Girəsun Universitetinin 30 min tələbəsi qarşısında vətəni təbliğ edən konsert proqramıyla çıxış edib. Bolu'da &quot;Koroglu festivalı&quot;nda, Karabükdə Cümhuriyyət Bayramında &quot;Şer şöləni gecəsində iştirak edərək mükafatlar alıb.

Azərbaycanın bölgələrində yaşayan ziyalılarla mütəmadi görüşür, hərbi hissələrdə əsgər və zabitlərin qarşısında çıxış edir. Dəfələrlə hərbi hissə komandanlığının Fəxri Fərmanıyla təltif edilib. 2014-cü ildə rabitəçilər üçünhimn, [[Leyla Əliyeva]]nın &quot;Lyudi&quot; şeirinə mahnı bəstələyib.

Eyni zamanda, [[Azərbaycan]] diasporasının inkişafı üçün fəaliyyət göstərir, prezident İlham Əliyevin siyasi kursunu dəstəkləyən konsert proqramları ilə dünyanın müxtəlif ölkələrində — [[Belçika]], [[Niderland|Hollandiya]], [[İordaniya]], [[Suriya]], [[Türkiyə]], [[Rusiya]], [[Ukrayna]], [[Moldova]], [[Qazaxıstan]], [[Qırğızıstan]], [[Gürcüstan]], [[Çin Xalq Respublikası|Çin]], [[Şimali Kipr Türk Respublikası]], [[Belarus]] və digər ölkələrdəkonsert proqramları iləçıxış edib.

Dəfələrlə dövlət tədbirləri çərçivəsində Azərbaycanın müxtəlif şəhər və rayonlarının ictimaiyyəti və Azərbaycan Ordusunun əsgərləri qarşısında konsert proqramları ilə çıxış edib.

5 il gənc istedadlara dəstək olmaq üçün Azərbaycanı qarış-qarış gəzərək istedadların üzə çıxmasına, arzularının reallaşmasına dəstək olub. &quot;İstedadlar sorağında&quot; müsabiqəsində &quot;Tanıdım səni&quot; və &quot;Azərbaycanın səsi&quot; layihəsində münsiflər heyətinin üzvüdür.

İndiyədək [[Azərbaycan]]ın və bir çox ölkələrin tanınmış qurumlarının 50-dən çox fəxri-fərman və diplomlarına layiq görülüb. Onların arasında &quot;Qızıl Buta&quot; Milli mükafatı, &quot;V@V Company&quot;nin &quot;İlin mahnısı-2006&quot;, Azərbaycan-Türk Kültür Dərnəynin, TUSİAB-ın xüsusi mükafatı, TUMİB-in mənəvi dəstəyə görə müsabiqələr laureatı mükafatı (2007), Rusiya Azərbaycanlıları Konqresinin və Moskva Azərbaycan Teatrının &quot;Azərbaycan İncəsənətinin inkişafındakı xidmətinə görə&quot; diplomu (2008), UNİCEF-in HİV/AİDS-ə həsr edilən &quot;Xilas et&quot; media layihəsində iştirakına görə xüsusi mükafatı, &quot;İrəli&quot;, Yeni Azərbaycan Partiyası və Gənclər və İdman Nazirliyinin birgə təsis etdiyi &quot;2008-ci ildə tədbirlərdə yaxından iştirak etdiyinə görə&quot; təltif, GRAND Milli mükafatı (2009), Türkiyənin Azərbaycandakı Səfirliyinin ölkələrarası dostluq münasibətlərinin inkişafındakı xidmətlərinə görə, Müdafiə Nazirliyini N saylı hərbi hissəsinin Respublika günü münasibətilə hərbi hissənin və şəxsi heyətin mənəvi psixoloji vəziyyətinin yüksəldilməsi məqsədilə xidmətlərinə görə Fəxri Fərman,&quot;Zirvədəkilər&quot; mükafatı (2009), Bakı şəhər Mədəniyyət və Turizm İdarəsinin &quot;Ən yaxşı bəstəkar&quot; Diplomu, İran İR-in Fəcr-e Sübhan-e Muganadına Beynəlxalq şirkətin &quot;Heyvanların Qorunmasındakı xidmətlərinə görə Təqdirnamə&quot; (2009), Benilux Azərbaycanlıları Konqresinin I dərəcəli diplomu və onlarla bu kimi mükafat və diplomlar var.

2009-cu ildən Azərbaycan Respublikasının əməkdar artistidir. 17 fevral 2022-ci ildə Qırğızıstan Bəstəkarlar İttifaqının üzvü seçilib&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://apa.az/az/show-business/elza-seyidcahan-qirgizistan-bestekarlar-ittifaqina-uzv-secilib-687596/ |title=Elza Seyidcahan Qırğızıstan Bəstəkarlar İttifaqına üzv seçilib |author=apa.az |date=19.02.2022 |work= |publisher=[https://apa.az APA] |accessdate=2022-02-19 |language=az |archive-date=2022-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219122752/https://apa.az/az/show-business/elza-seyidcahan-qirgizistan-bestekarlar-ittifaqina-uzv-secilib-687596/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Ailə həyatı ===
Bir dəfə rəsmi ailə qurmuş, lakin sonradan boşanmışdır. Həmin evlilikdən Ələkbər&lt;ref&gt;[http://anspress.com/index.php?a=2&amp;lng=az&amp;nid=116411 Elza Seyidcahan oğlunun boşanma xəbərini təsdiqlədi] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20111004235348/http://anspress.com/index.php?a=2&amp;lng=az&amp;nid=116411 |date=2011-10-04 }}{{ref-az}}&lt;/ref&gt; adlı bir oğlu, Gülşən adlı bir qızı var.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Şou-biznesimizin boşanmış tanınmışları |url=http://lent.az/news.php?id=31631 |access-date=2009-10-06 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102004/http://lent.az/news.php?id=31631 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Səmərrux adlı bir qız nəvəsi var

== Siyasi fəaliyyəti ==
Elza Seyidcahan 13 yanvar 2012-ci ildə [[Yeni Azərbaycan Partiyası]]na üzv qəbul edilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=YAP-a yeni üzvlər qəbul olundu|url=https://www.azadliq.org/a/24451016.html |access-date=2022-06-01 |archive-date=2022-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601093548/https://www.azadliq.org/amp/24451016.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Azərbaycanda parlament seçkiləri (2015)|2015-ci il parlament seçkilərində]] Elza Seydcahan 54 saylı Şabran-Siyəzən seçki dairəsindən deputatlığa namizəd olmuşdur. Namizədlik prosesi zamanı çətinliklərlə qarşılaşan Seyidcahan Yeni Azərbaycan Partiyasının vahid namizədi [[Tahir Süleymanov (siyasətçi)|Tahir Süleymanovun]] YAP üzvü olsa da, həmin partiyadan qətiyyən məlumatı olmadığını, YAP-ın üzvü olub, ona layiq olmayan xeyli şəxslərin olduğunu açıqlamışdır. Seyidcahan namizədlik prosesi zamanı rəsmi şəxslərin onu geri çəkilməyə məcbur etdiyini və deputatların 3 ay öncədən təyin olunduğunu dediklərini söyləmişdir. Bu açıqlamaları və partiyasının vahid namizədlər siyahısına zidd olaraq öz təşəbbüsü ilə namizəd olması partiyada xoş qarşılanmamış, onun partiya sıralarından çıxarılması müzakirə olunmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=modern.az |title=Elza Seyidcahan YAP-dan çıxarılacaq? - AÇIQLAMA |url=https://modern.az/elza-seyidcahan-yap-dan-cixarilacaq-aiqlama/86440 |access-date=2024-08-08 |website=modern.az |language=az-AZ}}&lt;/ref&gt; Namizədliyi qeydə alınandan sonra Mərkəzi Seçki Komissiyasında Elza Seyidcahan bitərəf olaraq göstərilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mərkəzi Seçki Komissiyası |url=https://www.infocenter.gov.az/archive/millimeclis2015.aspx?i=4&amp;dsk=54 |access-date=2024-08-08 |website=www.infocenter.gov.az |archive-date=2023-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405222647/https://www.infocenter.gov.az/archive/millimeclis2015.aspx?i=4&amp;dsk=54 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; O, bu seçkilərdə 4410 səs (16.13%) toplayaraq seçkini Yeni Azərbaycan Partiyasının deputatlığa namizədi Tahir Süleymanovun ardınca ikinci sırada tamamlamışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mərkəzi Seçki Komissiyası |url=https://www.infocenter.gov.az/archive/millimeclis2015.aspx?i=1&amp;dsk=54 |access-date=2024-08-08 |website=www.infocenter.gov.az |archive-date=2023-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603111518/https://www.infocenter.gov.az/archive/millimeclis2015.aspx?i=1&amp;dsk=54 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Azərbaycanda parlament seçkiləri (2015)|2020-ci il parlament seçkilərində]] Elza Seydcahan yenidən 54 saylı Şabran-Siyəzən seçki dairəsindən bitərəf olaraq deputatlığa namizəd olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mərkəzi Seçki Komissiyası |url=https://www.infocenter.gov.az/archive/millimeclis2020.aspx?i=4&amp;dsk=54 |access-date=2024-08-08 |website=www.infocenter.gov.az |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120143031/https://www.infocenter.gov.az/archive/millimeclis2020.aspx?i=4&amp;dsk=54 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti|Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisi]] Elza Seyidcahan [[Azərbaycanda parlament seçkiləri (2024)|2024-cü il parlament seçkilərində]] 23 saylı Nəsimi-Səbail seçki dairəsi üzrə deputatlığa bitərəf namizəd olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elza Seyidcahanın deputatlığa namizədliyi qeydə alındı - Foto |url=https://musavat.com/news/elza-seyidcahanin-deputatliga-namizedliyi-qeyde-alindi-foto_1091851.html |access-date=2024-08-08 |website=musavat.com |archive-date=2024-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808215558/https://musavat.com/news/elza-seyidcahanin-deputatliga-namizedliyi-qeyde-alindi-foto_1091851.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Mediada onun YAP-dan çıxarıldığı ilə bağlı məlumatlar yayılmış, 14 avqust 2024-cü ildə Elza Seyidcahan isə bunun yalan olduğunu qeyd etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elza Seyidcahan YAP üzvlüyündən çıxarılıb? - AÇIQLAMA |url=https://pravda.az/news/157841 |access-date=2024-08-14 |website=Pravda.az |archive-date=2024-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814142333/https://pravda.az/news/157841 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Diskoqrafiya ==
* 1) Qəlbin Üsyanı
* 2) Şeh
* 3) Gecə 5-in Yarısı
* 4) Həyata Küsmərəm

== Filmoqrafiya ==
# [[Bağdada putyovka var... (film, 2000)]]
# [[Mən sənin dayınam (film, 2001)]]
# [[Sevginin göz yaşları (teleserial, 2013)]]
# [[Miras (teleserial, 2015)]] Filmin rejissoru Siyavuş Hüseynli, ssenari isə Vüqar.
# Cəhd (film 2015) Filmdə rolları müğənni Elza Seyidcahan, aktyorlar Namiq Ağayev, Mirzə Ağabəyli və digərləri ifa ediblər, 24 dəqiqəlik filmin rejissoru Mahir Dərvişdir.
# [[Hozu (film, 2017)]] Elza Seyidcahan, Natavan Həbibi, Məcid Hüseynov, Quruluşçu rejissor: İlham Yaşaroğlu
# &quot;Bozbash Pictures&quot; (2017)
# &quot;Ailəcanlı&quot; (2018) komediya janrında serial
# &quot;Baldız&quot; (2018) serial
# &quot;Oxşarabad&quot; İTV yeni il Film (2018)

== Konsertlər ==
'''&quot;Tapmaca Parti&quot; &quot;Heyvanları qoruyaq&quot;'''

'''13 iyun 2009'''

Əməkdar artist Bəstəkar Müğənni Elza Seyidcahan &quot;Tapmaca Parti&quot; &quot;Heyvanları qoruyaq&quot; şüarı altında Solo Konserti keçirilmişdir.

'''&quot;Elzanın yaşıl dünyası&quot;'''

'''25.05.2010'''

Heydər Əliyev adına Sarayda Elza Seyidcahanın i &quot;Elzanın yaşıl dünyası&quot; adlı konserti,

konsertdə əvvəlcə Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevin və Prezident İlham Əliyevin təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə ölkəmizdə aparılmış geniş tikinti-quruculuq və yaşıllaşdırma işlərini əks etdirən videoçarx nümayiş etdirilmişdir. konsertdən məqsəd diqqəti ölkədə aparılmış yaşıllaşdırma işlərinə cəlb etməkdir. Yaşıllığı qorumaq bizim hər birimizin borcumuzdur. Konsertdə müğənni repertuarına daxil olan köhnə və yeni mahnıları pərəstişkarlarına təqdim etmişdir.

'''Muğam Mərkəzində &quot;6 bəstəkar və 6 şair&quot; layihəsi çərçivəsində konsert'''

'''16.10.2015'''

Beynəlxalq Muğam Mərkəzində Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının (ABİ) və Türkiyə Elm və Ədəbiyyat Əsər Sahibləri Birliyinin (İLESAM) &quot;6 bəstəkar və 6 şair&quot; birgə layihəsi əsasında &quot;Mahnıdan — Şarkıya&quot; adlı konsert proqramı təqdim olunub.

konsertdən əvvəl ABİ-nin sədri, xalq artisti Firəngiz Əlizadə çıxış edərək Azərbaycan ilə Türkiyə arasında mədəni əlaqələrin möhkəmlənməsində belə tədbirlərin əhəmiyyətini qeyd edib. O, &quot;6 bəstəkar və 6 şair&quot; layihəsinin uğur qazanacağına əminliyini bildirib.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin mətbuat xidmətinin rəhbəri, şair Xəyal Rza məlumat verib ki, türk bəstəkarları Faruk Şahin, Zekai Tuncay, Pinar Göksal, Ugur Top, Özgen Gürbüz və Yaşar Bedük Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndələri Rəsul Rza, Nigar Rəfibəyli, Bəxtiyar Vahabzadə, Məmməd Araz, Nəriman Həsənzadə və Zəlimxan Yaqubun şeirlərinə mahnılar bəstələyiblər.

Öz növbəsində Azərbaycan bəstəkarlıq məktəbinin tanınmış simalarından olan Firəngiz Əlizadə, Cəlal Abbasov, Cavanşir Quliyev, Həsənağa Adıgözəlzadə, Sərdar Fərəcov və Elza Seyidcahan isə Durmuş Kaya, Nedim Ucar, Serdar Öncül, Sevinc Atan, Sevim Yakıcı və Əkrəm Yalbuzun şeirlərinə musiqi bəstələyiblər.

Gecənin devizi Heydər Əliyevin məşhur &quot;Bir millət iki dövlət&quot; kəlamı olub. Konsertdə türk ifaçıları Çiğdem Gürdal, Oya Ergün, Ali Burç, Evren Turna, Onur Akkuş, Deniz Göktaş həm Azərbaycan, həm də Türkiyə bəstəkarlarının əsərlərini ifa ediblər.

Elza Seyidcahanın '''&quot;Uğura doğru&quot;''' solo konserti

'''22.09.2013'''

Bəstəkar Müğənninin &quot;Uğura doğru&quot; adlı konsert proqramı baş tutub

istirahət mərkəzlərindən birində Elza Seyidcahanın &quot;Uğura doğru&quot; adlı konsert proqramı baş tutdu. bu konsertin 9 oktyabr prezident seçkilərinə həsr olunub

&quot;Seçki ərəfəsindəyik və uğura doğru gedirik, hər birimiz arzulamalıyıq ki, uğur bizdən uzaqlaşmasın.&quot;deyərək fikrin bildirib və hər kəsi İlham Əliyevə səs verməyə çağırıb.

Gecədə sənətçinin yaxın insanları və sənət yoldaşları iştirak ediblər: Kərim, Elton, Roza Zərgərli, rep ifaçısı Hüseyn Dərya, əməkdar artist Firuzə İbadova, Gülyanaq Məmmədova, xalq artisti Niyaməddin Musayev, Şeyx Əbdül, aktrisa Nuriyyə Əhmədova və başqaları

Elza Seyidcahanın '''&quot;Mən küləyin gəliniyəm&quot;''' solo konserti

06.11.2016

&quot;Kids fashion show 2016&quot; Art Production və Azərbaycanın əməkdar artisti Elza Seyidcahanın &quot;Mən küləyin gəliniyəm&quot; adlı solo konserti Kempinski hoteldə baş tutub

Qeyri adi fashion show, təbiət mövzusunda 15 modelyerin geyim kolleksiyası 30 model üzərində nümayiş olunub. Konsert proqramında tanınmış şou biznes nümayəndələri kino aktyorlar teleaparıcılar qonaq qismində iştirak ediblər. Solo konsertdə qeyri-adi rəqslər, şoular hər kəsin diqqətini cəlb edib.

== Kliplər ==
01) Son Vida

02) Sevir Səni Bu Can

03) Gəl Ayrılaq (Qəlbin Üsyanı)

04) Yağış

05) Mən Aktyoram ft. Zuzu

06) Yarpaq

07) Tənha

08) Vətənə Gələndə

09) Mənim Tanrım

10)Kim Sevər

11) Ölümünə Sevdim ft. Vüsal Hacıyev

12) Sevgililərin Rekviemi

13) Həyata Küsmə

14) Həsrət Nəğməsi

15) Azərbaycan Odası

16) Ağ Çiçəyim ft. İlhamə Quliyeva

17) Əşyalarım

18) Evdə Qal

19) Skerso ft. Nərgiz Əliyeva

20) Bir Yumruq Olaq (Qələbə Odası)

21) Mənim Qəhrəmanım

22) Dərd ft. Qara Dərviş

23) Mehriban Gəlin

== Mahnılar ==
1. Azərbaycan

2. Azərbaycan Odası

3. Azərbaycan Azərbaycan

4. Azərbaycan Bağlıdır

5. Ağ Çiçyim

6. Aman Allah

7. Ay Oğlan

8. Axşamlar

9. Anlamıyollar

10. Bilimmi Bilməyimmi

11. Bu Gecə

12. Dünya

13. Döndü fəsil

14. Gəl ayrılaq

15. Gəlinimiz

16. Göyçədənəm

17. Gözəllik

18. Gecə 5-in yarısı

19. Həsrət Nəğməsi

20. Həyata Küsmə

21. İnsanlar

22. İncimə

23. Kübra

24. Mənim gözlərimə bax

25. Məhəbbətdən usanma

26. Ölümunə sevdim

27. Öləndə Bayrağa Bükülmərəmsə

28. Rabitəçilər

29. Sevir Səni Bu Can

30. Sevgililərin rekviemi

31. Son Vida

32. Sensiz

33. Tapmaca

34. Teatr

35. Tanımasa El Bizi

36. Türkiyə

37. Tənha

38 Toy Adamları

39. Ümüd

40. Vətənə Gələdə

41. Yagış

42. Saf Həsrətlə

43. Kor Adamlar

44. İnsanlar

45. Yenə O bağ olaydı

46. Sənə bənzər kimsə varmı

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycanın qadın müğənniləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı müğənnilər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan bəstəkarları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı bəstəkarlar]]
[[Kateqoriya:Film bəstəkarları]]
[[Kateqoriya:Aranjimançılar]]</text>
      <sha1>70hihnqtt1bq2967nzqti85gefnw6wa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041965</id>
      <parentid>9041958</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T03:23:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maryidaa</username>
        <id>313850</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[User talk:InternetArchiveBot|müzakirə]]) tərəfindən edilmiş 8470169 nömrəli redaktə bərpa edildi</comment>
      <origin>9041965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22600" sha1="offe5lz3ybwel453ao8z4zl9t5b5gyo" xml:space="preserve">{{vikiləşdirmək}}
{{mənbə azlığı}}
{{adaş|Elza}}
{{Musiqiçi
 |fon rəngi   = solo ifaçı
 |doğum adı   = Elza Nuru qızı Əhmədova
 |ləqəbi      = Seyidcahan
 |fəaliyyəti  = [[bəstəkar]], [[müğənni]]
 |janr        = [[caz]]&lt;br&gt;[[pop]]
 |mükafatları = {{Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti|2009}}
}}
'''Elza Seyidcahan''' ({{DVTY}}) — Azərbaycanlı bəstəkar, müğənni. I dərəcəli vokalist, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti, [[Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqı|Azərbaycan]] və Qırğızıstan Bəstəkarlar İttifaqlarının üzvü, [[Azərbaycan Yazıçılar Birliyi]]nin üzvü.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://oxu.az/showbiz/749112 |title=Elza Seyidcahan Yazıçılar Birliyinin üzvü oldu - FOTO |access-date=2023-07-08 |archive-date=2023-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708073154/https://oxu.az/showbiz/749112 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==
Qasımova Elza Nuru qızı 7 iyul 1968-ci ildə [[Siyəzən]] şəhərində anadan olmuşdur. 1975-ci ildə Siyəzən şəhəri 1 saylı orta məktəbə daxil olmuş, 1977–1982-ci illərdə Sumqayıt şəhər 17 saylı orta məktəbdə təhsilini davam etdirmişdir. 1982–1987-ci illərdə S. Hacıbəyov adına Orta İxtisas Musiqi məktəbinin nəzəriyyə şöbəsində, 1994–2000-ci illərdə [[Ü.Hacıbəyov adına Bakı Musiqi Akademiyası|Ü. Hacıbəyov]] adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının bəstəkarlıq fakültəsində professor, xalq artisti Arif Məlikovun sinfində təhsil almışdır.

2001-ci ildən R. Behbudov adına Azərbaycan Dövlət Mahnı Teatrında vokalist vəzifəsində çalışır. H. Orucovun &quot;Durnalar qayıdanda&quot;, İ. Əfəndiyev &quot;Sən mənim dayımsan&quot;, Ə. Əylislinin &quot;Bağdada putyovka var&quot;, Q. Moxtarın &quot;Uçuş&quot;, Yuğ Teatrında &quot;Boğazca Fatma&quot;, &quot;Nənənin nağılları&quot; kimi bir sıra teatr və televiziya tamaşalarına, eləcə də H. Əliyevə həsr olunmuş &quot;Mənim şəhərim&quot; bədii filminə musiqilər bəstələmişdir.

2002-ci ildə [[Qırğızıstan]]da keçirilən &quot;Issık-kul-2002&quot; Ümumdünya Müsabiqə Festivalında 1-ci yeri tutmuş, həmin ildə TÜRKSOY-un xüsusi mükafatını almışdır.

2002-ci ildə [[Moskva]]da keçirilən [[Müstəqil Dövlətlər Birliyi|MDB]] dövlətlərarası musiqi festivalının iştirakçısı olmuşdur. 2002-ci ildə Dövlət Mahnı Teatrında caz solo konserti keçirilmişdir. 2002–2008-ci illərdə bir sıra böyük layihələr (&quot;Mən demək istəyirəm ki&quot;, &quot;Tənha&quot;) — kimsəsiz uşaqlar üçün &quot;Ümid&quot; layihəsi və digər onlarla bu cür layihələr həyata keçirib.

2009-cu ildəAzərbaycanın ekologiya, fauna və florasının qorunmasına həsr etdiyi aksiya-konserti, [[Ramazan|Ramazan ayında]]&quot;Bakı-2009, İslam mədəniyyətinin paytaxtı&quot; elan edildiyində &quot;İftar gecəsinin zövqü-səfası&quot; adlı dəstək layihəsini uğurla həyata keçirib. 2010-cu ildə [[Azərbaycan]]da &quot;Ekologiya ili&quot; elan olunanda bu təşəbbüsə qoşularaq respublikanın müxtəlif şəhərlərində — Naxçıvan Muxtar Respublikası, Mingəçevir, Tovuz, Salyan və Xızıda 1200 ağacın əkilməsində iştirak edib və bu münasibətlə Heydər Əliyev adına Respublika Sarayında konsert proqramı ilə böyük şou-konsert verib. 2012-ci ilin yanvar ayında3 gun davam edən &quot;Elza və yeddilər&quot; adlıkonsert-şou proqramı ilə tamaşaçı zövqünü formalaşdıran virtuoz sənətkarların müşayiəti ilə yaddaqalan çıxışlar edib.

2012-ci ildə Azərbaycanda keçirilən &quot;Evrovizion-2012&quot; Beynəlxalq mahnı müsabiqəsinədəstək üçün may ayının 12-də Azərbaycan Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin göstərişi ilə &quot;Iron Rose&quot; adlı konsert proqramı ilə çıxış edib. 2013-cü ildə qadınlar günü münasibətilə Muğam Teatrında &quot;Həyata küsmə&quot; adlı şəhid ailələrinin xanımlarına həsr edilən konsert verib. 2014-cü ildə[[Leyla Əliyeva]]nın təşəbbüsü ilə [[Türkiyə]]nin[[Ankara]] şəhərində[[Xocalı soyqırımı]]nda şəhid olmuş azərbaycanlıların xatirəsinə ucaldılan abidənin açılışında iştirak etmək üçün millət vəkili [[Qənirə Paşayeva]]nın rəhbərlik etdiyi qrupla birlikdə [[Tovuz rayonu]]ndakı N saylı Hərbi hissədən startgötürüb soyqırımla bağlı həqiqətləri beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırmaq üçün [[Gürcüstan]] və [[Türkiyə]] marşrutu üzrə şəhərlərdəerməni qəsbkarlarının Qarabağda törətdiyi cinayətlər haqda insanları məlumatlandırıb.[[Ankara]]da abidənin açılışında [[Xocalı soyqırımı|Xocalı]]nın səsini dünyaya çatdırıb. [[Novruz bayramı]] münasibətilə &quot;İki dövlət, bir millət&quot; devizi altında Elazığ şəhər Firat Universitetində müəllim və tələbə heyəti üçün solo konsert proqramıyla çıxış edib. İki dövlət arasında sülh və dostluq münasibətlərinin inkişafında müstəsna xidmətlərinə görəfəxri fərmanla mükafatlandırılıb.

2014-cü ilin noyabr ayında [[Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqı]]nın 80 illik yubileyinə həsr edilən festivalda dünya şöhrətli bəstəkarların əsərləri ilə yanaşı, müəllifi olduğu &quot;Sevgi&quot; suitasının 4 hissəsi səsləndirilib.2014-cü il dekabrın 24-də [[Leyla Əliyeva]]nın sözlərinə bəslədiyi &quot;İnsanlar&quot; odası dinləyicilərə təqdim edilib. 2014-ü ildə26 ölkənin iştirakı ilə keçirilən &quot;Türkvizion-2014&quot; Beynəlxalq Mahnı Müsabiqəsində Azərbaycanı təmsil edən Elvin Ordubadlı türk şairi Ayşəgül Yılmazın sözlərinə bəstələdiyi &quot;Divlərin yalnızlığı&quot; mahnısı finala çıxaraq, 8-ci yerə layiq görülüb.2014-cü il dekabrın 27-si [[Türkiyə]]də Bəylikdüzü Bələdiyyəsi və İstanbul Avropa Universitetinin dəvətilə solo konsert proqramıyla çıxış edib və mükafatlandırılıb. Fortepiano üçün pyesi əməkdar artist [[Ülviyyə Hacıbəyova]]nın ifasında Azərbaycan Bəstəkarlarının Antologiyasına daxil edilib. İstanbul Türk Ocağınınbaşkanı Dr. Cezmi Bayram tərəfindən İstanbul Türk ocaqlarının 100 illiyi ilə bağlı [[Azərbaycan]]-[[Türkiyə]] kültür gecələrində iştirakı və Türk Ocaqlarının təşkil etdiyi mədəni tədbirlərə verdiyi töhfələrə görə mükafatlandırılıb.

Prezident seçkilərində [[İlham Əliyev]]ə dəstək kampaniyalarının fəal iştirakçısı olub. Bu məqsədlə &quot;Uğura doğru&quot; konsert proqramı ilə [[Bakı]]da və [[Azərbaycan]]ın bir sıra rayonlarındatəbliğat və təşviqat həyata keçirib. Eləcə də &quot;Qadın zorakılığına yox deyək&quot; aksiyasında fəal iştirak edib. İlin sonunda millət vəkili [[Qənirə Paşayeva]]nın təşəbbüsü ilə &quot;Addım-addım Türkiyə&quot; devizi ilə [[Tovuz]]dan [[İstanbul]]adək [[Azərbaycan]] həqiqətlərinintəbliğat kampaniyasında iştirak edərək Girəsun Universitetinin 30 min tələbəsi qarşısında vətəni təbliğ edən konsert proqramıyla çıxış edib. Bolu'da &quot;Koroglu festivalı&quot;nda, Karabükdə Cümhuriyyət Bayramında &quot;Şer şöləni gecəsində iştirak edərək mükafatlar alıb.

Azərbaycanın bölgələrində yaşayan ziyalılarla mütəmadi görüşür, hərbi hissələrdə əsgər və zabitlərin qarşısında çıxış edir. Dəfələrlə hərbi hissə komandanlığının Fəxri Fərmanıyla təltif edilib. 2014-cü ildə rabitəçilər üçünhimn, [[Leyla Əliyeva]]nın &quot;Lyudi&quot; şeirinə mahnı bəstələyib.

Eyni zamanda, [[Azərbaycan]] diasporasının inkişafı üçün fəaliyyət göstərir, prezident İlham Əliyevin siyasi kursunu dəstəkləyən konsert proqramları ilə dünyanın müxtəlif ölkələrində — [[Belçika]], [[Niderland|Hollandiya]], [[İordaniya]], [[Suriya]], [[Türkiyə]], [[Rusiya]], [[Ukrayna]], [[Moldova]], [[Qazaxıstan]], [[Qırğızıstan]], [[Gürcüstan]], [[Çin Xalq Respublikası|Çin]], [[Şimali Kipr Türk Respublikası]], [[Belarus]] və digər ölkələrdəkonsert proqramları iləçıxış edib.

Dəfələrlə dövlət tədbirləri çərçivəsində Azərbaycanın müxtəlif şəhər və rayonlarının ictimaiyyəti və Azərbaycan Ordusunun əsgərləri qarşısında konsert proqramları ilə çıxış edib.

5 il gənc istedadlara dəstək olmaq üçün Azərbaycanı qarış-qarış gəzərək istedadların üzə çıxmasına, arzularının reallaşmasına dəstək olub. &quot;İstedadlar sorağında&quot; müsabiqəsində &quot;Tanıdım səni&quot; və &quot;Azərbaycanın səsi&quot; layihəsində münsiflər heyətinin üzvüdür.

İndiyədək [[Azərbaycan]]ın və bir çox ölkələrin tanınmış qurumlarının 50-dən çox fəxri-fərman və diplomlarına layiq görülüb. Onların arasında &quot;Qızıl Buta&quot; Milli mükafatı, &quot;V@V Company&quot;nin &quot;İlin mahnısı-2006&quot;, Azərbaycan-Türk Kültür Dərnəynin, TUSİAB-ın xüsusi mükafatı, TUMİB-in mənəvi dəstəyə görə müsabiqələr laureatı mükafatı (2007), Rusiya Azərbaycanlıları Konqresinin və Moskva Azərbaycan Teatrının &quot;Azərbaycan İncəsənətinin inkişafındakı xidmətinə görə&quot; diplomu (2008), UNİCEF-in HİV/AİDS-ə həsr edilən &quot;Xilas et&quot; media layihəsində iştirakına görə xüsusi mükafatı, &quot;İrəli&quot;, Yeni Azərbaycan Partiyası və Gənclər və İdman Nazirliyinin birgə təsis etdiyi &quot;2008-ci ildə tədbirlərdə yaxından iştirak etdiyinə görə&quot; təltif, GRAND Milli mükafatı (2009), Türkiyənin Azərbaycandakı Səfirliyinin ölkələrarası dostluq münasibətlərinin inkişafındakı xidmətlərinə görə, Müdafiə Nazirliyini N saylı hərbi hissəsinin Respublika günü münasibətilə hərbi hissənin və şəxsi heyətin mənəvi psixoloji vəziyyətinin yüksəldilməsi məqsədilə xidmətlərinə görə Fəxri Fərman,&quot;Zirvədəkilər&quot; mükafatı (2009), Bakı şəhər Mədəniyyət və Turizm İdarəsinin &quot;Ən yaxşı bəstəkar&quot; Diplomu, İran İR-in Fəcr-e Sübhan-e Muganadına Beynəlxalq şirkətin &quot;Heyvanların Qorunmasındakı xidmətlərinə görə Təqdirnamə&quot; (2009), Benilux Azərbaycanlıları Konqresinin I dərəcəli diplomu və onlarla bu kimi mükafat və diplomlar var.

2009-cu ildən Azərbaycan Respublikasının əməkdar artistidir. 17 fevral 2022-ci ildə Qırğızıstan Bəstəkarlar İttifaqının üzvü seçilib&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://apa.az/az/show-business/elza-seyidcahan-qirgizistan-bestekarlar-ittifaqina-uzv-secilib-687596/ |title=Elza Seyidcahan Qırğızıstan Bəstəkarlar İttifaqına üzv seçilib |author=apa.az |date=19.02.2022 |work= |publisher=[https://apa.az APA] |accessdate=2022-02-19 |language=az |archive-date=2022-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219122752/https://apa.az/az/show-business/elza-seyidcahan-qirgizistan-bestekarlar-ittifaqina-uzv-secilib-687596/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Ailə həyatı ===
Bir dəfə rəsmi ailə qurmuş, lakin sonradan boşanmışdır. Həmin evlilikdən Ələkbər&lt;ref&gt;[http://anspress.com/index.php?a=2&amp;lng=az&amp;nid=116411 Elza Seyidcahan oğlunun boşanma xəbərini təsdiqlədi] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20111004235348/http://anspress.com/index.php?a=2&amp;lng=az&amp;nid=116411 |date=2011-10-04 }}{{ref-az}}&lt;/ref&gt; adlı bir oğlu, Gülşən adlı bir qızı var.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Şou-biznesimizin boşanmış tanınmışları |url=http://lent.az/news.php?id=31631 |access-date=2009-10-06 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102004/http://lent.az/news.php?id=31631 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Səmərrux adlı bir qız nəvəsi var

== Siyasi fəaliyyəti ==
Elza Seyidcahan 13 yanvar 2012-ci ildə [[Yeni Azərbaycan Partiyası]]na üzv qəbul edilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=YAP-a yeni üzvlər qəbul olundu|url=https://www.azadliq.org/a/24451016.html |access-date=2022-06-01 |archive-date=2022-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601093548/https://www.azadliq.org/amp/24451016.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Azərbaycanda parlament seçkiləri (2015)|2015-ci il parlament seçkilərində]] Elza Seydcahan 54 saylı Şabran-Siyəzən seçki dairəsindən deputatlığa namizəd olmuşdur. Namizədlik prosesi zamanı çətinliklərlə qarşılaşan Seyidcahan Yeni Azərbaycan Partiyasının vahid namizədi [[Tahir Süleymanov (siyasətçi)|Tahir Süleymanovun]] YAP üzvü olsa da, həmin partiyadan qətiyyən məlumatı olmadığını, YAP-ın üzvü olub, ona layiq olmayan xeyli şəxslərin olduğunu açıqlamışdır. Seyidcahan namizədlik prosesi zamanı rəsmi şəxslərin onu geri çəkilməyə məcbur etdiyini və deputatların 3 ay öncədən təyin olunduğunu dediklərini söyləmişdir. Bu açıqlamaları və partiyasının vahid namizədlər siyahısına zidd olaraq öz təşəbbüsü ilə namizəd olması partiyada xoş qarşılanmamış, onun partiya sıralarından çıxarılması müzakirə olunmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=modern.az |title=Elza Seyidcahan YAP-dan çıxarılacaq? - AÇIQLAMA |url=https://modern.az/elza-seyidcahan-yap-dan-cixarilacaq-aiqlama/86440 |access-date=2024-08-08 |website=modern.az |language=az-AZ}}&lt;/ref&gt; Namizədliyi qeydə alınandan sonra Mərkəzi Seçki Komissiyasında Elza Seyidcahan bitərəf olaraq göstərilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mərkəzi Seçki Komissiyası |url=https://www.infocenter.gov.az/archive/millimeclis2015.aspx?i=4&amp;dsk=54 |access-date=2024-08-08 |website=www.infocenter.gov.az |archive-date=2023-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405222647/https://www.infocenter.gov.az/archive/millimeclis2015.aspx?i=4&amp;dsk=54 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; O, bu seçkilərdə 4410 səs (16.13%) toplayaraq seçkini Yeni Azərbaycan Partiyasının deputatlığa namizədi Tahir Süleymanovun ardınca ikinci sırada tamamlamışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mərkəzi Seçki Komissiyası |url=https://www.infocenter.gov.az/archive/millimeclis2015.aspx?i=1&amp;dsk=54 |access-date=2024-08-08 |website=www.infocenter.gov.az |archive-date=2023-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603111518/https://www.infocenter.gov.az/archive/millimeclis2015.aspx?i=1&amp;dsk=54 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Azərbaycanda parlament seçkiləri (2015)|2020-ci il parlament seçkilərində]] Elza Seydcahan yenidən 54 saylı Şabran-Siyəzən seçki dairəsindən bitərəf olaraq deputatlığa namizəd olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mərkəzi Seçki Komissiyası |url=https://www.infocenter.gov.az/archive/millimeclis2020.aspx?i=4&amp;dsk=54 |access-date=2024-08-08 |website=www.infocenter.gov.az |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120143031/https://www.infocenter.gov.az/archive/millimeclis2020.aspx?i=4&amp;dsk=54 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti|Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisi]] Elza Seyidcahan [[Azərbaycanda parlament seçkiləri (2024)|2024-cü il parlament seçkilərində]] 23 saylı Nəsimi-Səbail seçki dairəsi üzrə deputatlığa bitərəf namizəd olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elza Seyidcahanın deputatlığa namizədliyi qeydə alındı - Foto |url=https://musavat.com/news/elza-seyidcahanin-deputatliga-namizedliyi-qeyde-alindi-foto_1091851.html |access-date=2024-08-08 |website=musavat.com |archive-date=2024-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808215558/https://musavat.com/news/elza-seyidcahanin-deputatliga-namizedliyi-qeyde-alindi-foto_1091851.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Mediada onun YAP-dan çıxarıldığı ilə bağlı məlumatlar yayılmış, 14 avqust 2024-cü ildə Elza Seyidcahan isə bunun yalan olduğunu qeyd etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elza Seyidcahan YAP üzvlüyündən çıxarılıb? - AÇIQLAMA |url=https://pravda.az/news/157841 |access-date=2024-08-14 |website=Pravda.az |archive-date=2024-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814142333/https://pravda.az/news/157841 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Diskoqrafiya ==
* 1) Qəlbin Üsyanı
* 2) Şeh
* 3) Gecə 5-in Yarısı
* 4) Həyata Küsmərəm

== Filmoqrafiya ==
# [[Bağdada putyovka var... (film, 2000)]]
# [[Mən sənin dayınam (film, 2001)]]
# [[Sevginin göz yaşları (teleserial, 2013)]]
# [[Miras (teleserial, 2015)]] Filmin rejissoru Siyavuş Hüseynli, ssenari isə Vüqar.
# Cəhd (film 2015) Filmdə rolları müğənni Elza Seyidcahan, aktyorlar Namiq Ağayev, Mirzə Ağabəyli və digərləri ifa ediblər, 24 dəqiqəlik filmin rejissoru Mahir Dərvişdir.
# [[Hozu (film, 2017)]] Elza Seyidcahan, Natavan Həbibi, Məcid Hüseynov, Quruluşçu rejissor: İlham Yaşaroğlu
# &quot;Bozbash Pictures&quot; (2017)
# &quot;Ailəcanlı&quot; (2018) komediya janrında serial
# &quot;Baldız&quot; (2018) serial
# &quot;Oxşarabad&quot; İTV yeni il Film (2018)

== Konsertlər ==
'''&quot;Tapmaca Parti&quot; &quot;Heyvanları qoruyaq&quot;'''

'''13 iyun 2009'''

Əməkdar artist Bəstəkar Müğənni Elza Seyidcahan &quot;Tapmaca Parti&quot; &quot;Heyvanları qoruyaq&quot; şüarı altında Solo Konserti keçirilmişdir.

'''&quot;Elzanın yaşıl dünyası&quot;'''

'''25.05.2010'''

Heydər Əliyev adına Sarayda Elza Seyidcahanın i &quot;Elzanın yaşıl dünyası&quot; adlı konserti,

konsertdə əvvəlcə Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevin və Prezident İlham Əliyevin təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə ölkəmizdə aparılmış geniş tikinti-quruculuq və yaşıllaşdırma işlərini əks etdirən videoçarx nümayiş etdirilmişdir. konsertdən məqsəd diqqəti ölkədə aparılmış yaşıllaşdırma işlərinə cəlb etməkdir. Yaşıllığı qorumaq bizim hər birimizin borcumuzdur. Konsertdə müğənni repertuarına daxil olan köhnə və yeni mahnıları pərəstişkarlarına təqdim etmişdir.

'''Muğam Mərkəzində &quot;6 bəstəkar və 6 şair&quot; layihəsi çərçivəsində konsert'''

'''16.10.2015'''

Beynəlxalq Muğam Mərkəzində Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının (ABİ) və Türkiyə Elm və Ədəbiyyat Əsər Sahibləri Birliyinin (İLESAM) &quot;6 bəstəkar və 6 şair&quot; birgə layihəsi əsasında &quot;Mahnıdan — Şarkıya&quot; adlı konsert proqramı təqdim olunub.

konsertdən əvvəl ABİ-nin sədri, xalq artisti Firəngiz Əlizadə çıxış edərək Azərbaycan ilə Türkiyə arasında mədəni əlaqələrin möhkəmlənməsində belə tədbirlərin əhəmiyyətini qeyd edib. O, &quot;6 bəstəkar və 6 şair&quot; layihəsinin uğur qazanacağına əminliyini bildirib.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin mətbuat xidmətinin rəhbəri, şair Xəyal Rza məlumat verib ki, türk bəstəkarları Faruk Şahin, Zekai Tuncay, Pinar Göksal, Ugur Top, Özgen Gürbüz və Yaşar Bedük Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndələri Rəsul Rza, Nigar Rəfibəyli, Bəxtiyar Vahabzadə, Məmməd Araz, Nəriman Həsənzadə və Zəlimxan Yaqubun şeirlərinə mahnılar bəstələyiblər.

Öz növbəsində Azərbaycan bəstəkarlıq məktəbinin tanınmış simalarından olan Firəngiz Əlizadə, Cəlal Abbasov, Cavanşir Quliyev, Həsənağa Adıgözəlzadə, Sərdar Fərəcov və Elza Seyidcahan isə Durmuş Kaya, Nedim Ucar, Serdar Öncül, Sevinc Atan, Sevim Yakıcı və Əkrəm Yalbuzun şeirlərinə musiqi bəstələyiblər.

Gecənin devizi Heydər Əliyevin məşhur &quot;Bir millət iki dövlət&quot; kəlamı olub. Konsertdə türk ifaçıları Çiğdem Gürdal, Oya Ergün, Ali Burç, Evren Turna, Onur Akkuş, Deniz Göktaş həm Azərbaycan, həm də Türkiyə bəstəkarlarının əsərlərini ifa ediblər.

Elza Seyidcahanın '''&quot;Uğura doğru&quot;''' solo konserti

'''22.09.2013'''

Bəstəkar Müğənninin &quot;Uğura doğru&quot; adlı konsert proqramı baş tutub

istirahət mərkəzlərindən birində Elza Seyidcahanın &quot;Uğura doğru&quot; adlı konsert proqramı baş tutdu. bu konsertin 9 oktyabr prezident seçkilərinə həsr olunub

&quot;Seçki ərəfəsindəyik və uğura doğru gedirik, hər birimiz arzulamalıyıq ki, uğur bizdən uzaqlaşmasın.&quot;deyərək fikrin bildirib və hər kəsi İlham Əliyevə səs verməyə çağırıb.

Gecədə sənətçinin yaxın insanları və sənət yoldaşları iştirak ediblər: Kərim, Elton, Roza Zərgərli, rep ifaçısı Hüseyn Dərya, əməkdar artist Firuzə İbadova, Gülyanaq Məmmədova, xalq artisti Niyaməddin Musayev, Şeyx Əbdül, aktrisa Nuriyyə Əhmədova və başqaları

Elza Seyidcahanın '''&quot;Mən küləyin gəliniyəm&quot;''' solo konserti

06.11.2016

&quot;Kids fashion show 2016&quot; Art Production və Azərbaycanın əməkdar artisti Elza Seyidcahanın &quot;Mən küləyin gəliniyəm&quot; adlı solo konserti Kempinski hoteldə baş tutub

Qeyri adi fashion show, təbiət mövzusunda 15 modelyerin geyim kolleksiyası 30 model üzərində nümayiş olunub. Konsert proqramında tanınmış şou biznes nümayəndələri kino aktyorlar teleaparıcılar qonaq qismində iştirak ediblər. Solo konsertdə qeyri-adi rəqslər, şoular hər kəsin diqqətini cəlb edib.

== Kliplər ==
01) Son Vida

02) Sevir Səni Bu Can

03) Gəl Ayrılaq (Qəlbin Üsyanı)

04) Yağış

05) Mən Aktyoram ft. Zuzu

06) Yarpaq

07) Tənha

08) Vətənə Gələndə

09) Mənim Tanrım

10)Kim Sevər

11) Ölümünə Sevdim ft. Vüsal Hacıyev

12) Sevgililərin Rekviemi

13) Həyata Küsmə

14) Həsrət Nəğməsi

15) Azərbaycan Odası

16) Ağ Çiçəyim ft. İlhamə Quliyeva

17) Əşyalarım

18) Evdə Qal

19) Skerso ft. Nərgiz Əliyeva

20) Bir Yumruq Olaq (Qələbə Odası)

21) Mənim Qəhrəmanım

22) Dərd ft. Qara Dərviş

23) Mehriban Gəlin

== Mahnılar ==
1. Azərbaycan

2. Azərbaycan Odası

3. Azərbaycan Azərbaycan

4. Azərbaycan Bağlıdır

5. Ağ Çiçyim

6. Aman Allah

7. Ay Oğlan

8. Axşamlar

9. Anlamıyollar

10. Bilimmi Bilməyimmi

11. Bu Gecə

12. Dünya

13. Döndü fəsil

14. Gəl ayrılaq

15. Gəlinimiz

16. Göyçədənəm

17. Gözəllik

18. Gecə 5-in yarısı

19. Həsrət Nəğməsi

20. Həyata Küsmə

21. İnsanlar

22. İncimə

23. Kübra

24. Mənim gözlərimə bax

25. Məhəbbətdən usanma

26. Ölümunə sevdim

27. Öləndə Bayrağa Bükülmərəmsə

28. Rabitəçilər

29. Sevir Səni Bu Can

30. Sevgililərin rekviemi

31. Son Vida

32. Sensiz

33. Tapmaca

34. Teatr

35. Tanımasa El Bizi

36. Türkiyə

37. Tənha

38 Toy Adamları

39. Ümüd

40. Vətənə Gələdə

41. Yagış

42. Saf Həsrətlə

43. Kor Adamlar

44. İnsanlar

45. Yenə O bağ olaydı

46. Sənə bənzər kimsə varmı

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycanın qadın müğənniləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı müğənnilər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan bəstəkarları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı bəstəkarlar]]
[[Kateqoriya:Film bəstəkarları]]
[[Kateqoriya:Aranjimançılar]]</text>
      <sha1>offe5lz3ybwel453ao8z4zl9t5b5gyo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Katex kilsəsi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40575</id>
    <revision>
      <id>9041713</id>
      <parentid>8770135</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T13:50:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Azərbaycandakı pravoslav kilsələri]]</comment>
      <origin>9041713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2404" sha1="r71txlnwthdhzfzwnzbb3r5ibqinjtn" xml:space="preserve">{{mənbə azlığı}}
{{Tarixi abidə
|adı            = Katex kilsəsi
|orijinal adı   = 
|şəkil          = [[Fayl:Balakən - Katex kəndində qədim kilsə.jpg|300px]]
|şəkil_izah     = 
|ölkə           = {{flaqifikasiya|Azərbaycan}}
|şəhər          = [[Zaqatala]]
|yerləşir       = &lt;small&gt;[[Katex]], [[Zaqatala dövlət təbiət qoruğu]]&lt;/small&gt;
|aidiyyatı         = [[Qafqaz Albaniyası]]
|memar             = 
|sifarişçi         = 
|tikilmə_tarixi    = V əsr
|üslubu            = 
|vəziyyəti           =  
|nişanlama2     = ATAMQ
|nişanlama2_vaxtı = 
|nişanlama2_rəsmiadı  = 
|nişanlama2_tipi   = 
|nişanlama2_kriteriya   = 
|nişanlama2_nömrəsi    = [http://mct.gov.az/styles/doc/historico-cultural-objects.pdf 4148]
|nişanlama2_hissəsi    = 
|nişanlama2_sərbəst1ad   = Kateqoriya
|nişanlama2_sərbəst1dəyər   = Kilsə
|nişanlama2_sərbəst2ad    = Əhəmiyyəti
|nişanlama2_sərbəst2dəyər = Yerli əhəmiyyətli
|nişanlama2_sərbəst3ad    = 
|nişanlama2_sərbəst3dəyər = 
|Commons kateqoriyası   = 
|Xəritəsi             =  {{Yer xəritəsi
 |Azərbaycan
 |label=Katex kilsəsi|label_size=100 |lat=41.644444
 |long= 46.542222
|mark=Locator Dot.gif |marksize=8 |position=bottom |width=300 |float=center |caption=}}
}}
'''Katex kilsəsi''' - [[Katexçay şəlaləsi]]ndən bir neçə kilometr üzü dağlara doğru getdikdə [[Zaqatala dövlət təbiət qoruğu|Zaqatala qoruğunun]] qadağan zonasında ([[Balakən rayonu]] ərazisində) yerləşən V əsr alban kilsəsi.

Kilsəyə getmək olduqca çətindir. Bir neçə kilometr mövcud dağ yolu ilə getdikdən sonra çətin dağ cığırlarından (heyvanların açdığı - ora insan nadir hallarda gedə bilər) keçmək, üç dəfə gur dağ çaylarından adlamaq lazımdır.

Dörd sütun üzərində dayanan kilsənin günbəzi qırılaraq onun içinə düşüb. Divarlarının hörgüsü zamanı travertindən istifadə olunub.

== Xarici keçidlər ==
[http://www.youtube.com/watch?v=8Uned1zKRVQ&amp;NR=1 Qədim türk yurdu Balaken_Katex - Qədim Alban məbədi (video)]

[[Kateqoriya:Alban kilsələri]]
[[Kateqoriya:Balakən abidələri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan kilsələri]]
[[Kateqoriya:İnşa dövrləri naməlum olan kilsələr]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanda qeydiyyata alınmış yerli əhəmiyyətli memarlıq abidələri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycandakı pravoslav kilsələri]]</text>
      <sha1>r71txlnwthdhzfzwnzbb3r5ibqinjtn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qız qalası</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42420</id>
    <revision>
      <id>9041847</id>
      <parentid>8990785</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:36:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nemoralis</username>
        <id>128937</id>
      </contributor>
      <origin>9041847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49001" sha1="f3g64yale5cart98zv26y7hvtntn96j" xml:space="preserve">{{digər məna}}
{{Tarixi abidə
|adı                      = Qız qalası
|orijinal adı             = Qala
|şəkil                    = [[Fayl:Qız qalası ümumi 2016.jpg|300px]]
|şəkil_izah               = 
|ölkə                     = {{flaqifikasiya|Azərbaycan}}
|şəhər                    = {{gerbifikasiya|Bakı}}
|yerləşir                 = &lt;small&gt; Asəf Zeynallı küçəsi, [[Bakı şəhəri]]&lt;/small&gt;
|aidiyyatı                = İçərişəhər Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu
|memar                    = [[Məsud ibn Davud]]
|tikilmə_tarixi           = XII əsr (e.ə. VII-VI əsrlərə aid tikilinin yerində inşa olunub&lt;ref&gt;{{cite web
  |url         = http://whc.unesco.org/en/list/958
  |title       = Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower
  |date        = 2000
  |publisher   = [[ISESCO]]-nun rəsmi saytı.
  |lang        = en
  |archiveurl  = https://www.webcitation.org/66LOy9fX7?url=http://whc.unesco.org/en/list/958
  |archivedate = 2012-03-22
  |access-date = 2010-12-02
  |url-status  = live
  }}&lt;/ref&gt;)
|üslubu                   = [[Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbi]]
|vəziyyəti                = muzey
|nişanlama1               = Üİ
|nişanlama1_rəsmiadı      = Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower
|nişanlama1_vaxtı         = 2000
|nişanlama1_tipi          = Mədəni
|nişanlama1_kriteriya     = vi
|nişanlama1_nömrəsi       = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
|nişanlama1_hissəsi       = 
|nişanlama1_sərbəst1ad    = Dövlət
|nişanlama1_sərbəst1dəyər = {{AZE}}
|nişanlama1_sərbəst2ad    = Region
|nişanlama1_sərbəst2dəyər = [[Avropa]] və [[Asiya]]
|nişanlama1_sərbəst3ad    = 
|nişanlama1_sərbəst3dəyər = 
|nişanlama2               = ATAMQ
|nişanlama2_vaxtı         = 
|nişanlama2_rəsmiadı      = 
|nişanlama2_tipi          = 
|nişanlama2_kriteriya     = 
|nişanlama2_nömrəsi       = [http://mct.gov.az/service/lang/az/page/20/nid/51/ 2.2]
|nişanlama2_hissəsi       = 
|nişanlama2_sərbəst1ad    = Kateqoriya
|nişanlama2_sərbəst1dəyər = Ev
|nişanlama2_sərbəst2ad    = Əhəmiyyəti
|nişanlama2_sərbəst2dəyər = Dünya əhəmiyyətli
|nişanlama2_sərbəst3ad    = 
|nişanlama2_sərbəst3dəyər = 
|mapframe-zoom          = 15
|Xəritəsi                 = {{Yer xəritəsi|Azərbaycan Bakı
   | label      = Qız qalası
   | label_size = 100
   | lat        = 40.366167
   | long       = 49.83725
   | mark       = Locator Dot.gif
   | marksize   = 8
   | position   = bottom
   | width      = 300
   | float      = center
   | caption    = 
  }}{{Yer xəritəsi|İçərişəhər
   | label      = Qız qalası
   | label_size = 100
   | lat        = 40.366167
   | long       = 49.83725
   | mark       = Locator Dot.gif
   | marksize   = 8
   | position   = bottom
   | width      = 300
   | float      = center
   | caption    = 
  }}
|hündürlüyü               = 28
}}

'''Qız qalası'''{{efn|Bəzi azərbaycanca mənbələrdə '''Qız Qalası''' olaraq da qeyd edilir.'''}} — [[Bakı]]da yerləşən qədim memarlıq abidəsi.

Qala qədim qala divarlarının cənub-şərq hissəsində, dənizkənarı parkın (bulvar) yaxınlığında yerləşən müdafiə məqsədli tarixi abidədir. Uca qüllə şəkilli bu nadir abidənin açılmamış tarixi-memarlıq problemləri çoxdur. Hündürlüyü 28 m, diametri birinci mərtəbədə 16,5 m-dir. Birinci mərtəbədə divarın qalınlığı 5 m-ə çatır. Qalanın daxili hissəsi 8 mərtəbəyə bölünür. Hər mərtəbə yonma daşlarla tikilmiş, günbəz formalı tavanla örtülmüşdür. Qala 1964-cü ildən muzey kimi fəaliyyət göstərməyə başlamış, 2000-ci ildə [[UNESCO]]-nun [[Ümumdünya irsi]] siyahısına salınmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://whc.unesco.org/en/list |access-date=2010-12-02 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224210411/http://whc.unesco.org/en/list%20 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Daşdan hörülmüş bu tavanların ortasında dairəvi deşiklər vardır. Deşiklər şaquli xətt istiqamətindədir. Belə ki, VIII mərtəbənin tavanının ortasında olan dairəvi deşikdən baxdıqda birinci mərtəbənin döşəməsini görmək mümkündür. Qalaya yeganə giriş yolu onun qərb tərəfində, yerin əvvəlki səthindən 2 m hündürlükdə və 1,1 m enində olan tağlı qapı yeridir.&lt;ref&gt;&quot;АЗЕРБАЙДЖАН IV–XVIII веков&quot; Л. С. Бретаницкий, Б.В. Веймарн Издательство &quot;ИСKУССТВО &quot;, Москва, 1976&lt;/ref&gt;

[[Azərbaycan]]ın [[Azərbaycan rəmzləri|emblemlərindən]] biri olan Qız qalası [[Azərbaycan]] pul əskinaslarının üstündə də dəfələrlə təsvir edilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web
 | url        = http://whc.unesco.org/en/list/958
 | title        = Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower
 | accessdate        = November 25, 2010
 | publisher        = Unesco.org
 | archive-date        = April 5, 2012
 | archive-url        = https://web.archive.org/web/20120405042144/http://whc.unesco.org/en/list/958
 | url-status        = live
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;evaluation&quot;&gt;{{Cite web
 |url          = http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/958.pdf
 |format       = pdf
 |title        = Baku (Azerbaijan); Evaluation Report
 |accessdate   = November 25, 2010
 |publisher    = Unesco.org
 |archive-date = July 25, 2013
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20130725162220/http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/958.pdf
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;

Son illərdə Qız qalasında və onun ətrafındakı meydanda hər il [[Novruz bayramı]] şənliklərinin keçirilməsi ənənəsi yaranmışdır.&lt;ref name=evaluation/&gt;

== Tarixi ==
[[Fayl:AzerbaijanP16-10Manat-(1993) f-1.jpg|thumb|right|250px|Üzərində Qız qalası təsvir edilən [[Azərbaycan manatı|10 manatlıq əsginas]] (1993).]]
Qala divarları üzərindəki bir kitabədə ərəb dilində bu sözlər yazılmışdır: ''&quot;Davudun oğlu Məsudun qülləsi&quot;''. Bəzi tədqiqatçılar bu şəxsin Qız qalasını tikdirən [[feodal]] hakim olduğunu ehtimal edirlər. Lakin bu cür lokanik məzmunlu kitabələrdə adətən memarların adının qeyd edildiyi nəzərə alınsa, &quot;Davudun oğlu Məsud&quot;un Qız qalasını inşa edən memar olduğunu söyləmək mümkündür.&lt;ref&gt;{{Cite web
 | title        = Qız qalası
 | url          = http://judoonline.info/az/article/get/62
 | access-date  = 2010-12-06
 | archive-date = 2012-03-02
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20120302042459/http://judoonline.info/az/article/get/62
 | url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt; Kitabənin yazı üslubu və xətti XII əsr yazısına yaxın olduğuna görə Qız qalasının məhz bu dövrdə tikildiyi ehtimal edilir. Digər tərəfdən bir çox [[alim]]lərin fikrinə görə Kufi yazılarından X–XII əsrlərdə istifadə olunduğu üçün Qala (üst qatı) həmin əsrlərdə inşa olunub. Lakin, bəzi alimlər bu fikirlərin səhv olduğunu iddia edirlər. Daşların qatışıq məhlulundan – əhəng qarışığından istifadə olunmasından [[İlyas Babayev]], [[Qara Əhmədov]] kimi arxeoloqlarımız müəyyən nəticəyə gəliblər. Onlar [[Qəbələ]]dəki birinci minilliyin ilk əsrlərinə aid edilən abidəni əsas götürüblər. Orada da abidə eynən belə əhəng qarışığı ilə tikildiyindən, Qız Qalasını da antik dövrə aid ediblər. Bu fikri [[Sara Aşurbəyli|Sara xanım Aşurbəyli]] də təsdiq edib.&lt;ref&gt;http://www.azadliq.org/content/article/2182488.html {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20141105104649/http://www.azadliq.org/content/article/2182488.html |date=2014-11-05 }} Qız Qalasının əslində neçə yaşı var? (Azadlıq radiosu)&lt;/ref&gt;

== Funksiyası ==
Qız qalasının tikilmə tarixi kimi funksiyası barədə də irəli sürülən mülahizələrin bir çoxu inandırıcı arqumentlərə arxalandığı halda, fərziyyə və uydurmadan irəli getməyəni də var. [[SSRİ]] dövrü mətbuatında yayılan Qız qalasının guya [[Roma imperiyası|Roma]] imperatoru [[Domisian]]ın (I əsr) şərəfinə ucaldılmış ''&quot;Kesar məbədi&quot;'' olması haqqında yayılan informasiya bu cür, heç bir tarixi, elmi əsası olmayan, tendensiyalı uydurmadır.&lt;ref&gt;C. Qiyasi – Nizami dövrünün memarlıq abidələri, Bakı, İşıq nəşriyyatı, 1991, səh 162&lt;/ref&gt;

Funksiyaca Qız qalasının [[zikkurat]]ın [[Abşeron]] variantı, [[atəşpərəstlik]] məbədi, sükut qülləsi, göz qülləsi, [[rəsədxana]], passiv müdafiə tikilisi və s. olması haqqında ziddiyyətli fikirlər irəli sürülmüşdür. [[Professor]] [[Cəfər Qiyasi]] qeyd edir ki, &lt;blockquote&gt;''&quot;Qız qalasının əvvələr hansı məqsədlə inşa edilməsi üzərində dayanmadan demək olar ki, abidədə uzunmüddətli passiv müdafiə üçün tikilmiş qüllə tipli qalaların səciyyəvi cəhətləri var: divarları çox qalındır (aşağıda 5 m, yuxarıda 4 m) , qülləyə basqını çətinləşdirmək üçün birinci və ikinci mərtəbə arasında pilləkən quraşdırılmayıb, divarın içərisində ağzı üçüncü mərtəbəyə açılan su quyusu qurulub, gövdəsinə bitişik bürclü qala divarı gedir və s. Ən başlıcası isə iç məkan quruluşu baxımından Qız qalası [[Abşeron]] qəsrlərinin dairəvi qüllələri ilə bir olub, onlardan kəmiyyətcə – böyük hündürlüyü və mərtəbələrinin çoxluğu ilə seçilir.&quot;''&lt;ref name=&quot;Bakı 1991&quot;&gt;C. Qiyasi – Nizami dövrünün memarlıq abidələri, Bakı, İşıq nəşriyyatı, 1991, səh 163&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;
[[Fayl:Baku in 1870.JPG|thumb|250px|left|Qız qalasının 1870-ci ildə çəkilmiş fotosu]]
Abidənin quruluşuna əsaslanaraq onun tarixini qədim dövrlərə çəkib aparan tədqiqatçılar Qalanın Zərdüşt dövrü – Zərdüşt daxması, [[atəşpərəstlik]] məbədi olduğunu bildirmişdirlər. Bu tədqiqatçıların ehtimalına görə [[atəşgah]] məbədi olan Qız qalası e.ə. VIII–VII əsrlərdə [[Kaspiana]] və [[Midiya]]nın bürclü məbədlərinin təsirilə [[Xəzər dənizi]] sahilində, təbii yanan atəşlərin arasında məhz qədim od şəhəri &quot;Atəşi Baquan&quot;da tikilə bilərdi.
[[Fayl:Pg055 Baku, with maiden's tower.jpg|thumb]]
Bir çox alimlərin fikirlərinə görə, Qız qalasının [[Çıraqqala]] müdafiə qalasına bənzərliyini əsas götürüb onun [[Gilgilçay səddi|Gilgilçay]] müdafiə sisteminə aid olduğunu da söyləmək olar. Qız Qalasının Şimal-Şərqi [[Qafqaz Albaniyası|Albaniyanın]] müdafiə qalalarındakı memarlıq elementləri ilə oxşarlığını qeyd edərək onu eramızın V–VI əsrlərinə də aid edən mütəxəssislər də vardır. Tarixdən məlumdur ki, Qafqaz Albaniyasının cənub şəhərlərindən sayılan [[Bakı]], [[Sasanilər]]in təsiri altında idi. Ehtimal etmək olar ki, Qız qalası [[Sasanilər İmperiyası|Sasani imperiyasının]], şimaldakı mərzbanlığında, məhz Albaniya ərazisində tikdirdikləri müdafiə sisteminə daxil idi.

Əsrlər boyu müxtəlif döyüşlərdə zərər görmüş Qız qalası tədricən bərpa edilərək orta əsrlərdə, [[Bakı qalası|Bakı Qala divarı]] ilə bərabər şəhərin müdafiə işinə xidmət etmişdir. Bunu abidənin tikinti quruluşundakı dəyişikliklər də sübut edir. Qala elə bir formadadır ki, şəhər düşmən tərəfindən fəth edildikdə dövrün hökmdarı və ya ona yaxın olan adamlar qalanın qapılarını bağlayaraq uzun müddət müqavimət göstərə bilsinlər. Bütün bunlar müdafiə əhəmiyyətli qalalar üçün xarakterik olduğuna görə hər hansı məbəd, gözətçi qülləsi və ya rəsədxana üçün belə müdafiə tədbirlərinin tətbiqi zərurət təşkil edə bilməz.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Geheimnis des Jungfrauenturm soll gelöst werden |url=http://sciencev1.orf.at/science/news/155610 |access-date=2010-12-02 |archive-date=2014-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107180552/http://sciencev1.orf.at/science/news/155610 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Əlbəttə abidədən öz dövrünə görə məqsədyönlü istifadə edilməsi təkzib edilmir. Qız qalasının [[Abşeron]]dakı müdafiə tipli möhtəşəm qalalara ([[Dairəvi Mərdəkan qalası|Mərdəkan]], [[Ramana qalası|Ramana]], Şüvəlan, [[Nardaran qalası|Nardaran]] qalaları) bənzərliyini qeyd etmək olar.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mythisches Bauwerk, mit Laser durchleuchtet |url=http://www.tuwien.ac.at/aktuelles/news_detail/article/5676/ |access-date=2010-12-02 |archive-date=2014-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107180540/http://www.tuwien.ac.at/aktuelles/news_detail/article/5676/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Memarlıq xüsusiyyətləri ==
[[Fayl:Stamp of AzSSR-Qız qalası-50r.jpg|left|150px|thumb|[[Azərbaycan SSR]]-in buraxmış olduğu [[poçt markası]]nın üzərində təsvir edilmiş Qız qalası rəsmi]]
[[Fayl:Stamp of Azerbaijan 655.jpg|left|150px|thumb|[[Azərbaycan Respublikası|Müstəqil Azərbaycanın]] buraxmış olduğu poçt markasının üzərində təsvir edilmiş Qız qalası rəsmi]]
[[Fayl:Baku Maiden Tower 004 7736.jpg|thumb|right|200px|Qız qalasının kənardan görünüşü]]
[[Fayl:Jungfrauenbastei.jpg|thumb|right|200px|Qız qalasının planı. Dəniz göy rənglə qeyd olunmuşdur.]]
Ucalığı və bayır görkəmi ilə Abşeronun, eləcə də bütün [[Azərbaycan]]ın müdafiə qüllələri içərisində tayı olmayan Qız qalası, daha çox planının bənzərsiz forması ilə diqqəti cəlb edir. Bu bənzərsizliyi dairəvi qülləyə bitişik çıxıntı əmələ gətirmişdir. Çıxıntını tədqiqatçılar gah kontrfors – dayaq divarı, gah dalğaqıran, gah da gizli xəzinə yeri saymışlar. C. Qiyasi qeyd edir ki, funksiyası dəqiqəşdirilməyən bu ayrıntının üstü qala müdafiəçiləri üçün əlavə döyüş yeri də ola bilərdi.&lt;ref name=&quot;Bakı 1991&quot;/&gt; Abşeron qalalarının bütün müdafiə gücü onların damlarında yığılırdı və qalaya edilən basqınlara müqavimət başlıca olaraq qüllələrin yastı damlarından aparılırdı. Qız qalasında çıxıntının dairəvi qüllə ucalığında qalxması, onların üst meydançaları arasında vaxtilə birbaşa bağlılığın olduğunu göstərir. Çıxıntı həm də qalaya ən çox hücum gözlənən şərq tərəfdən qoyulmuşdur. [[Azərbaycan memarlığı]]nda, qala tikintisində müdafiəni gücləndirmək üçün irəli çıxarılmış qurğuların varlığına başqa nümunə olaraq [[Cavanşir qalası]]nı göstərmək olar.

[[Abşeron]] qəsrlərinin qüllələrində olduğu kimi Qız qalasında da uca silindrik tutum bayırda aşağıdan yuxarıya doğru yüngülcə daraldığı halda, içəridə əksinə mərtəbələr yuxarı qalxdıqca genişlənir (birinci mərtəbədə iç diametr 6,25 m, sonuncu mərtəbədə 7,0 m). Bu yolla qalanın mühəndis və baxış dayanıqlığı gücləndirilir.

Qız qalası nəhəng qaya üzərində tikilmişdir. Ən uca tutum-hündürlüyü 30 metrə çatan dairəvi qüllə enişli sal qayanın yuxarısında yerləşir. Qüllədən ayrılan çıxıntı bir az alçaqdır. Çıxıntının uca və qalın daş kütləsi qüllənin çevrəsinə toxunandır. Sanki çıxıntı burularaq qüllə silindrinə çevrilir. Kənardan və yuxarıdan baxdıqda isə bu doqquz görüntüsü yaradaraq binanın &quot;[[9 (say)|9]]&quot; şəklində tikilməsi effektini verir.

Qüllə çıxıntısının üst hissələrinin qabarıq üfüqi daşı sıraları ilə plastik üzlənməsi (bu sıralar arası çökəkliklər ilkin dövrlərdə ağ əhəng kütləsi ilə dolu olub.) səthlərdə özümlü bədiilik, spiralvari əlavə hərəkət yaradır. Qız qalasının görkəmində dinclik və gərginlik üzvi şəkildə birləşərək yenilməzlik, alınmazlıq rəmzi yaratmışdır. Bakı Qız qalası dahi sənətkar bacarığının güclü bədiilik dərəcəsinə yüksəltdiyi, əzəmət simvoluna çevirdiyi sadəlik nümunəsidir.

Qalanın birinci mərtəbəsinin hündürlüyü 3, digər mərtəbələrin hündürlüyü isə orta hesabla 2,5 m-dir. Mərtəbələrarası əlaqə qalanın cənub-şərq divarının içərisində düzəldilmiş pilləkənlər vasitəsilə saxlanılır. Birinci mərtəbə ilə ikinci mərtəbə arasında əlaqə yaratmaq yalnız tavanda olan dairəvi deşikdən nərdivan və ya ip vasitəsilə mümkündür. Qalanın qapısı keçmişdə bir neçə qatdan ibarət olmuşdur. Uzunluğu qala divarının eni qədər olan qapı yerinin tağlı tavanında qalmış tikinti qalıqları bunu sübut edir. Bundan əlavə, qapının ağzında keçmişdə bir neçə quyu da mövcud olmuşdur. Beləliklə, Qız qalasına orta əsrlərdə daxil olmaq istəyən hər kəs həmin quyuların yanından ehtiyatla keçərək, nərdivan vasitəsilə qapıya qalxmalı, giriş yolu üzərində olan qapılardan keçməli və nəhayət birinci mərtəbəyə çatmali idi. Ortadakı deşikdən yuxarı mərtəbələrə qalxmaq üçün ip nərdivandan istifadə olunurdu.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Qız qalası |url=http://www.window2baku.com/devbashnya.htm |access-date=2010-12-02 |archive-date=2012-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108085227/http://www.window2baku.com/devbashnya.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 
Qalanın cənub və cənub-şərq tərəflərini, xüsusilə dənizi nəzarət altında saxlamaq üçün mazğallar düzəldilmişdir. Bunlar qalanın içərisinə təmiz hava daxil olmaq işinə də xidmət etmişdir. 1962–1963-cü illərdə qalanın birinci mərtəbəsinin döşəməsində arxeoloji qazıntı işləri aparılmışdır. 5 m dərinliyə qədər davam etdirilən həmin qazıntı nəticəsində məlum olmuşdur ki, abidənin bünövrəsi dəniz tərəfə enişli olan nəhəng bir qayanın üzərində tikilmişdir. Buradan belə bir nəticəyə gəlmək olur ki, abidəyə dəniz tərəfdən bitişik olan kontrfors həmin enişin qarşısında qalaya əsas dayaq rolunu oynamışdır.&lt;ref name=&quot;Blair&quot;&gt;{{Cite book
 |last         = Blair
 |first        = Sheila
 |title        = The monumental inscriptions from early Islamic Iran and Transoxiana
 |page         = 155
 |accessdate   = November 27, 2010
 |url          = http://books.google.co.in/books?id=4U0fCVfM8q8C&amp;pg=PA155&amp;dq=Maiden+Tower+originally+on+the+shore+of+the+Caspian+Sea.&amp;hl=en&amp;ei=qu_xTKvqNZCsugOi7JSPDg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 |publisher    = BRILL
 |year         = 1992
 |isbn         = 9004093672
 |archive-date = May 8, 2014
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20140508030302/http://books.google.co.in/books?id=4U0fCVfM8q8C&amp;pg=PA155&amp;dq=Maiden+Tower+originally+on+the+shore+of+the+Caspian+Sea.&amp;hl=en&amp;ei=qu_xTKvqNZCsugOi7JSPDg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;

1964-cü ildə qalada tədqiqat işləri aparılan zaman bünövrədən 14 m hündürlükdə içəriyə doğru uzanan böyük ağac tirlərin olduğu müəyyən olunmuşdur. Onların nə məqsədlə istifadə edilməsi məlum deyil. Ola bilsin bu tirlər kontrforsun içində gizli bir tikinti ilə əlaqədardır və ya zəlzələyə qarşı amortizasiya rolunu oynamışdır. Dəqiq hesablama əsasında müəyyən edilmişdir ki, qalanın divarının eni bünövrə hissədə 5 metrdirsə, yuxarı hissəsində təqribən 4,5 mertdir.

Qız qalasının tikinti quruluşunda maraqlı cəhətlərdən biri də onun içərisində qayadan ovulub düzəldilmiş su quyusudur. Diametri 0,7 m olan bu quyu qalanın cənub-şərq divarının içindədir. Su quyusunda qazıntı işləri aparılmışdır. Quyudan tapılan maddi-mədəniyyət qalıqları buradan [[XII əsr]]dən başlayaraq istifadə olunduğunu göstərir. Hesablamalar nəticəsində məlum olmuşdur ki, quyunun dəniz suyunun səviyyəsi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Quyunun suyu kimyəvi analiz olunmuş, onun içmək üçün tam yararlı olması müəyyənləşdirilmişdir. Quyunun ağız hissəsi Qalanın üçüncü mərtəbəsinin döşəməsi səviyyəsindən başlayıb divar boyu aşağıya doğru 13 m davam edir. Quyunun təhlükəsizliyini təmin etmək üçün onu qala divarı içərisində gizlətmişlər. Onun [[şimal]] və [[cənub]] divarında enib qalxmaq üçün 10–12 sm dərinlikdə ayaq yerləri vardır. Quyunun 12 m dərinliyində divar genişlənir. Qız qalası və [[Şirvanşahlar saray kompleksi|Şirvanşahlar Sarayı]] arasında gizli yeraltı yolun məhz su quyusunun aşağı hissəsindən başlanması ehtimal olunur.&lt;ref name=&quot;Visions&quot;&gt;{{cite web
 |url          = http://www.visions.az/baku,83/
 |author       = Ibrahimov, Dr. Kamil
 |title        = The Mystery of the Maiden Tower
 |pages        = 22–26
 |publisher    = Visions of Azerbaijan
 |accessdate   = November 28, 2010
 |archive-date = June 4, 2015
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20150604054720/http://www.visions.az/baku,83/
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt; 1982-ci ildə [[İçəri Şəhər]]in şərq tərəfində aparılan genişmiqyaslı arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkar edilən ilk yeraltı yol [[orta əsrlər]]də [[Bakı]]nın mərkəzi ticarət küçəsi sayılan Şamaxı Qala qapısından başlayıb Salyan darvazasına doğru gedən baş küçənin şərq tərəfində şimal-cənub istiqamətində yerləşir. Maraqlıdır ki, yolun xətti [[XIV əsr]]də tikilmiş [[Multani karvansarası]]nın altından keçərək Qız qalasına doğru gedir.

Qalanın cənub-qərb tərəfindəki divarı daxilində ikinci mərtəbədən başlayaraq yeddinci mərtəbəyə qədər daşdan səliqə ilə hörülmüş, quyu formasında şırım (oyuq) vardır. Hər mərtəbədə həmin şırım olan yerdə yarımdairə şəklində taxça açılmışdır. Şırımın içərisinə uzunluğu 40–45 sm, diametri 25–30 sm, divarının qalınlığı isə 2,2 sm olan saxsı tünklər yuxarıdan aşağıya doğru bir-birinin içərisinə geydirilməklə yerləşdirilmişdir. Tünklərin bir-birinə geydirilmiş hissələri (çöl tərəfi və divarının xarici) əhəng məhlulu ilə möhkəmləndirilmişdir. Birinci mərtəbədən başlayaraq qalanın özül hissəsinə qədər gedən tünkləri 22 x 18 sm ölçüdə dördkünc formalı saxsı novçalar əvəz edir. Həmin novçalar divarın içərisi ilə bayıra yönəlir. Saxsı tünklər və novçalar üzərində dulus çarxının izləri aydın görünür.&lt;ref&gt;Karoly Gink, Ilona Turansky: ''Aserbaidschan. Paläste – Türme – Moscheen''. Dausien Werner Verlag, Juli 1997. ISBN 3-7684-1955-X.&lt;/ref&gt;

== Texniki təsviri ==
Daşdan tikilmiş Qız Qalasının hündürlüyü 28 metr, bünövrə hissədə divarların qalınlığı 5 metr, tikilinin yuxarı hissəsində isə 4 metrdir. Qala daxili hissədə səkkiz yarusa (mərtəbəyə) bölünüb. İkinci mərtəbədən axırıncı mərtəbəyədək əlaqə divarın içərisində düzəldilmiş dolama pilləkənlər vasitəsi ilə həyata keçirilir. Yarusların işıqlandırılması cənub tərəfdə yerləşən ensiz pəncərələr vasitəsilə həyata keçirilir. Mərtəbələr yastı daş günbəzlərlə örtülüb. Qalanın ensizləşən silindrik hissəsi şərqdən, demək olar ki, qalanın zirvəsinədək ucalan və doqquz rəqəminin formasını əmələ gətirən böyük çıxıntı ilə mürəkkəbləşir. Qalanın işlənməsinə, onun bayır divarının üçüncü yarusdan başlayaraq bir daş nazikliyində üfüqi kəmərlərlə til şəklində bölünməsinə, həcmli plastikasına, onun formasının qeyri-adiliyinə görə dünya memarlığında analoqu yoxdur.

==== Birinci versiya ====
Qalanın karnizi (pərvazı) öz tərtibatı ilə qədim Parfiyanın yunan-ellinizm dövrü memarlığını xatırladır… qülləvari silindrik görünüşü və qeyri adi çıxıntısı ilə Qız Qalası qala tipli tikililəri xatırladır. Buna görə onun belə görünüşü insanların çoxunu aldadır, və bu tikili Qız Qalası adlandırılır. Qız Qalasının içəri və bayır konstruksiyalarının ətraflı öyrənlməsi belə bir qəti qənaətə gətirib çıxarır ki, o, müdafiə tikilisi deyil, mayak (dəniz fənəri) deyil və, təbii ki, siqnal gülləsi deyil. Qala atəşpərəstlərin dini tikilisidir, pəhləvi dilində &quot;daxma&quot; termini ilə adlanır (zirvəsində çalağanlar tərəfindən parçalanmaq üçün insan cəsədləri qoyulan qala).

==== İkinci versiya ====
Məlumdur ki, Qız Qalasının çöl hissəsində, aşağı qapının 14 metr hündürlüyündə, 4×0,6 m ölçülü daş lövhəcikdə kufi yazısı mövcuddur. Yazının fonu daşdan yonulub, sözlər iki sətirdə yazılıb. İlk dəfə bu yazı görkəmli şərqşünas N.Xanıkov tərəfindən oxunub: &quot;Məsud ibn Davudun günbəzi (qübbəsi)&quot;. Orta əsr abidələrini araşdıran alimlər belə qənaətə qəliblər ki, hündür qünbəzvari damı olan abidələr ya məqbərə, ya da ki, rəsədxana ola bilər. Qız Qalasının məqbərə olmasını ehtimal etmək mümkün deyil, çünki arxeoloji qazıntılar zamanı qalanın içərisində dəfn izləri aşkar edilməyib. Bundan əlavə, üçüncü mərtəbədən başlayaraq quyunun və yeddinci mərtəbədən aşağı gedən qaz borusunun mövcudluğu tikilinin türbə olmağını təmamilə təqzib edir. Rəsədxana ideyasına qayıdaq. Yazıda &quot;günbəz&quot; sözünün mövcudluğu bizi Qız Qalasının rəsədxana olması ideyasına yaxın edir. Marağa və Təbrizdə yerləşən rəsədxanaları təsvir edən Rəşid əd-Din (XIII–XIV) və Vəssaf (XIV) bu rəsədxanalarda hündür qünbəzlərin mövcudluğunu qeyr edir. Marağa rəsədxanasında keçirilən qazıntılar zamanı bu günbəzin dairəsi aşkar edilib.

==== Üçüncü versiya ====
Beləliklə görünür ki, Qız Qalası qüllə-mayak nümunəsidir. Bu abidənin zirvəsində müqəddəs alov yanır. Qız Qalası Şirvanşahların ümumi müdafiə tikililəri sisteminə daxil olan müdafiə tikilisi idi və təhlükə haqqında gündüzlər tüstü, gecələr isə alov vasitəsilə siqnal verən mayak kimi fəaliyyət göstərirdi.

==== Dördüncü versiya ====
Qız Qalasının cənub-qərb divarına kiçik kufi yazısı həkk olunub. Yazını ilk dəfə N. Xanıkov oxuyub. N. Xanıkovun ərəb mətnində birinci söz &quot;kubbə&quot; kimi verilib ki, bu da tərcümədə &quot;günbəz&quot; deməkdir. Daha gec yazılarda isə bu söz &quot;məqbərə&quot; anlamında da təqdim edilir. Onu aşağıdakı kimi oxumaq lazımdır: &quot;Məsud ibn Davudun kulası&quot;. Paleoqrafik xüsusiyyətlərinə görə yazını XII əsrə aid edirlər, lakin bu tarix qalanın təmiri ilə bağlıdır. XII əsrdə Qız Qalası Bakı şəhərinin müdafiə sisteminə daxil idi. Qalanın adı, çox güman ki, Göz Qalasının təhrif olunmuş formasıdır, yani &quot;nəzarət qalası&quot;… Eyni zamanda qala mayak rolunu da oynayırdı. Dəniz tərəfindən və ya qurudan təhlükə olanda qaladan gündüzlər tüstü, gecələr isə alov vasitəsilə digər müdafiə tikililərinə siqnal verilirdi. Abşeron yarımadasında otuzdan çox müdafiə tikilisi var idi.

==== Beşinci versiya ====
Sasani çarı Ardaşir (III əsr) məbədlərdə ibadəti daha da gücləndirərək Baqavan qurbangahında Hörmüzün sönməyən alovunu qorumağa əmr edir. Qız Qalasında yeddi ocaq-qurbangah var idi.

== Tədqiqi ==
[[Fayl:Баку Девичья Башня вид изнутри.jpg|thumb|220px|right|Qalada təşkil edilmiş muzeydə Azərbaycan xalqının etnoqrafiyasını əks etdirən eksponatlar]]
[[Fayl:Baku Maiden Tower floor.JPG|thumb|220px|left|Qız Qalasının daxili interyeri, daş döşəməli mərtəbə qatı]]
Qız qalasının arxeoloji tədqiqinə keçən əsrin 20-ci illərinin əvvəllərində başlanılmışdır. Professor Zummerin rəhbərliyi altında bir qrup tələbə Qız qalasında arxeoloji qazıntılar aparmışdır.&lt;ref&gt;C.Гусейнова 1992, стр. 119&lt;/ref&gt;

Tarixi və funksiyası məsələlərində bu qədər çaşğınlığın yaranmasının başlıca səbəbi Qız qalasının yazılı qaynaqlarda birbaşa anılmamasıdır. Orta əsr müəllifləri içərisində Bakı abidələrinin təsvirinə mühüm diqqət ayırmış [[Arif Ərdəbili]]nin ''&quot;Bakı qəbristanlığında elə bir günbəd var ki, onu hər kim görsə heyrətdən əl çalar&quot;'' kimi dəqiq ünvanı olmayan, yayğın məlumatlar isə bu məsələlərə heç bir işıq salmır.

Qız qalasının bayır səthində yerdən 14 m ucalıqda olan kiçik bir kitabə də araşdırmaçılar arasındak mübahisəni kəsə bilməmişdir. Birincisi ona görə ki, kitabə [[Dairəvi Mərdəkan qalası]] və [[Nardaran qalası]]nda olduğu sayaq üzlük hörgüyə üzvi daxil edilməmişdir və bu səbəbdən də mütəxəssislərin əksəriyyəti onun sonradan divara quraşdırıldığını qəbul edirlər. İkincisi analogiyası olmadığından kitabənin mətni – ''&quot;Məsud Davud oğlunun qübbəsi&quot;'' (başqa bir oxunuşa görə qülləsi) çətin izah olunur. Belə ki, [[Abşeron]] qalalarının sahibləri – sifarişçiləri çox varlı, nüfuzlu, başlıca olaraq yüksək vəzifəli dövlət adamları olduğundan kitabələrdə özlərinin dəbdəbəli titullarını sayıb &quot;tikdirmişdir&quot;, &quot;tikməyi əmr etmişdir&quot; ifadələri ilə tikintidəki rollarını konkret göstərirlər. Belə kitabələr arabir, məsələn [[Dairəvi Mərdəkan qalası]]nda olduğu kimi &quot;sahib&quot; sözüylə başlıyır.
[[Fayl:Maiden towers entry old city baku azerbaijan.jpg|thumb|200px|left|Qız qalasının yeganə giriş qapısı]]
[[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010-is2-1.jpg|thumb|right|200px|Poçt markası (2010).]]
Qalaların müəlliflərinə gəldikdə çox yığcam kitabələrdə onların adları önündə &quot;əməlidir&quot;, &quot;ustad&quot;, &quot;memar&quot; sözləri yazılırdı. Qız qalasının kitabəsinin Abşeronun monumental xəttatlıq ənənələrində bənzəri tapılmadığından Məsud Davud oğlunu araşdırmaçıların bir qismi XII yüzildə yaşamış [[Səlcuq İmperiyası|Səlcuq]] bəyi ilə eyniləşdirir, bəziləri isə bakılı memar hesab edirlər.

Kitabənin xətti üslubca XII yüzilə aid edilsə də, Qız qalasının həmin çağda tikilməsi fikrini bir çox mütəxəssislər qəbul etmirlər. Çünki başqa Abşeron qalalarında tikinti zamanı hakimiyyətdə olan [[Şirvanşahlar|Şirvanşah]] böyük təntənə və dəbdəbə ilə kitabələrdə göstərildiyi halda, Abşeronun ən möhtəşəm abidəsində belə kitabə göstəricisi yoxdur. Bu səbəbdən Qız qalasının Şirvanşahlar çağında ucaldılması fikri birmənaı olaraq rədd edilmişdir.&lt;ref&gt;C. Qiyasi – Nizami dövrünün memarlıq abidələri, Bakı, İşıq nəşriyyatı, 1991, səh 164&lt;/ref&gt; Şirvanşahlar olsa-olsa XII yüzildə bu qədim abidədə bərpa və yenidənqurma işləri aparmışlar. Qız qalasının ilkin olaraq hansı məqsədlərlə inşa edilməsi məsələsi müəyyən edilməsə də, abidənin XII yüzildən [[Bakı]]nın müdafiə sisteminə daxil olduğu və Şirvanşahların ən möhkəm qalalarından olan [[Bakı qalası]]nın baş qülləsi rolunu oynadığı mütəxəssislər tərəfindən qəbul edilmişdir.

[[İçərişəhər]]in şimal-şərq küncündə yerləşən qalanın [[mif]]lər və [[əfsanə]]lərlə əhatə olunmuş tarixi müxtəlif sivilizasiyalar və xalqlarla əlaqələndirilir. Lakin bununla belə ərazidə ilk insan məskunlaşmasının [[Paleolit]] dövrünə təsadüf etməsi sübut edilmişdir.&lt;ref&gt;{{cite book
 |url          = http://books.google.co.uk/books?id=IZBcCIixzIIC&amp;pg=PA191&amp;dq=Maiden+Tower+baku&amp;hl=en&amp;ei=xKnvTJywFdWAhAfTg7GRDA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CD8Q6AEwBA#v=onepage&amp;q=Maiden%20Tower%20baku&amp;f=false
 |title        = Lonely Planet 1000 Ultimate Experiences
 |publisher    = [[Lonely Planet]]
 |year         = 2009
 |page         = 191
 |isbn         = 1741799457
 |access-date  = 2010-12-02
 |archive-date = 2014-12-01
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20141201221204/http://books.google.co.uk/books?id=IZBcCIixzIIC&amp;pg=PA191&amp;dq=Maiden+Tower+baku&amp;hl=en&amp;ei=xKnvTJywFdWAhAfTg7GRDA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CD8Q6AEwBA#v=onepage&amp;q=Maiden%20Tower%20baku&amp;f=false
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;

[[Bakı]]nın tarixi və memarlıq abidələri haqqında geniş tədqiqatların müəllifi olan prof. [[Sara Aşurbəyli|Sara xanım Aşurbəyli]] qalanın özülünün qayanın 15 m dərinliyinə qədər getdiyini qeyd etməklə yanaşı, onun IV – VI əsrlərdə inşa edilməsi ehtimalını da irəli sürmüşdür.&lt;ref&gt;S. Aşurbəyli – Bakı şəhərinin tarixi, Bakı, 2007, səh 154&lt;/ref&gt; Tanınmış alim akademik Bretanski də qalanın V – VI əsrlərdə inşa edilməsi ehtimalını qeyd etmişdir.&lt;ref name=&quot;Visions&quot;/&gt;

== Arxeoloji qazıntılar ==
Belə bir fikir söylənilmişdir ki, Qız qalası Abşeronun başqa müdafiə tikintiləri kimi qala rolunu oynamış, şəhərin müdafiəsi üçün istifadə edilmişdir.&lt;ref&gt;O.Ш.Исмизаде, 1964; 1965; 1968&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;М.Халилoв, 1997, стр. 296–297&lt;/ref&gt; Həmin abidənin dini səciyyə daşıması haqqında da fikirlər var.&lt;ref&gt;Р.М.Гиршман, 1978, стр. 37–41&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Д.А.Ахундов, 1974, стр. 14–25&lt;/ref&gt; Başqa bir fərziyyə isə Qız qalasının rəsədxana kimi istifadə olunmasını irəli sürür.&lt;ref&gt;Г.Ахмедов, 1997, стр. 179–191&lt;/ref&gt;

Qız qalası ətrafında aparılan qazıntılar zamanı üzə çıxarılmış monumental binanın zirzəmisinin tədqiqi də maraqlı tapıntılardan olub, şəhər memarlığının bəzi mübahisəli məsələlərinə aydınlıq gətirmək üçün mühüm elmi əhəmiyyət kəsb edir.&lt;ref&gt;K.Fərhadoğlu, 2006, səh. 60.&lt;/ref&gt;

Dini xarakterli tikili qalıqları da 1998-ci ildə Qız qalası ətrafında aparılmış arxeoloji qazıntı zamanı üzə çıxarılmışdır. Qız qalasının ətrafında aparılan qazıntı zamanı Bakının qədim memarlıq abidələrindən biri, X əsrə aid edilən məscidin qalıqları üzə çıxarılmışdır.&lt;ref&gt;F.Ə.İbrahimov, 1999&lt;/ref&gt;

== Bərpası ==
Abidədə müxtəlif dövrlərdə və müxtəlif səviyyələrdə bərpa işləri aparılmışdır. İlk bərpa işlərinin [[Şirvanşahlar dövləti]] zamanında aparıldığı güman olunur. Daha sonra [[Bakı xanlığı]] dövründə qalanın möhkəmləndirilməsi məqsədiylə bərpa işlərinin aparılması müəyyən edilmişdir. Abidədə geniş bərpa və tədqiqat işləri [[Azərbaycan SSR]] qurulduqdan sonra aparılmışdır. 1963–1965-ci illərdə qala ətraflı tədqiq edilmiş, prof. Əhmədov tərəfindən birinci mərtəbədə və qalanın ətrafında arxeoloji qazıntılar aparılmış, qala divarının içində yerləşən su quyusu kəşf edilmişdir. 2000-ci ildə [[İçərişəhər]] [[Bakı qalası]] və Qız qalasıyla birgə [[UNESCO]]-nun [[Ümumdünya irsi|Ümumdünya İrsi]] siyahısına salınmışdır. Elə həmin il [[Bakı]]da baş verən zəlzələdən sonra qala 2004–2009-cu illərdə abidə [[Təhlükədə olan Dünya İrsinin siyahısı|Təhlükədə olan Ümumdünya İrsi abidələri]] siyahısına salınmışdır. Bundan sonra abidənin bərpası və qorunmasıyla bağlı əlavə tədbirlər keçirilmiş və UNESCO-nun 1 fevral 2010-cu il tarixində keçirilən sessiyasında qala təhlükədə olan abidələr siyahısından çıxarılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web
 | url       = http://whc.unesco.org/en/decisions/642
 | title       = Decision – 27COM 7B.59 – Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower (Azerbaijan)
 | publisher       = Unesco.org
 | access-date       = 2010-12-02
 | archive-date       = 2015-11-21
 | archive-url       = https://web.archive.org/web/20151121055525/http://whc.unesco.org/en/decisions/642
 | url-status       = live
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 | url       = http://whc.unesco.org/en/decisions/170
 | title       = Decision – 28COM 15A.29
 | publisher       = Unesco.org
 | access-date       = 2010-12-02
 | archive-date       = 2015-10-23
 | archive-url       = https://web.archive.org/web/20151023211258/http://whc.unesco.org/en/decisions/170
 | url-status       = live
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 | url       = http://whc.unesco.org/en/decisions/347
 | title       = Decides to retain the Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower (Azerbaijan) on the List of World Heritage in Danger
 | publisher       = Unesco.org
 | access-date       = 2010-12-02
 | archive-date       = 2015-10-07
 | archive-url       = https://web.archive.org/web/20151007210543/http://whc.unesco.org/en/decisions/347/
 | url-status       = live
 }}&lt;/ref&gt;

== Mədəniyyətdə ==
[[Fayl:Maude tower ballet Qamar Aslanzade and Batashov.jpg|thumb|right|250px|[[Qız qalası (balet)|Qız qalası baletinin]] premyerası zamanı [[Qəmər Almaszadə|Q. Almaszadə]] Gülyanaq, və [[Konstantin Bataşov|K. Bataşov]] isə Polad rolunda]]

Qız qalasıyla bağlı əfsanə [[Azərbaycan]]da bir çox poema və teatr tamaşalarının mövzusu olmuşdur. 1940-cı ildə böyük bəstəkar [[Əfrasiyab Bədəlbəyli]] həmin əfsanənin motivləri əsasında ilk [[Azərbaycan]] baleti olan [[Qız qalası (balet)|Qız qalası]] baletini yazmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Əfrasiyab Bədəlbəylinin yaradıcılığının xronologiyası |url=http://afrasiyab.musigi-dunya.az/az/chronology.html |access-date=2010-12-02 |archive-date=2014-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141110125935/http://afrasiyab.musigi-dunya.az/az/chronology.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Balet ilk dəfə [[Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı]]nda səhnələşdirilmişdir.

Müasir Amerika tarix-mistik [[Şirvanşah (roman)]] romanında (2025) yazıçı Adnabod Kalon Qız qalasını 
“Adəm və Həvva Qülləsi” kimi təqdim edir.Romanda bu abidə Şirvanın müxtəlif dini və fəlsəfi ənənələrini birləşdirmək məqsədi daşıyan vahid mənəvi mərkəz kimi təsvir olunur və bölgənin sufi irsinin emblematiq simvolu sayılır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How Medieval Shirvan Inspired a Novel About Humanity’s Spiritual Quest – Interview with Adnabod Calon |url=https://caspianpost.com/stories/how-medieval-shirvan-inspired-a-novel-about-humanity-s-spiritual-quest-interview-with-adnabod-calon |access-date=2025-11-20 |website=caspianpost.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:Maiden-tower-baku.jpg|thumb|850px|center|thumb|Qız qalasının gecə işıqlandırılması]]

Qız qalası 1992–2006-cı illərdə 1 və 250 manatlıq,&lt;ref&gt;[http://www.cbar.az Central Bank of Azerbaijan] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20100314050016/http://www.cbar.az/ |date=2010-03-14 }}. National currency: [http://www.cbar.az/pages/national-currency/banknotes/azm/ 1, 5, 10, 50, 100 and 250 manat] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180224155708/https://www.cbar.az/ |date=2018-02-24 }}. – Retrieved on 25 February 2010.&lt;/ref&gt; 2006-cı ildən 10 manatlıq&lt;ref&gt;[http://www.cbar.az Central Bank of Azerbaijan] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20100314050016/http://www.cbar.az/ |date=2010-03-14 }}. National currency: [http://www.cbar.az/pages/national-currency/banknotes/azn/ 10 manat] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180224155708/https://www.cbar.az/ |date=2018-02-24 }}. – Retrieved on 25 February 2010.&lt;/ref&gt; və 5 qəpiklik&lt;ref&gt;[http://www.cbar.az Central Bank of Azerbaijan] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20100314050016/http://www.cbar.az/ |date=2010-03-14 }}. National currency: [http://www.cbar.az/pages/national-currency/coins/new-generation-coins/ New generation coins] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20141110211135/http://www.cbar.az/pages/national-currency/coins/new-generation-coins/ |date=2014-11-10 }}. – Retrieved on 25 February 2010.&lt;/ref&gt; pul əskinaslarında təsvir edilmişdir.

2010-cu ildən etibarən, hər il Qız Qalasının yaxınlığında [[Heydər Əliyev Fondu]]nun, &quot;Qız Qalası&quot; Bədii Qalereyasının, [[Bakı Müasir İncəsənət Muzeyi]]nin və [[İçərişəhər|&quot;İçəri şəhər&quot; Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğunun]] təşkilatçılığı ilə beynəlxalq &quot;Qız Qalası&quot; Beynəlxalq incəsənət festivalı keçirilir.&lt;ref&gt;[http://news.day.az/society/275966.html В Баку появились красочные Девичьи башни.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20141207021443/http://news.day.az/society/275966.html |date=2014-12-07 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

=== Qız Qalası haqqında əfsanə ===
Qız Qalası haqqında əfsanə şahzadə ilə balıqçı arasında ehtiraslı sevgidən bəhs edir. Hər gün sevgilisini görmək üçün balıqçı dənizin kənarında yerləşən qalanın yanına gəlirdi. O, dənizin üzərində &quot;sevgi inamının yelkənlərində&quot; ağır-ağır yeriyirdi. Vaxt gedirdi. Onların sevgisi daha da möhkəmlənir və sevgililərə bütün çətinlikləri dəf etməyə güc verirdi. Lakin bir gün, geri qayıdarkən, balıqçının inamı büdrədi və o, batmağa başladı. Onu baxışı ilə yola salan şahzadə bunu görərək sevgilisini xilas etmək üçün qaladan suya atıldı, lakin qəlbində qorxu hissinin inamı üstələdiyinə görə özü də batdı.

O vaxtlardan qala xalq arasında inam və məhəbbətin, paklıq və mərdliyin simvoluna çevrilərək Qız Qalası adlandırılmağa başladı.

Qız qalası ilə bağlı 20-yə qədər əfsanə var. Onların böyük bir hissəsi Bakının orta əsrlər və ya İslam dövrünə aiddir. Lakin günümüzə qədər gəlib çatan ən azı iki belə əfsanənin kökləri Azərbaycanın zərdüştilik və ya islamdan əvvəlki dövrə aiddir. Bakının qədim Qız Qalasına aid ən təsirli və rəngarəng hekayə “''Atəş Rəngli Saçlı Bakirə Qız Xilaskarının Əfsanəsi''”dir.&lt;ref name=&quot;irs-az.com&quot;&gt;Mahir Khalifa-zadeh and Leyla Khalifazadeh,Zoroastrian Legends of the Baku Maiden Tower, https://irs-az.com/sites/default/files/2023-09/Heritage_55_2023%20%28small%29%20copy%204.pdf&amp;#x20;&amp; {{Wayback|url=https://irs-az.com/sites/default/files/2023-09/Heritage_55_2023%20%28small%29%20copy%204.pdf |date=20240809024724 }}&lt;/ref&gt;

Professor Mahir Xalifəzadə hesab edir ki, əfsanəvi fon istisna olmaqla, qüllənin niyə Qız qalası adlandırıldığını izah edən heç bir tarixi izahat və ya arxeoloji və ya yazılı sübut yoxdur. O hesab edir ki, dini izahı araşdırmaq imkanını istisna edə bilmərik. Düşmən tərəfindən heç vaxt dağıdılmadığı üçün Qız qalası adlandırılıb. Dini nöqteyi-nəzərdən bu o deməkdir ki, məbəd heç vaxt pislik tərəfindən alçaldılmamış və ya təhqir edilməmişdir (Ahriman və ya Avestan: Angra/Aŋra Mainyu). Odur ki, əgər qüllə düşmən/şər (Əhriman) tərəfindən murdarlanmasaydı, o, &quot;bakirə&quot; (toxunulmamış) olaraq qalmağa davam edəcəkdi - deməli, Zərdüşti Tanrısı Ahura Məzdanın &quot;Qız&quot; qalası-məbədi.

Daha sonra O hesab edir ki, Bakının Qız Qalasının “Qız” adlandırılmasına dair təsdiqlənməmiş bir fərziyyə var, çünki məbədin iki əlaqəli tanrıya, Od və Anahitaya həsr olunduğu və ona görə də Ədur-Anahid və ya Anahita atəşi olduğu üçün. İlahə Anahita zərdüştiliyin əsas tanrılarından biridir və saflıq, məhsuldarlıq, şəfa, hikmət və su ilahəsidir &quot;sulara sahib olan&quot;.

Məlumdur ki, Sasanid padşahı I Şapur (240-270-ci illər) İranşahr (İran) və ətraf ərazilərdə Xusrav Shahbuhr və qızı Xusrav Adur-Anahidin ruhu üçün çoxlu Bəhram ocaqları qurdu. Bakının Qız Qalasının qüllədə Sasanid tikinti üsullarının görünən əlamətləri vardır ki, bunlar Azərbaycanda Ədur Quşnasp (pəhləvi: Ādurbādagān) od məbədi (indiki Azər Qoşnasp od məbədi kompleksi, Qərbi Azərbaycan əyaləti, Təxt-e Soleyman, İran) və Arrandakı Dərbənd qalasında (Qafqaz Albaniyası). Beləliklə, Qalanın Qız qalası kimi müasir dövrümüzə qədər adı qorunub saxlanılan Zərdüşti Məryəm Anahita ilahəsinə həsr edilmiş ola biləcəyini mülahizələrimizdən istisna etmək olmaz.&lt;ref name=&quot;irs-az.com&quot;/&gt;

== Xaricdə tanınması ==
2015-ci ilin fevral ayında [[Yaponiya]]nın [[Hokkaydo adası]]nda rəsmi açılışı olan 66-cı Sapporo qar fiqurları festivalında Azərbaycan qardan düzəldilmiş Qız qalası və milli geyimli insan fiqurları ilə iştirak etmişdir. Sapporo şəhərinin mərkəzində yerləşən Odori parkında təşkil edilmiş festivalda qar və buzdan düzəldilmiş müxtəlif ölçülü 207 heykəl nümayiş etdirilir. Onlar dünyanın müxtəlif ölkələrindən gəlmiş heykəltəraşlar tərəfindən düzəldilib.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.science.gov.az/pages/istoricheskie-zdaniya |access-date=2020-06-28 |archive-date=2020-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628062034/http://science.gov.az/pages/istoricheskie-zdaniya |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan festivalda ilk dəfə Hokkaydo Universiteti Xarici Tələbələr Assosiasiyasının prezidenti Əlibəy Məmmədovun təşəbbüsü ilə düzəldilmiş Qız qalası və milli geyimli insan fiqurları təmsil edilmişdir. Festival yalnız Yaponiyada deyil, bütün dünyada populyarlığı ilə seçilən qış tədbirlərindəndir. Hər il bu festivalı yerli sakinlərlə yanaşı, xarici ölkələrdən gəlmiş iki milyondan çox insan ziyarət edir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://azertag.az/xeber/830085 |access-date=2015-02-05 |archive-date=2021-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413071003/https://azertag.az/xeber/830085 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Qalereya ==

=== [[Azərbaycan manatı]]nda Qız qalası təsvirləri ===

==== 1992-ci ildə buraxılmış əskinazlar ====
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Fayl:AzerbaijanP11-1Manat-(1992) f-1.jpg|[[1992]]-ci ildə buraxılmış [[1 manatlıq əsginas]]
Fayl:AzerbaijanP12-10Manat-(1992) f-donated.jpg|[[1992]]-ci ildə buraxılmış [[10 manatlıq əsginas]]
Fayl:AzerbaijanP13b-250Manat-(1992) f-1.jpg|[[1992]]-ci ildə buraxılmış [[250 manatlıq əsginas]]
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

==== 1993-cü ildə buraxılmış əskinazlar ====
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Fayl:1 manat 1993, Azerbaijan (obverse).jpg|1993-cü ildə buraxılmış [[1 manatlıq əsginas]]
Fayl:AzerbaijanP15-5Manat-(1993)-donatedfr f.jpg|1993-cü ildə buraxılmış [[5 manatlıq əsginas]]
Fayl:AzerbaijanP16-10Manat-(1993) f-1.jpg|1993-cü ildə buraxılmış [[10 manatlıq əsginas]]
Fayl:AzerbaijanP17a-50Manat-(1993) f-1.jpg|1993-cü ildə buraxılmış [[50 manatlıq əsginas]]
Fayl:AzerbaijanP18a-100Manat-(1993) f-1.jpg|1993-cü ildə buraxılmış [[100 manatlıq əsginas]] 
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Qeydlər ==
{{notelist}}

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|3}}

== Xarici keçidlər ==
{{portal|Bakı}}
* [http://wsemir.com/xeberler/sosial-xeberler/50-qiz-qalasi-haqqinda-etrafli-melumat.html Qız Qalası haqqında ətraflı məlumat] {{Vebarxiv
 | url  = https://web.archive.org/web/20150516021130/http://wsemir.com/xeberler/sosial-xeberler/50-qiz-qalasi-haqqinda-etrafli-melumat.html
 | date = 2015-05-16
}}
* [http://www.bakuhotels.ru/eng/baku/giz-galasi.htm  Qız qalası] {{en}}
* [http://azer.com/aiweb/categories/magazine/ai143_folder/143_articles/143_mt_secrets.html Secrets of the Maiden Tower. Azerbaijan International (Autumn 2006)]
* [http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_maidentower.html Baku's Maiden Tower] from [http://www.azer.com/ Azerbaijan International]
* [http://hindusutra.com/archive/2007/05/20/in-search-of-an-ancient-hindu-temple-in-azerbaijan Maiden Tower a Hindu Temple for the Fire God Agni?] {{Vebarxiv
 | url  = https://web.archive.org/web/20110515071956/http://hindusutra.com/archive/2007/05/20/in-search-of-an-ancient-hindu-temple-in-azerbaijan/
 | date = 2011-05-15
}}
* [http://sketchup.google.es/3dwarehouse/details?mid=b13f49f763369dac59570e065e3f2646 Qalanın 3D modeli]
* THE LEGEND OF BAKU’S MAIDEN TOWER (ZOROASTRIAN LEGENDS) [https://www.researchgate.net/publication/383948506_THE_LEGEND_OF_BAKU'S_MAIDEN_TOWER_ZOROASTRIAN_LEGENDS] {{en}}


{{Azərbaycan rəmzləri}}
{{Azərbaycandakı ümumdünya irsi}}
{{Azərbaycan qalaları}}
{{Bakı şəhərinin görməli yerləri}}
{{İçəri Şəhər}}
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:Bakı qalaları]]
[[Kateqoriya:İçərişəhər]]
[[Kateqoriya:Bakı memarlığı]]
[[Kateqoriya:Azərbaycandakı ümumdünya irsi]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanın milli simvolları]]
[[Kateqoriya:Bakıdakı binalar və tikililər]]
[[Kateqoriya:XII əsrdə yarananlar]]</text>
      <sha1>f3g64yale5cart98zv26y7hvtntn96j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ömər Eldarov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43682</id>
    <revision>
      <id>9041741</id>
      <parentid>8846417</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T15:18:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45011-14</username>
        <id>353075</id>
      </contributor>
      <comment>/* Həyatı */</comment>
      <origin>9041741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15274" sha1="c8vdkx52c4i2kwe3cuz5lpqmo57trlw" xml:space="preserve">{{Rəssam
 |mükafatları = {{&quot;Heydər Əliyev&quot; ordeni|2017}} {{&quot;İstiqlal&quot; ordeni|1997}} {{&quot;Şərəf&quot; ordeni|2012}} {{1-ci dərəcəli &quot;Əmək&quot; ordeni|2022}} {{Heydər Əliyev Mükafatı|2009}}&lt;br /&gt;{{&quot;Qırmızı əmək bayrağı&quot; ordeni|1986}} {{&quot;Şərəf nişanı&quot; ordeni|1959}} {{&quot;Vladimir İliç Leninin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə&quot; yubiley medalı|1970}}&lt;br /&gt;{{Azərbaycan SSR xalq rəssamı|1982}} {{Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi|1962}} {{SSRİ Dövlət mükafatı|1980}} {{Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı|1982}} {{&quot;Sənətkar&quot; medalı|2021}}
}}

'''Ömər Həsən oğlu Eldarov''' ({{DVTY}}) — Azərbaycan [[Heykəltaraşlıq|heykəltaraşı]], [[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]]nın həqiqi üzvü (1988), [[Azərbaycan Rəssamlıq Akademiyası]]nın rektoru (2001–2023), Azərbaycan SSR xalq rəssamı (1982), SSRİ (1980) və Azərbaycan SSR (1982) Dövlət mükafatları laureatı, [[&quot;Heydər Əliyev&quot; ordeni]] laureatı (2017), [[Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü]]çüsü(2024).

== Həyatı ==
1927-ci dekabrın 21-i Dağıstan Muxtar Respublikasının Dərbənd şəhərində anadan olub. Milliyətcə ləzgidir. Azərbaycan Rəssamlıq Məktəbinin heykəltaraşlıq bölməsini qurtardıqdan sonra peşə biliyini artırmaq məqsədilə [[Sankt-Peterburq|Leninqraddak]]ı İ. Repin adına rəngkarlıq, heykəltaraşlıq və memarlıq institutunun heykəltaraşlıq fakültəsində təhsilini davam etdirib. 1946-cı ildən etibarən mütəmadi olaraq müxtəlif respublika, regional və beynəlxalq sərgi və müsabiqələrin iştirakçısı olub. Sənətkarın yaratdığı heykəllər dünyanın bir çox muzeylərində layiqli yer tutmaqdadır. Bu cür əsərlər sırasında şairə Natəvanın, şair Məhəmməd Füzulinin, şair-dramaturq Hüseyn Cavidin, Azərbaycanın görkəmli oftalmoloq alimi Zərifə Əliyevanın, professor İhsan Doğramacının heykəlləri, prezident Heydər Əliyevin, bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun, rəssam Səttar Bəhlulzadənin, yazıçı Süleyman Rəhimovun, akademik Ziya Bünyadovun və başqalarının qəbirüstü abidələrini göstərmək olar. Eyni zamanda sənətkar bir sıra kamera xarakterli, kiçik həcmli əsərlərin müəllifidir.

Yaradıcılıqla yanaşı, həm də Azərbaycanın ictimai və mədəni həyatının fəal iştirakçısıdır. 1958–1968-ci illərdə o, [[Azərbaycan Rəssamlar İttifaqı|Rəssamlar İttifaqın]]ın Katibliyinə üzv seçilib. 1970-ci ildə isə o, [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] Rəssamlıq Akademiyasının [[heykəltaraşlıq]] üzrə [[Bakı]]dakı yaradıcılıq emalatxanasının rəhbəri təyin edilib. Bu illər ərzində məşhur heykəltaraş tərəfindən bir neçə nəsil istedadlı peşəkar rəssam yetişdirilib. 1969–1973-cü illərdə [[Bakı Soveti]]nin deputatı seçilib və burada mədəni-maarif işi üzrə komissiyanın rəhbəri vəzifəsində çalışıb. 1995-ci ildə isə müstəqil Azərbaycanın ali qanunvericilik orqanı olan [[Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi|Milli Məclis]]ə deputat seçilib. 2001-2023-cü illərə qədər Azərbaycan Rəssamlıq Akademiyasının rektoru çalışıb&lt;ref&gt;[http://adra.edu.az/en/news/4-azrbaycanllar-rusiya-rssamlq-ttifaqnn-fxri-uezvue-secilib Azərbaycanlılar Rusiya Rəssamlıq İttifaqının fəxri üzvü seçilib!] {{dead link| date = January 2021
 | bot  = InternetArchiveBot
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 | title        = Ö.H.Eldarovun Azərbaycan Rəssamlıq Akademiyasının rektoru vəzifəsindən azad edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
 | url          = https://president.az/az/articles/view/58968
 | access-date  = 2023-02-20
 | archive-date = 2023-02-20
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20230220060821/https://president.az/az/articles/view/58968
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;.

== Təltif və mükafatları ==
'''SSRİ'''

* &quot;[[Azərbaycan SSR xalq rəssamı]]&quot; fəxri adı — 1 dekabr 1982&lt;ref name=&quot;01.12.1982&quot;&gt;[http://www.anl.az/down/he_serencamlar.pdf Respublika təsviri sənət xadimlərinə Azərbaycan SSR fəxri adları verilməsi haqqında Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 1 dekabr 1982-ci il tarixli '''Fərmanı'''] {{Vebarxiv
 | url  = https://web.archive.org/web/20200116071306/http://www.anl.az/down/he_serencamlar.pdf
 | date = 2020-01-16
}} — '''anl.az''' saytı&lt;/ref&gt;
* &quot;[[Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi]]&quot; fəxri adı — 23 iyun 1962{{bax|Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimlərinin siyahısı#1962}}
* [[SSRİ Dövlət mükafatı]] — 31 oktyabr 1980
* [[Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı]] — 1982{{bax|Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatlarının siyahısı#1982}}
* [[&quot;Qırmızı əmək bayrağı&quot; ordeni]] — 22 avqust 1986
* [[&quot;Şərəf nişanı&quot; ordeni]] — 9 iyun 1959
* [[&quot;Vladimir İliç Leninin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə&quot; yubiley medalı]] — 1970

'''Azərbaycan'''
* [[&quot;Heydər Əliyev&quot; ordeni]] — 20 dekabr 2017&lt;ref&gt;{{cite web
 | url          = http://president.az/articles/26469
 | title        = Ö.H.Eldarovun “Heydər Əliyev” ordeni ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
 | author       = President.az
 | date         = 20.12.2017
 | work         = 
 | publisher    = [http://www.president.az/ President.az]
 | accessdate   = 2017-12-20
 | language     = az
 | archive-date = 2018-02-17
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20180217082619/http://president.az/articles/26469
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;
* [[&quot;İstiqlal&quot; ordeni]] — 20 dekabr 1997&lt;ref&gt;[https://e-qanun.az/framework/4105  ''&quot;Ö. H. Eldarovun &quot;İstiqlal&quot; ordeni ilə təltif edilməsi haqqında&quot;'' Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 20 dekabr 1997-ci il tarixli, 660 nömrəli '''Fərmanı'''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210709184926/http://www.e-qanun.az/framework/4105 |date=2021-07-09 }} {{ref-az}}&lt;/ref&gt;
* [[&quot;Şərəf&quot; ordeni]] — 17 dekabr 2012
* 1-ci dərəcəli [[&quot;Əmək&quot; ordeni]] — 20 dekabr 2022&lt;ref&gt;{{Cite web
 | title        = Ö.H.Eldarovun 1-ci dərəcəli “Əmək” ordeni ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
 | url          = https://president.az/az/articles/view/58236
 | access-date  = 2022-12-29
 | archive-date = 2022-12-29
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20221229031556/https://president.az/az/articles/view/58236
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;
* [[Heydər Əliyev Mükafatı]] — 5 may 2009
* [[&quot;Sənətkar&quot; medalı]] ([[Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqı]]) — 10 mart 2021
* &quot;Birlik ulduzları-2014&quot; mükafatı ([[MDB]]) — 9 aprel 2014&lt;ref&gt;{{cite web
 | url          = http://www.oxu.az/culture/21386
 | title        = Ömər Eldarov mükafata layiq görüldü
 | author       = 
 | date         = 17.04.2014 11:45
 | work         = 
 | publisher    = lent.az
 | accessdate   = 2014-04-18
 | language     = az
 | archive-date = 2022-01-27
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20220127202825/https://oxu.az/culture/21386
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | url          = http://ayna.az/2014/omer-eldarov-dovletlerarasi-birliyin-ulduzlari-mukafatina-layiq-gorulub/
 | title        = Ömər Eldarov dövlətlərarası “Birliyin ulduzları” mükafatına layiq görülüb
 | author       = [[Ayna (qəzet)|Ayna]]
 | date         = 18.04.2014
 | work         = 
 | publisher    = [http://www.ayna.az/ Ayna.az]
 | accessdate   = 2017-07-18
 | language     = az
 | archive-date = 2019-02-01
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20190201013345/http://ayna.az/2014/omer-eldarov-dovletlerarasi-birliyin-ulduzlari-mukafatina-layiq-gorulub/
 | url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;
* Üzeyir Hacıbəyli adına mükafat ([[AMEA]]) — 18 aprel 2014&lt;ref&gt;{{Cite web
 | title        = Alimlər AMEA-nın ali mükafatları ilə təltif olunublar — '''sia.az''' saytı
 | url          = http://sia.az/ru/news/social/404866-alimler-amea-nin-ali-mukafatlari-ile-teltif-olunublar
 | access-date  = 2014-04-19
 | archive-date = 2016-03-05
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20160305044335/http://sia.az/ru/news/social/404866-alimler-amea-nin-ali-mukafatlari-ile-teltif-olunublar
 | url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;
*[[Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü]] — 9 may 2024&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://president.az/az/articles/view/65787 |title=Azərbaycan mədəniyyət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünün verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |author=President.Az |date=09.05.2024 |work= |publisher=[http://www.president.az President.az] |accessdate=2024-05-10 |language=az |archive-date=2024-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240509173617/https://president.az/az/articles/view/65787 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
10 iyun 2015-ci ildə akademik Ömər Eldarov [[2015 Avropa Oyunları]]nın məşəlini [[Heydər Əliyev Mərkəzi]]nə gətirmişdir.

== Əsərləri ==
Bu cür əsərlər sırasında şairə [[Xurşidbanu Natəvanın heykəli (Bakı, 1960)|Natəvanın]] (1960, Bakı), mütəfəkkir şair [[Füzuli abidəsi|Məhəmməd Füzulinin]] (1963, Bakı), dramaturq [[Hüseyn Cavidin heykəli (Bakı)|Hüseyn Cavidin]] (1993, Bakı), Azərbaycanın görkəmli siyasi xadimi Heydər Əliyevin (1987, Naxçıvan) , Sapun dağı hücumu iştirakçıları olmuş 77-ci diviziyanın əsgərləri &quot;Azərbaycanın qorxmaz oğul və qızlarına&quot; həsr olunmuş memorial (1974, Sevastopol), Sədrəddin Ayninin (1979, Düşənbə), İbn Sinanın (1980, Düşənbə), professor İhsan Doğramacının (2001, Ankara), Heydər Əliyevin (2001, Qars) heykəlləri , bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun (1955, Bakı), rəssam Səttar Bəhlulzadənin (1974, Bakı), bəstəkar və caz musiqiçisi Vaqif Mustafazadənin (1984, Bakı), dirijor Niyazinin (1989, Bakı), yazıçı Süleyman Rəhimovun (1991, Bakı), bəstəkar Fikrət Əmirovun (1988, Bakı), şərqşünas-tarixçi, akademik Ziya Bünyadovun (2000, Bakı), akademik Həsən Əliyevin (1988, Bakı) xatirə abidələri &quot;Elegiya&quot; abidəsi (1989), akademik Zərifə Əliyevanın (1995, Bakı), Azərbaycanın ümummilli lideri Heydər Əliyevin (2004, Bakı), professor Lütfi Zadənin (2018, Bakı)), bəstəkar Arif Məlikovun&lt;ref&gt;{{cite web
 |url          = https://www.youtube.com/watch?v=iSQFMVCSBzI
 |title        = Arif Məlikovun abidəsi ucaldılıb
 |author       = İctimai TV
 |date         = 04.06.2020
 |work         = 
 |publisher    = [http://youtube.com/ Youtube.com]
 |accessdate   = 2020-06-04
 |language     = az
 |archive-date = 2023-10-10
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20231010182200/https://www.youtube.com/watch?v=iSQFMVCSBzI
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt; (2020, Bakı) qəbirüstü abidələri vardır. Eyni zamanda sənətkar bir sıra kamera xarakterli, kiçik həcmli əsərlərin müəllifidir. Bu qabildən olan &quot;Qızım Lalənin portreti&quot;, &quot;Oğlum Müslümun portreti&quot;, &quot;Analıq&quot; , &quot;İlin dörd fəslı&quot;, &quot;Bacılar&quot; əsərləri şair Nəsiri Xosrovun və yazıçı Rabindranat Taqorun heykəl portretləri müxtəlif vaxtlarda nüfuzlu respublika və beynəlxalq sərgilərdə uğurla nümayini etdirilmişdir.

&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Fayl:Hüseyn Cavidin Bakıda heykəli.jpg|[[Hüseyn Cavid]]in Bakıda heykəli.
Fayl:Natəvanın heykəli.jpg|[[Xurşidbanu Natəvanın heykəli (Bakı, 1960)|Xurşidbanu Natəvanın heykəli]] (Bakı)
Fayl:800px Барельеф на стене института физиологии им. А.И.Караева НАН Азербайджана, где работала академик Зарифа Алиева.jpg|[[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]]nın A.İ.Qarayev adına [[Fiziologiya İnstitutu]]nun qarşısında akademik Zərifə Əliyevanın barelyefi, 2003
Fayl:Uzeir Hajibeyov's monument at Vienna, 2006.jpg|[[Üzeyir Hacıbəyovun abidəsi (Vyana)|Üzeyir Hacıbəyovun abidəsi]]
Fayl:Üzeyir Hacıbəyovun qəbirüstü abidəsi.jpg|[[Üzeyir Hacıbəyovun qəbirüstü abidəsi]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Ailəsi ==
* Həyat yoldaşı — Erna Eldarova 13 noyabr 2018-ci ildə vəfat etmişdir&lt;ref&gt;[http://qafqazinfo.az/news/detail/omer-eldarovun-heyat-yoldasi-vefat-etdi-235196 Ömər Eldarovun həyat yoldaşı vəfat etdi] {{Vebarxiv
 | url  = https://web.archive.org/web/20220118214726/https://qafqazinfo.az/news/detail/omer-eldarovun-heyat-yoldasi-vefat-etdi-235196
 | date = 2022-01-18
}}. qafqazinfo.az, 13. noyabr 2018 {{ref-az}}&lt;/ref&gt;.
* Oğlu — Müslüm Eldarov (1956–2003) heykəltaraş, rəngkar, qrafik rəssam.&lt;ref&gt;{{Cite web
 | title        = Əsrlərin qovuşağında: Müslüm Eldarov
 | url          = http://nationalmuseum.az/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=70%3Asrlrin-qovuanda&amp;catid=39%3Asrgilr&amp;Itemid=118&amp;lang=az
 | access-date  = 2013-10-28
 | archive-date = 2013-12-27
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20131227172700/http://nationalmuseum.az/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=70:srlrin-qovuanda&amp;catid=39:srgilr&amp;Itemid=118&amp;lang=az
 | url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;
* Gəlini — Oğlu [[Müslüm Eldarov]]un həyat yoldaşı [[Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamlarının siyahısı|Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı]] İrina Eldarova.&lt;ref&gt;{{cite web
 | url          = https://www.youtube.com/watch?v=2Zn3HpKxFX8&amp;t=5m2s
 | title        = Müslüm Eldarovun xatirə gecəsi keçirilib
 | author       = Lider TV
 | date         = 21.11.2017
 | work         = 
 | publisher    = [http://youtube.com/ Youtube.com]
 | accessdate   = 2017-11-22
 | language     = az
 | archive-date = 2021-11-07
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20211107081721/https://www.youtube.com/watch?v=2Zn3HpKxFX8&amp;t=5m2s
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=mfQn30HVZqc Xurşidbanu Natəvanın heykəli, Azərbaycan, Bakı]
* [http://www.adam.az/az.php?subaction=showfull&amp;id=1242584808&amp;archive= Ömər Eldarovun bioqrafiyası www.adam.az] {{dead link| date = January 2021
 | bot  = InternetArchiveBot
}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=TMKAPFSpfeY Heykəltəraş Ömər Eldarovun doğum günüdür]
* [https://www.youtube.com/watch?v=nTFWg9z7M4Y Ömər Eldarovun 90 illik yubileyi qeyd olunub]
{{Ömər Eldarov}}
{{Heydər Əliyev ordeninin laureatları}}{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan rəssamları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan heykəltaraşları]]
[[Kateqoriya:AMEA-nın həqiqi üzvləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin I çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:91-lər]]
[[Kateqoriya:&quot;Heydər Əliyev&quot; mükafatı laureatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan uzunömürlüləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı uzunömürlülər]]
[[Kateqoriya:Dağıstan əsilli azərbaycanlılar]]
[[Kateqoriya:Ömər Eldarov]]
[[Kateqoriya:&quot;Azərbaycan Narı&quot; döş nişanı ilə təltif edilənlər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Akademiyasının müəllimləri]]</text>
      <sha1>c8vdkx52c4i2kwe3cuz5lpqmo57trlw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041748</id>
      <parentid>9041741</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T15:44:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bikar</username>
        <id>250702</id>
      </contributor>
      <comment>[[VP:Yoxlanıla bilmə|mənbəyə ehtiyac olan dəyişiklik]]</comment>
      <origin>9041748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15250" sha1="98jrtrllf9gpzc3o6afwlegssrbijm8" xml:space="preserve">{{Rəssam
 |mükafatları = {{&quot;Heydər Əliyev&quot; ordeni|2017}} {{&quot;İstiqlal&quot; ordeni|1997}} {{&quot;Şərəf&quot; ordeni|2012}} {{1-ci dərəcəli &quot;Əmək&quot; ordeni|2022}} {{Heydər Əliyev Mükafatı|2009}}&lt;br /&gt;{{&quot;Qırmızı əmək bayrağı&quot; ordeni|1986}} {{&quot;Şərəf nişanı&quot; ordeni|1959}} {{&quot;Vladimir İliç Leninin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə&quot; yubiley medalı|1970}}&lt;br /&gt;{{Azərbaycan SSR xalq rəssamı|1982}} {{Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi|1962}} {{SSRİ Dövlət mükafatı|1980}} {{Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı|1982}} {{&quot;Sənətkar&quot; medalı|2021}}
}}

'''Ömər Həsən oğlu Eldarov''' ({{DVTY}}) — Azərbaycan [[Heykəltaraşlıq|heykəltaraşı]], [[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]]nın həqiqi üzvü (1988), [[Azərbaycan Rəssamlıq Akademiyası]]nın rektoru (2001–2023), Azərbaycan SSR xalq rəssamı (1982), SSRİ (1980) və Azərbaycan SSR (1982) Dövlət mükafatları laureatı, [[&quot;Heydər Əliyev&quot; ordeni]] laureatı (2017), [[Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü]]çüsü(2024).

== Həyatı ==
1927-ci dekabrın 21-i Dağıstan Muxtar Respublikasının Dərbənd şəhərində anadan olub. Azərbaycan Rəssamlıq Məktəbinin heykəltaraşlıq bölməsini qurtardıqdan sonra peşə biliyini artırmaq məqsədilə [[Sankt-Peterburq|Leninqraddak]]ı İ. Repin adına rəngkarlıq, heykəltaraşlıq və memarlıq institutunun heykəltaraşlıq fakültəsində təhsilini davam etdirib. 1946-cı ildən etibarən mütəmadi olaraq müxtəlif respublika, regional və beynəlxalq sərgi və müsabiqələrin iştirakçısı olub. Sənətkarın yaratdığı heykəllər dünyanın bir çox muzeylərində layiqli yer tutmaqdadır. Bu cür əsərlər sırasında şairə Natəvanın, şair Məhəmməd Füzulinin, şair-dramaturq Hüseyn Cavidin, Azərbaycanın görkəmli oftalmoloq alimi Zərifə Əliyevanın, professor İhsan Doğramacının heykəlləri, prezident Heydər Əliyevin, bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun, rəssam Səttar Bəhlulzadənin, yazıçı Süleyman Rəhimovun, akademik Ziya Bünyadovun və başqalarının qəbirüstü abidələrini göstərmək olar. Eyni zamanda sənətkar bir sıra kamera xarakterli, kiçik həcmli əsərlərin müəllifidir.

Yaradıcılıqla yanaşı, həm də Azərbaycanın ictimai və mədəni həyatının fəal iştirakçısıdır. 1958–1968-ci illərdə o, [[Azərbaycan Rəssamlar İttifaqı|Rəssamlar İttifaqın]]ın Katibliyinə üzv seçilib. 1970-ci ildə isə o, [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] Rəssamlıq Akademiyasının [[heykəltaraşlıq]] üzrə [[Bakı]]dakı yaradıcılıq emalatxanasının rəhbəri təyin edilib. Bu illər ərzində məşhur heykəltaraş tərəfindən bir neçə nəsil istedadlı peşəkar rəssam yetişdirilib. 1969–1973-cü illərdə [[Bakı Soveti]]nin deputatı seçilib və burada mədəni-maarif işi üzrə komissiyanın rəhbəri vəzifəsində çalışıb. 1995-ci ildə isə müstəqil Azərbaycanın ali qanunvericilik orqanı olan [[Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi|Milli Məclis]]ə deputat seçilib. 2001-2023-cü illərə qədər Azərbaycan Rəssamlıq Akademiyasının rektoru çalışıb&lt;ref&gt;[http://adra.edu.az/en/news/4-azrbaycanllar-rusiya-rssamlq-ttifaqnn-fxri-uezvue-secilib Azərbaycanlılar Rusiya Rəssamlıq İttifaqının fəxri üzvü seçilib!] {{dead link| date = January 2021
 | bot  = InternetArchiveBot
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 | title        = Ö.H.Eldarovun Azərbaycan Rəssamlıq Akademiyasının rektoru vəzifəsindən azad edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
 | url          = https://president.az/az/articles/view/58968
 | access-date  = 2023-02-20
 | archive-date = 2023-02-20
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20230220060821/https://president.az/az/articles/view/58968
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;.

== Təltif və mükafatları ==
'''SSRİ'''

* &quot;[[Azərbaycan SSR xalq rəssamı]]&quot; fəxri adı — 1 dekabr 1982&lt;ref name=&quot;01.12.1982&quot;&gt;[http://www.anl.az/down/he_serencamlar.pdf Respublika təsviri sənət xadimlərinə Azərbaycan SSR fəxri adları verilməsi haqqında Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 1 dekabr 1982-ci il tarixli '''Fərmanı'''] {{Vebarxiv
 | url  = https://web.archive.org/web/20200116071306/http://www.anl.az/down/he_serencamlar.pdf
 | date = 2020-01-16
}} — '''anl.az''' saytı&lt;/ref&gt;
* &quot;[[Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi]]&quot; fəxri adı — 23 iyun 1962{{bax|Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimlərinin siyahısı#1962}}
* [[SSRİ Dövlət mükafatı]] — 31 oktyabr 1980
* [[Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı]] — 1982{{bax|Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatlarının siyahısı#1982}}
* [[&quot;Qırmızı əmək bayrağı&quot; ordeni]] — 22 avqust 1986
* [[&quot;Şərəf nişanı&quot; ordeni]] — 9 iyun 1959
* [[&quot;Vladimir İliç Leninin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə&quot; yubiley medalı]] — 1970

'''Azərbaycan'''
* [[&quot;Heydər Əliyev&quot; ordeni]] — 20 dekabr 2017&lt;ref&gt;{{cite web
 | url          = http://president.az/articles/26469
 | title        = Ö.H.Eldarovun “Heydər Əliyev” ordeni ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
 | author       = President.az
 | date         = 20.12.2017
 | work         = 
 | publisher    = [http://www.president.az/ President.az]
 | accessdate   = 2017-12-20
 | language     = az
 | archive-date = 2018-02-17
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20180217082619/http://president.az/articles/26469
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;
* [[&quot;İstiqlal&quot; ordeni]] — 20 dekabr 1997&lt;ref&gt;[https://e-qanun.az/framework/4105  ''&quot;Ö. H. Eldarovun &quot;İstiqlal&quot; ordeni ilə təltif edilməsi haqqında&quot;'' Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 20 dekabr 1997-ci il tarixli, 660 nömrəli '''Fərmanı'''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210709184926/http://www.e-qanun.az/framework/4105 |date=2021-07-09 }} {{ref-az}}&lt;/ref&gt;
* [[&quot;Şərəf&quot; ordeni]] — 17 dekabr 2012
* 1-ci dərəcəli [[&quot;Əmək&quot; ordeni]] — 20 dekabr 2022&lt;ref&gt;{{Cite web
 | title        = Ö.H.Eldarovun 1-ci dərəcəli “Əmək” ordeni ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
 | url          = https://president.az/az/articles/view/58236
 | access-date  = 2022-12-29
 | archive-date = 2022-12-29
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20221229031556/https://president.az/az/articles/view/58236
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;
* [[Heydər Əliyev Mükafatı]] — 5 may 2009
* [[&quot;Sənətkar&quot; medalı]] ([[Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqı]]) — 10 mart 2021
* &quot;Birlik ulduzları-2014&quot; mükafatı ([[MDB]]) — 9 aprel 2014&lt;ref&gt;{{cite web
 | url          = http://www.oxu.az/culture/21386
 | title        = Ömər Eldarov mükafata layiq görüldü
 | author       = 
 | date         = 17.04.2014 11:45
 | work         = 
 | publisher    = lent.az
 | accessdate   = 2014-04-18
 | language     = az
 | archive-date = 2022-01-27
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20220127202825/https://oxu.az/culture/21386
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | url          = http://ayna.az/2014/omer-eldarov-dovletlerarasi-birliyin-ulduzlari-mukafatina-layiq-gorulub/
 | title        = Ömər Eldarov dövlətlərarası “Birliyin ulduzları” mükafatına layiq görülüb
 | author       = [[Ayna (qəzet)|Ayna]]
 | date         = 18.04.2014
 | work         = 
 | publisher    = [http://www.ayna.az/ Ayna.az]
 | accessdate   = 2017-07-18
 | language     = az
 | archive-date = 2019-02-01
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20190201013345/http://ayna.az/2014/omer-eldarov-dovletlerarasi-birliyin-ulduzlari-mukafatina-layiq-gorulub/
 | url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;
* Üzeyir Hacıbəyli adına mükafat ([[AMEA]]) — 18 aprel 2014&lt;ref&gt;{{Cite web
 | title        = Alimlər AMEA-nın ali mükafatları ilə təltif olunublar — '''sia.az''' saytı
 | url          = http://sia.az/ru/news/social/404866-alimler-amea-nin-ali-mukafatlari-ile-teltif-olunublar
 | access-date  = 2014-04-19
 | archive-date = 2016-03-05
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20160305044335/http://sia.az/ru/news/social/404866-alimler-amea-nin-ali-mukafatlari-ile-teltif-olunublar
 | url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;
*[[Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü]] — 9 may 2024&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://president.az/az/articles/view/65787 |title=Azərbaycan mədəniyyət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünün verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |author=President.Az |date=09.05.2024 |work= |publisher=[http://www.president.az President.az] |accessdate=2024-05-10 |language=az |archive-date=2024-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240509173617/https://president.az/az/articles/view/65787 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
10 iyun 2015-ci ildə akademik Ömər Eldarov [[2015 Avropa Oyunları]]nın məşəlini [[Heydər Əliyev Mərkəzi]]nə gətirmişdir.

== Əsərləri ==
Bu cür əsərlər sırasında şairə [[Xurşidbanu Natəvanın heykəli (Bakı, 1960)|Natəvanın]] (1960, Bakı), mütəfəkkir şair [[Füzuli abidəsi|Məhəmməd Füzulinin]] (1963, Bakı), dramaturq [[Hüseyn Cavidin heykəli (Bakı)|Hüseyn Cavidin]] (1993, Bakı), Azərbaycanın görkəmli siyasi xadimi Heydər Əliyevin (1987, Naxçıvan) , Sapun dağı hücumu iştirakçıları olmuş 77-ci diviziyanın əsgərləri &quot;Azərbaycanın qorxmaz oğul və qızlarına&quot; həsr olunmuş memorial (1974, Sevastopol), Sədrəddin Ayninin (1979, Düşənbə), İbn Sinanın (1980, Düşənbə), professor İhsan Doğramacının (2001, Ankara), Heydər Əliyevin (2001, Qars) heykəlləri , bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun (1955, Bakı), rəssam Səttar Bəhlulzadənin (1974, Bakı), bəstəkar və caz musiqiçisi Vaqif Mustafazadənin (1984, Bakı), dirijor Niyazinin (1989, Bakı), yazıçı Süleyman Rəhimovun (1991, Bakı), bəstəkar Fikrət Əmirovun (1988, Bakı), şərqşünas-tarixçi, akademik Ziya Bünyadovun (2000, Bakı), akademik Həsən Əliyevin (1988, Bakı) xatirə abidələri &quot;Elegiya&quot; abidəsi (1989), akademik Zərifə Əliyevanın (1995, Bakı), Azərbaycanın ümummilli lideri Heydər Əliyevin (2004, Bakı), professor Lütfi Zadənin (2018, Bakı)), bəstəkar Arif Məlikovun&lt;ref&gt;{{cite web
 |url          = https://www.youtube.com/watch?v=iSQFMVCSBzI
 |title        = Arif Məlikovun abidəsi ucaldılıb
 |author       = İctimai TV
 |date         = 04.06.2020
 |work         = 
 |publisher    = [http://youtube.com/ Youtube.com]
 |accessdate   = 2020-06-04
 |language     = az
 |archive-date = 2023-10-10
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20231010182200/https://www.youtube.com/watch?v=iSQFMVCSBzI
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt; (2020, Bakı) qəbirüstü abidələri vardır. Eyni zamanda sənətkar bir sıra kamera xarakterli, kiçik həcmli əsərlərin müəllifidir. Bu qabildən olan &quot;Qızım Lalənin portreti&quot;, &quot;Oğlum Müslümun portreti&quot;, &quot;Analıq&quot; , &quot;İlin dörd fəslı&quot;, &quot;Bacılar&quot; əsərləri şair Nəsiri Xosrovun və yazıçı Rabindranat Taqorun heykəl portretləri müxtəlif vaxtlarda nüfuzlu respublika və beynəlxalq sərgilərdə uğurla nümayini etdirilmişdir.

&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Fayl:Hüseyn Cavidin Bakıda heykəli.jpg|[[Hüseyn Cavid]]in Bakıda heykəli.
Fayl:Natəvanın heykəli.jpg|[[Xurşidbanu Natəvanın heykəli (Bakı, 1960)|Xurşidbanu Natəvanın heykəli]] (Bakı)
Fayl:800px Барельеф на стене института физиологии им. А.И.Караева НАН Азербайджана, где работала академик Зарифа Алиева.jpg|[[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]]nın A.İ.Qarayev adına [[Fiziologiya İnstitutu]]nun qarşısında akademik Zərifə Əliyevanın barelyefi, 2003
Fayl:Uzeir Hajibeyov's monument at Vienna, 2006.jpg|[[Üzeyir Hacıbəyovun abidəsi (Vyana)|Üzeyir Hacıbəyovun abidəsi]]
Fayl:Üzeyir Hacıbəyovun qəbirüstü abidəsi.jpg|[[Üzeyir Hacıbəyovun qəbirüstü abidəsi]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Ailəsi ==
* Həyat yoldaşı — Erna Eldarova 13 noyabr 2018-ci ildə vəfat etmişdir&lt;ref&gt;[http://qafqazinfo.az/news/detail/omer-eldarovun-heyat-yoldasi-vefat-etdi-235196 Ömər Eldarovun həyat yoldaşı vəfat etdi] {{Vebarxiv
 | url  = https://web.archive.org/web/20220118214726/https://qafqazinfo.az/news/detail/omer-eldarovun-heyat-yoldasi-vefat-etdi-235196
 | date = 2022-01-18
}}. qafqazinfo.az, 13. noyabr 2018 {{ref-az}}&lt;/ref&gt;.
* Oğlu — Müslüm Eldarov (1956–2003) heykəltaraş, rəngkar, qrafik rəssam.&lt;ref&gt;{{Cite web
 | title        = Əsrlərin qovuşağında: Müslüm Eldarov
 | url          = http://nationalmuseum.az/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=70%3Asrlrin-qovuanda&amp;catid=39%3Asrgilr&amp;Itemid=118&amp;lang=az
 | access-date  = 2013-10-28
 | archive-date = 2013-12-27
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20131227172700/http://nationalmuseum.az/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=70:srlrin-qovuanda&amp;catid=39:srgilr&amp;Itemid=118&amp;lang=az
 | url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;
* Gəlini — Oğlu [[Müslüm Eldarov]]un həyat yoldaşı [[Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamlarının siyahısı|Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı]] İrina Eldarova.&lt;ref&gt;{{cite web
 | url          = https://www.youtube.com/watch?v=2Zn3HpKxFX8&amp;t=5m2s
 | title        = Müslüm Eldarovun xatirə gecəsi keçirilib
 | author       = Lider TV
 | date         = 21.11.2017
 | work         = 
 | publisher    = [http://youtube.com/ Youtube.com]
 | accessdate   = 2017-11-22
 | language     = az
 | archive-date = 2021-11-07
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20211107081721/https://www.youtube.com/watch?v=2Zn3HpKxFX8&amp;t=5m2s
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=mfQn30HVZqc Xurşidbanu Natəvanın heykəli, Azərbaycan, Bakı]
* [http://www.adam.az/az.php?subaction=showfull&amp;id=1242584808&amp;archive= Ömər Eldarovun bioqrafiyası www.adam.az] {{dead link| date = January 2021
 | bot  = InternetArchiveBot
}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=TMKAPFSpfeY Heykəltəraş Ömər Eldarovun doğum günüdür]
* [https://www.youtube.com/watch?v=nTFWg9z7M4Y Ömər Eldarovun 90 illik yubileyi qeyd olunub]
{{Ömər Eldarov}}
{{Heydər Əliyev ordeninin laureatları}}{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan rəssamları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan heykəltaraşları]]
[[Kateqoriya:AMEA-nın həqiqi üzvləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin I çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:91-lər]]
[[Kateqoriya:&quot;Heydər Əliyev&quot; mükafatı laureatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan uzunömürlüləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı uzunömürlülər]]
[[Kateqoriya:Dağıstan əsilli azərbaycanlılar]]
[[Kateqoriya:Ömər Eldarov]]
[[Kateqoriya:&quot;Azərbaycan Narı&quot; döş nişanı ilə təltif edilənlər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Akademiyasının müəllimləri]]</text>
      <sha1>98jrtrllf9gpzc3o6afwlegssrbijm8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abid Şərifov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43794</id>
    <revision>
      <id>9041735</id>
      <parentid>8784095</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T14:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45361-07</username>
        <id>353247</id>
      </contributor>
      <origin>9041735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10608" sha1="084h3cslwb490bcuryx0m8rylstt0t5" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs
 |vəzifə      = [[Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti|Azərbaycan Respublikasının&lt;br&gt;Baş nazirinin müavini]]
 |bayraq      = Coat_of_arms_of_Azerbaijan.svg
 |bayraq2     = Flag_of_Azerbaijan.svg
 |başlanğıc   = 20 iyul 1995&lt;ref&gt;{{Cite web |title=A. Q. Şərifovun Azərbaycan Respublikası Baş nazirinin müavini, Azərbaycan Respublikası Dövlət Tikinti və Arxitektura Komitəsinin sədri təyin edilməsi haqqında |url=http://www.e-qanun.az/framework/9364 |access-date=2018-05-08 |archive-date=2021-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210903094216/http://e-qanun.az/framework/9364 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |son         = 21 aprel 2018 
 |vikianbar   = 
}}

'''Şərifov Abid Qoca oğlu''' ({{DVTY}}) — [[Azərbaycan Respublikası]] [[Baş Nazir]]inin sabiq müavini (1995–2018).

== Həyatı ==
Abid Qoca oğlu Şərifov 1940-cı il yanvarın 6-da Şəki şəhərində anadan olmuşdur. 1947-ci ildə Şəki şəhər 10 saylı orta məktəbin 1-ci sinfinə gedərək, orta təhsilini 1957-ci ildə həmin məktəbdə başa vurmuşdur. Həmin il Azərbaycan Dövlət Politexnik İnstitutunun &quot;İnşaat&quot; fakültəsinə daxil olmuş, 1962-ci ildə institutu &quot;İnşaat mühəndisi&quot; ixtisası üzrə bitirmişdir.

Gənc mütəxəssis kimi &quot;Bakıbaştikinti&quot; idarəsinə təyinat alan Abid Şərifov 2 saylı trestin 25 nömrəli tikinti idarəsində tikinti ustası vəzifəsində əmək fəaliyyətinə başlamış, 1971-ci ilə qədər həmin idarədə iş icraçısı böyük iş icraçısı işləmişdir. 1971-ci ildən isə &quot;Bakısosialmədəntikinti&quot; trestinin 9 nömrəli tikinti idarəsində istehsalat şöbəsinin rəisi, sonra baş mühəndis kimi fəaliyyətini davam etdirmişdir. 1972-ci ildə &quot;Bakıbaştikinti&quot; idarəsinin 23 nömrəli tikinti idarəsinin müdiri vəzifəsinə təyin edilmişdir. 1978-ci ildə Ulyanovsk şəhərində Nəriman Nərimanovun heykəlinin quraşdırılması ölkə rəhbərliyi tərəfindən həmin idarəyə tapşırılarkən, A. Şərifovun fəal iştirakı ilə bu iş vaxtında, yüksək keyfiyyətlə yerinə yetirilmişdir. Həmin ildən A. Şərifov öz fəaliyyətini Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin əsaslı tikinti şöbəsində böyük referent kimi davam etdirməyə başlamışdır.

A. Şərifov 1980-ci ildə SSRİ Nəqliyyat və Tikinti Nazirliyinin &quot;Azərnəqliyyattikinti&quot; trestinin rəisi vəzifəsinə təyin olunmuşdur. Burada işlədiyi müddət ərzində o, bir çox layihələrin icrasında iştirak etmişdir. Yevlax-Balakən dəmir yolunun çəkilişində, Azərbaycanda neft sənayesinin inkişafında əhəmiyyətli rolu olan Qaradağ Dərin Dəniz Özülləri zavodunun hidrotexniki qurğularının tikintisinin və zavodu magistral dəmiryolu stansiyası ilə birləşdirən dəmir yolunun çəkilişinin vaxtında, yüksək keyfiyyətlə tamamlanıb dövlətə təhvil verilməsində Abid Şərifovun da əməyi olmuşdur.	1980–1987-ci illərdə A. Şərifovun rəhbərlik etdiyi trestin kollektivi Azərbaycan KP MK-nın (indiki Prezident Aparatının), Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin yeni inzibati binalarının inşasında və ölkə iqtisadiyyatı üçün mühüm əhəmiyyəti olan bir sıra obyektlərin tikintisində çalışmışdır. 1988-ci ildə SSRİ Nəqliyyat Tikinti Nazirliyinin qərarı ilə 6 nömrəli Yol Tikinti trestinin &quot;Yollayihə&quot; institutu bir neçə başqa müəssisə ilə birləşdirməklə &quot;Azərnəqliyyattikinti&quot; trestinin bazasında &quot;Azərnəqliyyatyoltikinti&quot; Layihə-Sənaye Tikinti Birliyinə çevrilmişdir və Abid Şərifov həmin birliyin rəisi vəzifəsinə təyin edilib. A. Şərifov 1990-cı ildə SSRİ Nəqliyyat Naziriyi tərəfindən Türkiyə Cümhuriyyətinə ezam olunmuşdur. Burada o, Türkiyəni Avropa ölkələri ilə birləşdirən 225 km-lik Çərkəsköl-Kapukulu dəmir yolunun elektrikləşməsi üçün yaradılan tikinti quraşdırma idarəsinə müdir müavini vəzifəsində çalışmışdır. 1992-ci ildə Azərbaycana qayıdan A. Şərifov &quot;Azərnəqliyyattikinti&quot; Layihə-Sənaye Birliyinin rəisi vəzifəsinə təyin olunmuş, 1993–1995-ci illərdə isə &quot;Azərnəqliyyatyoltikinti&quot; Dövlət Şirkətinin prezidenti kimi fəaliyyətini davam etdirmişdir.

1995-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin Fərmanı ilə Abid Qoca oğlu Şərifov Azərbaycan Respublikasının Baş nazirinin müavini vəzifəsinə təyin olunmuşdur. Ötən müddət ərzində ölkə rəhbərliyinin tapşırığı ilə Heydər Əliyev adına [[Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri]]nin, [[Heydər Əliyev adına Beynəlxalq Hava Limanı]]nın, Yenikənd su-elektrik stansiyasının, &quot;Şimal&quot; DRES-də gücü 400 MVT olan buxar qaz trubinli elektrik stansiyasının, yüzlərlə digər istehsalat və sosial təyinatlı obyektlərin, avtomobil yollarının tikilib istifadəyə verilməsində çalışmış, qarşıya çıxan problemlərin həllində hökumətin səlahiyyətli nümayəndəsi kimi zəruri istiqamət vermişdir. Abid Şərifov ölkə Prezidenti İlham Əliyevin rəhbərliyi altında da 2018-ci ilin aprel ayınadək dövlət əhəmiyyətli böyük layihələrin icrasına nəzarət edib. Bakıdan Rusiyaya, İran və Gürcüstan sərhədlərinədək çəkilən avtomobil yolları kimi nəhəng tikintilərin icrası və respublika iqtisadiyyatı üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyan bir çox digər layihələr belələrindəndir.

Abid Şərifov Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərman və Sərəncamları ilə bir neçə Dövlət Komissiyalarına başçılıq edib. Fövqəladə hallar üzrə (1995–2006-cı illərdə), Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad olunmuş ərazilərinin bərpa olunması və yenidən qurulması, Yol Hərəkətinin Təhlükəsizliyi, Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə, Yaponiya, Çin və Bolqarıstan dövlətləri arasında iqtisadi əməkdaşlıq üzrə, Nazirlər Kabineti yanında Radiotezliklər üzrə və Azərbaycan Respublikasının Avropaya İnteqrasiyası üzrə Dövlət Komissiyalarının sədri, İxrac neft və qaz boru kəmərlərinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üzrə Dövlət Komissiyasının sədr müavini olaraq çalışmışdır. A. Şərifovun rəhbərlik etdiyi dövrdə Fövqəladə hallar üzrə Dövlət Komissiyasının xətti ilə 1995–2006-cı illər ərzində respublika ərazisində baş vermiş təbii və texnogen qəzaların nəticələrinin aradan qaldırlması və mümkün qəzaların qarşısının alınması üçün işlər görülmüşdür. 2000-ci 25 noyabr tarixində Bakıda baş vermiş [[Bakı zəlzələsi (2000)|zəlzələdən]] ziyan çəkən onlarla çoxmərtəbəli yaşayış binasının qəza vəziyyətdən çıxarılması, onların uçmaq təhlükəsizliyinin aradan qaldırılması, 800-dən artıq yaşayış evinin və sosial obyektlərin bərpası bilavasitə A. Şərifovun rəhbərliyi ilə həyata keçirilmişdir.

1998-ci ildə A. Şərifovun rəhbərlik etdiyi Dövlət Komissiyasınən nəzdində yaradılan Ərazilərin Minalaradan Təmizlənməsi üzrə Milli Agentlik döyüş zonalarında və keçmiş Sovet ordusuna məxsus sursat anbarının partladılması nəticəsində Ağstafa rayonunun Saloğlu kəndinə və Ceyrançöl ərazilərinə səpələnmiş mina və hərbi sursatların təmizlənməsi, zərərsizləşdirilməsi işlərini icra etmişdir. A. Şərifov SSRİ dövründə Şərəf, Şöhrət, Oktyabr İnqilabi ordenləri ilə təltif edilmişdir. A. Şərifov həmçinin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən &quot;Şərəf&quot;, &quot;Şöhrət&quot;, &quot;Azərbaycanın əməkdar inşaatçısı&quot; fəxri adına, &quot;Fəxri nəqliyyat inşaatçısı&quot; fəxri adına və digər yüksək orden və nişanlara layiq görülmüşdür. Bundan başqa A. Şərifov digər ölkələr Türkiyə, Özbəkistan, Qazaxıstan, Çin və Yaponiya tərəfindən də bir sıra orden və medallarla təltif edilmişdir. Bunlardan ən önəmlisi isə Yaponiyanın ən yüksək fəxri ordenləri sırasında olan Geniş lentli Gündoğar Ordenidir.

20 iyul 1995-ci il tarixindən 21 aprel 2018-ci ilə qədər [[Azərbaycan baş nazirlərinin siyahısı|Azərbaycan Respublikası Baş Naziri]]nin müavini vəzifəsində çalışmışdır.

2025-ci ilin oktyabrında insult keçirib.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Abid Şərifov insult keçirdi: Vəziyyəti ağırdır |url=https://oxu.az/hadise/abid-serifov-insult-kecirib |access-date=2025-10-16 |website=Oxu.az |language=az}}&lt;/ref&gt;

Evlidir, 2 övladı, 4 nəvəsi, 5 nəticəsi var.

== Korrupsiya iddiaları ==
Abid Şərifov baş nazirin müavini işləyərkən onun özünün, ailə üzvlərinin çoxsaylı biznes aktivləri, mülkləri barədə mətbuatda çoxsaylı faktlar verilib. Uzun illər ərzində büdcə vəsaitləri hesabına iri infrastruktur və tikinti layihələrini icra edən &quot;Evrascon&quot; tikinti şirkətinin Abid Şərifovun ailə biznesinə aid olduğu məlumdur. O cümlədən onun ailə üzvlərinin [[Avropa]]da da çoxsaylı aktivləri var. Məsələn, Abid Şərifovun 29 yaşlı nəvəsi Nicat Mahmudovun [[London]]da biznesi, Şəkidə 2021-ci ildə istifadəyə verilmiş otel-istirahət kompleksi və digər aktivləri mövcuddur.

== Mükafatları ==
* &quot;Şərəf nişanı&quot; ordeni (1976)
* &quot;Oktyabr inqilabı&quot; ordeni (1980)
* &quot;Azərbaycanın əməkdar inşaatçısı&quot; fəxri adı
* &quot;Fəxri nəqliyyat inşaatçısı&quot; fəxri adı
* &quot;Şöhrət&quot; ordeni (2014)
* &quot;Şərəf&quot; ordeni 
* {{bayraq|Yaponiya}} Geniş lentli Gündoğar Ordeni – 2016&lt;ref&gt;[http://xeberle.com/ru/view/21266/yaponiya-imperatoru-abid-serifovu-teltif-edib/? Yaponiya İmperatoru Abid Şərifovu təltif edib] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160430235634/http://xeberle.com/ru/view/21266/yaponiya-imperatoru-abid-serifovu-teltif-edib/ |date=2016-04-30 }}. xeberle.com, 29.04.2016{{ref-az}}&lt;/ref&gt;

== Mənbə ==
{{Vikianbar kateqoriyası|Abid Şərifov}}
* [http://www.adam.az/az.php?subaction=showfull&amp;id=1217875313&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=3,5,31,37&amp;go=headlines&amp;category=37 Abid Şərifovun bioqrafiyası — www.adam.az] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150524115650/http://www.adam.az/az.php?subaction=showfull&amp;id=1217875313&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=3,5,31,37&amp;go=headlines&amp;category=37 |date=2015-05-24 }}

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan baş nazirinin müavinləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Dövlət Tikinti və Arxitektura Komitəsinin sədrləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanın dövlət xadimləri]]</text>
      <sha1>084h3cslwb490bcuryx0m8rylstt0t5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Azad Yaşar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49568</id>
    <revision>
      <id>9041883</id>
      <parentid>8439163</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45445-30</username>
        <id>353263</id>
      </contributor>
      <origin>9041883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17238" sha1="jtknd12z2fmov9vd2kjpgequn3promo" xml:space="preserve">{{vikiləşdirmək|tarix=yanvar 2026}}
{{mənbəsiz|tarix=yanvar 2026}}
{{preambulasız|tarix=yanvar 2026}}
{{Yazıçı
 |adı               = Azad Yaşar
 |orijinal adı      = 
 |digər adları      = 
 |şəkil             = Azad yashar 4.jpg
 |şəklin ölçüsü     = 
 |şəklin izahı      = 
 |ilk adı           = 
 |təxəllüsü         = 
 |doğum tarixi      = 10.4.1961
 |doğum yeri        = [[Bakı]]
 |vəfat tarixi      = 
 |vəfat yeri        = 
 |vəfat səbəbi      = 
 |dəfn yeri         = 
 |vətəndaşlığı      = {{AZE}}
 |milliyyəti        = azərbaycanlı
 |təhsili           = 
 |ixtisası          = 
 |fəaliyyəti        = şair, tərcüməçi, publisist, memar, xəttat
 |fəaliyyət illəri  = 
 |əsərlərinin dili  = 
 |istiqamət         = 
 |janr              = 
 |ilk əsəri         = 
 |tanınmış əsərləri = 
 |mükafatları       = 
 |imzası            = 
 |saytı             = http://www.azadyashar.com/
 |vikimənbə         = 
 |vikianbar         = 
}}

== Həyatı ==
Azad Yaşar (Fərəcov Azad İlyas oğlu) 10 aprel 1961-ci ildə Bakıda anadan olub. Əli Bayramlı şəhərində böyüyüb, orada orta təhsilini başa vurub. Ali təhsilini Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstitutunun Memarlıq fakültəsində alıb. Əli Bayramlı şəhərində baş memar, baş rəssam və zavodda dizayn qrupunun rəhbəri vəzifələrində işləyıb.

1993–2001-ci illərdə Rusiyada fəaliyyət göstərən türk inşaat firmasında memar və müdir yardımçısı vəzifələrində çalışıb. 2002–2004-cü illərdə &quot;Space&quot; telekanalında yayınlanan &quot;Gecə kanalı&quot; proqramının bədii redaktoru, 2004–2016-cı illərdə isə Azərbaycan Respublikası Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun (DSMF) mətbu orqanı &quot;PENSİYAÇI&quot; qəzetinin baş redaktoru vəzifəsində çalışmışdır.2016–2018-ci illərdə Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin &quot;Sosial həyat&quot; jurnalında məsul katib kimi fəaliyyət göstərmişdir.

1976-cı ildən bədii yaradıcılıqla və tərcümə işi ilə məşğul olur. &quot;Gözlərimin günahı&quot; adlı ilk mətbu şeiri 1980-ci ildə sonralar müasir dövr Azərbaycan demokratik mətbuatının banisi olacaq görkəmli ziyalı Nəcəf Nəcəfovun tövsiyəsi ilə &quot;İnşaatçı&quot; qəzetində çap olunub. Dünya ədəbiyyatını təmsil edən 800-ə yaxın yazarın ən müxtəlif janrlardakı əsərlərini uğurla dilimizə çevirmişdir. Bunların təxminən yarısı ilə Azərbaycan oxucusu ilk dəfə tanış olub. 2001-ci ildən fəaliyyətə başlayan, ədəbiyyatımızda köklü dəyişikliklərə nail olan və ölkədə kitaba, bədii qiraətə marağın təkrar canlanmasında önəmli rol oynayan Azad Yazarlar Ocağının (AYO) və onun mətbu orqanı &quot;Alatoran&quot; dərgisinin təsisçilərindəndir. 10 dilə (ingilis, alman, rus, türk, ukrayna, gürcü, bolqar, özbək, qırğız və rumın) çevrilən şeirləri Moskvada, İstanbulda, Kiyevdə, Tbilisidə və Bişkekdə çıxan aparıcı ədəbi-bədii jurnallarda işıq üzü görmüşdür.

Şeir, esse, müsahibə və tərcümələri bir çox qəzet, jurnal, antologiya və ədəbi saytların oxucularına təqdim edilib.

2014-cü ilin sentyabrında Türkiyənin Tokat şəhərində keçirilən Beynəlxalq Şeir Şölənində Azərbaycanı uğurla təmsil edib. 2025-ci il 19-22 sentyabr tarixlərində Gürcüstan PEN-klubunun təşkil etdiyi və 15 Avropa ölkəsini təmsil edən qələm sahiblərinin iştirakıyla keçirilən X Tbilisi beynəlxalq ədəbiyyat festivalına (TIFL) Azərbaycanın təmsilçisi kimi qatılıb və onun ayrıca şeir paneli təşkil edilib. 

2021-ci ildən Azərbaycanda yeganə ədəbi qurum olan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. AYB-nin 2022-ci ilin oktyabrında keçirilən XIII qurultayında Birliyin İdarə Heyətinin üzvü və &quot;Azərbaycan&quot; jurnalının redaksiya heyətinə üzv seçilib.

Yazıb-çevirdiyi 10-dan çox kitabı öz vəsaiti ilə çap etdirməklə, naşirlik fəaliyyəti ilə də tanınır. Təsis etdiyi &quot;TURKUAZ yayınları&quot;nın ilk kitabı 2023-cü ildə işıq üzü görüb.

Əli Bayramlıda (Şirvan) onun layihələri əsasında şəhərin Bakı və Salyan səmtdəki giriş-çıxış meydan-kompleksləri və bir neçə inzibati bina tikilib. 1980-ci illərin sonlarında o, adıçəkilən şəhərdəki 2 məscidin layihəsini hazırlayıb, onların tikintisində yaxından iştirak edib. Bir neçə il memar kimi çalışdığı Əli Bayramlı Xətti-İstismar İdarəsi onun iştirakıyla layihələndirilən ikisəviyyəli yol qovşaqlarının, şəhər və rayonlarda giriş meydanlarının, yolüstü kiçik memarlıq obyektlərinin (dayanacaq, bulaq və sair) tikintisini gerçəkləşdirib.

Dizayn sahəsində də fəaliyyətini davam etdirir. Ötən on ildə imza atdığı bir sıra loqo, loqotip, kitab qrafikası nümunələri və dizayn əsərləri sənətsevərlər tərəfindən maraqla qarşılanıb. Bunlara nümunə kimi Əli Bayramlı şəhərində çıxan &quot;İşıq&quot; qəzetinin, Mədəniyyət Nazirliyinin mətbu orqanı &quot;Kino+&quot; qəzetinin, Azad Yazarlar Ocağının (AYO) və Azərbaycan Respublikası Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun (DSMF) loqolarını göstərmək olar. Tələbəlik illərində yaratdığı karikaturalardan bəzilərini &quot;İnşaatçı&quot; qəzetinin səhifələrində dərc etdirib.

Orijinal kalliqrafiya (xəttatlıq) kompozisiyaları ilə Azərbaycanda keçirilən üç böyük sərgiyə qatılıbdır. &quot;Allahu-əkbər&quot; adlı kufi xətli orijinal kompozisiyası uşaqlar üçün &quot;Azərbaycan incəsənəti&quot; ensiklopediyasının (2011) &quot;Xəttatlıq&quot; bölümündə oxuculara təqdim olunub.

== Əsərləri ==
1.	Hamı və Heç kim (şeirlər və rəsmlər). Bakı, &quot;Adiloğlu&quot;, 2003, 282 səh.

2.	Postmodern rus ədəbiyyatı (tərcümə antologiyası). Bakı, &quot;Adiloğlu&quot;, 2006, 144 səh. &quot;Azad Yaşar çeviriləri&quot; dizisindən 1-ci kitab

3.	Mövlanə Cəlaləddin Rumi. Məsnəvidən seçmələr. I nəşr. Bakı, &quot;Mütərcim&quot;, 2007, 232 səh.

4.	Mövlanə Cəlaləddin Rumi. Məsnəvidən seçmələr. II nəşr. Bakı, &quot;Qanun&quot;, 2007, 232 səh.

5.	Çin mədəniyyəti. Bakı, &quot;CBS Polygraphic Production&quot;, 2008, 109 səh.

6.	Əhməd Həmdi Paşa. Missioner. Bakı, &quot;Qismət&quot;, 2008, 120 səh.

7.	YAHU. Sufizm, Dao, Dzen hekayətləri. Bakı, &quot;NURLAR&quot;, 2008, 248 səh. &quot;Azad Yaşar çeviriləri&quot; dizisindən 2-ci kitab

8.	Mövlanə Cəlaləddin Rumi. Məsnəvidən seçmələr. Genişləndirilmiş və redaktə olunmuş III nəşr. Bakı, &quot;NURLAR&quot;, 2010, 272 səh. &quot;Azad Yaşar çeviriləri&quot; dizisindən 3-cü kitab

9.	Gi de Mopassan. Seçilmiş əsərlərı (&quot;Əziz dost&quot; romanı, 36 hekayə, ön söz ve izahlar). Bakı, &quot;Şərq-Qərb&quot;, 2010, 800 səh.

10.	Elias Kanetti. Korlaşma (roman). Bakı, &quot;Alatoran&quot;, 2011, 564 səh.

11.	Gi de Mopassan. Sevgi dalanları. (18 hekayə, yeni redaktədə). Bakı, &quot;NURLAR&quot;, 2012, 152 səh. &quot;Azad Yaşar çeviriləri&quot; dizisindən 4-cü kitab

12.	Gi de Mopassan. Bitmiş insanlar. (18 hekayə, yeni redaktədə). Bakı, &quot;NURLAR&quot;, 2012, 152 səh. &quot;Azad Yaşar çeviriləri&quot; dizisindən 5-ci kitab

13.	Mövlanə Cəlaləddin Rumi. Məsnəvidən seçmələr. Genişləndirilmiş və redaktə olunmuş IV nəşr. Bakı, &quot;NURLAR&quot;, 2013, 288 səh. &quot;Azad Yaşar çeviriləri&quot; dizisindən 3-cü kitab

14.	Mövlanə Cəlaləddin Rumi. Məsnəvidən seçmələr. Genişləndirilmiş və redaktə olunmuş V nəşr. Bakı, &quot;NURLAR&quot;, 2014, 288 səh.

15.	Azad Yaşar &quot;Bu da keçər&quot; (İrfan hikmətləri). Bakı, &quot;NURLAR&quot;, 2015, 200 səh.

16.	Erik-Emmanüel ŞMİTT &quot;Müsyö İbrahim və &quot;Quran&quot; çiçəkləri&quot;. Bakı, &quot;NURLAR&quot;, 2015, 200 səh. &quot;Azad Yaşar çeviriləri&quot; dizisindən 7-ci kitab

17.	Azad Yaşar &quot;KONSEPT&quot; (konseptual şeirlər, esselər və rəsmlər toplusu). Bakı, &quot;NURLAR&quot;, 2016, 200 səh.

18. &quot;Samir Kaçayev&quot; (Xalq Bankın &quot;Xalq Əmanəti&quot; layihəsindən Aprel döyüşlərində şəhid düşən gənc heykəltaraş S. Kaçayev haqda kitabın dilimizə tərcüməsi — açıqlanmayan səbəblər üzündən tərcüməçi kimi adı göstərilməyib). Bakı, 2016. 200 səh.

19. &quot;Zamanın işığında canlanan portret — Vəli Axundov&quot; tərtibçi Nigar Axundova, &quot;Şərq-Qərb&quot;, 2016, 236 səh. Yubiley kitabının rusca bölümlərinin dilimizə çevirisi və ümumi redaktəsi. 2015–2016. Toplu 1959–1969-cu illərdə Azərbaycan SSR-in rəhbəri olmuş görkəmli siyasətçiyə və elm xadiminə həsr olunmuşdur.

20. İqor Volnitski &quot;Mənə ölməyi öyrət&quot; romanının dilimizə tərcüməsi. &quot;Parlaq imzalar&quot;, Bakı, 2017, 226 səh.

21. YAHU. Sufizm, Dao, Dzen hekayətləri. Bakı, &quot;CBS&quot;, 2018, 248 səh. &quot;Azad Yaşar çeviriləri&quot; dizisindən 2-ci kitabın 2-ci nəşri

22. &quot;Gözlüğün uykusu&quot; (İmdat Avşarın tərcüməsində şeirlər və ön söz), İstanbul, &quot;Turay&quot;, 2019, 98 səh. Kitab Türk Ədəbiyyat Vəqfinin dəstəyi ilə çap olunub.

23. Mirzə Şəfi Vazeh &quot;Bütün əsərləri&quot; (&quot;Xalq Bank&quot;ın &quot;Xalq əmanəti&quot; layihəsi), Bakı, 2019, 464 səh. (Sətri tərcümələr əsasında poetik tərcümə etdiyi 270 şeirdən 135-i heca vəznində onun imzası ilə verilib, 115 şeir isə başqa şair tərəfindən əruz vəznində işlənib)

24. Andrey TARKOVSKİ &quot;Həkk olunmuş zaman&quot;, Bakı, &quot;Parlaq imzalar&quot;, 300 səh., 2022 

25. Həsən Əli TOPDAŞ &quot;Mən bir vələs budağıyam&quot; (roman) – (kitab çap ərəfəsindədir)

26. Fyodor DOSTOYEVSKİ &quot;Gizlindən qeydlər&quot;, &quot;Parlaq imzalar&quot;, 194 səh., 2021 

27. Maqsud İBRAHİMBƏYOV &quot;Truskavetsə kim gedəcək?&quot; (povest, ruscadan tərcümə) (kitab çap ərəfəsindədir)

28. Koman ŞOVA &quot;Sevginin izi ilə&quot; (şeirlər, şərikli tərcümə kitabı), 2020

29. Arif QULİYEV &quot;Badalaq və ya Müdrik xanım&quot; (ruscadan tərcümə), &quot;Nurlar&quot;, 2017, 16 səh.

30. Rudolf BREUSS (Rudolf BROYS) &quot;Kanser tedavi edilir bir hastalık mıdır?&quot; (Rus dilindən türkcəyə tərcümə), 2020, 140 səh. (özəl sifariş olduğu üçün çap olunmayıbdır)

31. Cavad NURBAXŞ '''–''' Sufi yolu barədə söhbətlər (ruscadan tərcümə), 2019, 64 səh. (özəl sifariş olduğu üçün hələlik çap olunmayıbdır)

32. Yukio MİSİMA &quot;Markiza de Sad&quot; (pyesin tərcüməsi) &quot;Azərbaycan&quot; jurnalı, 2021-ci il üçün 9-cu say, 48 səh.

33. Azad Yaşar – Rus dilinə çevrilən şeirləri (Tərcüməçi – Nicat Məmmədov) &quot;Literaturnıy Azerbaydjan&quot; 2022 / № 1, səh. 63–74

34. Xəlil CÜBRAN &quot;Peyğəmbər&quot;, Parlaq, 2023, 120 səh.

35. &quot;Görünməz ziyan&quot; (İspandilli ədəbiyyatdan seçmələr) &quot;Azad Yaşar çeviriləri — 11&quot;, Turkuaz yayınları, 2023, 160 səh.

36. &quot;Çağdaş rus nəsri&quot;, &quot;Mütərcim&quot;, 2022, 944 səh. S. Şarqunovun tərtib etdiyi bu bilinqval antologiyadakı 48 nasirdən 14-nün əsərlərini (təxminən 300 səhifə) dilimizə Azad Yaşar çevirib.

37. &quot;Sovremennaya literatura stran SNQ. Poeziya&quot;, Moskva, OGİ, 2022. 11 MDB ölkəsi şairlərinin rus dilinə tərcümə edilən şeirlər antologiyası, səh. 80–83.

38. Anni ERNO &quot;Atamın yeri&quot; romanı, &quot;Azərbaycan&quot; jurnalı, 2023, 11-ci say, 29–73-cü səh.

39. Mirzə Şəfi VAZEH &quot;Şeirlər&quot;, &quot;Azərbaycan&quot; jurnalı, 3–4, 2024. Bu siyahının 23-cü bəndindəki &quot;Bütün əsərləri&quot; kitabına salınmayan şeirlərdən ilk 24-ü.

40. Həsən HƏSƏNOV &quot;Bakının İçəri Şəhəri - qədim Azərbaycanın Tanrıçılıq məbədi&quot;, &quot;Qobustan&quot; jurnalı, 2024, 4-cü say, səh. 4-22 

41. Anni ERNO &quot;Atamın yeri&quot; (roman, müsahibə və tanıtım yazısı) &quot;Azad Yaşar çeviriləri — 12&quot;, Turkuaz yayınları, 2025, 128 səh. 

42. &quot;Nyu-Yorkdan qaçış&quot; (Çağdaş Britaniya hekayələri) &quot;Azad Yaşar çeviriləri - 13&quot;, Turkuaz yayınları, 2025, 160 səh.

43. Çarlz BUKOVSKİ &quot;Bir gecikmənin səbəbi&quot; (seçmə şeir və hekayələr) &quot;Azad Yaşar çeviriləri - 14&quot;, Turkuaz yayınları, 2025, səh. 220

44. Yun FOSSE (2023-cü ilin ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatçısı) &quot;Yuxusuzluq&quot; romanı, &quot;Azərbaycan&quot; jurnalı, 2025-11, səh. 50-78 

45. Erik-Emmanüel ŞMİTT &quot;Qüsursuz cinayət&quot; (povest), &quot;Azərbaycan&quot; jurnalı, 2025-10

46. Natəvan Faiq “Həqiqi sənət də, həqiqi iman kimi, insanın xarakterini formalaşdıra bilər” (xalq yazıçısı Anarla söhbət). Anarın “Qatardan qalan adam” kitabında 380-459-cu səhifələr, 2025. 

'''REDAKTƏ ETDİYİ KİTABLAR'''

1. Bahadur FƏRMAN &quot;Əmanətdir ürəyim&quot; (şeirlər), &quot;Nurlar&quot;, 2010, 320 səh.

2. &quot;Ömrünü şeirə çevirən Sabir Sarvan&quot; (xatirə kitabı), Bakı, 2018, 166 səh.

4. Antologiya &quot;Bir uzun küçə&quot; (şeir toplusu), &quot;Nurlar&quot;, 2015, 224 səh.

5. Röya TAĞIYEVA &quot;Azərbaycan Xalçası Ensiklopediyası&quot; (I – II cild, 2015) (redaktor göstərilməyib)

6. Əjdər OL &quot;Canlı lətifələr, əhvalatlar, deyimlər&quot;, &quot;Xəzər&quot;, 2004, 320 səh.

7. Əjdər OL &quot;Günəbaxan zəmisi&quot; (şeirlər), Bakı &quot;Adiloğlu&quot; 2006

8. Əjdər OL &quot;Ölümlə zarafat&quot; (hekayələr) Bakı &quot;Adiloğlu&quot; 2007

9. Əjdər OL &quot;Jivu v buduşem&quot; (rus dilində şeirlər) Бaky, &quot;Нурлар&quot; 2008

10. Əjdər OL &quot;Əjdər Olam…&quot; (yubiley kitabı, tərtibçi Həzi Həsənli) &quot;Nurlar&quot;, 2009, 288 səh.

11. Əjdər OL &quot;Canlı lətifələr, əhvalatlar, deyimlər&quot;, Bakı, &quot;Qanun&quot;, 2015,

12. Əjdər OL &quot;Tabaçnaya qavan&quot; (rus dilində hekayələr), &quot;Nurlar&quot;, 2016,

13. Əjdər OL &quot;Molla Nəsrəddin və Əmir Teymurun filləri&quot; (pyeslər və kinossenari) Bakı, 2017, 257 səh.

14. Əjdər OL &quot;Yaşa&quot; (şeirlər), &quot;Nurlar&quot;, 2018, 322 səh.

15. Əjdər OL &quot;Heydər Əliyev haqqında müdrik əhvalatlar&quot;, &quot;Nurlar&quot;, 2019, 175 səh.

16. Əjdər OL &quot;Mudrıye rasskazı o Qeydare Aliyeve&quot;, &quot;Nurlar&quot;, 2019, 184 səh.

17. Əjdər OL &quot;Lo&quot; romanı (2-ci nəşri), &quot;Qanun&quot;, 2020, 528 səh.

18. Namiq Hacıheydərli &quot;Əski türk soylarından biri – Kolanılar&quot; Bakı, 2017, 60 səh.

19. Çarlz DİKKENS &quot;Böyük ümidlər&quot; (ədəbi və müqayisəli redaktə), &quot;Parlaq imzalar&quot;, 2019, 704 səh.

20. Riçard BAX &quot;Qağayı Conatan Livinqston&quot; (2-ci nəşr), &quot;Simurq&quot;, 2019, 112 səh.

21. N. V. QOQOL &quot;Şinel&quot; povesti, &quot;Parlaq imzalar&quot;, 2022, 80 səh.

22. Naycel UORBERTON &quot;Fəlsəfənin qısa tarixi&quot;, &quot;Qanun&quot;, 2020, 224 səh.

23. Mark LEVİ &quot;Onun kimi bir qadın&quot; (roman), &quot;Qanun&quot;, 2021, 352 səh.

24. Hovanes KAÇAZNUNİ &quot;Erməni baş nazirinin etirafları: Daşnaksütyun: görüləsi bir iş qalmadı&quot;, &quot;Parlaq imzalar&quot;, 2020, 160 səh.

25. Hacı ŞAHİN &quot;Haradan başlamalı&quot; (2-ci nəşr), 2020, 200 səh.

26. Ülviyyə TAHİR &quot;Şükriyyə taleyim&quot; (roman), &quot;Parlaq imzalar&quot;, 2021, 264 səh.

27. Əli ŞƏRİƏTİ &quot;Fatimə Fatimədir&quot;, &quot;Parlaq imzalar&quot;, 2021, 290 səh.

28. Lev TOLSTOY &quot;İnsanı yaşadan nədir&quot;, &quot;Parlaq imzalar&quot;, 2021, 200 səh.

29. Sənan İSMAYILOV &quot;Yük&quot; (fantastik hekayələr toplusu), 2022, 294 səh.

30. &quot;30 hekayə — Dünya ədəbiyyatından 30 seçmə hekayə&quot;, MİMTA nəşrləri, 2023

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://www.azadyashar.com/ Rəsmi saytı]
* &lt;nowiki&gt;http://kulis.az/author/78&lt;/nowiki&gt; Arxivləşdirilib 2020-08-14 at the [[Wayback Machine]]
* &lt;nowiki&gt;http://www.azadliq.org/a/2337891.html&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;http://www.kitabxana.net/files/books/file/1360054526.pdf&lt;/nowiki&gt;
* http://www.achiqkitab.az/Books/Read/1152/Azad-Yashar-Sheirler
* http://www.azerbaijans.com/content_1135_az.html
* &lt;nowiki&gt;http://ann.az/az/gi-de-mopassan-sen-teltif-olunmusan-e-kitab#.WCVpJNWLSM8&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;https://www.youtube.com/watch?v=YDfN6Cf0hoQ&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;https://www.youtube.com/watch?v=dpXzmdA9T6w&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;https://www.azadliq.org/a/25163782.html&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;https://www.azadliq.org/a/25163865.html&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;https://www.youtube.com/watch?v=kMmndNKcJz0&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;http://kultur.az/?cat=21&amp;paged=54&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;http://kultursehritokat.web.tv/video/azad-yasar__byyj3kbnrdi&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;http://publika.az/news/yazarlar/16563.html&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;http://www.azyb.az/admin/media/files/1644310959-%E2%84%961,%202022.pdf&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;http://www.azyb.az/admin/media/files/1633089758-jurnal09_Layout%201%20Azerb.pdf&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;https://www.facebook.com/share/v/17pWfpcQAK/&lt;/nowiki&gt;
* '''Filmoqrafiya'''
* '''Həyat sənəti''' – Həm də sözün memarı ARBTV &lt;nowiki&gt;https://www.youtube.com/watch?v=2wdR9Prc-vE&lt;/nowiki&gt;
*Və ya... - Müasir şeirdə forma və məzmun problemləri 27.02.2026 &lt;nowiki&gt;https://www.youtube.com/watch?v=APrwq-eWNAE&lt;/nowiki&gt;
*ARB tv Sən demə verilişi - Tam Bölüm – ÖLÜM 1 &lt;nowiki&gt;https://www.youtube.com/watch?v=zZKK8td41Ac&lt;/nowiki&gt; 
*ARB tv Sən demə verilişi - Tam Bölüm – ÖLÜM 2 &lt;nowiki&gt;https://www.youtube.com/watch?v=pyzjlJx3hK8&lt;/nowiki&gt;
*“İnsan ömrü keçmişlə gələcək arasındakı andır, onu dəyərləndirmək lazımdır” – KİTAB ADAM Azad Yaşar &lt;nowiki&gt;https://www.youtube.com/watch?v=aVFhd_v9eFI&lt;/nowiki&gt; 

[[Kateqoriya:Azərbaycan şairləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı şairlər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı tərcüməçilər]]
[[Kateqoriya:Bakıda doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan xəttatları]]
[[Kateqoriya:XX əsr tərcüməçiləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan tərcüməçiləri]]
[[Kateqoriya:XXI əsr tərcüməçiləri]]</text>
      <sha1>jtknd12z2fmov9vd2kjpgequn3promo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041887</id>
      <parentid>9041883</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:27:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45445-30</username>
        <id>353263</id>
      </contributor>
      <comment>/* Həyatı */</comment>
      <origin>9041887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17460" sha1="cjzlscg4fvdu8svvj7r1jt4vxvemc11" xml:space="preserve">{{vikiləşdirmək|tarix=yanvar 2026}}
{{mənbəsiz|tarix=yanvar 2026}}
{{preambulasız|tarix=yanvar 2026}}
{{Yazıçı
 |adı               = Azad Yaşar
 |orijinal adı      = 
 |digər adları      = 
 |şəkil             = Azad yashar 4.jpg
 |şəklin ölçüsü     = 
 |şəklin izahı      = 
 |ilk adı           = 
 |təxəllüsü         = 
 |doğum tarixi      = 10.4.1961
 |doğum yeri        = [[Bakı]]
 |vəfat tarixi      = 
 |vəfat yeri        = 
 |vəfat səbəbi      = 
 |dəfn yeri         = 
 |vətəndaşlığı      = {{AZE}}
 |milliyyəti        = azərbaycanlı
 |təhsili           = 
 |ixtisası          = 
 |fəaliyyəti        = şair, tərcüməçi, publisist, memar, xəttat
 |fəaliyyət illəri  = 
 |əsərlərinin dili  = 
 |istiqamət         = 
 |janr              = 
 |ilk əsəri         = 
 |tanınmış əsərləri = 
 |mükafatları       = 
 |imzası            = 
 |saytı             = http://www.azadyashar.com/
 |vikimənbə         = 
 |vikianbar         = 
}}

Azad Yaşar (10 aprel 1961, Bakı) — şair, tərcüməçi, redaktor, memar, xəttat, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və qurumun İdarə Heyətinin üzvü, &quot;Azərbaycan&quot; jurnalında Tərcümə şöbəsinin müdiri.

== Həyatı ==
Azad Yaşar (Fərəcov Azad İlyas oğlu) 10 aprel 1961-ci ildə Bakıda anadan olub. Əli Bayramlı şəhərində böyüyüb, orada orta təhsilini başa vurub. Ali təhsilini Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstitutunun Memarlıq fakültəsində alıb. Əli Bayramlı şəhərində baş memar, baş rəssam və zavodda dizayn qrupunun rəhbəri vəzifələrində işləyıb.

1993–2001-ci illərdə Rusiyada fəaliyyət göstərən türk inşaat firmasında memar və müdir yardımçısı vəzifələrində çalışıb. 2002–2004-cü illərdə &quot;Space&quot; telekanalında yayınlanan &quot;Gecə kanalı&quot; proqramının bədii redaktoru, 2004–2016-cı illərdə isə Azərbaycan Respublikası Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun (DSMF) mətbu orqanı &quot;PENSİYAÇI&quot; qəzetinin baş redaktoru vəzifəsində çalışmışdır.2016–2018-ci illərdə Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin &quot;Sosial həyat&quot; jurnalında məsul katib kimi fəaliyyət göstərmişdir.

1976-cı ildən bədii yaradıcılıqla və tərcümə işi ilə məşğul olur. &quot;Gözlərimin günahı&quot; adlı ilk mətbu şeiri 1980-ci ildə sonralar müasir dövr Azərbaycan demokratik mətbuatının banisi olacaq görkəmli ziyalı Nəcəf Nəcəfovun tövsiyəsi ilə &quot;İnşaatçı&quot; qəzetində çap olunub. Dünya ədəbiyyatını təmsil edən 800-ə yaxın yazarın ən müxtəlif janrlardakı əsərlərini uğurla dilimizə çevirmişdir. Bunların təxminən yarısı ilə Azərbaycan oxucusu ilk dəfə tanış olub. 2001-ci ildən fəaliyyətə başlayan, ədəbiyyatımızda köklü dəyişikliklərə nail olan və ölkədə kitaba, bədii qiraətə marağın təkrar canlanmasında önəmli rol oynayan Azad Yazarlar Ocağının (AYO) və onun mətbu orqanı &quot;Alatoran&quot; dərgisinin təsisçilərindəndir. 10 dilə (ingilis, alman, rus, türk, ukrayna, gürcü, bolqar, özbək, qırğız və rumın) çevrilən şeirləri Moskvada, İstanbulda, Kiyevdə, Tbilisidə və Bişkekdə çıxan aparıcı ədəbi-bədii jurnallarda işıq üzü görmüşdür.

Şeir, esse, müsahibə və tərcümələri bir çox qəzet, jurnal, antologiya və ədəbi saytların oxucularına təqdim edilib.

2014-cü ilin sentyabrında Türkiyənin Tokat şəhərində keçirilən Beynəlxalq Şeir Şölənində Azərbaycanı uğurla təmsil edib. 2025-ci il 19-22 sentyabr tarixlərində Gürcüstan PEN-klubunun təşkil etdiyi və 15 Avropa ölkəsini təmsil edən qələm sahiblərinin iştirakıyla keçirilən X Tbilisi beynəlxalq ədəbiyyat festivalına (TIFL) Azərbaycanın təmsilçisi kimi qatılıb və onun ayrıca şeir paneli təşkil edilib. 

2021-ci ildən Azərbaycanda yeganə ədəbi qurum olan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. AYB-nin 2022-ci ilin oktyabrında keçirilən XIII qurultayında Birliyin İdarə Heyətinin üzvü və &quot;Azərbaycan&quot; jurnalının redaksiya heyətinə üzv seçilib.

Yazıb-çevirdiyi 10-dan çox kitabı öz vəsaiti ilə çap etdirməklə, naşirlik fəaliyyəti ilə də tanınır. Təsis etdiyi &quot;TURKUAZ yayınları&quot;nın ilk kitabı 2023-cü ildə işıq üzü görüb.

Əli Bayramlıda (Şirvan) onun layihələri əsasında şəhərin Bakı və Salyan səmtdəki giriş-çıxış meydan-kompleksləri və bir neçə inzibati bina tikilib. 1980-ci illərin sonlarında o, adıçəkilən şəhərdəki 2 məscidin layihəsini hazırlayıb, onların tikintisində yaxından iştirak edib. Bir neçə il memar kimi çalışdığı Əli Bayramlı Xətti-İstismar İdarəsi onun iştirakıyla layihələndirilən ikisəviyyəli yol qovşaqlarının, şəhər və rayonlarda giriş meydanlarının, yolüstü kiçik memarlıq obyektlərinin (dayanacaq, bulaq və sair) tikintisini gerçəkləşdirib.

Dizayn sahəsində də fəaliyyətini davam etdirir. Ötən on ildə imza atdığı bir sıra loqo, loqotip, kitab qrafikası nümunələri və dizayn əsərləri sənətsevərlər tərəfindən maraqla qarşılanıb. Bunlara nümunə kimi Əli Bayramlı şəhərində çıxan &quot;İşıq&quot; qəzetinin, Mədəniyyət Nazirliyinin mətbu orqanı &quot;Kino+&quot; qəzetinin, Azad Yazarlar Ocağının (AYO) və Azərbaycan Respublikası Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun (DSMF) loqolarını göstərmək olar. Tələbəlik illərində yaratdığı karikaturalardan bəzilərini &quot;İnşaatçı&quot; qəzetinin səhifələrində dərc etdirib.

Orijinal kalliqrafiya (xəttatlıq) kompozisiyaları ilə Azərbaycanda keçirilən üç böyük sərgiyə qatılıbdır. &quot;Allahu-əkbər&quot; adlı kufi xətli orijinal kompozisiyası uşaqlar üçün &quot;Azərbaycan incəsənəti&quot; ensiklopediyasının (2011) &quot;Xəttatlıq&quot; bölümündə oxuculara təqdim olunub.

== Əsərləri ==
1.	Hamı və Heç kim (şeirlər və rəsmlər). Bakı, &quot;Adiloğlu&quot;, 2003, 282 səh.

2.	Postmodern rus ədəbiyyatı (tərcümə antologiyası). Bakı, &quot;Adiloğlu&quot;, 2006, 144 səh. &quot;Azad Yaşar çeviriləri&quot; dizisindən 1-ci kitab

3.	Mövlanə Cəlaləddin Rumi. Məsnəvidən seçmələr. I nəşr. Bakı, &quot;Mütərcim&quot;, 2007, 232 səh.

4.	Mövlanə Cəlaləddin Rumi. Məsnəvidən seçmələr. II nəşr. Bakı, &quot;Qanun&quot;, 2007, 232 səh.

5.	Çin mədəniyyəti. Bakı, &quot;CBS Polygraphic Production&quot;, 2008, 109 səh.

6.	Əhməd Həmdi Paşa. Missioner. Bakı, &quot;Qismət&quot;, 2008, 120 səh.

7.	YAHU. Sufizm, Dao, Dzen hekayətləri. Bakı, &quot;NURLAR&quot;, 2008, 248 səh. &quot;Azad Yaşar çeviriləri&quot; dizisindən 2-ci kitab

8.	Mövlanə Cəlaləddin Rumi. Məsnəvidən seçmələr. Genişləndirilmiş və redaktə olunmuş III nəşr. Bakı, &quot;NURLAR&quot;, 2010, 272 səh. &quot;Azad Yaşar çeviriləri&quot; dizisindən 3-cü kitab

9.	Gi de Mopassan. Seçilmiş əsərlərı (&quot;Əziz dost&quot; romanı, 36 hekayə, ön söz ve izahlar). Bakı, &quot;Şərq-Qərb&quot;, 2010, 800 səh.

10.	Elias Kanetti. Korlaşma (roman). Bakı, &quot;Alatoran&quot;, 2011, 564 səh.

11.	Gi de Mopassan. Sevgi dalanları. (18 hekayə, yeni redaktədə). Bakı, &quot;NURLAR&quot;, 2012, 152 səh. &quot;Azad Yaşar çeviriləri&quot; dizisindən 4-cü kitab

12.	Gi de Mopassan. Bitmiş insanlar. (18 hekayə, yeni redaktədə). Bakı, &quot;NURLAR&quot;, 2012, 152 səh. &quot;Azad Yaşar çeviriləri&quot; dizisindən 5-ci kitab

13.	Mövlanə Cəlaləddin Rumi. Məsnəvidən seçmələr. Genişləndirilmiş və redaktə olunmuş IV nəşr. Bakı, &quot;NURLAR&quot;, 2013, 288 səh. &quot;Azad Yaşar çeviriləri&quot; dizisindən 3-cü kitab

14.	Mövlanə Cəlaləddin Rumi. Məsnəvidən seçmələr. Genişləndirilmiş və redaktə olunmuş V nəşr. Bakı, &quot;NURLAR&quot;, 2014, 288 səh.

15.	Azad Yaşar &quot;Bu da keçər&quot; (İrfan hikmətləri). Bakı, &quot;NURLAR&quot;, 2015, 200 səh.

16.	Erik-Emmanüel ŞMİTT &quot;Müsyö İbrahim və &quot;Quran&quot; çiçəkləri&quot;. Bakı, &quot;NURLAR&quot;, 2015, 200 səh. &quot;Azad Yaşar çeviriləri&quot; dizisindən 7-ci kitab

17.	Azad Yaşar &quot;KONSEPT&quot; (konseptual şeirlər, esselər və rəsmlər toplusu). Bakı, &quot;NURLAR&quot;, 2016, 200 səh.

18. &quot;Samir Kaçayev&quot; (Xalq Bankın &quot;Xalq Əmanəti&quot; layihəsindən Aprel döyüşlərində şəhid düşən gənc heykəltaraş S. Kaçayev haqda kitabın dilimizə tərcüməsi — açıqlanmayan səbəblər üzündən tərcüməçi kimi adı göstərilməyib). Bakı, 2016. 200 səh.

19. &quot;Zamanın işığında canlanan portret — Vəli Axundov&quot; tərtibçi Nigar Axundova, &quot;Şərq-Qərb&quot;, 2016, 236 səh. Yubiley kitabının rusca bölümlərinin dilimizə çevirisi və ümumi redaktəsi. 2015–2016. Toplu 1959–1969-cu illərdə Azərbaycan SSR-in rəhbəri olmuş görkəmli siyasətçiyə və elm xadiminə həsr olunmuşdur.

20. İqor Volnitski &quot;Mənə ölməyi öyrət&quot; romanının dilimizə tərcüməsi. &quot;Parlaq imzalar&quot;, Bakı, 2017, 226 səh.

21. YAHU. Sufizm, Dao, Dzen hekayətləri. Bakı, &quot;CBS&quot;, 2018, 248 səh. &quot;Azad Yaşar çeviriləri&quot; dizisindən 2-ci kitabın 2-ci nəşri

22. &quot;Gözlüğün uykusu&quot; (İmdat Avşarın tərcüməsində şeirlər və ön söz), İstanbul, &quot;Turay&quot;, 2019, 98 səh. Kitab Türk Ədəbiyyat Vəqfinin dəstəyi ilə çap olunub.

23. Mirzə Şəfi Vazeh &quot;Bütün əsərləri&quot; (&quot;Xalq Bank&quot;ın &quot;Xalq əmanəti&quot; layihəsi), Bakı, 2019, 464 səh. (Sətri tərcümələr əsasında poetik tərcümə etdiyi 270 şeirdən 135-i heca vəznində onun imzası ilə verilib, 115 şeir isə başqa şair tərəfindən əruz vəznində işlənib)

24. Andrey TARKOVSKİ &quot;Həkk olunmuş zaman&quot;, Bakı, &quot;Parlaq imzalar&quot;, 300 səh., 2022 

25. Həsən Əli TOPDAŞ &quot;Mən bir vələs budağıyam&quot; (roman) – (kitab çap ərəfəsindədir)

26. Fyodor DOSTOYEVSKİ &quot;Gizlindən qeydlər&quot;, &quot;Parlaq imzalar&quot;, 194 səh., 2021 

27. Maqsud İBRAHİMBƏYOV &quot;Truskavetsə kim gedəcək?&quot; (povest, ruscadan tərcümə) (kitab çap ərəfəsindədir)

28. Koman ŞOVA &quot;Sevginin izi ilə&quot; (şeirlər, şərikli tərcümə kitabı), 2020

29. Arif QULİYEV &quot;Badalaq və ya Müdrik xanım&quot; (ruscadan tərcümə), &quot;Nurlar&quot;, 2017, 16 səh.

30. Rudolf BREUSS (Rudolf BROYS) &quot;Kanser tedavi edilir bir hastalık mıdır?&quot; (Rus dilindən türkcəyə tərcümə), 2020, 140 səh. (özəl sifariş olduğu üçün çap olunmayıbdır)

31. Cavad NURBAXŞ '''–''' Sufi yolu barədə söhbətlər (ruscadan tərcümə), 2019, 64 səh. (özəl sifariş olduğu üçün hələlik çap olunmayıbdır)

32. Yukio MİSİMA &quot;Markiza de Sad&quot; (pyesin tərcüməsi) &quot;Azərbaycan&quot; jurnalı, 2021-ci il üçün 9-cu say, 48 səh.

33. Azad Yaşar – Rus dilinə çevrilən şeirləri (Tərcüməçi – Nicat Məmmədov) &quot;Literaturnıy Azerbaydjan&quot; 2022 / № 1, səh. 63–74

34. Xəlil CÜBRAN &quot;Peyğəmbər&quot;, Parlaq, 2023, 120 səh.

35. &quot;Görünməz ziyan&quot; (İspandilli ədəbiyyatdan seçmələr) &quot;Azad Yaşar çeviriləri — 11&quot;, Turkuaz yayınları, 2023, 160 səh.

36. &quot;Çağdaş rus nəsri&quot;, &quot;Mütərcim&quot;, 2022, 944 səh. S. Şarqunovun tərtib etdiyi bu bilinqval antologiyadakı 48 nasirdən 14-nün əsərlərini (təxminən 300 səhifə) dilimizə Azad Yaşar çevirib.

37. &quot;Sovremennaya literatura stran SNQ. Poeziya&quot;, Moskva, OGİ, 2022. 11 MDB ölkəsi şairlərinin rus dilinə tərcümə edilən şeirlər antologiyası, səh. 80–83.

38. Anni ERNO &quot;Atamın yeri&quot; romanı, &quot;Azərbaycan&quot; jurnalı, 2023, 11-ci say, 29–73-cü səh.

39. Mirzə Şəfi VAZEH &quot;Şeirlər&quot;, &quot;Azərbaycan&quot; jurnalı, 3–4, 2024. Bu siyahının 23-cü bəndindəki &quot;Bütün əsərləri&quot; kitabına salınmayan şeirlərdən ilk 24-ü.

40. Həsən HƏSƏNOV &quot;Bakının İçəri Şəhəri - qədim Azərbaycanın Tanrıçılıq məbədi&quot;, &quot;Qobustan&quot; jurnalı, 2024, 4-cü say, səh. 4-22 

41. Anni ERNO &quot;Atamın yeri&quot; (roman, müsahibə və tanıtım yazısı) &quot;Azad Yaşar çeviriləri — 12&quot;, Turkuaz yayınları, 2025, 128 səh. 

42. &quot;Nyu-Yorkdan qaçış&quot; (Çağdaş Britaniya hekayələri) &quot;Azad Yaşar çeviriləri - 13&quot;, Turkuaz yayınları, 2025, 160 səh.

43. Çarlz BUKOVSKİ &quot;Bir gecikmənin səbəbi&quot; (seçmə şeir və hekayələr) &quot;Azad Yaşar çeviriləri - 14&quot;, Turkuaz yayınları, 2025, səh. 220

44. Yun FOSSE (2023-cü ilin ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatçısı) &quot;Yuxusuzluq&quot; romanı, &quot;Azərbaycan&quot; jurnalı, 2025-11, səh. 50-78 

45. Erik-Emmanüel ŞMİTT &quot;Qüsursuz cinayət&quot; (povest), &quot;Azərbaycan&quot; jurnalı, 2025-10

46. Natəvan Faiq “Həqiqi sənət də, həqiqi iman kimi, insanın xarakterini formalaşdıra bilər” (xalq yazıçısı Anarla söhbət). Anarın “Qatardan qalan adam” kitabında 380-459-cu səhifələr, 2025. 

'''REDAKTƏ ETDİYİ KİTABLAR'''

1. Bahadur FƏRMAN &quot;Əmanətdir ürəyim&quot; (şeirlər), &quot;Nurlar&quot;, 2010, 320 səh.

2. &quot;Ömrünü şeirə çevirən Sabir Sarvan&quot; (xatirə kitabı), Bakı, 2018, 166 səh.

4. Antologiya &quot;Bir uzun küçə&quot; (şeir toplusu), &quot;Nurlar&quot;, 2015, 224 səh.

5. Röya TAĞIYEVA &quot;Azərbaycan Xalçası Ensiklopediyası&quot; (I – II cild, 2015) (redaktor göstərilməyib)

6. Əjdər OL &quot;Canlı lətifələr, əhvalatlar, deyimlər&quot;, &quot;Xəzər&quot;, 2004, 320 səh.

7. Əjdər OL &quot;Günəbaxan zəmisi&quot; (şeirlər), Bakı &quot;Adiloğlu&quot; 2006

8. Əjdər OL &quot;Ölümlə zarafat&quot; (hekayələr) Bakı &quot;Adiloğlu&quot; 2007

9. Əjdər OL &quot;Jivu v buduşem&quot; (rus dilində şeirlər) Бaky, &quot;Нурлар&quot; 2008

10. Əjdər OL &quot;Əjdər Olam…&quot; (yubiley kitabı, tərtibçi Həzi Həsənli) &quot;Nurlar&quot;, 2009, 288 səh.

11. Əjdər OL &quot;Canlı lətifələr, əhvalatlar, deyimlər&quot;, Bakı, &quot;Qanun&quot;, 2015,

12. Əjdər OL &quot;Tabaçnaya qavan&quot; (rus dilində hekayələr), &quot;Nurlar&quot;, 2016,

13. Əjdər OL &quot;Molla Nəsrəddin və Əmir Teymurun filləri&quot; (pyeslər və kinossenari) Bakı, 2017, 257 səh.

14. Əjdər OL &quot;Yaşa&quot; (şeirlər), &quot;Nurlar&quot;, 2018, 322 səh.

15. Əjdər OL &quot;Heydər Əliyev haqqında müdrik əhvalatlar&quot;, &quot;Nurlar&quot;, 2019, 175 səh.

16. Əjdər OL &quot;Mudrıye rasskazı o Qeydare Aliyeve&quot;, &quot;Nurlar&quot;, 2019, 184 səh.

17. Əjdər OL &quot;Lo&quot; romanı (2-ci nəşri), &quot;Qanun&quot;, 2020, 528 səh.

18. Namiq Hacıheydərli &quot;Əski türk soylarından biri – Kolanılar&quot; Bakı, 2017, 60 səh.

19. Çarlz DİKKENS &quot;Böyük ümidlər&quot; (ədəbi və müqayisəli redaktə), &quot;Parlaq imzalar&quot;, 2019, 704 səh.

20. Riçard BAX &quot;Qağayı Conatan Livinqston&quot; (2-ci nəşr), &quot;Simurq&quot;, 2019, 112 səh.

21. N. V. QOQOL &quot;Şinel&quot; povesti, &quot;Parlaq imzalar&quot;, 2022, 80 səh.

22. Naycel UORBERTON &quot;Fəlsəfənin qısa tarixi&quot;, &quot;Qanun&quot;, 2020, 224 səh.

23. Mark LEVİ &quot;Onun kimi bir qadın&quot; (roman), &quot;Qanun&quot;, 2021, 352 səh.

24. Hovanes KAÇAZNUNİ &quot;Erməni baş nazirinin etirafları: Daşnaksütyun: görüləsi bir iş qalmadı&quot;, &quot;Parlaq imzalar&quot;, 2020, 160 səh.

25. Hacı ŞAHİN &quot;Haradan başlamalı&quot; (2-ci nəşr), 2020, 200 səh.

26. Ülviyyə TAHİR &quot;Şükriyyə taleyim&quot; (roman), &quot;Parlaq imzalar&quot;, 2021, 264 səh.

27. Əli ŞƏRİƏTİ &quot;Fatimə Fatimədir&quot;, &quot;Parlaq imzalar&quot;, 2021, 290 səh.

28. Lev TOLSTOY &quot;İnsanı yaşadan nədir&quot;, &quot;Parlaq imzalar&quot;, 2021, 200 səh.

29. Sənan İSMAYILOV &quot;Yük&quot; (fantastik hekayələr toplusu), 2022, 294 səh.

30. &quot;30 hekayə — Dünya ədəbiyyatından 30 seçmə hekayə&quot;, MİMTA nəşrləri, 2023

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://www.azadyashar.com/ Rəsmi saytı]
* &lt;nowiki&gt;http://kulis.az/author/78&lt;/nowiki&gt; Arxivləşdirilib 2020-08-14 at the [[Wayback Machine]]
* &lt;nowiki&gt;http://www.azadliq.org/a/2337891.html&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;http://www.kitabxana.net/files/books/file/1360054526.pdf&lt;/nowiki&gt;
* http://www.achiqkitab.az/Books/Read/1152/Azad-Yashar-Sheirler
* http://www.azerbaijans.com/content_1135_az.html
* &lt;nowiki&gt;http://ann.az/az/gi-de-mopassan-sen-teltif-olunmusan-e-kitab#.WCVpJNWLSM8&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;https://www.youtube.com/watch?v=YDfN6Cf0hoQ&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;https://www.youtube.com/watch?v=dpXzmdA9T6w&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;https://www.azadliq.org/a/25163782.html&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;https://www.azadliq.org/a/25163865.html&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;https://www.youtube.com/watch?v=kMmndNKcJz0&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;http://kultur.az/?cat=21&amp;paged=54&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;http://kultursehritokat.web.tv/video/azad-yasar__byyj3kbnrdi&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;http://publika.az/news/yazarlar/16563.html&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;http://www.azyb.az/admin/media/files/1644310959-%E2%84%961,%202022.pdf&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;http://www.azyb.az/admin/media/files/1633089758-jurnal09_Layout%201%20Azerb.pdf&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;https://www.facebook.com/share/v/17pWfpcQAK/&lt;/nowiki&gt;
* '''Filmoqrafiya'''
* '''Həyat sənəti''' – Həm də sözün memarı ARBTV &lt;nowiki&gt;https://www.youtube.com/watch?v=2wdR9Prc-vE&lt;/nowiki&gt;
*Və ya... - Müasir şeirdə forma və məzmun problemləri 27.02.2026 &lt;nowiki&gt;https://www.youtube.com/watch?v=APrwq-eWNAE&lt;/nowiki&gt;
*ARB tv Sən demə verilişi - Tam Bölüm – ÖLÜM 1 &lt;nowiki&gt;https://www.youtube.com/watch?v=zZKK8td41Ac&lt;/nowiki&gt; 
*ARB tv Sən demə verilişi - Tam Bölüm – ÖLÜM 2 &lt;nowiki&gt;https://www.youtube.com/watch?v=pyzjlJx3hK8&lt;/nowiki&gt;
*“İnsan ömrü keçmişlə gələcək arasındakı andır, onu dəyərləndirmək lazımdır” – KİTAB ADAM Azad Yaşar &lt;nowiki&gt;https://www.youtube.com/watch?v=aVFhd_v9eFI&lt;/nowiki&gt; 

[[Kateqoriya:Azərbaycan şairləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı şairlər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı tərcüməçilər]]
[[Kateqoriya:Bakıda doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan xəttatları]]
[[Kateqoriya:XX əsr tərcüməçiləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan tərcüməçiləri]]
[[Kateqoriya:XXI əsr tərcüməçiləri]]</text>
      <sha1>cjzlscg4fvdu8svvj7r1jt4vxvemc11</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dövlət İdarəçilik Akademiyası</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51530</id>
    <revision>
      <id>9041738</id>
      <parentid>9031701</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T15:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Acategory II</username>
        <id>348505</id>
      </contributor>
      <origin>9041738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10032" sha1="87y4keei496ii1fef99k5i0q6ml1xw9" xml:space="preserve">{{vikiləşdirmək}}
{{mənbəsiz}}
{{Universitet
|Ad                       = Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası
|Abreviatura              = 
|Şəkil                    =  Dövlət İdarəçilik Akademiyası.jpg
|Şəklin ölçüsü            = 300px
|Şəklin izahı             = Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının fasadı
|Şüar                     = 
|Əsası qoyulub            = 1921 (1999)
|Yenidən təşkil olunub    = 
|Tip                      = Dövlət
|Prezident                = 
|Rektor                   = [[Urxan Ələkbərov]]
|Tələbə sayı              = 
|Xarici tələbə sayı       = 
|Bakalavr sayı            = 
|Magistrant sayı          = 
|Aspirant sayı            = 
|Doktor sayı              = 
|Professor sayı           =  
|Müəllim sayı             = 
|Şəhər                    = [[Bakı]]
|Ölkə                     = [[Azərbaycan]] 
|Ünvan                    = Azərbaycan, Bakı, Lermontov küç., 74 AZ1001 
|Tabeliyində              =Azərbaycan Respublikasının Prezident Administrasiyası 
|Metro                    = 
|Universitet şəhərciyi    =
|Universitet şəhərciyi 2  =
|Himn                     = 
|İdman                    = 
|Rənglər                  =
|Sayt                     = https://dia.edu.az/
|Emblem                   =
|Vikianbar                = 
|abreviatura=DİA}}

'''Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası''' — [[Azərbaycan Respublikası Prezidenti]]nin 3 yanvar 1999-cu il tarixli 60 saylı fərmanı ilə Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutunun əsasında yaradılmış ali təhsil müəssisəsi.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının Yaradılması Haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı |url=https://dia.edu.az/arxivl%C9%99r/research/haqqimizda |access-date=2023-12-04 |archive-date=2023-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230206185221/https://dia.edu.az/arxivl%C9%99r/research/haqqimizda |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bir neçə dəfə &quot;İlin təhsil müəssisəsi&quot; seçilmişdir.

== Tarixi ==
Azərbaycanda yüksək tipli ilk siyasi təhsil müəssisəsi 1921-ci ilin dekabrında təşkil edilmiş Mərkəzi Sovet Partiya Məktəbi olmuşdur. Bu məktəb 1928-ci ildə Bakı partiya komitəsi nəzdində olan Ali Sovet Partiya məktəbi ilə birləşərək, ikiillik Azərbaycan Mərkəzi Sovet Partiya məktəbi adı altında fəaliyyətini Böyük [[İkinci Qarabağ müharibəsi|Vətən müharibəsinin]] başlanmasına qədərki dövrdə davam etdirmişdir.

[[Bakı Ali Partiya Məktəbi|Bakı Ali Partiya məktəbi]] 1954-cü ildə fəaliyyətdə olan üçillik respublika partiya məktəbi əsasında 1956-cı ildə yaradıldı. Məktəbin xüsusi fakültəsində Cənubi Azərbaycandan 1945–1946-cı illərdə gəlmiş demokratik gənclər təhsil alırdı.

Həmin dövrdə respublikanın bu yeganə ali siyasi təhsil ocağında təxminən 500 nəfərə qədər müdavim oxuyurdu: məktəbdə təhsil Azərbaycan və rus dillərində aparılırdı və Cənubi Azerbaycandan Azərbaycana pənah gətirmiş ziyalıların, demək olar ki, əksəriyyəti bu illərdə hissə-hissə Bakı Ali Partiya Məktəbinə qəbul olundular və hamısı da yaxşı siyasi təhsil aldılar.

1955–1959-cu illərdə Bakı Ali Partiya Məktəbində [[Bolqarıstan]] Xalq Respublikasından 10 nəfər türk; [[Gürcüstan]] və [[Dağıstan]]dan, hər il hərəsindən 5–10 nəfər təhsilə qəbul olunurdular və təhsillərini qurtararaq öz vətənlərinə qayıdırdılar.

Bakı Ali Partiya məktəbində işləyən professor — müəllim heyəti hər il Partiya Mərkəzi komitəsi tərəfindən təsdiq edilirdi. Həmin illərdə ştat və ya yarımştat dərs yükü ilə Bakı Ali Partiya məktəbində respublikanın tanınmış ziyalılarından professorlar Vahid Qəhrəmanov, Ələsgər Qasımov, Qurban Yusifzadə, Qanbay Xanməmmədov, Hadi Mirzəzadə, Pyotr Valuyev, dosentlərdən Əli Əliyev, Əyyub Axundov, Dilşad Muqanlinskaya, Əbülfəz Qasımov, Mirzə Cəbiyev və onlarla digər tanınmış müəllimlər səmərəli işləmişlər.

Partiya və sovet quruluculuğu fənni üzrə mühazirələri Partiya Mərkəzi Komitəsinin katibləri və şöbə müdirləri oxuyurdular.

Bakı Ali Partiya məktəbi nəzdində vaxtaşırı partiya və sovet işçilərinin təkmilləşdirilməsi üzrə kurslar da təşkil edilirdi.

Respublika gənclərindən məhdud bir hissə Moskvada bütün ölkə üçün siyasi kadrlar hazırlayan partiya təhsil müəssisələrində- İctimai Elmlər Akademiyasında və Ali Partiya məktəbində təhsilə göndərilirdilər.

Müharibədən sonrakı ilk dövrdə yüksək tipli siyasi təhsil verilməsi məqsədilə Moskvada yaradılan İctimai Elmlər Akademiyasına hər il Azərbaycandan təhsilə göndərilməyə 3 yer verilirdi. Akademiyaya rəhbər partiya işçilərindən elmi işə hazırlığı olanlar ezam edilir və Moskvada keçirilən qəbul imtahanlarından əvvəl namizədlərdən seçdiyi ixtisas üzrə 40 səhifəlik yazılı mətn (referat) tələb olunurdu.

Azərbaycanda 50–80-ci illərdə rəhbər işlərdə olmuş şəxslərin böyük bir hissəsi bu təhsil müəssisələrinin məzunları olmuşdur.

== Adının tarixi ==
* 1921–1928 – Mərkəzi Sovet Partiya məktəbi
* 1928−1956 – Azərbaycan Mərkəzi Sovet Partiya Məktəbi
* 1956−1992 – Bakı Ali Partiya Məktəbi (Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Ali Partiya Məktəbi)
* 1992–1999 – Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutu
* 1999 — indiyədək – Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası

== Fakültələr ==
'''Siyasi idarəetmə fakültəsi'''

Fakültənin ''bakalavr səviyyəsinin ixtisasları'': 

- Politologiya

-“Beynəlxalq münasibətlər”

- Dövlət və ictimai münasibətlər

- Hüquqşünaslıq

- Davamlı inkişaf 

''Magistratura səviyyəsinin ixtisasları'':

- Beynəlxalq münasibətlər və diplomatiya

- Siyasi analitika və strateji araşdırmalar

- Davamlı inkişaf potensialı və yüksək idarəetmə standartları

- İnzibati hüquq və inzibati proses

- İctimai siyasət &lt;ref&gt;https://dia.edu.az/siyasi-idareetme-fakultesi&lt;/ref&gt;

'''İnzibati idarəetmə fakültəsi.''' İnzibati İdarəetmə fakültəsi Dövlət İdarəçilik Akademiyasının yarandığı vaxtdan fəaliyyət göstərir. İnzibati İdarəetmə fakültəsində tələbələr &quot;Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi&quot;, &quot;Davamlı inkişafın idarəedilməsi&quot;, &quot;Menecment&quot;, &quot;İqtisadiyyat&quot; və &quot;Kompüter elmləri&quot; ixtisasları üzrə baloniya kredit sistemi ilə təhsil alırlar.

Fakültənin nəzdində 6 kafedra – &quot;Davamlı inkişafın planlaşdırılması və idarəedilməsi&quot;, &quot;Dövlət qulluğu və kadr siyasəti&quot; &quot;İqtisadiyyatın dövlət tənzimlənməsi&quot;, &quot;Dövlət idarəetməsi və menecment&quot;, İntellektual sistemlərin idarəedilməsi&quot;, &quot;Dövlət idarəçiliyində informasiya texnologiyaları&quot; kafedraları fəaliyyət göstərir.

İnzibati idarəetmə fakültəsinin tərkibində hazırda 2 nəfər Akademik, 15 nəfər elmlər doktoru, 82 nəfər fəlsəfə doktoru, elmlər namizədi, 12 nəfər professor, 3 nəfər professor əvəzi, 61 nəfər dosent, 3 nəfər dosent əvəzi, 15 nəfər baş müəllim və 63 nəfər müəllim fəaliyyət göstərir.

Fakültədə 11 nəfər tərkibdən ibarət Elmi Şura fəaliyyət göstərir. Elmi Şuranın fəaliyyəti hər tədris ilinin başlanğıcında onun ilk iclasında təsdiq olunmuş İş Planı əsasında həyata keçirilir. Elmi Şurada təsdiq olunmuş iş planına əsasən müəllimlərin tədris etdikləri fənlər üzrə təqvim-tematik planları, fərdi iş planları, tədris proqramları, sillabuslar və s. təsdiq olunur, tələbələrin dərslərə davamiyyəti, müəllimlərin açıq dərslərinin keçirilməsi, tədris-metodiki vəsaitlərin, proqramların və dərsliklərin işlənilib hazırlanması, təsdiq olunması, qış və yay imtahan sessiyalarının mütəşəkkil keçirilmələrinə dair hazırlıq işləri, sessiyaların nəticələri, elmi işlərin mövzuları və elmi rəhbərlərin təsdiqi və digər məsələlər müzakirə olunaraq müvafiq qərarlar qəbul edilir.

Fakültə üzrə bakalavr pilləsini bitirən tələbələrin əksəriyyəti DİA-nın, respublikanın və dünyann nüfuzlu universitetlərinin magistratura pilləsində təhsillərini davam etdirir, bir çoxları isə öz ixtisaslarına uyğun idarə və müəsissələrdə çalışırlar.

Fakültənin pedoqoji heyətinə öz sahələri üzrə respublikada tanınmış təcrübəli müəllimlərlə yanaşı, gənc, dinamik, ölkədə və xaricdə müxtəlif səviyyələr üzrə təhsil almış və ya beynəlxalq təcrübə keçmiş kadrlar da daxildir. Fakültə əməkdaşlarının bir qismi respublika əhəmiyyətli layihələrdə iştirak edib və bu fəaliyyətlərini indi də davam etdirirlər. Belə layihələrə fənn olimpiadaları, dərsliklərin hazırlanması və .s daxildir.

== Həmçinin bax ==
* [[Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Partiya Tarixi İnstitutu]]
* [[ADA Universiteti]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [https://dia.edu.az/ Rəsmi sayti]
* [http://www.anl.az/down/meqale/yeni_az/2014/oktyabr/399227.htm Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası 15 illiyini qeyd edib]
{{Azərbaycandakı ali təhsil müəssisələri}}
{{Xarici istinadlar}}
{{Qaralama}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası| ]]
[[Kateqoriya:3 yanvarda yarananlar]]
[[Kateqoriya:1999-cu ildə Azərbaycanda yarananlar]]</text>
      <sha1>87y4keei496ii1fef99k5i0q6ml1xw9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041744</id>
      <parentid>9041738</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T15:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Acategory II</username>
        <id>348505</id>
      </contributor>
      <origin>9041744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7468" sha1="495voirlkavgom2lhuko5yzv3v30heo" xml:space="preserve">{{iş gedir}}
{{vikiləşdirmək}}
{{mənbəsiz}}
{{Universitet
|Ad                       = Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası
|Abreviatura              = 
|Şəkil                    =  Dövlət İdarəçilik Akademiyası.jpg
|Şəklin ölçüsü            = 300px
|Şəklin izahı             = Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının fasadı
|Şüar                     = 
|Əsası qoyulub            = 1921 (1999)
|Yenidən təşkil olunub    = 
|Tip                      = Dövlət
|Prezident                = 
|Rektor                   = [[Urxan Ələkbərov]]
|Tələbə sayı              = 
|Xarici tələbə sayı       = 
|Bakalavr sayı            = 
|Magistrant sayı          = 
|Aspirant sayı            = 
|Doktor sayı              = 
|Professor sayı           =  
|Müəllim sayı             = 
|Şəhər                    = [[Bakı]]
|Ölkə                     = [[Azərbaycan]] 
|Ünvan                    = Azərbaycan, Bakı, Lermontov küç., 74 AZ1001 
|Tabeliyində              =Azərbaycan Respublikasının Prezident Administrasiyası 
|Metro                    = 
|Universitet şəhərciyi    =
|Universitet şəhərciyi 2  =
|Himn                     = 
|İdman                    = 
|Rənglər                  =
|Sayt                     = https://dia.edu.az/
|Emblem                   =
|Vikianbar                = 
|abreviatura=DİA}}

'''Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası''' — [[Azərbaycan Respublikası Prezidenti]]nin 3 yanvar 1999-cu il tarixli 60 saylı fərmanı ilə Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutunun əsasında yaradılmış ali təhsil müəssisəsi.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının Yaradılması Haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı |url=https://dia.edu.az/arxivl%C9%99r/research/haqqimizda |access-date=2023-12-04 |archive-date=2023-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230206185221/https://dia.edu.az/arxivl%C9%99r/research/haqqimizda |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bir neçə dəfə &quot;İlin təhsil müəssisəsi&quot; seçilmişdir.

== Tarixi ==
Azərbaycanda yüksək tipli ilk siyasi təhsil müəssisəsi 1921-ci ilin dekabrında təşkil edilmiş Mərkəzi Sovet Partiya Məktəbi olmuşdur. Bu məktəb 1928-ci ildə Bakı partiya komitəsi nəzdində olan Ali Sovet Partiya məktəbi ilə birləşərək, ikiillik Azərbaycan Mərkəzi Sovet Partiya məktəbi adı altında fəaliyyətini Böyük [[İkinci Qarabağ müharibəsi|Vətən müharibəsinin]] başlanmasına qədərki dövrdə davam etdirmişdir.

[[Bakı Ali Partiya Məktəbi|Bakı Ali Partiya məktəbi]] 1954-cü ildə fəaliyyətdə olan üçillik respublika partiya məktəbi əsasında 1956-cı ildə yaradıldı. Məktəbin xüsusi fakültəsində Cənubi Azərbaycandan 1945–1946-cı illərdə gəlmiş demokratik gənclər təhsil alırdı.

Həmin dövrdə respublikanın bu yeganə ali siyasi təhsil ocağında təxminən 500 nəfərə qədər müdavim oxuyurdu: məktəbdə təhsil Azərbaycan və rus dillərində aparılırdı və Cənubi Azerbaycandan Azərbaycana pənah gətirmiş ziyalıların, demək olar ki, əksəriyyəti bu illərdə hissə-hissə Bakı Ali Partiya Məktəbinə qəbul olundular və hamısı da yaxşı siyasi təhsil aldılar.

1955–1959-cu illərdə Bakı Ali Partiya Məktəbində [[Bolqarıstan]] Xalq Respublikasından 10 nəfər türk; [[Gürcüstan]] və [[Dağıstan]]dan, hər il hərəsindən 5–10 nəfər təhsilə qəbul olunurdular və təhsillərini qurtararaq öz vətənlərinə qayıdırdılar.

Bakı Ali Partiya məktəbində işləyən professor — müəllim heyəti hər il Partiya Mərkəzi komitəsi tərəfindən təsdiq edilirdi. Həmin illərdə ştat və ya yarımştat dərs yükü ilə Bakı Ali Partiya məktəbində respublikanın tanınmış ziyalılarından professorlar Vahid Qəhrəmanov, Ələsgər Qasımov, Qurban Yusifzadə, Qanbay Xanməmmədov, Hadi Mirzəzadə, Pyotr Valuyev, dosentlərdən Əli Əliyev, Əyyub Axundov, Dilşad Muqanlinskaya, Əbülfəz Qasımov, Mirzə Cəbiyev və onlarla digər tanınmış müəllimlər səmərəli işləmişlər.

Partiya və sovet quruluculuğu fənni üzrə mühazirələri Partiya Mərkəzi Komitəsinin katibləri və şöbə müdirləri oxuyurdular.

Bakı Ali Partiya məktəbi nəzdində vaxtaşırı partiya və sovet işçilərinin təkmilləşdirilməsi üzrə kurslar da təşkil edilirdi.

Respublika gənclərindən məhdud bir hissə Moskvada bütün ölkə üçün siyasi kadrlar hazırlayan partiya təhsil müəssisələrində- İctimai Elmlər Akademiyasında və Ali Partiya məktəbində təhsilə göndərilirdilər.

Müharibədən sonrakı ilk dövrdə yüksək tipli siyasi təhsil verilməsi məqsədilə Moskvada yaradılan İctimai Elmlər Akademiyasına hər il Azərbaycandan təhsilə göndərilməyə 3 yer verilirdi. Akademiyaya rəhbər partiya işçilərindən elmi işə hazırlığı olanlar ezam edilir və Moskvada keçirilən qəbul imtahanlarından əvvəl namizədlərdən seçdiyi ixtisas üzrə 40 səhifəlik yazılı mətn (referat) tələb olunurdu.

Azərbaycanda 50–80-ci illərdə rəhbər işlərdə olmuş şəxslərin böyük bir hissəsi bu təhsil müəssisələrinin məzunları olmuşdur.

== Adının tarixi ==
* 1921–1928 – Mərkəzi Sovet Partiya məktəbi
* 1928−1956 – Azərbaycan Mərkəzi Sovet Partiya Məktəbi
* 1956−1992 – Bakı Ali Partiya Məktəbi (Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Ali Partiya Məktəbi)
* 1992–1999 – Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutu
* 1999 — indiyədək – Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası

== Fakültələr ==
'''Siyasi idarəetmə fakültəsi'''

Fakültənin ''bakalavr səviyyəsinin ixtisasları'': 

- Politologiya

- Beynəlxalq münasibətlər

- Dövlət və ictimai münasibətlər

- Hüquqşünaslıq

- Davamlı inkişaf 

''Magistratura səviyyəsinin ixtisasları'':

- Beynəlxalq münasibətlər və diplomatiya

- Siyasi analitika və strateji araşdırmalar

- Davamlı inkişaf potensialı və yüksək idarəetmə standartları

- İnzibati hüquq və inzibati proses

- İctimai siyasət &lt;ref&gt;https://dia.edu.az/siyasi-idareetme-fakultesi&lt;/ref&gt;

'''İnzibati idarəetmə fakültəsi'''
 
Fakültənin ''bakalavr səviyyəsinin ixtisasları'': 

- Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi

- Menecment

- İqtisadiyyat

- Kompüter elmləri&lt;ref&gt;https://dia.edu.az/inzibati-idareetme-fakultesi&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Partiya Tarixi İnstitutu]]
* [[ADA Universiteti]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [https://dia.edu.az/ Rəsmi sayti]
* [http://www.anl.az/down/meqale/yeni_az/2014/oktyabr/399227.htm Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası 15 illiyini qeyd edib]
{{Azərbaycandakı ali təhsil müəssisələri}}
{{Xarici istinadlar}}
{{Qaralama}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası| ]]
[[Kateqoriya:3 yanvarda yarananlar]]
[[Kateqoriya:1999-cu ildə Azərbaycanda yarananlar]]</text>
      <sha1>495voirlkavgom2lhuko5yzv3v30heo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041745</id>
      <parentid>9041744</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T15:29:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Acategory II</username>
        <id>348505</id>
      </contributor>
      <origin>9041745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8899" sha1="evxodhkmr0xlg3wzpbl68oqoorr9bsv" xml:space="preserve">{{iş gedir}}
{{vikiləşdirmək}}
{{mənbəsiz}}
{{Universitet
|Ad                       = Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası
|Abreviatura              = 
|Şəkil                    =  Dövlət İdarəçilik Akademiyası.jpg
|Şəklin ölçüsü            = 300px
|Şəklin izahı             = Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının fasadı
|Şüar                     = 
|Əsası qoyulub            = 1921 (1999)
|Yenidən təşkil olunub    = 
|Tip                      = Dövlət
|Prezident                = 
|Rektor                   = [[Urxan Ələkbərov]]
|Tələbə sayı              = 
|Xarici tələbə sayı       = 
|Bakalavr sayı            = 
|Magistrant sayı          = 
|Aspirant sayı            = 
|Doktor sayı              = 
|Professor sayı           =  
|Müəllim sayı             = 
|Şəhər                    = [[Bakı]]
|Ölkə                     = [[Azərbaycan]] 
|Ünvan                    = Azərbaycan, Bakı, Lermontov küç., 74 AZ1001 
|Tabeliyində              =Azərbaycan Respublikasının Prezident Administrasiyası 
|Metro                    = 
|Universitet şəhərciyi    =
|Universitet şəhərciyi 2  =
|Himn                     = 
|İdman                    = 
|Rənglər                  =
|Sayt                     = https://dia.edu.az/
|Emblem                   =
|Vikianbar                = 
|abreviatura=DİA}}

'''Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası''' — [[Azərbaycan Respublikası Prezidenti]]nin 3 yanvar 1999-cu il tarixli 60 saylı fərmanı ilə Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutunun əsasında yaradılmış ali təhsil müəssisəsi.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının Yaradılması Haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı |url=https://dia.edu.az/arxivl%C9%99r/research/haqqimizda |access-date=2023-12-04 |archive-date=2023-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230206185221/https://dia.edu.az/arxivl%C9%99r/research/haqqimizda |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bir neçə dəfə &quot;İlin təhsil müəssisəsi&quot; seçilmişdir.

== Tarixi ==
Azərbaycanda yüksək tipli ilk siyasi təhsil müəssisəsi 1921-ci ilin dekabrında təşkil edilmiş Mərkəzi Sovet Partiya Məktəbi olmuşdur. Bu məktəb 1928-ci ildə Bakı partiya komitəsi nəzdində olan Ali Sovet Partiya məktəbi ilə birləşərək, ikiillik Azərbaycan Mərkəzi Sovet Partiya məktəbi adı altında fəaliyyətini Böyük [[İkinci Qarabağ müharibəsi|Vətən müharibəsinin]] başlanmasına qədərki dövrdə davam etdirmişdir.

[[Bakı Ali Partiya Məktəbi|Bakı Ali Partiya məktəbi]] 1954-cü ildə fəaliyyətdə olan üçillik respublika partiya məktəbi əsasında 1956-cı ildə yaradıldı. Məktəbin xüsusi fakültəsində Cənubi Azərbaycandan 1945–1946-cı illərdə gəlmiş demokratik gənclər təhsil alırdı.

Həmin dövrdə respublikanın bu yeganə ali siyasi təhsil ocağında təxminən 500 nəfərə qədər müdavim oxuyurdu: məktəbdə təhsil Azərbaycan və rus dillərində aparılırdı və Cənubi Azerbaycandan Azərbaycana pənah gətirmiş ziyalıların, demək olar ki, əksəriyyəti bu illərdə hissə-hissə Bakı Ali Partiya Məktəbinə qəbul olundular və hamısı da yaxşı siyasi təhsil aldılar.

1955–1959-cu illərdə Bakı Ali Partiya Məktəbində [[Bolqarıstan]] Xalq Respublikasından 10 nəfər türk; [[Gürcüstan]] və [[Dağıstan]]dan, hər il hərəsindən 5–10 nəfər təhsilə qəbul olunurdular və təhsillərini qurtararaq öz vətənlərinə qayıdırdılar.

Bakı Ali Partiya məktəbində işləyən professor — müəllim heyəti hər il Partiya Mərkəzi komitəsi tərəfindən təsdiq edilirdi. Həmin illərdə ştat və ya yarımştat dərs yükü ilə Bakı Ali Partiya məktəbində respublikanın tanınmış ziyalılarından professorlar Vahid Qəhrəmanov, Ələsgər Qasımov, Qurban Yusifzadə, Qanbay Xanməmmədov, Hadi Mirzəzadə, Pyotr Valuyev, dosentlərdən Əli Əliyev, Əyyub Axundov, Dilşad Muqanlinskaya, Əbülfəz Qasımov, Mirzə Cəbiyev və onlarla digər tanınmış müəllimlər səmərəli işləmişlər.

Partiya və sovet quruluculuğu fənni üzrə mühazirələri Partiya Mərkəzi Komitəsinin katibləri və şöbə müdirləri oxuyurdular.

Bakı Ali Partiya məktəbi nəzdində vaxtaşırı partiya və sovet işçilərinin təkmilləşdirilməsi üzrə kurslar da təşkil edilirdi.

Respublika gənclərindən məhdud bir hissə Moskvada bütün ölkə üçün siyasi kadrlar hazırlayan partiya təhsil müəssisələrində- İctimai Elmlər Akademiyasında və Ali Partiya məktəbində təhsilə göndərilirdilər.

Müharibədən sonrakı ilk dövrdə yüksək tipli siyasi təhsil verilməsi məqsədilə Moskvada yaradılan İctimai Elmlər Akademiyasına hər il Azərbaycandan təhsilə göndərilməyə 3 yer verilirdi. Akademiyaya rəhbər partiya işçilərindən elmi işə hazırlığı olanlar ezam edilir və Moskvada keçirilən qəbul imtahanlarından əvvəl namizədlərdən seçdiyi ixtisas üzrə 40 səhifəlik yazılı mətn (referat) tələb olunurdu.

Azərbaycanda 50–80-ci illərdə rəhbər işlərdə olmuş şəxslərin böyük bir hissəsi bu təhsil müəssisələrinin məzunları olmuşdur.

== Adının tarixi ==
* 1921–1928 – Mərkəzi Sovet Partiya məktəbi
* 1928−1956 – Azərbaycan Mərkəzi Sovet Partiya Məktəbi
* 1956−1992 – Bakı Ali Partiya Məktəbi (Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Ali Partiya Məktəbi)
* 1992–1999 – Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutu
* 1999 — indiyədək – Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası

== Fakültələr ==
'''Siyasi idarəetmə fakültəsi'''

Fakültənin ''bakalavr səviyyəsinin ixtisasları'': 

- Politologiya

- Beynəlxalq münasibətlər

- Dövlət və ictimai münasibətlər

- Hüquqşünaslıq

- Davamlı inkişaf 

''Magistratura səviyyəsinin ixtisasları'':

- Beynəlxalq münasibətlər və diplomatiya

- Siyasi analitika və strateji araşdırmalar

- Davamlı inkişaf potensialı və yüksək idarəetmə standartları

- İnzibati hüquq və inzibati proses

- İctimai siyasət &lt;ref&gt;https://dia.edu.az/siyasi-idareetme-fakultesi&lt;/ref&gt;

'''İnzibati idarəetmə fakültəsi'''
 
Fakültənin ''bakalavr səviyyəsinin ixtisasları'': 

- Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi

- Menecment

- İqtisadiyyat

- Kompüter elmləri&lt;ref&gt;https://dia.edu.az/inzibati-idareetme-fakultesi&lt;/ref&gt;

'''Rəhbər Kadrların Yenidən Hazırlanması Fakültəsi'''

Fakültə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 11 dekabr 2014-cü il tarixli “Dövlət qulluqçularının əlavə təhsili ilə bağlı bəzi məsələlər haqqında”  Fərmanına uyğun olaraq  Azərbaycan Respublikası Prezidenti Administrasiyasının seçimi və məktubu əsasında magistratura səviyyəsində  yenidən hazırlanma növü üzrə əlavə təhsilə cəlb olunan dövlət qulluqçularının təhsili prosesini təşkil edir.

Bu Fərmanın icrası çərçivəsində Prezident Administrasiyası tərəfindən göndərilən dövlət qulluqçuları “Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi” ixtisası (“Dövlət qulluğunun təşkili və idarəedilməsi” və “Dövlət strukturlarında menecment ixtisaslaşmaları”), “Davamlı inkişafın idarəedilməsi” ixtisası (“Davamlı inkişafın planlaşdırılması” ixtisaslaşması) və “Sosial İş” (“Gənclərlə iş” ixtisaslaşması) üzrə hazırlanır. 

Qəbul edilmiş qaydalara müvafiq olaraq, magistr proqramları müasir standart və yanaşmalar nəzərə alınmaqla Dövlət İdarəçilik Akademiyasının akademik heyəti ilə ilə yanaşı yüksək dərəcəli dövlət qulluqçuları, praktiklər və xarici ekspertlərin iştirakı ilə hazırlanır və reallaşdırılır&lt;ref&gt;https://dia.edu.az/rehber-kadrlarin-yeniden-hazirlanmasi-fakultesi&lt;/ref&gt;.

== Həmçinin bax ==
* [[Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Partiya Tarixi İnstitutu]]
* [[ADA Universiteti]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [https://dia.edu.az/ Rəsmi sayti]
* [http://www.anl.az/down/meqale/yeni_az/2014/oktyabr/399227.htm Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası 15 illiyini qeyd edib]
{{Azərbaycandakı ali təhsil müəssisələri}}
{{Xarici istinadlar}}
{{Qaralama}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası| ]]
[[Kateqoriya:3 yanvarda yarananlar]]
[[Kateqoriya:1999-cu ildə Azərbaycanda yarananlar]]</text>
      <sha1>evxodhkmr0xlg3wzpbl68oqoorr9bsv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041747</id>
      <parentid>9041745</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T15:38:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Acategory II</username>
        <id>348505</id>
      </contributor>
      <origin>9041747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8515" sha1="co4ksoi41cal1psad3ihgghz2m6p5p4" xml:space="preserve">{{iş gedir}}
{{vikiləşdirmək}}
{{mənbəsiz}}
{{Universitet
|Ad                       = Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası
|Abreviatura              = 
|Şəkil                    =  Dövlət İdarəçilik Akademiyası.jpg
|Şəklin ölçüsü            = 300px
|Şəklin izahı             = Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının fasadı
|Şüar                     = 
|Əsası qoyulub            = 1921 (1999)
|Yenidən təşkil olunub    = 
|Tip                      = Dövlət
|Prezident                = 
|Rektor                   = [[Urxan Ələkbərov]]
|Tələbə sayı              = 
|Xarici tələbə sayı       = 
|Bakalavr sayı            = 
|Magistrant sayı          = 
|Aspirant sayı            = 
|Doktor sayı              = 
|Professor sayı           =  
|Müəllim sayı             = 
|Şəhər                    = [[Bakı]]
|Ölkə                     = [[Azərbaycan]] 
|Ünvan                    = Azərbaycan, Bakı, Lermontov küç., 74 AZ1001 
|Tabeliyində              =Azərbaycan Respublikasının Prezident Administrasiyası 
|Metro                    = 
|Universitet şəhərciyi    =
|Universitet şəhərciyi 2  =
|Himn                     = 
|İdman                    = 
|Rənglər                  =
|Sayt                     = https://dia.edu.az/
|Emblem                   =
|Vikianbar                = 
|abreviatura=DİA}}

'''Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası''' — Azərbaycan Respublikasının paytaxtı Bakı şəhərində fəaliyyət göstərən ali təhsil müəssisəsi&lt;ref&gt;https://eatda.edu.az/ali-tehsil-muessiseleri&lt;/ref&gt;.Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasınən idarəçiliyində  olan ali təhsil müəssisəsidir&lt;ref&gt;https://eatda.edu.az/&lt;/ref&gt;.

== Tarixi ==
Azərbaycanda yüksək tipli ilk siyasi təhsil müəssisəsi 1921-ci ilin dekabrında təşkil edilmiş Mərkəzi Sovet Partiya Məktəbi olmuşdur. Bu məktəb 1928-ci ildə Bakı partiya komitəsi nəzdində olan Ali Sovet Partiya məktəbi ilə birləşərək, ikiillik Azərbaycan Mərkəzi Sovet Partiya məktəbi adı altında fəaliyyətini Böyük [[İkinci Qarabağ müharibəsi|Vətən müharibəsinin]] başlanmasına qədərki dövrdə davam etdirmişdir.

[[Bakı Ali Partiya Məktəbi|Bakı Ali Partiya məktəbi]] 1954-cü ildə fəaliyyətdə olan üçillik respublika partiya məktəbi əsasında 1956-cı ildə yaradıldı. Məktəbin xüsusi fakültəsində Cənubi Azərbaycandan 1945–1946-cı illərdə gəlmiş demokratik gənclər təhsil alırdı.

Həmin dövrdə respublikanın bu yeganə ali siyasi təhsil ocağında təxminən 500 nəfərə qədər müdavim oxuyurdu: məktəbdə təhsil Azərbaycan və rus dillərində aparılırdı və Cənubi Azerbaycandan Azərbaycana pənah gətirmiş ziyalıların, demək olar ki, əksəriyyəti bu illərdə hissə-hissə Bakı Ali Partiya Məktəbinə qəbul olundular və hamısı da yaxşı siyasi təhsil aldılar.

1955–1959-cu illərdə Bakı Ali Partiya Məktəbində [[Bolqarıstan]] Xalq Respublikasından 10 nəfər türk; [[Gürcüstan]] və [[Dağıstan]]dan, hər il hərəsindən 5–10 nəfər təhsilə qəbul olunurdular və təhsillərini qurtararaq öz vətənlərinə qayıdırdılar.

Bakı Ali Partiya məktəbində işləyən professor — müəllim heyəti hər il Partiya Mərkəzi komitəsi tərəfindən təsdiq edilirdi. Həmin illərdə ştat və ya yarımştat dərs yükü ilə Bakı Ali Partiya məktəbində respublikanın tanınmış ziyalılarından professorlar Vahid Qəhrəmanov, Ələsgər Qasımov, Qurban Yusifzadə, Qanbay Xanməmmədov, Hadi Mirzəzadə, Pyotr Valuyev, dosentlərdən Əli Əliyev, Əyyub Axundov, Dilşad Muqanlinskaya, Əbülfəz Qasımov, Mirzə Cəbiyev və onlarla digər tanınmış müəllimlər səmərəli işləmişlər.

Partiya və sovet quruluculuğu fənni üzrə mühazirələri Partiya Mərkəzi Komitəsinin katibləri və şöbə müdirləri oxuyurdular.

Bakı Ali Partiya məktəbi nəzdində vaxtaşırı partiya və sovet işçilərinin təkmilləşdirilməsi üzrə kurslar da təşkil edilirdi.

Respublika gənclərindən məhdud bir hissə Moskvada bütün ölkə üçün siyasi kadrlar hazırlayan partiya təhsil müəssisələrində- İctimai Elmlər Akademiyasında və Ali Partiya məktəbində təhsilə göndərilirdilər.

Müharibədən sonrakı ilk dövrdə yüksək tipli siyasi təhsil verilməsi məqsədilə Moskvada yaradılan İctimai Elmlər Akademiyasına hər il Azərbaycandan təhsilə göndərilməyə 3 yer verilirdi. Akademiyaya rəhbər partiya işçilərindən elmi işə hazırlığı olanlar ezam edilir və Moskvada keçirilən qəbul imtahanlarından əvvəl namizədlərdən seçdiyi ixtisas üzrə 40 səhifəlik yazılı mətn (referat) tələb olunurdu.

Azərbaycanda 50–80-ci illərdə rəhbər işlərdə olmuş şəxslərin böyük bir hissəsi bu təhsil müəssisələrinin məzunları olmuşdur.

== Adının tarixi ==
* 1921–1928 – Mərkəzi Sovet Partiya məktəbi
* 1928−1956 – Azərbaycan Mərkəzi Sovet Partiya Məktəbi
* 1956−1992 – Bakı Ali Partiya Məktəbi (Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Ali Partiya Məktəbi)
* 1992–1999 – Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutu
* 1999 — indiyədək – Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası

== Fakültələr ==
'''Siyasi idarəetmə fakültəsi'''

Fakültənin ''bakalavr səviyyəsinin ixtisasları'': 

- Politologiya

- Beynəlxalq münasibətlər

- Dövlət və ictimai münasibətlər

- Hüquqşünaslıq

- Davamlı inkişaf 

''Magistratura səviyyəsinin ixtisasları'':

- Beynəlxalq münasibətlər və diplomatiya

- Siyasi analitika və strateji araşdırmalar

- Davamlı inkişaf potensialı və yüksək idarəetmə standartları

- İnzibati hüquq və inzibati proses

- İctimai siyasət &lt;ref&gt;https://dia.edu.az/siyasi-idareetme-fakultesi&lt;/ref&gt;

'''İnzibati idarəetmə fakültəsi'''
 
Fakültənin ''bakalavr səviyyəsinin ixtisasları'': 

- Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi

- Menecment

- İqtisadiyyat

- Kompüter elmləri&lt;ref&gt;https://dia.edu.az/inzibati-idareetme-fakultesi&lt;/ref&gt;

'''Rəhbər Kadrların Yenidən Hazırlanması Fakültəsi'''

Fakültə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 11 dekabr 2014-cü il tarixli “Dövlət qulluqçularının əlavə təhsili ilə bağlı bəzi məsələlər haqqında”  Fərmanına uyğun olaraq  Azərbaycan Respublikası Prezidenti Administrasiyasının seçimi və məktubu əsasında magistratura səviyyəsində  yenidən hazırlanma növü üzrə əlavə təhsilə cəlb olunan dövlət qulluqçularının təhsili prosesini təşkil edir.

Bu Fərmanın icrası çərçivəsində Prezident Administrasiyası tərəfindən göndərilən dövlət qulluqçuları “Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi” ixtisası (“Dövlət qulluğunun təşkili və idarəedilməsi” və “Dövlət strukturlarında menecment ixtisaslaşmaları”), “Davamlı inkişafın idarəedilməsi” ixtisası (“Davamlı inkişafın planlaşdırılması” ixtisaslaşması) və “Sosial İş” (“Gənclərlə iş” ixtisaslaşması) üzrə hazırlanır. 

Qəbul edilmiş qaydalara müvafiq olaraq, magistr proqramları müasir standart və yanaşmalar nəzərə alınmaqla Dövlət İdarəçilik Akademiyasının akademik heyəti ilə ilə yanaşı yüksək dərəcəli dövlət qulluqçuları, praktiklər və xarici ekspertlərin iştirakı ilə hazırlanır və reallaşdırılır&lt;ref&gt;https://dia.edu.az/rehber-kadrlarin-yeniden-hazirlanmasi-fakultesi&lt;/ref&gt;.

== Həmçinin bax ==
* [[Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Partiya Tarixi İnstitutu]]
* [[ADA Universiteti]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [https://dia.edu.az/ Rəsmi sayti]
* [http://www.anl.az/down/meqale/yeni_az/2014/oktyabr/399227.htm Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası 15 illiyini qeyd edib]
{{Azərbaycandakı ali təhsil müəssisələri}}
{{Xarici istinadlar}}
{{Qaralama}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası| ]]
[[Kateqoriya:3 yanvarda yarananlar]]
[[Kateqoriya:1999-cu ildə Azərbaycanda yarananlar]]</text>
      <sha1>co4ksoi41cal1psad3ihgghz2m6p5p4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041749</id>
      <parentid>9041747</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T15:50:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Acategory II</username>
        <id>348505</id>
      </contributor>
      <origin>9041749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9231" sha1="7he05dbao11oiltkffhp6cbgu9si0be" xml:space="preserve">{{iş gedir}}
{{vikiləşdirmək}}
{{mənbəsiz}}
{{Universitet
|Ad                       = Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası
|Abreviatura              = 
|Şəkil                    =  Dövlət İdarəçilik Akademiyası.jpg
|Şəklin ölçüsü            = 300px
|Şəklin izahı             = Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının fasadı
|Şüar                     = 
|Əsası qoyulub            = 1921 (1999)
|Yenidən təşkil olunub    = 
|Tip                      = Dövlət
|Prezident                = 
|Rektor                   = [[Urxan Ələkbərov]]
|Tələbə sayı              = 
|Xarici tələbə sayı       = 
|Bakalavr sayı            = 
|Magistrant sayı          = 
|Aspirant sayı            = 
|Doktor sayı              = 
|Professor sayı           =  
|Müəllim sayı             = 
|Şəhər                    = [[Bakı]]
|Ölkə                     = [[Azərbaycan]] 
|Ünvan                    = Azərbaycan, Bakı, Lermontov küç., 74 AZ1001 
|Tabeliyində              =Azərbaycan Respublikasının Prezident Administrasiyası 
|Metro                    = 
|Universitet şəhərciyi    =
|Universitet şəhərciyi 2  =
|Himn                     = 
|İdman                    = 
|Rənglər                  =
|Sayt                     = https://dia.edu.az/
|Emblem                   =
|Vikianbar                = 
|abreviatura=DİA}}

'''Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası''' — Azərbaycan Respublikasının paytaxtı Bakı şəhərində fəaliyyət göstərən ali təhsil müəssisəsi&lt;ref&gt;https://eatda.edu.az/ali-tehsil-muessiseleri&lt;/ref&gt;.Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasınən idarəçiliyində  olan ali təhsil müəssisəsidir&lt;ref&gt;https://eatda.edu.az/&lt;/ref&gt;.

== Tarixi ==
Azərbaycanda yüksək tipli ilk siyasi təhsil müəssisəsi 1921-ci ilin dekabrında təşkil edilmiş Mərkəzi Sovet Partiya Məktəbi olmuşdur. Bu məktəb 1928-ci ildə Bakı partiya komitəsi nəzdində olan Ali Sovet Partiya məktəbi ilə birləşərək, ikiillik Azərbaycan Mərkəzi Sovet Partiya məktəbi adı altında fəaliyyətini Böyük [[İkinci Qarabağ müharibəsi|Vətən müharibəsinin]] başlanmasına qədərki dövrdə davam etdirmişdir.

[[Bakı Ali Partiya Məktəbi|Bakı Ali Partiya məktəbi]] 1954-cü ildə fəaliyyətdə olan üçillik respublika partiya məktəbi əsasında 1956-cı ildə yaradıldı. Məktəbin xüsusi fakültəsində Cənubi Azərbaycandan 1945–1946-cı illərdə gəlmiş demokratik gənclər təhsil alırdı.

Həmin dövrdə respublikanın bu yeganə ali siyasi təhsil ocağında təxminən 500 nəfərə qədər müdavim oxuyurdu: məktəbdə təhsil Azərbaycan və rus dillərində aparılırdı və Cənubi Azerbaycandan Azərbaycana pənah gətirmiş ziyalıların, demək olar ki, əksəriyyəti bu illərdə hissə-hissə Bakı Ali Partiya Məktəbinə qəbul olundular və hamısı da yaxşı siyasi təhsil aldılar.

1955–1959-cu illərdə Bakı Ali Partiya Məktəbində [[Bolqarıstan]] Xalq Respublikasından 10 nəfər türk; [[Gürcüstan]] və [[Dağıstan]]dan, hər il hərəsindən 5–10 nəfər təhsilə qəbul olunurdular və təhsillərini qurtararaq öz vətənlərinə qayıdırdılar.

Bakı Ali Partiya məktəbində işləyən professor — müəllim heyəti hər il Partiya Mərkəzi komitəsi tərəfindən təsdiq edilirdi. Həmin illərdə ştat və ya yarımştat dərs yükü ilə Bakı Ali Partiya məktəbində respublikanın tanınmış ziyalılarından professorlar Vahid Qəhrəmanov, Ələsgər Qasımov, Qurban Yusifzadə, Qanbay Xanməmmədov, Hadi Mirzəzadə, Pyotr Valuyev, dosentlərdən Əli Əliyev, Əyyub Axundov, Dilşad Muqanlinskaya, Əbülfəz Qasımov, Mirzə Cəbiyev və onlarla digər tanınmış müəllimlər səmərəli işləmişlər.

Partiya və sovet quruluculuğu fənni üzrə mühazirələri Partiya Mərkəzi Komitəsinin katibləri və şöbə müdirləri oxuyurdular.

Bakı Ali Partiya məktəbi nəzdində vaxtaşırı partiya və sovet işçilərinin təkmilləşdirilməsi üzrə kurslar da təşkil edilirdi.

Respublika gənclərindən məhdud bir hissə Moskvada bütün ölkə üçün siyasi kadrlar hazırlayan partiya təhsil müəssisələrində- İctimai Elmlər Akademiyasında və Ali Partiya məktəbində təhsilə göndərilirdilər.

Müharibədən sonrakı ilk dövrdə yüksək tipli siyasi təhsil verilməsi məqsədilə Moskvada yaradılan İctimai Elmlər Akademiyasına hər il Azərbaycandan təhsilə göndərilməyə 3 yer verilirdi. Akademiyaya rəhbər partiya işçilərindən elmi işə hazırlığı olanlar ezam edilir və Moskvada keçirilən qəbul imtahanlarından əvvəl namizədlərdən seçdiyi ixtisas üzrə 40 səhifəlik yazılı mətn (referat) tələb olunurdu.

Azərbaycanda 50–80-ci illərdə rəhbər işlərdə olmuş şəxslərin böyük bir hissəsi bu təhsil müəssisələrinin məzunları olmuşdur.

== Adının tarixi ==
* 1921–1928 – Mərkəzi Sovet Partiya məktəbi
* 1928−1956 – Azərbaycan Mərkəzi Sovet Partiya Məktəbi
* 1956−1992 – Bakı Ali Partiya Məktəbi (Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Ali Partiya Məktəbi)
* 1992–1999 – Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutu
* 1999 — indiyədək – Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası

== Ümumi məlumatlar ==
Akademiyada təhsil azərbaycan və rus dillərində aparılır.
Bakalaviturada təhsil 4, magistraturada 2 ildir.

Aşağıdakə kafedralar fəaliyyət göstərir :

- Dövlət Qulluğu və Kadr Siyasəti

- Davamlı inkişafın planlaşdırılması və idarə edilməsi

- Beynəlxalq Münasibətlər və Xarici Siyasət

- Hüquq

- Dövlət İdarəçiliyinin Hüquqi təminatı kafedrası

- Dövlət İdarəedilməsi və Menecment

- İqtisadiyyatın Dövlət  Tənzimlənməsi

- Politologiya və Siyası İdarəetmə

- Fəlsəfə və Sosial Psixologiya

- Dövlət İdarəşiliyində İnformasiya Texnologiyaları

- İntellektual Sistemlərin İdarə olunması

- Tarix

- Dillər

== Fakültələr ==
'''Siyasi idarəetmə fakültəsi'''

Fakültənin ''bakalavr səviyyəsinin ixtisasları'': 

- Politologiya

- Beynəlxalq münasibətlər

- Dövlət və ictimai münasibətlər

- Hüquqşünaslıq

- Davamlı inkişaf 

''Magistratura səviyyəsinin ixtisasları'':

- Beynəlxalq münasibətlər və diplomatiya

- Siyasi analitika və strateji araşdırmalar

- Davamlı inkişaf potensialı və yüksək idarəetmə standartları

- İnzibati hüquq və inzibati proses

- İctimai siyasət &lt;ref&gt;https://dia.edu.az/siyasi-idareetme-fakultesi&lt;/ref&gt;

'''İnzibati idarəetmə fakültəsi'''
 
Fakültənin ''bakalavr səviyyəsinin ixtisasları'': 

- Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi

- Menecment

- İqtisadiyyat

- Kompüter elmləri&lt;ref&gt;https://dia.edu.az/inzibati-idareetme-fakultesi&lt;/ref&gt;

'''Rəhbər Kadrların Yenidən Hazırlanması Fakültəsi'''

Fakültə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 11 dekabr 2014-cü il tarixli “Dövlət qulluqçularının əlavə təhsili ilə bağlı bəzi məsələlər haqqında”  Fərmanına uyğun olaraq  Azərbaycan Respublikası Prezidenti Administrasiyasının seçimi və məktubu əsasında magistratura səviyyəsində  yenidən hazırlanma növü üzrə əlavə təhsilə cəlb olunan dövlət qulluqçularının təhsili prosesini təşkil edir.

Bu Fərmanın icrası çərçivəsində Prezident Administrasiyası tərəfindən göndərilən dövlət qulluqçuları “Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi” ixtisası (“Dövlət qulluğunun təşkili və idarəedilməsi” və “Dövlət strukturlarında menecment ixtisaslaşmaları”), “Davamlı inkişafın idarəedilməsi” ixtisası (“Davamlı inkişafın planlaşdırılması” ixtisaslaşması) və “Sosial İş” (“Gənclərlə iş” ixtisaslaşması) üzrə hazırlanır. 

Qəbul edilmiş qaydalara müvafiq olaraq, magistr proqramları müasir standart və yanaşmalar nəzərə alınmaqla Dövlət İdarəçilik Akademiyasının akademik heyəti ilə ilə yanaşı yüksək dərəcəli dövlət qulluqçuları, praktiklər və xarici ekspertlərin iştirakı ilə hazırlanır və reallaşdırılır&lt;ref&gt;https://dia.edu.az/rehber-kadrlarin-yeniden-hazirlanmasi-fakultesi&lt;/ref&gt;.

== Həmçinin bax ==
* [[Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Partiya Tarixi İnstitutu]]
* [[ADA Universiteti]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [https://dia.edu.az/ Rəsmi sayti]
* [http://www.anl.az/down/meqale/yeni_az/2014/oktyabr/399227.htm Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası 15 illiyini qeyd edib]
{{Azərbaycandakı ali təhsil müəssisələri}}
{{Xarici istinadlar}}
{{Qaralama}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası| ]]
[[Kateqoriya:3 yanvarda yarananlar]]
[[Kateqoriya:1999-cu ildə Azərbaycanda yarananlar]]</text>
      <sha1>7he05dbao11oiltkffhp6cbgu9si0be</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041790</id>
      <parentid>9041749</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:27:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Acategory II</username>
        <id>348505</id>
      </contributor>
      <origin>9041790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7303" sha1="9fulvngh8jv1rpykbf1vm8titopjiwl" xml:space="preserve">{{iş gedir}}
{{vikiləşdirmək}}
{{mənbəsiz}}
{{Universitet
|Ad                       = Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası
|Abreviatura              = 
|Şəkil                    =  Dövlət İdarəçilik Akademiyası.jpg
|Şəklin ölçüsü            = 300px
|Şəklin izahı             = Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının fasadı
|Şüar                     = 
|Əsası qoyulub            = 1921 (1999)
|Yenidən təşkil olunub    = 
|Tip                      = Dövlət
|Prezident                = 
|Rektor                   = [[Urxan Ələkbərov]]
|Tələbə sayı              = 
|Xarici tələbə sayı       = 
|Bakalavr sayı            = 
|Magistrant sayı          = 
|Aspirant sayı            = 
|Doktor sayı              = 
|Professor sayı           =  
|Müəllim sayı             = 
|Şəhər                    = [[Bakı]]
|Ölkə                     = [[Azərbaycan]] 
|Ünvan                    = Azərbaycan, Bakı, Lermontov küç., 74 AZ1001 
|Tabeliyində              = Azərbaycan Respublikasının Prezident Administrasiyası 
|Metro                    = 
|Universitet şəhərciyi    =
|Universitet şəhərciyi 2  =
|Himn                     = 
|İdman                    = 
|Rənglər                  =
|Sayt                     = https://dia.edu.az/
|Emblem                   =
|Vikianbar                = 
|abreviatura=DİA}}

'''Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası''' — Azərbaycan Respublikasının paytaxtı Bakı şəhərində fəaliyyət göstərən ali təhsil müəssisəsi&lt;ref&gt;https://eatda.edu.az/ali-tehsil-muessiseleri&lt;/ref&gt;.Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasınən idarəçiliyində  olan ali təhsil müəssisəsidir&lt;ref&gt;https://eatda.edu.az/&lt;/ref&gt;.

== Tarixi ==
Azərbaycanda yüksək tipli ilk siyasi təhsil müəssisəsi 1921-ci ilin dekabrında təşkil edilmiş Mərkəzi Sovet Partiya Məktəbi olmuşdur. 1928-ci ildə məktəb Bakı partiya komitəsi nəzdində olan Ali Sovet Partiya məktəbi ilə birləşərək, ikiillik Azərbaycan Mərkəzi Sovet Partiya məktəbi adı altında fəaliyyətini davam etdirmişdir.

Məktəbin xüsusi fakültəsində Cənubi Azərbaycandan 1945–1946-cı illərdə gəlmiş gənclər də təhsil alırdı.

1956-cı ildə məktəb üçillik Bakı Ali Partiya Məktəbi (Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Ali Partiya Məktəbi)  adını almışdır. 

Məktəbdə təhsil Azərbaycan və rus dillərində aparılırdı.

1955–1959-cu illərdə Bakı Ali Partiya Məktəbində [[Bolqarıstan]] Xalq Respublikasından 10 nəfər türk, [[Gürcüstan]] və [[Dağıstan]]dan ali siyasi təhsil üçün göndərilirdilər.

Bakı Ali Partiya mMktəbi nəzdində vaxtaşırı partiya və sovet işçilərinin təkmilləşdirilməsi üzrə kurslar da təşkil edilirdi.

1992 – ci ildə Bakı Ali Partiya Məktəbinin adı Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutu adına dəyişdirilmiş və bu adla 1999-cu ilədək fəaliyyət göstərmişdir.


== Adının tarixi ==
* 1921–1928 – Mərkəzi Sovet Partiya məktəbi
* 1928−1956 – Azərbaycan Mərkəzi Sovet Partiya Məktəbi
* 1956−1992 – Bakı Ali Partiya Məktəbi (Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Ali Partiya Məktəbi)
* 1992–1999 – Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutu
* 1999 — indiyədək – Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası

== Ümumi məlumatlar ==
Akademiyada təhsil azərbaycan və rus dillərində aparılır.
Bakalaviturada təhsil 4, magistraturada 2 ildir.

Aşağıdakə kafedralar fəaliyyət göstərir :

- Dövlət Qulluğu və Kadr Siyasəti

- Davamlı inkişafın planlaşdırılması və idarə edilməsi

- Beynəlxalq Münasibətlər və Xarici Siyasət

- Hüquq

- Dövlət İdarəçiliyinin Hüquqi təminatı kafedrası

- Dövlət İdarəedilməsi və Menecment

- İqtisadiyyatın Dövlət  Tənzimlənməsi

- Politologiya və Siyası İdarəetmə

- Fəlsəfə və Sosial Psixologiya

- Dövlət İdarəşiliyində İnformasiya Texnologiyaları

- İntellektual Sistemlərin İdarə olunması

- Tarix

- Dillər

== Fakültələr ==
'''Siyasi idarəetmə fakültəsi'''

Fakültənin ''bakalavr səviyyəsinin ixtisasları'': 

- Politologiya

- Beynəlxalq münasibətlər

- Dövlət və ictimai münasibətlər

- Hüquqşünaslıq

- Davamlı inkişaf 

''Magistratura səviyyəsinin ixtisasları'':

- Beynəlxalq münasibətlər və diplomatiya

- Siyasi analitika və strateji araşdırmalar

- Davamlı inkişaf potensialı və yüksək idarəetmə standartları

- İnzibati hüquq və inzibati proses

- İctimai siyasət &lt;ref&gt;https://dia.edu.az/siyasi-idareetme-fakultesi&lt;/ref&gt;

'''İnzibati idarəetmə fakültəsi'''
 
Fakültənin ''bakalavr səviyyəsinin ixtisasları'': 

- Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi

- Menecment

- İqtisadiyyat

- Kompüter elmləri&lt;ref&gt;https://dia.edu.az/inzibati-idareetme-fakultesi&lt;/ref&gt;

'''Rəhbər Kadrların Yenidən Hazırlanması Fakültəsi'''

Fakültə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 11 dekabr 2014-cü il tarixli “Dövlət qulluqçularının əlavə təhsili ilə bağlı bəzi məsələlər haqqında”  Fərmanına uyğun olaraq  Azərbaycan Respublikası Prezidenti Administrasiyasının seçimi və məktubu əsasında magistratura səviyyəsində  yenidən hazırlanma növü üzrə əlavə təhsilə cəlb olunan dövlət qulluqçularının təhsili prosesini təşkil edir.

Bu Fərmanın icrası çərçivəsində Prezident Administrasiyası tərəfindən göndərilən dövlət qulluqçuları “Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi” ixtisası (“Dövlət qulluğunun təşkili və idarəedilməsi” və “Dövlət strukturlarında menecment ixtisaslaşmaları”), “Davamlı inkişafın idarəedilməsi” ixtisası (“Davamlı inkişafın planlaşdırılması” ixtisaslaşması) və “Sosial İş” (“Gənclərlə iş” ixtisaslaşması) üzrə hazırlanır. 

Qəbul edilmiş qaydalara müvafiq olaraq, magistr proqramları müasir standart və yanaşmalar nəzərə alınmaqla Dövlət İdarəçilik Akademiyasının akademik heyəti ilə ilə yanaşı yüksək dərəcəli dövlət qulluqçuları, praktiklər və xarici ekspertlərin iştirakı ilə hazırlanır və reallaşdırılır&lt;ref&gt;https://dia.edu.az/rehber-kadrlarin-yeniden-hazirlanmasi-fakultesi&lt;/ref&gt;.

== Həmçinin bax ==
* [[Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Partiya Tarixi İnstitutu]]
* [[ADA Universiteti]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [https://dia.edu.az/ Rəsmi sayti]
* [http://www.anl.az/down/meqale/yeni_az/2014/oktyabr/399227.htm Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası 15 illiyini qeyd edib]
{{Azərbaycandakı ali təhsil müəssisələri}}
{{Xarici istinadlar}}
{{Qaralama}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası| ]]
[[Kateqoriya:3 yanvarda yarananlar]]
[[Kateqoriya:1999-cu ildə Azərbaycanda yarananlar]]</text>
      <sha1>9fulvngh8jv1rpykbf1vm8titopjiwl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041792</id>
      <parentid>9041790</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:29:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Acategory II</username>
        <id>348505</id>
      </contributor>
      <origin>9041792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7614" sha1="a3vlhirp1ww07957jp4jnly54cy1pgj" xml:space="preserve">{{iş gedir}}
{{vikiləşdirmək}}
{{mənbəsiz}}
{{Universitet
|Ad                       = Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası
|Abreviatura              = 
|Şəkil                    =  Dövlət İdarəçilik Akademiyası.jpg
|Şəklin ölçüsü            = 300px
|Şəklin izahı             = Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının fasadı
|Şüar                     = 
|Əsası qoyulub            = 1921 (1999)
|Yenidən təşkil olunub    = 
|Tip                      = Dövlət
|Prezident                = 
|Rektor                   = [[Urxan Ələkbərov]]
|Tələbə sayı              = 
|Xarici tələbə sayı       = 
|Bakalavr sayı            = 
|Magistrant sayı          = 
|Aspirant sayı            = 
|Doktor sayı              = 
|Professor sayı           =  
|Müəllim sayı             = 
|Şəhər                    = [[Bakı]]
|Ölkə                     = [[Azərbaycan]] 
|Ünvan                    = Azərbaycan, Bakı, Lermontov küç., 74 AZ1001 
|Tabeliyində              = Azərbaycan Respublikasının Prezident Administrasiyası 
|Metro                    = 
|Universitet şəhərciyi    =
|Universitet şəhərciyi 2  =
|Himn                     = 
|İdman                    = 
|Rənglər                  =
|Sayt                     = https://dia.edu.az/
|Emblem                   =
|Vikianbar                = 
|abreviatura=DİA}}

'''Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası''' — Azərbaycan Respublikasının paytaxtı Bakı şəhərində fəaliyyət göstərən ali təhsil müəssisəsi&lt;ref&gt;https://eatda.edu.az/ali-tehsil-muessiseleri&lt;/ref&gt;.Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasınən idarəçiliyində  olan ali təhsil müəssisəsidir&lt;ref&gt;https://eatda.edu.az/&lt;/ref&gt;.

== Tarixi ==
Azərbaycanda yüksək tipli ilk siyasi təhsil müəssisəsi 1921-ci ilin dekabrında təşkil edilmiş Mərkəzi Sovet Partiya Məktəbi olmuşdur. 1928-ci ildə məktəb Bakı partiya komitəsi nəzdində olan Ali Sovet Partiya məktəbi ilə birləşərək, ikiillik Azərbaycan Mərkəzi Sovet Partiya məktəbi adı altında fəaliyyətini davam etdirmişdir.

Məktəbin xüsusi fakültəsində Cənubi Azərbaycandan 1945–1946-cı illərdə gəlmiş gənclər də təhsil alırdı.

1956-cı ildə məktəb üçillik Bakı Ali Partiya Məktəbi (Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Ali Partiya Məktəbi)  adını almışdır. 

Məktəbdə təhsil Azərbaycan və rus dillərində aparılırdı.

1955–1959-cu illərdə Bakı Ali Partiya Məktəbində [[Bolqarıstan]] Xalq Respublikasından 10 nəfər türk, [[Gürcüstan]] və [[Dağıstan]]dan ali siyasi təhsil üçün göndərilirdilər.

Bakı Ali Partiya mMktəbi nəzdində vaxtaşırı partiya və sovet işçilərinin təkmilləşdirilməsi üzrə kurslar da təşkil edilirdi.

1992 – ci ildə Bakı Ali Partiya Məktəbinin adı Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutu adına dəyişdirilmiş və bu adla 1999-cu ilədək fəaliyyət göstərmişdir.

3 yanvar 1999-cu il tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin Fərmanı ilə Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutu əsasında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası yaradıldı&lt;ref&gt;https://e-qanun.az/framework/1756&lt;/ref&gt;.

== Adının tarixi ==
* 1921–1928 – Mərkəzi Sovet Partiya məktəbi
* 1928−1956 – Azərbaycan Mərkəzi Sovet Partiya Məktəbi
* 1956−1992 – Bakı Ali Partiya Məktəbi (Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Ali Partiya Məktəbi)
* 1992–1999 – Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutu
* 1999 — indiyədək – Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası

== Ümumi məlumatlar ==
Akademiyada təhsil azərbaycan və rus dillərində aparılır.
Bakalaviturada təhsil 4, magistraturada 2 ildir.

Aşağıdakə kafedralar fəaliyyət göstərir :

- Dövlət Qulluğu və Kadr Siyasəti

- Davamlı inkişafın planlaşdırılması və idarə edilməsi

- Beynəlxalq Münasibətlər və Xarici Siyasət

- Hüquq

- Dövlət İdarəçiliyinin Hüquqi təminatı kafedrası

- Dövlət İdarəedilməsi və Menecment

- İqtisadiyyatın Dövlət  Tənzimlənməsi

- Politologiya və Siyası İdarəetmə

- Fəlsəfə və Sosial Psixologiya

- Dövlət İdarəşiliyində İnformasiya Texnologiyaları

- İntellektual Sistemlərin İdarə olunması

- Tarix

- Dillər

== Fakültələr ==
'''Siyasi idarəetmə fakültəsi'''

Fakültənin ''bakalavr səviyyəsinin ixtisasları'': 

- Politologiya

- Beynəlxalq münasibətlər

- Dövlət və ictimai münasibətlər

- Hüquqşünaslıq

- Davamlı inkişaf 

''Magistratura səviyyəsinin ixtisasları'':

- Beynəlxalq münasibətlər və diplomatiya

- Siyasi analitika və strateji araşdırmalar

- Davamlı inkişaf potensialı və yüksək idarəetmə standartları

- İnzibati hüquq və inzibati proses

- İctimai siyasət &lt;ref&gt;https://dia.edu.az/siyasi-idareetme-fakultesi&lt;/ref&gt;

'''İnzibati idarəetmə fakültəsi'''
 
Fakültənin ''bakalavr səviyyəsinin ixtisasları'': 

- Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi

- Menecment

- İqtisadiyyat

- Kompüter elmləri&lt;ref&gt;https://dia.edu.az/inzibati-idareetme-fakultesi&lt;/ref&gt;

'''Rəhbər Kadrların Yenidən Hazırlanması Fakültəsi'''

Fakültə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 11 dekabr 2014-cü il tarixli “Dövlət qulluqçularının əlavə təhsili ilə bağlı bəzi məsələlər haqqında”  Fərmanına uyğun olaraq  Azərbaycan Respublikası Prezidenti Administrasiyasının seçimi və məktubu əsasında magistratura səviyyəsində  yenidən hazırlanma növü üzrə əlavə təhsilə cəlb olunan dövlət qulluqçularının təhsili prosesini təşkil edir.

Bu Fərmanın icrası çərçivəsində Prezident Administrasiyası tərəfindən göndərilən dövlət qulluqçuları “Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi” ixtisası (“Dövlət qulluğunun təşkili və idarəedilməsi” və “Dövlət strukturlarında menecment ixtisaslaşmaları”), “Davamlı inkişafın idarəedilməsi” ixtisası (“Davamlı inkişafın planlaşdırılması” ixtisaslaşması) və “Sosial İş” (“Gənclərlə iş” ixtisaslaşması) üzrə hazırlanır. 

Qəbul edilmiş qaydalara müvafiq olaraq, magistr proqramları müasir standart və yanaşmalar nəzərə alınmaqla Dövlət İdarəçilik Akademiyasının akademik heyəti ilə ilə yanaşı yüksək dərəcəli dövlət qulluqçuları, praktiklər və xarici ekspertlərin iştirakı ilə hazırlanır və reallaşdırılır&lt;ref&gt;https://dia.edu.az/rehber-kadrlarin-yeniden-hazirlanmasi-fakultesi&lt;/ref&gt;.

== Həmçinin bax ==
* [[Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Partiya Tarixi İnstitutu]]
* [[ADA Universiteti]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [https://dia.edu.az/ Rəsmi sayti]
* [http://www.anl.az/down/meqale/yeni_az/2014/oktyabr/399227.htm Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası 15 illiyini qeyd edib]
{{Azərbaycandakı ali təhsil müəssisələri}}
{{Xarici istinadlar}}
{{Qaralama}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası| ]]
[[Kateqoriya:3 yanvarda yarananlar]]
[[Kateqoriya:1999-cu ildə Azərbaycanda yarananlar]]</text>
      <sha1>a3vlhirp1ww07957jp4jnly54cy1pgj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041793</id>
      <parentid>9041792</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Acategory II</username>
        <id>348505</id>
      </contributor>
      <origin>9041793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7836" sha1="l6xcsa69271kghqmok6w5w21n9w8qot" xml:space="preserve">{{Universitet
|Ad                       = Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası
|Abreviatura              = 
|Şəkil                    =  Dövlət İdarəçilik Akademiyası.jpg
|Şəklin ölçüsü            = 300px
|Şəklin izahı             = Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının fasadı
|Şüar                     = 
|Əsası qoyulub            = 1921 (1999)
|Yenidən təşkil olunub    = 
|Tip                      = Dövlət
|Prezident                = 
|Rektor                   = [[Urxan Ələkbərov]]
|Tələbə sayı              = 
|Xarici tələbə sayı       = 
|Bakalavr sayı            = 
|Magistrant sayı          = 
|Aspirant sayı            = 
|Doktor sayı              = 
|Professor sayı           =  
|Müəllim sayı             = 
|Şəhər                    = [[Bakı]]
|Ölkə                     = [[Azərbaycan]] 
|Ünvan                    = Azərbaycan, Bakı, Lermontov küç., 74 AZ1001 
|Tabeliyində              = Azərbaycan Respublikasının Prezident Administrasiyası 
|Metro                    = 
|Universitet şəhərciyi    =
|Universitet şəhərciyi 2  =
|Himn                     = 
|İdman                    = 
|Rənglər                  =
|Sayt                     = https://dia.edu.az/
|Emblem                   =
|Vikianbar                = 
|abreviatura=DİA}}

'''Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası''' — Azərbaycan Respublikasının paytaxtı Bakı şəhərində fəaliyyət göstərən ali təhsil müəssisəsi&lt;ref&gt;https://eatda.edu.az/ali-tehsil-muessiseleri&lt;/ref&gt;.Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasınən idarəçiliyində  olan ali təhsil müəssisəsidir&lt;ref&gt;https://eatda.edu.az/&lt;/ref&gt;.

== Tarixi ==
Azərbaycanda yüksək tipli ilk siyasi təhsil müəssisəsi 1921-ci ilin dekabrında təşkil edilmiş Mərkəzi Sovet Partiya Məktəbi olmuşdur. 1928-ci ildə məktəb Bakı partiya komitəsi nəzdində olan Ali Sovet Partiya məktəbi ilə birləşərək, ikiillik Azərbaycan Mərkəzi Sovet Partiya məktəbi adı altında fəaliyyətini davam etdirmişdir.

Məktəbin xüsusi fakültəsində Cənubi Azərbaycandan 1945–1946-cı illərdə gəlmiş gənclər də təhsil alırdı.

1956-cı ildə məktəb üçillik Bakı Ali Partiya Məktəbi (Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Ali Partiya Məktəbi)  adını almışdır. 

Məktəbdə təhsil Azərbaycan və rus dillərində aparılırdı.

1955–1959-cu illərdə Bakı Ali Partiya Məktəbində [[Bolqarıstan]] Xalq Respublikasından 10 nəfər türk, [[Gürcüstan]] və [[Dağıstan]]dan ali siyasi təhsil üçün göndərilirdilər.

Bakı Ali Partiya mMktəbi nəzdində vaxtaşırı partiya və sovet işçilərinin təkmilləşdirilməsi üzrə kurslar da təşkil edilirdi.

1992 – ci ildə Bakı Ali Partiya Məktəbinin adı Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutu adına dəyişdirilmiş və bu adla 1999-cu ilədək fəaliyyət göstərmişdir.

3 yanvar 1999-cu il tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin Fərmanı ilə Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutu əsasında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası yaradıldı&lt;ref&gt;https://e-qanun.az/framework/1756&lt;/ref&gt;.Fərmana əsasən Akademiyanın fəaliyyətinə ümumi rəhbərlik və təşkilati məsələlərinin həlli Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasına, elmi-metodik rəhbərlik isə Azərbaycan Respublikasının Elm və Təhsil Nazirliyi həyata keçirir.

== Adının tarixi ==
* 1921–1928 – Mərkəzi Sovet Partiya məktəbi
* 1928−1956 – Azərbaycan Mərkəzi Sovet Partiya Məktəbi
* 1956−1992 – Bakı Ali Partiya Məktəbi (Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Ali Partiya Məktəbi)
* 1992–1999 – Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutu
* 1999 — indiyədək – Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası

== Ümumi məlumatlar ==
Akademiyada təhsil azərbaycan və rus dillərində aparılır.
Bakalaviturada təhsil 4, magistraturada 2 ildir.

Aşağıdakə kafedralar fəaliyyət göstərir :

- Dövlət Qulluğu və Kadr Siyasəti

- Davamlı inkişafın planlaşdırılması və idarə edilməsi

- Beynəlxalq Münasibətlər və Xarici Siyasət

- Hüquq

- Dövlət İdarəçiliyinin Hüquqi təminatı kafedrası

- Dövlət İdarəedilməsi və Menecment

- İqtisadiyyatın Dövlət  Tənzimlənməsi

- Politologiya və Siyası İdarəetmə

- Fəlsəfə və Sosial Psixologiya

- Dövlət İdarəşiliyində İnformasiya Texnologiyaları

- İntellektual Sistemlərin İdarə olunması

- Tarix

- Dillər

== Fakültələr ==
'''Siyasi idarəetmə fakültəsi'''

Fakültənin ''bakalavr səviyyəsinin ixtisasları'': 

- Politologiya

- Beynəlxalq münasibətlər

- Dövlət və ictimai münasibətlər

- Hüquqşünaslıq

- Davamlı inkişaf 

''Magistratura səviyyəsinin ixtisasları'':

- Beynəlxalq münasibətlər və diplomatiya

- Siyasi analitika və strateji araşdırmalar

- Davamlı inkişaf potensialı və yüksək idarəetmə standartları

- İnzibati hüquq və inzibati proses

- İctimai siyasət &lt;ref&gt;https://dia.edu.az/siyasi-idareetme-fakultesi&lt;/ref&gt;

'''İnzibati idarəetmə fakültəsi'''
 
Fakültənin ''bakalavr səviyyəsinin ixtisasları'': 

- Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi

- Menecment

- İqtisadiyyat

- Kompüter elmləri&lt;ref&gt;https://dia.edu.az/inzibati-idareetme-fakultesi&lt;/ref&gt;

'''Rəhbər Kadrların Yenidən Hazırlanması Fakültəsi'''

Fakültə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 11 dekabr 2014-cü il tarixli “Dövlət qulluqçularının əlavə təhsili ilə bağlı bəzi məsələlər haqqında”  Fərmanına uyğun olaraq  Azərbaycan Respublikası Prezidenti Administrasiyasının seçimi və məktubu əsasında magistratura səviyyəsində  yenidən hazırlanma növü üzrə əlavə təhsilə cəlb olunan dövlət qulluqçularının təhsili prosesini təşkil edir.

Bu Fərmanın icrası çərçivəsində Prezident Administrasiyası tərəfindən göndərilən dövlət qulluqçuları “Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi” ixtisası (“Dövlət qulluğunun təşkili və idarəedilməsi” və “Dövlət strukturlarında menecment ixtisaslaşmaları”), “Davamlı inkişafın idarəedilməsi” ixtisası (“Davamlı inkişafın planlaşdırılması” ixtisaslaşması) və “Sosial İş” (“Gənclərlə iş” ixtisaslaşması) üzrə hazırlanır. 

Qəbul edilmiş qaydalara müvafiq olaraq, magistr proqramları müasir standart və yanaşmalar nəzərə alınmaqla Dövlət İdarəçilik Akademiyasının akademik heyəti ilə ilə yanaşı yüksək dərəcəli dövlət qulluqçuları, praktiklər və xarici ekspertlərin iştirakı ilə hazırlanır və reallaşdırılır&lt;ref&gt;https://dia.edu.az/rehber-kadrlarin-yeniden-hazirlanmasi-fakultesi&lt;/ref&gt;.

== Həmçinin bax ==
* [[Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Partiya Tarixi İnstitutu]]
* [[ADA Universiteti]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [https://dia.edu.az/ Rəsmi sayti]
* [http://www.anl.az/down/meqale/yeni_az/2014/oktyabr/399227.htm Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası 15 illiyini qeyd edib]
{{Azərbaycandakı ali təhsil müəssisələri}}
{{Xarici istinadlar}}
{{Qaralama}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası| ]]
[[Kateqoriya:3 yanvarda yarananlar]]
[[Kateqoriya:1999-cu ildə Azərbaycanda yarananlar]]</text>
      <sha1>l6xcsa69271kghqmok6w5w21n9w8qot</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041796</id>
      <parentid>9041793</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:37:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Acategory II</username>
        <id>348505</id>
      </contributor>
      <origin>9041796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7919" sha1="gfd2vfkh37e9hsgxwgtgpitxosgzidm" xml:space="preserve">{{Universitet
|Ad                       = Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası
|Abreviatura              = 
|Şəkil                    =  Dövlət İdarəçilik Akademiyası.jpg
|Şəklin ölçüsü            = 300px
|Şəklin izahı             = Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının fasadı
|Şüar                     = 
|Əsası qoyulub            = 1921 (1999)
|Yenidən təşkil olunub    = 
|Tip                      = Dövlət
|Prezident                = 
|Rektor                   = [[Urxan Ələkbərov]]
|Tələbə sayı              = 
|Xarici tələbə sayı       = 
|Bakalavr sayı            = 
|Magistrant sayı          = 
|Aspirant sayı            = 
|Doktor sayı              = 
|Professor sayı           =  
|Müəllim sayı             = 
|Şəhər                    = [[Bakı]]
|Ölkə                     = [[Azərbaycan]] 
|Ünvan                    = Azərbaycan, Bakı, Lermontov küç., 74 AZ1001 
|Tabeliyində              = Azərbaycan Respublikasının Prezident Administrasiyası 
|Metro                    = 
|Universitet şəhərciyi    =
|Universitet şəhərciyi 2  =
|Himn                     = 
|İdman                    = 
|Rənglər                  =
|Sayt                     = https://dia.edu.az/
|Emblem                   =
|Vikianbar                = 
|abreviatura=DİA}}

'''Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası''' — [[Azərbaycan Respublikası]]nın paytaxtı [[Bakı]] şəhərində fəaliyyət göstərən [[ali təhsil müəssisəsi]]&lt;ref&gt;https://eatda.edu.az/ali-tehsil-muessiseleri&lt;/ref&gt;.Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasınən idarəçiliyində  olan ali təhsil müəssisəsidir&lt;ref&gt;https://eatda.edu.az/&lt;/ref&gt;.

== Tarixi ==
Azərbaycanda yüksək tipli ilk siyasi təhsil müəssisəsi [[1921-ci il]]in dekabrında təşkil edilmiş Mərkəzi Sovet Partiya Məktəbi olmuşdur. [[1928-ci il]]də məktəb Bakı partiya komitəsi nəzdində olan Ali Sovet Partiya məktəbi ilə birləşərək, ikiillik Azərbaycan Mərkəzi Sovet Partiya məktəbi adı altında fəaliyyətini davam etdirmişdir.

Məktəbin xüsusi fakültəsində 1945–1946-cı illərdə [[Cənubi Azərbaycan]]dan  gəlmiş gənclər də təhsil alırdı.

1956-cı ildə məktəb üçillik Bakı Ali Partiya Məktəbi ([[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] Mərkəzi Komitəsi yanında Ali Partiya Məktəbi)  adını almışdır. 

Məktəbdə təhsil [[Azərbaycan dili|Azərbaycan]] və [[rus dili|rus dillərində]] aparılırdı.

1955–1959-cu illərdə Bakı Ali Partiya Məktəbində [[Bolqarıstan]] Xalq Respublikasından 10 nəfər türk, [[Gürcüstan]] və [[Dağıstan]]dan ali siyasi təhsil üçün göndərilirdilər.

Bakı Ali Partiya mMktəbi nəzdində vaxtaşırı partiya və sovet işçilərinin təkmilləşdirilməsi üzrə kurslar da təşkil edilirdi.

[[1992]] – ci ildə Bakı Ali Partiya Məktəbinin adı Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutu adına dəyişdirilmiş və bu adla [[1999-cu il]]ədək fəaliyyət göstərmişdir.

[[3 yanvar]] [[1999-cu il]] tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti [[Heydər Əliyev]]in Fərmanı ilə Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutu əsasında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası yaradıldı&lt;ref&gt;https://e-qanun.az/framework/1756&lt;/ref&gt;.Fərmana əsasən Akademiyanın fəaliyyətinə ümumi rəhbərlik və təşkilati məsələlərinin həlli Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasına, elmi-metodik rəhbərlik isə Azərbaycan Respublikasının Elm və Təhsil Nazirliyi həyata keçirir.

== Adının tarixi ==
* 1921–1928 – Mərkəzi Sovet Partiya məktəbi
* 1928−1956 – Azərbaycan Mərkəzi Sovet Partiya Məktəbi
* 1956−1992 – Bakı Ali Partiya Məktəbi (Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Ali Partiya Məktəbi)
* 1992–1999 – Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutu
* 1999 — indiyədək – Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası

== Ümumi məlumatlar ==
Akademiyada təhsil azərbaycan və rus dillərində aparılır.
Bakalaviturada təhsil 4, magistraturada 2 ildir.

Aşağıdakə kafedralar fəaliyyət göstərir :

- Dövlət Qulluğu və Kadr Siyasəti

- Davamlı inkişafın planlaşdırılması və idarə edilməsi

- Beynəlxalq Münasibətlər və Xarici Siyasət

- Hüquq

- Dövlət İdarəçiliyinin Hüquqi təminatı kafedrası

- Dövlət İdarəedilməsi və Menecment

- İqtisadiyyatın Dövlət  Tənzimlənməsi

- Politologiya və Siyası İdarəetmə

- Fəlsəfə və Sosial Psixologiya

- Dövlət İdarəşiliyində İnformasiya Texnologiyaları

- İntellektual Sistemlərin İdarə olunması

- Tarix

- Dillər

== Fakültələr ==
'''Siyasi idarəetmə fakültəsi'''

Fakültənin ''bakalavr səviyyəsinin ixtisasları'': 

- Politologiya

- Beynəlxalq münasibətlər

- Dövlət və ictimai münasibətlər

- Hüquqşünaslıq

- Davamlı inkişaf 

''Magistratura səviyyəsinin ixtisasları'':

- Beynəlxalq münasibətlər və diplomatiya

- Siyasi analitika və strateji araşdırmalar

- Davamlı inkişaf potensialı və yüksək idarəetmə standartları

- İnzibati hüquq və inzibati proses

- İctimai siyasət &lt;ref&gt;https://dia.edu.az/siyasi-idareetme-fakultesi&lt;/ref&gt;

'''İnzibati idarəetmə fakültəsi'''
 
Fakültənin ''bakalavr səviyyəsinin ixtisasları'': 

- Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi

- Menecment

- İqtisadiyyat

- Kompüter elmləri&lt;ref&gt;https://dia.edu.az/inzibati-idareetme-fakultesi&lt;/ref&gt;

'''Rəhbər Kadrların Yenidən Hazırlanması Fakültəsi'''

Fakültə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 11 dekabr 2014-cü il tarixli “Dövlət qulluqçularının əlavə təhsili ilə bağlı bəzi məsələlər haqqında”  Fərmanına uyğun olaraq  Azərbaycan Respublikası Prezidenti Administrasiyasının seçimi və məktubu əsasında magistratura səviyyəsində  yenidən hazırlanma növü üzrə əlavə təhsilə cəlb olunan dövlət qulluqçularının təhsili prosesini təşkil edir.

Bu Fərmanın icrası çərçivəsində Prezident Administrasiyası tərəfindən göndərilən dövlət qulluqçuları “Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi” ixtisası (“Dövlət qulluğunun təşkili və idarəedilməsi” və “Dövlət strukturlarında menecment ixtisaslaşmaları”), “Davamlı inkişafın idarəedilməsi” ixtisası (“Davamlı inkişafın planlaşdırılması” ixtisaslaşması) və “Sosial İş” (“Gənclərlə iş” ixtisaslaşması) üzrə hazırlanır. 

Qəbul edilmiş qaydalara müvafiq olaraq, magistr proqramları müasir standart və yanaşmalar nəzərə alınmaqla Dövlət İdarəçilik Akademiyasının akademik heyəti ilə ilə yanaşı yüksək dərəcəli dövlət qulluqçuları, praktiklər və xarici ekspertlərin iştirakı ilə hazırlanır və reallaşdırılır&lt;ref&gt;https://dia.edu.az/rehber-kadrlarin-yeniden-hazirlanmasi-fakultesi&lt;/ref&gt;.

== Həmçinin bax ==
* [[Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Partiya Tarixi İnstitutu]]
* [[ADA Universiteti]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [https://dia.edu.az/ Rəsmi sayti]
* [http://www.anl.az/down/meqale/yeni_az/2014/oktyabr/399227.htm Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası 15 illiyini qeyd edib]
{{Azərbaycandakı ali təhsil müəssisələri}}
{{Xarici istinadlar}}
{{Qaralama}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası| ]]
[[Kateqoriya:3 yanvarda yarananlar]]
[[Kateqoriya:1999-cu ildə Azərbaycanda yarananlar]]</text>
      <sha1>gfd2vfkh37e9hsgxwgtgpitxosgzidm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041797</id>
      <parentid>9041796</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:39:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Acategory II</username>
        <id>348505</id>
      </contributor>
      <origin>9041797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7931" sha1="84e7k6pdp882qslgwjragkmg0fwn3j0" xml:space="preserve">{{Universitet
|Ad                       = Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası
|Abreviatura              = 
|Şəkil                    =  Dövlət İdarəçilik Akademiyası.jpg
|Şəklin ölçüsü            = 300px
|Şəklin izahı             = Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının fasadı
|Şüar                     = 
|Əsası qoyulub            = 1921 (1999)
|Yenidən təşkil olunub    = 
|Tip                      = Dövlət
|Prezident                = 
|Rektor                   = [[Urxan Ələkbərov]]
|Tələbə sayı              = 
|Xarici tələbə sayı       = 
|Bakalavr sayı            = 
|Magistrant sayı          = 
|Aspirant sayı            = 
|Doktor sayı              = 
|Professor sayı           =  
|Müəllim sayı             = 
|Şəhər                    = [[Bakı]]
|Ölkə                     = [[Azərbaycan]] 
|Ünvan                    = Azərbaycan, Bakı, Lermontov küç., 74 AZ1001 
|Tabeliyində              = Azərbaycan Respublikasının Prezident Administrasiyası 
|Metro                    = 
|Universitet şəhərciyi    =
|Universitet şəhərciyi 2  =
|Himn                     = 
|İdman                    = 
|Rənglər                  =
|Sayt                     = https://dia.edu.az/
|Emblem                   =
|Vikianbar                = 
|abreviatura=DİA}}

'''Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası''' — [[Azərbaycan Respublikası]]nın paytaxtı [[Bakı]] şəhərində fəaliyyət göstərən [[ali təhsil müəssisəsi]]&lt;ref&gt;https://eatda.edu.az/ali-tehsil-muessiseleri&lt;/ref&gt;.Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasınən idarəçiliyində  olan ali təhsil müəssisəsidir&lt;ref&gt;https://eatda.edu.az/&lt;/ref&gt;.

== Tarixi ==
Azərbaycanda yüksək tipli ilk siyasi təhsil müəssisəsi [[1921-ci il]]in dekabrında təşkil edilmiş Mərkəzi Sovet Partiya Məktəbi olmuşdur. [[1928-ci il]]də məktəb Bakı partiya komitəsi nəzdində olan Ali Sovet Partiya məktəbi ilə birləşərək, ikiillik Azərbaycan Mərkəzi Sovet Partiya məktəbi adı altında fəaliyyətini davam etdirmişdir.

Məktəbin xüsusi fakültəsində 1945–1946-cı illərdə [[Cənubi Azərbaycan]]dan  gəlmiş gənclər də təhsil alırdı.

1956-cı ildə məktəb üçillik Bakı Ali Partiya Məktəbi ([[Azərbaycan Kommunist Partiyası]] Mərkəzi Komitəsi yanında Ali Partiya Məktəbi)  adını almışdır. 

Məktəbdə təhsil [[Azərbaycan dili|Azərbaycan]] və [[rus dili|rus dillərində]] aparılırdı.

1955–1959-cu illərdə Bakı Ali Partiya Məktəbində [[Bolqarıstan]] Xalq Respublikasından 10 nəfər türk, [[Gürcüstan]] və [[Dağıstan]]dan ali siyasi təhsil üçün göndərilirdilər.

Bakı Ali Partiya mMktəbi nəzdində vaxtaşırı partiya və sovet işçilərinin təkmilləşdirilməsi üzrə kurslar da təşkil edilirdi.

[[1992]] – ci ildə Bakı Ali Partiya Məktəbinin adı Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutu adına dəyişdirilmiş və bu adla [[1999-cu il]]ədək fəaliyyət göstərmişdir.

[[3 yanvar]] [[1999-cu il]] tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti [[Heydər Əliyev]]in Fərmanı ilə Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutu əsasında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası yaradıldı&lt;ref&gt;https://e-qanun.az/framework/1756&lt;/ref&gt;.Fərmana əsasən Akademiyanın fəaliyyətinə ümumi rəhbərlik və təşkilati məsələlərinin həlli Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasına, elmi-metodik rəhbərlik isə Azərbaycan Respublikasının Elm və Təhsil Nazirliyi həyata keçirir.

== Adının tarixi ==
* 1921–1928 – Mərkəzi Sovet Partiya məktəbi
* 1928−1956 – Azərbaycan Mərkəzi Sovet Partiya Məktəbi
* 1956−1992 – Bakı Ali Partiya Məktəbi (Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Ali Partiya Məktəbi)
* 1992–1999 – Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutu
* 1999 — indiyədək – Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası

== Ümumi məlumatlar ==
Akademiyada təhsil azərbaycan və rus dillərində aparılır.
[[Bakalavitura]]da təhsil 4, [[magistratura]]da 2 ildir.

Aşağıdakə [[kafedral]]ar fəaliyyət göstərir :

- Dövlət Qulluğu və Kadr Siyasəti

- Davamlı inkişafın planlaşdırılması və idarə edilməsi

- Beynəlxalq Münasibətlər və Xarici Siyasət

- Hüquq

- Dövlət İdarəçiliyinin Hüquqi təminatı kafedrası

- Dövlət İdarəedilməsi və Menecment

- İqtisadiyyatın Dövlət  Tənzimlənməsi

- Politologiya və Siyası İdarəetmə

- Fəlsəfə və Sosial Psixologiya

- Dövlət İdarəşiliyində İnformasiya Texnologiyaları

- İntellektual Sistemlərin İdarə olunması

- Tarix

- Dillər

== Fakültələr ==
'''Siyasi idarəetmə fakültəsi'''

Fakültənin ''bakalavr səviyyəsinin ixtisasları'': 

- Politologiya

- Beynəlxalq münasibətlər

- Dövlət və ictimai münasibətlər

- Hüquqşünaslıq

- Davamlı inkişaf 

''Magistratura səviyyəsinin ixtisasları'':

- Beynəlxalq münasibətlər və diplomatiya

- Siyasi analitika və strateji araşdırmalar

- Davamlı inkişaf potensialı və yüksək idarəetmə standartları

- İnzibati hüquq və inzibati proses

- İctimai siyasət &lt;ref&gt;https://dia.edu.az/siyasi-idareetme-fakultesi&lt;/ref&gt;

'''İnzibati idarəetmə fakültəsi'''
 
Fakültənin ''bakalavr səviyyəsinin ixtisasları'': 

- Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi

- Menecment

- İqtisadiyyat

- Kompüter elmləri&lt;ref&gt;https://dia.edu.az/inzibati-idareetme-fakultesi&lt;/ref&gt;

'''Rəhbər Kadrların Yenidən Hazırlanması Fakültəsi'''

Fakültə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 11 dekabr 2014-cü il tarixli “Dövlət qulluqçularının əlavə təhsili ilə bağlı bəzi məsələlər haqqında”  Fərmanına uyğun olaraq  Azərbaycan Respublikası Prezidenti Administrasiyasının seçimi və məktubu əsasında magistratura səviyyəsində  yenidən hazırlanma növü üzrə əlavə təhsilə cəlb olunan dövlət qulluqçularının təhsili prosesini təşkil edir.

Bu Fərmanın icrası çərçivəsində Prezident Administrasiyası tərəfindən göndərilən dövlət qulluqçuları “Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi” ixtisası (“Dövlət qulluğunun təşkili və idarəedilməsi” və “Dövlət strukturlarında menecment ixtisaslaşmaları”), “Davamlı inkişafın idarəedilməsi” ixtisası (“Davamlı inkişafın planlaşdırılması” ixtisaslaşması) və “Sosial İş” (“Gənclərlə iş” ixtisaslaşması) üzrə hazırlanır. 

Qəbul edilmiş qaydalara müvafiq olaraq, magistr proqramları müasir standart və yanaşmalar nəzərə alınmaqla Dövlət İdarəçilik Akademiyasının akademik heyəti ilə ilə yanaşı yüksək dərəcəli dövlət qulluqçuları, praktiklər və xarici ekspertlərin iştirakı ilə hazırlanır və reallaşdırılır&lt;ref&gt;https://dia.edu.az/rehber-kadrlarin-yeniden-hazirlanmasi-fakultesi&lt;/ref&gt;.

== Həmçinin bax ==
* [[Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Partiya Tarixi İnstitutu]]
* [[ADA Universiteti]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [https://dia.edu.az/ Rəsmi sayti]
* [http://www.anl.az/down/meqale/yeni_az/2014/oktyabr/399227.htm Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası 15 illiyini qeyd edib]
{{Azərbaycandakı ali təhsil müəssisələri}}
{{Xarici istinadlar}}
{{Qaralama}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası| ]]
[[Kateqoriya:3 yanvarda yarananlar]]
[[Kateqoriya:1999-cu ildə Azərbaycanda yarananlar]]</text>
      <sha1>84e7k6pdp882qslgwjragkmg0fwn3j0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bakalavr</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55539</id>
    <revision>
      <id>9041800</id>
      <parentid>8823111</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:43:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Acategory II</username>
        <id>348505</id>
      </contributor>
      <origin>9041800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2402" sha1="j6a70v4mo8nkwu5auwbfbx6c824nttz" xml:space="preserve">'''Bakalavr''' ({{dil-la|baccalarius}} və ya {{dil-la2|baccalarium}}; ''bacca'' — &quot;meyvə&quot;, ''larius'' — &quot;[[dəfnə]]&quot;, mənası &quot;dəfnə meyvəsi&quot;&lt;ref&gt;Online Etymology Encyclopedia. (2001). Baccalaureate.&lt;/ref&gt;) — [[Bolonya prosesi]]ndə iştirak edən ölkələrdə [[ali təhsil]] proqramının birinci pilləsini mənimsəyən şəxslərə verilən akademik dərəcə və ya ixtisaslaşma göstəricisi, bakalavriatı bitirmiş şəxslərə verilən ali peşə-ixtisas dərəcəsi&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://e-qanun.az/framework/18343 |title=&quot;Təhsil haqqında&quot; Azərbaycan Respublikasının Qanunu (19.06.2009, 833-IIIQ) |access-date=2023-11-17 |archive-date=2023-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705084112/https://e-qanun.az/framework/18343 |url-status= }}&lt;/ref&gt;;

Lakin istisnalar da vardır, məsələn, [[Amerika Birləşmiş Ştatları]]nda az sayda ikinci pillə dərəcəsini bitirənlər də uyğun sahədə bakalavr adını alırlar, [[Fransa]]da isə tam orta təhsili başa vuranlar bakalavr dərəcəsi alırlar.

İlk dəfə orta əsrlərdə [[Qərbi Avropa]] [[universitet]]lərində tətbiq olunmuşdur.

== Azərbaycanda bakalavr təhsili ==
[[Azərbaycan]]da bu təhsil pilləsinə aparan proqram ilk dəfə [[1991-ci il]]də [[Xəzər Universiteti]] tərəfindən hazırlanmış və həyata keçirilməyə başlanılmışdır. [[1993-cü il]] qəbul edilən təhsil qanunu bakalavr və magistr dərəcələrini ali təhsilin uyğun olaraq birinci və ikinci pilləsi kimi qanuniləşdirmişdir. Azərbaycanda bakalavr üzrə təhsil müddəti 4 ildir. Ancaq bakalavr dərəcəsi təhsili olan şəxslər  [[magistratura]]ya daxil olmaq hüququ verir.

== Dünyada bakalavr təhsili ==
Ayrı-ayrı dövlətlərdə və ixtisas istiqamətlərində baklavr hazırlığı bir-birindən fərqlənir və 3–6 il arası təşkil edir. Məsələn, [[İngiltərə]] və [[Almaniya]]da 3, [[Şotlandiya]], [[Kanada]] və [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]]-də bakalavr təhsilinin müddəti 4 ildir.

== Bolonya prosesi ==
Azərbaycanda iki pilləli təhsilə keçid &quot;[[Bolonya prosesi]]&quot;nin tərkib hissəsi olduğundan, hər ixtisas üzrə bakalavr pilləsi mövcuddur.

== Həmçinin bax ==
* [[Subbakalavr]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Təhsil sistemi]]
[[Kateqoriya:Bakalavr| ]]
[[Kateqoriya:İngilis dilində ifadələr]]</text>
      <sha1>j6a70v4mo8nkwu5auwbfbx6c824nttz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>II Vilhelm</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58001</id>
    <revision>
      <id>9042054</id>
      <parentid>9018928</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T06:39:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Girdmania</username>
        <id>342334</id>
      </contributor>
      <comment>/* Həyatı */ Edited</comment>
      <origin>9042054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5731" sha1="tqw57it4sbzr8172dfjrb4u7y9ppbp0" xml:space="preserve">{{Monarx}}

'''II Vilhelm''' ({{Dil-de|Friedrich Wilhelm Viktor Albert von Preußen}}; {{DVTY}}) — alman imperatoru [[III Fridrix]]in və [[Viktoriya (Almaniya imperatriçası)|Viktoriya Saksen-Koburq-Qota]]nın oğlu. Britaniya kraliçası [[Kraliça Viktoriya]]nın nəvəsi. 1888–1918-ci illərdə hakimiyyətdə olmuş sonuncu Prussiya Kralı və [[Almaniya İmperiyası|Almaniya]] imperatoru.


[[Fayl:Kaiser_Wilhelm_II,_Dreifarbendruck_1906.jpg|thumb|alt=Şəkil|Almaniya imperatoru II Vilhelm (1906-cı il)]]

== Həyatı ==
O anadan olanda aldığı xəsarətdən əlinin biri şikəst idi. Şəkillərdə o həmişə bu əlini başqası ilə gizlətmiş və ya da fotoaparata yan tərəfdən baxmışdır.

[[Fayl:Last_Emperor_Wilhelm_II_of_Prussia_and_Germany,_son_of_Frederick_III.jpg|thumb|alt=Şəkil|Almaniya imperatoru II Vilhelmin uşaqlıq fotosu.]]

II Vilhelm onun babası [[I Vilhelm]] və atası [[III Fridrix]] vəfat etdikdən sonra 29 yaşındaykən imperator olur.

[[Fayl:Queen Victoria surrounded by her family - Coburg, 1894 (1 of 2).jpg|thumb|center|Kraliça Viktoriya ailəsi və Avropa monarxları ilə birlikdə (Coburq, aprel 1894-cü il). Fotoda mərkəzdə Kraliça Viktoriya, solda Almaniya İmperatoru II Vilhelm, II Nikolay və VII Eduard yer alır.]]

== Xarici siyasəti ==
II Vilhelm [[alman]] tarixində daha çox güclü xarici siyasəti ilə yadda qalmışdır.

Onun imperatorluğu dövründə [[Almaniya İmperiyası|Alman imperiyasının]] müstəmləkəçilik siyasəti genişlənir ki, bu da [[Afrika]]da və [[Çin]]də hərbi toqquşmalara səbəb olur.

İmperatorun [[Britaniya]] donanması ilə rəqabətə girə biləcək hərbi dəniz donanmasını yaratmaq cəhdi [[London]]da mənfi qarşılanır və XX əsrin əvvəlində ingilis-alman dəniz silahlanmasında yarışmaya səbəb olur. Onun əsas müttəfiqi [[Avstriya-Macarıstan]] monarxiyasının [[Balkan yarımadası|Balkanlardak]]ı ekspansiya siyasətini və onun [[Osmanlı imperiyası]]nı dəstəkləməsi [[Çar Rusiyası|Rusiya]] ilə olan münasibətlərini həddən artıq kəskinləşdirir. [[Avropa]]nın nəhəng dövlətləri arasında olan konfliktlər, Vilhelmin [[Böyük Britaniya]] və [[Rusiya]] ilə şəxsi qohumluq və dostluq müasibətlərinin olmasına baxmayaraq [[Birinci Dünya müharibəsi]]nin başlanmasını dayandırmaq mümkün olmamışdır.

[[Almaniya]] öz müstəmləkələrindən məhrum olduqdan sonra iki cəbhədə müharibə aparmalı olur. Nəticədə arxa cəbhədə iqtisadi durum pisləşir. [[Birinci Dünya müharibəsi|Müharibədə]] məğlubiyyət 1918-ci ildə [[Almaniya]]dakı inqilabla paralel olaraq baş vermişdir. Bundan sonra Vilhelm həmişəlik [[Almaniya]]nı tərk edərək neytral zona olan [[Niderland]]a köçür və ömrünün sonuna qədər [[Niderland]]da yaşayır.

== Sosial siyasəti ==
II Vilehlmin hökmranlığı dövründə [[Bismark]]ın sosializmin zəiflədilməsi xəttindən uzaqlaşma hiss olunur. Bismarkın sosialistlərin əleyhinə işlədiyi qanun yerinə yetirilmir, hökumətin sosial-demokratlarla yaxınlaşması hiss olunur. Hətta sosial-demokratlar 1914-cü ildə [[Birinci Dünya müharibəsi]]nin başlanmasını dəstəkləyirlər.

Onun idarəçiliyi dövründə bazar günü işləməyi qadağan edən qanun, qadın və uşaqların gecə növbəsində işləməsini, qadınların sonuncu hamiləlik aylarında işləməsini qadağan edilməsi və 14 yaşından kiçik olan uşaqların işləməsinin məhdudlaşdırılmasını tənzim edən qanunların qəbulu ölkədə iqtisadiyyatın inkişafına kömək etmişdir.

O deyirdi ki, &quot;mən kasıbların şahı olmaq istəyirəm&quot;. Belə ki, vergilərin proqressiv şəkildə tətbiqi də II Vilhelmin dövründə qəbul edilmişdir.

== Fəaliyyətinin sonu ==
1919-cu ildə bağlanmış [[Versal sülh müqaviləsi]]nə əsasən Vilhelm [[Birinci Dünya müharibəsi|müharibənin]] səbəbkarı kimi Beynəlxalq tribunalda mühakimə edilməli idi. Ancaq [[Niderland]] hökuməti onu vermir və eyni zamanda qalib dövlətlər də bunu tələb etmirlər. Vilhelm ömrünün sonuna kimi [[Niderland]]da yaşayır. 1920-ci illərdə onunla dostluq əlaqəsi olan feldmarşal [[Paul fon Hindenburq]] ilə o aktiv məktublaşır. Vilhelm öz yaxın dostu [[Paul fon Hindenburq|Hindenburqun]] 1925-ci ildə [[Veymar Respublikası]]nın prezidenti seçilməsini alqışlayır. 1926-cı ildə [[Prussiya]] landtaqı Vilhelmə əvvəllər malik olduğu torpaq sahələrini qaytarmaq üçün qərar qəbul edir. Bu torpaqlar 1918-ci il inqilabı ərəfəsində Vilhelmin əlindən alınmışdır. 1920-ci illərində Vilhelm xeyriyyəçilik ilə məşğul olur. 1928-ci ildə o &quot;Hadisələr və adamlar 1878–1918&quot; adlı kitab yazır. Burada Vilhelm o dövrdəki dünya tarixini öz baxışından təsir edir.

Vilhelm [[İkinci dünya müharibəsi]] ərəfəsində, 1941-ci ildə [[Üçüncü Reyx|Almaniya]] tərəfindən zəbt olunmuş [[Niderland]]da vəfat edir.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://www.DHM.de/lemo/html/biografien/WilhelmII/index.html Online muzey: Wilhelm II.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20080228213611/http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/WilhelmII/index.html |date=2008-02-28 }} ([[Alman dili]]ndə)
{{Prussiya kralları}}

[[Kateqoriya:II Vilhelm| ]]
[[Kateqoriya:Alman milliyyətçiləri]]
[[Kateqoriya:Taxt-tacdan əl çəkmiş monarxlar]]
[[Kateqoriya:Devrilmiş monarxlar]]
[[Kateqoriya:XIX əsr siyasətçiləri]]
[[Kateqoriya:XX əsr siyasətçiləri]]
[[Kateqoriya:Birinci Dünya müharibəsi]]
[[Kateqoriya:Almaniyada antisemitizm]]
[[Kateqoriya:Almaniya lüteranları]]</text>
      <sha1>tqw57it4sbzr8172dfjrb4u7y9ppbp0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Atabəylər məscidi (Naxçıvan)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64765</id>
    <revision>
      <id>9042142</id>
      <parentid>9029483</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:56:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yousiphh</username>
        <id>175220</id>
      </contributor>
      <origin>9042142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7295" sha1="guyynw0e3jk6gmwo4oxt6ccvg1ii6fk" xml:space="preserve">{{Digər məna|Cümə məscidi}}
{{Tarixi abidə
|adı                  = Atabəylər məscidi
|orijinal adı         = 
|ölkə                 = {{flaqifikasiya|Azərbaycan}}
|şəhər                = [[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvan]]
|yerləşir             = 
|aidiyyatı            = [[Atabəylər Memarlıq Kompleksi]]
|memar                = [[Əcəmi Naxçıvani]]
|tikilmə_tarixi       = 1187-ci il (XII əsr)
|üslubu               = [[Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi]]
|vəziyyəti            = dövrümüzə çatmayıb
|Commons kateqoriyası = 
|Xəritəsi             = {{Yer xəritəsi
  |Azərbaycan
  |label=Atabəylər məscidi|label_size=100 |lat=39.2048987
  |long=45.4040009
  |mark=Locator Dot2.gif |marksize=15 |position=bottom |width=270 |float=center |caption= 
  }}
}}
'''Atabəylər məscidi''' və ya '''Naxçıvan Cümə məscidi''' — Naxçıvan Cümə məscidi kimi tanınan [[Naxçıvan]]dakı [[Atabəylər Memarlıq Kompleksi|Atabəylər memarlıq ansamblının]] ən monumental tikililərindən biri; XX əsrin əvvəllərində uçurularaq məhv edilmiş bu nadir memarlıq abidəsinin plan-məkan quruluşu haqqında XIX əsrdə çəkilmiş rəsmlər və foto təsvirlər aydın təsəvvür yaradır.

== Tarixi ==
XII əsrə aid olan və Memar Əcəmi tərəfindən inşa edilmiş Atabəylər Məscidi XVIII əsrin sonlarında ruslar tərəfindən dağıdılmış və bu məsciddən 300 metr şimali-qərbdə yenidən çoxda böyük olmayan cümə məscidi tikilmişdir. Cümə məscidi yararsız hala düşdüyündən 1894-cü ildə naxçıvanlı Hacı Məhəmməd Cəfər oğlu tərəfindən, 2007-ci ildə isə Naxçıvan MR Nazirlər kabineti yanında Elmi-bərpa istehsalat idarəsi tərəfindən yenidən bərpa olunmuşdu. Ümumi sahəsi 390 kvm. olan məscidin həyətyanı sahəsinə son bərpa işlərindən sonra köməkçi otaqlar-qaraj, meyit yumaq üçün otaq və yas mərasimlərinin keçirilməsi üçün yardımçı binalar tikilərək baş planına əlavə edilmişdir.&lt;ref&gt;[https://www.researchgate.net/publication/378077247_XII-XX_srlr_Naxcivan_shrinin_dini_memarliq_abidlri-mscidlr&amp;#x20;&amp;#x5B;accessed&amp;#x20;Jan&amp;#x20;13&amp;#x20;2025&amp;#x5D;. Gülnarə Qənbərova. XII–XX əsrlər Naxçıvan şəhərinin dini memarlıq abidələri-məscidlər.] {{Wayback|url=https://www.researchgate.net/publication/378077247_XII-XX_srlr_Naxcivan_shrinin_dini_memarliq_abidlri-mscidlr |date=20250113183702 }} — [https://www.researchgate.net/ ResearchGate] {{Wayback|url=https://www.researchgate.net/ |date=20150710130755 }}&lt;/ref&gt;

== Memarlıq xüsusiyyətləri ==
[[Cümə məscidi (Mərənd)|Mərənd]] və [[Cümə məscidi (Urmiya)|Urmiya]] məscidləri kimi Naxçıvan cümə məscidinin də günbəzlə örtülən kubvari gövdəsinin güney üzündən başqa, qalan üzlərinin hər birində iki sivri açırım olmuşdur. Bu fakt göstərir ki, Mərkəzi Azərbaycanda XII əsrdə yerli monumental cümə məscidi tipi işlənib hazırlanmışdı. Foto sənədlərə əsasən Naxçıvan cümə məscidinin məqsurəsinin üç yandan yerləşgələrlə dövrələndiyi bəlli olur. Ancaq bu yerləşgələrin necəliyini aydınlaşdıran dəlillər yox dərəcəsindədir. Bu baxımdan V. A. Engelqardın XIX yüzildəki məlumatı maraq doğurur. Onun yazdığına görə
{{sitatın əvvəli}}&quot;''Bu türk məscidi yonulmuş daşdan qurulmuş tağları olan iri tikilidir və onun içərisində yüksək işləməli müxtəlif yapma (gəctəraşlıq) naxışlar görünür. Binanın bir bölümü artıq uçmuşdur, qalanı sə uçmaq təhlükəsindədir. Ondan 50 sajen (təqribən 107 m) aralıda vaxtilə bu məscidə aid olan və yanlarında hər biri 10 sajen (təqribən 42 m) ucalıqda qoşa minarəli qapı var. Məscidlə qapı arasındakı məkanı əvvəllər məscidə aid olan yardımçı tikililər tutrmuş, indi isə bu tikililər artıq olmayanda elə təsəvvür yaranır ki, qapı ona çox yaxın olan xüsusi qülləyə (Mömünəxatun türbəsi) məxsusdur.&quot;''&lt;ref&gt;C. Qiyasi – Nizami dövrünün memarlıq abidələri, Bakı, İşıq nəşriyyatı, 1991, səh 48&lt;/ref&gt;{{sitatın sonu}}

Bu yazılı təsvirə əsasən qoşa minarəli baştağın müxtəlif tikililərlə, yəqin ki, mədrəsə hücrələri və sütunlu qalereyalarla, cümə məscidinə birləşdiyini və bu baştağın məscid həyətinə açıldığını güman etmək olar.&lt;ref name=&quot;Bakı 1991&quot;&gt;[https://ek.anl.az/search/query?term_1=Nizami+d%C3%B6vr%C3%BCn%C3%BCn+memarl%C4%B1q+abid%C9%99l%C9%99ri&amp;theme=e-kataloq C. Qiyasi – Nizami dövrünün memarlıq abidələri, Bakıː İşıq nəşriyyatı, 1991, səh 48]&lt;/ref&gt;

Tarixi mənbələrdən [[Atabəylər Memarlıq Kompleksi]]nə [[mədrəsə]]nin daxil olması bəllidir. Şübhəsiz ki, həmin mədrəsə cümə məscidi ilə birbaşa bağlı imiş.&lt;ref name=&quot;Bakı 1991&quot;/&gt; Qoşa minarəli baştağın Atabəylər kompleksi tərkibindəki dini-xatirə tikililərinin (məscid, türbə, mədrəsə) toplandığı iri həyətin alaqapısı olması ehtimal edilir.

Atabəylər memarlıq kompleksinin ilk tikililəri saray binası və dövlətxana olmuşsa, son tikilisi dövrümüzə ancaq təsvirləri çatmış giriş baştağı olmuşdur. Şərqşünas N. Xanıkov XIX yüzildə bu baştağı görmüş və qapısı üstündəki kitabədən onun ''&quot;1187-ci ildə [[Atabəylər dövləti|Azərbaycan Atabəylər dövləti]]nin atlı qoşununun başçısı və vergi yığanı əmir Nurəddin&quot;'' tərəfindən tikdirildiyini oxumuşdur. Həmin kitabə ''&quot;memar [[Əcəmi Naxçıvani|Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvaninin]] əməli&quot;'' ifadəsi ilə bitirmiş. İri giriş tağı yanlardan dayaz və uca tağçalarla, yuxarıdan yazı qurşağı ilə qapanan mütənasib biçimli baştağın künclərindən silindrik gövdəli minarələr ucalırmış. İslam memarlığı tarixində belə quruluşlu ilk baştağlardan biri olan bu Naxçıvan abidəsi Azərbaycan dini memarlığının orta XI–XII əsrlərdə necə yüksək mərhələyə çatdığının göstəricisi idi. Belə baştağ kompozisiyası sonrakı yüzillərdə İslam ölkələrinin çoxunda aparıcı bədii memarlıq fəndinə çevrildi.&lt;ref name=&quot;Bakı 1991&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Həmçinin bax ==
* [[Azərbaycandakı məscidlərin siyahısı]]
* [[Atabəylər Memarlıq Kompleksi]]
* [[Mömünə Xatun türbəsi]]
* [[Came məscidi (Naxçıvan)]]

== Ədəbiyyat ==
* Azərbaycan Respublikası məscidlərinin ensiklopediyası, “Beynəlxalq əl-Huda” nəşriyyatı, [[Bakı]] — 2001, ISBN 964-8121-59-1. [https://ebooks.az/az/book/jFOt7kga ebooks.az]; [https://web.archive.org/web/20190801210635/http://anl.az/el/a/248998.pdf archive.org]

{{Əcəmi Naxçıvani}}

[[Kateqoriya:Naxçıvan məscidləri]]
[[Kateqoriya:Eldənizlər]]
[[Kateqoriya:Naxçıvan abidələri]]
[[Kateqoriya:XII əsr məscidləri]]
[[Kateqoriya:Əcəmi Naxçıvaninin əsərləri]]
[[Kateqoriya:Dağıdılmış məscidlər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanda dağıdılmış binalar və tikililər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan məscidləri|Siyahı]]
[[Kateqoriya:Rayonlarına görə Azərbaycan məscidləri]]
[[Kateqoriya:1187-ci ildə yarananlar]]
[[Kateqoriya:XX əsrdə dağıdılmış dini tikililər]]</text>
      <sha1>guyynw0e3jk6gmwo4oxt6ccvg1ii6fk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kiş kilsəsi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65593</id>
    <revision>
      <id>9041714</id>
      <parentid>8739008</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T13:50:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Azərbaycandakı pravoslav kilsələri]]</comment>
      <origin>9041714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33548" sha1="qsop980kx6d0lziran2q5lhxwwy03en" xml:space="preserve">{{Seçilmiş məqalə}}
{{Tarixi abidə
|adı                      = Müqəddəs Yelisey kilsəsi
|orijinal adı             = Kiş Alban məbədi
|şəkil                    = [[Fayl:KishChurch 4314.jpg|265px]]
|şəkil_izah               = ''Kilsənin eksteryer görünüşü''
|şəkil2                   = [[Fayl:Inside Alban church in Kish - panoramio.jpg|265px]]
|şəklin izahı2            = ''Kilsənin interyer görünüşü''
|ölkə                     = {{AZE}}
|tikilmə_tarixi           = I əsrdən &lt;ref&gt;F. Məmmədova – Azərbaycanın siyası tarixi və tarixi coğrafiyası, Bakı, 1994, səh 61&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;В Ямпольский З.Н. К изучению летописи К. Албании. AMEA-nın xəbərləri, Bakı, 1957, 9, səh 231&lt;/ref&gt; – XII əsrə kimi beş tikinti mərhələsi
|şəhər                    = [[Fayl:Şəki şəhərinin gerbi.png|25px|]] [[Şəki]]
|yerləşir                 = [[Kiş (Şəki)|Kiş]]
|aidiyyatı                = [[Alban Həvari Kilsəsi]]
|üslubu                   = [[Qafqaz Albaniyasının memarlığı|Alban memarlığı]]
|nişanlama2               = ATAMQ
|nişanlama2_vaxtı         = 
|nişanlama2_rəsmiadı      = 
|nişanlama2_tipi          = 
|nişanlama2_kriteriya     = 
|nişanlama2_nömrəsi       = [http://mct.gov.az/service/lang/az/page/20/sid/145/nid/118/n/1/ 53]
|nişanlama2_hissəsi       = 
|nişanlama2_sərbəst1ad    = Kateqoriya
|nişanlama2_sərbəst1dəyər = Kilsə
|nişanlama2_sərbəst2ad    = Əhəmiyyəti
|nişanlama2_sərbəst2dəyər = Dünya əhəmiyyətli
|nişanlama2_sərbəst3ad    = 
|nişanlama2_sərbəst3dəyər = 
|Xəritəsi                 = {{Yer xəritəsi
  |Azərbaycan
  |label=Kiş kilsəsi|label_size=100 |lat=41.24889
  |long=47.19306
  |mark=Locator Dot2.gif |marksize=15 |position=bottom |width=260 |float=center |caption= 
  }}
}}
'''Kiş kilsəsi''' və ya '''Müqəddəs Yelisey kilsəsi''' – [[Şəki]] rayonunun [[Kiş (Şəki)|Kiş]] kəndi ərazisində yerləşən tarix-memarlıq abidəsi. Bəzi müəlliflərə görə [[Qafqaz]]ın ilk kilsəsidir.&lt;ref&gt;Вилаят Керимов. О периодизации античной и репнесредневековой архитектуры Кишского храма. AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun &quot;Qafqazın Arxeologiyası və Etnoqrafiyası&quot; beynəlxalq elmi konfransının materialları. Bakı, 2000&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=J. Bjornar Storfjell – The Kish Church |url=http://azer.com/aiweb/categories/magazine/84_folder/84_articles/84_kish.html |access-date=2011-06-04 |archive-date=2010-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216091836/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/84_folder/84_articles/84_kish.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Müxtəlif dövrlərdə [[Qafqaz albanları|alban]], [[Gürcülər|gürcü]] və [[Ermənilər|erməni]] kilsəsi kimi fəaliyyət göstərməsi haqqında bəzi fikirlər var.&lt;ref&gt;Wegge Born – From Jerusalem to Gis: An investigation of the Eliseus-tradition in Courcasis. Paper Presented at the Conference Caucasus Albanians in the Past and Present. B, 2003, səh 35&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=M. Th. Houtsma – E. J. Brill's first encyclopaedia of Islam 1913–1936, Стр. 346 |url=http://books.google.az/books?id=VJM3AAAAIAAJ&amp;pg=PA346&amp;dq=kish+caucasian+albanian+church&amp;hl=ru&amp;ei=YtMrTuShD4m6hAe1gb2qCw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CDMQ6AEwBA#v=onepage&amp;q=kish%20caucasian%20albanian%20church&amp;f=false |access-date=2011-07-24 |archive-date=2016-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403081609/https://books.google.az/books?id=VJM3AAAAIAAJ&amp;pg=PA346&amp;dq=kish+caucasian+albanian+church&amp;hl=ru&amp;ei=YtMrTuShD4m6hAe1gb2qCw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CDMQ6AEwBA#v=onepage&amp;q=kish%20caucasian%20albanian%20church&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Вилаят Керимов, Бьернар Стурфиел. Киш. Б., 2003, səh 23&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Моисей Каланкатуклу. Albaniya tarixi, I kitab, VI fəsil, Bakı,1993&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Крымский А. Е. Страницы из истории северного или Кавказского Азербайджана (Классическая Албания) II Шеки вЂ&quot; İ. Marrın xatirəsinə həsr olunmuş məcmuə. M-L, 1938&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ямпольский З. Н. К изучению летописи К. Албании. AMEA-nın xəbərləri, Bakı, 1957, в&quot;–9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi – Kiş alban məbədi – Havari kilsəsi |url=http://www.gomap.az/Info/Description.aspx?pID=1501531 |access-date=2011-07-24 |archive-date=2016-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405073241/http://www.gomap.az/Info/Description.aspx?pID=1501531 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Tarixi ==
[[Fayl:Selene and Endymion by Ubaldo Gandolfi.jpg|thumb|left|200px|Kiş kilsəsi [[Ay]] ilahəsi [[Selena]]ya həsr edilmiş paqan məbədinin özülləri üzərində inşa edilmişdir.]]

&quot;[[Alban ölkəsinin tarixi]]&quot;nə görə [[İsa]]nın din qardaşı müqəddəs Yakov tərəfindən xristianlığı təbliğ etmək üçün [[Qafqaz Albaniyası|Albaniyaya]] göndərilmiş [[Müqəddəs Yelisey]] əvvəlcə bir müddət [[Çola]] və [[Uti]] vilayətində missionerlik etmiş, sonra isə &quot;Giş&quot; adlı kəndə gedərək orada [[kilsə]] tikmişdir.&lt;ref name=&quot;M.K.&quot;&gt;&gt;[http://history.az/pdf.php?item_id=20100102052006191&amp;ext=pdf M. Kalankatlı, Albaniya tarixi, səh. 27 (II kitab, 17.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220708215431/https://history.az/pdf.php?item_id=20100102052006191&amp;ext=pdf |date=2022-07-08 }}&lt;/ref&gt; Müasir xristian ilahiyyətçiləri bu hadisənin 60-cı ildən az sonraya təsadüf etdiyinə inanmaqdadırlar.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Святой Елисей//''иеромонах Алексий (Никоноров)''. История христианства в Кавказской Албании. Диссертация на соискание ученой степени кандидата богословия. |url=http://baku.eparhia.ru/history/albania/apostle/s_elisei/ |access-date=2011-10-05 |archive-date=2022-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327213722/http://baku.eparhia.ru/history/albania/apostle/s_elisei/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Nəinki [[Qafqaz Albaniyası]]nın, hətta bütün [[Cənubi Qafqaz]]ın bu ilk xristian kilsəsinin tikildiyi yer, bir çox tədqiqatçıların fikrincə, məhz indiki [[Şəki rayonu]]nun [[Kiş (Şəki)|Kiş kəndidir]] və həmin səbəbdən də indi [[Şəki rayonu|Şəkinin]] [[Kiş (Şəki)|Kiş kəndindəki]] kilsə ''&quot;Müqəddəs Yelisey kilsəsi&quot;'' adı ilə tanınmaqdadır.

[[Alban Həvari Kilsəsi|Alban apastol kilsəsi]] [[Qafqaz]]da, eləcə də bütün xristian dünyasında ən qədim kilsələrdəndir. [[Qafqaz Albaniyasında xristianlığın yayılması|Albaniyada xristianlığın yayılması]], ilk kilsəsinin yaradılması [[Həvarilər|apostolların]] adı ilə bağlıdır ki, qədim mənbələrdə də bu kilsənin Kiş kəndində (Gis) tikilməsi haqda məlumatlar var.

&quot;[[Alban ölkəsinin tarixi]]&quot;ndə göstərilir ki,

''&quot;Ədalət Günəşi&quot;nin zühur olan günlərində və bizim xilaskarımız, Dərkedilməz Varlığın şöhrət və mahiyyəti olan Atamızın zühur edib, bütün insanların qeydinə qalmaqla və heç bir zaman ayrılmadığı öz varlığının şöhrətinə sahib olması zamanda o, öz müqəddəs və sevimli şagirdlərinin (havarilərini) bütün dünyaya təbliğatçı kimi göndərir və biz Şərq xalqına müqəddəs havari Faddey təyin olunmuşdur. [[Müqəddəs Faddey|Faddey]] Artaz vilayətinə gəlir və burada çar Sanatürkün əliylə şəhid olur. Faddeyin şagirdi müqəddəs Yelisey [[Qüds]] şəhərinə qayıdıb, öz dindaşı havarinin həsəd oyadan şəhidliyi haqda söhbət edir. Bundan sonra Yelisey Qüdsün birinci patriki Ağamızın qardaşı müqəddəs [[Müqəddəs Yakov|Yakovun]] tövsiyəsiylə müqəddəs Ruh naminə Şərqə təyin edilir. Yelisey öz sərəncamına Şərqi ([[Qafqaz Albaniyası|Albaniyanı]]) alır. Qüdsdən ayrılıb [[İran]]a gedir və oradan ermənilərin gözündən qaçaraq [[Məsqət|Məsküt]] elinə keçir. Öz təbliğini o, [[Çola]]da başlayır və müxtəlif yerlərdə şagird toplayaraq, onlara xilaskarı andırmağa çalışırdı. Müqəddəs patrik [[Kiş (Şəki)|Gisa]] gəlir, burada kilsə tikir və qansız qurban verir. Bu yer Şərqin bütün kilsələrinin və şəhərlərinin başlanğıcıdır və biz şərqlilərə [[Xristianlıq|xristianlığı]] qəbul edilməsi mənbəsidir.&quot;''&lt;ref name=&quot;M.K.&quot; /&gt;

1824-cü ildə Şəki əyalətində əhalinin ilk siyahıyaalınması zamanı Kiş kəndində 1 nəfər də olsun xristian, o cümlədən xristian din xadimi qeydə alınmamışdır.&lt;ref&gt;Камералное описание жителей города Нухи и Шекинской провинции за 1824 год, составленоно капитаном Харченновым и поручиком Скоржинским. Dövlət Tarix Arxivi, fond 24; № 1, s/v.162&lt;/ref&gt; [[Rəşid bəy Əfəndiyev]]in şəhadətinə görə də 20-ci əsrin əvvəllərində Kiş kəndində 1 nəfər də olsun xristian yox imiş, amma o, qeyd edir ki şəhərdə, yəni Nuxa (Şəki) şəhərində məskən salmış Zuğ (زوغ) ([[Tuğ]]?) erməniləri kilsəni ''&quot;… mənimsəmişlər və divarının üzünə suvaq vurub üstünə dəmir çəkmişlər. Bu minvalı zahirisini asarü-ətiqəlik (tarixi abidə) halından çıxarmışlar&quot;''. [[Rəşid bəy Əfəndiyev|Rəşid bəy]] həmçinin, bu kilsənin &quot;''həvarilərdən zamanından qalma''&quot; olduğunu vurğulamaqla yanaşı, həm də qeyd etmişdir ki abidənin ətrafında qazıntılar aparılarsa &quot;''gözəl nəticələr verməyi şübhəsizdir''&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rəşid bəy Əfəndiyev. Nuxa qəzasında olan asarü-ətiqələr haqqında, səh.3, Bakı, 1925 |url=http://docs.google.com/viewer?a=v&amp;pid=sites&amp;srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxzaGVraXRhcml4aXxneDo1NTljM2E3Y2ZmNDVhMTQ3 |access-date=2011-10-05 |archive-date=2022-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327213722/https://docs.google.com/viewer?a=v&amp;pid=sites&amp;srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxzaGVraXRhcml4aXxneDo1NTljM2E3Y2ZmNDVhMTQ3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Fərziyyələr ===
Tədqiqatçıların Yeliseyin kilsə tikmiş olduğu [[Kiş]] kəndi haqqında da müxtəlif fərziyyələri var. Z. N. Yampolski həmin yaşayış məntəqəsinin [[Şəki]]də yerləşən Kiş kəndi,&lt;ref&gt;В Ямпольский З. Н. К изучению летописи К. Албании. AMEA-nın xəbərləri, Bakı, 1957, в&quot;–9, səh 237–238&lt;/ref&gt; R. B. Göyüşov isə bu kəndin [[Xocavənd]] rayonundakı [[Kiş]] kəndi&lt;ref&gt;Вилаят Керимов. Предварительные археологические исследования Кишского комплекса. В Azərbaycan Arxeologiyası və etnoqrafiyası jurnalı I buraxılış. B., 2003, səh 25&lt;/ref&gt; olduğunu iddia edmişdilər.

[[Strabon]] qədim [[Qafqaz Albaniyası|albanların]] dini haqqda məlumat verərkən, onların [[Helios]], [[Zevs]] və [[Selena]]ya sitayiş etdiklərini, Selenaya isə xüsusi rəğbət olduğunu yazmışdır. ''&quot;Selena məbədi İberiya sərhədləri yaxınlığında yerləşir. Buranın kahini çardan sonra ikinci adamdır. O, geniş və yaxşı məskunlaşmış müqəddəs torpaqları və məbəd qullarını idarə edir.&quot;''&lt;ref&gt;Strabon Qeoqrafiə /Stranatovsknin tərcüməsilə/. Kitab XI, IV başlıq, Moskva, 1964, səh 477&lt;/ref&gt;

Z. N. Yampolski e.ə. V əsr – b.e. II əsrlərinə aid mənbələri tədqiq edərək [[Qafqaz Albaniyası|Albaniyada]] məbəd, [[Allah]]a həsr olunmuş vilayətin olduğunu&lt;ref&gt;Ямпольский З. Н. К изучению летописи К. Албании. AMEA-nın xəbərləri, Bakı, 1957, в&quot;–9, səh 237–238&lt;/ref&gt; qeyd etmişdir. A. E. Krımski [[Selena]] məbədinin [[Şəki]] vilayətində yerləşdiyini&lt;ref&gt;Крымский А. Е. Страницы из истории северного или Кавказского Азербайджана (Классическая Албания) II Шеки İ. Marrın xatirəsinə həsr olunmuş məcmuə. M-L, 1938, səh 371&lt;/ref&gt;, K. V. Trever&lt;ref&gt;Тревер К. В. Очерки по истории и культуре Кавказской Албании М.-Л. 1959, səh 302&lt;/ref&gt; isə Şəki vilayətinin e.ə. I əsrdə [[İberiya]] sərhədlərindən uzaqda yerləşdiyini və bu məbədin [[Qum bazilikası]]nın yerində olduğunu söyləmişdir.
[[Fayl:St. Eeliseus.jpg|thumb|180px|right|Selena məbədinin yerində Kiş kilsəsini inşa etdirmiş, [[Şəki]] yaxınlığında şəhid edilmiş həvari [[Müqəddəs Yelisey]], [[ikona (din)|ikona]], [[Cotaari kilsəsi]]]]
Şəki vilayətinin indiki Şəki–Zaqatala bölgəsinin ərazisini əhatə etdiyini nəzərə alındıqda, bu müqəddəs vilayətin məhz [[Şəki]] vilayəti olduğu güman edilir.&lt;ref&gt;F. Məmmədova – Qafqa Albaniyasının siyasi tarixi və tarixi coğrafiyası, Bakı, 1993&lt;/ref&gt; Şəki vilayəti cənub-şərqdə [[Qəbələ]], qərbdə və cənub-qərbdə [[Kambisena]]yla, şimal-şərqdə Lpina ilə həmsərhəd idi. Onun şimal sərhədi İberiyaya kimi uzanırdı. Şəki vilayətinin müqəddəs vilayət olması fikrini təsdiq edən bir fakt da keçmiş Şəki vilayətinin ərazisinə aid olan [[Şəki]] – [[Balakən]] bölgəsində [[Qum bazilikası]] (IV – V əsrlər), [[Ləkit kilsəsi]] (V – VI əsrlər),&lt;ref&gt;Барановский П. Д. Памятники в селениях Кум и Лекит. Архитектура Азербайджана /Эпоха Низами/ М.-Б., 1947, səh 29–30&lt;/ref&gt; [[Zəyzid məbədi|Zəyzid]] (VI–VII əsrlər)&lt;ref&gt;Геюшов Р. Б. Христианство в Кавказской Албании Б., 1984, səh 20&lt;/ref&gt; və s. kimi məbədlərin olmasıdır ki, onlar da əvvəllər dini mərasimlər keçirilən köhnə məbəd qalıqlarının yerində inşa edilib. Bu proses [[Ermənistan]] və [[Gürcüstan]]da da eyni tərzdə baş vermişdir. [[Azərbaycan Ərəb Xilafətinin tərkibində|Ərəblər Azərbaycanı işğal etdikdən sonra]] onlar da paqan və ya xristian məbədlərinin üzərində məscidlər tikir və ya onları məscidə çevirirdilər. Bunlara misal olaraq [[İçərişəhər]]dəki [[Cümə məscidi (İçərişəhər)|cümə məscidini]]&lt;ref&gt;Усейнов М. А. Памятники Азербайджанского зодчества. Баку, 1951, səh 58&lt;/ref&gt; və Katuk monastrını (V–XII əsr) göstərmək olar.&lt;ref&gt;Karaxmedova A. A. Xristianskie pamətniki Kavkazskoy Albanii (Alazanskaə dolina) B, 1986, səh 20.&lt;/ref&gt;

Kiş məbədinin tikilməsi haqda da tədqiqatçıların bir-birilə ziddiyyət təşkil edən fikirləri mövcuddur. 2000 – 2001-ci illərdə Kiş məbədində aparılmış arxeoloji qazıntılarda arxeoloq – məsləhətçi kimi [[Norveç]] tərəfini təmsil edən professor Bernar Sturfiel məbədin XI – XII əsrlərdə tikildiyini iddia edir. O, öz fikrini aşağıda göstərilmiş üç mülahizə əsasında sübüt etməyə çalışmışdır:

''I. Kiş məbədinin tikintisi zamanı bünovrə qazılmış torpaq qatından götürülmüş nümunələrin radiokarbon analizinin nəticələrinin 990–1160-cı illərə aid olduğunu əsas gətirərək məbədin bünövrəsinin ən aşağı qatının da bu vaxt salındığını;''&lt;br&gt;''II. Məbədin ən aşağı qəbirlərinin bu əraziyə gəlmiş ilk xristianlara məxsus olduğunu və bu qəbirlərdəki insan sümüklərinin radiokarbon analizinin nəticələrinin 980–1060-cı illər olduğuna əsaslanaraq Kişə xristianların göstərilən tarixdə gəldiklərini;''&lt;br&gt;''III. Mehrabın arxeoloji tədqiqindən əldə olunan nəticələr Kiş məbədinin 3 mərhələdən ibarət fəaliyyət dövrünün I mərhələsində [[Diofizitlik|diofizit]], II–III mərhələlərində isə [[Monofizitlik|monofizit]] təriqətinə riayət etdiyinə əsaslanaraq məbədin apostollar tərəfindən deyil, XI–XII əsrlərdə gəlmə xristianlar tərəfindən tikilmişdir.''&lt;ref&gt;Вилаят Керимов, Бьернар Стурфиел. Киш. Б., 2003, səh 132–151&lt;/ref&gt;

Digər [[Norveç]] alimi Byon Veqqi [[Kiş]]də xristianlığın mövcudluğunu təsdiqləyən yazılı mənbənin V əsrdən qədim olmadığına əsaslanaraq məbədin də tikilməsini bu tarixdən sonraya aid olduğunu qeyd etmişdir.&lt;ref&gt;Wegge Born вЂњFrom Jerusalem to Gis: An investigation of the Eliseus-tradition in CourcasisвЂќ. Paper Presented at the Conference Caucasus Albanians in the Past and Present. B, 2003, səh 25.&lt;/ref&gt;

2000–2001-ci illərdə [[Kiş]] məbədində aparılan arxeoloji qazıntılara rəhbərlik etmiş memarlıq doktoru [[Vilayət Kərimov]] arxeoloji qazıntıların nəticələrinə əsaslanaraq Kiş məbədinin sadə təknefli bazilikadan günbəzli memarlığadək 5 tikinti mərhələsini müəyyənləşdirmişdir. Prof. V. Kərimov qeyd edir ki, Kiş məbədinin memarlıq xüsusiyyətləri [[Alban memarlığı|Qafqaz Albaniyası memarlığının]] ilkin xristian mərhələsinə aiddir.&lt;ref&gt;Вилаят Керимов. О периодизации античной и репнесредневековой архитектуры Кишского храма. AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun &quot;Qafqazın Arxeologiyası və Etnoqrafiyası&quot; beynəlxalq elmi konfransının materialları. Bakı, 2000, səh 97&lt;/ref&gt;

== Memarlıq xüsusiyyətləri ==
[[Fayl:Gishi church plan.svg|right|thumb|240px|Kiş kilsəsi sadə birnefli plan əsasında inşa edilmiş və günbəzlə tamamlanmış zal-günbəz formasına malikdir.]]
Kiş kilsəsi günbəzlə örtülmüş zal formalı kilsələr qrupuna aid olmaqla, şərq tərəfdən yarımdairəvi apsida ilə tamamlanır. Kilsənin planlaşdırma həlli erkən [[orta əsrlər]] Qafqaz Albaniyası memarlığı üçün xarakterik xüsusiyyətlərə malikdir. Bir qədər uzun ibadət zalı bir cüt pilyastrla iki hissəyə bölünür. Şərq tərəfdən zala altar apsidası birləşir. Pilyastrlar vasitəsilə T-formalı məkan kəsişən arkaların saxladığı tağvari damla örtülür. Apsidanın triumfal arkası da bu cür həndəsi quruluşa malikdir. Yan divarların pilyastrlar və apsida arasındakı dərin hissələri də anoloji görünüşə malik ikimərtəbəli arkalarla tamamlanır. Dörd arka vasitəsilə formalaşdırılmış düzbucaqlı sferik parusların köməyi ilə barabanın oval təməlinə keçir, bu təməl üzərində günbəz yüksəlir.&lt;ref name=&quot;Məmmədova42&quot;&gt;{{Harvnb|Məmmədova|2004|p=42}}&lt;/ref&gt;

Kilsənin ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri ibadət zalının düzbucaqlı həcminə birləşən yarımsilindrik altar apsidasıdır. Digər bir mühüm cəhət isə yan divarların günbəzaltı hissəsində yerləşən və xaç-günbəz formalı kilsələrin transeptini xatırladan divar tağları əmələ gətirən üçbucaqlı formaya malik hissələrdir. Bu cür psevdotransept nəinki [[Qafqaz Albaniyasının memarlığı|Qafqaz Albaniyası memarlığı]], eyni zamanda Qafqaz ölkələri memarlığında unikal haldır.&lt;ref name=&quot;Məmmədova44&quot;&gt;{{Harvnb|Məmmədova|2004|p=44}}&lt;/ref&gt;

Kilsə iri əhəngdaşı bloklarından inşa edilmişdir. Pəncərə kənarları üç hissəli yarımdairələrlə əhatələnmişdir ki, onların da ortada olanı kənarda olanlardan iki dəfə enlidir. Barabanın yarımslindrik həcmi təməldə və karnizdən bir qədər aşağııda yarımdairəvi profilə malikdir.&lt;ref name=&quot;Məmmədova44&quot; /&gt; Binanın indiki planlaşdırma həlli, altar apsidası ilə birlikdə IV–V əsrlərdə formalaşmış, sonrakı dövrdə günbəz inşa edilmişdir.&lt;ref name=&quot;Məmmədova44&quot; /&gt;

=== Memarlıq mərhələləri və təhlili ===
{{Şəkillər albomu
| yer              = left
| istiqamət        = üfüqi
| şəkil2           = Kishdome.jpg
| miqyas2          = 180
| şəkil3           = 120kish.jpg
| miqyas3          = 160
| alt yazı         = Kilsənin gümbəzaltı hissəsinin görünüşü və ümumi interyeri
| alt_yazı_arxafon = lightgrey
}}
2000-ci illərdə Azərbaycan və Norveç tədqiqatçı-arxeoloqları tərəfindən həyata keçirilmiş &quot;Kiş&quot; layihəsi əsasında kilsə memarlıq, arxeologiya və tarixi baxımdan tədqiq edilmiş, restavrasiya və muzeyifikasiya işləri həyata keçirilmiş, əsas inşaat mərhələləri müəyyən edilmişdir. Bu qazıntılar məhdud ərazidə aparılmasına baxmayaraq, Kiş məbədinin fəaliyyəti dövrünün bütün mərhələlərini izləməyə imkan vermişdir. Arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, Kiş kilsəsi I–II əsrlərdə, tunc və erkən dəmir dövrünə aid materiallarla zəngin qədim ibadət yerinində inşa edilmişdir. Kiş məbədi sadə təkzallı bazilikadən günbəzli memarlığadək 5 tikinti mərhələsi keçmişdir. Məbədin ən aşağı qatlarının arxeoloji tədqiqi mübahisələrə səbəb olan onun ilkin tikinti tarixinin təyin etməyə imkan yaratmışdır. Abidə dövrümüzə yeniləşdirilmiş görkəmində gəlib çatmışdır. Məbədin divarları həm içəridən, həm də çöl hissədən qismən suvaqlanmışdır (B. Strufyel də gəldiyi qənaətdə məhz bu suvaq qatının radiokarbon analizinə əsaslanırdı).

Qapı və pəncərələrə görə yenidənqurma işlərinin əsasən tikilinin yuxarı hissəsində aparıldığını müəyyənləşdirilmişdir. Adi təkzaldan ibarət olan kilsə özündə ilkin və sonrakı tikililərin maraqlı detallarını saxlayır. Kiş məbədi əhəngdaşından tikilmişdir. Məbədin daxili cüt sütunla 2 hissəyə bölünür ki, şərq hissəsi qərb hissədən kiçikdir. Məbədin divarlarında heç bir yazı yoxdur. [[Kilsə]] divarlarının çıxıntısı nalabənzər olub, 2 dərin deşiyi var. Mehrab mərkəzdə yerləşib və düzbucaqlı formasındadır. Məbədin orta hissəsində dəyişikliklər baş verib ki, bu da onun bütün həcmini örtən 2 [[sütun]] və mehrabın çıxıntısı üzərində dayanan günbəzin qoyulmasıyla əlaqədardır. Bütün bu dəyişikliklərə görə, həmin dövrdə xristian memarlığında konstruksiya probleminin artıq həll olunduğunu və alban xristian məbədi nümunəsində dini binaların tikildiyi fikrini söylənmişdir. Kiş məbədi qədim bünövrə üzərində tikilib. III – V əsrlərdə onun üzərində kiçik təkzallı bazilika tipli kilsə tikilib və VI – VII əsrlərdə həmin kilsə memarlıq formasını dəyişib.&lt;ref&gt;Вилаят Керимов. Предварительные археологические исследования Кишского комплекса. Azərbaycan Arxeologiyası və etnoqrafiyası jurnalı I buraxılış. B., 2003, səh 108 – 110.&lt;/ref&gt;

1,08 – 1,12 sm dərinlikdə, məbəd binasının ən aşağı qatında qədim bünövrə aşkara çıxarılmışdır ki, onun da üzərində Kiş kilsəsinin erkən divarları ucaldılmışdır. Bünövrə böyük olmayan qaya və çay daşlarından hörülmüşdür. Arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində üzərində məbəd ucaldılmış bu bünövrənin e.ə. IV əsrdə salınması məlum olmuşdur. Qədim bünövrə düzbucaqlı planda tikilmiş və divarın qərb hissəsində nəzərə çarpan ovalşəkilli forma əmələ gətirmişdir. Bünövrənin dərinliyi 110 sm-dir.&lt;ref&gt;Вилаят Керимов, Бьернар Стурфиел. Киш. Б., 2003, səh 42–43&lt;/ref&gt;

III tikinti mərhələsi VI – VIII əsrləri əhatə edir ki, bu zaman da məbədin yuxarı hissəsində yenidənqurma işləri aparılmış və ona çadırlı örtüyü olan baraban əlavə olunmuşdur. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində məbədin giriş qapısının altında qədim bünövrənin qalıqları aşkar olunmuşdur ki, onun da üzərində e. I – II əsrində Kiş məbədi ucaldılmışdır.&lt;ref&gt;Вилаят Керимов. Предварительные археологические исследования Кишского комплекса. В Azərbaycan Arxeologiyası və etnoqrafiyası jurnalı I buraxılış. B., 2003, səh 110&lt;/ref&gt;

A. S. Xaxanova Qafqaza səfərləri haqqında məlumat verərkən provaslav Kiş məbədinə qriqoryan ermənilərin iddia etdikləri və məbədin [[gürcülər|gürcü]] – [[ermənilər|erməni]] memarlığında tez – tez rast gəlinən günbəzinin olduğunu qeyd etmişdir. O, yazır ki, ''&quot;…məbədin mehrabı yarımdairə formasındadır və görünür ki, elə də uzaq olmayan dövrdə erməni mehrabına oxşadılaraq məbədin quruluşunun qəsdən dəyişdirilməsinə cəhd edilmişdir.&quot;''&lt;ref&gt;В Хаханова А. С. Экспедиции на Кавказе. 1882, 1893 и 1895 гг. &quot; Закатальский округ. Материалы по Археологии Кавказа, собранные экспедициями Императорского Московского археологического общества, снаряженными на Высочайшие дарованные средства. Выпускь VII, Москва, 1898, səh 30.&lt;/ref&gt;

B. Sturfielin məbədin fəaliyyəti dövrünün I mərhələsində diofizit sonuncu 2 inkişaf mərhələsində monofizit təriqətinə riayət etdiyi fikrini belə izah edilir ki, VI əsrin əvvəllərində, VII əsrdə cənubi Qafqazda Bizansın siyasi təsirinin güclənməsi ilə əlaqədar olaraq, alban və gürcü kilsələri diofizit cərəyanına qoşuldular. Bu dövr məbədin III tikinti mərhələsinə uyğun gəlir ki, bu zamanda məbəd diofizit təriqətinin ehkamlarına uyğun yenidən qurulmuşdur. 705-ci ildə [[Ərəb Xilafəti]] siyasi məqsədlərlə öz tabeliyində olan xristian əhalisinin, kilsənin fəaliyyətini əlaqələndirməyə və nəzarət altında saxlamağa cəhd göstərərək, erməni kilsəsinin bilavasitə yaxından köməyilə alban kilsəsini monofizit kilsəyə çevirdi və iyerarxik baxımdan onu monofizit məzhəbli erməni kilsəsinə tabe etdi.&lt;ref&gt;F. Məmmədova – Azərbaycanın siyasi tarixi və tarixi coğrafiyası. B., 1993, səh 225&lt;/ref&gt;

Bu zamanda da məbəd monofizit təriqətinin ehkamlarına uyğun olaraq yenidən qurulmuşdur. B. Sturfielin təyin etmiş olduğu III mərhələ isə A. Xaxanovanın qeyd etdiyi ''&quot;elə uzaq olmayan dövrdə edilmiş yenidənqurma işləri ilə&quot;'' həmdövrdür. Belə güman edilir ki, bu yenidənqurma işləri 1836-cı ildə [[Rusiya]] hakim dairələrinin qərarı ilə [[Alban Həvari Kilsəsi|Alban kilsəsinin]] ləğv olunmasından sonra Kiş məbədinin [[erməni memarlığı]]na uyğunlaşdırılması məqsədilə edilmişdir. Arxeoloq [[Nəsib Muxtarov]]un verdiyi məlumata görə, 1864, 1930-cu illərdə kilsə [[ermənilər]] tərəfindən təmir olunmuş və nəticədə onun görünüşü əsaslı şəkildə dəyişdirilmişdir.&lt;ref&gt;Вилаят Керимов, Бьернар Стурфиел. Киш. Б., 2003, səh 165&lt;/ref&gt;

== Arxeoloji tədqiqatlar ==
[[Fayl:Caucasian albanian grave in Kish.JPG|350px|thumbnail|left|Kiş kilsəsi ərazisində tapılmış Qafqaz Albanlarına aid məzar]]
Arxeoloji qazıntılar zamanı məbədin şimal-şərq divarlarının yarımqövs çıxıntısının altında torpaq qəbir aşkar olunmuşdur. Qəbrin örtüyü 3 qatdan ibarət olub, I qat gil, kömür, kül və torpaq, II qat gil, III qat isə eynilə I qata oxşar qarışıqdan ibarət idi. Gilli torpaqda oval şəkilli 90 x 60 sm ölçüsündə olan torpaq qəbir şərq – qərb istiqamətində idi. Qəbir məbədin şərq divarının təməlinin içərisinə daxil olmuşdur ki, buranın da döşəməsi hamarlanmış və küncləri basılmışdır, küllü döşəmənin üzərində iki kiçik öküz başı dəfn olunmuşdur. Onlar qırmızı dulus bardağın iri qırıqları üzərinə qoyulmuş vəziyyətdə idilər və onların üzləri şərqə istiqamətləndirilmişdir. Kəllələrin üzərində və ətrafında müxtəlif tipli dulus qabların qırıqları, buynuz qırığı, yumru daş, heyvanların digər sümükləri arasında isə sümük ox aşkar olunmuşdur.

Qəbrin dulus avadanlığı iri qabların hissələrindən ibarətdir ki, onlar da [[Kür-Araz mədəniyyəti]]nə aiddirlər.&lt;ref&gt;A. A. Karaxmedova. Qruntovoe poqrebenie Kişskoy cherkvi. AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun &quot;Qafqazın Arxeologiya və Etnoqrafiyası&quot; Beynəlxalq elmi konfransının materiaları. B., 2000, səh 90&lt;/ref&gt; Məməşəkilli əltutanlar, bardağın yumurtaya bənzər gövdəsi, daraqşəkilli bəzək və s. son eneolit dulusçuluğuna xas olan cəhətlərdir. Dulus məmulatı yerli xarakterlidir. 2 öküz başlı torpaq qəbir sözsüz ki, ayin xarakterlidir. [[Azərbaycan]]da arxeoloji tədqiqatlar aparılmış [[Əliköməktəpəsi]] və [[Babadərviş yaşayış yeri|Babadərviş]] abidələrində də bu cür ayin xarakterli dəfn adətləri qeydə alınmışdır. Torpaq qəbir e.ə. IV – III minilliyin qovşağına aiddir. Məbəd tikilərkən ustaların qəbrin mövcudluğu haqda məlumatları olub. Belə hesab edilir ki, bu ərazi köhnə müqəddəs yer hesab edilib ki, burada da qəbiristan və ya yaşayış yeri ola bilər.&lt;ref&gt;A. A. Karaxmedova. Qruntovoe poqrebenie Kişskoy cherkvi. AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun &quot;Qafqazın Arxeologiya və Etnoqrafiyası&quot; Beynəlxalq elmi konfransının materiaları. B., 2000, səh 92–94&lt;/ref&gt;

Kişdə arxeoloji tədqiqatlardan sonra belə qərara gəlinmişdir ki, Şəki bölgəsinin Kiş kəndi ərazisində yerləşən məbəd həqiqətən də Müqəddəs Yelisey tərəfindən tikilmiş, şərq kilsələrinin anası və mitropoliya olmuş, Kişdə hələ xristianlıqdan da öncə [[Qafqaz Albaniyası]]nda xüsusilə rəğbət bəslənilən [[Selena]] ilahəsinə həsr olunmuş məbədin mövcud olmuş və burada [[Kiş|Gis]] – [[Kürmük kilsəsi|Kürmük]] arxiyekiskopluğu, sonra isə Yelisey, Çuketi və [[Şəki]] yekiskoplarının&lt;ref&gt;Məmmədova F. – Azərbaycanın siyasi tarixi və tarixi coğrafiyası. B., 1993, səh 226&lt;/ref&gt; mərkəzi yerləşmişdir.

Bizim dövrümüzə qədər kilsəni salamat saxlamış tarixi Azərbaycan torpağının qədim və zəngin mədəniyyəti haqqında müasir nəsillərə maddi dəlillər vermişdir. Kişdəki məbəd nəinki [[Qafqaz Albaniyası]]nda ([[Azərbaycan]]da), eləcə də bütün [[Qafqaz]]da təqribən iki min il bundan əvvəl xristianlığın başlandığını simvollaşdıran görkəmli tarixi abidədir.&lt;ref&gt;Вилаят Керимов, Бьернар Стурфиел. Киш. Б., 2003, səh 182&lt;/ref&gt;

== Qalereya ==
&lt;gallery&gt;
Fayl:A cross belonging to the period of Caucasian Albania.png|Qafqaz Albaniyası dövrünə aid xaç
Fayl:Clay pot find in Kish church.jpg|Eradan əvvəlki dövrə aid gil qab tapıntıları
Fayl:Church of Kish - photo 4.jpg|Kiş Alban məbədinin bayırdan görüntüsü
Fayl:Church of Kish - photo 2.jpg|Kiş Alban məbədinin öndən görünüşü
&lt;/gallery&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|2}}

== Ədəbiyyat ==
* {{citation | title = Зодчество Кавказской Албании| last = Мамедова | first = Гюльчохра | year = 2004 | publisher = Чашыоглу | location = Баку | isbn =|ref=harv  }}
* Мамедова Ф. Дж. Политическая история и историческая география Кавказской Албании (III в.до н.э. – VIII в.н.э.). Баку: ЭЛМ, 1986, стр.97.
* Пириев В. З. Об исторической географии Азербайджана. Сб. &quot;Историческая география Азербайджана&quot;. Баку: ЭЛМ, 1987, стр.104–110.
* Моисей Каланкатурский. История албан. Патнакова СМб, 1881, стр.8.
* Керимов В. Отчет о результатах аркитектурно-архиологических раскопок Кишского комплекса в мае – июне 2001 года. Баку: 2001, (рукопись)
* Карахмедова А. А. Христианские памятники Кавказской Албании. Баку: ЭЛМ, 1989.
* Мамедова Г. Культовое зодчество Кавказской Албании. Баку: ЭЛМ, 1997.
* Məmmədova G., Hacıyeva S., Abdullayev T. Kiş – Qafqaz Albaniyasının görkəmli memarlıq abidəsi. [[Bakı]]: XXI YNE, 2002.
* H. Əzimov Ş. Əhmədov. Qax abidələri. Bakı: 1998.

== Həmçinin bax ==
{{Vikianbar kateqoriyası|Church of Kish}}
* [[Qafqaz Albaniyası]]
* [[Qafqaz Albaniyasının memarlığı]]
* [[Alban Həvvari Kilsəsi]]
* [[Müqəddəs Yelisey]]

== Xarici keçidlər ==
* [http://azer.com/aiweb/categories/magazine/ai111_folder/111_articles/111_kish_church.html J. Bjornar Storfjell – The Church in Kish]
{{Alban kilsələri}}

[[Kateqoriya:Alban kilsələri]]
[[Kateqoriya:Şəki abidələri]]
[[Kateqoriya:I əsrə aid kilsələr]]
[[Kateqoriya:XII əsrə aid kilsələr]]
[[Kateqoriya:Xristianlıq tarixi]]
[[Kateqoriya:Azərbaycandakı pravoslav kilsələri]]</text>
      <sha1>qsop980kx6d0lziran2q5lhxwwy03en</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qum bazilikası</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65601</id>
    <revision>
      <id>9041718</id>
      <parentid>6986525</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T13:50:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Azərbaycandakı pravoslav kilsələri]]</comment>
      <origin>9041718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11115" sha1="35je5ey2ni6nx8l3jbl5tfxgd87lwzw" xml:space="preserve">{{Tarixi abidə
|adı            = Qum bazilikası
|orijinal adı   = 
|şəkil          = [[Fayl:Qum bazilikasının əsas hissəsi və qalereya hissəsinin qalıqlarının ümumi görünüşü.jpg|300px]]
|şəkil_izah     = ''Bazilikanın qalıqlarının ümumi görünüşü''
|şəkil2                      = [[Fayl:Qum bazilikasının mərkəzi nefinin orta hissəsindən orta istiqamətdən altar istiqamətinə görünüş.jpg|300px]]
|şəklin izahı2               = ''Bazilikanın mərkəzi nefi və tağlı kollonadaların görünüşü''
|ölkə           = {{flaqifikasiya|Azərbaycan}}
|şəhər          = [[Qax]]
|yerləşir       = &lt;small&gt;[[Qum (Qax)|Qum]]&lt;/small&gt;
|aidiyyatı         = [[Alban Həvari Kilsəsi]]
|memar             = 
|sifarişçi         = 
|tikilmə_tarixi    = IV-V əsrlər
|üslubu            = 
|vəziyyəti           =  
|nişanlama2     = ATAMQ
|nişanlama2_vaxtı = 
|nişanlama2_rəsmiadı  = 
|nişanlama2_tipi   = 
|nişanlama2_kriteriya   = 
|nişanlama2_nömrəsi    = [http://mct.gov.az/service/lang/az/page/20/nid/356/ 286]
|nişanlama2_hissəsi    = 
|nişanlama2_sərbəst1ad   = Kateqoriya
|nişanlama2_sərbəst1dəyər   = 
|nişanlama2_sərbəst2ad    = Əhəmiyyəti
|nişanlama2_sərbəst2dəyər = Ölkə əhəmiyyətli
|nişanlama2_sərbəst3ad    = 
|nişanlama2_sərbəst3dəyər = 
|Commons kateqoriyası   = Churches in Qum, Azerbaijan
|Xəritəsi             =  
|plan                        = [[Fayl:Kumi church plan.jpg|249px]]
|plan_izah                   = Bazilikanın planı
}}

'''Qum bazilikası''' — [[Qax]] rayonunun [[Qum (Qax)|Qum]] kəndi ərazisində yerləşən IV–V əsrlərə&lt;ref name=&quot;Мамедова50&quot;&gt;{{Harvnb|Мамедова |2004|p=50}}&lt;/ref&gt; aid üçnefli, günbəzli&lt;ref name=&quot;Мамедова51&quot;&gt;{{Harvnb|Мамедова |2004|p=51}}&lt;/ref&gt; [[Qafqaz albanları|alban]] məbədi. Qədim Bizans memarlığındakı bazilika (latın dilində basilevs-hökmdar bazilika isə hökmdarın evi mənasını verir) tipində inşa olunduğu üçün elmi ədəbiyyatda ''Qum bazilikası''&lt;ref name=&quot;Мамедова50&quot;/&gt; adlandırılır.

== Tarixi ==
Abidə ilk dəfə əsaslı şəkildə XX əsrin 40-cı illərində bərpaçı-memar [[Pyotr Baranovski]]&lt;ref&gt;{{cite book|title=Архитектура Азербайджана. Эпоха Низами|date=1947|publisher=Государственное архитектурное издательство Академии архитектуры СССР|location=Москва - Баку}}&lt;/ref&gt; tərəfindən tədqiq olunmuş və bərpa işləri aparılmışdır. [[Moisey Kalankatuklu]]nun ''&quot;Albaniya tarixi&quot;'' əsərində adını qeyd etdiyi Qomenk yaşayış məskənində inşa edilmiş məbədlə eyniləşdirilir. Fələstinli xristian missioneri Yeliseyin atəşpərəstlər tərəfindən öldürüldüyü yerdə Alban çarı [[III Mömün Vaçaqan]]ın göstərişi ilə inşa olunduğu ehtimal edilir.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Шарифов|first=Д.|title=Город Кум|date=1940|location=Баку|edition=Низами сб 2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Əhmədli|first=Şahmərdan|title=Qum məbədinin itmiş kitabəsi haqqında düşüncələr|date=1994|location=Qax}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=H. Əzimov|first=Ş. Əhmədov|title=Qax abidələri|date=1998|location=Bakı}}&lt;/ref&gt;

Abidə də ilkin elmi tədqiqat işləri Qafqaz ekspedisiyası zamanı A.S.Xaxanov tərəfindən aparılmışdır.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Хаханов|first=А.С.|title=Экспедиция на Кавказ в 1892, 1893, 1895 гг.|date=1898|edition=МАК}}&lt;/ref&gt; Daha sonra Qum bazilikası P.D.Baranovski tərəfindən tədqiq edilmiş və öyrənilmişdir. P. Baranovski abidəni VI əsrə aid etmişdir.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Барановский|first=П. Д.|title=Памятники в селениях Кум и Лекит|date=1947|location=Баку|pages=26-32|edition=ААЭИ}}&lt;/ref&gt;  Sonradan Q.N.Çubinaşvili&lt;ref&gt;{{cite book|last=Чубинашвили|first=Г. Н.|title=Цроми. Из истории грузинской архитектуры VII в.|date=1969|publisher=Наука|pages=132}}&lt;/ref&gt; və D.A.Axundov&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ахундов|first=Д. А.|title=Архитектура древнего и раннесредневекового Азербайджана|date=1986|publisher=Азерб.гос.изд-во|location=Баку|pages=223}}&lt;/ref&gt; da Qum bazilikasında tədqiqat işləri aparmışlar.

== Memarlıq xüsusiyyətləri ==

&lt;div class=&quot;floatleft&quot; style=&quot;background-color:#EEEEEE;border:1px; font-size:90%; solid #C8C8C8;padding:1em;text-align:center&quot;&gt;
[[Fayl:Qum bazilikasının qalıqlarının şərq tərəfdən görünüşü.jpg|350px]] &lt;br /&gt; Bazilikanın qalıqlarının şərq tərəfdən görünüşü

[[Fayl:Qum bazilikasının qalereya hissəsinin kollonada qalıqları.jpg|127px]] [[Fayl:Qum bazikikası xarabalıqlarının altar hissəsinin fasad görünüşü.jpg|187px]] &lt;br /&gt;Bazilikanın qalereya hissəsinin kollonada qalıqları (solda) və&lt;br /&gt; məbədin altar hissəsinin xarabalıqlarının&lt;br/&gt;fasad görünüşü (sağda)
&lt;/div &gt;

Məbədin qalıqları [[Qum (Qax)|Qum]] kəndinin mərkəzində yerləşir. Dövrümüzə yalnız üçnefli bazilikanın əsas hissəsi və qismən örtük kütləsi çatmışdır. Vaxtilə məbədin üçtərəfli qalereyaya malik olmasını  şərq divarındakı kiçik otaqlar yaxınlığında qalmış divar qalıqları və qərb qalereyasının sütun qalıqları sübut edir. 

Məbədin daxili həcmi düzbucaqlı formada olmaqla 36.5x19.3 metr ölçüyə malikdir. Daxildən əsas ibadət zalı iki cüt T-formalı müstəqil sütun və bir cüt pilyastrla üç nefə bölünmüşdür.&lt;ref name=&quot;Мамедова50&quot;/&gt;

Orta nef eninə görə yan neflərdən iki dəfə böyük olmaqla şərqdə nalformalı apsida ilə tamamlanır. Yan neflər kvadrat formalı kiçik yan otaqlarla tamamlanır ki, həmin otaqların da tağvari örtüyü dövrümüzə kimi saxlanmışdır. 

Binanın əsas həcmi cənub və şimalda qalereyaları formalaşdıran üçtərəfli keçidə əhatə edilmişdir. Şimal və cənub qalereyalarının şimal hissəsində uzun otaqlar yerləşir. Həmin otaqlar da şimal divarında apsidaya malikdir.&lt;ref name=&quot;Мамедова50&quot;/&gt;

Məbədin divarları sıraların düzgünlüyü saxlanmaqla mavi və tünd yaşıl əhəng daşından inşa edilmişdir. Məbədin fasadında üzlük daşların düşdüyü yerlərdə hörgü zamanı inşa edilmiş beton formalı qarışıq görünməkdədir. Hörgü zamanı əhəng daşı və bişmiş kərpicin qarışıq istifadə edilməsi tədqiqatçı Q. Çubinaşvilinin məbədi VIII-IX əsrlərə aid etməsi üçün əsas olmuşdur. 

İ.A.Babayev isə qeyd edir ki, ''&quot;…nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan ərazisində ən qədim dövrlərdən inşaat zamanı çiy kərpic və əhəng daşı qarışığının istifadəsi tez-tez rast gəlinən haldır və bunun ən yaxşı nümunəsi II Kültəpə ərazisində aşkarlanmış tikili qalıqlarıdır. Bişmiş kərpic isə [[Qafqaz Albaniyasının memarlığı|Qafqaz Albaniyası memarlığında]] I əsrdən istifadə edilməkdə idi.&quot;''&lt;ref&gt;{{cite book|last=Бабаев|first=И.А.|title=Исследование общественного здания второй половины I век  до н.э. на городище Кабала|date=1977|pages=220|edition=СА, №4}}&lt;/ref&gt; 

[[Gülçöhrə Məmmədova|G. Məmmədovanın]] fikrincə I əsrdən etibarən Qafqaz Albaniyası memarlığında çiy kərpic-əhəng daşı hörgüsü kərpic-əhəng daşı hörgüsü ilə əvəzlənə bilərdi.&lt;ref name=&quot;Мамедова50&quot;/&gt; İnşşat tarixi islamdan əvvəlki dövrə aid olan [[Beşbarmaq səddi]] də bu cür kərpic-əhəng daşı qarışıqlı hörgüyə malikdir.&lt;ref&gt;{{cite book|last=М. А. Усейнов, Л.Бретаницкий, А.Саламзаде|title=История архитектуры Азербайджана|date=1963|publisher=Гос.изд-во литерат. по строит.матер.|location=Москва|pages=29}}&lt;/ref&gt;

Kilsənin T-formalı arxaik görünüşə malik daxili sütunları kvadrat formalı kərpiclə üzlənmişdir. Məbədin örtüyü əsasn saxlanmamışdır. Tədqiqatçılar yan neflərin maili tağ örtüyünə malik olmasını qeyd edirlər.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Барановский|first=П. Д.|title=Памятники в селениях Кум и Лекит|date=1947|location=Баку|pages=30|edition=ААЭИ}}&lt;/ref&gt; Orta nefin örtüyü sütunlar arasında olan arkalar, onlardan qərb divarındakı pilyastrlara və altara qədər uzanan  divarların üstündə dayanırdı. 

Orta arkalar dövrümüzə kimi saxlanmış, yan arkaların mövcudluğunu isə yan divarlar boyunca qalmış beton qarışığı izləri sübut edir. Tədqiqatçılar Qum bazilikasının dövrümüzə kimi saxlanmamış örtüyünü mərtəbəli taxta dam formasında&lt;ref&gt;П.Д.Барановский – Памятники в селениях Кум и Лекит, ААЭИ, Баку, 1947, səh. 224&lt;/ref&gt; və ya mərkəzi kvadrat üzərində günbəzli dam formasında&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ахундов|first=Д.А.|title=Архитектура древнего и раннесредневекового Азербайджана|date=1986|publisher=Азерб.гос.изд-во.|location=Баку|pages=224}}&lt;/ref&gt; bərpa edirlər.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|2}}

== Ədəbiyyat ==
* {{citation | title = Зодчество Кавказской Албании| last = Мамедова | first = Гюльчохра | year = 2004 | publisher = Чашыоглу | location = Баку | isbn =|ref=harv  }}
* {{citation | title = Христианское култовое зодчество Кавказской Албании эпохи раннего средневековья| last = Мамедова | first = Гюльчохра | year = 1985 | publisher = Элм | location = Баку | isbn =|ref=harv  }}
* П.Д.Барановский – Памятники в селениях Кум и Лекит, ААЭИ, Баку, 1947
* Д.А.Ахундов – Архитектура древнего и раннесредневекового Азербайджана, Баку, Азерб.гос.изд-во, 1986 
* М.А.Усейнов, Л.Бретаницкий, А.Саламзаде – История архитектуры Азербайджана, Москва, Гос.изд-во литерат. по строит.матер., 1963

== Həmçinin bax ==
* [[Qafqaz Albaniyasının memarlığı]]
* [[Alban Həvvari Kilsəsi]]
* [[Müqəddəs Yelisey]]

{{Qafqaz Albaniyası (məlumat qutusu)}}
{{Alban kilsələri}}

[[Kateqoriya:Alban kilsələri]]
[[Kateqoriya:Qax abidələri]]
[[Kateqoriya:V əsrə aid kilsələr]]
[[Kateqoriya:IV əsrə aid kilsələr]]
[[Kateqoriya:Bazilikalar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanda qeydiyyata alınmış ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidələri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycandakı pravoslav kilsələri]]</text>
      <sha1>35je5ey2ni6nx8l3jbl5tfxgd87lwzw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vermaxt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65851</id>
    <revision>
      <id>9042092</id>
      <parentid>9030064</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:38:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Girdmania</username>
        <id>342334</id>
      </contributor>
      <comment>Məqalə yenilənməsi</comment>
      <origin>9042092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19896" sha1="sjtzxsbss2f8rxyrjhoy1wmuh2gj7yo" xml:space="preserve">{{Digər məna|Almaniya Silahlı Qüvvələri (dəqiqləşdirmə)}}
{{Hərbi birləşmə
|title                 = Vermaxt
|orijinal              = {{Dil-de|Wehrmacht}}
|şəkil                 = Balkenkreuz.svg
|şəklin ölçüsü         = 180
|caption               = Vermaxtın emblemi
|illər                 = 1935–1945
|ölkə                  = [[Fayl:Flag_of_Germany_1933.svg|25px|III Reyx]] [[III Reyx]]&lt;br&gt;[[Fayl:Flag of Germany (1946-1949).svg|20px]] [[İşğal Almaniyası]] (1945–1946)
|tabeçilik             = [[Adolf Hitler]]
|daxildir              = 
|növü                  = 
|tərkibi               = 
|vəzifəsi              = 
|sayı                  = 18,2 milyon nəfər
|struktur vahidi       = 
|yerləşməsi            = 
|ləqəbi                = 
|himayədarı            = 
|şüarı                 = 
|rəngləri              = 
|marşı                 = 
|tilsimi               = 
|təchizatı             = 
|müharibələr           = [[İkinci dünya müharibəsi]]
|döyüşlər              = 
|fərqlənmə nişanları   = 
|indiki komandiri      = 
|məşhur komandirləri   = 
}}
'''Vermaxt''' ({{Dil-de|Wehrmacht}}, ''Wehr'' - silah, müdafiə, ''Macht'' - güc, qüvvə; ''tərc.'' Müdafiə qüvvələri) — 1935–1945-ci illərdə [[Üçüncü Reyx|nasist Almaniyasının]] silahlı qüvvələrinə rəsmi olaraq verilən ad. [[Versal sülh müqaviləsi]]nin şərtlərinə zidd olan Almaniya silahlı qüvvələrinin yaradılması haqqında ({{Dil-de|Gesetz über den Aufbau der Wehrmacht}}) 1935-ci il 16 mart tarixli qanuna əsasən yaradılmışdır. Vermaxt üç tərkib hissəyə bölünürdü - Quru Qoşunları (''das Heer''), Hərbi Dəniz Donanması (''die Kriegsmarine'') və Hərbi Hava Qüvvələri (''die Luftwaffe'').

== Yaranması və yenidən silahlanma ==

Birinci Dünya müharibəsindən sonra Almaniyanın silahlı qüvvələri Versal müqaviləsinin ciddi məhdudiyyətləri altında yenidən təşkil edildi. 1919-cu ildə imzalanmış müqaviləyə əsasən Almaniya quru ordusunun şəxsi heyəti 100 000 nəfərlə, donanmanın şəxsi heyəti isə 15 000 nəfərlə məhdudlaşdırıldı. Almaniyaya hərbi hava qüvvələri saxlamaq, tanklara, ağır artilleriyaya və sualtı qayıqlara malik olmaq qadağan edildi. Baş Qərargah, hərbi akademiyalar və hərbi məktəblər də ləğv edilməli idi. Beləliklə, müharibədən sonrakı Almaniyanın silahlı qüvvələri əvvəlki imperiya ordusundan həm say, həm də silahlanma baxımından kəskin şəkildə fərqlənirdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Reichswehr-in formalaşması ===

1921-ci ilin martında qəbul edilmiş Alman hərbi qanunu 1919-cu ildən ''Vorläufige Reichswehr'' adlandırılan silahlı qüvvələr üçün ''Reichswehr'' rəsmi adını müəyyənləşdirdi. Reichswehr peşəkar hərbi qulluqçulardan ibarət kiçik ordu kimi təşkil edilmişdi. Xidmət müddəti əsgər və unterzabitlər üçün 12 il, zabitlər üçün isə 25 il müəyyən edilmişdi. Hərbi qulluqçular andı Veymar Konstitusiyasına içirdilər.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Reichswehr-in quru hissəsi Reichsheer, dəniz hissəsi isə Reichsmarine idi. Reichsheer Berlin və Kasseldə yerləşən iki qrup komandanlığına bölünmüşdü; onun tərkibində ümumilikdə yeddi piyada və üç süvari diviziyası vardı. Sahilyanı ərazilərdə Şimal və Baltik dənizləri üçün iki dəniz stansiyası komandanlığı yaradılmışdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Versal müqaviləsinin məhdudiyyətləri Reichswehr-in yalnız sayını deyil, malik ola biləcəyi silah və hərbi texnika növlərini də məhdudlaşdırırdı. Buna baxmayaraq, Reichswehr rəhbərliyində Almaniyanın hərbi imkanlarının gələcəkdə genişləndirilməsi məsələsi mühüm yer tuturdu. Kiçik saylı ordunun uzunmüddətli xidmət edən peşəkar kadrlar əsasında qurulması hərbi təcrübənin qorunmasına imkan verirdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Gizli hərbi hazırlıq ===

Versal müqaviləsinin qadağaları Almaniyanın hərbi potensialının tamamilə aradan qalması ilə nəticələnmədi. Veymar Respublikası dövründə Almaniyanın yenidən silahlanması gizli şəkildə davam etdirildi. Reichswehr-in hərbi rəhbərliyi məhdud saylı ordunun mövcudluğundan istifadə edərək hərbi kadrların və biliklərin qorunmasına xüsusi əhəmiyyət verirdi. Almaniya ilə Sovet Rusiyası arasında 1920-ci illərdəki gizli hərbi əməkdaşlıq da bu siyasətin mühüm istiqamətlərindən biri oldu.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Bu gizli əməkdaşlıq çərçivəsində Almaniya üçün Versal müqaviləsi ilə qadağan edilmiş hərbi sahələr üzrə hazırlıq və təlim imkanları yaradılmışdı. Bununla belə, Reichswehr-in hüquqi statusu və şəxsi heyətinin sayı müqavilənin müəyyən etdiyi məhdudiyyətlər çərçivəsində qalırdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Hitler hakimiyyətə gəldikdən sonra dəyişiklik ===

1933-cü il yanvarın 30-da Adolf Hitlerin Reyx kansleri təyin edilməsi Reichswehr üçün yeni siyasi şərait yaratdı. Reichswehr rəhbərliyi Almaniyanın hərbi imkanlarının genişləndirilməsi və Versal müqaviləsinin hərbi məhdudiyyətlərinin aradan qaldırılması istiqamətində Hitlerin siyasətinə müsbət yanaşırdı. Bununla yanaşı, Reichswehr ilə nasistlərin Sturmabteilung (SA) təşkilatı arasında münasibətlər mürəkkəb olaraq qalırdı. SA-nın sürətli böyüməsi və onun rəhbərliyinin Almaniyanın gələcək hərbi quruluşunda daha böyük rol əldə etmək istəyi Reichswehr ilə rəqabətin yaranmasına səbəb olmuşdu.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

SA rəhbəri Ernst Röhm təşkilatını gələcəkdə yaradılacaq ''Volksmiliz'' üçün əsas qüvvəyə çevirmək və Reichswehr-i də bu quruluşla əlaqələndirmək istəyirdi. Hitler isə təcrübəli zabitlərə malik Reichswehr-dən istifadə etməklə onu daha böyük və müasir orduya çevirməyə üstünlük verirdi. Reichswehr ilə SA arasındakı qarşıdurma 1934-cü ilin iyununun sonunda SA rəhbərliyinə qarşı həyata keçirilən repressiyalar zamanı öz kulminasiya nöqtəsinə çatdı. Bu hadisələr tarixşünaslıqda ''Röhm-Putsch'' və ''Uzun Bıçaqlar gecəsi'' adları ilə tanınır.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1934-cü il avqustun 2-də prezident Paul fon Hindenburqun ölümündən sonra Reichswehr hərbi qulluqçularının andı Veymar Konstitusiyasına deyil, birbaşa Adolf Hitlerə yönəldildi. Bununla Reichswehr-in yeni siyasi hakimiyyətlə şəxsi sədaqət əsasında bağlılığı daha da möhkəmləndi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 1935-ci il: ümumi hərbi mükəlləfiyyət və Wehrmacht ===

Almaniyanın yenidən silahlanması nasistlərin hakimiyyətə gəlməsindən sonra sürətləndirildi. Yenidən silahlanma Veymar Respublikası dövründə artıq gizli şəkildə başlamışdı və 1933-cü ildən, xüsusilə Almaniyanın həmin ilin oktyabrında Millətlər Liqasından çıxmasından sonra daha da sürətləndirildi. 9 mart 1935-ci ildə Reyx aviasiya naziri Hermann Göring Versal müqaviləsi ilə qadağan edilmiş Alman hərbi hava qüvvələrinin mövcudluğunu açıq şəkildə elan etdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Prinz
 |first=Claudia
 |title=Die Wiedereinführung der allgemeinen Wehrpflicht 1935
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/aussenpolitik/wehrpflicht-1935
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

16 mart 1935-ci ildə Almaniya ümumi hərbi mükəlləfiyyətin bərpasını elan etdi. Həmin gün qəbul edilmiş ''Gesetz für den Aufbau der Wehrmacht'' Reichswehr-in Wehrmacht adlandırılmasını və yeni silahlı qüvvələrin quruluşunu müəyyənləşdirdi. Buna görə 16 mart hadisəsini sadəcə ad dəyişikliyi kimi deyil, ümumi hərbi mükəlləfiyyətə əsaslanan yeni Wehrmacht sisteminin hüquqi və təşkilati əsaslarının yaradılması kimi qiymətləndirmək daha dəqiqdir.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Prinz
 |first=Claudia
 |title=Die Wiedereinführung der allgemeinen Wehrpflicht 1935
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/aussenpolitik/wehrpflicht-1935
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gesetz für den Aufbau der Wehrmacht
 |date=16 March 1935
 |work=Wikisource
 |url=https://de.wikisource.org/wiki/Gesetz_f%C3%BCr_den_Aufbau_der_Wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

16 mart tarixli qanunun birinci maddəsində Wehrmachtda xidmətin ümumi hərbi mükəlləfiyyət əsasında həyata keçirilməsi müəyyən edilirdi. İkinci maddəyə əsasən Almaniyanın sülh dövrü quru ordusu 12 korpus komandanlığı və 36 diviziyadan ibarət olmalı idi. Ümumi hərbi mükəlləfiyyətin xidmət müddəti isə ayrıca 21 may 1935-ci il tarixli Wehrgesetz ilə tənzimləndi. İlkin xidmət müddəti bir il müəyyən edilmiş, 1936-cı ilin avqustunda iki ilə çatdırılmışdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gesetz für den Aufbau der Wehrmacht
 |date=16 March 1935
 |work=Wikisource
 |url=https://de.wikisource.org/wiki/Gesetz_f%C3%BCr_den_Aufbau_der_Wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Prinz
 |first=Claudia
 |title=Die Wiedereinführung der allgemeinen Wehrpflicht 1935
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/aussenpolitik/wehrpflicht-1935
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1935-ci ildə Wehrmachtın quru ordusu üçün 36 diviziya və 580 000 nəfərlik şəxsi heyət nəzərdə tutulmuşdu. DHM-nin məlumatına görə, ilk hərbi mükəlləflər 1914-cü il doğum ilinə mənsub nəsildən çağırılmışdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Prinz
 |first=Claudia
 |title=Die Wiedereinführung der allgemeinen Wehrpflicht 1935
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/aussenpolitik/wehrpflicht-1935
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Wehrmachtın sürətli genişləndirilməsi ===

Wehrmachtın genişləndirilməsi 1935-ci ildən sonra sürətləndi. 1933-cü ildən 1936-cı ilin sonuna qədər Wehrmachtın quru qoşunlarının sayı beş dəfə artaraq 550 000 nəfərə çatdı. 1939-cu ildə isə Heer-in şəxsi heyəti təxminən 2,75 milyon nəfərə yüksəldi. 1935-ci ildən sonra zirehli və sürətli birliklərin genişləndirilməsi də sürətləndirildi; bu birliklər müasir və çevik müharibə aparılması tələblərinə uyğunlaşdırılırdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Wehrmacht
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Kriegsmarine-in yenidən qurulması da eyni dövrdə sürətləndi. 1936-cı ildə ''Scharnhorst'' döyüş gəmisinin suya buraxılması Almaniyanın məqsədli donanma silahlanmasının mühüm mərhələlərindən biri oldu. Onu 1938-ci ildə ''Gneisenau'', 1939-cu ildə isə ''Bismarck'' və ''Tirpitz'' döyüş gəmilərinin suya buraxılması izlədi. 1939-cu ildə təxminən 50 000 nəfərlik şəxsi heyətə malik Kriegsmarine-in tərkibində üç zirehli gəmi, iki ağır və altı yüngül kreyser, 22 esmines, 16 torpedo qayığı və 57 sualtı qayıq vardı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Wehrmacht
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Luftwaffe 1935-ci il martın 1-də Heer və Marine ilə yanaşı Wehrmachtın üçüncü qoşun növü kimi rəsmi şəkildə təşkilata daxil edildi. Onun inkişafı bundan əvvəl aparılmış gizli hazırlıqlara əsaslanırdı. 1939-cu ildə Luftwaffe təxminən 400 000 nəfərlik şəxsi heyətə və 4 000-dən çox döyüş təyyarəsinə malik idi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Wehrmacht
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Yenidən silahlanmanın dövlət siyasətinə çevrilməsi ===

Wehrmachtın genişləndirilməsi Almaniyanın iqtisadi siyasəti ilə də əlaqələndirildi. Adolf Hitler 1936-cı ilin avqustunda Dördyillik planla bağlı gizli memorandumunda Wehrmachtın dörd il ərzində müharibəyə hazır vəziyyətə gətirilməsini, Almaniya iqtisadiyyatının isə həmin müddətdə müharibə aparmağa hazırlaşdırılmasını tələb etdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Wehrmacht
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 1937–1938-ci illərdə hərbi rəhbərliyin yenidən təşkili ===

1937-ci il noyabrın 5-də Hitler Wehrmacht rəhbərliyi ilə keçirilən müşavirədə özünün hərbi-siyasi planlarını açıqladı. Reichskriegsminister Verner fon Blomberg və quru qoşunlarının baş komandanı Verner fon Fritsch Hitlerin sürətli silahlanma siyasəti və müharibə hazırlıqları ilə bağlı risklərə dair narahatlıqlar ifadə etdilər. Fritsch Hitlerin planlarına qarşı hərbi baxımdan tənqidi mövqe tutsa da, Almaniya ordusunun yenidən silahlanmasını və modernləşdirilməsini dəstəkləyirdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Werner von Blomberg
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/biografie/werner-von-blomberg
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Werner Freiherr von Fritsch
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/biografie/werner-freiherr-von-fritsch
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1938-ci ilin əvvəlində Blomberg–Fritsch böhranı baş verdi. Blomberg şəxsi həyatında yaranmış qalmaqal nəticəsində vəzifəsindən istefa verməli oldu. Hitler isə eyni zamanda Fritschə qarşı irəli sürülmüş ittihamlardan istifadə edərək onu da vəzifəsindən uzaqlaşdırdı. Fritschə qarşı ittihamlar əsassız idi və mart ayında hərbi məhkəmə onu bütün ittihamlardan azad etdi. Buna baxmayaraq, onun quru qoşunlarının baş komandanı vəzifəsinə qayıtmasına imkan verilmədi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Fritsch-Blomberg-Affäre
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/innenpolitik/fritsch-blomberg-affaere
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

4 fevral 1938-ci ildə Hitler Reichskriegsministerium-u ləğv etdi və onun yerinə birbaşa özünə tabe olan Oberkommando der Wehrmacht (OKW) yaratdı. General Vilhelm Keytel OKW-nin rəhbəri təyin edildi. Həmin dəyişikliklə Hitler Wehrmachtın ali hərbi rəhbərliyi üzərində daha birbaşa nəzarət əldə etdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Fritsch-Blomberg-Affäre
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/innenpolitik/fritsch-blomberg-affaere
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Eyni yenidənqurma çərçivəsində quru qoşunlarının ali komandanlığı Oberkommando des Heeres (OKH) şəklində təşkil edildi və Valter fon Brauxiç onun başına gətirildi. OKH Wehrmachtın bütün qoşunlarının ümumi komandanlığı deyil, quru qoşunlarının ali komandanlığı idi. Wehrmachtın ümumi ali komandanlıq orqanı isə OKW idi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Das Oberkommando der Wehrmacht (OKW)
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/oberkommando-der-wehrmacht-okw
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Beləliklə, Wehrmachtın yaranması yalnız 1935-ci ildə Reichswehr adının dəyişdirilməsi ilə məhdudlaşmırdı. Bu proses Versal müqaviləsi ilə məhdudlaşdırılmış Reichswehr-in yaradılmasından, Veymar Respublikası dövründə aparılan gizli hərbi hazırlıqlardan, 1933-cü ildən sonra sürətləndirilmiş yenidən silahlanmadan, 1935-ci ildə ümumi hərbi mükəlləfiyyətin bərpası və Wehrmachtın yeni hüquqi quruluşunun yaradılmasından keçdi. 1935–1938-ci illərdə quru, dəniz və hava qüvvələrinin genişləndirilməsi ilə yanaşı, Wehrmachtın ali komandanlıq sistemi də yenidən təşkil edildi və 1938-ci ildə OKW-nin yaradılması ilə onun ali hərbi rəhbərliyi Hitlerə daha birbaşa bağlandı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Wehrmacht
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Das Oberkommando der Wehrmacht (OKW)
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/oberkommando-der-wehrmacht-okw
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

==İstinadlar==


[[Kateqoriya:Vermaxt]]
[[Kateqoriya:Almaniya tarixi]]
[[Kateqoriya:Nasist Almaniyasının silahlı qüvvələri]]
[[Kateqoriya:İkinci Dünya müharibəsi]]
[[Kateqoriya:1935-ci ildə Almaniyada yarananlar]]</text>
      <sha1>sjtzxsbss2f8rxyrjhoy1wmuh2gj7yo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042101</id>
      <parentid>9042092</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:43:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Girdmania</username>
        <id>342334</id>
      </contributor>
      <comment>/* Reichswehr-in formalaşması */ Məqalə yenilənməsi</comment>
      <origin>9042101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20184" sha1="8ky8pdr35mxjp7kvxl6fd7vrt8ivdxo" xml:space="preserve">{{Digər məna|Almaniya Silahlı Qüvvələri (dəqiqləşdirmə)}}
{{Hərbi birləşmə
|title                 = Vermaxt
|orijinal              = {{Dil-de|Wehrmacht}}
|şəkil                 = Balkenkreuz.svg
|şəklin ölçüsü         = 180
|caption               = Vermaxtın emblemi
|illər                 = 1935–1945
|ölkə                  = [[Fayl:Flag_of_Germany_1933.svg|25px|III Reyx]] [[III Reyx]]&lt;br&gt;[[Fayl:Flag of Germany (1946-1949).svg|20px]] [[İşğal Almaniyası]] (1945–1946)
|tabeçilik             = [[Adolf Hitler]]
|daxildir              = 
|növü                  = 
|tərkibi               = 
|vəzifəsi              = 
|sayı                  = 18,2 milyon nəfər
|struktur vahidi       = 
|yerləşməsi            = 
|ləqəbi                = 
|himayədarı            = 
|şüarı                 = 
|rəngləri              = 
|marşı                 = 
|tilsimi               = 
|təchizatı             = 
|müharibələr           = [[İkinci dünya müharibəsi]]
|döyüşlər              = 
|fərqlənmə nişanları   = 
|indiki komandiri      = 
|məşhur komandirləri   = 
}}
'''Vermaxt''' ({{Dil-de|Wehrmacht}}, ''Wehr'' - silah, müdafiə, ''Macht'' - güc, qüvvə; ''tərc.'' Müdafiə qüvvələri) — 1935–1945-ci illərdə [[Üçüncü Reyx|nasist Almaniyasının]] silahlı qüvvələrinə rəsmi olaraq verilən ad. [[Versal sülh müqaviləsi]]nin şərtlərinə zidd olan Almaniya silahlı qüvvələrinin yaradılması haqqında ({{Dil-de|Gesetz über den Aufbau der Wehrmacht}}) 1935-ci il 16 mart tarixli qanuna əsasən yaradılmışdır. Vermaxt üç tərkib hissəyə bölünürdü - Quru Qoşunları (''das Heer''), Hərbi Dəniz Donanması (''die Kriegsmarine'') və Hərbi Hava Qüvvələri (''die Luftwaffe'').

== Yaranması və yenidən silahlanma ==

Birinci Dünya müharibəsindən sonra Almaniyanın silahlı qüvvələri Versal müqaviləsinin ciddi məhdudiyyətləri altında yenidən təşkil edildi. 1919-cu ildə imzalanmış müqaviləyə əsasən Almaniya quru ordusunun şəxsi heyəti 100 000 nəfərlə, donanmanın şəxsi heyəti isə 15 000 nəfərlə məhdudlaşdırıldı. Almaniyaya hərbi hava qüvvələri saxlamaq, tanklara, ağır artilleriyaya və sualtı qayıqlara malik olmaq qadağan edildi. Baş Qərargah, hərbi akademiyalar və hərbi məktəblər də ləğv edilməli idi. Beləliklə, müharibədən sonrakı Almaniyanın silahlı qüvvələri əvvəlki imperiya ordusundan həm say, həm də silahlanma baxımından kəskin şəkildə fərqlənirdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Reichswehr-in formalaşması ===
[[Fayl:Bundesarchiv_Bild_146-1989-054-17,_Ebert_und_Noske_bei_der_Reichswehr_in_München.jpg|thumb|alt=Şəkil|Almaniya Reyxsprezidenti Fridrix Ebert və Müdafiə naziri Qustav Noskenin Münhendə Reyxsver birləşmələrini təftiş etməsi (25 avqust 1919, Almaniya Federal Arxivi).]]

1921-ci ilin martında qəbul edilmiş Alman hərbi qanunu 1919-cu ildən ''Vorläufige Reichswehr'' adlandırılan silahlı qüvvələr üçün ''Reichswehr'' rəsmi adını müəyyənləşdirdi. Reichswehr peşəkar hərbi qulluqçulardan ibarət kiçik ordu kimi təşkil edilmişdi. Xidmət müddəti əsgər və unterzabitlər üçün 12 il, zabitlər üçün isə 25 il müəyyən edilmişdi. Hərbi qulluqçular andı Veymar Konstitusiyasına içirdilər.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Reichswehr-in quru hissəsi Reichsheer, dəniz hissəsi isə Reichsmarine idi. Reichsheer Berlin və Kasseldə yerləşən iki qrup komandanlığına bölünmüşdü; onun tərkibində ümumilikdə yeddi piyada və üç süvari diviziyası vardı. Sahilyanı ərazilərdə Şimal və Baltik dənizləri üçün iki dəniz stansiyası komandanlığı yaradılmışdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Versal müqaviləsinin məhdudiyyətləri Reichswehr-in yalnız sayını deyil, malik ola biləcəyi silah və hərbi texnika növlərini də məhdudlaşdırırdı. Buna baxmayaraq, Reichswehr rəhbərliyində Almaniyanın hərbi imkanlarının gələcəkdə genişləndirilməsi məsələsi mühüm yer tuturdu. Kiçik saylı ordunun uzunmüddətli xidmət edən peşəkar kadrlar əsasında qurulması hərbi təcrübənin qorunmasına imkan verirdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Gizli hərbi hazırlıq ===

Versal müqaviləsinin qadağaları Almaniyanın hərbi potensialının tamamilə aradan qalması ilə nəticələnmədi. Veymar Respublikası dövründə Almaniyanın yenidən silahlanması gizli şəkildə davam etdirildi. Reichswehr-in hərbi rəhbərliyi məhdud saylı ordunun mövcudluğundan istifadə edərək hərbi kadrların və biliklərin qorunmasına xüsusi əhəmiyyət verirdi. Almaniya ilə Sovet Rusiyası arasında 1920-ci illərdəki gizli hərbi əməkdaşlıq da bu siyasətin mühüm istiqamətlərindən biri oldu.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Bu gizli əməkdaşlıq çərçivəsində Almaniya üçün Versal müqaviləsi ilə qadağan edilmiş hərbi sahələr üzrə hazırlıq və təlim imkanları yaradılmışdı. Bununla belə, Reichswehr-in hüquqi statusu və şəxsi heyətinin sayı müqavilənin müəyyən etdiyi məhdudiyyətlər çərçivəsində qalırdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Hitler hakimiyyətə gəldikdən sonra dəyişiklik ===

1933-cü il yanvarın 30-da Adolf Hitlerin Reyx kansleri təyin edilməsi Reichswehr üçün yeni siyasi şərait yaratdı. Reichswehr rəhbərliyi Almaniyanın hərbi imkanlarının genişləndirilməsi və Versal müqaviləsinin hərbi məhdudiyyətlərinin aradan qaldırılması istiqamətində Hitlerin siyasətinə müsbət yanaşırdı. Bununla yanaşı, Reichswehr ilə nasistlərin Sturmabteilung (SA) təşkilatı arasında münasibətlər mürəkkəb olaraq qalırdı. SA-nın sürətli böyüməsi və onun rəhbərliyinin Almaniyanın gələcək hərbi quruluşunda daha böyük rol əldə etmək istəyi Reichswehr ilə rəqabətin yaranmasına səbəb olmuşdu.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

SA rəhbəri Ernst Röhm təşkilatını gələcəkdə yaradılacaq ''Volksmiliz'' üçün əsas qüvvəyə çevirmək və Reichswehr-i də bu quruluşla əlaqələndirmək istəyirdi. Hitler isə təcrübəli zabitlərə malik Reichswehr-dən istifadə etməklə onu daha böyük və müasir orduya çevirməyə üstünlük verirdi. Reichswehr ilə SA arasındakı qarşıdurma 1934-cü ilin iyununun sonunda SA rəhbərliyinə qarşı həyata keçirilən repressiyalar zamanı öz kulminasiya nöqtəsinə çatdı. Bu hadisələr tarixşünaslıqda ''Röhm-Putsch'' və ''Uzun Bıçaqlar gecəsi'' adları ilə tanınır.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1934-cü il avqustun 2-də prezident Paul fon Hindenburqun ölümündən sonra Reichswehr hərbi qulluqçularının andı Veymar Konstitusiyasına deyil, birbaşa Adolf Hitlerə yönəldildi. Bununla Reichswehr-in yeni siyasi hakimiyyətlə şəxsi sədaqət əsasında bağlılığı daha da möhkəmləndi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 1935-ci il: ümumi hərbi mükəlləfiyyət və Wehrmacht ===

Almaniyanın yenidən silahlanması nasistlərin hakimiyyətə gəlməsindən sonra sürətləndirildi. Yenidən silahlanma Veymar Respublikası dövründə artıq gizli şəkildə başlamışdı və 1933-cü ildən, xüsusilə Almaniyanın həmin ilin oktyabrında Millətlər Liqasından çıxmasından sonra daha da sürətləndirildi. 9 mart 1935-ci ildə Reyx aviasiya naziri Hermann Göring Versal müqaviləsi ilə qadağan edilmiş Alman hərbi hava qüvvələrinin mövcudluğunu açıq şəkildə elan etdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Prinz
 |first=Claudia
 |title=Die Wiedereinführung der allgemeinen Wehrpflicht 1935
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/aussenpolitik/wehrpflicht-1935
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

16 mart 1935-ci ildə Almaniya ümumi hərbi mükəlləfiyyətin bərpasını elan etdi. Həmin gün qəbul edilmiş ''Gesetz für den Aufbau der Wehrmacht'' Reichswehr-in Wehrmacht adlandırılmasını və yeni silahlı qüvvələrin quruluşunu müəyyənləşdirdi. Buna görə 16 mart hadisəsini sadəcə ad dəyişikliyi kimi deyil, ümumi hərbi mükəlləfiyyətə əsaslanan yeni Wehrmacht sisteminin hüquqi və təşkilati əsaslarının yaradılması kimi qiymətləndirmək daha dəqiqdir.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Prinz
 |first=Claudia
 |title=Die Wiedereinführung der allgemeinen Wehrpflicht 1935
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/aussenpolitik/wehrpflicht-1935
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gesetz für den Aufbau der Wehrmacht
 |date=16 March 1935
 |work=Wikisource
 |url=https://de.wikisource.org/wiki/Gesetz_f%C3%BCr_den_Aufbau_der_Wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

16 mart tarixli qanunun birinci maddəsində Wehrmachtda xidmətin ümumi hərbi mükəlləfiyyət əsasında həyata keçirilməsi müəyyən edilirdi. İkinci maddəyə əsasən Almaniyanın sülh dövrü quru ordusu 12 korpus komandanlığı və 36 diviziyadan ibarət olmalı idi. Ümumi hərbi mükəlləfiyyətin xidmət müddəti isə ayrıca 21 may 1935-ci il tarixli Wehrgesetz ilə tənzimləndi. İlkin xidmət müddəti bir il müəyyən edilmiş, 1936-cı ilin avqustunda iki ilə çatdırılmışdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gesetz für den Aufbau der Wehrmacht
 |date=16 March 1935
 |work=Wikisource
 |url=https://de.wikisource.org/wiki/Gesetz_f%C3%BCr_den_Aufbau_der_Wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Prinz
 |first=Claudia
 |title=Die Wiedereinführung der allgemeinen Wehrpflicht 1935
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/aussenpolitik/wehrpflicht-1935
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1935-ci ildə Wehrmachtın quru ordusu üçün 36 diviziya və 580 000 nəfərlik şəxsi heyət nəzərdə tutulmuşdu. DHM-nin məlumatına görə, ilk hərbi mükəlləflər 1914-cü il doğum ilinə mənsub nəsildən çağırılmışdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Prinz
 |first=Claudia
 |title=Die Wiedereinführung der allgemeinen Wehrpflicht 1935
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/aussenpolitik/wehrpflicht-1935
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Wehrmachtın sürətli genişləndirilməsi ===

Wehrmachtın genişləndirilməsi 1935-ci ildən sonra sürətləndi. 1933-cü ildən 1936-cı ilin sonuna qədər Wehrmachtın quru qoşunlarının sayı beş dəfə artaraq 550 000 nəfərə çatdı. 1939-cu ildə isə Heer-in şəxsi heyəti təxminən 2,75 milyon nəfərə yüksəldi. 1935-ci ildən sonra zirehli və sürətli birliklərin genişləndirilməsi də sürətləndirildi; bu birliklər müasir və çevik müharibə aparılması tələblərinə uyğunlaşdırılırdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Wehrmacht
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Kriegsmarine-in yenidən qurulması da eyni dövrdə sürətləndi. 1936-cı ildə ''Scharnhorst'' döyüş gəmisinin suya buraxılması Almaniyanın məqsədli donanma silahlanmasının mühüm mərhələlərindən biri oldu. Onu 1938-ci ildə ''Gneisenau'', 1939-cu ildə isə ''Bismarck'' və ''Tirpitz'' döyüş gəmilərinin suya buraxılması izlədi. 1939-cu ildə təxminən 50 000 nəfərlik şəxsi heyətə malik Kriegsmarine-in tərkibində üç zirehli gəmi, iki ağır və altı yüngül kreyser, 22 esmines, 16 torpedo qayığı və 57 sualtı qayıq vardı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Wehrmacht
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Luftwaffe 1935-ci il martın 1-də Heer və Marine ilə yanaşı Wehrmachtın üçüncü qoşun növü kimi rəsmi şəkildə təşkilata daxil edildi. Onun inkişafı bundan əvvəl aparılmış gizli hazırlıqlara əsaslanırdı. 1939-cu ildə Luftwaffe təxminən 400 000 nəfərlik şəxsi heyətə və 4 000-dən çox döyüş təyyarəsinə malik idi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Wehrmacht
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Yenidən silahlanmanın dövlət siyasətinə çevrilməsi ===

Wehrmachtın genişləndirilməsi Almaniyanın iqtisadi siyasəti ilə də əlaqələndirildi. Adolf Hitler 1936-cı ilin avqustunda Dördyillik planla bağlı gizli memorandumunda Wehrmachtın dörd il ərzində müharibəyə hazır vəziyyətə gətirilməsini, Almaniya iqtisadiyyatının isə həmin müddətdə müharibə aparmağa hazırlaşdırılmasını tələb etdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Wehrmacht
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 1937–1938-ci illərdə hərbi rəhbərliyin yenidən təşkili ===

1937-ci il noyabrın 5-də Hitler Wehrmacht rəhbərliyi ilə keçirilən müşavirədə özünün hərbi-siyasi planlarını açıqladı. Reichskriegsminister Verner fon Blomberg və quru qoşunlarının baş komandanı Verner fon Fritsch Hitlerin sürətli silahlanma siyasəti və müharibə hazırlıqları ilə bağlı risklərə dair narahatlıqlar ifadə etdilər. Fritsch Hitlerin planlarına qarşı hərbi baxımdan tənqidi mövqe tutsa da, Almaniya ordusunun yenidən silahlanmasını və modernləşdirilməsini dəstəkləyirdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Werner von Blomberg
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/biografie/werner-von-blomberg
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Werner Freiherr von Fritsch
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/biografie/werner-freiherr-von-fritsch
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1938-ci ilin əvvəlində Blomberg–Fritsch böhranı baş verdi. Blomberg şəxsi həyatında yaranmış qalmaqal nəticəsində vəzifəsindən istefa verməli oldu. Hitler isə eyni zamanda Fritschə qarşı irəli sürülmüş ittihamlardan istifadə edərək onu da vəzifəsindən uzaqlaşdırdı. Fritschə qarşı ittihamlar əsassız idi və mart ayında hərbi məhkəmə onu bütün ittihamlardan azad etdi. Buna baxmayaraq, onun quru qoşunlarının baş komandanı vəzifəsinə qayıtmasına imkan verilmədi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Fritsch-Blomberg-Affäre
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/innenpolitik/fritsch-blomberg-affaere
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

4 fevral 1938-ci ildə Hitler Reichskriegsministerium-u ləğv etdi və onun yerinə birbaşa özünə tabe olan Oberkommando der Wehrmacht (OKW) yaratdı. General Vilhelm Keytel OKW-nin rəhbəri təyin edildi. Həmin dəyişikliklə Hitler Wehrmachtın ali hərbi rəhbərliyi üzərində daha birbaşa nəzarət əldə etdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Fritsch-Blomberg-Affäre
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/innenpolitik/fritsch-blomberg-affaere
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Eyni yenidənqurma çərçivəsində quru qoşunlarının ali komandanlığı Oberkommando des Heeres (OKH) şəklində təşkil edildi və Valter fon Brauxiç onun başına gətirildi. OKH Wehrmachtın bütün qoşunlarının ümumi komandanlığı deyil, quru qoşunlarının ali komandanlığı idi. Wehrmachtın ümumi ali komandanlıq orqanı isə OKW idi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Das Oberkommando der Wehrmacht (OKW)
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/oberkommando-der-wehrmacht-okw
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Beləliklə, Wehrmachtın yaranması yalnız 1935-ci ildə Reichswehr adının dəyişdirilməsi ilə məhdudlaşmırdı. Bu proses Versal müqaviləsi ilə məhdudlaşdırılmış Reichswehr-in yaradılmasından, Veymar Respublikası dövründə aparılan gizli hərbi hazırlıqlardan, 1933-cü ildən sonra sürətləndirilmiş yenidən silahlanmadan, 1935-ci ildə ümumi hərbi mükəlləfiyyətin bərpası və Wehrmachtın yeni hüquqi quruluşunun yaradılmasından keçdi. 1935–1938-ci illərdə quru, dəniz və hava qüvvələrinin genişləndirilməsi ilə yanaşı, Wehrmachtın ali komandanlıq sistemi də yenidən təşkil edildi və 1938-ci ildə OKW-nin yaradılması ilə onun ali hərbi rəhbərliyi Hitlerə daha birbaşa bağlandı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Wehrmacht
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Das Oberkommando der Wehrmacht (OKW)
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/oberkommando-der-wehrmacht-okw
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

==İstinadlar==


[[Kateqoriya:Vermaxt]]
[[Kateqoriya:Almaniya tarixi]]
[[Kateqoriya:Nasist Almaniyasının silahlı qüvvələri]]
[[Kateqoriya:İkinci Dünya müharibəsi]]
[[Kateqoriya:1935-ci ildə Almaniyada yarananlar]]</text>
      <sha1>8ky8pdr35mxjp7kvxl6fd7vrt8ivdxo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042108</id>
      <parentid>9042101</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:45:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Girdmania</username>
        <id>342334</id>
      </contributor>
      <comment>/* Yenidən silahlanmanın dövlət siyasətinə çevrilməsi */ Edited</comment>
      <origin>9042108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20184" sha1="exshvh92iddp2o4lomfwwz8bl3czlze" xml:space="preserve">{{Digər məna|Almaniya Silahlı Qüvvələri (dəqiqləşdirmə)}}
{{Hərbi birləşmə
|title                 = Vermaxt
|orijinal              = {{Dil-de|Wehrmacht}}
|şəkil                 = Balkenkreuz.svg
|şəklin ölçüsü         = 180
|caption               = Vermaxtın emblemi
|illər                 = 1935–1945
|ölkə                  = [[Fayl:Flag_of_Germany_1933.svg|25px|III Reyx]] [[III Reyx]]&lt;br&gt;[[Fayl:Flag of Germany (1946-1949).svg|20px]] [[İşğal Almaniyası]] (1945–1946)
|tabeçilik             = [[Adolf Hitler]]
|daxildir              = 
|növü                  = 
|tərkibi               = 
|vəzifəsi              = 
|sayı                  = 18,2 milyon nəfər
|struktur vahidi       = 
|yerləşməsi            = 
|ləqəbi                = 
|himayədarı            = 
|şüarı                 = 
|rəngləri              = 
|marşı                 = 
|tilsimi               = 
|təchizatı             = 
|müharibələr           = [[İkinci dünya müharibəsi]]
|döyüşlər              = 
|fərqlənmə nişanları   = 
|indiki komandiri      = 
|məşhur komandirləri   = 
}}
'''Vermaxt''' ({{Dil-de|Wehrmacht}}, ''Wehr'' - silah, müdafiə, ''Macht'' - güc, qüvvə; ''tərc.'' Müdafiə qüvvələri) — 1935–1945-ci illərdə [[Üçüncü Reyx|nasist Almaniyasının]] silahlı qüvvələrinə rəsmi olaraq verilən ad. [[Versal sülh müqaviləsi]]nin şərtlərinə zidd olan Almaniya silahlı qüvvələrinin yaradılması haqqında ({{Dil-de|Gesetz über den Aufbau der Wehrmacht}}) 1935-ci il 16 mart tarixli qanuna əsasən yaradılmışdır. Vermaxt üç tərkib hissəyə bölünürdü - Quru Qoşunları (''das Heer''), Hərbi Dəniz Donanması (''die Kriegsmarine'') və Hərbi Hava Qüvvələri (''die Luftwaffe'').

== Yaranması və yenidən silahlanma ==

Birinci Dünya müharibəsindən sonra Almaniyanın silahlı qüvvələri Versal müqaviləsinin ciddi məhdudiyyətləri altında yenidən təşkil edildi. 1919-cu ildə imzalanmış müqaviləyə əsasən Almaniya quru ordusunun şəxsi heyəti 100 000 nəfərlə, donanmanın şəxsi heyəti isə 15 000 nəfərlə məhdudlaşdırıldı. Almaniyaya hərbi hava qüvvələri saxlamaq, tanklara, ağır artilleriyaya və sualtı qayıqlara malik olmaq qadağan edildi. Baş Qərargah, hərbi akademiyalar və hərbi məktəblər də ləğv edilməli idi. Beləliklə, müharibədən sonrakı Almaniyanın silahlı qüvvələri əvvəlki imperiya ordusundan həm say, həm də silahlanma baxımından kəskin şəkildə fərqlənirdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Reichswehr-in formalaşması ===
[[Fayl:Bundesarchiv_Bild_146-1989-054-17,_Ebert_und_Noske_bei_der_Reichswehr_in_München.jpg|thumb|alt=Şəkil|Almaniya Reyxsprezidenti Fridrix Ebert və Müdafiə naziri Qustav Noskenin Münhendə Reyxsver birləşmələrini təftiş etməsi (25 avqust 1919, Almaniya Federal Arxivi).]]

1921-ci ilin martında qəbul edilmiş Alman hərbi qanunu 1919-cu ildən ''Vorläufige Reichswehr'' adlandırılan silahlı qüvvələr üçün ''Reichswehr'' rəsmi adını müəyyənləşdirdi. Reichswehr peşəkar hərbi qulluqçulardan ibarət kiçik ordu kimi təşkil edilmişdi. Xidmət müddəti əsgər və unterzabitlər üçün 12 il, zabitlər üçün isə 25 il müəyyən edilmişdi. Hərbi qulluqçular andı Veymar Konstitusiyasına içirdilər.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Reichswehr-in quru hissəsi Reichsheer, dəniz hissəsi isə Reichsmarine idi. Reichsheer Berlin və Kasseldə yerləşən iki qrup komandanlığına bölünmüşdü; onun tərkibində ümumilikdə yeddi piyada və üç süvari diviziyası vardı. Sahilyanı ərazilərdə Şimal və Baltik dənizləri üçün iki dəniz stansiyası komandanlığı yaradılmışdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Versal müqaviləsinin məhdudiyyətləri Reichswehr-in yalnız sayını deyil, malik ola biləcəyi silah və hərbi texnika növlərini də məhdudlaşdırırdı. Buna baxmayaraq, Reichswehr rəhbərliyində Almaniyanın hərbi imkanlarının gələcəkdə genişləndirilməsi məsələsi mühüm yer tuturdu. Kiçik saylı ordunun uzunmüddətli xidmət edən peşəkar kadrlar əsasında qurulması hərbi təcrübənin qorunmasına imkan verirdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Gizli hərbi hazırlıq ===

Versal müqaviləsinin qadağaları Almaniyanın hərbi potensialının tamamilə aradan qalması ilə nəticələnmədi. Veymar Respublikası dövründə Almaniyanın yenidən silahlanması gizli şəkildə davam etdirildi. Reichswehr-in hərbi rəhbərliyi məhdud saylı ordunun mövcudluğundan istifadə edərək hərbi kadrların və biliklərin qorunmasına xüsusi əhəmiyyət verirdi. Almaniya ilə Sovet Rusiyası arasında 1920-ci illərdəki gizli hərbi əməkdaşlıq da bu siyasətin mühüm istiqamətlərindən biri oldu.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Bu gizli əməkdaşlıq çərçivəsində Almaniya üçün Versal müqaviləsi ilə qadağan edilmiş hərbi sahələr üzrə hazırlıq və təlim imkanları yaradılmışdı. Bununla belə, Reichswehr-in hüquqi statusu və şəxsi heyətinin sayı müqavilənin müəyyən etdiyi məhdudiyyətlər çərçivəsində qalırdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Hitler hakimiyyətə gəldikdən sonra dəyişiklik ===

1933-cü il yanvarın 30-da Adolf Hitlerin Reyx kansleri təyin edilməsi Reichswehr üçün yeni siyasi şərait yaratdı. Reichswehr rəhbərliyi Almaniyanın hərbi imkanlarının genişləndirilməsi və Versal müqaviləsinin hərbi məhdudiyyətlərinin aradan qaldırılması istiqamətində Hitlerin siyasətinə müsbət yanaşırdı. Bununla yanaşı, Reichswehr ilə nasistlərin Sturmabteilung (SA) təşkilatı arasında münasibətlər mürəkkəb olaraq qalırdı. SA-nın sürətli böyüməsi və onun rəhbərliyinin Almaniyanın gələcək hərbi quruluşunda daha böyük rol əldə etmək istəyi Reichswehr ilə rəqabətin yaranmasına səbəb olmuşdu.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

SA rəhbəri Ernst Röhm təşkilatını gələcəkdə yaradılacaq ''Volksmiliz'' üçün əsas qüvvəyə çevirmək və Reichswehr-i də bu quruluşla əlaqələndirmək istəyirdi. Hitler isə təcrübəli zabitlərə malik Reichswehr-dən istifadə etməklə onu daha böyük və müasir orduya çevirməyə üstünlük verirdi. Reichswehr ilə SA arasındakı qarşıdurma 1934-cü ilin iyununun sonunda SA rəhbərliyinə qarşı həyata keçirilən repressiyalar zamanı öz kulminasiya nöqtəsinə çatdı. Bu hadisələr tarixşünaslıqda ''Röhm-Putsch'' və ''Uzun Bıçaqlar gecəsi'' adları ilə tanınır.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1934-cü il avqustun 2-də prezident Paul fon Hindenburqun ölümündən sonra Reichswehr hərbi qulluqçularının andı Veymar Konstitusiyasına deyil, birbaşa Adolf Hitlerə yönəldildi. Bununla Reichswehr-in yeni siyasi hakimiyyətlə şəxsi sədaqət əsasında bağlılığı daha da möhkəmləndi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 1935-ci il: ümumi hərbi mükəlləfiyyət və Wehrmacht ===

Almaniyanın yenidən silahlanması nasistlərin hakimiyyətə gəlməsindən sonra sürətləndirildi. Yenidən silahlanma Veymar Respublikası dövründə artıq gizli şəkildə başlamışdı və 1933-cü ildən, xüsusilə Almaniyanın həmin ilin oktyabrında Millətlər Liqasından çıxmasından sonra daha da sürətləndirildi. 9 mart 1935-ci ildə Reyx aviasiya naziri Hermann Göring Versal müqaviləsi ilə qadağan edilmiş Alman hərbi hava qüvvələrinin mövcudluğunu açıq şəkildə elan etdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Prinz
 |first=Claudia
 |title=Die Wiedereinführung der allgemeinen Wehrpflicht 1935
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/aussenpolitik/wehrpflicht-1935
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

16 mart 1935-ci ildə Almaniya ümumi hərbi mükəlləfiyyətin bərpasını elan etdi. Həmin gün qəbul edilmiş ''Gesetz für den Aufbau der Wehrmacht'' Reichswehr-in Wehrmacht adlandırılmasını və yeni silahlı qüvvələrin quruluşunu müəyyənləşdirdi. Buna görə 16 mart hadisəsini sadəcə ad dəyişikliyi kimi deyil, ümumi hərbi mükəlləfiyyətə əsaslanan yeni Wehrmacht sisteminin hüquqi və təşkilati əsaslarının yaradılması kimi qiymətləndirmək daha dəqiqdir.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Prinz
 |first=Claudia
 |title=Die Wiedereinführung der allgemeinen Wehrpflicht 1935
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/aussenpolitik/wehrpflicht-1935
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gesetz für den Aufbau der Wehrmacht
 |date=16 March 1935
 |work=Wikisource
 |url=https://de.wikisource.org/wiki/Gesetz_f%C3%BCr_den_Aufbau_der_Wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

16 mart tarixli qanunun birinci maddəsində Wehrmachtda xidmətin ümumi hərbi mükəlləfiyyət əsasında həyata keçirilməsi müəyyən edilirdi. İkinci maddəyə əsasən Almaniyanın sülh dövrü quru ordusu 12 korpus komandanlığı və 36 diviziyadan ibarət olmalı idi. Ümumi hərbi mükəlləfiyyətin xidmət müddəti isə ayrıca 21 may 1935-ci il tarixli Wehrgesetz ilə tənzimləndi. İlkin xidmət müddəti bir il müəyyən edilmiş, 1936-cı ilin avqustunda iki ilə çatdırılmışdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gesetz für den Aufbau der Wehrmacht
 |date=16 March 1935
 |work=Wikisource
 |url=https://de.wikisource.org/wiki/Gesetz_f%C3%BCr_den_Aufbau_der_Wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Prinz
 |first=Claudia
 |title=Die Wiedereinführung der allgemeinen Wehrpflicht 1935
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/aussenpolitik/wehrpflicht-1935
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1935-ci ildə Wehrmachtın quru ordusu üçün 36 diviziya və 580 000 nəfərlik şəxsi heyət nəzərdə tutulmuşdu. DHM-nin məlumatına görə, ilk hərbi mükəlləflər 1914-cü il doğum ilinə mənsub nəsildən çağırılmışdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Prinz
 |first=Claudia
 |title=Die Wiedereinführung der allgemeinen Wehrpflicht 1935
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/aussenpolitik/wehrpflicht-1935
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Wehrmachtın sürətli genişləndirilməsi ===

Wehrmachtın genişləndirilməsi 1935-ci ildən sonra sürətləndi. 1933-cü ildən 1936-cı ilin sonuna qədər Wehrmachtın quru qoşunlarının sayı beş dəfə artaraq 550 000 nəfərə çatdı. 1939-cu ildə isə Heer-in şəxsi heyəti təxminən 2,75 milyon nəfərə yüksəldi. 1935-ci ildən sonra zirehli və sürətli birliklərin genişləndirilməsi də sürətləndirildi; bu birliklər müasir və çevik müharibə aparılması tələblərinə uyğunlaşdırılırdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Wehrmacht
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Kriegsmarine-in yenidən qurulması da eyni dövrdə sürətləndi. 1936-cı ildə ''Scharnhorst'' döyüş gəmisinin suya buraxılması Almaniyanın məqsədli donanma silahlanmasının mühüm mərhələlərindən biri oldu. Onu 1938-ci ildə ''Gneisenau'', 1939-cu ildə isə ''Bismarck'' və ''Tirpitz'' döyüş gəmilərinin suya buraxılması izlədi. 1939-cu ildə təxminən 50 000 nəfərlik şəxsi heyətə malik Kriegsmarine-in tərkibində üç zirehli gəmi, iki ağır və altı yüngül kreyser, 22 esmines, 16 torpedo qayığı və 57 sualtı qayıq vardı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Wehrmacht
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Luftwaffe 1935-ci il martın 1-də Heer və Marine ilə yanaşı Wehrmachtın üçüncü qoşun növü kimi rəsmi şəkildə təşkilata daxil edildi. Onun inkişafı bundan əvvəl aparılmış gizli hazırlıqlara əsaslanırdı. 1939-cu ildə Luftwaffe təxminən 400 000 nəfərlik şəxsi heyətə və 4 000-dən çox döyüş təyyarəsinə malik idi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Wehrmacht
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Yenidən silahlanmanın dövlət siyasətinə çevrilməsi ===

Wehrmachtın genişləndirilməsi Almaniyanın iqtisadi siyasəti ilə də əlaqələndirildi. Adolf Hitler 1936-cı ilin avqustunda Dörd illik planla bağlı gizli memorandumunda Wehrmachtın dörd il ərzində müharibəyə hazır vəziyyətə gətirilməsini, Almaniya iqtisadiyyatının isə həmin müddətdə müharibə aparmağa hazırlaşdırılmasını tələb etdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Wehrmacht
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 1937–1938-ci illərdə hərbi rəhbərliyin yenidən təşkili ===

1937-ci il noyabrın 5-də Hitler Wehrmacht rəhbərliyi ilə keçirilən müşavirədə özünün hərbi-siyasi planlarını açıqladı. Reichskriegsminister Verner fon Blomberg və quru qoşunlarının baş komandanı Verner fon Fritsch Hitlerin sürətli silahlanma siyasəti və müharibə hazırlıqları ilə bağlı risklərə dair narahatlıqlar ifadə etdilər. Fritsch Hitlerin planlarına qarşı hərbi baxımdan tənqidi mövqe tutsa da, Almaniya ordusunun yenidən silahlanmasını və modernləşdirilməsini dəstəkləyirdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Werner von Blomberg
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/biografie/werner-von-blomberg
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Werner Freiherr von Fritsch
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/biografie/werner-freiherr-von-fritsch
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1938-ci ilin əvvəlində Blomberg–Fritsch böhranı baş verdi. Blomberg şəxsi həyatında yaranmış qalmaqal nəticəsində vəzifəsindən istefa verməli oldu. Hitler isə eyni zamanda Fritschə qarşı irəli sürülmüş ittihamlardan istifadə edərək onu da vəzifəsindən uzaqlaşdırdı. Fritschə qarşı ittihamlar əsassız idi və mart ayında hərbi məhkəmə onu bütün ittihamlardan azad etdi. Buna baxmayaraq, onun quru qoşunlarının baş komandanı vəzifəsinə qayıtmasına imkan verilmədi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Fritsch-Blomberg-Affäre
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/innenpolitik/fritsch-blomberg-affaere
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

4 fevral 1938-ci ildə Hitler Reichskriegsministerium-u ləğv etdi və onun yerinə birbaşa özünə tabe olan Oberkommando der Wehrmacht (OKW) yaratdı. General Vilhelm Keytel OKW-nin rəhbəri təyin edildi. Həmin dəyişikliklə Hitler Wehrmachtın ali hərbi rəhbərliyi üzərində daha birbaşa nəzarət əldə etdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Fritsch-Blomberg-Affäre
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/innenpolitik/fritsch-blomberg-affaere
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Eyni yenidənqurma çərçivəsində quru qoşunlarının ali komandanlığı Oberkommando des Heeres (OKH) şəklində təşkil edildi və Valter fon Brauxiç onun başına gətirildi. OKH Wehrmachtın bütün qoşunlarının ümumi komandanlığı deyil, quru qoşunlarının ali komandanlığı idi. Wehrmachtın ümumi ali komandanlıq orqanı isə OKW idi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Das Oberkommando der Wehrmacht (OKW)
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/oberkommando-der-wehrmacht-okw
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Beləliklə, Wehrmachtın yaranması yalnız 1935-ci ildə Reichswehr adının dəyişdirilməsi ilə məhdudlaşmırdı. Bu proses Versal müqaviləsi ilə məhdudlaşdırılmış Reichswehr-in yaradılmasından, Veymar Respublikası dövründə aparılan gizli hərbi hazırlıqlardan, 1933-cü ildən sonra sürətləndirilmiş yenidən silahlanmadan, 1935-ci ildə ümumi hərbi mükəlləfiyyətin bərpası və Wehrmachtın yeni hüquqi quruluşunun yaradılmasından keçdi. 1935–1938-ci illərdə quru, dəniz və hava qüvvələrinin genişləndirilməsi ilə yanaşı, Wehrmachtın ali komandanlıq sistemi də yenidən təşkil edildi və 1938-ci ildə OKW-nin yaradılması ilə onun ali hərbi rəhbərliyi Hitlerə daha birbaşa bağlandı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Wehrmacht
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Das Oberkommando der Wehrmacht (OKW)
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/oberkommando-der-wehrmacht-okw
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

==İstinadlar==


[[Kateqoriya:Vermaxt]]
[[Kateqoriya:Almaniya tarixi]]
[[Kateqoriya:Nasist Almaniyasının silahlı qüvvələri]]
[[Kateqoriya:İkinci Dünya müharibəsi]]
[[Kateqoriya:1935-ci ildə Almaniyada yarananlar]]</text>
      <sha1>exshvh92iddp2o4lomfwwz8bl3czlze</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042116</id>
      <parentid>9042108</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:51:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Girdmania</username>
        <id>342334</id>
      </contributor>
      <comment>Edited</comment>
      <origin>9042116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20288" sha1="ai4vn8vb8s27r48endzorerzlnq4zfq" xml:space="preserve">{{Digər məna|Almaniya Silahlı Qüvvələri (dəqiqləşdirmə)}}
{{Hərbi birləşmə
|title                 = Vermaxt
|orijinal              = {{Dil-de|Wehrmacht}}
|şəkil                 = Balkenkreuz.svg
|şəklin ölçüsü         = 180
|caption               = Vermaxtın emblemi
|illər                 = 1935–1945
|ölkə                  = [[Fayl:Flag_of_Germany_1933.svg|25px|III Reyx]] [[III Reyx]]&lt;br&gt;[[Fayl:Flag of Germany (1946-1949).svg|20px]] [[İşğal Almaniyası]] (1945–1946)
|tabeçilik             = [[Adolf Hitler]]
|daxildir              = 
|növü                  = 
|tərkibi               = 
|vəzifəsi              = 
|sayı                  = 18,2 milyon nəfər
|struktur vahidi       = 
|yerləşməsi            = 
|ləqəbi                = 
|himayədarı            = 
|şüarı                 = 
|rəngləri              = 
|marşı                 = 
|tilsimi               = 
|təchizatı             = 
|müharibələr           = [[İkinci dünya müharibəsi]]
|döyüşlər              = 
|fərqlənmə nişanları   = 
|indiki komandiri      = 
|məşhur komandirləri   = [[Haynts Vilhelm Quderian]]&lt;br/&gt;[[Erix fon Manşteyn ]]&lt;br/&gt;[[Ervin Rommel]]&lt;br/&gt;[[Fridrix Paulus]]&lt;br/&gt;
}}
'''Vermaxt''' ({{Dil-de|Wehrmacht}}, ''Wehr'' - silah, müdafiə, ''Macht'' - güc, qüvvə; ''tərc.'' Müdafiə qüvvələri) — 1935–1945-ci illərdə [[Üçüncü Reyx|nasist Almaniyasının]] silahlı qüvvələrinə rəsmi olaraq verilən ad. [[Versal sülh müqaviləsi]]nin şərtlərinə zidd olan Almaniya silahlı qüvvələrinin yaradılması haqqında ({{Dil-de|Gesetz über den Aufbau der Wehrmacht}}) 1935-ci il 16 mart tarixli qanuna əsasən yaradılmışdır. Vermaxt üç tərkib hissəyə bölünürdü - Quru Qoşunları (''das Heer''), Hərbi Dəniz Donanması (''die Kriegsmarine'') və Hərbi Hava Qüvvələri (''die Luftwaffe'').

== Yaranması və yenidən silahlanma ==

Birinci Dünya müharibəsindən sonra Almaniyanın silahlı qüvvələri Versal müqaviləsinin ciddi məhdudiyyətləri altında yenidən təşkil edildi. 1919-cu ildə imzalanmış müqaviləyə əsasən Almaniya quru ordusunun şəxsi heyəti 100 000 nəfərlə, donanmanın şəxsi heyəti isə 15 000 nəfərlə məhdudlaşdırıldı. Almaniyaya hərbi hava qüvvələri saxlamaq, tanklara, ağır artilleriyaya və sualtı qayıqlara malik olmaq qadağan edildi. Baş Qərargah, hərbi akademiyalar və hərbi məktəblər də ləğv edilməli idi. Beləliklə, müharibədən sonrakı Almaniyanın silahlı qüvvələri əvvəlki imperiya ordusundan həm say, həm də silahlanma baxımından kəskin şəkildə fərqlənirdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Reichswehr-in formalaşması ===
[[Fayl:Bundesarchiv_Bild_146-1989-054-17,_Ebert_und_Noske_bei_der_Reichswehr_in_München.jpg|thumb|alt=Şəkil|Almaniya Reyxsprezidenti Fridrix Ebert və Müdafiə naziri Qustav Noskenin Münhendə Reyxsver birləşmələrini təftiş etməsi (25 avqust 1919, Almaniya Federal Arxivi).]]

1921-ci ilin martında qəbul edilmiş Alman hərbi qanunu 1919-cu ildən ''Vorläufige Reichswehr'' adlandırılan silahlı qüvvələr üçün ''Reichswehr'' rəsmi adını müəyyənləşdirdi. Reichswehr peşəkar hərbi qulluqçulardan ibarət kiçik ordu kimi təşkil edilmişdi. Xidmət müddəti əsgər və unterzabitlər üçün 12 il, zabitlər üçün isə 25 il müəyyən edilmişdi. Hərbi qulluqçular andı Veymar Konstitusiyasına içirdilər.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Reichswehr-in quru hissəsi Reichsheer, dəniz hissəsi isə Reichsmarine idi. Reichsheer Berlin və Kasseldə yerləşən iki qrup komandanlığına bölünmüşdü; onun tərkibində ümumilikdə yeddi piyada və üç süvari diviziyası vardı. Sahilyanı ərazilərdə Şimal və Baltik dənizləri üçün iki dəniz stansiyası komandanlığı yaradılmışdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Versal müqaviləsinin məhdudiyyətləri Reichswehr-in yalnız sayını deyil, malik ola biləcəyi silah və hərbi texnika növlərini də məhdudlaşdırırdı. Buna baxmayaraq, Reichswehr rəhbərliyində Almaniyanın hərbi imkanlarının gələcəkdə genişləndirilməsi məsələsi mühüm yer tuturdu. Kiçik saylı ordunun uzunmüddətli xidmət edən peşəkar kadrlar əsasında qurulması hərbi təcrübənin qorunmasına imkan verirdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Gizli hərbi hazırlıq ===

Versal müqaviləsinin qadağaları Almaniyanın hərbi potensialının tamamilə aradan qalması ilə nəticələnmədi. Veymar Respublikası dövründə Almaniyanın yenidən silahlanması gizli şəkildə davam etdirildi. Reichswehr-in hərbi rəhbərliyi məhdud saylı ordunun mövcudluğundan istifadə edərək hərbi kadrların və biliklərin qorunmasına xüsusi əhəmiyyət verirdi. Almaniya ilə Sovet Rusiyası arasında 1920-ci illərdəki gizli hərbi əməkdaşlıq da bu siyasətin mühüm istiqamətlərindən biri oldu.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Bu gizli əməkdaşlıq çərçivəsində Almaniya üçün Versal müqaviləsi ilə qadağan edilmiş hərbi sahələr üzrə hazırlıq və təlim imkanları yaradılmışdı. Bununla belə, Reichswehr-in hüquqi statusu və şəxsi heyətinin sayı müqavilənin müəyyən etdiyi məhdudiyyətlər çərçivəsində qalırdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Hitler hakimiyyətə gəldikdən sonra dəyişiklik ===

1933-cü il yanvarın 30-da Adolf Hitlerin Reyx kansleri təyin edilməsi Reichswehr üçün yeni siyasi şərait yaratdı. Reichswehr rəhbərliyi Almaniyanın hərbi imkanlarının genişləndirilməsi və Versal müqaviləsinin hərbi məhdudiyyətlərinin aradan qaldırılması istiqamətində Hitlerin siyasətinə müsbət yanaşırdı. Bununla yanaşı, Reichswehr ilə nasistlərin Sturmabteilung (SA) təşkilatı arasında münasibətlər mürəkkəb olaraq qalırdı. SA-nın sürətli böyüməsi və onun rəhbərliyinin Almaniyanın gələcək hərbi quruluşunda daha böyük rol əldə etmək istəyi Reichswehr ilə rəqabətin yaranmasına səbəb olmuşdu.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

SA rəhbəri Ernst Röhm təşkilatını gələcəkdə yaradılacaq ''Volksmiliz'' üçün əsas qüvvəyə çevirmək və Reichswehr-i də bu quruluşla əlaqələndirmək istəyirdi. Hitler isə təcrübəli zabitlərə malik Reichswehr-dən istifadə etməklə onu daha böyük və müasir orduya çevirməyə üstünlük verirdi. Reichswehr ilə SA arasındakı qarşıdurma 1934-cü ilin iyununun sonunda SA rəhbərliyinə qarşı həyata keçirilən repressiyalar zamanı öz kulminasiya nöqtəsinə çatdı. Bu hadisələr tarixşünaslıqda ''Röhm-Putsch'' və ''Uzun Bıçaqlar gecəsi'' adları ilə tanınır.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1934-cü il avqustun 2-də prezident Paul fon Hindenburqun ölümündən sonra Reichswehr hərbi qulluqçularının andı Veymar Konstitusiyasına deyil, birbaşa Adolf Hitlerə yönəldildi. Bununla Reichswehr-in yeni siyasi hakimiyyətlə şəxsi sədaqət əsasında bağlılığı daha da möhkəmləndi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Scriba
 |first=Arnulf
 |title=Die Reichswehr
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/innenpolitik/reichswehr
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 1935-ci il: ümumi hərbi mükəlləfiyyət və Wehrmacht ===

Almaniyanın yenidən silahlanması nasistlərin hakimiyyətə gəlməsindən sonra sürətləndirildi. Yenidən silahlanma Veymar Respublikası dövründə artıq gizli şəkildə başlamışdı və 1933-cü ildən, xüsusilə Almaniyanın həmin ilin oktyabrında Millətlər Liqasından çıxmasından sonra daha da sürətləndirildi. 9 mart 1935-ci ildə Reyx aviasiya naziri Hermann Göring Versal müqaviləsi ilə qadağan edilmiş Alman hərbi hava qüvvələrinin mövcudluğunu açıq şəkildə elan etdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Prinz
 |first=Claudia
 |title=Die Wiedereinführung der allgemeinen Wehrpflicht 1935
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/aussenpolitik/wehrpflicht-1935
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

16 mart 1935-ci ildə Almaniya ümumi hərbi mükəlləfiyyətin bərpasını elan etdi. Həmin gün qəbul edilmiş ''Gesetz für den Aufbau der Wehrmacht'' Reichswehr-in Wehrmacht adlandırılmasını və yeni silahlı qüvvələrin quruluşunu müəyyənləşdirdi. Buna görə 16 mart hadisəsini sadəcə ad dəyişikliyi kimi deyil, ümumi hərbi mükəlləfiyyətə əsaslanan yeni Wehrmacht sisteminin hüquqi və təşkilati əsaslarının yaradılması kimi qiymətləndirmək daha dəqiqdir.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Prinz
 |first=Claudia
 |title=Die Wiedereinführung der allgemeinen Wehrpflicht 1935
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/aussenpolitik/wehrpflicht-1935
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gesetz für den Aufbau der Wehrmacht
 |date=16 March 1935
 |work=Wikisource
 |url=https://de.wikisource.org/wiki/Gesetz_f%C3%BCr_den_Aufbau_der_Wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

16 mart tarixli qanunun birinci maddəsində Wehrmachtda xidmətin ümumi hərbi mükəlləfiyyət əsasında həyata keçirilməsi müəyyən edilirdi. İkinci maddəyə əsasən Almaniyanın sülh dövrü quru ordusu 12 korpus komandanlığı və 36 diviziyadan ibarət olmalı idi. Ümumi hərbi mükəlləfiyyətin xidmət müddəti isə ayrıca 21 may 1935-ci il tarixli Wehrgesetz ilə tənzimləndi. İlkin xidmət müddəti bir il müəyyən edilmiş, 1936-cı ilin avqustunda iki ilə çatdırılmışdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gesetz für den Aufbau der Wehrmacht
 |date=16 March 1935
 |work=Wikisource
 |url=https://de.wikisource.org/wiki/Gesetz_f%C3%BCr_den_Aufbau_der_Wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Prinz
 |first=Claudia
 |title=Die Wiedereinführung der allgemeinen Wehrpflicht 1935
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/aussenpolitik/wehrpflicht-1935
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1935-ci ildə Wehrmachtın quru ordusu üçün 36 diviziya və 580 000 nəfərlik şəxsi heyət nəzərdə tutulmuşdu. DHM-nin məlumatına görə, ilk hərbi mükəlləflər 1914-cü il doğum ilinə mənsub nəsildən çağırılmışdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Prinz
 |first=Claudia
 |title=Die Wiedereinführung der allgemeinen Wehrpflicht 1935
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/aussenpolitik/wehrpflicht-1935
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Wehrmachtın sürətli genişləndirilməsi ===

Wehrmachtın genişləndirilməsi 1935-ci ildən sonra sürətləndi. 1933-cü ildən 1936-cı ilin sonuna qədər Wehrmachtın quru qoşunlarının sayı beş dəfə artaraq 550 000 nəfərə çatdı. 1939-cu ildə isə Heer-in şəxsi heyəti təxminən 2,75 milyon nəfərə yüksəldi. 1935-ci ildən sonra zirehli və sürətli birliklərin genişləndirilməsi də sürətləndirildi; bu birliklər müasir və çevik müharibə aparılması tələblərinə uyğunlaşdırılırdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Wehrmacht
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Kriegsmarine-in yenidən qurulması da eyni dövrdə sürətləndi. 1936-cı ildə ''Scharnhorst'' döyüş gəmisinin suya buraxılması Almaniyanın məqsədli donanma silahlanmasının mühüm mərhələlərindən biri oldu. Onu 1938-ci ildə ''Gneisenau'', 1939-cu ildə isə ''Bismarck'' və ''Tirpitz'' döyüş gəmilərinin suya buraxılması izlədi. 1939-cu ildə təxminən 50 000 nəfərlik şəxsi heyətə malik Kriegsmarine-in tərkibində üç zirehli gəmi, iki ağır və altı yüngül kreyser, 22 esmines, 16 torpedo qayığı və 57 sualtı qayıq vardı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Wehrmacht
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Luftwaffe 1935-ci il martın 1-də Heer və Marine ilə yanaşı Wehrmachtın üçüncü qoşun növü kimi rəsmi şəkildə təşkilata daxil edildi. Onun inkişafı bundan əvvəl aparılmış gizli hazırlıqlara əsaslanırdı. 1939-cu ildə Luftwaffe təxminən 400 000 nəfərlik şəxsi heyətə və 4 000-dən çox döyüş təyyarəsinə malik idi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Wehrmacht
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Yenidən silahlanmanın dövlət siyasətinə çevrilməsi ===

Wehrmachtın genişləndirilməsi Almaniyanın iqtisadi siyasəti ilə də əlaqələndirildi. Adolf Hitler 1936-cı ilin avqustunda Dörd illik planla bağlı gizli memorandumunda Wehrmachtın dörd il ərzində müharibəyə hazır vəziyyətə gətirilməsini, Almaniya iqtisadiyyatının isə həmin müddətdə müharibə aparmağa hazırlaşdırılmasını tələb etdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Wehrmacht
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 1937–1938-ci illərdə hərbi rəhbərliyin yenidən təşkili ===

1937-ci il noyabrın 5-də Hitler Wehrmacht rəhbərliyi ilə keçirilən müşavirədə özünün hərbi-siyasi planlarını açıqladı. Reichskriegsminister Verner fon Blomberg və quru qoşunlarının baş komandanı Verner fon Fritsch Hitlerin sürətli silahlanma siyasəti və müharibə hazırlıqları ilə bağlı risklərə dair narahatlıqlar ifadə etdilər. Fritsch Hitlerin planlarına qarşı hərbi baxımdan tənqidi mövqe tutsa da, Almaniya ordusunun yenidən silahlanmasını və modernləşdirilməsini dəstəkləyirdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Werner von Blomberg
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/biografie/werner-von-blomberg
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Werner Freiherr von Fritsch
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/biografie/werner-freiherr-von-fritsch
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1938-ci ilin əvvəlində Blomberg–Fritsch böhranı baş verdi. Blomberg şəxsi həyatında yaranmış qalmaqal nəticəsində vəzifəsindən istefa verməli oldu. Hitler isə eyni zamanda Fritschə qarşı irəli sürülmüş ittihamlardan istifadə edərək onu da vəzifəsindən uzaqlaşdırdı. Fritschə qarşı ittihamlar əsassız idi və mart ayında hərbi məhkəmə onu bütün ittihamlardan azad etdi. Buna baxmayaraq, onun quru qoşunlarının baş komandanı vəzifəsinə qayıtmasına imkan verilmədi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Fritsch-Blomberg-Affäre
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/innenpolitik/fritsch-blomberg-affaere
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

4 fevral 1938-ci ildə Hitler Reichskriegsministerium-u ləğv etdi və onun yerinə birbaşa özünə tabe olan Oberkommando der Wehrmacht (OKW) yaratdı. General Vilhelm Keytel OKW-nin rəhbəri təyin edildi. Həmin dəyişikliklə Hitler Wehrmachtın ali hərbi rəhbərliyi üzərində daha birbaşa nəzarət əldə etdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Fritsch-Blomberg-Affäre
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/innenpolitik/fritsch-blomberg-affaere
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Eyni yenidənqurma çərçivəsində quru qoşunlarının ali komandanlığı Oberkommando des Heeres (OKH) şəklində təşkil edildi və Valter fon Brauxiç onun başına gətirildi. OKH Wehrmachtın bütün qoşunlarının ümumi komandanlığı deyil, quru qoşunlarının ali komandanlığı idi. Wehrmachtın ümumi ali komandanlıq orqanı isə OKW idi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Das Oberkommando der Wehrmacht (OKW)
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/oberkommando-der-wehrmacht-okw
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Beləliklə, Wehrmachtın yaranması yalnız 1935-ci ildə Reichswehr adının dəyişdirilməsi ilə məhdudlaşmırdı. Bu proses Versal müqaviləsi ilə məhdudlaşdırılmış Reichswehr-in yaradılmasından, Veymar Respublikası dövründə aparılan gizli hərbi hazırlıqlardan, 1933-cü ildən sonra sürətləndirilmiş yenidən silahlanmadan, 1935-ci ildə ümumi hərbi mükəlləfiyyətin bərpası və Wehrmachtın yeni hüquqi quruluşunun yaradılmasından keçdi. 1935–1938-ci illərdə quru, dəniz və hava qüvvələrinin genişləndirilməsi ilə yanaşı, Wehrmachtın ali komandanlıq sistemi də yenidən təşkil edildi və 1938-ci ildə OKW-nin yaradılması ilə onun ali hərbi rəhbərliyi Hitlerə daha birbaşa bağlandı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Die Wehrmacht
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/wehrmacht
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Das Oberkommando der Wehrmacht (OKW)
 |work=LeMO – Lebendiges Museum Online
 |publisher=Deutsches Historisches Museum
 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/der-zweite-weltkrieg/kriegsverlauf/oberkommando-der-wehrmacht-okw
 |access-date=20 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

==İstinadlar==


[[Kateqoriya:Vermaxt]]
[[Kateqoriya:Almaniya tarixi]]
[[Kateqoriya:Nasist Almaniyasının silahlı qüvvələri]]
[[Kateqoriya:İkinci Dünya müharibəsi]]
[[Kateqoriya:1935-ci ildə Almaniyada yarananlar]]</text>
      <sha1>ai4vn8vb8s27r48endzorerzlnq4zfq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dairəvi məbəd</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71738</id>
    <revision>
      <id>9041712</id>
      <parentid>7404820</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T13:50:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Azərbaycandakı pravoslav kilsələri]]</comment>
      <origin>9041712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20969" sha1="18oz86d1d0oifsc7x8avf7b30plkfc8" xml:space="preserve">{{Tarixi abidə
|adı                      = Dairəvi məbəd
|orijinal adı             = 
|şəkil                    = [[Fayl:Shaki RoundTemple 004 3622.jpg|300px]]
|şəkil_izah               = Məbədin ön hissəsi
|ölkə                     = {{flaqifikasiya|Azərbaycan}}
|şəhər                    = {{gerbifikasiya|Şəki}}
|yerləşir                 = &quot;[[Yuxarı-baş Tarix-Memarlıq Qoruğu]]&quot;
|aidiyyatı                = 
|layihə_müəllifi          = 
|memar                    = 
|tikilmə_tarixi           = V-VI əsrlər&lt;ref name=&quot;Mamedova&quot;&gt;Г. Мамедова - Зодчество Кавказской Албании, Баку, 2004, стр. 42-43.&lt;/ref&gt;; XVIII-XIX əsrlər&lt;ref&gt;{{ASE|10|500|Шәки}}&lt;/ref&gt;; XIX əsr&lt;ref name=&quot;eqanun&quot;&gt;{{cite news |title=Azərbaycan Respublikası ərazisində dövlət mühafizəsinə götürülmüş daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin əhəmiyyət dərəcələrinə görə bölgüsünün təsdiq edilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI NAZİRLƏR KABİNETİNİN QƏRARI |author= |url=http://e-qanun.az/files/framework/data/2/c_f_2847.htm |publisher=e-qanun.az |date=2001-08-02 |accessdate=2015-04-25 |language={{ref-az}} |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141108101621/http://e-qanun.az/files/framework/data/2/c_f_2847.htm |archivedate=2015-04-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=C.Х. Гаджиева, Азербайджанский Архитектурно- Строительный Университет, Баку, Азербайджан. ДВОРЦОВЫЕ СООРУЖЕНИЯ ГОРОДА ШЕКИ. |url=http://www.marhi.ru/AMIT/2012/3kvart12/gadjieva/gadjieva.pdf |access-date=2020-09-15 |archive-date=2020-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200709234723/https://marhi.ru/AMIT/2012/3kvart12/gadjieva/gadjieva.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ŞƏKİ ŞƏHƏRİ VƏ RAYONU ƏRAZİSİNDƏ DÖVLƏT MÜHAFİZƏSİNƏ GÖTÜRÜLMÜŞ DAŞINMAZ TARİX VƏ MƏDƏNİYYƏT ABİDƏLƏRİ |url=http://sheki-irs.az/page.php?p=2 |access-date=2015-03-08 |archive-date=2015-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316135649/http://sheki-irs.az/page.php?p=2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|üslubu                   = [[Alban memarlığı]]
|vəziyyəti                = &lt;small&gt;Şəki Xalq Tətbiqi Sənət Muzeyinin binası kimi istifadə olunur.&lt;/small&gt;
|nişanlama1               = Üİ
|nişanlama1_rəsmiadı      = Historic Centre of Sheki with the Khan’s Palace
|nişanlama1_vaxtı         = 2019
|nişanlama1_tipi          = Mədəni
|nişanlama1_kriteriya     = ii, v
|nişanlama1_nömrəsi       = [http://whc.unesco.org/en/list/1549 1549]
|nişanlama1_hissəsi       = 
|nişanlama1_sərbəst1ad    = Dövlət
|nişanlama1_sərbəst1dəyər = Azərbaycan
|nişanlama1_sərbəst2ad    = Region
|nişanlama1_sərbəst2dəyər = Avropa
|nişanlama1_sərbəst3ad    = 
|nişanlama1_sərbəst3dəyər = 
|nişanlama2               = ATAMQ
|nişanlama2_vaxtı         = 
|nişanlama2_rəsmiadı      = 
|nişanlama2_tipi          = 
|nişanlama2_kriteriya     = 
|nişanlama2_nömrəsi       = [http://mct.gov.az/service/lang/az/page/20/nid/397/ 327]
|nişanlama2_hissəsi       = 
|nişanlama2_sərbəst1ad    = Kateqoriya
|nişanlama2_sərbəst1dəyər = Kilsə
|nişanlama2_sərbəst2ad    = Əhəmiyyəti
|nişanlama2_sərbəst2dəyər = Ölkə əhəmiyyətli
|nişanlama2_sərbəst3ad    = 
|nişanlama2_sərbəst3dəyər = 
|Commons kateqoriyası     = Round temple in Shaki
|Xəritəsi                 = {{Yer xəritəsi
  |Azərbaycan 
  |label = Dairəvi məbəd|label_size=100 |lat=41.204444
  |long  = 47.198333
  |mark  = Locator Dot2.gif |marksize=15 |position=bottom |width=300 |float=center |caption= 
  }}
}}

'''Dairəvi məbəd''',&lt;ref name=&quot;eqanun&quot;/&gt; '''Nuxa Üçmüqəddəs kilsəsi''' ({{Dil-ru|Нухинская трехсвятительская церковь}})&lt;ref name=&quot;1861-ci il&quot;&gt;{{Cite web |title=Странник. Духовный ученно-литературный журнал за 1861 год. Том 3. Санктпетербург — 1861. |url=https://books.google.nl/books?id=BMw7AQAAMAAJ&amp;pg=PA22&amp;dq=%D0%BD%D1%83%D1%85%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%85%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=dv0NVarmIevXygO21oDQAw&amp;ved=0CB8Q6AEwAA#v=onepage&amp;q=%D0%BD%D1%83%D1%85%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9&amp;f=false |access-date=2015-03-22 |archive-date=2016-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403171420/https://books.google.nl/books?id=BMw7AQAAMAAJ&amp;pg=PA22&amp;dq=%D0%BD%D1%83%D1%85%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%85%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=dv0NVarmIevXygO21oDQAw&amp;ved=0CB8Q6AEwAA#v=onepage&amp;q=%D0%BD%D1%83%D1%85%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt; və ya '''Nuxa Müqəddəs kilsəsi'''&quot; ({{Dil-ru|Нухинская Святительская церковь}})&lt;ref name=&quot;1905-ci il&quot;&gt;{{Cite web |title=Церковныя вѣдомости, Том 18, c. 175. 1905. |url=https://books.google.az/books?id=LM07AQAAMAAJ&amp;q=%22%D1%83%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B8,+%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%8A+%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%8A+%D0%B5%D0%BE%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8;+%D0%9D%D1%83%D1%85%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8,+%D1%82%D0%BE%D0%B9+%D0%B6%D0%B5+%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B8,+%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%8A+%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D1%8A+%D0%A3%D1%82%D1%96%D0%B5%D0%B2%D1%8A;%22&amp;dq=%22%D1%83%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B8,+%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%8A+%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%8A+%D0%B5%D0%BE%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8;+%D0%9D%D1%83%D1%85%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8,+%D1%82%D0%BE%D0%B9+%D0%B6%D0%B5+%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B8,+%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%8A+%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D1%8A+%D0%A3%D1%82%D1%96%D0%B5%D0%B2%D1%8A;%22&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=smcZVbe3MsnD7gapyIAI&amp;ved=0CBwQ6AEwAA |access-date=2015-05-23 |archive-date=2017-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329235800/https://books.google.az/books?id=LM07AQAAMAAJ&amp;q=%22%D1%83%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B8,+%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%8A+%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%8A+%D0%B5%D0%BE%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8;+%D0%9D%D1%83%D1%85%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8,+%D1%82%D0%BE%D0%B9+%D0%B6%D0%B5+%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B8,+%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%8A+%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D1%8A+%D0%A3%D1%82%D1%96%D0%B5%D0%B2%D1%8A;%22&amp;dq=%22%D1%83%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B8,+%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%8A+%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%8A+%D0%B5%D0%BE%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8;+%D0%9D%D1%83%D1%85%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8,+%D1%82%D0%BE%D0%B9+%D0%B6%D0%B5+%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B8,+%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%8A+%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D1%8A+%D0%A3%D1%82%D1%96%D0%B5%D0%B2%D1%8A;%22&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=smcZVbe3MsnD7gapyIAI&amp;ved=0CBwQ6AEwAA |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[Şəki şəhəri]]ndəki [[Nuxa qalası]]nda yerləşən ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidəsi.&lt;ref name=&quot;eqanun&quot;/&gt; Hazırda bu tikilinin içində [[Şəki Xalq Tətbiqi Sənət Muzeyi]] yerləşir.

== Haqqında ==
[[Fayl:Nuxa qalası, plan, 1853.jpg|200px|thumb|left|Nuxa qalasının 1853-cü ildə tərtib olunmuş planı (Bu şəkil 1988-cı ildə çap olunmuş kitabdan götürülmüşdür; kitabın müəllifləri Üçmüqəddəs kilsəsini &quot;'''məscid'''&quot; (№2) adıyla işarələyiblər)]]

Dairəvi məbədin əsas hisəsinin (artırmalarsız) üstü günbəzlə tamamlanır və bu ilkin hissə memarlıq üslubuna, tikintisində istifadə edilmiş inşaat materiallarının növünə görə qaladakı digər tikililərdən xeyli fərqlənir. Həmin səbəbdən də bəzi tədqiqatçılar onun tarixini [[Qafqaz Albaniyası]] dövrünə aid edirlər.&lt;ref name=&quot;Mamedova&quot;/&gt; Lakin XX əsrin ortalarında mütəxəssislər Nuxa qalası ərazisinə baxış keçirərkən bu qənaətə gəlmişlər ki, 6 ha ərazini əhatə edən qalanın içində məscid və [[Şəki xan sarayı]] istisna olmaqla, bütün tikililər rus dövrünə aiddir.&lt;ref name=&quot;dadaşev21&quot;&gt;{{Cite web |title=С. А. ДАДАШЕВ, М. А. УСЕЙНОВ. АРХИТЕКТУРА АЗЕРБАЙДЖАНА III - XIX ВЕКА. МОСКВА 1948. стр. 21. |url=http://history.az/pdf.php%3Fitem_id%3D20091230062016766%26ext%3Dpdf |access-date=2020-09-15 |archive-date=2020-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200116174957/http://history.az/pdf.php?item_id=20091230062016766&amp;ext=pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Dairəvi məbəd XIX əsrin ən geci 1853-cü ildən XX əsrin əvvəllərinə qədər indiki Şəki şəhərində fəaliyyət göstərmiş yeganə pravoslav kilsəsi idi.

Kilsə binası təmiz yonulmuş əhəngdaşı ilə əvvəl dairəvi planda tikilmiş və üstü günbəzlə tamamlanmışdı. Sonralar isə ona üç tərəfdən çay daşı və kərpic hörgüsü ilə əlavələr edilərək genişləndirilmiş və o xaç formasına (yuxarıdan baxdıqda) salınmışdır. Bu iş 1853-cü ilə qədər baş vermişdir. Belə ki, Nuxa qalasının 1853-cü il planında artlq kilsə binası xaç şəklinə salınmış əlavələri ilə birlikdə göstərilir.

Məlum olduğu kimi Nuxa qalasının divarları elə tikilmişdir ki, yuxarıdan baxdıqda adı ərəb əlifbası ilə &quot;Məhəmməd… (xan)&quot; kimi oxunur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Köçərli Firudin bəy. Azərbaycan ədəbiyyatı, I cild, səh.: 397, Bakı, 2005. |url=http://www.anl.az/el/k/kfb_ae1c.pdf |access-date=2013-02-03 |archive-date=2021-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210830234435/http://www.anl.az/el/k/kfb_ae1c.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Köçərli Firudin bəy. Azərbaycan ədəbiyyatı, I cild, Mirzə Fətəli Axundov, html. |url=http://www.anl.az/el/k/k001/mfa001.htm |access-date=2013-02-03 |archive-date=2018-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180404231252/http://anl.az/el/k/k001/mfa001.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Deyilənə görə bu oxunuşda kilsə binası ilkin dairəvi görkəmi ilə &quot;Nun&quot; hərfinin nöqtəsi imiş.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aydın Nəmmədov, Muzey işi və tarixi abidələrin mühafizəsi üzrə mütəxəssis. &quot;İpəkçi&quot; qəzeti, 7 mart 2013-cü il, №1(2287), səh. 4. |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&amp;pid=sites&amp;srcid=c2hla2kud3N8aXBla2NoaXxneDo0NzAzMTdlOGVjMDQ1OGI5 |access-date=2015-03-08 |archive-date=2016-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624212745/https://docs.google.com/viewer?a=v&amp;pid=sites&amp;srcid=c2hla2kud3N8aXBla2NoaXxneDo0NzAzMTdlOGVjMDQ1OGI5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Kilsənin ilkin dairəvi hissəsi memarlıq üslubuna və tikintisində istifadə edilmiş inşaat materiallarının növünə görə qaladakı digər tikililərdən xeyli fərqlənir. Ya ruslar bunu 1819-cu ildən sonra dairəvi formada kilsə kimi tikmiş və bir müddət sonra, 1853-cü ilə qədər onu daha da genişləndirərək xaç şəklinə salmışlar? Ya da bu tikili 1819-cu ilə qədər Nuxa qalasında mövcud olmuşdur, ruslar 1853-cü ilə qədər onu xaç formasına salaraq pravoslav kilsəsinə çevirmişlər?

Nuxa qalasının 1819-cu il təsvirində kilsə haqqında heç bir qeyd yoxdur. Lakin təsvirdə Nuxa qalasındakı bir çox tikililərin özləri və koordinatları barədə məlumat verildikdən sonra, həm də qeyd edilir ki, &quot;''qaladakı Şəkinin rəhbərlərinə aid olmuş digər tikililər əsgərlər və xoylular tərəfindən tutulmuşdur''&quot;. Bu qeyddən isə məlum olur ki, həmin vaxt qalada mövcud olmuş tikililərin bəziləri təsvirdə göstərilməyə də bilər və bu səbəbdən də, kilsənin 1819-cu ildə Nuxa qalasında mövcud olub-olmamasını Təsvir əsasında dəqiqləşdirmək mümkün deyil.

Hal-hazırda keçmiş pravoslav məbədi &quot;Dairəvi məbəd&quot; adı ilə dövlət qeydiyyatındadır və ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidəsi statusuna malikdir.&lt;ref name=&quot;eqanun&quot;/&gt; Keçmiş kilsə binasının içində isə Şəki Xalq Tətbiqi Sənət Muzeyi yerləşir.

== Adı ==
[[Fayl:Three Holy Hierarchs.jpg|200px|thumbnail|left|[[Kappadokiyalı kilsə ataları|Üçmüqəddəs (Kappadokiyalı kilsə ataları)]]: [[Basil Qeysəriyyəli|Basil Qeysəriyyəli (Böyük Vasili)]], [[Qriqor Nazianzen]], [[İoann Xrisostom]]]]
Kilsənin adı 1861-ci ilə aid mənbədə &quot;'''Nuxa Üçmüqəddəs kilsəsi'''&quot; ({{Dil-ru|Нухинская трехсвятительская церковь}}) kimi,&lt;ref name=&quot;1861-ci il&quot; /&gt; 1905-ci ilə aid digər bir mənbədə isə &quot;'''Nuxa Müqəddəs kilsəsi'''&quot; ({{Dil-ru|Нухинская Святительская церковь}}) kimi&lt;ref name=&quot;1905-ci il&quot;/&gt; qeyd edilmişdir.

== Aid olduğu yeparxiya ==
Məbəd 1905-ci ildə Gürcüstan yeparxiyasına aid olmuşdur.&lt;ref name=&quot;1905-ci il&quot; /&gt;

== Keşişləri və digər kilsə xidmətçiləri haqqında ==
[[Fayl:David Utiyev1.JPG|100px|thumb| Şəki şəhərindəki rus kilsəsinin cənub tərəfində David Utiyevin qəbri]]
1853-cü ilə aid mənbədə kilsədə Yevstafiy ata,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Žurnal Ministerstva Narodnago Prosveščenija: 1853,11 |url=https://books.google.az/books?id=j7JKAAAAcAAJ&amp;pg=PA149&amp;dq=%D0%BD%D1%83%D1%85%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9++%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=NwAOVffUG8HaPMuegegO&amp;ved=0CCUQ6AEwAg#v=onepage&amp;q=%D0%BD%D1%83%D1%85%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%20%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8&amp;f=false |access-date=2015-05-23 |archive-date=2016-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402194956/https://books.google.az/books?id=j7JKAAAAcAAJ&amp;pg=PA149&amp;dq=%D0%BD%D1%83%D1%85%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9++%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=NwAOVffUG8HaPMuegegO&amp;ved=0CCUQ6AEwAg#v=onepage&amp;q=%D0%BD%D1%83%D1%85%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%20%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1861-ci il mənbəsində də Yevstafiy Xuçiyev adlı şəxsin keşiş olması qeyd edilir.&lt;ref name=&quot;1861-ci il&quot; /&gt;

1894–1896-cı illərdə kilsədə zəbur oxuyanın ({{Dil-ru|псаломщик}}) adı Qavriil Peçenski olaraq qeyd edilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Серия Монастыри Крыма. Рассекречено. Топловская Свято-Параскевская обитель |url=http://crimea.orthodoxy.su/pdf/toplovskiy.pdf |access-date=2015-05-23 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304131729/http://crimea.orthodoxy.su/pdf/toplovskiy.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:mEwK0xDLw6YJ:ru.rodovid.org/wk/%25D0%2597%25D0%25B0%25D0%25BF%25D0%25B8%25D1%2581%25D1%258C:886566+&amp;cd=2&amp;hl=ru&amp;ct=clnk&amp;gl=nl Гавриил Францевич Печинский — Родовод]&lt;/ref&gt;

1905-ci il mənbəsində burada David Utiyev(David Utiyev 1875-ci ildə [[ingiloylar|ingiloy]] kilsəsinin keşişi idi və [[Tasmalı]] kənd əhalisinin xristianlaşdırılmasına çalışmışdı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Християнізація в північно–західному Азербайджані в … |url=http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&amp;I21DBN=UJRN&amp;P21DBN=UJRN&amp;IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&amp;Image_file_name=PDF%2Fgileya_2013_72_41.pdf |access-date=2022-09-10 |archive-date=2019-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925205739/http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&amp;I21DBN=UJRN&amp;P21DBN=UJRN&amp;IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&amp;Image_file_name=PDF%2Fgileya_2013_72_41.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;) adlı şəxsin keşiş olması qeyd edilmişdir.&lt;ref name=&quot;1905-ci il&quot; /&gt; David Utiyevin qəbri isə kilsənin cənub-qərb tərəfindədir.

=== Kilsə binasının daha əvvəl məscid olması ilə bağlı iddialar ===
[[Fayl:Sheki chan saray, kohne gapi.JPG|200px|thumb|Şəki xan sarayı həyətinin köhnə qapısının yeri; həyətin içərisindən görünüş; bu qapının qarşısında 20-ci əsrin 90-cı illərinə qədər kiçik, 2×2 m ölçülü kilsə vardı və bu kilsə 1828-ci ildə xanın ev məscidinin yerində yaradılmışdı.]]
XX əsrin ortalarında mütəxəssislər Nuxa qalası ərazisinə baxış keçirərkən bu qənaətə gəlmişlər ki, 6 ha ərazini əhatə edən qalanın içində məscid və [[Şəki xan sarayı]] istisna olmaqla, bütün tikililər rus dövrünə aiddir,&lt;ref name=&quot;dadaşev21&quot;/&gt; baxmayaraq ki, 1853-cü ildən indiyə qədər qalada heç bir məscid yoxdur. Görünür, burada daha köhnə hesab edilmiş məscid deyildikdə Üçmüqəddəs kilsəsi nəzərdə tutulmuşdur. Səbəb isə bu ola bilər ki, məşhur rus səyyahı Seqalın və öz dövrünün görkəmli maarifçilərindən biri olan [[Rəşid bəy Əfəndiyev]]in, müvafiq olaraq, 1902-ci ildə və 1925-ci ildə çap olunmuş kitablarında iddia edilmişdir ki, ruslar 1828-ci ildə xanın ev məscidini pravoslav kilsəsinə çevirmişlər.&lt;ref&gt;И. Л.Сегаль. Елисаветпольская губерня, стр.: 15, Тифлис, 1902.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://docs.google.com/a/ipekchi.biz/viewer?a=v&amp;pid=sites&amp;srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxzaGVraXRhcml4aXxneDo1NTljM2E3Y2ZmNDVhMTQ3 Rəşid bəy Əfəndiyev. Nuxa qəzasındakı asarü-ətiqələr haqqında, Bakı, 1925] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20161022220326/http://docs.google.com/a/ipekchi.biz/viewer?a=v&amp;pid=sites&amp;srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxzaGVraXRhcml4aXxneDo1NTljM2E3Y2ZmNDVhMTQ3 |date=2016-10-22 }}.&lt;/ref&gt;

Həqiqətən, Nuxa qalasının 1819-cu ildə tərtib edilmiş təsvirində [[Məhəmmədhəsən xan (Şəki xanı)|Məhəmmədhəsən xanın]] evindən aşağıda, evə giriş qapısının solunda xanın şəxsi ibadətxanasının olması göstərilir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nuxa qalasının vəziyyəti barədə mayor Lisaneviçin 1819-cu ildə tərtib etdiyi akt. |url=http://sites.google.com/site/shekitarixi/101 |access-date=2013-02-02 |archive-date=2014-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140525235842/https://sites.google.com/site/shekitarixi/101 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Amma 2X2 m ölçülü həmin kiçik kilsə, Məhəmmədhəsən xanın evinin içində olmuşdur və XX əsrin 90-cı illərinə qədər orada kiçik bir kilsə vardı. Üçmüqəddəs kilsəsi isə həmin kilsənin yerindən azı 50 metr cənubdadır.

=== Kilsə binasının şərq tərəfindəki ərazi ===
[[Rusiya imperiyası]] dövründə Nuxada vəfat etmiş bir-neçə yüksək çinli rus məmurunun qəbri hal-hazırda kilsənin şərq tərəfindəki torpaq sahəsindədir. Mümkündür ki, həmin ərazi ruslara məxsus qəbristanlıq olmuş və orada daha çox sayda rus məmuru, rus hərbi qulluqçusu dəfn edilmişdir.
&lt;gallery&gt;Fayl:Rus kilsesi, Sheki, gebir dashi1a.JPG|Kilsəsinin şərq tərəfindəki 1-ci qəbir daşının cənub tərəfdən görünüşü
Fayl:Rus kilsesi, Sheki, gebir dashi1b.JPG|Kilsəsinin şərq tərəfindəki 1-ci qəbir daşının şimal tərəfdən görünüşü
Fayl:Rus kilsesi, Sheki, gebir dashi2a.JPG|Kilsəsinin şərq tərəfindəki 2-ci qəbir daşının cənub tərəfdən görünüşü
Fayl:Rus kilsesi, Sheki, gebir dashi2b.JPG|Kilsəsinin şərq tərəfindəki 2-ci qəbir daşının şimal tərəfdən görünüşü
&lt;/gallery&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad stili}}
{{İstinad siyahısı|3}}

== Həmçinin bax ==
{{Vikianbar kateqoriyası|Round temple in Shaki}}
*[[Kappadokiyalı kilsə ataları]]
*[[Kiş kilsəsi]]
*[[Nuxa qalası]]

== Xarici keçidlər ==
{{Yuxarı Baş Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan məbədləri]]
[[Kateqoriya:Alban kilsələri]]
[[Kateqoriya:Şəki abidələri]]
[[Kateqoriya:Yuxarı Baş Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu]]
[[Kateqoriya:Azərbaycandakı pravoslav kilsələri]]</text>
      <sha1>18oz86d1d0oifsc7x8avf7b30plkfc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vikipediya:Kənd meydanı</title>
    <ns>4</ns>
    <id>73763</id>
    <revision>
      <id>9041814</id>
      <parentid>9041633</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T17:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qədir</username>
        <id>136647</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Nemoralis|Nemoralis]] ([[User talk:Nemoralis|müzakirə]]) tərəfindən edilmiş 9037635 nömrəli redaktə bərpa edildi: Yardım masasına yazın belə şeyləri</comment>
      <origin>9041814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49853" sha1="si8x1t4b0jdeuvu0gechvsyx56fa7n4" xml:space="preserve">{{/Giriş}}
&lt;!--Şərhlərinizi bu sətirdən aşağıya qeyd edin.--&gt;

== [[İstifadəçi:Solar.Poki|Solar.Poki]]nin məqalələri ==

@[[İstifadəçi:Solar.Poki|Solar.Poki]] tərəfindən yaradılmış əksəriyyəti İran azərbaycanlısı olan xadimlər məqalələri çox problemlidir. Məqalələrin adı Azərbaycan dilində deyil: [[Yashar Hakak Pour]] ('''Yaşar Hakakpur'''), [[Alireza Asgharzadeh]] ('''Əlirza Əsgərzadə'''), [[Fakhteh Luna Zamani]] ('''Faxtə''' '''Luna Zamani'''), [[Sevil Suleymani]] ('''Sevil Süleymani'''), [[Shervin Shadpour]] ('''Şervin Şadpur'''), [[Said Mughanli]] ('''Səid Muğanlı'''), [[Roghaiye Kabiri]] ([[Rüqəyyə Kəbiri]] məqaləsi ola-ola), [[Rahim Baqqal-Asghari]] (Rəhim Baqqal Əsgəri), [[Mohammad Alimoradi]] ('''Məhəmməd Əlimuradi'''). Mötərizədəki adla axtarış verəndə Azərbaycandilli mənbələrdə bu cür yazıldıqlarını görmək mümkündür. [[VP:ADM]] tək-tək müraciət etmək istəmirəm, çünki həmin səhifəyə 3-4 şəxsdən başqa heç kim baxmır, baxanlar da bürokratiya yaradaraq &quot;burada müzakirə yeri deyil&quot; yazıb, addəyişməni icra etmirlər.

Əlavə olaraq məqalələrdə yazı və üslub səhvləri var, ensiklopediyaya uyğun yazılmayıb, mənbələr də problemlidir. İnzibatçıları məqalələri təftiş etmələrinə, addəyişdiriciləri isə bu şəxslərin adlarını Azərbaycan dilinə uyğun şəkildə dəyişdirmələrinə çağırış edirəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 17:20, 14 iyun 2026 (UTC)

:O dəfə bu məqalələri @[[İstifadəçi:Rəcəb Yaxşı|Rəcəb Yaxşı]] ilə müzakirə etmişdik. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 06:56, 15 iyun 2026 (UTC)
:: @[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], başlığı arxivləşdirmək istəyirəm. Necə edirik? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 16:06, 13 iyul 2026 (UTC)
:@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], əminsizsə, məqalələrə birbaşa &quot;sil&quot; şablonu qoyun ki, sürətli silinsin. İstifadəçiyə də əvvəlcə xəbərdarlıq edin, məhəl qoymasa, növbəti dəfə bloklanması üçün müraciət edin. &lt;font color=&quot;green&quot;&gt;'''[[İstifadəçi:Samral|samral]]'''&lt;/font&gt; &lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Samral|''müzakirə'']]&lt;/sup&gt; 05:49, 18 iyun 2026 (UTC)
: {{reply to|White Demon|Sura Shukurlu}} bəzi əməliyyatlar icra etmisiniz, şərh də əlavə etsəniz yaxşı olar. Mövzu ilə bağlı fikirlərinizi də qeyd edə bilərsiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 16:13, 13 iyul 2026 (UTC)

== vikilayihələrlə bağlı ==

salammm!! [[:kat:vikilayihələr|vikilayihələr]] ilə bağlı 2 məsələ ilə bağlı konsensus əldə etmək məqsədilə müzakirəni başladıram:
# &lt;code&gt;VikiLayihə&lt;/code&gt;, yoxsa &lt;code&gt;Vikilayihə&lt;/code&gt;? hal-hazırda iki variant yanaşı istifadə edilir; mənə elə gəlir, bunu standartlaşdırsaq, yaxşı olar;
# [[Xüsusi:GoToComment/c-Sortilegus-2016-02-11T11:15:00.000Z-Serkanland-2016-02-11T10:50:00.000Z|10 ildən bir az artıq əvvəl müxtəsər müzakirə edildiyi kimi]], [[xüsusi:bütünsəhifələr/portal:|portallar]] və [[xüsusi:bütünsəhifələr/kömək:|kömək səhifələri]] kimi vikilayihələr üçün də ayrıca ad fəzası (&lt;code&gt;vikilayihə:&lt;/code&gt;, yaxud sadəcə &lt;code&gt;layihə:&lt;/code&gt;) yaradılsın?
aşağıda fikrinizi bölüşsəniz, şad olaram! çox sağ olun ^^ [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 23:13, 20 iyun 2026 (UTC)
: @[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], @[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]], @[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]], @[[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]], @[[İstifadəçi:ChanisCaucasi|ChanisCaucasi]], @[[İstifadəçi:Samral|Samral]], @[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], @[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]], @[[İstifadəçi:Lawyer.F|Lawyer.F]] və adını ötürdüyüm digər redaktorlar, mövzulardan, heç olmasa, birində fikrinizi bildirməyinizə şad olaram ^^ [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 10:32, 24 iyun 2026 (UTC)
:Salam, orfoqrafiya baxınımdan &quot;VikiLayihə&quot; səhv variant kimi görünür,&quot;Vikilayihə&quot; daha doğru olar. Sadəcə &quot;layihə&quot; isə spesifikanı nəzərə almır. Təklif edrədim &quot;Vikilayihə&quot; kimi yazılsın.  [[İstifadəçi:Lawyer.F|Lawyer.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lawyer.F|müzakirə]]) 08:04, 7 iyul 2026 (UTC)

=== orfoqrafiya ===
==== variant 1) &lt;code&gt;VikiLayihə&lt;/code&gt; ====

* {{lehinə|lehinə}} başlıqlarda rəsmi orfoqrafiya qaydalarına riayyət etmək mütləq deyil. Məsələn, məncə, [[Qayınana (film)|bu]] məqalənin başlığında orfoqrafik səhv olmalıdır, amma yoxdur. --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 08:32, 21 iyun 2026 (UTC)
* {{dəstək}} [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 13:37, 24 iyun 2026 (UTC)

==== variant 2) &lt;code&gt;Vikilayihə&lt;/code&gt; ====
* {{lehinə|lehinə}}, digər &lt;code&gt;viki-&lt;/code&gt; tipli birləşmələrdəki (baxın: [[ş:digər layihələr|vmf layihələrinin]] adları) qanunauyğunluğa əsasən :3 [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 23:13, 20 iyun 2026 (UTC)
* {{lehinə|lehinə}} [[İstifadəçi:Lawyer.F|Lawyer.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lawyer.F|müzakirə]]) 08:05, 7 iyul 2026 (UTC)

=== ad fəzası ===
==== variant 1) &lt;code&gt;VikiLayihə&lt;/code&gt;, yaxud &lt;code&gt;Vikilayihə&lt;/code&gt; (digər müzakirənin nəticəsinə əsasən) ====
* {{lehinə|lehinə}}, ümumiyyətlə, punktdakı «portallar və kömək səhifələri» nümunəsindəki qanunauyğunluğa əsasən; məhz bu variant isə, &lt;code&gt;layihə&lt;/code&gt; sözünün yarada biləcəyi potensial çaşbaşlığı aradan qaldırmaq (bir sözlə, dəqiqləşdirməni təmin etmək) üçün :3 [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 23:15, 20 iyun 2026 (UTC)
* {{lehinə|lehinə}} [[İstifadəçi:Lawyer.F|Lawyer.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lawyer.F|müzakirə]]) 08:09, 7 iyul 2026 (UTC)

==== variant 2) sadəcə &lt;code&gt;Layihə&lt;/code&gt; ====
* {{Lehinə}} Sadəcə &quot;Layihə&quot; kifayət edir. Onsuz da söhbətin getdiyi bilinir. Həmçinin rus və fransız dillərində də sadəcə &quot;Proyekt&quot; olaraq verilib. – &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 05:55, 21 iyun 2026 (UTC)
*:@[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]], @[[İstifadəçi:Əkrəm|Əkrəm]], ümumiyyətlə, biz niyə ayrıca ad fazası açırıq ki? ''Vikipediya:'' ad fazası elə layihələr üçün də nəzərdə tutulmayıb ki? Məsələn, Kateqoriya: ad fazası var, çünki onun özünə aid texniki xüsusiyyəti var. Şablon, MediaViki və s. onlar üçün də eyni məsələdir. Amma ''Vikipediya:VikiLayihə Anime və manqa'' ilə ''VikiLayihə:Anime və manqa'' arasında hansı texniki fərq var ki? Yəni bunu etməklə bizə hansı fayda gəlir ki, biz edirik, əvvəl bunu aydınlaşdırmaq lazımdır. Bu, əlavə iş yükünü də özü ilə birlikdə gətirir. Nə qədər səhifədə redaktə, düzəliş edilməlidir. Buna dəyər həqiqətən? '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 21:07, 21 iyun 2026 (UTC)
*::@[[İstifadəçi:White Demon|White Demon]], mən təklifi ona görə vermişdim ki, 1) &lt;code&gt;vikipediya:&lt;/code&gt; fəzası çox ''cluttered'' olmasın; 2) hal-hazırkı formada 3 kilometr səhifə adı yazmaq lazım gəlir. «portal &amp; kömək səhifələri» nümunəsini də elə ona görə vermişdim ki, ''technically'' onlar da saytın özü ilə bağlıdır &amp; əlavə texniki xüsusiyyətləri də yoxdur, ona görə də polno &lt;code&gt;vikipediya:&lt;/code&gt; ad fəzasında yerləşə bilərlər, amma hal-hazırda vəziyyət belə deyil &amp; belə olmamağını da, şəxsən, mən rahatlıqverən hesab eləyirəm, elə həmin o qeyd etdiyim 2 punkta əsasən. fikirləşirdim ki, layihələri də bu cür eləyə bilərik :3 [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 23:44, 21 iyun 2026 (UTC)
*:::redaktə məsələsi də ki, addəyişdirməni (hətta elə keçidlərin düzəldilməsini də) avtomatlaşdırmaq, hal-hazırda mövcud olan səhifələrdən də istiqamətləndirmə vermək olar, ''backwards compatibility'' üçün. üstəlik elə də çox sayda vikilayihə səhifəsi yoxdur hələ ki. müxtəsəri, elə də bir katastrof olan deyil, dw :3 [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 23:45, 21 iyun 2026 (UTC)
*:::Portal: ad fazası fərqli məsələdir. Portallar sırf vikipediyaçılar üçün deyil, oxuculara təqdim olunmaq üçün nəzərdə tutulub, məzmun səhifəsidir. Vikilayihələr isə o vikipediyaçıların işi üçün nəzərdə tutulub, onlar məzmun deyil, vikipediyaçıların işi üçün nəzərdə tutulub. Kömək ad fazasını isə mən əhəmiyyətli hesab etmirəm, mənə qalsa Kömək üçün də Vikipediya: ad fazası bəs edərdi. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 00:23, 22 iyun 2026 (UTC)
*:::: yenə axırda gəlib çıxır hansını üstün tutmaq məsələsinə də; elə də bir obyektiv tərəfi, görünür, yoxdur :P [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 00:55, 22 iyun 2026 (UTC)
* {{Əleyhinə}} [[İstifadəçi:Lawyer.F|Lawyer.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lawyer.F|müzakirə]]) 08:07, 7 iyul 2026 (UTC)

==== variant 3) yaradılmasın (status-kvo saxlansın) ====
* {{lehinə}} yuxarıda da dediyim kimi.--'''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 21:08, 21 iyun 2026 (UTC)
* {{dəstək}} Ad fəzasına ehtiyac yoxdur. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 13:37, 24 iyun 2026 (UTC)
* {{Əleyhinə}} Unifikasiya daha doğru yol olar. [[İstifadəçi:Lawyer.F|Lawyer.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lawyer.F|müzakirə]]) 08:08, 7 iyul 2026 (UTC)

== Krımın yaşayış məntəqələri ==

Salam. Sualım Krımın yaşayış məntəqələrinə aiddir. Bəzən onların iki adı olur: krımtatarca və rusca/ukraynaca (hətda orada da bir az fərqli ola bilər). Bəzən ru-Vikidə və uk-Vikidə bir ad istifadə olunur, krım-tatar adı isə orada köhnə ad kimi qeyd olunur. Krım-tatar-dilli Vikidə isə bəzən köhnə ad istifadə olunur. Məsələn, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5_(%D0%9D%D0%B8%D0%B6%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD) ru-Vikidə] kəndin müasir adı &quot;Плодовое&quot; - yəni Plodovoye, köhnə adı &quot;Челебилер&quot; - yəni Çelebiler; [https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5_(%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD) uk-Vikidə] kəndin müasir adı &quot;Плодове&quot; - yəni Plodove, keçmiş adı Челебілер - yəni Çelebiler; [https://crh.wikipedia.org/wiki/%C3%87elebiler Krım-tatar-dilli Vikidə] isə məqalənin adı &quot;Çelebiler&quot;dir. Hansını əsas tutaq? Mənim fikrimcə, Krım-tatar dilindəki versiyanı əsas tuta bilərik. Hər necə də, Azərbaycan dilinə daha yaxındır. Belə hallar normaldır ki, bir yaşayış məntəqəsi fərqli dillərdə fərqli adlandırılsın. Adi misal [[Həştərxan]] (hərçənd ki &quot;Həştərxan&quot; və &quot;Astraxan&quot; o dərəcədə fərqli ad deyillər, daha çox eyni adın fərqli formalarıdır). [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 10:30, 22 iyun 2026 (UTC)

:Kənd Ukraynada yerləşir, Ukraynada hansı rəsmi adla adlandırılıbsa, o addan istifadə etmək daha məntiqlidir. Təbii ki, bizim mənbələrdə hansı adlandırmaya üstünlük verilibsə, o variant daha üstündür, o məsələ də var. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 00:54, 23 iyun 2026 (UTC)
::Ümumiyyətlə, bu məsələ sadəcə Krımın yaşayış məntəqələri ilə bağlı deyil ki. Milyon dənə yaşayış məntəqəsi var ki, yerli dildə adı başqadır. Bavariyanın paytaxtı Münxen şəhərinin bavariya dilindəki adı Minqadır, amma təbii ki, adlandırmanı alman dilinə görə və mənbələrə görə aparırıq. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 00:57, 23 iyun 2026 (UTC)
::@[[İstifadəçi:White Demon|White Demon]], Münxen böyük şəhərdir, çox guman azərbaycanca çoxsaylı mənbələr var ki “Münxen” yazılır. Yuxarıda adı çəkilən isə kənddir. Sıravi kənd olsaydı başqa, amma Krımda yerləşir - həm Ukraynada, həm Rusiyada Krımın statusu var, və mən biləni hər iki hüquqi müstəvidə Krımda Krım-tatar dilinin rəsmi statusu var. Bavariya dili və ya dialekti zatən alman dilinə bağlıdır və Azərbaycan dili üçün ikisi də yaxın deyil. Krım-tatar dili isə rus və Ukrayna dillərindən fərqlidir və Azərbaycan dilinə daha yaxındır. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 13:06, 23 iyun 2026 (UTC)
:::Krım tatarcasının bizim dilə yaxın olub olmamasının adlandırma üçün heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Bu bilirsiniz nəyə oxşayır, təsəvvür edin ki, EnVikidə deyirlər ki, Xocalı haqqında məqalə Xocalı yox, Stepanakert olmalıdır, çünki ingilis dili ermənicəyə daha yaxındır (ikisi də Hind-Avropa dilidir), nəinki Azərbaycan dilinə. Sizcə bu tutarlı səbəb olardı? Yox, təbii ki. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 14:15, 23 iyun 2026 (UTC)
::::@[[İstifadəçi:White Demon|White Demon]] En-Viki zatən Xankəndini Stepanakert adlandırır… [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 19:25, 23 iyun 2026 (UTC)
:::::Bilirəm, sadəcə səbəb kimi bu göstərilsə, düzgün deyil, onu demək istəyirəm. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 19:42, 23 iyun 2026 (UTC)
::::::Ev-Vikidə ümumiyyətlə ciddi səbəb göstərmədən səs verirlər, yəni en-Viki Qarabağ mövzusu üçün obyektivlik nümunəsi ola bilməz. İngilis dili erməni dilinə (və əlifbaları) o qədər yaxın deyil, nə qədər ki Azərbaycan və Krım-tatar dilləri və əlifbaları. Amma olmasın dil yaxınlığı, olsun oradakı icmanın fəal və qərarvermək hüququ olanların simpatiyası. Başqaları o mövzuda nəinki redəktə etməyə yaxın buraxmırlar, hətda müzakirədə şərh edəndə də xoşlarına gəlmir. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 05:35, 24 iyun 2026 (UTC)

Qazaxıstan şəhərləri ilə oxşar məsələ var. Məsələn, Qarağandı şəhərinin adını rusca [[Karaqanda]] kimi yazırıq (və s.), baxmayaraq ki hətta rus dilindəki rəsmi adı çoxdan dəyişdirilib (Almatı kimi).--[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 16:17, 22 iyun 2026 (UTC)

:Bəzi məsələlər əslində Vikipediya iştirakçılarından o qədər də asılı deyil. Məndən olsa, Azərbaycan dili üçün &quot;Qırım&quot; daha uyğundur, nəinki &quot;Krım&quot;, amma buna mənbə lazımdır. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 20:15, 22 iyun 2026 (UTC)
::Mənbələrdə hansı addan istifadə edilibsə onu yazmaq məqsədəuyğun olar. [[User:Moses|&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print; color:#CC4E5C; text-shadow:gray 0.2em 0.2em 0.4em;&quot;&gt;Moses&lt;/span&gt;]] [[User talk:Moses|&lt;span style=&quot;color:#228B22&quot;&gt;'':)''&lt;/span&gt;]] 20:25, 22 iyun 2026 (UTC)
::: Deyək ki, Qarağandı üçün etibarlı bir mənbəni [https://diaspor.gov.az/upload/20220624025122_2015.pdf tapdım]. Hər bir kənd üçün belə bir mənbəyi tapmaq mümkün deyil, axı (amma, kəndlər ensiklopedikdir və onlar haqqında məqalələr olmalıdır, əslində). Bu halda bir standart olmalıdır, qarmaqarışıqlıq olmasın, deyə. Və bu standart nə olacaq, artıq bizdən aslıdır. Əslində, bu yaxınlarda həmin məsələni Koreya adlarla əlaqədar müzakirə edirdik, onu da KM-də müzakirə etmək istəyirim. Fikrimcə, Stil Kitabçasına bir neçə əlavələr yazmaq lazımdır bunnan bağlı. --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 07:46, 23 iyun 2026 (UTC)
::::@[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]], məncə bu mənbə ilə addəyişməyə müzakirə aça bilərsiniz. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 05:37, 24 iyun 2026 (UTC)
::::: {{u|Zohrab Javad}}, Qazaxıstanın 31 şəhəri, saysız-hesabsız kəndi, çayı, dağı var. Onların bir çoxunun adlandırması ya son illər ərzində dəyişilib, ya da dəyişmə prosesindədir (bundan əlavə burda müzakirə olunan Krım və s. ərazilər də var). Hər biri üçün müzakirə açmaq vaxt itkisidir. Təklifim elə odur ki, biz bir dəfəlik stil kitabçasında adlandırma prinsipini izah edək ki, bu prosses avtomatikləşsin. --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 06:03, 24 iyun 2026 (UTC)
::::::Fikrimcə, stil kitabçası daha çox o adlara aiddir ki, onlara mənbə məhdud olsun. O adlar ki məşhurdur (məsələn böyük şəhərlər) adətən mənbələr olur. Bəzən eyni məntəqəyə fərqli dillərdə fərqli adlara (və ya eyni adın fərqli variantlarına) üstünlük verirlər (məsələn Qüds - Yerüsəlim, Hələb - Aleppo). Məsələn ru-Vkkidə Azərbaycan yaşayış məntəqələrinin adları üçün çox vaxt belə təcrübə var: əgər Roskartoqrafiyada o məntəqənin adı rus dilində keçirsə, həmin ad istifadə olunur; əgər Roskartoqrafiyada adı keçmirsə, onda [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BF%D1%86%D0%B8%D1%8F Azərbaycan-rus praktiki transkripsiyadan] istifadə olunur - mən biləni o səhifə də Buşuyevaya istinad edir.
::::::Qazaxıstana gəlincə, fikrimcə bu təcrübədən (və ya buna bənzər təcrübədən, çünki əmin deyiləm ki Roskartoqrafiyanın atlasları kimi Azərbaycanda da elə rəsmi etibarlı mənbələr olsun) istifadə edə bilərik: böyük məşhur şəhərlər və digər məntəqələr üçün etibarlı azərbaycanca mənbə, digərləri üçün isə orijinal dildə necədirsə azərbaycancaya transkripsiya edilsin. İkincilər üçün ola bilər ki az-Vikidə xüsusi transkripsiya kitabçasına ehtiyyac olmasın. Çünki rus dilindən fərqli olaraq Azərbaycan dili çevikdir (bəzi istisnalar ola bilər). Rus dilində çox vaxt problem nədir - ə, ö, ü, ğ, c hərfləri. Azərbaycan dili bu cəhətdən rahatdır. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 08:16, 24 iyun 2026 (UTC)
::::::: Təklifim elə ''təxminən'' siz yazdığınızı stil kitabçasına əlavə etməkdir. Və bundan əlavə, koreyalıların adları ilə bağlı ayrı normanı özüm yaza bilərəm. --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 09:07, 26 iyun 2026 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Moses|Moses]] Tutaq ki, böyük şəhərlər barədə mənbə tapmaq olur. Bəs məsələn kəndlər barəsində mənbə tapılmayanda necə? [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 12:50, 23 iyun 2026 (UTC)

== Müxtəlif detallar istinadların təkrar istifadəsi – Altistinadları təqdim edirik ==

[[File:Sub-referencing re-use + RefPreview.png|thumb|Altistinad nümunəsi]]
Salam, mən Vikimedia Almaniyanın [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Texniki İstəklər komandası]]ndanam və adım Cohannesdir.

Biz müxtəlif detalalra istinadların təkrar istifadəsini yaxşılaşdırmaq üçün yeni bir funksiya üzərində işləyirik: '''[[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Altistinadlar]]'''. Bu funksiyanı 2026-cı ilin iyun ayına etibarən çex, alman, fransız, italyan, polyak və isveçcə Vikipediyalarda, bir neçə kiçik vikidə və əksər qardaş layihələrdə tətbiq etmişik. İndi isə bütün Vikipediya dil versiyalarında qlobal tətbiq mərhələsinə başlayırıq.

'''Nə gözləmək olar?'''

Əgər mənbələr altistinadlardan istifadə edilməklə müxtəlif detallarla (məsələn, fərqli səhifə nömrələri ilə) göstərilibsə, Vikipediya məqalələrində [1.1] kimi keçidlər görəcəksiniz. Biz [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/History|icmanın uzun müddətdir mövcud olan istəyini]] həyata keçiririk: Hazırda bir çox Vikipediya məqaləsində demək olar ki, eyni olan, lakin səhifə nömrəsi kimi detallarda fərqlənən istinadlar mövcuddur. Bu, istinad siyahılarının həddindən artıq yüklənməsinə səbəb olur və oxucuların neçə müxtəlif mənbədən istifadə edildiyini tez qiymətləndirməsini çətinləşdirir. Bundan əlavə, [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Status quo: Re-using references in wikitext and VisualEditor|tam eyni təkrar istifadədən]] fərqli olaraq, müxtəlif detallarla istinadların təkrar istifadəsi [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Status quo: Re-using references with different details in wikitext|əvvəllər istinadın dublikatının yaradılmasını tələb edirdi]], bu da daha uzun vikimətnə və [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Status quo: Re-using references with different details in VisualEditor|xüsusilə VizualRedaktorda]] daha çox vaxt sərf olunmasına gətirib çıxarırdı. {{tl|sfn}} kimi icma tərəfindən yaradılmış mövcud həll yollarının isə VizualRedaktor istifadəçiləri və istinad popapları üçün (xüsusilə mobil oxucular üçün – [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#problem|problem haqqında daha ətraflı]]) müəyyən çatışmazlıqları var.

[[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Altistinadlar]] bu problemləri həll edir: Biz yeni bir [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#wikitext|vikimətn atributu]] əlavə edirik: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;details=&quot;...&quot;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; – bu atribut mövcud &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;ref name=&quot;...&quot;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; atributuna bənzəyir. [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#visual-editor|VizualRedaktor istifadəçiləri]] altistinad əlavə etmək üçün &quot;detal əlavə et&quot; düyməsindən istifadə edə bilərlər. Ətraflı təlimatları [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|layihə səhifəmizdə]] tapa bilərsiniz. Həmçinin Almanca Vikipediyada altistinadların istifadəsinin ilk ayları ilə bağlı əldə etdiyimiz təcrübələri əks etdirən [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|hesabat da dərc etmişik]], bu sizin üçün maraqlı ola bilər. Nəzərə alın ki, altistinadlar ''məcburi deyil''; istəsəniz digər istinad üslublarından istifadə etməyə davam edə bilərsiniz.

'''Aktivləşdirmə'''

Altistinadları 23 iyun tarixində Azərbaycanca Vikipediyada aktivləşdirəcəyik ([[:phab:T414094]]). Buna hazırlıq üçün aşağıdakı addımları atmağınızı xahiş edirik:
* Yeni funksiyada yarana biləcək problemləri tez müəyyən etmək üçün altistinadlardan istifadə edən səhifələr üçün bir [[Special:TrackingCategories|izləmə kateqoriyası]] mövcuddur. Kateqoriyanın adını [[MediaWiki:Cite-tracking-category-ref-details]] vasitəsilə dəyişə bilərsiniz. Kateqoriya səhifəsini (hal-hazırda [[:Kateqoriya:Alt istinad istifadə edən səhifələr]]) standart oxuculardan gizlətmək üçün &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__HIDDENCAT__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (və ya eyni məqsədə xidmət edən şablon) ilə yarada və onu [[:d:Q129764848]] elementinə əlavə edə bilərsiniz.
* Görülə biləcək mümkün tədbirlər və müxtəlif vikilərdən nümunələr barədə daha ətraflı məlumatı [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|TVS bölməmizdə]] toplamışıq.
* Nəzərə alın ki, VizualRedaktor bu hallarla işləməkdə çətinlik çəkdiyi üçün {{tl|İstinad siyahısı}} ilə istinad bölməsində müəyyən edilmiş (alt) istinadların (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{İstinad siyahısı|refs=...}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) birlikdə istifadəsini tövsiyə etmirik. Bu problem &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;references&gt;...&lt;/references&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; istifadəsinə aid deyil. İngiliscə Vikipediya da oxşar səbəblərə görə siyahı şəklində müəyyən edilmiş istinadlarla birlikdə {{tl|Reflist}} istifadəsini məhdudlaşdırıb [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Help:List-defined_references&amp;diff=next&amp;oldid=1293112943].

Hər hansı sualınız olarsa, mənə bildirə bilərsiniz. Yeni funksiya ilə bağlı rəylərinizi [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|müzakirə səhifəmizdə]], mənim [[User talk:Johannes Richter (WMDE)|istifadəçi müzakirə səhifəmdə]] və ya bu paylaşımın altında görməkdən məmnun olarıq. Rəyləriniz əsasında altistinadları daha da təkmilləşdirməyə davam edəcəyik!

Texniki İstəklər komandası adından ən xoş arzularla — [[İstifadəçi:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Johannes Richter (WMDE)|müzakirə]]) 07:16, 23 iyun 2026 (UTC)

:@[[İstifadəçi:White Demon|White Demon]], çoxdandır istədiyin funksiya :). [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 09:44, 23 iyun 2026 (UTC)

== Koreyalıların adları. Stil kitabçasına əlavənin qaralaması ==

Salam. [[Qaralama:Vikipediya:Stil kitabçası/Koreyalıların adları|Stil kitabçasına Koreyalıların adları ilə bağlı yeni qayda toplusunun təklifini]] Vikicəmiyyətə təqdim edirəm. Həmin səhifədə təkliflərimi detallı şəkildə izah etməyə çalımışam. Ümumən vurğulamaq istərdim ki, hazırkı vəziyyət xaosdur. Buna görə bu qaydaları yazmağa qərar vermişəm. Xahiş olunur, bu qaralama ilə bağlı fikirlərinizi bölüşərsiniz. [[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 12:45, 1 iyul 2026 (UTC)

:Bu mətni koreya dili müəllimi olan bir dostuma da göstərmişəm. Deyir ki, &quot;ng&quot; məsələsi ilə razı deyiləm, çünki boğuq da olsa deyilir. Mən də defissiz olan variantı dəstəkləyirəm, Li San Hyok kimi. Amma transliterasiya məsələsi sadəcə Pak soyadı ilə məhdudlaşmır. Yəni konkret bir cədvəl lazımdır ki, filan şey necə yazılmalıdır. [[Vikipediya:Transliterasiya|Transliterasiya]] səhifəsindəki cədvəllər kimi. Həm də ki, transliterasiya məsələsini stil kitabçası kimi yaratmaq lazım deyil. Stil kitabçası sadəcə bir mövzuda məqaləni yazmaq üçün təyin olunan göstərişlərdir. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 20:35, 3 iyul 2026 (UTC)
:@[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]], Defisi yığışdırmağın və sonrakı kiçik hərfi böyük hərflə yazmağın səbəbi nədir? Bu məsələ üçün rəsmi (və ya sadəcə dərc olunmuş) mənbə var? Məsələn ru-Vikidəki [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BF%D1%86%D0%B8%D1%8F   Azərbaycan-rus praktiki transkripsiyası] Buşuyevaya istinad edir. Əgər belə vahid mənbə yoxdursa, hər məqam üçün ayrı-ayrı mənbələrə baxmaq olar. Məsələn, adlarda defis və ardınca kiçik hərf olanda adətən azərbaycanca mənbərdə necə yazırlar? Yəni, vacib deyil ki həm “Pak Hyon-şik”i, həm “Lim O-Kyon”u axtaraq - hansısa biri (hətda onlar olmasa da, buna bənzər digər ad) azərbaycandilli mənbədə adı keçirsə, buna istinad etmək olar. Və ya digər məsələ, hansısa məhşur koreyalı adda “ng” olanda, azərbaycanca mənbədə baxmaq olar ki necə yazırlar - sonra da başqa sözlərə də tədbiq etmək olar. Əlbətdə ki, deyilən misallar ümumidir, istisnalar ola bilər - məsələn hansısa məşhur ad azərbaycanca mənbədə başqa formada yazıla bilər - bunu da nəzərə almaq olar. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 20:57, 3 iyul 2026 (UTC)
::Koreya dilində defis yoxdur axı. Koreya dilində defis yoxdursa, biz niyə defis yazırıq ki. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 21:14, 3 iyul 2026 (UTC)
:::Koreya dilini bilmirəm, ona görə dəqiqləşdirim. “Pak Hyon-şik” kimi adlarda onda defis haradandır? İngilis dilindəki transliterasiyada var? [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 06:24, 4 iyul 2026 (UTC)

{{u|White Demon}}, onu hecanın sonunda boşluq kimi yazmaq təklif etmirəm, ng əvəzinə n kimi yazmaq təklif edirəm. Necə ki, biz başqa dillərdə olan ng hərfləri artıq n kimi yazırıq. Deyəsən, siz həmin Koreya dili müəllimi düzgün başa düşmədiniz. Koreya dilində ㅇ hərfi iki cür tələffüz olunur. Hecanın '''başlanğıcında''' boşluq kimi oxunur (məsələn, Seul sözündə var və heç cür tələffüz olunmur), hecanın başqa yerlərində isə [ŋ] səsi kimi, hansı ki adətən Azərbaycan dilində n kimi yazılır. Cədvəl məsələsi ilə razıyam. Əlavə edəcəm.

{{u|Zohrab Javad}} Koreya dilində bildiyimiz defis ümumiyyətlə yoxdur. Bunu görmək üçün hər hansı Koreya adına baxmaq kifayətdir. --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 09:32, 4 iyul 2026 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]], “Pak Hyon-şik” kimi adlarda onda defis haradandır? İngilis dilindəki transliterasiyadandır? [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 13:21, 4 iyul 2026 (UTC)
:: {{u|Zohrab Javad}} bəli. İngilis transliterasiyanın bir standartı yoxdur. Buna görə bəzi yerlərdə tireli variant işlənilir, bəzi yerlərdə isə tiresiz ([https://en.wikipedia.org/wiki/Kim_Jong_Un#cite_note-7 burda həmin problem ilə bağlı bir qeyd görə bilərsiniz]). Azərbaycan dilində isə artıq tiresiz variant rəsmi və akademik mənbələrdə daha çox istifadə olunur. Məsələn, [https://www.qanun.az/koreyanin-yeni-ve-en-yeni-tarixine-birge-nezer-2081 bu akademik kitabın tərcüməsində] ancaq tiresiz və böyük hərfli variant işlənilir. Eyni yerdə (məsələn AzVikidə) iki variantı işlətmək ciddi stilistik səhvədir. Ya bir variant olmalıdır, ya da başqa variant. Bizdə isə hazırda 4-5 variant işlənilir. --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 18:35, 4 iyul 2026 (UTC)
:::Defisin yığışdırılması məsələsi ilə bağlı sizinlə razıyam. Digər məsələlərlə bağlı dərin məlumatım olmasa da, transliterasiya məsələsinə [[Kim Çen İn]] adı əsasında baxmaq istəyirəm.
:::Məncə, qeyd etdiyiniz &quot;ng = n&quot; prinsipi düzgün deyil. Qeyd etdiyiniz kimi, bu səs [ŋ] səsinə yaxındır və Azərbaycan dilində bunu &quot;nq&quot; ilə vermək daha məntiqlidir. Əgər biz bunu hər yerdə &quot;n&quot; kimi versək, koreya dilində fərqli olan iki səsi (ㄴ və ㅇ səsləri) Azərbaycan yazısında eyniləşdirmiş oluruq. &quot;Nq&quot; isə Azərbaycan yazısı üçün yad forma deyil və koreya adlarında bu fərqi qorumağa imkan verir.
:::Məsələn, 김정은 adında 정 hecasının sonunda ㅇ var. Ona görə həmin hissəni &quot;Çon&quot; kimi yox, &quot;Çonq&quot; kimi vermək daha uyğun görünür. &quot;Kim Çen İn&quot; isə Koreya tələffüzündən çox rus dilindən götürülmüş formaya əsaslanır və orijinal səslənmədən uzaqdır, aidiyyətsiz və məntiqsiz görünür. Xüsusilə də &quot;Çonq&quot; əvəzinə &quot;Çen&quot; formasındakı &quot;e&quot; səsinin haradan gəldiyi aydın deyil.
:::Son heca məsələsində isə ayrıca yanaşma ola bilər. Hazırda həmin səsin &quot;ı&quot;ya yaxın səsləndiyi hallarda onu &quot;i&quot; ilə əvəz edib orijinal tələffüzdən çox uzaqlaşırıq. Azərbaycan dilində söz əvvəlində &quot;ı&quot; işlənmədiyinə görə onu praktik olaraq &quot;u&quot; ilə vermək olar. Məsələn, serb dilində bu ad &quot;Ким Џонг Ун&quot; (Kim Çonq Un) kimi verilir və məncə, bu forma qeyd etdiyim hər iki məsələni özündə birləşdirir. – &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 14:29, 9 iyul 2026 (UTC)
::::&quot;Nq&quot; məsələsində mən də razıyam. Amma &quot;I&quot; niyə başlaya bilməz ki? &quot;ı&quot; ilə başlaya bilməz məsələsi sadəcə Azərbaycan dilindəki sözlərə aid deyil deyil ki? Ümumiyyətlə, elə bir qayda var ki, xüsusi isimlər &quot;I&quot; ilə başlaya bilməz? '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 14:46, 9 iyul 2026 (UTC)
:::::@[[İstifadəçi:White Demon|White Demon]] maraqlı sualdı. Bu yaxınlarda president.az saytında &quot;In&quot; kimi verilmişdi: [https://president.az/az/articles/view/72499]. Ruscadan birbaşa transliterasiyadır. Amma başqa analoji halla rastlaşmamışam. &quot;I&quot; ilə başlaya bilmərik, məncə. Məsələn, Iğdır → İğdır. Məntiqlə fransız dilində Ğ ilə başlayan adları da Ğ ilə verməliyik, amma R ilə əvəz edirik – &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 18:03, 9 iyul 2026 (UTC)
::::::{{u|Toghrul R}} serblər çox şeyi düzgün transliterasiya etmirlər onsuz da. --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Trebuchet MS; color:black&quot;&gt;Chanis&lt;/span&gt;]][[User talk:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090&quot;&gt;Caucasi&lt;/span&gt;]]''' 19:34, 9 iyul 2026 (UTC)
::::::Əslində In söz deyil, hecadır. Kim soyaddır, Çen In isə iki hecalı addır (Çon In daha düzgün olardı, amma bu forma konret bu şəxsin adı üçün hər yerdə istifadə olunur). Bir də, &quot;nq&quot; Azərbaycan dilində heç cür [ŋ] səsini vermir, iki [ng] səsini verir (manqo sözündə kimi). N hərfi [ŋ] səsinə daha yaxındır və onun üçün artıq istifadə olunur ([[Kensay qəbiristanlığı|nümunə]]). --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 11:31, 14 iyul 2026 (UTC)
:::::::@[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ingilis dilində də [ŋ] səsini vermir, amma onlar &quot;ng&quot; kimi verirlər – &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 07:37, 15 iyul 2026 (UTC)
:::::::: [[:en:Pronunciation of English ⟨ng⟩|Verir]]. --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 10:00, 15 iyul 2026 (UTC)
:::::::::@[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] bu məqalə ingilis dilinin sonundakı hərf birləşmələrinin tələffüzü haqqındadır. Koreya adlarının transliterasiyalarında həmin birləşmələr verilir, onu nəzərdə tuturdum. – &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 11:28, 15 iyul 2026 (UTC)
:::::::::: İngilis dilli transliterasiyada verilir. Amma Azərbaycab dilində nə nq nə də ng heç cür [ŋ] səsini və ya ona yaxın səsini vermir. Bəzən İspan dilindən transliterasiyalarda El Niño → El Ninyo (ny) formasında verilir. Amma, bu da istisnadır. --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 14:23, 16 iyul 2026 (UTC)

== Dinlə şablonu ilə problem ==

Hər kəsə salam. İndi fikir verdim ki, dinlə şablonu ilə hansısa problem var: belə ki, məqalədə istifadə zamanı şablon mətni aşağı salır. Halbuki, əvvəllər istifadədə mətn şablonun yanında qalırdı. Nümunə üçün [https://az.wikipedia.org/wiki/Sevil_(opera)#Musiqil%C9%99r bu linkə]  baxa bilərsiz. Mümkünsə, bu problemin aradan qaldırılmasına kömək edin. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Sefer azeri|sefer azeri]] 07:59, 3 iyul 2026 (UTC)
: Salam. Bir daha nəzərdən keçirin, mövqe parametri standartda left olur? — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 08:05, 3 iyul 2026 (UTC)

== Məsləhət ==

salam dostlar, son müddət ərzində bir neçə məqaləni yenidən işləmişəm. Bunlardan hansı sizcə status üçün namizəd göstərilə bilər? [[Gürcüstan azərbaycanlıları]], [[Qafan hadisələri]], [[Əsli və Kərəm]], [[Azərbaycan–erməni mədəni münasibətləri]], [[tat dili]]. --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Trebuchet MS; color:black&quot;&gt;Chanis&lt;/span&gt;]][[User talk:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090&quot;&gt;Caucasi&lt;/span&gt;]]''' 12:59, 9 iyul 2026 (UTC)

== Kənd meydanının sol menyudan çıxarılması ==

Təklif edirəm ki, kənd meydanını sol menyudan çıxaraq. Beləcə o, hamıya görünməyəcək, indi göründüyü üçün hamı hər şeyi ora yazır, yardım masasına yazılası müraciətlər də ora yazılır. (Başqa həll yolları təklif edə bilərsiniz.) Bir müddət əvvəl [[MediaWiki:Editnotice-4-Kənd meydanı|giriş bildirişi]] əlavə etsəm də, yenə davam edir. Səbəbi açıqda səhifə olmasıdır. Kənd meydanı icma üzvləri üçündür. Digərləri icma portalına daxil olduqlarında oradan müvafiq sorğular üçün səhifələrə istiqamətlənəcəklər. Həmçinin ana səhifədən yardım masasına olan düymədən daha aktiv istifadə etməyə başlayacaqlarına inanıram. Bunu təklif kimi verirəm, lütfən aşağıda mövqeyinizi bildirin. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 17:47, 16 iyul 2026 (UTC)
: {{əleyhinə}} Bu, çıxış yolu deyil. Bəs həqiqətən müzakirələrdə iştirak etmək istəyən, təkliflər vermək istəyən hardan xəbər tutsun bu səhifədən? Ondansa oradakı İcma portalı keçidini Yardım masası ilə əvəzləmək olar. İcma portalının məqsədi nədir bilinmir onsuz da. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 18:47, 16 iyul 2026 (UTC)
:&quot;İcma üzvü&quot; nisbi anlayışdı. Hesab yaradıb vikipediyaya qoşulan bir istifadəçi artıq icma üzvü sayıla bilməz? Neçə redaktədən sonra icma üzvü olursan? Və ya qədər aktivlikdən sonra? '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 19:40, 16 iyul 2026 (UTC)
::Dediyim o deyil, yanlış anlaşılmasın. Yəni KM istifadəçilərin Vikipediya ilə bağlı sual və müraciətləri üçün uyğun məkan deyil. Bilirəm, əvvəldən bunun üçün ayrıca səhifə olmayıb və hər şey KM və İM üzərində olub. Amma artıq xeyli müraciət səhifələrimiz var və aidiyyəti üzrə istifadə edilməlidir, bir səhifəni belə yükləmək düzgün deyil (SNS və İHM kimi mövzuları necə ki, burada açmadığımız kimi). Üzdə olduğu və aktiv olduğunu bildikləri üçün gəlib hər mövzunu bura yazırlar. Onsuz da təcrübəli töhfə verən üzvlər KM kimi səhifədən bir müddət sonra xəbərdar olurlar (eynən, məsələn, SNS kimi). Yeni gələnlərin təklif verməsi nadirdir, müraciətləri elə Vikipediya ilə bağlı olur. Nemoralis deyəni də sınamaq olar, amma hələ də bura yaza bilərlər, həmişə özüm köçürürəm, artıq iş yükü yaranır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 19:48, 16 iyul 2026 (UTC)
* {{u|Qədir}}, bu yaratdığınız səhifə bildirişi açılan və ekranı tutan kiçik pəncərə üslubundadır? Məncə, həmin bildirişin məzmununa bir qədər dəyişiklik lazımdır ki, ciddiyə alsınlar (və ya ciddi qəbul etsinlər). Yoxsa hazırkı &quot;yaxşı, bildik&quot; üslubundadır. Həmin o bildiriş, bildiriş yox, xəbərdarlıq mesajı kimi olmalıdır. Məsələn, &quot;Qaralama səhifələri ilə bağlı müraciətiniz silinə və köçürülə bilər, ona görə də etməyin&quot; kimi. Onda bəlkə əlaqəsiz müraciət yazanlar bir az çəkinərlər. [[İstifadəçi:Sofia|Sofia]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sofia|müzakirə]]) 21:25, 16 iyul 2026 (UTC)
*:İlk baxışdan zəif və sadə qəbul edilə bilər, çünki sadəcə &quot;bir bildiriş olsun&quot; deyə yaratmışdım, təkmilləşdirilə bilər. Və lakin mümkün qədər yığcam olması yaxşı olar. Yenə də bildiriş mesajı açıq-aydın verir. Daha effektiv olmasını düşünərək təklif etdiyiniz kimi versiyanı qaralama olaraq hazırlaya bilərsiniz, qiymətləndirilərək əlavə edilə bilər. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 21:54, 16 iyul 2026 (UTC)
*::məncə, yeri yoxdur. --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Trebuchet MS; color:black&quot;&gt;Chanis&lt;/span&gt;]][[User talk:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090&quot;&gt;Caucasi&lt;/span&gt;]]''' 20:39, 21 iyul 2026 (UTC)
== Adlandırma ==
Bir məsələyə diqqət çəkmək istəmirəm. [[Osetin dili]] və ya Oset dili, [[Osetinlər]] və Osetlər adlanması. Osetin sözündə &quot;in&quot; əlavəsi Rus dilindən keçmədir. İngilis və Türk dilində bu əlavə yoxdur. Təklif edirəm Osetin yox, Oset yazılsın. --[[İstifadəçi:En Merker|Tarixi Nadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:En Merker|müzakirə]]) 03:50, 30 iyul 2026 (UTC)

:[[VP:TANINMIŞAD]] [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 04:40, 30 iyul 2026 (UTC)
:Bizlik məsələ deyil. Ədəbiyyatda və mediada dəyişiklik olmalıdır ki, dəyişək. Üstəlik səhvlə yanlış nisbi anlayışlardır, səhv olan şey zamanla &quot;doğru&quot; şey kimi qəbul oluna bilir. [[VP:TANINMIŞAD]] '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 22:19, 30 iyul 2026 (UTC)
* Udi və Udin anlayışını dəyişdik amma. Bizim fəaliyyətimiz ensiklopedikliklə yanaşı, yenilik və düzgünlük gətirməkdir. Şəxsi düşüncəm budur ki, əgər kimsə hardasa səhv edibsə, onu təkrarlamalı deyilik. Mənim fikrimcə biz də səhv olan bəzi məsələləri düzəltməklə, elə ədəbiyyat və mediaya təsir ebib, dəstək göstərməliyik. --[[İstifadəçi:En Merker|Tarixi Nadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:En Merker|müzakirə]]) 07:42, 31 iyul 2026 (UTC)
*:[[VP:OT]]; ''səhv'' — kimə görə, nəyə görə? [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 10:01, 31 iyul 2026 (UTC)
*::belə mövzulara çox girmişik. Ukrayna adları da yanlış yazılır (Volodimir Zelenski istisna), amma nə edək ... --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Trebuchet MS; color:black&quot;&gt;Chanis&lt;/span&gt;]][[User talk:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090&quot;&gt;Caucasi&lt;/span&gt;]]''' 15:16, 31 iyul 2026 (UTC)
*:&quot;elə ədəbiyyat və mediaya təsir ebib, dəstək göstərməliyik&quot; vikipediyaçıların iş prinsipi deyil. Vikipediya ədəbiyyat və medianın güzgüsüdür, nə varsa, onu əks etdirməlidir. Səhv və yanlış qıraqda aydınlaşdırılmalıdır. Əksi orijinal tədqiqat hesab olunur. Udinlər və ya udilər məsələsinə gəldikdə isə məqalənin adı müzakirə ilə dəyişdirilməyib. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 18:16, 31 iyul 2026 (UTC)

== Texniki dəstək ==

Hər kəsə salam. [https://az.wikipedia.org/wiki/Kapitan_Amerika#%C4%B0stinadlar Bu məqalədə] istinadları üç sütuna şəklində təşkil etməyə kömək edə bilərsinizmi? [[İstifadəçi:Sefer azeri|sefer azeri]] 06:32, 7 avqust 2026 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Sefer azeri|Sefer azeri]] düzəltməyə çalışdım amma çoxlu sitat səhvləri var. [[İstifadəçi:Patriot Kor|Patriot]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Patriot Kor|müzakirə]]) 07:37, 7 avqust 2026 (UTC)
: {{həll edildi}} [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 08:26, 7 avqust 2026 (UTC)
::[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] həll edilmədi, istinadlar error verir, bir hissəsi isə səhifənin axırına sürüşdü. Hələ də, köməyə ehtiyac var. Hörmətlə, --[[İstifadəçi:Sefer azeri|sefer azeri]] 09:14, 7 avqust 2026 (UTC)
::: @[[İstifadəçi:Sefer azeri|Sefer azeri]], indi baxın. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 14:32, 7 avqust 2026 (UTC)
::::[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] təşəkkür edirəm! --[[İstifadəçi:Sefer azeri|sefer azeri]] 15:52, 7 avqust 2026 (UTC)

== Oğuz şəhəri ==

Salamlar. [[Oğuz]] şəhəri haqqında ətraflı məlumatı olan istifadəçilər varsa xahiş edirəm məqaləyə göz gəzdirsinlər. Məqalənin düzəlişlərə ehtiyacı var. [[İstifadəçi:Patriot Kor|Patriot]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Patriot Kor|müzakirə]]) 14:47, 10 avqust 2026 (UTC)

== Şablonlarda error ==

Hamıya salam. İndi fikir verdim, bir sıra şablonlarda daxili bölmələrdə olan göstər/gizlət düyməsi işləmir. Bir neçə il əvvəl bu şablonlarda heç bir problem yox idi və hər şey normal işləyirdi. Nümunə kimi [http://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:%C4%B0ncil_%C4%B0sa bu şablona] baxmaq olar. Ən azı 5-6 şablonda oxşar problem var. Zəhmət olmasa, texniki detalları bilən yoldaşlardan biri problemin aradan qaldırılmasına kömək edə bilərmi? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Sefer azeri|sefer azeri]] 15:14, 16 avqust 2026 (UTC)
: &lt;code&gt;NavFrame&lt;/code&gt; istifadə etdiyi üçündür, hamısını &lt;code&gt;mw-collapsible&lt;/code&gt; ilə əvəzləmək lazımdır. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 16:38, 16 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>si8x1t4b0jdeuvu0gechvsyx56fa7n4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042225</id>
      <parentid>9041814</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T11:03:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliyev.azizaga</username>
        <id>318852</id>
      </contributor>
      <comment>/* Məqalənin qaralamadan əsas səhifəyə köçürülməsi */ yeni bölmə</comment>
      <origin>9042225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50258" sha1="qer6wzct8r8i5rqvhf2tvgdoqhbsq26" xml:space="preserve">{{/Giriş}}
&lt;!--Şərhlərinizi bu sətirdən aşağıya qeyd edin.--&gt;

== [[İstifadəçi:Solar.Poki|Solar.Poki]]nin məqalələri ==

@[[İstifadəçi:Solar.Poki|Solar.Poki]] tərəfindən yaradılmış əksəriyyəti İran azərbaycanlısı olan xadimlər məqalələri çox problemlidir. Məqalələrin adı Azərbaycan dilində deyil: [[Yashar Hakak Pour]] ('''Yaşar Hakakpur'''), [[Alireza Asgharzadeh]] ('''Əlirza Əsgərzadə'''), [[Fakhteh Luna Zamani]] ('''Faxtə''' '''Luna Zamani'''), [[Sevil Suleymani]] ('''Sevil Süleymani'''), [[Shervin Shadpour]] ('''Şervin Şadpur'''), [[Said Mughanli]] ('''Səid Muğanlı'''), [[Roghaiye Kabiri]] ([[Rüqəyyə Kəbiri]] məqaləsi ola-ola), [[Rahim Baqqal-Asghari]] (Rəhim Baqqal Əsgəri), [[Mohammad Alimoradi]] ('''Məhəmməd Əlimuradi'''). Mötərizədəki adla axtarış verəndə Azərbaycandilli mənbələrdə bu cür yazıldıqlarını görmək mümkündür. [[VP:ADM]] tək-tək müraciət etmək istəmirəm, çünki həmin səhifəyə 3-4 şəxsdən başqa heç kim baxmır, baxanlar da bürokratiya yaradaraq &quot;burada müzakirə yeri deyil&quot; yazıb, addəyişməni icra etmirlər.

Əlavə olaraq məqalələrdə yazı və üslub səhvləri var, ensiklopediyaya uyğun yazılmayıb, mənbələr də problemlidir. İnzibatçıları məqalələri təftiş etmələrinə, addəyişdiriciləri isə bu şəxslərin adlarını Azərbaycan dilinə uyğun şəkildə dəyişdirmələrinə çağırış edirəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 17:20, 14 iyun 2026 (UTC)

:O dəfə bu məqalələri @[[İstifadəçi:Rəcəb Yaxşı|Rəcəb Yaxşı]] ilə müzakirə etmişdik. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 06:56, 15 iyun 2026 (UTC)
:: @[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], başlığı arxivləşdirmək istəyirəm. Necə edirik? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 16:06, 13 iyul 2026 (UTC)
:@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], əminsizsə, məqalələrə birbaşa &quot;sil&quot; şablonu qoyun ki, sürətli silinsin. İstifadəçiyə də əvvəlcə xəbərdarlıq edin, məhəl qoymasa, növbəti dəfə bloklanması üçün müraciət edin. &lt;font color=&quot;green&quot;&gt;'''[[İstifadəçi:Samral|samral]]'''&lt;/font&gt; &lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Samral|''müzakirə'']]&lt;/sup&gt; 05:49, 18 iyun 2026 (UTC)
: {{reply to|White Demon|Sura Shukurlu}} bəzi əməliyyatlar icra etmisiniz, şərh də əlavə etsəniz yaxşı olar. Mövzu ilə bağlı fikirlərinizi də qeyd edə bilərsiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 16:13, 13 iyul 2026 (UTC)

== vikilayihələrlə bağlı ==

salammm!! [[:kat:vikilayihələr|vikilayihələr]] ilə bağlı 2 məsələ ilə bağlı konsensus əldə etmək məqsədilə müzakirəni başladıram:
# &lt;code&gt;VikiLayihə&lt;/code&gt;, yoxsa &lt;code&gt;Vikilayihə&lt;/code&gt;? hal-hazırda iki variant yanaşı istifadə edilir; mənə elə gəlir, bunu standartlaşdırsaq, yaxşı olar;
# [[Xüsusi:GoToComment/c-Sortilegus-2016-02-11T11:15:00.000Z-Serkanland-2016-02-11T10:50:00.000Z|10 ildən bir az artıq əvvəl müxtəsər müzakirə edildiyi kimi]], [[xüsusi:bütünsəhifələr/portal:|portallar]] və [[xüsusi:bütünsəhifələr/kömək:|kömək səhifələri]] kimi vikilayihələr üçün də ayrıca ad fəzası (&lt;code&gt;vikilayihə:&lt;/code&gt;, yaxud sadəcə &lt;code&gt;layihə:&lt;/code&gt;) yaradılsın?
aşağıda fikrinizi bölüşsəniz, şad olaram! çox sağ olun ^^ [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 23:13, 20 iyun 2026 (UTC)
: @[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], @[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]], @[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]], @[[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]], @[[İstifadəçi:ChanisCaucasi|ChanisCaucasi]], @[[İstifadəçi:Samral|Samral]], @[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], @[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]], @[[İstifadəçi:Lawyer.F|Lawyer.F]] və adını ötürdüyüm digər redaktorlar, mövzulardan, heç olmasa, birində fikrinizi bildirməyinizə şad olaram ^^ [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 10:32, 24 iyun 2026 (UTC)
:Salam, orfoqrafiya baxınımdan &quot;VikiLayihə&quot; səhv variant kimi görünür,&quot;Vikilayihə&quot; daha doğru olar. Sadəcə &quot;layihə&quot; isə spesifikanı nəzərə almır. Təklif edrədim &quot;Vikilayihə&quot; kimi yazılsın.  [[İstifadəçi:Lawyer.F|Lawyer.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lawyer.F|müzakirə]]) 08:04, 7 iyul 2026 (UTC)

=== orfoqrafiya ===
==== variant 1) &lt;code&gt;VikiLayihə&lt;/code&gt; ====

* {{lehinə|lehinə}} başlıqlarda rəsmi orfoqrafiya qaydalarına riayyət etmək mütləq deyil. Məsələn, məncə, [[Qayınana (film)|bu]] məqalənin başlığında orfoqrafik səhv olmalıdır, amma yoxdur. --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 08:32, 21 iyun 2026 (UTC)
* {{dəstək}} [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 13:37, 24 iyun 2026 (UTC)

==== variant 2) &lt;code&gt;Vikilayihə&lt;/code&gt; ====
* {{lehinə|lehinə}}, digər &lt;code&gt;viki-&lt;/code&gt; tipli birləşmələrdəki (baxın: [[ş:digər layihələr|vmf layihələrinin]] adları) qanunauyğunluğa əsasən :3 [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 23:13, 20 iyun 2026 (UTC)
* {{lehinə|lehinə}} [[İstifadəçi:Lawyer.F|Lawyer.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lawyer.F|müzakirə]]) 08:05, 7 iyul 2026 (UTC)

=== ad fəzası ===
==== variant 1) &lt;code&gt;VikiLayihə&lt;/code&gt;, yaxud &lt;code&gt;Vikilayihə&lt;/code&gt; (digər müzakirənin nəticəsinə əsasən) ====
* {{lehinə|lehinə}}, ümumiyyətlə, punktdakı «portallar və kömək səhifələri» nümunəsindəki qanunauyğunluğa əsasən; məhz bu variant isə, &lt;code&gt;layihə&lt;/code&gt; sözünün yarada biləcəyi potensial çaşbaşlığı aradan qaldırmaq (bir sözlə, dəqiqləşdirməni təmin etmək) üçün :3 [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 23:15, 20 iyun 2026 (UTC)
* {{lehinə|lehinə}} [[İstifadəçi:Lawyer.F|Lawyer.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lawyer.F|müzakirə]]) 08:09, 7 iyul 2026 (UTC)

==== variant 2) sadəcə &lt;code&gt;Layihə&lt;/code&gt; ====
* {{Lehinə}} Sadəcə &quot;Layihə&quot; kifayət edir. Onsuz da söhbətin getdiyi bilinir. Həmçinin rus və fransız dillərində də sadəcə &quot;Proyekt&quot; olaraq verilib. – &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 05:55, 21 iyun 2026 (UTC)
*:@[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]], @[[İstifadəçi:Əkrəm|Əkrəm]], ümumiyyətlə, biz niyə ayrıca ad fazası açırıq ki? ''Vikipediya:'' ad fazası elə layihələr üçün də nəzərdə tutulmayıb ki? Məsələn, Kateqoriya: ad fazası var, çünki onun özünə aid texniki xüsusiyyəti var. Şablon, MediaViki və s. onlar üçün də eyni məsələdir. Amma ''Vikipediya:VikiLayihə Anime və manqa'' ilə ''VikiLayihə:Anime və manqa'' arasında hansı texniki fərq var ki? Yəni bunu etməklə bizə hansı fayda gəlir ki, biz edirik, əvvəl bunu aydınlaşdırmaq lazımdır. Bu, əlavə iş yükünü də özü ilə birlikdə gətirir. Nə qədər səhifədə redaktə, düzəliş edilməlidir. Buna dəyər həqiqətən? '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 21:07, 21 iyun 2026 (UTC)
*::@[[İstifadəçi:White Demon|White Demon]], mən təklifi ona görə vermişdim ki, 1) &lt;code&gt;vikipediya:&lt;/code&gt; fəzası çox ''cluttered'' olmasın; 2) hal-hazırkı formada 3 kilometr səhifə adı yazmaq lazım gəlir. «portal &amp; kömək səhifələri» nümunəsini də elə ona görə vermişdim ki, ''technically'' onlar da saytın özü ilə bağlıdır &amp; əlavə texniki xüsusiyyətləri də yoxdur, ona görə də polno &lt;code&gt;vikipediya:&lt;/code&gt; ad fəzasında yerləşə bilərlər, amma hal-hazırda vəziyyət belə deyil &amp; belə olmamağını da, şəxsən, mən rahatlıqverən hesab eləyirəm, elə həmin o qeyd etdiyim 2 punkta əsasən. fikirləşirdim ki, layihələri də bu cür eləyə bilərik :3 [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 23:44, 21 iyun 2026 (UTC)
*:::redaktə məsələsi də ki, addəyişdirməni (hətta elə keçidlərin düzəldilməsini də) avtomatlaşdırmaq, hal-hazırda mövcud olan səhifələrdən də istiqamətləndirmə vermək olar, ''backwards compatibility'' üçün. üstəlik elə də çox sayda vikilayihə səhifəsi yoxdur hələ ki. müxtəsəri, elə də bir katastrof olan deyil, dw :3 [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 23:45, 21 iyun 2026 (UTC)
*:::Portal: ad fazası fərqli məsələdir. Portallar sırf vikipediyaçılar üçün deyil, oxuculara təqdim olunmaq üçün nəzərdə tutulub, məzmun səhifəsidir. Vikilayihələr isə o vikipediyaçıların işi üçün nəzərdə tutulub, onlar məzmun deyil, vikipediyaçıların işi üçün nəzərdə tutulub. Kömək ad fazasını isə mən əhəmiyyətli hesab etmirəm, mənə qalsa Kömək üçün də Vikipediya: ad fazası bəs edərdi. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 00:23, 22 iyun 2026 (UTC)
*:::: yenə axırda gəlib çıxır hansını üstün tutmaq məsələsinə də; elə də bir obyektiv tərəfi, görünür, yoxdur :P [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 00:55, 22 iyun 2026 (UTC)
* {{Əleyhinə}} [[İstifadəçi:Lawyer.F|Lawyer.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lawyer.F|müzakirə]]) 08:07, 7 iyul 2026 (UTC)

==== variant 3) yaradılmasın (status-kvo saxlansın) ====
* {{lehinə}} yuxarıda da dediyim kimi.--'''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 21:08, 21 iyun 2026 (UTC)
* {{dəstək}} Ad fəzasına ehtiyac yoxdur. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 13:37, 24 iyun 2026 (UTC)
* {{Əleyhinə}} Unifikasiya daha doğru yol olar. [[İstifadəçi:Lawyer.F|Lawyer.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lawyer.F|müzakirə]]) 08:08, 7 iyul 2026 (UTC)

== Krımın yaşayış məntəqələri ==

Salam. Sualım Krımın yaşayış məntəqələrinə aiddir. Bəzən onların iki adı olur: krımtatarca və rusca/ukraynaca (hətda orada da bir az fərqli ola bilər). Bəzən ru-Vikidə və uk-Vikidə bir ad istifadə olunur, krım-tatar adı isə orada köhnə ad kimi qeyd olunur. Krım-tatar-dilli Vikidə isə bəzən köhnə ad istifadə olunur. Məsələn, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5_(%D0%9D%D0%B8%D0%B6%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD) ru-Vikidə] kəndin müasir adı &quot;Плодовое&quot; - yəni Plodovoye, köhnə adı &quot;Челебилер&quot; - yəni Çelebiler; [https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5_(%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD) uk-Vikidə] kəndin müasir adı &quot;Плодове&quot; - yəni Plodove, keçmiş adı Челебілер - yəni Çelebiler; [https://crh.wikipedia.org/wiki/%C3%87elebiler Krım-tatar-dilli Vikidə] isə məqalənin adı &quot;Çelebiler&quot;dir. Hansını əsas tutaq? Mənim fikrimcə, Krım-tatar dilindəki versiyanı əsas tuta bilərik. Hər necə də, Azərbaycan dilinə daha yaxındır. Belə hallar normaldır ki, bir yaşayış məntəqəsi fərqli dillərdə fərqli adlandırılsın. Adi misal [[Həştərxan]] (hərçənd ki &quot;Həştərxan&quot; və &quot;Astraxan&quot; o dərəcədə fərqli ad deyillər, daha çox eyni adın fərqli formalarıdır). [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 10:30, 22 iyun 2026 (UTC)

:Kənd Ukraynada yerləşir, Ukraynada hansı rəsmi adla adlandırılıbsa, o addan istifadə etmək daha məntiqlidir. Təbii ki, bizim mənbələrdə hansı adlandırmaya üstünlük verilibsə, o variant daha üstündür, o məsələ də var. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 00:54, 23 iyun 2026 (UTC)
::Ümumiyyətlə, bu məsələ sadəcə Krımın yaşayış məntəqələri ilə bağlı deyil ki. Milyon dənə yaşayış məntəqəsi var ki, yerli dildə adı başqadır. Bavariyanın paytaxtı Münxen şəhərinin bavariya dilindəki adı Minqadır, amma təbii ki, adlandırmanı alman dilinə görə və mənbələrə görə aparırıq. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 00:57, 23 iyun 2026 (UTC)
::@[[İstifadəçi:White Demon|White Demon]], Münxen böyük şəhərdir, çox guman azərbaycanca çoxsaylı mənbələr var ki “Münxen” yazılır. Yuxarıda adı çəkilən isə kənddir. Sıravi kənd olsaydı başqa, amma Krımda yerləşir - həm Ukraynada, həm Rusiyada Krımın statusu var, və mən biləni hər iki hüquqi müstəvidə Krımda Krım-tatar dilinin rəsmi statusu var. Bavariya dili və ya dialekti zatən alman dilinə bağlıdır və Azərbaycan dili üçün ikisi də yaxın deyil. Krım-tatar dili isə rus və Ukrayna dillərindən fərqlidir və Azərbaycan dilinə daha yaxındır. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 13:06, 23 iyun 2026 (UTC)
:::Krım tatarcasının bizim dilə yaxın olub olmamasının adlandırma üçün heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Bu bilirsiniz nəyə oxşayır, təsəvvür edin ki, EnVikidə deyirlər ki, Xocalı haqqında məqalə Xocalı yox, Stepanakert olmalıdır, çünki ingilis dili ermənicəyə daha yaxındır (ikisi də Hind-Avropa dilidir), nəinki Azərbaycan dilinə. Sizcə bu tutarlı səbəb olardı? Yox, təbii ki. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 14:15, 23 iyun 2026 (UTC)
::::@[[İstifadəçi:White Demon|White Demon]] En-Viki zatən Xankəndini Stepanakert adlandırır… [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 19:25, 23 iyun 2026 (UTC)
:::::Bilirəm, sadəcə səbəb kimi bu göstərilsə, düzgün deyil, onu demək istəyirəm. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 19:42, 23 iyun 2026 (UTC)
::::::Ev-Vikidə ümumiyyətlə ciddi səbəb göstərmədən səs verirlər, yəni en-Viki Qarabağ mövzusu üçün obyektivlik nümunəsi ola bilməz. İngilis dili erməni dilinə (və əlifbaları) o qədər yaxın deyil, nə qədər ki Azərbaycan və Krım-tatar dilləri və əlifbaları. Amma olmasın dil yaxınlığı, olsun oradakı icmanın fəal və qərarvermək hüququ olanların simpatiyası. Başqaları o mövzuda nəinki redəktə etməyə yaxın buraxmırlar, hətda müzakirədə şərh edəndə də xoşlarına gəlmir. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 05:35, 24 iyun 2026 (UTC)

Qazaxıstan şəhərləri ilə oxşar məsələ var. Məsələn, Qarağandı şəhərinin adını rusca [[Karaqanda]] kimi yazırıq (və s.), baxmayaraq ki hətta rus dilindəki rəsmi adı çoxdan dəyişdirilib (Almatı kimi).--[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 16:17, 22 iyun 2026 (UTC)

:Bəzi məsələlər əslində Vikipediya iştirakçılarından o qədər də asılı deyil. Məndən olsa, Azərbaycan dili üçün &quot;Qırım&quot; daha uyğundur, nəinki &quot;Krım&quot;, amma buna mənbə lazımdır. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 20:15, 22 iyun 2026 (UTC)
::Mənbələrdə hansı addan istifadə edilibsə onu yazmaq məqsədəuyğun olar. [[User:Moses|&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print; color:#CC4E5C; text-shadow:gray 0.2em 0.2em 0.4em;&quot;&gt;Moses&lt;/span&gt;]] [[User talk:Moses|&lt;span style=&quot;color:#228B22&quot;&gt;'':)''&lt;/span&gt;]] 20:25, 22 iyun 2026 (UTC)
::: Deyək ki, Qarağandı üçün etibarlı bir mənbəni [https://diaspor.gov.az/upload/20220624025122_2015.pdf tapdım]. Hər bir kənd üçün belə bir mənbəyi tapmaq mümkün deyil, axı (amma, kəndlər ensiklopedikdir və onlar haqqında məqalələr olmalıdır, əslində). Bu halda bir standart olmalıdır, qarmaqarışıqlıq olmasın, deyə. Və bu standart nə olacaq, artıq bizdən aslıdır. Əslində, bu yaxınlarda həmin məsələni Koreya adlarla əlaqədar müzakirə edirdik, onu da KM-də müzakirə etmək istəyirim. Fikrimcə, Stil Kitabçasına bir neçə əlavələr yazmaq lazımdır bunnan bağlı. --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 07:46, 23 iyun 2026 (UTC)
::::@[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]], məncə bu mənbə ilə addəyişməyə müzakirə aça bilərsiniz. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 05:37, 24 iyun 2026 (UTC)
::::: {{u|Zohrab Javad}}, Qazaxıstanın 31 şəhəri, saysız-hesabsız kəndi, çayı, dağı var. Onların bir çoxunun adlandırması ya son illər ərzində dəyişilib, ya da dəyişmə prosesindədir (bundan əlavə burda müzakirə olunan Krım və s. ərazilər də var). Hər biri üçün müzakirə açmaq vaxt itkisidir. Təklifim elə odur ki, biz bir dəfəlik stil kitabçasında adlandırma prinsipini izah edək ki, bu prosses avtomatikləşsin. --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 06:03, 24 iyun 2026 (UTC)
::::::Fikrimcə, stil kitabçası daha çox o adlara aiddir ki, onlara mənbə məhdud olsun. O adlar ki məşhurdur (məsələn böyük şəhərlər) adətən mənbələr olur. Bəzən eyni məntəqəyə fərqli dillərdə fərqli adlara (və ya eyni adın fərqli variantlarına) üstünlük verirlər (məsələn Qüds - Yerüsəlim, Hələb - Aleppo). Məsələn ru-Vkkidə Azərbaycan yaşayış məntəqələrinin adları üçün çox vaxt belə təcrübə var: əgər Roskartoqrafiyada o məntəqənin adı rus dilində keçirsə, həmin ad istifadə olunur; əgər Roskartoqrafiyada adı keçmirsə, onda [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BF%D1%86%D0%B8%D1%8F Azərbaycan-rus praktiki transkripsiyadan] istifadə olunur - mən biləni o səhifə də Buşuyevaya istinad edir.
::::::Qazaxıstana gəlincə, fikrimcə bu təcrübədən (və ya buna bənzər təcrübədən, çünki əmin deyiləm ki Roskartoqrafiyanın atlasları kimi Azərbaycanda da elə rəsmi etibarlı mənbələr olsun) istifadə edə bilərik: böyük məşhur şəhərlər və digər məntəqələr üçün etibarlı azərbaycanca mənbə, digərləri üçün isə orijinal dildə necədirsə azərbaycancaya transkripsiya edilsin. İkincilər üçün ola bilər ki az-Vikidə xüsusi transkripsiya kitabçasına ehtiyyac olmasın. Çünki rus dilindən fərqli olaraq Azərbaycan dili çevikdir (bəzi istisnalar ola bilər). Rus dilində çox vaxt problem nədir - ə, ö, ü, ğ, c hərfləri. Azərbaycan dili bu cəhətdən rahatdır. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 08:16, 24 iyun 2026 (UTC)
::::::: Təklifim elə ''təxminən'' siz yazdığınızı stil kitabçasına əlavə etməkdir. Və bundan əlavə, koreyalıların adları ilə bağlı ayrı normanı özüm yaza bilərəm. --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 09:07, 26 iyun 2026 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Moses|Moses]] Tutaq ki, böyük şəhərlər barədə mənbə tapmaq olur. Bəs məsələn kəndlər barəsində mənbə tapılmayanda necə? [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 12:50, 23 iyun 2026 (UTC)

== Müxtəlif detallar istinadların təkrar istifadəsi – Altistinadları təqdim edirik ==

[[File:Sub-referencing re-use + RefPreview.png|thumb|Altistinad nümunəsi]]
Salam, mən Vikimedia Almaniyanın [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Texniki İstəklər komandası]]ndanam və adım Cohannesdir.

Biz müxtəlif detalalra istinadların təkrar istifadəsini yaxşılaşdırmaq üçün yeni bir funksiya üzərində işləyirik: '''[[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Altistinadlar]]'''. Bu funksiyanı 2026-cı ilin iyun ayına etibarən çex, alman, fransız, italyan, polyak və isveçcə Vikipediyalarda, bir neçə kiçik vikidə və əksər qardaş layihələrdə tətbiq etmişik. İndi isə bütün Vikipediya dil versiyalarında qlobal tətbiq mərhələsinə başlayırıq.

'''Nə gözləmək olar?'''

Əgər mənbələr altistinadlardan istifadə edilməklə müxtəlif detallarla (məsələn, fərqli səhifə nömrələri ilə) göstərilibsə, Vikipediya məqalələrində [1.1] kimi keçidlər görəcəksiniz. Biz [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/History|icmanın uzun müddətdir mövcud olan istəyini]] həyata keçiririk: Hazırda bir çox Vikipediya məqaləsində demək olar ki, eyni olan, lakin səhifə nömrəsi kimi detallarda fərqlənən istinadlar mövcuddur. Bu, istinad siyahılarının həddindən artıq yüklənməsinə səbəb olur və oxucuların neçə müxtəlif mənbədən istifadə edildiyini tez qiymətləndirməsini çətinləşdirir. Bundan əlavə, [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Status quo: Re-using references in wikitext and VisualEditor|tam eyni təkrar istifadədən]] fərqli olaraq, müxtəlif detallarla istinadların təkrar istifadəsi [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Status quo: Re-using references with different details in wikitext|əvvəllər istinadın dublikatının yaradılmasını tələb edirdi]], bu da daha uzun vikimətnə və [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Status quo: Re-using references with different details in VisualEditor|xüsusilə VizualRedaktorda]] daha çox vaxt sərf olunmasına gətirib çıxarırdı. {{tl|sfn}} kimi icma tərəfindən yaradılmış mövcud həll yollarının isə VizualRedaktor istifadəçiləri və istinad popapları üçün (xüsusilə mobil oxucular üçün – [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#problem|problem haqqında daha ətraflı]]) müəyyən çatışmazlıqları var.

[[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Altistinadlar]] bu problemləri həll edir: Biz yeni bir [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#wikitext|vikimətn atributu]] əlavə edirik: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;details=&quot;...&quot;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; – bu atribut mövcud &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;ref name=&quot;...&quot;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; atributuna bənzəyir. [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#visual-editor|VizualRedaktor istifadəçiləri]] altistinad əlavə etmək üçün &quot;detal əlavə et&quot; düyməsindən istifadə edə bilərlər. Ətraflı təlimatları [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|layihə səhifəmizdə]] tapa bilərsiniz. Həmçinin Almanca Vikipediyada altistinadların istifadəsinin ilk ayları ilə bağlı əldə etdiyimiz təcrübələri əks etdirən [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|hesabat da dərc etmişik]], bu sizin üçün maraqlı ola bilər. Nəzərə alın ki, altistinadlar ''məcburi deyil''; istəsəniz digər istinad üslublarından istifadə etməyə davam edə bilərsiniz.

'''Aktivləşdirmə'''

Altistinadları 23 iyun tarixində Azərbaycanca Vikipediyada aktivləşdirəcəyik ([[:phab:T414094]]). Buna hazırlıq üçün aşağıdakı addımları atmağınızı xahiş edirik:
* Yeni funksiyada yarana biləcək problemləri tez müəyyən etmək üçün altistinadlardan istifadə edən səhifələr üçün bir [[Special:TrackingCategories|izləmə kateqoriyası]] mövcuddur. Kateqoriyanın adını [[MediaWiki:Cite-tracking-category-ref-details]] vasitəsilə dəyişə bilərsiniz. Kateqoriya səhifəsini (hal-hazırda [[:Kateqoriya:Alt istinad istifadə edən səhifələr]]) standart oxuculardan gizlətmək üçün &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__HIDDENCAT__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (və ya eyni məqsədə xidmət edən şablon) ilə yarada və onu [[:d:Q129764848]] elementinə əlavə edə bilərsiniz.
* Görülə biləcək mümkün tədbirlər və müxtəlif vikilərdən nümunələr barədə daha ətraflı məlumatı [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|TVS bölməmizdə]] toplamışıq.
* Nəzərə alın ki, VizualRedaktor bu hallarla işləməkdə çətinlik çəkdiyi üçün {{tl|İstinad siyahısı}} ilə istinad bölməsində müəyyən edilmiş (alt) istinadların (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{İstinad siyahısı|refs=...}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) birlikdə istifadəsini tövsiyə etmirik. Bu problem &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;references&gt;...&lt;/references&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; istifadəsinə aid deyil. İngiliscə Vikipediya da oxşar səbəblərə görə siyahı şəklində müəyyən edilmiş istinadlarla birlikdə {{tl|Reflist}} istifadəsini məhdudlaşdırıb [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Help:List-defined_references&amp;diff=next&amp;oldid=1293112943].

Hər hansı sualınız olarsa, mənə bildirə bilərsiniz. Yeni funksiya ilə bağlı rəylərinizi [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|müzakirə səhifəmizdə]], mənim [[User talk:Johannes Richter (WMDE)|istifadəçi müzakirə səhifəmdə]] və ya bu paylaşımın altında görməkdən məmnun olarıq. Rəyləriniz əsasında altistinadları daha da təkmilləşdirməyə davam edəcəyik!

Texniki İstəklər komandası adından ən xoş arzularla — [[İstifadəçi:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Johannes Richter (WMDE)|müzakirə]]) 07:16, 23 iyun 2026 (UTC)

:@[[İstifadəçi:White Demon|White Demon]], çoxdandır istədiyin funksiya :). [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 09:44, 23 iyun 2026 (UTC)

== Koreyalıların adları. Stil kitabçasına əlavənin qaralaması ==

Salam. [[Qaralama:Vikipediya:Stil kitabçası/Koreyalıların adları|Stil kitabçasına Koreyalıların adları ilə bağlı yeni qayda toplusunun təklifini]] Vikicəmiyyətə təqdim edirəm. Həmin səhifədə təkliflərimi detallı şəkildə izah etməyə çalımışam. Ümumən vurğulamaq istərdim ki, hazırkı vəziyyət xaosdur. Buna görə bu qaydaları yazmağa qərar vermişəm. Xahiş olunur, bu qaralama ilə bağlı fikirlərinizi bölüşərsiniz. [[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 12:45, 1 iyul 2026 (UTC)

:Bu mətni koreya dili müəllimi olan bir dostuma da göstərmişəm. Deyir ki, &quot;ng&quot; məsələsi ilə razı deyiləm, çünki boğuq da olsa deyilir. Mən də defissiz olan variantı dəstəkləyirəm, Li San Hyok kimi. Amma transliterasiya məsələsi sadəcə Pak soyadı ilə məhdudlaşmır. Yəni konkret bir cədvəl lazımdır ki, filan şey necə yazılmalıdır. [[Vikipediya:Transliterasiya|Transliterasiya]] səhifəsindəki cədvəllər kimi. Həm də ki, transliterasiya məsələsini stil kitabçası kimi yaratmaq lazım deyil. Stil kitabçası sadəcə bir mövzuda məqaləni yazmaq üçün təyin olunan göstərişlərdir. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 20:35, 3 iyul 2026 (UTC)
:@[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]], Defisi yığışdırmağın və sonrakı kiçik hərfi böyük hərflə yazmağın səbəbi nədir? Bu məsələ üçün rəsmi (və ya sadəcə dərc olunmuş) mənbə var? Məsələn ru-Vikidəki [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BF%D1%86%D0%B8%D1%8F   Azərbaycan-rus praktiki transkripsiyası] Buşuyevaya istinad edir. Əgər belə vahid mənbə yoxdursa, hər məqam üçün ayrı-ayrı mənbələrə baxmaq olar. Məsələn, adlarda defis və ardınca kiçik hərf olanda adətən azərbaycanca mənbərdə necə yazırlar? Yəni, vacib deyil ki həm “Pak Hyon-şik”i, həm “Lim O-Kyon”u axtaraq - hansısa biri (hətda onlar olmasa da, buna bənzər digər ad) azərbaycandilli mənbədə adı keçirsə, buna istinad etmək olar. Və ya digər məsələ, hansısa məhşur koreyalı adda “ng” olanda, azərbaycanca mənbədə baxmaq olar ki necə yazırlar - sonra da başqa sözlərə də tədbiq etmək olar. Əlbətdə ki, deyilən misallar ümumidir, istisnalar ola bilər - məsələn hansısa məşhur ad azərbaycanca mənbədə başqa formada yazıla bilər - bunu da nəzərə almaq olar. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 20:57, 3 iyul 2026 (UTC)
::Koreya dilində defis yoxdur axı. Koreya dilində defis yoxdursa, biz niyə defis yazırıq ki. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 21:14, 3 iyul 2026 (UTC)
:::Koreya dilini bilmirəm, ona görə dəqiqləşdirim. “Pak Hyon-şik” kimi adlarda onda defis haradandır? İngilis dilindəki transliterasiyada var? [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 06:24, 4 iyul 2026 (UTC)

{{u|White Demon}}, onu hecanın sonunda boşluq kimi yazmaq təklif etmirəm, ng əvəzinə n kimi yazmaq təklif edirəm. Necə ki, biz başqa dillərdə olan ng hərfləri artıq n kimi yazırıq. Deyəsən, siz həmin Koreya dili müəllimi düzgün başa düşmədiniz. Koreya dilində ㅇ hərfi iki cür tələffüz olunur. Hecanın '''başlanğıcında''' boşluq kimi oxunur (məsələn, Seul sözündə var və heç cür tələffüz olunmur), hecanın başqa yerlərində isə [ŋ] səsi kimi, hansı ki adətən Azərbaycan dilində n kimi yazılır. Cədvəl məsələsi ilə razıyam. Əlavə edəcəm.

{{u|Zohrab Javad}} Koreya dilində bildiyimiz defis ümumiyyətlə yoxdur. Bunu görmək üçün hər hansı Koreya adına baxmaq kifayətdir. --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 09:32, 4 iyul 2026 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]], “Pak Hyon-şik” kimi adlarda onda defis haradandır? İngilis dilindəki transliterasiyadandır? [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 13:21, 4 iyul 2026 (UTC)
:: {{u|Zohrab Javad}} bəli. İngilis transliterasiyanın bir standartı yoxdur. Buna görə bəzi yerlərdə tireli variant işlənilir, bəzi yerlərdə isə tiresiz ([https://en.wikipedia.org/wiki/Kim_Jong_Un#cite_note-7 burda həmin problem ilə bağlı bir qeyd görə bilərsiniz]). Azərbaycan dilində isə artıq tiresiz variant rəsmi və akademik mənbələrdə daha çox istifadə olunur. Məsələn, [https://www.qanun.az/koreyanin-yeni-ve-en-yeni-tarixine-birge-nezer-2081 bu akademik kitabın tərcüməsində] ancaq tiresiz və böyük hərfli variant işlənilir. Eyni yerdə (məsələn AzVikidə) iki variantı işlətmək ciddi stilistik səhvədir. Ya bir variant olmalıdır, ya da başqa variant. Bizdə isə hazırda 4-5 variant işlənilir. --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 18:35, 4 iyul 2026 (UTC)
:::Defisin yığışdırılması məsələsi ilə bağlı sizinlə razıyam. Digər məsələlərlə bağlı dərin məlumatım olmasa da, transliterasiya məsələsinə [[Kim Çen İn]] adı əsasında baxmaq istəyirəm.
:::Məncə, qeyd etdiyiniz &quot;ng = n&quot; prinsipi düzgün deyil. Qeyd etdiyiniz kimi, bu səs [ŋ] səsinə yaxındır və Azərbaycan dilində bunu &quot;nq&quot; ilə vermək daha məntiqlidir. Əgər biz bunu hər yerdə &quot;n&quot; kimi versək, koreya dilində fərqli olan iki səsi (ㄴ və ㅇ səsləri) Azərbaycan yazısında eyniləşdirmiş oluruq. &quot;Nq&quot; isə Azərbaycan yazısı üçün yad forma deyil və koreya adlarında bu fərqi qorumağa imkan verir.
:::Məsələn, 김정은 adında 정 hecasının sonunda ㅇ var. Ona görə həmin hissəni &quot;Çon&quot; kimi yox, &quot;Çonq&quot; kimi vermək daha uyğun görünür. &quot;Kim Çen İn&quot; isə Koreya tələffüzündən çox rus dilindən götürülmüş formaya əsaslanır və orijinal səslənmədən uzaqdır, aidiyyətsiz və məntiqsiz görünür. Xüsusilə də &quot;Çonq&quot; əvəzinə &quot;Çen&quot; formasındakı &quot;e&quot; səsinin haradan gəldiyi aydın deyil.
:::Son heca məsələsində isə ayrıca yanaşma ola bilər. Hazırda həmin səsin &quot;ı&quot;ya yaxın səsləndiyi hallarda onu &quot;i&quot; ilə əvəz edib orijinal tələffüzdən çox uzaqlaşırıq. Azərbaycan dilində söz əvvəlində &quot;ı&quot; işlənmədiyinə görə onu praktik olaraq &quot;u&quot; ilə vermək olar. Məsələn, serb dilində bu ad &quot;Ким Џонг Ун&quot; (Kim Çonq Un) kimi verilir və məncə, bu forma qeyd etdiyim hər iki məsələni özündə birləşdirir. – &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 14:29, 9 iyul 2026 (UTC)
::::&quot;Nq&quot; məsələsində mən də razıyam. Amma &quot;I&quot; niyə başlaya bilməz ki? &quot;ı&quot; ilə başlaya bilməz məsələsi sadəcə Azərbaycan dilindəki sözlərə aid deyil deyil ki? Ümumiyyətlə, elə bir qayda var ki, xüsusi isimlər &quot;I&quot; ilə başlaya bilməz? '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 14:46, 9 iyul 2026 (UTC)
:::::@[[İstifadəçi:White Demon|White Demon]] maraqlı sualdı. Bu yaxınlarda president.az saytında &quot;In&quot; kimi verilmişdi: [https://president.az/az/articles/view/72499]. Ruscadan birbaşa transliterasiyadır. Amma başqa analoji halla rastlaşmamışam. &quot;I&quot; ilə başlaya bilmərik, məncə. Məsələn, Iğdır → İğdır. Məntiqlə fransız dilində Ğ ilə başlayan adları da Ğ ilə verməliyik, amma R ilə əvəz edirik – &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 18:03, 9 iyul 2026 (UTC)
::::::{{u|Toghrul R}} serblər çox şeyi düzgün transliterasiya etmirlər onsuz da. --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Trebuchet MS; color:black&quot;&gt;Chanis&lt;/span&gt;]][[User talk:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090&quot;&gt;Caucasi&lt;/span&gt;]]''' 19:34, 9 iyul 2026 (UTC)
::::::Əslində In söz deyil, hecadır. Kim soyaddır, Çen In isə iki hecalı addır (Çon In daha düzgün olardı, amma bu forma konret bu şəxsin adı üçün hər yerdə istifadə olunur). Bir də, &quot;nq&quot; Azərbaycan dilində heç cür [ŋ] səsini vermir, iki [ng] səsini verir (manqo sözündə kimi). N hərfi [ŋ] səsinə daha yaxındır və onun üçün artıq istifadə olunur ([[Kensay qəbiristanlığı|nümunə]]). --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 11:31, 14 iyul 2026 (UTC)
:::::::@[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ingilis dilində də [ŋ] səsini vermir, amma onlar &quot;ng&quot; kimi verirlər – &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 07:37, 15 iyul 2026 (UTC)
:::::::: [[:en:Pronunciation of English ⟨ng⟩|Verir]]. --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 10:00, 15 iyul 2026 (UTC)
:::::::::@[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] bu məqalə ingilis dilinin sonundakı hərf birləşmələrinin tələffüzü haqqındadır. Koreya adlarının transliterasiyalarında həmin birləşmələr verilir, onu nəzərdə tuturdum. – &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 11:28, 15 iyul 2026 (UTC)
:::::::::: İngilis dilli transliterasiyada verilir. Amma Azərbaycab dilində nə nq nə də ng heç cür [ŋ] səsini və ya ona yaxın səsini vermir. Bəzən İspan dilindən transliterasiyalarda El Niño → El Ninyo (ny) formasında verilir. Amma, bu da istisnadır. --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 14:23, 16 iyul 2026 (UTC)

== Dinlə şablonu ilə problem ==

Hər kəsə salam. İndi fikir verdim ki, dinlə şablonu ilə hansısa problem var: belə ki, məqalədə istifadə zamanı şablon mətni aşağı salır. Halbuki, əvvəllər istifadədə mətn şablonun yanında qalırdı. Nümunə üçün [https://az.wikipedia.org/wiki/Sevil_(opera)#Musiqil%C9%99r bu linkə]  baxa bilərsiz. Mümkünsə, bu problemin aradan qaldırılmasına kömək edin. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Sefer azeri|sefer azeri]] 07:59, 3 iyul 2026 (UTC)
: Salam. Bir daha nəzərdən keçirin, mövqe parametri standartda left olur? — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 08:05, 3 iyul 2026 (UTC)

== Məsləhət ==

salam dostlar, son müddət ərzində bir neçə məqaləni yenidən işləmişəm. Bunlardan hansı sizcə status üçün namizəd göstərilə bilər? [[Gürcüstan azərbaycanlıları]], [[Qafan hadisələri]], [[Əsli və Kərəm]], [[Azərbaycan–erməni mədəni münasibətləri]], [[tat dili]]. --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Trebuchet MS; color:black&quot;&gt;Chanis&lt;/span&gt;]][[User talk:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090&quot;&gt;Caucasi&lt;/span&gt;]]''' 12:59, 9 iyul 2026 (UTC)

== Kənd meydanının sol menyudan çıxarılması ==

Təklif edirəm ki, kənd meydanını sol menyudan çıxaraq. Beləcə o, hamıya görünməyəcək, indi göründüyü üçün hamı hər şeyi ora yazır, yardım masasına yazılası müraciətlər də ora yazılır. (Başqa həll yolları təklif edə bilərsiniz.) Bir müddət əvvəl [[MediaWiki:Editnotice-4-Kənd meydanı|giriş bildirişi]] əlavə etsəm də, yenə davam edir. Səbəbi açıqda səhifə olmasıdır. Kənd meydanı icma üzvləri üçündür. Digərləri icma portalına daxil olduqlarında oradan müvafiq sorğular üçün səhifələrə istiqamətlənəcəklər. Həmçinin ana səhifədən yardım masasına olan düymədən daha aktiv istifadə etməyə başlayacaqlarına inanıram. Bunu təklif kimi verirəm, lütfən aşağıda mövqeyinizi bildirin. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 17:47, 16 iyul 2026 (UTC)
: {{əleyhinə}} Bu, çıxış yolu deyil. Bəs həqiqətən müzakirələrdə iştirak etmək istəyən, təkliflər vermək istəyən hardan xəbər tutsun bu səhifədən? Ondansa oradakı İcma portalı keçidini Yardım masası ilə əvəzləmək olar. İcma portalının məqsədi nədir bilinmir onsuz da. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 18:47, 16 iyul 2026 (UTC)
:&quot;İcma üzvü&quot; nisbi anlayışdı. Hesab yaradıb vikipediyaya qoşulan bir istifadəçi artıq icma üzvü sayıla bilməz? Neçə redaktədən sonra icma üzvü olursan? Və ya qədər aktivlikdən sonra? '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 19:40, 16 iyul 2026 (UTC)
::Dediyim o deyil, yanlış anlaşılmasın. Yəni KM istifadəçilərin Vikipediya ilə bağlı sual və müraciətləri üçün uyğun məkan deyil. Bilirəm, əvvəldən bunun üçün ayrıca səhifə olmayıb və hər şey KM və İM üzərində olub. Amma artıq xeyli müraciət səhifələrimiz var və aidiyyəti üzrə istifadə edilməlidir, bir səhifəni belə yükləmək düzgün deyil (SNS və İHM kimi mövzuları necə ki, burada açmadığımız kimi). Üzdə olduğu və aktiv olduğunu bildikləri üçün gəlib hər mövzunu bura yazırlar. Onsuz da təcrübəli töhfə verən üzvlər KM kimi səhifədən bir müddət sonra xəbərdar olurlar (eynən, məsələn, SNS kimi). Yeni gələnlərin təklif verməsi nadirdir, müraciətləri elə Vikipediya ilə bağlı olur. Nemoralis deyəni də sınamaq olar, amma hələ də bura yaza bilərlər, həmişə özüm köçürürəm, artıq iş yükü yaranır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 19:48, 16 iyul 2026 (UTC)
* {{u|Qədir}}, bu yaratdığınız səhifə bildirişi açılan və ekranı tutan kiçik pəncərə üslubundadır? Məncə, həmin bildirişin məzmununa bir qədər dəyişiklik lazımdır ki, ciddiyə alsınlar (və ya ciddi qəbul etsinlər). Yoxsa hazırkı &quot;yaxşı, bildik&quot; üslubundadır. Həmin o bildiriş, bildiriş yox, xəbərdarlıq mesajı kimi olmalıdır. Məsələn, &quot;Qaralama səhifələri ilə bağlı müraciətiniz silinə və köçürülə bilər, ona görə də etməyin&quot; kimi. Onda bəlkə əlaqəsiz müraciət yazanlar bir az çəkinərlər. [[İstifadəçi:Sofia|Sofia]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sofia|müzakirə]]) 21:25, 16 iyul 2026 (UTC)
*:İlk baxışdan zəif və sadə qəbul edilə bilər, çünki sadəcə &quot;bir bildiriş olsun&quot; deyə yaratmışdım, təkmilləşdirilə bilər. Və lakin mümkün qədər yığcam olması yaxşı olar. Yenə də bildiriş mesajı açıq-aydın verir. Daha effektiv olmasını düşünərək təklif etdiyiniz kimi versiyanı qaralama olaraq hazırlaya bilərsiniz, qiymətləndirilərək əlavə edilə bilər. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 21:54, 16 iyul 2026 (UTC)
*::məncə, yeri yoxdur. --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Trebuchet MS; color:black&quot;&gt;Chanis&lt;/span&gt;]][[User talk:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090&quot;&gt;Caucasi&lt;/span&gt;]]''' 20:39, 21 iyul 2026 (UTC)
== Adlandırma ==
Bir məsələyə diqqət çəkmək istəmirəm. [[Osetin dili]] və ya Oset dili, [[Osetinlər]] və Osetlər adlanması. Osetin sözündə &quot;in&quot; əlavəsi Rus dilindən keçmədir. İngilis və Türk dilində bu əlavə yoxdur. Təklif edirəm Osetin yox, Oset yazılsın. --[[İstifadəçi:En Merker|Tarixi Nadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:En Merker|müzakirə]]) 03:50, 30 iyul 2026 (UTC)

:[[VP:TANINMIŞAD]] [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 04:40, 30 iyul 2026 (UTC)
:Bizlik məsələ deyil. Ədəbiyyatda və mediada dəyişiklik olmalıdır ki, dəyişək. Üstəlik səhvlə yanlış nisbi anlayışlardır, səhv olan şey zamanla &quot;doğru&quot; şey kimi qəbul oluna bilir. [[VP:TANINMIŞAD]] '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 22:19, 30 iyul 2026 (UTC)
* Udi və Udin anlayışını dəyişdik amma. Bizim fəaliyyətimiz ensiklopedikliklə yanaşı, yenilik və düzgünlük gətirməkdir. Şəxsi düşüncəm budur ki, əgər kimsə hardasa səhv edibsə, onu təkrarlamalı deyilik. Mənim fikrimcə biz də səhv olan bəzi məsələləri düzəltməklə, elə ədəbiyyat və mediaya təsir ebib, dəstək göstərməliyik. --[[İstifadəçi:En Merker|Tarixi Nadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:En Merker|müzakirə]]) 07:42, 31 iyul 2026 (UTC)
*:[[VP:OT]]; ''səhv'' — kimə görə, nəyə görə? [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 10:01, 31 iyul 2026 (UTC)
*::belə mövzulara çox girmişik. Ukrayna adları da yanlış yazılır (Volodimir Zelenski istisna), amma nə edək ... --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Trebuchet MS; color:black&quot;&gt;Chanis&lt;/span&gt;]][[User talk:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090&quot;&gt;Caucasi&lt;/span&gt;]]''' 15:16, 31 iyul 2026 (UTC)
*:&quot;elə ədəbiyyat və mediaya təsir ebib, dəstək göstərməliyik&quot; vikipediyaçıların iş prinsipi deyil. Vikipediya ədəbiyyat və medianın güzgüsüdür, nə varsa, onu əks etdirməlidir. Səhv və yanlış qıraqda aydınlaşdırılmalıdır. Əksi orijinal tədqiqat hesab olunur. Udinlər və ya udilər məsələsinə gəldikdə isə məqalənin adı müzakirə ilə dəyişdirilməyib. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 18:16, 31 iyul 2026 (UTC)

== Texniki dəstək ==

Hər kəsə salam. [https://az.wikipedia.org/wiki/Kapitan_Amerika#%C4%B0stinadlar Bu məqalədə] istinadları üç sütuna şəklində təşkil etməyə kömək edə bilərsinizmi? [[İstifadəçi:Sefer azeri|sefer azeri]] 06:32, 7 avqust 2026 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Sefer azeri|Sefer azeri]] düzəltməyə çalışdım amma çoxlu sitat səhvləri var. [[İstifadəçi:Patriot Kor|Patriot]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Patriot Kor|müzakirə]]) 07:37, 7 avqust 2026 (UTC)
: {{həll edildi}} [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 08:26, 7 avqust 2026 (UTC)
::[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] həll edilmədi, istinadlar error verir, bir hissəsi isə səhifənin axırına sürüşdü. Hələ də, köməyə ehtiyac var. Hörmətlə, --[[İstifadəçi:Sefer azeri|sefer azeri]] 09:14, 7 avqust 2026 (UTC)
::: @[[İstifadəçi:Sefer azeri|Sefer azeri]], indi baxın. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 14:32, 7 avqust 2026 (UTC)
::::[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] təşəkkür edirəm! --[[İstifadəçi:Sefer azeri|sefer azeri]] 15:52, 7 avqust 2026 (UTC)

== Oğuz şəhəri ==

Salamlar. [[Oğuz]] şəhəri haqqında ətraflı məlumatı olan istifadəçilər varsa xahiş edirəm məqaləyə göz gəzdirsinlər. Məqalənin düzəlişlərə ehtiyacı var. [[İstifadəçi:Patriot Kor|Patriot]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Patriot Kor|müzakirə]]) 14:47, 10 avqust 2026 (UTC)

== Şablonlarda error ==

Hamıya salam. İndi fikir verdim, bir sıra şablonlarda daxili bölmələrdə olan göstər/gizlət düyməsi işləmir. Bir neçə il əvvəl bu şablonlarda heç bir problem yox idi və hər şey normal işləyirdi. Nümunə kimi [http://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:%C4%B0ncil_%C4%B0sa bu şablona] baxmaq olar. Ən azı 5-6 şablonda oxşar problem var. Zəhmət olmasa, texniki detalları bilən yoldaşlardan biri problemin aradan qaldırılmasına kömək edə bilərmi? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Sefer azeri|sefer azeri]] 15:14, 16 avqust 2026 (UTC)
: &lt;code&gt;NavFrame&lt;/code&gt; istifadə etdiyi üçündür, hamısını &lt;code&gt;mw-collapsible&lt;/code&gt; ilə əvəzləmək lazımdır. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 16:38, 16 avqust 2026 (UTC)

== Məqalənin qaralamadan əsas səhifəyə köçürülməsi ==

Salamlar. Elçin Vəliyev məqaləsinin ([[İstifadəçi:Aliyev.azizaga/Qaralama]]) qaralamadan əsas səhifəyə köçürülməsi üçün köməyinizə ehtiyacım var. 

Hörmətlə,

Əzizağa Əliyev [[İstifadəçi:Aliyev.azizaga|Aliyev.azizaga]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Aliyev.azizaga|müzakirə]]) 11:03, 20 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>qer6wzct8r8i5rqvhf2tvgdoqhbsq26</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042239</id>
      <parentid>9042225</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T11:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qədir</username>
        <id>136647</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Qədir|Qədir]] ([[User talk:Qədir|müzakirə]]) tərəfindən edilmiş 9041814 nömrəli redaktə bərpa edildi: Yardım masasına yazın</comment>
      <origin>9042239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49853" sha1="si8x1t4b0jdeuvu0gechvsyx56fa7n4" xml:space="preserve">{{/Giriş}}
&lt;!--Şərhlərinizi bu sətirdən aşağıya qeyd edin.--&gt;

== [[İstifadəçi:Solar.Poki|Solar.Poki]]nin məqalələri ==

@[[İstifadəçi:Solar.Poki|Solar.Poki]] tərəfindən yaradılmış əksəriyyəti İran azərbaycanlısı olan xadimlər məqalələri çox problemlidir. Məqalələrin adı Azərbaycan dilində deyil: [[Yashar Hakak Pour]] ('''Yaşar Hakakpur'''), [[Alireza Asgharzadeh]] ('''Əlirza Əsgərzadə'''), [[Fakhteh Luna Zamani]] ('''Faxtə''' '''Luna Zamani'''), [[Sevil Suleymani]] ('''Sevil Süleymani'''), [[Shervin Shadpour]] ('''Şervin Şadpur'''), [[Said Mughanli]] ('''Səid Muğanlı'''), [[Roghaiye Kabiri]] ([[Rüqəyyə Kəbiri]] məqaləsi ola-ola), [[Rahim Baqqal-Asghari]] (Rəhim Baqqal Əsgəri), [[Mohammad Alimoradi]] ('''Məhəmməd Əlimuradi'''). Mötərizədəki adla axtarış verəndə Azərbaycandilli mənbələrdə bu cür yazıldıqlarını görmək mümkündür. [[VP:ADM]] tək-tək müraciət etmək istəmirəm, çünki həmin səhifəyə 3-4 şəxsdən başqa heç kim baxmır, baxanlar da bürokratiya yaradaraq &quot;burada müzakirə yeri deyil&quot; yazıb, addəyişməni icra etmirlər.

Əlavə olaraq məqalələrdə yazı və üslub səhvləri var, ensiklopediyaya uyğun yazılmayıb, mənbələr də problemlidir. İnzibatçıları məqalələri təftiş etmələrinə, addəyişdiriciləri isə bu şəxslərin adlarını Azərbaycan dilinə uyğun şəkildə dəyişdirmələrinə çağırış edirəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 17:20, 14 iyun 2026 (UTC)

:O dəfə bu məqalələri @[[İstifadəçi:Rəcəb Yaxşı|Rəcəb Yaxşı]] ilə müzakirə etmişdik. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 06:56, 15 iyun 2026 (UTC)
:: @[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], başlığı arxivləşdirmək istəyirəm. Necə edirik? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 16:06, 13 iyul 2026 (UTC)
:@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], əminsizsə, məqalələrə birbaşa &quot;sil&quot; şablonu qoyun ki, sürətli silinsin. İstifadəçiyə də əvvəlcə xəbərdarlıq edin, məhəl qoymasa, növbəti dəfə bloklanması üçün müraciət edin. &lt;font color=&quot;green&quot;&gt;'''[[İstifadəçi:Samral|samral]]'''&lt;/font&gt; &lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Samral|''müzakirə'']]&lt;/sup&gt; 05:49, 18 iyun 2026 (UTC)
: {{reply to|White Demon|Sura Shukurlu}} bəzi əməliyyatlar icra etmisiniz, şərh də əlavə etsəniz yaxşı olar. Mövzu ilə bağlı fikirlərinizi də qeyd edə bilərsiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 16:13, 13 iyul 2026 (UTC)

== vikilayihələrlə bağlı ==

salammm!! [[:kat:vikilayihələr|vikilayihələr]] ilə bağlı 2 məsələ ilə bağlı konsensus əldə etmək məqsədilə müzakirəni başladıram:
# &lt;code&gt;VikiLayihə&lt;/code&gt;, yoxsa &lt;code&gt;Vikilayihə&lt;/code&gt;? hal-hazırda iki variant yanaşı istifadə edilir; mənə elə gəlir, bunu standartlaşdırsaq, yaxşı olar;
# [[Xüsusi:GoToComment/c-Sortilegus-2016-02-11T11:15:00.000Z-Serkanland-2016-02-11T10:50:00.000Z|10 ildən bir az artıq əvvəl müxtəsər müzakirə edildiyi kimi]], [[xüsusi:bütünsəhifələr/portal:|portallar]] və [[xüsusi:bütünsəhifələr/kömək:|kömək səhifələri]] kimi vikilayihələr üçün də ayrıca ad fəzası (&lt;code&gt;vikilayihə:&lt;/code&gt;, yaxud sadəcə &lt;code&gt;layihə:&lt;/code&gt;) yaradılsın?
aşağıda fikrinizi bölüşsəniz, şad olaram! çox sağ olun ^^ [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 23:13, 20 iyun 2026 (UTC)
: @[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], @[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]], @[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]], @[[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]], @[[İstifadəçi:ChanisCaucasi|ChanisCaucasi]], @[[İstifadəçi:Samral|Samral]], @[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], @[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]], @[[İstifadəçi:Lawyer.F|Lawyer.F]] və adını ötürdüyüm digər redaktorlar, mövzulardan, heç olmasa, birində fikrinizi bildirməyinizə şad olaram ^^ [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 10:32, 24 iyun 2026 (UTC)
:Salam, orfoqrafiya baxınımdan &quot;VikiLayihə&quot; səhv variant kimi görünür,&quot;Vikilayihə&quot; daha doğru olar. Sadəcə &quot;layihə&quot; isə spesifikanı nəzərə almır. Təklif edrədim &quot;Vikilayihə&quot; kimi yazılsın.  [[İstifadəçi:Lawyer.F|Lawyer.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lawyer.F|müzakirə]]) 08:04, 7 iyul 2026 (UTC)

=== orfoqrafiya ===
==== variant 1) &lt;code&gt;VikiLayihə&lt;/code&gt; ====

* {{lehinə|lehinə}} başlıqlarda rəsmi orfoqrafiya qaydalarına riayyət etmək mütləq deyil. Məsələn, məncə, [[Qayınana (film)|bu]] məqalənin başlığında orfoqrafik səhv olmalıdır, amma yoxdur. --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 08:32, 21 iyun 2026 (UTC)
* {{dəstək}} [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 13:37, 24 iyun 2026 (UTC)

==== variant 2) &lt;code&gt;Vikilayihə&lt;/code&gt; ====
* {{lehinə|lehinə}}, digər &lt;code&gt;viki-&lt;/code&gt; tipli birləşmələrdəki (baxın: [[ş:digər layihələr|vmf layihələrinin]] adları) qanunauyğunluğa əsasən :3 [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 23:13, 20 iyun 2026 (UTC)
* {{lehinə|lehinə}} [[İstifadəçi:Lawyer.F|Lawyer.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lawyer.F|müzakirə]]) 08:05, 7 iyul 2026 (UTC)

=== ad fəzası ===
==== variant 1) &lt;code&gt;VikiLayihə&lt;/code&gt;, yaxud &lt;code&gt;Vikilayihə&lt;/code&gt; (digər müzakirənin nəticəsinə əsasən) ====
* {{lehinə|lehinə}}, ümumiyyətlə, punktdakı «portallar və kömək səhifələri» nümunəsindəki qanunauyğunluğa əsasən; məhz bu variant isə, &lt;code&gt;layihə&lt;/code&gt; sözünün yarada biləcəyi potensial çaşbaşlığı aradan qaldırmaq (bir sözlə, dəqiqləşdirməni təmin etmək) üçün :3 [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 23:15, 20 iyun 2026 (UTC)
* {{lehinə|lehinə}} [[İstifadəçi:Lawyer.F|Lawyer.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lawyer.F|müzakirə]]) 08:09, 7 iyul 2026 (UTC)

==== variant 2) sadəcə &lt;code&gt;Layihə&lt;/code&gt; ====
* {{Lehinə}} Sadəcə &quot;Layihə&quot; kifayət edir. Onsuz da söhbətin getdiyi bilinir. Həmçinin rus və fransız dillərində də sadəcə &quot;Proyekt&quot; olaraq verilib. – &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 05:55, 21 iyun 2026 (UTC)
*:@[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]], @[[İstifadəçi:Əkrəm|Əkrəm]], ümumiyyətlə, biz niyə ayrıca ad fazası açırıq ki? ''Vikipediya:'' ad fazası elə layihələr üçün də nəzərdə tutulmayıb ki? Məsələn, Kateqoriya: ad fazası var, çünki onun özünə aid texniki xüsusiyyəti var. Şablon, MediaViki və s. onlar üçün də eyni məsələdir. Amma ''Vikipediya:VikiLayihə Anime və manqa'' ilə ''VikiLayihə:Anime və manqa'' arasında hansı texniki fərq var ki? Yəni bunu etməklə bizə hansı fayda gəlir ki, biz edirik, əvvəl bunu aydınlaşdırmaq lazımdır. Bu, əlavə iş yükünü də özü ilə birlikdə gətirir. Nə qədər səhifədə redaktə, düzəliş edilməlidir. Buna dəyər həqiqətən? '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 21:07, 21 iyun 2026 (UTC)
*::@[[İstifadəçi:White Demon|White Demon]], mən təklifi ona görə vermişdim ki, 1) &lt;code&gt;vikipediya:&lt;/code&gt; fəzası çox ''cluttered'' olmasın; 2) hal-hazırkı formada 3 kilometr səhifə adı yazmaq lazım gəlir. «portal &amp; kömək səhifələri» nümunəsini də elə ona görə vermişdim ki, ''technically'' onlar da saytın özü ilə bağlıdır &amp; əlavə texniki xüsusiyyətləri də yoxdur, ona görə də polno &lt;code&gt;vikipediya:&lt;/code&gt; ad fəzasında yerləşə bilərlər, amma hal-hazırda vəziyyət belə deyil &amp; belə olmamağını da, şəxsən, mən rahatlıqverən hesab eləyirəm, elə həmin o qeyd etdiyim 2 punkta əsasən. fikirləşirdim ki, layihələri də bu cür eləyə bilərik :3 [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 23:44, 21 iyun 2026 (UTC)
*:::redaktə məsələsi də ki, addəyişdirməni (hətta elə keçidlərin düzəldilməsini də) avtomatlaşdırmaq, hal-hazırda mövcud olan səhifələrdən də istiqamətləndirmə vermək olar, ''backwards compatibility'' üçün. üstəlik elə də çox sayda vikilayihə səhifəsi yoxdur hələ ki. müxtəsəri, elə də bir katastrof olan deyil, dw :3 [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 23:45, 21 iyun 2026 (UTC)
*:::Portal: ad fazası fərqli məsələdir. Portallar sırf vikipediyaçılar üçün deyil, oxuculara təqdim olunmaq üçün nəzərdə tutulub, məzmun səhifəsidir. Vikilayihələr isə o vikipediyaçıların işi üçün nəzərdə tutulub, onlar məzmun deyil, vikipediyaçıların işi üçün nəzərdə tutulub. Kömək ad fazasını isə mən əhəmiyyətli hesab etmirəm, mənə qalsa Kömək üçün də Vikipediya: ad fazası bəs edərdi. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 00:23, 22 iyun 2026 (UTC)
*:::: yenə axırda gəlib çıxır hansını üstün tutmaq məsələsinə də; elə də bir obyektiv tərəfi, görünür, yoxdur :P [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 00:55, 22 iyun 2026 (UTC)
* {{Əleyhinə}} [[İstifadəçi:Lawyer.F|Lawyer.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lawyer.F|müzakirə]]) 08:07, 7 iyul 2026 (UTC)

==== variant 3) yaradılmasın (status-kvo saxlansın) ====
* {{lehinə}} yuxarıda da dediyim kimi.--'''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 21:08, 21 iyun 2026 (UTC)
* {{dəstək}} Ad fəzasına ehtiyac yoxdur. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 13:37, 24 iyun 2026 (UTC)
* {{Əleyhinə}} Unifikasiya daha doğru yol olar. [[İstifadəçi:Lawyer.F|Lawyer.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lawyer.F|müzakirə]]) 08:08, 7 iyul 2026 (UTC)

== Krımın yaşayış məntəqələri ==

Salam. Sualım Krımın yaşayış məntəqələrinə aiddir. Bəzən onların iki adı olur: krımtatarca və rusca/ukraynaca (hətda orada da bir az fərqli ola bilər). Bəzən ru-Vikidə və uk-Vikidə bir ad istifadə olunur, krım-tatar adı isə orada köhnə ad kimi qeyd olunur. Krım-tatar-dilli Vikidə isə bəzən köhnə ad istifadə olunur. Məsələn, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5_(%D0%9D%D0%B8%D0%B6%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD) ru-Vikidə] kəndin müasir adı &quot;Плодовое&quot; - yəni Plodovoye, köhnə adı &quot;Челебилер&quot; - yəni Çelebiler; [https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5_(%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD) uk-Vikidə] kəndin müasir adı &quot;Плодове&quot; - yəni Plodove, keçmiş adı Челебілер - yəni Çelebiler; [https://crh.wikipedia.org/wiki/%C3%87elebiler Krım-tatar-dilli Vikidə] isə məqalənin adı &quot;Çelebiler&quot;dir. Hansını əsas tutaq? Mənim fikrimcə, Krım-tatar dilindəki versiyanı əsas tuta bilərik. Hər necə də, Azərbaycan dilinə daha yaxındır. Belə hallar normaldır ki, bir yaşayış məntəqəsi fərqli dillərdə fərqli adlandırılsın. Adi misal [[Həştərxan]] (hərçənd ki &quot;Həştərxan&quot; və &quot;Astraxan&quot; o dərəcədə fərqli ad deyillər, daha çox eyni adın fərqli formalarıdır). [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 10:30, 22 iyun 2026 (UTC)

:Kənd Ukraynada yerləşir, Ukraynada hansı rəsmi adla adlandırılıbsa, o addan istifadə etmək daha məntiqlidir. Təbii ki, bizim mənbələrdə hansı adlandırmaya üstünlük verilibsə, o variant daha üstündür, o məsələ də var. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 00:54, 23 iyun 2026 (UTC)
::Ümumiyyətlə, bu məsələ sadəcə Krımın yaşayış məntəqələri ilə bağlı deyil ki. Milyon dənə yaşayış məntəqəsi var ki, yerli dildə adı başqadır. Bavariyanın paytaxtı Münxen şəhərinin bavariya dilindəki adı Minqadır, amma təbii ki, adlandırmanı alman dilinə görə və mənbələrə görə aparırıq. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 00:57, 23 iyun 2026 (UTC)
::@[[İstifadəçi:White Demon|White Demon]], Münxen böyük şəhərdir, çox guman azərbaycanca çoxsaylı mənbələr var ki “Münxen” yazılır. Yuxarıda adı çəkilən isə kənddir. Sıravi kənd olsaydı başqa, amma Krımda yerləşir - həm Ukraynada, həm Rusiyada Krımın statusu var, və mən biləni hər iki hüquqi müstəvidə Krımda Krım-tatar dilinin rəsmi statusu var. Bavariya dili və ya dialekti zatən alman dilinə bağlıdır və Azərbaycan dili üçün ikisi də yaxın deyil. Krım-tatar dili isə rus və Ukrayna dillərindən fərqlidir və Azərbaycan dilinə daha yaxındır. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 13:06, 23 iyun 2026 (UTC)
:::Krım tatarcasının bizim dilə yaxın olub olmamasının adlandırma üçün heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Bu bilirsiniz nəyə oxşayır, təsəvvür edin ki, EnVikidə deyirlər ki, Xocalı haqqında məqalə Xocalı yox, Stepanakert olmalıdır, çünki ingilis dili ermənicəyə daha yaxındır (ikisi də Hind-Avropa dilidir), nəinki Azərbaycan dilinə. Sizcə bu tutarlı səbəb olardı? Yox, təbii ki. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 14:15, 23 iyun 2026 (UTC)
::::@[[İstifadəçi:White Demon|White Demon]] En-Viki zatən Xankəndini Stepanakert adlandırır… [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 19:25, 23 iyun 2026 (UTC)
:::::Bilirəm, sadəcə səbəb kimi bu göstərilsə, düzgün deyil, onu demək istəyirəm. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 19:42, 23 iyun 2026 (UTC)
::::::Ev-Vikidə ümumiyyətlə ciddi səbəb göstərmədən səs verirlər, yəni en-Viki Qarabağ mövzusu üçün obyektivlik nümunəsi ola bilməz. İngilis dili erməni dilinə (və əlifbaları) o qədər yaxın deyil, nə qədər ki Azərbaycan və Krım-tatar dilləri və əlifbaları. Amma olmasın dil yaxınlığı, olsun oradakı icmanın fəal və qərarvermək hüququ olanların simpatiyası. Başqaları o mövzuda nəinki redəktə etməyə yaxın buraxmırlar, hətda müzakirədə şərh edəndə də xoşlarına gəlmir. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 05:35, 24 iyun 2026 (UTC)

Qazaxıstan şəhərləri ilə oxşar məsələ var. Məsələn, Qarağandı şəhərinin adını rusca [[Karaqanda]] kimi yazırıq (və s.), baxmayaraq ki hətta rus dilindəki rəsmi adı çoxdan dəyişdirilib (Almatı kimi).--[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 16:17, 22 iyun 2026 (UTC)

:Bəzi məsələlər əslində Vikipediya iştirakçılarından o qədər də asılı deyil. Məndən olsa, Azərbaycan dili üçün &quot;Qırım&quot; daha uyğundur, nəinki &quot;Krım&quot;, amma buna mənbə lazımdır. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 20:15, 22 iyun 2026 (UTC)
::Mənbələrdə hansı addan istifadə edilibsə onu yazmaq məqsədəuyğun olar. [[User:Moses|&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print; color:#CC4E5C; text-shadow:gray 0.2em 0.2em 0.4em;&quot;&gt;Moses&lt;/span&gt;]] [[User talk:Moses|&lt;span style=&quot;color:#228B22&quot;&gt;'':)''&lt;/span&gt;]] 20:25, 22 iyun 2026 (UTC)
::: Deyək ki, Qarağandı üçün etibarlı bir mənbəni [https://diaspor.gov.az/upload/20220624025122_2015.pdf tapdım]. Hər bir kənd üçün belə bir mənbəyi tapmaq mümkün deyil, axı (amma, kəndlər ensiklopedikdir və onlar haqqında məqalələr olmalıdır, əslində). Bu halda bir standart olmalıdır, qarmaqarışıqlıq olmasın, deyə. Və bu standart nə olacaq, artıq bizdən aslıdır. Əslində, bu yaxınlarda həmin məsələni Koreya adlarla əlaqədar müzakirə edirdik, onu da KM-də müzakirə etmək istəyirim. Fikrimcə, Stil Kitabçasına bir neçə əlavələr yazmaq lazımdır bunnan bağlı. --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 07:46, 23 iyun 2026 (UTC)
::::@[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]], məncə bu mənbə ilə addəyişməyə müzakirə aça bilərsiniz. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 05:37, 24 iyun 2026 (UTC)
::::: {{u|Zohrab Javad}}, Qazaxıstanın 31 şəhəri, saysız-hesabsız kəndi, çayı, dağı var. Onların bir çoxunun adlandırması ya son illər ərzində dəyişilib, ya da dəyişmə prosesindədir (bundan əlavə burda müzakirə olunan Krım və s. ərazilər də var). Hər biri üçün müzakirə açmaq vaxt itkisidir. Təklifim elə odur ki, biz bir dəfəlik stil kitabçasında adlandırma prinsipini izah edək ki, bu prosses avtomatikləşsin. --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 06:03, 24 iyun 2026 (UTC)
::::::Fikrimcə, stil kitabçası daha çox o adlara aiddir ki, onlara mənbə məhdud olsun. O adlar ki məşhurdur (məsələn böyük şəhərlər) adətən mənbələr olur. Bəzən eyni məntəqəyə fərqli dillərdə fərqli adlara (və ya eyni adın fərqli variantlarına) üstünlük verirlər (məsələn Qüds - Yerüsəlim, Hələb - Aleppo). Məsələn ru-Vkkidə Azərbaycan yaşayış məntəqələrinin adları üçün çox vaxt belə təcrübə var: əgər Roskartoqrafiyada o məntəqənin adı rus dilində keçirsə, həmin ad istifadə olunur; əgər Roskartoqrafiyada adı keçmirsə, onda [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BF%D1%86%D0%B8%D1%8F Azərbaycan-rus praktiki transkripsiyadan] istifadə olunur - mən biləni o səhifə də Buşuyevaya istinad edir.
::::::Qazaxıstana gəlincə, fikrimcə bu təcrübədən (və ya buna bənzər təcrübədən, çünki əmin deyiləm ki Roskartoqrafiyanın atlasları kimi Azərbaycanda da elə rəsmi etibarlı mənbələr olsun) istifadə edə bilərik: böyük məşhur şəhərlər və digər məntəqələr üçün etibarlı azərbaycanca mənbə, digərləri üçün isə orijinal dildə necədirsə azərbaycancaya transkripsiya edilsin. İkincilər üçün ola bilər ki az-Vikidə xüsusi transkripsiya kitabçasına ehtiyyac olmasın. Çünki rus dilindən fərqli olaraq Azərbaycan dili çevikdir (bəzi istisnalar ola bilər). Rus dilində çox vaxt problem nədir - ə, ö, ü, ğ, c hərfləri. Azərbaycan dili bu cəhətdən rahatdır. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 08:16, 24 iyun 2026 (UTC)
::::::: Təklifim elə ''təxminən'' siz yazdığınızı stil kitabçasına əlavə etməkdir. Və bundan əlavə, koreyalıların adları ilə bağlı ayrı normanı özüm yaza bilərəm. --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 09:07, 26 iyun 2026 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Moses|Moses]] Tutaq ki, böyük şəhərlər barədə mənbə tapmaq olur. Bəs məsələn kəndlər barəsində mənbə tapılmayanda necə? [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 12:50, 23 iyun 2026 (UTC)

== Müxtəlif detallar istinadların təkrar istifadəsi – Altistinadları təqdim edirik ==

[[File:Sub-referencing re-use + RefPreview.png|thumb|Altistinad nümunəsi]]
Salam, mən Vikimedia Almaniyanın [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Texniki İstəklər komandası]]ndanam və adım Cohannesdir.

Biz müxtəlif detalalra istinadların təkrar istifadəsini yaxşılaşdırmaq üçün yeni bir funksiya üzərində işləyirik: '''[[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Altistinadlar]]'''. Bu funksiyanı 2026-cı ilin iyun ayına etibarən çex, alman, fransız, italyan, polyak və isveçcə Vikipediyalarda, bir neçə kiçik vikidə və əksər qardaş layihələrdə tətbiq etmişik. İndi isə bütün Vikipediya dil versiyalarında qlobal tətbiq mərhələsinə başlayırıq.

'''Nə gözləmək olar?'''

Əgər mənbələr altistinadlardan istifadə edilməklə müxtəlif detallarla (məsələn, fərqli səhifə nömrələri ilə) göstərilibsə, Vikipediya məqalələrində [1.1] kimi keçidlər görəcəksiniz. Biz [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/History|icmanın uzun müddətdir mövcud olan istəyini]] həyata keçiririk: Hazırda bir çox Vikipediya məqaləsində demək olar ki, eyni olan, lakin səhifə nömrəsi kimi detallarda fərqlənən istinadlar mövcuddur. Bu, istinad siyahılarının həddindən artıq yüklənməsinə səbəb olur və oxucuların neçə müxtəlif mənbədən istifadə edildiyini tez qiymətləndirməsini çətinləşdirir. Bundan əlavə, [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Status quo: Re-using references in wikitext and VisualEditor|tam eyni təkrar istifadədən]] fərqli olaraq, müxtəlif detallarla istinadların təkrar istifadəsi [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Status quo: Re-using references with different details in wikitext|əvvəllər istinadın dublikatının yaradılmasını tələb edirdi]], bu da daha uzun vikimətnə və [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Status quo: Re-using references with different details in VisualEditor|xüsusilə VizualRedaktorda]] daha çox vaxt sərf olunmasına gətirib çıxarırdı. {{tl|sfn}} kimi icma tərəfindən yaradılmış mövcud həll yollarının isə VizualRedaktor istifadəçiləri və istinad popapları üçün (xüsusilə mobil oxucular üçün – [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#problem|problem haqqında daha ətraflı]]) müəyyən çatışmazlıqları var.

[[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Altistinadlar]] bu problemləri həll edir: Biz yeni bir [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#wikitext|vikimətn atributu]] əlavə edirik: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;details=&quot;...&quot;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; – bu atribut mövcud &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;ref name=&quot;...&quot;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; atributuna bənzəyir. [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#visual-editor|VizualRedaktor istifadəçiləri]] altistinad əlavə etmək üçün &quot;detal əlavə et&quot; düyməsindən istifadə edə bilərlər. Ətraflı təlimatları [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|layihə səhifəmizdə]] tapa bilərsiniz. Həmçinin Almanca Vikipediyada altistinadların istifadəsinin ilk ayları ilə bağlı əldə etdiyimiz təcrübələri əks etdirən [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|hesabat da dərc etmişik]], bu sizin üçün maraqlı ola bilər. Nəzərə alın ki, altistinadlar ''məcburi deyil''; istəsəniz digər istinad üslublarından istifadə etməyə davam edə bilərsiniz.

'''Aktivləşdirmə'''

Altistinadları 23 iyun tarixində Azərbaycanca Vikipediyada aktivləşdirəcəyik ([[:phab:T414094]]). Buna hazırlıq üçün aşağıdakı addımları atmağınızı xahiş edirik:
* Yeni funksiyada yarana biləcək problemləri tez müəyyən etmək üçün altistinadlardan istifadə edən səhifələr üçün bir [[Special:TrackingCategories|izləmə kateqoriyası]] mövcuddur. Kateqoriyanın adını [[MediaWiki:Cite-tracking-category-ref-details]] vasitəsilə dəyişə bilərsiniz. Kateqoriya səhifəsini (hal-hazırda [[:Kateqoriya:Alt istinad istifadə edən səhifələr]]) standart oxuculardan gizlətmək üçün &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__HIDDENCAT__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (və ya eyni məqsədə xidmət edən şablon) ilə yarada və onu [[:d:Q129764848]] elementinə əlavə edə bilərsiniz.
* Görülə biləcək mümkün tədbirlər və müxtəlif vikilərdən nümunələr barədə daha ətraflı məlumatı [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|TVS bölməmizdə]] toplamışıq.
* Nəzərə alın ki, VizualRedaktor bu hallarla işləməkdə çətinlik çəkdiyi üçün {{tl|İstinad siyahısı}} ilə istinad bölməsində müəyyən edilmiş (alt) istinadların (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{İstinad siyahısı|refs=...}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) birlikdə istifadəsini tövsiyə etmirik. Bu problem &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;references&gt;...&lt;/references&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; istifadəsinə aid deyil. İngiliscə Vikipediya da oxşar səbəblərə görə siyahı şəklində müəyyən edilmiş istinadlarla birlikdə {{tl|Reflist}} istifadəsini məhdudlaşdırıb [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Help:List-defined_references&amp;diff=next&amp;oldid=1293112943].

Hər hansı sualınız olarsa, mənə bildirə bilərsiniz. Yeni funksiya ilə bağlı rəylərinizi [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|müzakirə səhifəmizdə]], mənim [[User talk:Johannes Richter (WMDE)|istifadəçi müzakirə səhifəmdə]] və ya bu paylaşımın altında görməkdən məmnun olarıq. Rəyləriniz əsasında altistinadları daha da təkmilləşdirməyə davam edəcəyik!

Texniki İstəklər komandası adından ən xoş arzularla — [[İstifadəçi:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Johannes Richter (WMDE)|müzakirə]]) 07:16, 23 iyun 2026 (UTC)

:@[[İstifadəçi:White Demon|White Demon]], çoxdandır istədiyin funksiya :). [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 09:44, 23 iyun 2026 (UTC)

== Koreyalıların adları. Stil kitabçasına əlavənin qaralaması ==

Salam. [[Qaralama:Vikipediya:Stil kitabçası/Koreyalıların adları|Stil kitabçasına Koreyalıların adları ilə bağlı yeni qayda toplusunun təklifini]] Vikicəmiyyətə təqdim edirəm. Həmin səhifədə təkliflərimi detallı şəkildə izah etməyə çalımışam. Ümumən vurğulamaq istərdim ki, hazırkı vəziyyət xaosdur. Buna görə bu qaydaları yazmağa qərar vermişəm. Xahiş olunur, bu qaralama ilə bağlı fikirlərinizi bölüşərsiniz. [[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 12:45, 1 iyul 2026 (UTC)

:Bu mətni koreya dili müəllimi olan bir dostuma da göstərmişəm. Deyir ki, &quot;ng&quot; məsələsi ilə razı deyiləm, çünki boğuq da olsa deyilir. Mən də defissiz olan variantı dəstəkləyirəm, Li San Hyok kimi. Amma transliterasiya məsələsi sadəcə Pak soyadı ilə məhdudlaşmır. Yəni konkret bir cədvəl lazımdır ki, filan şey necə yazılmalıdır. [[Vikipediya:Transliterasiya|Transliterasiya]] səhifəsindəki cədvəllər kimi. Həm də ki, transliterasiya məsələsini stil kitabçası kimi yaratmaq lazım deyil. Stil kitabçası sadəcə bir mövzuda məqaləni yazmaq üçün təyin olunan göstərişlərdir. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 20:35, 3 iyul 2026 (UTC)
:@[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]], Defisi yığışdırmağın və sonrakı kiçik hərfi böyük hərflə yazmağın səbəbi nədir? Bu məsələ üçün rəsmi (və ya sadəcə dərc olunmuş) mənbə var? Məsələn ru-Vikidəki [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BF%D1%86%D0%B8%D1%8F   Azərbaycan-rus praktiki transkripsiyası] Buşuyevaya istinad edir. Əgər belə vahid mənbə yoxdursa, hər məqam üçün ayrı-ayrı mənbələrə baxmaq olar. Məsələn, adlarda defis və ardınca kiçik hərf olanda adətən azərbaycanca mənbərdə necə yazırlar? Yəni, vacib deyil ki həm “Pak Hyon-şik”i, həm “Lim O-Kyon”u axtaraq - hansısa biri (hətda onlar olmasa da, buna bənzər digər ad) azərbaycandilli mənbədə adı keçirsə, buna istinad etmək olar. Və ya digər məsələ, hansısa məhşur koreyalı adda “ng” olanda, azərbaycanca mənbədə baxmaq olar ki necə yazırlar - sonra da başqa sözlərə də tədbiq etmək olar. Əlbətdə ki, deyilən misallar ümumidir, istisnalar ola bilər - məsələn hansısa məşhur ad azərbaycanca mənbədə başqa formada yazıla bilər - bunu da nəzərə almaq olar. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 20:57, 3 iyul 2026 (UTC)
::Koreya dilində defis yoxdur axı. Koreya dilində defis yoxdursa, biz niyə defis yazırıq ki. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 21:14, 3 iyul 2026 (UTC)
:::Koreya dilini bilmirəm, ona görə dəqiqləşdirim. “Pak Hyon-şik” kimi adlarda onda defis haradandır? İngilis dilindəki transliterasiyada var? [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 06:24, 4 iyul 2026 (UTC)

{{u|White Demon}}, onu hecanın sonunda boşluq kimi yazmaq təklif etmirəm, ng əvəzinə n kimi yazmaq təklif edirəm. Necə ki, biz başqa dillərdə olan ng hərfləri artıq n kimi yazırıq. Deyəsən, siz həmin Koreya dili müəllimi düzgün başa düşmədiniz. Koreya dilində ㅇ hərfi iki cür tələffüz olunur. Hecanın '''başlanğıcında''' boşluq kimi oxunur (məsələn, Seul sözündə var və heç cür tələffüz olunmur), hecanın başqa yerlərində isə [ŋ] səsi kimi, hansı ki adətən Azərbaycan dilində n kimi yazılır. Cədvəl məsələsi ilə razıyam. Əlavə edəcəm.

{{u|Zohrab Javad}} Koreya dilində bildiyimiz defis ümumiyyətlə yoxdur. Bunu görmək üçün hər hansı Koreya adına baxmaq kifayətdir. --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 09:32, 4 iyul 2026 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]], “Pak Hyon-şik” kimi adlarda onda defis haradandır? İngilis dilindəki transliterasiyadandır? [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 13:21, 4 iyul 2026 (UTC)
:: {{u|Zohrab Javad}} bəli. İngilis transliterasiyanın bir standartı yoxdur. Buna görə bəzi yerlərdə tireli variant işlənilir, bəzi yerlərdə isə tiresiz ([https://en.wikipedia.org/wiki/Kim_Jong_Un#cite_note-7 burda həmin problem ilə bağlı bir qeyd görə bilərsiniz]). Azərbaycan dilində isə artıq tiresiz variant rəsmi və akademik mənbələrdə daha çox istifadə olunur. Məsələn, [https://www.qanun.az/koreyanin-yeni-ve-en-yeni-tarixine-birge-nezer-2081 bu akademik kitabın tərcüməsində] ancaq tiresiz və böyük hərfli variant işlənilir. Eyni yerdə (məsələn AzVikidə) iki variantı işlətmək ciddi stilistik səhvədir. Ya bir variant olmalıdır, ya da başqa variant. Bizdə isə hazırda 4-5 variant işlənilir. --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 18:35, 4 iyul 2026 (UTC)
:::Defisin yığışdırılması məsələsi ilə bağlı sizinlə razıyam. Digər məsələlərlə bağlı dərin məlumatım olmasa da, transliterasiya məsələsinə [[Kim Çen İn]] adı əsasında baxmaq istəyirəm.
:::Məncə, qeyd etdiyiniz &quot;ng = n&quot; prinsipi düzgün deyil. Qeyd etdiyiniz kimi, bu səs [ŋ] səsinə yaxındır və Azərbaycan dilində bunu &quot;nq&quot; ilə vermək daha məntiqlidir. Əgər biz bunu hər yerdə &quot;n&quot; kimi versək, koreya dilində fərqli olan iki səsi (ㄴ və ㅇ səsləri) Azərbaycan yazısında eyniləşdirmiş oluruq. &quot;Nq&quot; isə Azərbaycan yazısı üçün yad forma deyil və koreya adlarında bu fərqi qorumağa imkan verir.
:::Məsələn, 김정은 adında 정 hecasının sonunda ㅇ var. Ona görə həmin hissəni &quot;Çon&quot; kimi yox, &quot;Çonq&quot; kimi vermək daha uyğun görünür. &quot;Kim Çen İn&quot; isə Koreya tələffüzündən çox rus dilindən götürülmüş formaya əsaslanır və orijinal səslənmədən uzaqdır, aidiyyətsiz və məntiqsiz görünür. Xüsusilə də &quot;Çonq&quot; əvəzinə &quot;Çen&quot; formasındakı &quot;e&quot; səsinin haradan gəldiyi aydın deyil.
:::Son heca məsələsində isə ayrıca yanaşma ola bilər. Hazırda həmin səsin &quot;ı&quot;ya yaxın səsləndiyi hallarda onu &quot;i&quot; ilə əvəz edib orijinal tələffüzdən çox uzaqlaşırıq. Azərbaycan dilində söz əvvəlində &quot;ı&quot; işlənmədiyinə görə onu praktik olaraq &quot;u&quot; ilə vermək olar. Məsələn, serb dilində bu ad &quot;Ким Џонг Ун&quot; (Kim Çonq Un) kimi verilir və məncə, bu forma qeyd etdiyim hər iki məsələni özündə birləşdirir. – &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 14:29, 9 iyul 2026 (UTC)
::::&quot;Nq&quot; məsələsində mən də razıyam. Amma &quot;I&quot; niyə başlaya bilməz ki? &quot;ı&quot; ilə başlaya bilməz məsələsi sadəcə Azərbaycan dilindəki sözlərə aid deyil deyil ki? Ümumiyyətlə, elə bir qayda var ki, xüsusi isimlər &quot;I&quot; ilə başlaya bilməz? '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 14:46, 9 iyul 2026 (UTC)
:::::@[[İstifadəçi:White Demon|White Demon]] maraqlı sualdı. Bu yaxınlarda president.az saytında &quot;In&quot; kimi verilmişdi: [https://president.az/az/articles/view/72499]. Ruscadan birbaşa transliterasiyadır. Amma başqa analoji halla rastlaşmamışam. &quot;I&quot; ilə başlaya bilmərik, məncə. Məsələn, Iğdır → İğdır. Məntiqlə fransız dilində Ğ ilə başlayan adları da Ğ ilə verməliyik, amma R ilə əvəz edirik – &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 18:03, 9 iyul 2026 (UTC)
::::::{{u|Toghrul R}} serblər çox şeyi düzgün transliterasiya etmirlər onsuz da. --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Trebuchet MS; color:black&quot;&gt;Chanis&lt;/span&gt;]][[User talk:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090&quot;&gt;Caucasi&lt;/span&gt;]]''' 19:34, 9 iyul 2026 (UTC)
::::::Əslində In söz deyil, hecadır. Kim soyaddır, Çen In isə iki hecalı addır (Çon In daha düzgün olardı, amma bu forma konret bu şəxsin adı üçün hər yerdə istifadə olunur). Bir də, &quot;nq&quot; Azərbaycan dilində heç cür [ŋ] səsini vermir, iki [ng] səsini verir (manqo sözündə kimi). N hərfi [ŋ] səsinə daha yaxındır və onun üçün artıq istifadə olunur ([[Kensay qəbiristanlığı|nümunə]]). --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 11:31, 14 iyul 2026 (UTC)
:::::::@[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ingilis dilində də [ŋ] səsini vermir, amma onlar &quot;ng&quot; kimi verirlər – &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 07:37, 15 iyul 2026 (UTC)
:::::::: [[:en:Pronunciation of English ⟨ng⟩|Verir]]. --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 10:00, 15 iyul 2026 (UTC)
:::::::::@[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] bu məqalə ingilis dilinin sonundakı hərf birləşmələrinin tələffüzü haqqındadır. Koreya adlarının transliterasiyalarında həmin birləşmələr verilir, onu nəzərdə tuturdum. – &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 11:28, 15 iyul 2026 (UTC)
:::::::::: İngilis dilli transliterasiyada verilir. Amma Azərbaycab dilində nə nq nə də ng heç cür [ŋ] səsini və ya ona yaxın səsini vermir. Bəzən İspan dilindən transliterasiyalarda El Niño → El Ninyo (ny) formasında verilir. Amma, bu da istisnadır. --[[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Мурад 97|müzakirə]]) 14:23, 16 iyul 2026 (UTC)

== Dinlə şablonu ilə problem ==

Hər kəsə salam. İndi fikir verdim ki, dinlə şablonu ilə hansısa problem var: belə ki, məqalədə istifadə zamanı şablon mətni aşağı salır. Halbuki, əvvəllər istifadədə mətn şablonun yanında qalırdı. Nümunə üçün [https://az.wikipedia.org/wiki/Sevil_(opera)#Musiqil%C9%99r bu linkə]  baxa bilərsiz. Mümkünsə, bu problemin aradan qaldırılmasına kömək edin. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Sefer azeri|sefer azeri]] 07:59, 3 iyul 2026 (UTC)
: Salam. Bir daha nəzərdən keçirin, mövqe parametri standartda left olur? — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 08:05, 3 iyul 2026 (UTC)

== Məsləhət ==

salam dostlar, son müddət ərzində bir neçə məqaləni yenidən işləmişəm. Bunlardan hansı sizcə status üçün namizəd göstərilə bilər? [[Gürcüstan azərbaycanlıları]], [[Qafan hadisələri]], [[Əsli və Kərəm]], [[Azərbaycan–erməni mədəni münasibətləri]], [[tat dili]]. --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Trebuchet MS; color:black&quot;&gt;Chanis&lt;/span&gt;]][[User talk:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090&quot;&gt;Caucasi&lt;/span&gt;]]''' 12:59, 9 iyul 2026 (UTC)

== Kənd meydanının sol menyudan çıxarılması ==

Təklif edirəm ki, kənd meydanını sol menyudan çıxaraq. Beləcə o, hamıya görünməyəcək, indi göründüyü üçün hamı hər şeyi ora yazır, yardım masasına yazılası müraciətlər də ora yazılır. (Başqa həll yolları təklif edə bilərsiniz.) Bir müddət əvvəl [[MediaWiki:Editnotice-4-Kənd meydanı|giriş bildirişi]] əlavə etsəm də, yenə davam edir. Səbəbi açıqda səhifə olmasıdır. Kənd meydanı icma üzvləri üçündür. Digərləri icma portalına daxil olduqlarında oradan müvafiq sorğular üçün səhifələrə istiqamətlənəcəklər. Həmçinin ana səhifədən yardım masasına olan düymədən daha aktiv istifadə etməyə başlayacaqlarına inanıram. Bunu təklif kimi verirəm, lütfən aşağıda mövqeyinizi bildirin. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 17:47, 16 iyul 2026 (UTC)
: {{əleyhinə}} Bu, çıxış yolu deyil. Bəs həqiqətən müzakirələrdə iştirak etmək istəyən, təkliflər vermək istəyən hardan xəbər tutsun bu səhifədən? Ondansa oradakı İcma portalı keçidini Yardım masası ilə əvəzləmək olar. İcma portalının məqsədi nədir bilinmir onsuz da. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 18:47, 16 iyul 2026 (UTC)
:&quot;İcma üzvü&quot; nisbi anlayışdı. Hesab yaradıb vikipediyaya qoşulan bir istifadəçi artıq icma üzvü sayıla bilməz? Neçə redaktədən sonra icma üzvü olursan? Və ya qədər aktivlikdən sonra? '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 19:40, 16 iyul 2026 (UTC)
::Dediyim o deyil, yanlış anlaşılmasın. Yəni KM istifadəçilərin Vikipediya ilə bağlı sual və müraciətləri üçün uyğun məkan deyil. Bilirəm, əvvəldən bunun üçün ayrıca səhifə olmayıb və hər şey KM və İM üzərində olub. Amma artıq xeyli müraciət səhifələrimiz var və aidiyyəti üzrə istifadə edilməlidir, bir səhifəni belə yükləmək düzgün deyil (SNS və İHM kimi mövzuları necə ki, burada açmadığımız kimi). Üzdə olduğu və aktiv olduğunu bildikləri üçün gəlib hər mövzunu bura yazırlar. Onsuz da təcrübəli töhfə verən üzvlər KM kimi səhifədən bir müddət sonra xəbərdar olurlar (eynən, məsələn, SNS kimi). Yeni gələnlərin təklif verməsi nadirdir, müraciətləri elə Vikipediya ilə bağlı olur. Nemoralis deyəni də sınamaq olar, amma hələ də bura yaza bilərlər, həmişə özüm köçürürəm, artıq iş yükü yaranır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 19:48, 16 iyul 2026 (UTC)
* {{u|Qədir}}, bu yaratdığınız səhifə bildirişi açılan və ekranı tutan kiçik pəncərə üslubundadır? Məncə, həmin bildirişin məzmununa bir qədər dəyişiklik lazımdır ki, ciddiyə alsınlar (və ya ciddi qəbul etsinlər). Yoxsa hazırkı &quot;yaxşı, bildik&quot; üslubundadır. Həmin o bildiriş, bildiriş yox, xəbərdarlıq mesajı kimi olmalıdır. Məsələn, &quot;Qaralama səhifələri ilə bağlı müraciətiniz silinə və köçürülə bilər, ona görə də etməyin&quot; kimi. Onda bəlkə əlaqəsiz müraciət yazanlar bir az çəkinərlər. [[İstifadəçi:Sofia|Sofia]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sofia|müzakirə]]) 21:25, 16 iyul 2026 (UTC)
*:İlk baxışdan zəif və sadə qəbul edilə bilər, çünki sadəcə &quot;bir bildiriş olsun&quot; deyə yaratmışdım, təkmilləşdirilə bilər. Və lakin mümkün qədər yığcam olması yaxşı olar. Yenə də bildiriş mesajı açıq-aydın verir. Daha effektiv olmasını düşünərək təklif etdiyiniz kimi versiyanı qaralama olaraq hazırlaya bilərsiniz, qiymətləndirilərək əlavə edilə bilər. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 21:54, 16 iyul 2026 (UTC)
*::məncə, yeri yoxdur. --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Trebuchet MS; color:black&quot;&gt;Chanis&lt;/span&gt;]][[User talk:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090&quot;&gt;Caucasi&lt;/span&gt;]]''' 20:39, 21 iyul 2026 (UTC)
== Adlandırma ==
Bir məsələyə diqqət çəkmək istəmirəm. [[Osetin dili]] və ya Oset dili, [[Osetinlər]] və Osetlər adlanması. Osetin sözündə &quot;in&quot; əlavəsi Rus dilindən keçmədir. İngilis və Türk dilində bu əlavə yoxdur. Təklif edirəm Osetin yox, Oset yazılsın. --[[İstifadəçi:En Merker|Tarixi Nadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:En Merker|müzakirə]]) 03:50, 30 iyul 2026 (UTC)

:[[VP:TANINMIŞAD]] [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 04:40, 30 iyul 2026 (UTC)
:Bizlik məsələ deyil. Ədəbiyyatda və mediada dəyişiklik olmalıdır ki, dəyişək. Üstəlik səhvlə yanlış nisbi anlayışlardır, səhv olan şey zamanla &quot;doğru&quot; şey kimi qəbul oluna bilir. [[VP:TANINMIŞAD]] '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 22:19, 30 iyul 2026 (UTC)
* Udi və Udin anlayışını dəyişdik amma. Bizim fəaliyyətimiz ensiklopedikliklə yanaşı, yenilik və düzgünlük gətirməkdir. Şəxsi düşüncəm budur ki, əgər kimsə hardasa səhv edibsə, onu təkrarlamalı deyilik. Mənim fikrimcə biz də səhv olan bəzi məsələləri düzəltməklə, elə ədəbiyyat və mediaya təsir ebib, dəstək göstərməliyik. --[[İstifadəçi:En Merker|Tarixi Nadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:En Merker|müzakirə]]) 07:42, 31 iyul 2026 (UTC)
*:[[VP:OT]]; ''səhv'' — kimə görə, nəyə görə? [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 10:01, 31 iyul 2026 (UTC)
*::belə mövzulara çox girmişik. Ukrayna adları da yanlış yazılır (Volodimir Zelenski istisna), amma nə edək ... --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Trebuchet MS; color:black&quot;&gt;Chanis&lt;/span&gt;]][[User talk:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090&quot;&gt;Caucasi&lt;/span&gt;]]''' 15:16, 31 iyul 2026 (UTC)
*:&quot;elə ədəbiyyat və mediaya təsir ebib, dəstək göstərməliyik&quot; vikipediyaçıların iş prinsipi deyil. Vikipediya ədəbiyyat və medianın güzgüsüdür, nə varsa, onu əks etdirməlidir. Səhv və yanlış qıraqda aydınlaşdırılmalıdır. Əksi orijinal tədqiqat hesab olunur. Udinlər və ya udilər məsələsinə gəldikdə isə məqalənin adı müzakirə ilə dəyişdirilməyib. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 18:16, 31 iyul 2026 (UTC)

== Texniki dəstək ==

Hər kəsə salam. [https://az.wikipedia.org/wiki/Kapitan_Amerika#%C4%B0stinadlar Bu məqalədə] istinadları üç sütuna şəklində təşkil etməyə kömək edə bilərsinizmi? [[İstifadəçi:Sefer azeri|sefer azeri]] 06:32, 7 avqust 2026 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Sefer azeri|Sefer azeri]] düzəltməyə çalışdım amma çoxlu sitat səhvləri var. [[İstifadəçi:Patriot Kor|Patriot]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Patriot Kor|müzakirə]]) 07:37, 7 avqust 2026 (UTC)
: {{həll edildi}} [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 08:26, 7 avqust 2026 (UTC)
::[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] həll edilmədi, istinadlar error verir, bir hissəsi isə səhifənin axırına sürüşdü. Hələ də, köməyə ehtiyac var. Hörmətlə, --[[İstifadəçi:Sefer azeri|sefer azeri]] 09:14, 7 avqust 2026 (UTC)
::: @[[İstifadəçi:Sefer azeri|Sefer azeri]], indi baxın. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 14:32, 7 avqust 2026 (UTC)
::::[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] təşəkkür edirəm! --[[İstifadəçi:Sefer azeri|sefer azeri]] 15:52, 7 avqust 2026 (UTC)

== Oğuz şəhəri ==

Salamlar. [[Oğuz]] şəhəri haqqında ətraflı məlumatı olan istifadəçilər varsa xahiş edirəm məqaləyə göz gəzdirsinlər. Məqalənin düzəlişlərə ehtiyacı var. [[İstifadəçi:Patriot Kor|Patriot]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Patriot Kor|müzakirə]]) 14:47, 10 avqust 2026 (UTC)

== Şablonlarda error ==

Hamıya salam. İndi fikir verdim, bir sıra şablonlarda daxili bölmələrdə olan göstər/gizlət düyməsi işləmir. Bir neçə il əvvəl bu şablonlarda heç bir problem yox idi və hər şey normal işləyirdi. Nümunə kimi [http://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:%C4%B0ncil_%C4%B0sa bu şablona] baxmaq olar. Ən azı 5-6 şablonda oxşar problem var. Zəhmət olmasa, texniki detalları bilən yoldaşlardan biri problemin aradan qaldırılmasına kömək edə bilərmi? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Sefer azeri|sefer azeri]] 15:14, 16 avqust 2026 (UTC)
: &lt;code&gt;NavFrame&lt;/code&gt; istifadə etdiyi üçündür, hamısını &lt;code&gt;mw-collapsible&lt;/code&gt; ilə əvəzləmək lazımdır. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 16:38, 16 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>si8x1t4b0jdeuvu0gechvsyx56fa7n4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qaravəlli (Şamaxı)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78434</id>
    <revision>
      <id>9042106</id>
      <parentid>9019172</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9042106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8210" sha1="sh93sggganvj0e5zeqgu691frv41ti3" xml:space="preserve">{{digər məna|Qaravəlli}}
{{Yaşayış məntəqəsi
 |ad                = Qaravəlli 
 |xəritə            = 
 |xəritə miqyas     = 
 |xəritə məlumat    = 
 |xəritə1           = 
 |xəritə1 miqyas    = 
 |xəritə1 məlumat   = 
 |xəritə2           = 
 |xəritə2 miqyas    = 
 |xəritə2 məlumat   = 
 |ərazi             = 
 |əhalisi           = 1170
 |əhali_il          = 
 |əhali sıxlığı     = 
 |yüksəklik         = 
 |lat_deg           = 
 |lat_min           = 
 |lat_sec           = 
 |lat_hem           = 
 |lon_deg           = 
 |lon_min           = 
 |lon_sec           = 
 |lon_hem           = 
 |poçt_indeksi      = AZ 5621
 |ölkə              = Azərbaycan
 |bölgə             = 
 |region            = Dağlıq Şirvan iqtisadi rayonu
 |rayon             = Şamaxı rayonu
 |göstərilən icmanın növü=Bələdiyyə
 |göstərilən icma        = [[Mədrəsə bələdiyyəsi]]
 |şəhər             = 
 |qəsəbə            = 
 |kənd nümayəndəsi  = 
 |bələdiyyə başçısı = 
 |rəsmi_saytı           = 
}}
'''Qaravəlli''' (əvvəlki adı: '''Qaravəlli Qambay bəy'''&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Книга|автор=|заглавие=[[Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti|AZƏRBAYCAN TOPONİMLƏRİNİN ENSİKLOPEDİK LÜĞƏTİ]]|ответственный=Redaktor: Rübabə Əliyeva. Tərtibçilər: Rübabə Əliyeva, Qara Məşədiyev, Roza Eyvazova, Gülşən Axundova, Şəms Qocayeva. Rəyçilər: İsmayıl Məmmədov, Fikrət Xalıqov.|год=2007|часть=Qaravəlli|ссылка часть=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=82615&amp;pno=21|язык=az|место=BAKI|издательство=ŞƏRQ-QƏRB|том=İKİNCİ CİLD|страницы=Səhifələr: 36-37|isbn=978-9952-34-156-0|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}&lt;/ref&gt;) — [[Azərbaycan Respublikası]]nın&lt;ref name=&quot;:62&quot;&gt;{{Cite web |title=İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı, 2024 |url=http://www.azstat.org/tesnifat/cedeveller/arazi.jsp?parm=arazi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407100955/https://www.azstat.org/tesnifat/cedeveller/arazi.jsp?parm=arazi |archive-date=2023-04-07 |access-date= |website=www.azstat.org |lang=az }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2222&quot;&gt;{{Книга|ссылка=https://www.stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-1.05.2024.pdf|заглавие=İNZİBATİ ƏRAZİ BÖLGÜSÜ TƏSNİFATI, 2024|ответственный=Təsnifat T.Y.Budaqovun rəhbərliyi ilə Y.X.Yusifov, V.H.Məmmədəlizadə, L.H.Salamzadə və F.E.Qocayev tərəfindən işlənib hazırlanmışdır.|год=2024|язык=az|место=BAKI|издательство=AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ DÖVLƏT STATİSTİKA KOMİTƏSİ|страницы=Səhifə 92|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:63&quot;&gt;{{Cite web |date=2024 |title=İNZİBATİ ƏRAZİ BÖLGÜSÜ TƏSNİFATI , 2024 |url=https://e-qanun.az/framework/57325 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260203170324/https://e-qanun.az/framework/57325 |archive-date=2026-02-03 |access-date= |website=Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi Hüquqi aktların vahid elektron bazası |lang=az }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 iyul 2021-ci il |title=Azərbaycan Respublikasında iqtisadi rayonların yeni bölgüsü haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN FƏRMANI |url=https://e-qanun.az/framework/47788 |website=Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi Hüquqi aktların vahid elektron bazası |access-date=2025-10-21 |archive-date=2025-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251203141815/https://e-qanun.az/framework/47788 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Şamaxı rayonu]]nun Mirikənd kənd inzibati ərazi dairəsndə kənd.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20240405093114/https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archivedate = 2024-03-14 |title = İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı, 2024 |author = Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi |date = 2024-02-28 |publisher = stat.gov.az |accessdate = 2024-04-05 |language = az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:62&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2222&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:63&quot; /&gt; Kənd [[Mədrəsə bələdiyyəsi|Mədrəsə bələdiyyəsinə]] aiddir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=7 dekabr 1999-cu il |title=Bələdiyyələrin əraziləri və torpaqları haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ QANUNU |url=https://e-qanun.az/framework/5230 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111164801/http://e-qanun.az/print.php?internal=view&amp;target=1&amp;docid=5230&amp;doctype=0 |archive-date=2012-01-11 |access-date= |website=Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi Hüquqi aktların vahid elektron bazası |language=az }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:22222&quot;&gt;{{Книга|ссылка=https://www.stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Belediyye_tes.pdf|заглавие=BƏLƏDİYYƏLƏRİN STATİSTİK ƏRAZİ TƏSNİFATI|ответственный=Təsnifat T.Y.Budaqovun rəhbərliyi ilə Y.X.Yusifov, V.H.Məmmədəlizadə, L.H.Salamzadə, F.E.Qocayev və Ş.N.Qarayeva tərəfindən işlənib hazırlanmışdır.|год=2025|язык=az|место=BAKI|издательство=[[Dövlət Statistika Komitəsi (Azərbaycan)|AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ DÖVLƏT STATİSTİKA KOMİTƏSİ]]|страницы=Səhifə: 106|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:622&quot;&gt;{{Cite web |title=Bələdiyyələrin statistik ərazi təsnifatı |url=https://www.azstat.gov.az/tesnifat/cedeveller/belediyye.jsp?parm=belediyye |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260424050750/https://www.azstat.gov.az/tesnifat/cedeveller/belediyye.jsp?parm=belediyye |archive-date=2026-04-24 |access-date= |website=[[Dövlət Statistika Komitəsi (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi]] |lang=az }}&lt;/ref&gt;

== Coğrafiyası ==
[[Kənd]] [[Ləngəbiz silsiləsi|Ləngəbiz silsiləsində]] “Şor dərə” çay dərəsi hövzəsində yerləşir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Tarixi ==
Məntəqənin keçmiş adı Qaravəlli Qambay bəy olmuşdur.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Qambay bəy adlı birisinə mənsub qaravəlli ailələri 19 əsrin 80-ci illərində Daştulan adlı yerdə oturaqlaşaraq kənd salmışlar. Kənd də tayfanın adını daşıyır.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

1919-cu il tarixində [[ermənilər]] tərəfindən 66 evlik Qaravəlli kəndində 40 kişi, 50 qadın, 30 uşaq öldürülmüşdür.

== Əhalisi ==
1886-cı il əhalinin siyahıyaalmasında [[Şamaxı qəzası|Şamaxı qəzasında]] Qaravəlli Qambaybəy köçünün (54 ailə, 272 nəfər) yaşadığı göstərilir.'''&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Cite book |last= |first= |title=Dağlıq Şirvanın toponimləri |publisher=«[[Elm (nəşriyyat)|Elm]]» |year=2009 |isbn=5-8066-1665-7 |location=[[Bakı]] |pages=Səhifələr: 79-80 |language=az |chapter=QARAVƏLLİ |chapter-url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?zoom=0&amp;bibid=137425&amp;pno=42 |authors=N.S.Bəndəliyev}}&lt;/ref&gt;'''

2009-cu il üçün kənddə 1143 nəfər əhali, 278 təsərrüfat var. [[Kənd]]in əhalisi əsasən [[maldarlıq]] və [[Əkinçilik|əkinçiliklə]] məşğuldur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=QARAVƏLLİ |url=https://shamakhi-encyclopedia.az/qarav%C9%99lli/ |access-date=2025-10-21 |website=[[Şamaxı Ensiklopediyası]] |language=az |url-status= }}&lt;/ref&gt;

[[Kənd]] əhalisi 1170 nəfərdir ki, onunda 616 nəfəri kişi, 554 nəfəri isə qadınlar təşkil edir.

== Din ==
[[Kənd]]də Qaravəlli kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.&lt;ref&gt;[http://scwra.gov.az/upload/editor/files/Dini%20qurumlar/2011.pdf MÜSƏLMAN DİNİ İCMALAR - 2011-ci ildə qeydiyyatdan keçənlər] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20191221232106/http://www.scwra.gov.az/upload/editor/files/Dini%20qurumlar/2011.pdf |date=2019-12-21 }}. scwra.gov.az {{ref-az}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

{{Şamaxı rayonunun yaşayış məntəqələri}}
{{Şamaxı rayonu-qaralama}}
{{kənd-qaralama}}
{{Şamaxı rayonunun bələdiyyələri}}
 
[[Kateqoriya:Şamaxı rayonunun kəndləri]]</text>
      <sha1>sh93sggganvj0e5zeqgu691frv41ti3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şahverdi xan Ziyadxanov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78532</id>
    <revision>
      <id>9042029</id>
      <parentid>8121925</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T05:08:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yousiphh</username>
        <id>175220</id>
      </contributor>
      <comment>vikiləşdirmə</comment>
      <origin>9042029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24033" sha1="66cfsv5k673dftf74ntcwddbjlsrv4f" xml:space="preserve">{{Hərbi xadim
|adı                = Şahverdi xan Ziyadxanov
|orijinal adı       = Şahverdi xan Əbülfət ağa oğlu Ziyadxanov 
|şəkil              = Shahverdi Khan Ziyadkhanov.jpg
|vətəndaşlığı       = {{Rusİmp}}&lt;br&gt;{{ADR}}
|mənsubiyyəti       = {{bayraq|Rusiya İmperiyası}} [[Rusiya imperiyası]]&lt;br&gt;{{bayraq|Azərbaycan}} [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti]]
|həyat yoldaşı      = Ağca bəyim Abraxanova
|atası              = Əbülfət ağa Ziyadxanov
|anası              = Azərhümayun xanım Qovanlı-Qacar 
|rütbə              = [[Fayl:1904ic-p05r.png|border|50px|link=Rotmistr]] [[Rusiya imperiyası]]&lt;br&gt;[[Fayl:1904ic-p06r.png|border|50px|link=Podpolkovnik]] [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti|Azərbaycan Cümhuriyyəti]]
}}

'''Şahverdi xan Ziyadxanov''' və ya '''Şahverdi xan Ziyadxan''' ({{DVTY}}) — [[Rusiya İmperiyası Ordusu|Çar ordusu]]nun və [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti]] Ordusunun zabiti, [[İsmayıl xan Ziyadxanov|İsmayıl xan]] və [[Adil xan Ziyadxanov]]ların qardaşı.{{Bax|#Ailəsi|1}}

[[Rus-yapon müharibəsi]]ndə və [[Birinci Dünya müharibəsi|Birinci Dünya müharibəsində]] iştirak edib. 1905-ci ildə [[Rus-yapon müharibəsi]] dövründə üzərində &quot;İgidliyə görə&quot; yazılmış dördüncü dərəcəli [[&quot;Müqəddəs Anna&quot; ordeni|Müqəddəs Anna ordeni]] və üçüncü dərəcəli [[&quot;Müqəddəs Stanislav&quot; ordeni|Müqəddəs Stanislav]] (qılınclarla və bantla birlikdə) ordeni ilə təltif edilib. Birinci Dünya müharibəsi dövründə [[Vəhşi diviziya]]nın tərkibindəki [[Tatar süvari alayı]]nda komandirin köməkçisi təyin olunub. 1915-ci ildə düşmənə qarşı döyüşdə fərqləndiyinə görə üçüncü dərəcəli [[&quot;Müqəddəs Anna&quot; ordeni|Müqəddəs Anna]] (qılınclarla və bantla birlikdə) ordeni ilə təltif olunub.{{Bax|#Mükafatları|1}}

[[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti|Azərbaycan Cümhuriyyəti]] ordusunda [[Polkovnik-leytenant|Podpolkovnik]] rütbəsində xidmət edib.{{Bax|#Azərbaycan Cümhuriyyətində|1}}

== Həyatı və təhsili ==
Ziyadxanov Şahverdi xan Əbülfət ağa oğlu 15 oktyabr ([[Yuli təqvimi|köhnə təqvimlə]] 3 oktyabr) 1869-cu ildə [[Gəncə]] şəhərində anadan olub. Atası Əbülfət xan Gəncənin sonuncu xanı [[Cavad xan]]ın nəvəsidir. [[Gəncə Kişi Gimnaziyası|Gəncə gimnaziyası]]nı 1-ci dərəcə ilə Yelizavetqrad yunker məktəbini isə 2-ci dərəcə ilə bitirib{{sfn|Azərbaycan Birinci Dünya müharibəsi dövründə|2014|p=60}}.

== Hərbi xidməti ==

=== Xidmətinin ilk illəri ===
Şahverdi xan xidmətə 1890-cı ilin noyabr ayının 29-da 44-cü [[Nijni Novqorod|Nijninovqorod]] draqun polkunun 3-cü eskadronunda sıravi kimi başlayıb{{sfn|Azərbaycan Tarixi Şəcərə Cəmiyyətinin Xəbərləri|2001|p=157}}.

1891-ci ilin avqust ayının 12-də yunker məktəbinə göndərilib. Əvvəlcə aşağı sinifə təyinat alsa da 14 iyul 1892-ci ildə isə yuxarı sinifə təyin olunub. Məktəbi 1 avqust 1893-cü ildə 2-ci dərəcə ilə estandert-yunker kimi bitirib yenidən alaya geri qayıdıb. 4 sentyabr 1893-cü ildə 5-ci eskadrona təyinat alıb. 15 yanvar 1895-ci ildə [[kornet]] rütbəsi alıb. 29 aprel 1895-ci ildə mühəndis-istehkamçı, dəmiryol və digər hərbi işlərə yiyələnmək üçün [[Tiflis quberniyası]]nın [[Tianeti|Tionetı]] kəndinin yaxınlığında yerləşən Qafqaz İstehkamçı Briqadasına ezam olunur. Kursu &quot;çox yaxşı&quot; qeydi ilə bitirdikdən sonra 1895-ci il sentyabrın 1-dən oktyabrın 23-ə qədər Qafqaz ehtiyat atlı alayının 2-ci dəstəsinə göndərilib{{sfn|Azərbaycan Tarixi Şəcərə Cəmiyyətinin Xəbərləri|2001|p=157}}.

1896-cı ildə 22 avqustdan 26 okyabra qədər Kuban vilayətinin Armavir kəndində yerləşən hərbi-atlı alayına ezamiyyətə göndərilib. 1896-cı il fevralın 5-də alayın 3-cü eskadronuna keçirilib. 1898-ci ilin iyul ayının 14-dən 24-ə dək 2-ci eskadrona müvəqqəti komandanlıq edib. 1898-ci ilin mart ayının 15-də [[poruçik]] hərbi rütbəsi alıb. 1898-ci ilin 27 avqustundan 1 oktyabradək Bakıda yerləşən hərbi-atlı alayda ezamiyyətdə olub. 1899-cu il oktyabrın 1-dən 13-ə qədər və sentyabrın 18-dən noyabrın 9-a qədər alayın altıncı eskadronuna müvəqqəti komandanlıq edib{{sfn|Azərbaycan Tarixi Şəcərə Cəmiyyətinin Xəbərləri|2001|p=157}}.

1902-ci il iyunun 15-dən 23-ə qədər [[Gümrü|Aleksandropol]]a zabitlərin hərbi-səhra səfərinə ezam olunub. 1903-cü il mart ayının 15-də [[ştabs-rotmistr]] rütbəsi alıb. Həmin ilin 29 mayından 1 iyununadək 2-ci eskadrona müvəqqəti komandanlıq edib{{sfn|Azərbaycan Tarixi Şəcərə Cəmiyyətinin Xəbərləri|2001|p=158}}.

=== Rus-yapon müharibəsində ===
1904-cü ilin mart ayının 26-dan sentyabr ayının 6-a qədər Sibir Hərbi Dairəsinin tabeliyində [[Omsk]] şəhərində olub. [[Kurqan şəhəri]]ndə formalaşdırılmış ehtiyat süvari dəstəsinə komandanlıq edib&lt;ref&gt;{{cite book|author=[[Vasili Potto]]|title=История 17-го Драгунского Нижегородского Его Императорского Величества полка.|year=1908|location=[[Tbilisi|Tiflis]]|publisher=|volume=XI|page=152}}&lt;/ref&gt;. 20 noyabr 1904-cü ildə I Sunjensk-Vladiqafqaz kazak alayına podyasavul rütbəsi ilə göndərilib. 27 dekabr 1904-cü ildə xidmət yerinə çatıb və ikinci yüzlükdə xidmətə başlayıb. 17 iyun 1905-ci ildən etibarən isə birinci yüzlükdə xidmətə başlayıb{{sfn|Azərbaycan Tarixi Şəcərə Cəmiyyətinin Xəbərləri|2001|p=158}}.

1905-ci il iyun ayının 20-də üzərində &quot;İgidliyə görə&quot; yazılmış dördüncü dərəcəli [[&quot;Müqəddəs Anna&quot; ordeni|Müqəddəs Anna ordeni]] ilə təltif edilib&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[[Azərbaycan Respublikasının Dövlət Arxivi]] f. 2898, in. 2, i. 11 v.141&lt;/ref&gt;. Həmin ilin 31 avqust tarixində isə yaponlarla döyüşdə fərqləndiyinə görə üçüncü dərəcəli [[&quot;Müqəddəs Stanislav&quot; ordeni|Müqəddəs Stanislav ordeni]] (qılınclarla və bantla birlikdə) ilə təltif edilib{{sfn|Azərbaycan Tarixi Şəcərə Cəmiyyətinin Xəbərləri|2001|p=158}}&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

=== Sonrakı dövr ===
[[Rus-yapon müharibəsi]] bitdikdən sonra 1905-ci il dekabrın 16-da 2-ci Dağıstan atlı alayına göndərilib. Daha sonra isə 1906-cı il aprel ayının 12-də 44-cü Nijeqorod draqun alayına təyinat alıb. 1907-ci ilin aprel ayının 11-də isə əvvəlki alayına qaytarılıb{{sfn|Azərbaycan Tarixi Şəcərə Cəmiyyətinin Xəbərləri|2001|p=158}}.

1908-ci il dekabrın 26-da ona 17-ci Nijeqorod draqun alayının 200 illiyi münasibətilə verilmiş döş nişanını gəzdirməyə icazə verirlər. 1909-cu il iyunun 25-də &quot;Poltava döyüşünün 200 illiyinin xatirəsinə&quot; medalı ilə təltif edilib. 1909-cu il oktyabrın 7-də ona &quot;Şərqi Qafqazın fəth olunmasının 50 illiyi&quot; yubiley döş nişanını gəzdirməyə icazə verirlər{{sfn|Azərbaycan Tarixi Şəcərə Cəmiyyətinin Xəbərləri|2001|p=158}}. 1910-cu il may ayının 5-dən oktyabr ayının 4-ə qədər 17-ci Nijeqorod draqun alayında ezamiyyətdə olub. 1910-cu il dekabrın 13-də Yelizavetpol qubernatorunun yanında xüsusi tapşırıqlar üzrə baş zabit təyin edilib&lt;ref&gt;{{cite book|author=|title=Памятная книга Елисаветпольской губернии на 1914 год.|year=1914|location=[[Tbilisi|Tiflis]]|publisher=|url=https://book-olds.ru/BookLibrary/111000-Elisavetpolskaya-gub/1914.-Pamyatnaya-knizhka-Elisavetpolskoy-gubernii-na-1914-god.html|page=24|access-date=2022-10-14|archive-date=2022-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20221014075123/https://book-olds.ru/BookLibrary/111000-Elisavetpolskaya-gub/1914.-Pamyatnaya-knizhka-Elisavetpolskoy-gubernii-na-1914-god.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1911-ci il fevralın 24-ü ordu atlı alayına təyin olunmaqla Daxili İşlər Nazirliyində xidmətə başlayıb. 1911-ci il dekabrın 6-da rotmistr rütbəsi alıb.{{sfn|Azərbaycan Tarixi Şəcərə Cəmiyyətinin Xəbərləri|2001|p=158}}&lt;ref&gt;{{cite book|author=|title=Список ротмистрам армейской кавалерии по старшинству. Составлен по 1-е сентября 1913 года.|year=1914|location=[[Sankt-Peterburq]]|publisher=|url=http://militera.lib.ru/enc/spisok_rotmistram-a-cavalry_1913-09-01/index.html|page=192|access-date=2022-10-14|archive-date=2022-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016033555/http://militera.lib.ru/enc/spisok_rotmistram-a-cavalry_1913-09-01/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/285136/1/Kavkaz_1911_N279.pdf |title=Кавказ |publisher=Типография канцелярии наместника его Императорского Величества на Кавказе |year=1911-12-16 |volume=279 |location=[[Tiflis]] |pages=2 |language=ru |access-date=2024-05-15 |archive-date=2024-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240515063439/https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/285136/1/Kavkaz_1911_N279.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Birinci Dünya müharibəsində ===
1914-cü il sentyabrın 27-də mərkəzi qərargahın generalı general-mayor A. Arxangelski Yelezavetpol qubernatoru Q. Kovalyova teleqramla məlumat verir ki, 26 sentyabrda verilmiş yüksək əmrə görə Şahverdi xan Ziyadxanov [[Vəhşi diviziya]]nın tərkibində yaradılmış [[Tatar süvari alayı|Tatar atlı alayının]] komandirinin köməkçisi təyin edilir&lt;ref&gt;[[Azərbaycan Respublikasının Dövlət Tarix Arxivi]] f.62, in.1, i.81 v.244&lt;/ref&gt;. 2 zabit, 3 hərbi məmur, 1 alay mollası, 575 atlı, 68 mülki şəxsdən ibarət [[Tatar süvari alayı]]nın komandiri podpolkovnik P. Polovtsov, onun köməkçiləri V. Staroselski və Ş. Ziyadxanov təyin olunurlar{{sfn|Azərbaycan Birinci Dünya müharibəsi dövründə|2014|p=60}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://regionplus.az/az/articles/view/4388|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221013110549/http://regionplus.az/az/articles/view/4388|archivedate=October 13, 2022|title=Tatar alayının şücaəti|author=Mirabbas Məmmədov|date=May 5, 2015|publisher=regionplus.az|accessdate=October 13, 2022|language=az}}&lt;/ref&gt;. Alayın tərtibi birbaşa süvari rotmistri, Şahverdi xana tapşırılır&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.azadliq.org/a/25380036.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201201094232/https://www.azadliq.org/a/25380036.html|archivedate=December 1, 2020|title=Cümhuriyyət elanını – İstiqlal Bəyannaməsini qoruyan «Tatar Atlı Alayı»|author=Sevda İsmayıllı|date=May 12, 2014|publisher=[[Azadlıq Radiosu]]|accessdate=October 13, 2022|language=az}}&lt;/ref&gt;.

Cənub-qərb cəbhəsindəki döyüş əməliyyatlarında iştirak edib. 1915-ci il fevral ayının 14-də Cənub-qərb cəbhəsi ordularının baş komandanı N. İvanovun 154 nömrəli əmri ilə düşmənlə döyüşdə fərqləndiyinə görə üçüncü dərəcəli [[&quot;Müqəddəs Anna&quot; ordeni|Müqəddəs Anna ordeni]] (qılınclarla və bantla birlikdə) ilə təltif edilib.

1915-ci il aprelin 30-da [[Prut]] çayının yanında yerləşən Nepolkuts kəndində düşmənlə gedən döyüşdə başından ağır kontuziya alaraq [[Tbilisi|Tiflis]] şəhərinə evakuasiya edilib.

1916-cı il sentyabrın 15-ə olan vəziyyətə görə rotmistr Şahverdi xan Ziyadxanov Qafqaz hərbi dairəsinin qərargahına tabe olan ehtiyat hərbi süvari dəstəsinin tabeliyində olub&lt;ref&gt;{{cite book|author=|title=Список ротмистрам армейской кавалерии по старшинству. Составлен по 15 сентября 1916 г.|year=1916|location=[[Sankt-Peterburq]]|publisher=Военная типография|url=http://militera.lib.ru/enc/spisok_rotmistram-a-cavalry_1916-09-15/index.html|page=18|access-date=2022-10-14|archive-date=2022-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20221014075905/http://militera.lib.ru/enc/spisok_rotmistram-a-cavalry_1916-09-15/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Azərbaycan Cümhuriyyətində ===
Şahverdi xan öz xidmətini [[Tatar süvari alayı|Tatar Atlı Alayının]] tərkibində davam etdirərək [[Əlahiddə Azərbaycan Korpusu]]nda sonra isə [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusu|Azərbaycan Cümhuriyyətinin ordusu]]nda xidmət edib&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book|author=Atamalı Şahbazov|title=Сборник приказов по военному ведомству Азербайджанской Демократической Республики: ноябрь 1918 - май 1919|year=2018|location=[[Bakı]]|publisher=Maarif nəşriyyatı|volume=I|url=https://ebooks.az/view/Au06LVlv.pdf|page=148|isbn=978-9952-445-20-12|access-date=2022-10-14|archive-date=2022-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705062225/https://ebooks.az/view/Au06LVlv.pdf|url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;. 1919-cu il fevralın 3-ə olan formalaşn Azərbaycan ordusunun siyahısında [[podpolkovnik]] rütbəsində olması qeyd olunub&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 1919-cu ilin fevral ayının 4-də maddi-texniki təminatın qəbulu üzrə yaradılmış komissiyanın sədri təyin edilib&lt;ref&gt;{{cite book|author=Atamalı Şahbazov|title=Сборник приказов по военному ведомству Азербайджанской Демократической Республики: ноябрь 1918 - май 1919|year=2018|location=[[Bakı]]|publisher=Maarif nəşriyyatı|volume=I|url=https://ebooks.az/view/Au06LVlv.pdf|page=154|isbn=978-9952-445-20-12|access-date=2022-10-14|archive-date=2022-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705062225/https://ebooks.az/view/Au06LVlv.pdf|url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;. [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti|Azərbaycan Cümhuriyyəti]]nin hərbi qurumunun 1919-cu il aprel ayının 17-də verdiyi əmrdə qeyd olunub ki, Ziyadxanov türklər tərəfindən ölkədə qalmış hərbi əmlakın nümunəvi şəkildə ordunun balansına keçirib&lt;ref&gt;{{cite book|author=Atamalı Şahbazov|title=Сборник приказов по военному ведомству Азербайджанской Демократической Республики: ноябрь 1918 - май 1919|year=2018|location=[[Bakı]]|publisher=Maarif nəşriyyatı|volume=I|url=https://ebooks.az/view/Au06LVlv.pdf|page=397|isbn=978-9952-445-20-12|access-date=2022-10-14|archive-date=2022-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705062225/https://ebooks.az/view/Au06LVlv.pdf|url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;. 1919-cu ilin mart ayınnı 29-da III Şəki Atlı Alayına təyinat alıb&lt;ref&gt;{{cite book|author=Atamalı Şahbazov|title=Сборник приказов по военному ведомству Азербайджанской Демократической Республики: ноябрь 1918 - май 1919|year=2018|location=[[Bakı]]|publisher=Maarif nəşriyyatı|volume=I|url=https://ebooks.az/view/Au06LVlv.pdf|page=309|isbn=978-9952-445-20-12|access-date=2022-10-14|archive-date=2022-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705062225/https://ebooks.az/view/Au06LVlv.pdf|url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;. Həmin ilin may ayının 11-də Atlı Alayın müvəqqəti komandanı general-mayor Amaşukeli Mərkəzi qərargaha raportla müraciət edib:
{{sitat|Mükafatlar siyahısı ilə yanaşı Tatar Atlı Alayının zabitlər cəmiyyətinin №43 qərarı ilə&lt;ref&gt;[[Azərbaycan Respublikasının Dövlət Arxivi]] f. 2898, in. 2, i. 11 v.143&lt;/ref&gt; podpolkovnik Şahverdi-Xan Ziyadxanovun təxliyədə keçirdiyi vaxtın 1917-ci il may ayının 6-dan hesablanması üçün və ona növbəti hərbi rütbənin verilməsi üçün müraciət edirəm.&lt;ref&gt;[[Azərbaycan Respublikasının Dövlət Arxivi]] f. 2898, in. 2, i. 11 v.140&lt;/ref&gt;}}

Xan-Ziyadxanov 1919-cu ildə iyunun əvvəlində Gəncədə öz hərbi vəzifəsini yerinə yetirərkən tif xəstəliyindən dünyasını dəyişib (bəzi mənbələrdə 6&lt;ref&gt;{{cite book|author=Atamalı Şahbazov|title=Сборник приказов по военному ведомству Азербайджанской Демократической Республики: май - декабрь 1919|year=2018|location=[[Bakı]]|publisher=Maarif nəşriyyatı|volume=II|url=https://ebooks.az/view/PpIi2N0R.pdf|page=90|isbn=978-9952-445-20-13|access-date=2022-10-14|archive-date=2022-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705062153/https://ebooks.az/view/PpIi2N0R.pdf|url-status=unfit}}&lt;/ref&gt; və ya 9 iyun&lt;ref&gt;{{cite book|author=Atamalı Şahbazov|title=Сборник приказов по военному ведомству Азербайджанской Демократической Республики: май - декабрь 1919|year=2018|location=[[Bakı]]|publisher=Maarif nəşriyyatı|volume=II|url=https://ebooks.az/view/PpIi2N0R.pdf|page=40|isbn=978-9952-445-20-13|access-date=2022-10-14|archive-date=2022-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705062153/https://ebooks.az/view/PpIi2N0R.pdf|url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;, sentyabrda verilmiş bir əmrdə isə onun ölüm tarixi 8 may göstərilib&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book|author=Atamalı Şahbazov|title=Сборник приказов по военному ведомству Азербайджанской Демократической Республики: май - декабрь 1919|year=2018|location=[[Bakı]]|publisher=Maarif nəşriyyatı|volume=II|url=https://ebooks.az/view/PpIi2N0R.pdf|page=208|isbn=978-9952-445-20-13|access-date=2022-10-14|archive-date=2022-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705062153/https://ebooks.az/view/PpIi2N0R.pdf|url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;). Müvəqqəti olaraq hərbi nazir vəzifəsini icra edən general [[Əliağa Şıxlinski|Şıxlinski]], onun ordu qarşısındakı xidmətlərini nəzərə alaraq, onun ailəsinə xəstəliklə bağlı olan xərclərinin, dəfn xərclərinin və eləcə də birdəfəlik 5.000 rubl pulun verilməsini əmr edir. Bundan başqa Şıxlinski onun ailəsinə təqaüdün təyin edilməsi üçün Parlamentə müraciət etməyi də öz üzərinə götürür&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Ailəsi ==
Şahverdi xan Ağca bəyim Məhəmməd ağa qızı Abraxanova ilə ailə qurub{{sfn|Azərbaycan Tarixi Şəcərə Cəmiyyətinin Xəbərləri|2001|p=159}}. Övladları haqqında heç bir məlumat yoxdur{{sfn|Azərbaycan Tarixi Şəcərə Cəmiyyətinin Xəbərləri|2001|p=159}}.

Atası Əbülfət ağa Ziyadxanov — [[Cavad xan]]ın nəvəsi{{sfn|Şeyxzamanlı|2020|p=223}}. 1843-cü ildə Gəncədə doğulmuşdur. [[Bəhmən mirzə Qovanlı-Qacar]]ın qızı ''Azərhümayun xanım Qovanlı-Qacar'' ilə ailə qurmuşdu{{sfn|Şeyxzamanlı|2020|p=52}}.

Anası Azərhümayun xanım Qovanlı-Qacar — [[Qacar dövləti|Qacar]] şahzadəsi, xəttat. Azərhümayun xanım [[Bəhmən mirzə Qovanlı-Qacar|Bəhmən mirzə]] qızı{{sfn|Şeyxzamanlı|2020|p=52}} Şuşa şəhərində anadan olmuşdu. Onu Şahzadə xanım kimi tanıyırdılar. Şahzadə xanım xəttat idi. Şahzadə хanım Əbülfət ağa Ziyadxanov ilə ailə qurmuşdu.

Onların bu evlilikdən [[İsmayıl xan Ziyadxanov|İsmayıl xan]], Şahverdi хan, [[Adil xan Ziyadxanov|Adil xan]] adlı oğulları, Sultan bəyim, Fəxritac bəyim, Şirin bəyim, Xırda bəyim, Qəmərtac bəyim adlı qızları vardı.

== Mükafatları ==
[[Rus-yapon müharibəsi]] və [[Birinci Dünya müharibəsi|Birinci Dünya müharibəsi]]ndə döyüşlərdə fərqləndiyinə görə təltif edildiyi ordenlər.

* [[Fayl:Order of Saint Anna ribbon bar.svg|class=ve-pasteProtect|50x50px]] — 1905-ci ildə üzərində &quot;İgidliyə görə&quot; yazılmış dördüncü dərəcəli [[Müqəddəs Anna ordeni]] ilə təltif edilib.
* [[Fayl:RUS Order św. Stanisława (baretka).svg|class=ve-pasteProtect|50x50px]] — 1905-ci ildə üçüncü dərəcəli [[Müqəddəs Stanislav ordeni]] (qılınclarla və bantla birlikdə) ilə təltif edilib&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://525.az/news/6880-serefli-neslin-temsilcileri|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221017154916/https://525.az/news/6880-serefli-neslin-temsilcileri|archivedate=October 17, 2022|title=Şərəfli nəslin təmsilçiləri|author=Timuçin Əfəndiyev|date=April 2, 2013|publisher=[[525-ci qəzet]]|accessdate=October 13, 2022|language=az|url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;.
* [[Fayl:RUS Imperial Order of Saint Andrew ribbon.svg|class=ve-pasteProtect|50x50px]] — 25 iyun 1909-cu ildə &quot;Poltava döyüşünün 200 illiyinin xatirəsinə&quot; medalı ilə təltif edilib.
* [[Fayl:Order of Saint Anna ribbon bar.svg|class=ve-pasteProtect|50x50px]] — 1915-ci ildə üçüncü dərəcəli [[Müqəddəs Anna ordeni]] (qılınclarla və bantla birlikdə) ilə təltif edilib.

== Həmçinin bax ==
* [[İsmayıl xan Ziyadxanov]]
* [[Adil xan Ziyadxanov]]

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===
* {{cite book|author=Atamalı Şahbazov|title=Сборник приказов по военному ведомству Азербайджанской Демократической Республики: ноябрь 1918 - май 1919|year=2018|location=[[Bakı]]|publisher=Maarif nəşriyyatı|volume= I|url=https://web.archive.org/web/20220705062225/https://ebooks.az/view/Au06LVlv.pdf|pages=504|isbn=978-9952-445-20-12|ref=Сборник приказов по военному ведомству Азербайджанской Демократической Республики: ноябрь 1918 - май 1919}}
* {{cite book|author=Atamalı Şahbazov|title=Сборник приказов по военному ведомству Азербайджанской Демократической Республики: май - декабрь 1919|year=2018|location=[[Bakı]]|publisher=Maarif nəşriyyatı|volume= II|url=https://web.archive.org/web/20220705062153/https://ebooks.az/view/PpIi2N0R.pdf|pages=568|isbn=978-9952-445-20-13}}
* {{cite book
|author=
|title=Azərbaycan Birinci Dünya müharibəsi dövründə. Elmi məqalələr toplusu
|year=2014 
|location=[[Bakı]] 
|publisher=Ziya
|url=https://www.academia.edu/42004625/Az%C9%99rbaycan_Birinci_D%C3%BCnya_m%C3%BCharib%C9%99si_d%C3%B6vr%C3%BCnd%C9%99_%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%B2_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B?auto=download
|pages=208
|ref=Azərbaycan Birinci Dünya müharibəsi dövründə
|isbn=978-9952-809-87-9
}}
* {{cite book
|author=
|title=Известия Азербайджанского историко-родословного общества / Azərbaycan Tarixi Şəcərə Cəmiyyətinin Xəbərləri
|year=2001
|location=[[Bakı]]
|publisher=Adiloğlu
|url=https://archive.org/details/atshcx_202106/03.%20Az%C9%99rbaycan%20Tarixi%20%C5%9E%C9%99c%C9%99r%C9%99%20C%C9%99miyy%C9%99tinin%20X%C9%99b%C9%99rl%C9%99ri/page/156/mode/2up
|volume=III
|pages=172
|ref=Azərbaycan Tarixi Şəcərə Cəmiyyətinin Xəbərləri
|isbn= 9952-25-001-0
}}
* {{kitab3|müəllif=[[Ənvər Çingizoğlu|Çingizoğlu Ə.]]|başlıq=Qacarlar və Qacar kəndi|link=https://www.avetruthbooks.com/cingizoglu-e-qacarlar-ve-qacar-kendi-2008|cavabdeh=|yer=Bakı|nəşriyyat=“Şuşa” nəşriyyatı|il=2008|cild=|səhifə=336+32|səhifələr=|isbn=|doi=|ref=Çingizoğlu|hissə=}}
* {{cite book
|author=Rauf Şeyxzamanlı 
|title=Gəncə hökmdarı Cavad xan və Ziyadoğlu-Qacar nəsli 
|year=2020 
|location=[[Gəncə]] 
|publisher=[[Elm (nəşriyyat)|Elm nəşriyyatı]] 
|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/802126298.pdf 
|pages=255
|ref=Şeyxzamanlı 
}}

=== İstinadlar ===
{{İstinad siyahısı|2}}

[[Kateqoriya:Ziyadxanovlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı hərbçilər]]
[[Kateqoriya:Gəncə Kişi Gimnaziyasının məzunları]]
[[Kateqoriya:Rus-yapon müharibəsi iştirakçıları]]</text>
      <sha1>66cfsv5k673dftf74ntcwddbjlsrv4f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vensan Oriol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78810</id>
    <revision>
      <id>9042210</id>
      <parentid>8964207</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:51:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9042210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1601" sha1="fd71ihgfb0ceqoe9v5rjnw7jlr6a5sv" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs
 |adı                           = Vensan Oriol
 |orijinal adı                  = ''Vincent Auriol''  
 |vəzifə                        = [[Fransa]]nın 16-cı prezidenti
 |bayraq                        = Armoiries_r%C3%A9publique_française.svg
 |bayraq2                       = Flag_of_France.svg
 |başlanğıc                     = 16 yanvar 1947
 |son                           = 16 yanvar 1954
 |əvvəlki                       = [[Leon Blyum]] &lt;small&gt;(de-fakto)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Alber Lebren]] &lt;small&gt;(de-yure)&lt;/small&gt;
 |sonrakı                       = [[Rene Koti]]
 |dini                          = [[Ateizm|Ateist]] 
 |həyat yoldaşı                 = Mişel Okutyurye
 |uşağı                         = Pol Oriol
 |atası                         = Jak Oriol
 |anası                         = Anjelik Dyuran
 |partiya                       = Fəhlə İnternasionalının Fransa Komitəsi
 |ixtisası                      = Hüquqşünas 
}}

'''Vensan Oriol''' ([[Fransız dili|fr.]] ''Vincent Auriol''; {{DVTY}}) — 1947–1954-cü illərdə [[Fransa Respublikası]]nın 16-cı [[Fransa Prezidenti|prezidenti]].

== Həyatı ==

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
{{şəxs-qaralama}}

[[Kateqoriya:Fransa prezidentləri]]
[[Kateqoriya:Fransa siyasətçiləri]]
[[Kateqoriya:Koreya müharibəsi iştirakçıları]]
[[Kateqoriya:XX əsr siyasətçiləri]]
[[Kateqoriya:Fransa nazirləri]]
[[Kateqoriya:Fransa ədliyyə nazirləri]]
[[Kateqoriya:Fransa hüquqşünasları]]
[[Kateqoriya:Fransız antikommunistlər]]
[[Kateqoriya:Fransanın maliyyə nazirləri]]</text>
      <sha1>fd71ihgfb0ceqoe9v5rjnw7jlr6a5sv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042211</id>
      <parentid>9042210</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:52:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə −2 kateqoriya</comment>
      <origin>9042211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1529" sha1="ca8tfcof7uxzh5rsa4hfczov4glrkuj" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs
 |adı                           = Vensan Oriol
 |orijinal adı                  = ''Vincent Auriol''  
 |vəzifə                        = [[Fransa]]nın 16-cı prezidenti
 |bayraq                        = Armoiries_r%C3%A9publique_française.svg
 |bayraq2                       = Flag_of_France.svg
 |başlanğıc                     = 16 yanvar 1947
 |son                           = 16 yanvar 1954
 |əvvəlki                       = [[Leon Blyum]] &lt;small&gt;(de-fakto)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Alber Lebren]] &lt;small&gt;(de-yure)&lt;/small&gt;
 |sonrakı                       = [[Rene Koti]]
 |dini                          = [[Ateizm|Ateist]] 
 |həyat yoldaşı                 = Mişel Okutyurye
 |uşağı                         = Pol Oriol
 |atası                         = Jak Oriol
 |anası                         = Anjelik Dyuran
 |partiya                       = Fəhlə İnternasionalının Fransa Komitəsi
 |ixtisası                      = Hüquqşünas 
}}

'''Vensan Oriol''' ([[Fransız dili|fr.]] ''Vincent Auriol''; {{DVTY}}) — 1947–1954-cü illərdə [[Fransa Respublikası]]nın 16-cı [[Fransa Prezidenti|prezidenti]].

== Həyatı ==

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
{{şəxs-qaralama}}

[[Kateqoriya:Fransa prezidentləri]]
[[Kateqoriya:Koreya müharibəsi iştirakçıları]]
[[Kateqoriya:XX əsr siyasətçiləri]]
[[Kateqoriya:Fransa ədliyyə nazirləri]]
[[Kateqoriya:Fransa hüquqşünasları]]
[[Kateqoriya:Fransız antikommunistlər]]
[[Kateqoriya:Fransanın maliyyə nazirləri]]</text>
      <sha1>ca8tfcof7uxzh5rsa4hfczov4glrkuj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Əhməd Seyidov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79344</id>
    <revision>
      <id>9041890</id>
      <parentid>8992860</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:33:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45317-93</username>
        <id>353262</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mənbə */</comment>
      <origin>9041890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18778" sha1="t1kfdzmihpfk6nd00t23yzmuk6pp7a8" xml:space="preserve">{{vikiləşdirmək}}{{Vəzifəli şəxs
 |şəkil       = Əhməd Seyidov.jpg
 |vəzifə       = [[Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti|Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kişi İnstitutu]] direktoru
 |bayraq      = COA Azerbaijan SSR.png
 |bayraq2     = Flag of Azerbaijan SSR.svg
 |başlanğıc  = 24 iyun 1944
 |son    = 7 may 1950
 |əvvəlki      = [[Məmməd Kazım Ələkbərli]]
 |sonrakı      = 
 |mükafatları = 
}}
'''Əhməd Seyidov''' (tam adı: ''Seyidov Əhməd Yusif oğlu'' {{DVTY}}) — [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]] [[alim]], [[Cənubi Qafqaz|Zaqafqaziya]] və [[Azərbaycan]]ın ilk pedaqoji [[elmlər doktoru]], [[professor]], [[Azərbaycan Respublikasının əməkdar elm xadimi|əməkdar elm xadimi]], Azərbaycan pedaqogika tarixinin ilk tədqiqatçılarından biri.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://edu.gov.az/upload/file/04-Azerbaycan-mektebi-jurnali.pdf|title=«Azərbaycan məktəbi» jurnalı|access-date=2022-06-23|archive-date=2019-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819124617/http://www.edu.gov.az/upload/file/04-Azerbaycan-mektebi-jurnali.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Əhməd Seyidov [[Hacı Kərim Sanılı]] ilə birlikdə ilk &quot;Əlifba&quot; dərsliyinin müəllifi olmuşdur.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://pcc.az/blog/?p=1438|title=Görkəmli Pedaqoq-alim Əhməd Seydovun həyatı və elmi yaradıcılığı|website=pcc.az|date=2015-03-26|access-date=2022-06-23|archive-date=2022-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308185339/http://pcc.az/blog/?p=1438|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; O, müxtəlif vaxtlarda [[Lənkəran qəzası|Lənkəran]] qəza xalq maarif şöbəsinin müdiri və [[Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti]]nin rektoru vəzifələrini icra etmişdir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Həyatı ==

=== Erkən illəri ===
Əhməd Yusif Seyidov 1892-ci ildə mart ayının 31-də [[Yelizavetpol quberniyası]]nın [[Qazax qəzası]]nın [[Aslanbəyli]] kəndində, Seyid Nigari nəslindən&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|title=Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin rektorları|url=http://www.nkpi.az/?page=addread&amp;id=15232|website=nkpi.az|access-date=2022-06-24|archive-date=2022-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220824112011/http://www.nkpi.az/?page=addread&amp;id=15232|url-status=live}}&lt;/ref&gt; olan Yusif və Xədicə xanımın ailəsində anadan olmuşdur.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Dörd-beş yaşalarında atasını itirən Əhməd Xədicə xanımın himayəsində böyüyüb.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Əhməd Yusif oğlu Seyidov (1882-1977)|website=qazax.net|url=http://www.qazax.net/az/zp_aseidov.htm|archive-date=2022-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308185317/http://www.qazax.net/az/zp_aseidov.htm}}&lt;/ref&gt; O, övladının oxumasına һәг cür şərait yaratmış, ev qayğılarından onu azad etmişdi. Əvvəlcə Hacı Mahmud Əfəndinin kənddə açdığı hücrədə yazıb-oxumağı öyrənən Əhməd, təhsilini Əhməd Ağa Mustafayevin məktəbində davam etdirmişdir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Əhməd Seyidov sonralar о günləri xatırlayaraq yazırdı:
{{Sitat|Əhməd ağa nəinki şagirdləririnə dərs verər, o, həm də uzaq kəndlərdən onun məktəbinə gələn uşaqları evində saxlayıb yedizdirərdi. Biz oxuduğumuz müddətdə bit dəfə də olsun ondan yersiz hərəkət, uca ton, pis münasiləət görmədik. Onun şagirdlərinə mənəvi təsiri olduqca böyük idi. Əhməd ağa elə dərs keçirdi ki, о dərsə getməmək olmazdı.}}
Əhməd ağa Xədicə xanımı inandıra bilmişdir ki, Əhməd çox qabiliyyətli uşaqdır, onun elmə həvəsi var, böyük gələcəyi üçün hökmən təhsilini davam etdirməlidir. Kasıblıq və imkansızlıq onu sıxsa da, Xədicə xanım övladının [[Zaqafqaziya Müəllimlər Seminariyası|Qori Müəllimlər Seminariyasında]] oxumasına qərar verir. O dövrdə Qori Müəllimlər Seminariyasında ödənişli və ödənişsiz əsaslarla təhsil almaq mümkün idi. İmtahanları daha müvəffəqiyyətlə verənlər dövlət hesabına oxuya bilərdilər. Ödənişli şöbəyə daxil olan Əhməd Seyidov qəbuldan üç gün sonra yaxşı imtahan vermiş tələbə kimi ödənişsiz oxuyan tələbələr sırasına daxil edilir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

1911-ci ildə Qori Müəllimlər Seminariyasına daxil olan Əhməd Seyidov 1917-ci ildə oranı 10 tələbə ([[Məhiş Hüseynov]], Qəzənfər Qəniyev, Yusif Qasımov, Yasin Miralıyev, Hüseyn Paşayev, Xosrov Şirinbəyov, Əliş Şəfiyev, Lətif Şahməmmədbəyov, Rzaqulu Şadlinski)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ilə birgə bitirmişdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Əhməd Seyidov Qori Müəllimlər Seminariyasmin son buraxılışının məzunlarından idi. O, pedaqoji fəaliyyətinə Aslanbəylidəki evinin ikinci mərtəbəsində məktəb açmaqla başlayır.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Sonralar Osman Cəfərov yazırdı:
{{Sitat|Professor Seyidov təmiz qəlbli, geniş düşüncəli, gələcəyi yaxşı görə bilən, hamı üçün xeyirxah, düzgün yol göstərərı şəxsiyyət olduğuna görə kəndimizin bütün camaatı Əhməd müəllimə inanır və onun dediklərinə əməl edirdilər. Ona görə də kənd sakinləri uşaqlarını hücrədərı çıxarilə Əhməd miiəllimin yeni tipli məktəbinə göndərdilər.}}
Əhməd Seyidov 1920-ci ildə Qazax xalq maarif şöbəsində kənd məktəbləri üzrə inspektor təyin olunur.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 1921–1925-ci illərdə Aslanbəyli, [[Qaymaqlı]], [[Xanlıqlar (Qazax)|Musaköy]] və [[Kəmərli]]də müəllim və məktəb direktoru&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; işləyən Seyidovun fəaliyyəti İsmayıl Şıxlının &quot;Dəli Kür&quot; romanında da öz əksini tapmışdır.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

1925-ci ilin sentyabrında Azərbaycan Respublikası Xalq Maarif Komissarlığı kollegiyasının qərarı ilə Əhməd Seyidov [[Lənkəran qəzası|Lənkəran]] Qəza Xalq Maarif şöbəsinə müdir təyin olunur.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; O, 1926–1930-cu illərdə dəmir yolu məktəbləri üzrə inspektor vəzifəsində işləyir. Bu dövrdə Əhməd Seyidov həm də [[Bakı Dövlət Universiteti|Azərbaycan Dövlət Universitetində]] ali təhsil alırdı.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Elmi fəaliyyəti ===
1930-cu ildə Azərbaycan Dövlət Universitetini bitirən Əhməd Seyidov elə həmin ildən [[Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti|Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda]] əmək fəaliyyətinə başlayır. 1931-ci ildə Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İnstitutunun aspiranturasına qəbul olunur, daha sonra isə [[Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutu|Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Pedaqoji Elmlər İnstitutuna]] (indiki Təhsil İnstitutu) köçürülür. Assistent kimi əmək fəaliyyətinə başlayan Əhməd Seyidov 1932-ci ildə ADPİ-nin pedaqogika kafedrasının dosenti vəzifəsinə seçilir. O, 1934–1936-cı illərdə ADPİ-də Pedaqoji fakültənin dekan vəzifəsində çalışır.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Əhməd Seyidov 1939-cu ildə Azərbaycan Dövlət Universitetində təşkil olunan Elmi Şurada &quot;Abbasqulu ağa Bakıxanovun pedaqoji görüşləri&quot; mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edərək ilk azərbaycanlı pedaqoq-alim statusu qazanmışdır.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Onun müdafiə etdiyi &quot;A. Bakıxanovun pedaqoji görüşləri&quot; namizədlik dissertasiyası onunu ilk tədqiqat işi olmaqla yanaşı, həm də Azərbaycanın pedaqoji fikrinin tədqiqinə həsr olunmuş ilk mükəmməl elmi tədqiqat işi idi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Bu dissertasiyada A. Bakıxanovun yaşadığı dövr, onun mühiti faktiki material və zəngin sənədlər əsasında şərh olunmuşdu. Yüksək elmi-nəzəri əhəmiyyəti ilə seçilən bu əsər professor A. O. Makovelski və pedaqoji elmlər namizədi N. T. Ariskin tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş və 1940-cı ildə [[SSRİ Elmlər Akademiyası]]nın Azərbaycan filialı tərəfindən keçirilən müsabiqədə mükafata layiq görülmüşdür.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Əhməd Seyidov 1940-cı ildə ADPİ-nin pedaqogika və psixologiya kafedrasının müdiri seçilmiş, 30 ildən artıq bir müddətdə həmin kafedraya rəhbərlik etmişdir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Əhməd Seyidov fəaliyyəti dövründə elmi kadrların yetişdirilməsi məsələsini ön plana çəkmişdir. O, qırxıncı illərdən vəfatına qədər (1977) 100-dən artıq elmlər namizədi və elmlər doktorunun elmi rəhbəri olmuşdur.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Onlar arasında akademik [[Hüseyn Əhmədov (alim)|Hüseyn Əhmədov]] və professor, əməkdar elm xadimi [[Nurəddin Kazımov]] da olmuşdur.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Əhməd Seyidov Azərbaycanda pedaqoji fikrin inkişafında bilavasitə xidmət göstərməklə yanaşı, SSRİ məkanında, xüsusilə Moskvanın pedaqoq elitasında Azərbaycanın milli irsini yüksək səviyyədə tanıtmışdır. Akademiklərdən Y. M. Medinski, N. K. Qonçarov və D. İ. Konstantinov onun pedaqoji yaradıcılığını yüksək qiymətləndirmişlər.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Əhməd Seyidovun mühitində [[Mirzə İbrahimov]], Mirzə Məmmədov, Yusif Qasımov, Əli Hüseynov ([[Mehdi Hüseyn]]in atası), [[Mehdi Mehdizadə]], [[Mehdixan Vəkilov]], [[Mir Cəlal Paşayev]] və digər sayılı simalar olmuşdur.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Əhməd Seyidov pedaqoji fikir tarixinin &quot;məktəb&quot;ini yaradan, onu inkişaf etdirən alim idi. O, [[Nizami Gəncəvi|Nizami]] və [[Məhəmməd Füzuli|Füzulini]] orijinaldan araşdırmış, [[Seyid Əzim Şirvani]] və [[Mirzə Ələkbər Sabir]]i, həmçinin, [[Cəlil Məmmədquluzadə|Mirzə Cəlili]] pedaqogika dərsliklərinə gətirmişdir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Əhməd Seyidov otuzuncu illərdən etibarən [[Abbasqulu ağa Bakıxanov|A. A. Bakıxanov]], M. Ş. Vazeh, [[Həsən bəy Zərdabi|H. B. Zərdabi]], [[Mirzə Fətəli Axundov|M. F. Axundov]] irsinə müraciət etmiş, bununla yanaşı, dünya pedaqoqlarından [[Con Lokk]], [[Konstantin Uşinski|K. D. Uşinski]], S. Disterveq, [[Jan Jak Russo|J. J. Russo]], N. Pestalotsi və başqalarını araşdırmışdır.

O, ilk sistemli tədqiqat işini o vaxta qədər tədqiqat predmeti olmayan vacib mövzuya – [[Abbasqulu ağa Bakıxanov|A. Bakıxanovun]] pedaqoji görüşlərinin tədqiqinə həsr etmişdir. Onun 1939-cu ildə müdafiə etdiyi &quot;A. Bakıxanovun pedaqoji görüşləri&quot; namizədlik dissertasiyası Azərbaycanın pedaqoji fikrinin tədqiqinə həsr olunmuş ilk mükəmməl elmi tədqiqat işi idi. Bu dissertasiyada A. Bakıxanovun yaşadığı dövr, onun mühiti faktiki material və zəngin sənədlər əsasında şərh olunmuşdu. Yüksək elmi-nəzəri əhəmiyyəti ilə seçilən bu əsər 1940-cı ildə [[SSRİ Elmlər Akademiyası]]nın Azərbaycan filialı tərəfindən keçirilən müsabiqədə mükafata layiq görülmüşdür.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

17 yanvar 1944-cü ildə Azərbaycan SSR Maarif Komissarlığının əmri ilə Əhməd Seyidov ADPİ-nin elmi işlər üzrə direktor müavini (prorektor) təyin edilir. Çox keçmədən Seyidova [[Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti|APİ]]-nin rektorluğu təklif edilir. Bu dövrdə maarif komissarı olan [[Mirzə İbrahimov]] [[Mircəfər Bağırov]]un bu tapşırığını Seyidova çatdırdıqda ondan &quot;Mirzə müəllim, mən kommunist deyiləm, bunu MK-da bilirlər&quot; cavabını alır.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Bununla birlikdə, Əhməd Seydiov həmin ilin iyununda ADPİ-nin direktoru (rektoru) vəzifəsinə təyin olunur və 1950-ci ilə qədər bu vəzifədə çalışır.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Əhməd Seyidov 1945-ci ildə Akademik Y. M. Medinskinin məsləhətindən sonra &quot;Azərbaycanda pedaqoji fikrin əsas nümayəndələri&quot; mövzusundakı doktorluq işini başa çatdırır və 1947-ci ilin 11 dekabrında RSFSR PEA-nın Pedaqogikanın Nəzəriyyəsi və Tarixi Elmi-Tədqiqat İnstitutunda təşkil olunan Elmi Şurada doktorluq dissertasiyasını müdafiə edir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Dissertasiya Pedaqoji Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvləri, professorlar Y. M. Medinski və N. A. Konstantinov və akademik A. O. Makovelski tərəfindən yüksək qiymətləndirilir. Elə həmin ilin iyul ayında Ali Attestasiya Komissiyası Əhməd Seyidovun yazdığı doktorluq dissertasiyasını təsdiq edirvə ona professor elmi adı verilir. Bu elmi fakt respublikada pedaqoji elmlərin inkişafında mühüm bir hadisə olmuş və gənc elmi-pedaqoji kadrların yetişməsinə güclü təkan vermişdir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Əhməd Seyidov &quot;Azərbaycanda pedaqoji fikrin əsas nümayəndələri&quot; dissertasiyanın əsas hissəsini &quot;Azərbaycanda pedaqoji fikrin inkişaf tarixindən&quot; adı altında 1958-ci ildə nəşr etdirmişdir. ''&quot;''Azərbaycanda pedaqoji fikrin inkişafı tarixindən&quot; kitabında Azərbaycan pedaqoji fikrinin inkişaf yolu tarixi pedaqoji və nəzəri planda ayrı-ayrı oçerklər (&quot;A. Bakıxanovun pedaqoji görüşləri&quot;, &quot;M. Şəfinin pedaqoji görüşləri&quot;, &quot;M. F. Axundovun pedaqoji görüşləri&quot;, &quot;S. Ә. Şirvaninin pedaqoji görüşləri&quot;, &quot;H. Z. Məlikovun pedaqoji görüşləri&quot;) və qısa icmallarda (&quot;Azərbaycanda XIX əsrə qədərki dövrün pedaqoji fikrinə dair&quot;, &quot;XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda pedaqoji fkrin qısa xülasəsi&quot;) təqdim olunur.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Əhməd Seyidov 40-cı illərdə &quot;A. Bakıxanovun fəlsəfəsi onun pedaqoji sisteminin əsasıdır&quot;, &quot;A. Bakıxanovda əxlaq tərbiyəsi və təhsil&quot;, &quot;S. Ə. Şirvani müəllimin rolu haqqında&quot;, &quot;XIX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda pedaqoji fikrin inkişafı&quot; əsərlərini çap etdirib. Bu dövrdə onşu respublikaların alimlərini qabaqlayan professor Əhməd Seyidov SSRİ miqyasında tanınmağa başlayır. Məşhur rus akademiki Y. Medinskinin bir fikri bu gün də əhəmiyyətli səslənir:
{{Sitat|Ə.Seyidovun tədqiqatı, şübhəsiz, bir başlanğıcdır. Bundan sonra SSRİ-nin ayrı-ayrı xalqlarının pedaqoji fikirlərinin inkişafını işıqlandırmaq məqsədini daşıyan dissertasiyalar yazılmalıdır. Bu səpkili elmi işlər pedaqogika tarixini zənginləşdirməkdə çox şey verir, yeni məsələlər qaldırır, hətta pedaqogika sahəsində çalışan təcrübəli işçilərin görüş dairəsini genişləndirir.}}

1950-ci ildə yenidən ADPİ-nin pedaqogika kafedrasının müdiri vəzifəsinə təyin olunan Ə. Seyidov, 1973-cü ilin 1 sentyabrında öz ərizəsi ilə kafedra müdiri və professor vəzifəsindən azad edilir, kafedrada professor-məsləhətçi vəzifəsinə keçirilir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Əhməd Seyidov &quot;Türk əlifbası&quot; (H. Sanılı ilə birlikdə) (1927), &quot;Kitab üzərində necə işləməli&quot;&quot; (1946), &quot;Pedaqogika tarixi&quot; (1959–1960; 1968), &quot;Azərbaycanda pedaqoji fikrin inkişaf tarixindən&quot; (1958), &quot;Azərbaycanda pedaqoji fikrin inkişaf tarixindən&quot; (1987), &quot;Pedaqogika və psixologiya terminləri lüğəti&quot; (1956,1958), Moskvada nəşr olunan 4 cildlik &quot;Pedaqoji ensiklopediya&quot;, 2 cildlik &quot;Pedaqoji lüğət&quot; və &quot;SSRİ xalqlarının məktəb və pedaqoji fikir tarixi oçerkləri&quot; adlı çoxcildlik monumental əsərlərin əsas müəlliflərindən biri olmuş, &quot;Sovetskaya pedaqogika&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; jumalında müntəzəm çıxış etmiş, Azərbaycan xalqının pedaqoji irsinin təbliğində böyük əmək sərf etmişdir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Onun 1958 və 1970-ci illərdə qələmə alınmış çoxcildlik ''&quot;Pedaqogika tarixi&quot;'' və &quot;Azərbaycanda pedaqoji fikrin inkişaf tarixindən&quot; monoqrafiyalarından bu gün də dərslik kimi ali məktəblərdə istifadə olunur.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Professor Ə. Seyidovun elmi-pedaqoji fəaliyyəti dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirmişdir. O, 1 may 1944-cü ildə &quot;Qafqazın müdafiəsinə görə&quot;, 5 iyun 1945-ci ildə &quot;1941–45-ci illərdə əmək igidliyinə görə&quot; medalı, 23 fevral 1960-cı ildə Azərbaycan SSR və Azərbaycan KP-nin 40 illiyi münasibətilə respublikanın xalq təsərrüfatının və mədəniyyətinin inkişafı sahəsindəki xidmətlərinə görə Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri fərmanı, 12 noyabr 1960-cı ildə &quot;Qırmızı Əmək Bayrağı&quot; ordeni, 29 iyun 1964-cü ildə respublika iqtisadiyyatının və mədəniyyətinin inkişafındakı xidmətlərinə görə Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı, 31 mart 1970-ci ildə V. İ. Leninin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə &quot;Əmək igidliyinə görə&quot; medalı, 31 dekabr 1976-cı ildə &quot;Əmək veteranı&quot; medalı ilə, 24 fevral 1977-ci ildə &quot;SSRİ maarif əlaçısı&quot; döş nişanı ilə, 2 mart 1978-ci ildə isə respublikada müəllim kadrları hazırlanmasında səmərəli fəaliyyətinə görə və ADPİ-nin 50 illiyi ilə əlaqədar olaraq Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri fərmanı ilə təltif olunmuş, 1969-cu ildə Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət heyəti tərəfindən Əməkdar elm xadimi fəxri adına layiq görülmüşdür.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Adı məktəb və pedaqoji fikir tarixinə ilk Azərbaycanlı pedaqoq-alim, Zaqafqaziyada pedaqoji fikir tarixinin tədqiqi sahəsinin pioneri kimi daxil olmuş Əhməd Seyidov 1977-ci ilin 1 oktyabrında dünyasını dəyişmiş və Aslanbəyli kəndində dəfn edilmişdir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Təltif və mükafatları ==
* 1944 — {{Bayraq|SSRİ}} [[&quot;Qafqazın müdafiəsinə görə&quot; medalı]]
* 1945 — {{Bayraq|SSRİ}} [[&quot;Əmək igidliyinə görə&quot; medalı]]
* 1960 — {{Bayraq|SSRİ}} [[Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fəxri fərmanı]]
* 1960 — {{Bayraq|SSRİ}} [[&quot;Qırmızı əmək bayrağı&quot; ordeni]]
* 1964 — {{Bayraq|SSRİ}} [[Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fəxri fərmanı]]
* 1970 — {{Bayraq|SSRİ}} [[&quot;Əmək igidliyinə görə&quot; medalı]]
* 1976 — {{Bayraq|SSRİ}} [[&quot;Əmək veteranı&quot; medalı]]
* 1977 — {{Bayraq|SSRİ}} &quot;SSRİ maarif əlaçısı&quot; döş nişanı
* 1978 — {{Bayraq|SSRİ}} [[Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fəxri fərmanı]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Mənbə ==
* &quot;Azərbaycan pedaqoji fikir tarixinin ilk tədqiqatçısı&quot;. [[Fərrux Rüstəmov]]. Pedaqoji oçerklər: Sələflərim və müasirlərim. Bakı: Elm və təhsil, 2010. — səh. 8.

[[Kateqoriya:Əlifba sırasına görə alimlər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı pedaqoqlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan professorları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı alimlər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan alimləri]]
[[Kateqoriya:Seyidovlar]]
[[Kateqoriya:Ensiklopedik əhəmiyyəti təsdiqlənmiş alim məqalələri]]</text>
      <sha1>t1kfdzmihpfk6nd00t23yzmuk6pp7a8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1999 FİFA Konfederasiyalar Kuboku</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82069</id>
    <revision>
      <id>9042039</id>
      <parentid>8159138</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T05:34:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:1999/2000 mövsümündə Meksikada futbol]]</comment>
      <origin>9042039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5027" sha1="nsplqfol4qxpdk0w26m2jxqyeh2ezww" xml:space="preserve">{{vikiləşdirmək}}
{{Beynəlxalq futbol turniri}}

== İştirakçılar ==
* Meksika — ev sahibi və 1998 CONCACAF Qızıl Kubok Çempionu (məlum deyil)
* Almaniya — 1996 Avropa Kubokunun Çempionu, 1998 Dünya Kubokunun Çempionu, Fransanın yerinə qatıldı (UEFA)
* ABŞ — 1998 CONCACAF Qızıl Kubok finalçısı, Meksikanın yerinə qatıldı (CONCACAF)
* Braziliya — 1997 Konfederasiya Kuboku Çempionu və eyni zamanda 1997 Amerika Kubokunun Çempionu
* Boliviya — 1997 Amerika Kubokunun finalçısı, Braziliyanın yerinə qatıldı
* Misir — 1998 Afrika Kubokunun Çempionu (CAF)
* Səudiyyə — Ərəbistanı 1996 Asiya Kubokunun Çempionu (AFC)
* Yeni Zenlandiya — 1998 Okeaniya Kubokunun Çempionu (OFC)

== Nəticələr ==
&lt;center&gt;
&lt;table style=&quot;TEXT-ALIGN: center; border-collapse:collapse&quot; id=&quot;table2&quot; borderColor=&quot;#ffffff&quot; width=&quot;82%&quot; border=&quot;1&quot;&gt;
&lt;TR&gt;&lt;TD colSpan=&quot;9&quot;&gt;

&lt;b&gt;A Qrupu&lt;/td&gt;
&lt;TD width=&quot;44&quot; rowSpan=&quot;6&quot;&gt;&lt;/td&gt;
&lt;TD colSpan=&quot;9&quot;&gt;

&lt;b&gt;B Qrupu&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;TR&gt;&lt;TD&gt;&lt;b&gt;Y&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;K&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;O&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;Q&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;H&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;M&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;T/F&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;B&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;X&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;Y&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;K&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;O&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;Q&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;H&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;M&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;T/F&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;B&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;X&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;TR&gt;&lt;TD&gt;&lt;b&gt;1&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;Meksika&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;3&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;2&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;1&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;0&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;8–3&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;+5&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;7&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;1&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;Braziliya&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;3&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;3&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;0&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;0&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;7–0&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;+7&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;9&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;TR&gt;&lt;TD&gt;&lt;b&gt;2&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;Səudiyyə Ərəbistanı&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;3&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;1&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;1&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;1&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;6–6&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;=&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;4&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;2&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;Amerika Birləşmiş Ştatları&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;3&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;2&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;0&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;1&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;4–2&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;+2&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;6&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;TR&gt;&lt;TD&gt;&lt;b&gt;3&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Boliviya&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;3&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;0&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;2&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;1&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;2–3&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;-1&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;2&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;3&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Almaniya&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;3&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;1&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;0&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;2&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;2–6&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;-4&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;3&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;TR&gt;&lt;TD&gt;&lt;b&gt;4&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Misir&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;3&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;0&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;2&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;1&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;5–9&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;-4&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;2&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;4&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Yeni Zelandiya&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;3&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;0&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;0&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;3&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;1–6&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;-5&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;0&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;&lt;br&gt;
&lt;table style=&quot;TEXT-ALIGN: center; border-collapse:collapse&quot; id=&quot;table2&quot; borderColor=&quot;#ffffff&quot; width=&quot;77%&quot; border=&quot;1&quot;&gt;
&lt;TR&gt;&lt;TD width=&quot;4%&quot;&gt;&lt;b&gt;S&lt;/td&gt;
&lt;TD width=&quot;11%&quot;&gt;&lt;b&gt;Tarix&lt;/td&gt;
&lt;TD width=&quot;14%&quot;&gt;&lt;b&gt;Yer&lt;/td&gt;
&lt;TD width=&quot;8%&quot;&gt;&lt;b&gt;M&lt;/td&gt;
&lt;TD width=&quot;52%&quot; colSpan=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Rəqiblər&lt;/td&gt;
&lt;TD width=&quot;11%&quot;&gt;&lt;b&gt;Hesab&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;TR&gt;&lt;TD&gt;&lt;b&gt;1&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;24.07.99&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Quadalacara&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;A-1&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Braziliya&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Almaniya&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;4:0&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;TR&gt;&lt;TD&gt;&lt;b&gt;2&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;24.07.99&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Quadalacara&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;A-1&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Yeni Zelandiya&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Amerika Birləşmiş Ştatları&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;1:2&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;TR&gt;&lt;TD&gt;&lt;b&gt;3&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;25.07.99&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Mexiko&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;B-1&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Boliviya&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Misir&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;2:2&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;TR&gt;&lt;TD&gt;&lt;b&gt;4&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;25.07.99&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Mexiko&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;B-1&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Meksika&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Səudiyyə Ərəbistanı&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;5:1&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;TR&gt;&lt;TD&gt;&lt;b&gt;5&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;27.07.99&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Quadalacara&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;A-2&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Səudiyyə Ərəbistanı&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Boliviya&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;0:0&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;TR&gt;&lt;TD&gt;&lt;b&gt;6&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;27.07.99&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Quadalacara&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;A-2&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Meksika&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Misir&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;2:2&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;TR&gt;&lt;TD&gt;&lt;b&gt;7&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;28.07.99&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Mexiko&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;B-2&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Almaniya&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Yeni Zelandiya&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;2:0&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;TR&gt;&lt;TD&gt;&lt;b&gt;8&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;28.07.99&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Mexiko&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;B-2&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Braziliya&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Amerika Birləşmiş Ştatları&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;1:0&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;TR&gt;&lt;TD&gt;&lt;b&gt;9&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;29.07.99&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Quadalacara&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;A-3&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Misir&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Səudiyyə Ərəbistanı&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;1:5&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;TR&gt;&lt;TD&gt;&lt;b&gt;10&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;29.07.99&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Quadalacara&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;A-3&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Boliviya&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Meksika&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;0:1&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;TR&gt;&lt;TD&gt;&lt;b&gt;11&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;30.07.99&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Mexiko&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;B-3&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Amerika Birləşmiş Ştatları&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Almaniya&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;2:0&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;TR&gt;&lt;TD&gt;&lt;b&gt;12&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;30.07.99&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Mexiko&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;B-3&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Yeni Zelandiya&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Braziliya&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;0:2&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;TR&gt;&lt;TD&gt;&lt;b&gt;13&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;01.08.99&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Mexiko&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;1/2 F&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Meksika&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Amerika Birləşmiş Ştatları&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;1:0 ə.v.&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;TR&gt;&lt;TD&gt;&lt;b&gt;14&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;01.08.99&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Quadalacara&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;1/2 F&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Braziliya&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Səudiyyə Ərəbistanı&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;8:2&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;TR&gt;&lt;TD&gt;&lt;b&gt;15&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;03.08.99&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Quadalacara&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;TF&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Amerika Birləşmiş Ştatları&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Səudiyyə Ərəbistanı&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;2:0&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;TR&gt;&lt;TD&gt;&lt;b&gt;16&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;04.08.99&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Mexiko&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;F&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;&lt;b&gt;Meksika&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;Braziliya&lt;/td&gt;
&lt;TD&gt;4:3&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;
&lt;center&gt;
{{FİFA Konfederasiyalar Kuboku}}

[[Kateqoriya:FİFA Konfederasiyalar Kuboku]]
[[Kateqoriya:Meksikanın ev sahibliyi etdiyi beynəlxalq futbol turnirləri]]
[[Kateqoriya:1999 FİFA Konfederasiyalar Kuboku]]
[[Kateqoriya:1999/2000 mövsümündə Meksikada futbol]]</text>
      <sha1>nsplqfol4qxpdk0w26m2jxqyeh2ezww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xoyskilər</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82948</id>
    <revision>
      <id>9041701</id>
      <parentid>8800687</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T13:26:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45401-08</username>
        <id>353240</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Cəfərqulu xanın milliyəti kürd göstərildiyi halda burada türk qeyd olunur.</comment>
      <origin>9041701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4879" sha1="66bq2ayfhic7kyhy9mmk9u1lw5uyg6b" xml:space="preserve">{{Soy
 |soy               = Xoyskilər
 |gerb              = 
 |gerbin izahı      = 
 |şüar              = 
 |titul             = [[Xan]]
 |əcdadı            = [[Cəfərqulu xan Dünbili]]
 |qohum soylar      = [[Abraxanovlar]]
 |budaqları         = 
 |dövr              = 
 |mənşəsi           = [[Gəncə]]
 |təbəəliyi         = [[Rusiya imperiyası]]
 |torpaqları        = 
 |sarayları         = 
 |mülki fəaliyyəti  = 
 |hərbi fəaliyyəti  = 
 |dini fəaliyyəti   = 
 |mülki mükafatları = 
 |hərbi mükafatları = 
 |sayt              = 
 |vikianbar         = 
}}

'''Xoyskilər''' — [[Azərbaycan kürdləri]]&lt;nowiki/&gt;nin tarixində mühüm rol oynamış ailələrdən biri. Ailənin kökü [[Xoy xanlığı|Xoy xan]]&lt;nowiki/&gt;larından gəlməkdədir.[[Fayl:Xoyskilər.jpg|350px|thumb|right|Xoyskilərdən Fətəli xan Xoyskinin nəsil şəcərəsi]]

== Soyun yaranması ==
Bu soyun ulu babası [[Cəfərqulu xan Xoyski|Cəfərqulu xan Dünbili]]&lt;nowiki/&gt;dir. Cəfərqulu xan [[Əhməd xan Dünbili|Əhməd xan]] oğlu Dünbili (?-1814) [[Fətəli şah]] Qacara üsyan qaldıraraq [[Rusiya imperiyası]]&lt;nowiki/&gt;na üz tutdu. O, imperator [[I Aleksandr]] tərəfindən bahalı brilyantla bəzədilmiş qızıl metal və qızıl lələklə təltif edilmiş, 1807-ci ildə [[general-leytenant]] rütbəsi ilə təltif edilərək, həm də [[Şəki]] xanı təyin edilmişdi. 1810-cu ildə [[Cəfərqulu xan Xoyski|Cəfərqulu xan]]&lt;nowiki/&gt;ın vəfatından sonra [[Şəki xanlığı]]&lt;nowiki/&gt;nı onun oğlu [[İsmayıl xan Xoyski|İsmayıl xan]] idarə etmişdi. Şəki xanlığı 1819-cu ildə ləğv edilmişdi. Dünbili tayfasından olmasına baxmayaraq övladları Xoyski soyadını qəbul etdilər. Digər oğlu Əbuturab (Əbra) xanın törəmələri isə Əbraxanov soyadını daşıdılar.

== Soyun tanınmış nümayəndələri ==
* [[Cəfərqulu xan Dünbili]] — [[Xoy xanlığı|Xoy xanı]], Xoy ətrafında məskunlaşmış kürd dünbülü tayfasının rəisi, [[Şəki xanlığı|Şəki xanı]], rus ordusunun general-leytenantı, Xoyski familiyasını daşımış ilk şəxslərdən biri.
* [[İsmayıl xan Xoyski]] — [[Şəki xanlığı|Şəki xanı]].
* [[Kəlbəli xan Xoyski]] — Rus ordusunda general mayor, İskəndər xan Xoyskiın atası, Fətəli xan Xoyskinin ata babası.
* [[İskəndər xan Xoyski]] — [[Rus Ordusu|Çar ordusuun]] [[general-leytenant]]ı, Fətəli xan Xoyskiın atası.
* [[Hüseynqulu xan Xoyski]] – çar ordusunun general-mayoru.
* [[Fətəli xan Xoyski]] — Azərbaycanlı siyasi xadim.
* [[Rüstəm xan Xoyski]] — Azərbaycan milli istiqlal hərəkatının fəal iştirakçılarından biri.
* [[Tamara xanım Xoyskaya]] — Fətəli xan Xoyskinin qızı, [[Mirzə Davud Hüseynov]]un həyat yoldaşı.
* [[Əmir xan Xoyski]] — Qubada və Bakıda qubernatorun müavini,1919-cu il oktyabrın on üçündə [[Qazax qəzası]]nın qubernatoru.
* [[Cahangir xan Xoyski]] — Azərbaycan hüquq məsləhətçisi, 1908–1909-cu illərdə Gəncə şəhər Dumasının deputatı.
* Fatma xanım Ata xan qızı Əbraxanova — [[Teymur bəy Həsənbəyov]] həyat yoldaşı.
* [[Qəmər bəyim Şeyda|Qəmərnisə bəyim Ata xan qızı Əbraxanova]] — şairə

== Qalereya ==
&lt;gallery caption=&quot;Ailə arxivindən&quot; widths=&quot;190&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fayl:Fatali Khan Khoyski.jpg|[[Fətəli xan Xoyski]]
Fayl:Hüseynqulu xan Xoyski.jpg|[[Hüseynqulu xan Xoyski]]
Fayl:Cahangir xan Xoyski.jpg|[[Cahangir xan Xoyski]], titulyar müşavir, hüquqşünas
Fayl:Rüstəm xan Xoyski.jpg|[[Rüstəm xan Xoyski]]
Fayl:Tamara xanım Xoyskaya.jpg|[[Tamara xanım Xoyskaya]]-Fətəli xanın qızı
&lt;/gallery&gt;

== Mənbə ==
* [https://web.archive.org/web/20030812040847/http://www.almanach.be/search/i/iran_khoy.html ''Pərvin xəyyam oğlu Mirzəzadə'', Xoy xanlarının nəsil şəcərəsi, Almanach.be, 12.08.2003]
* ''[[Ənvər Çingizoğlu]]'', Xoyskilər, &quot;Soy&quot;, 2010. səh.13–19.
* ''Э.Э.Исмаилов'', Ханы Хойские. Материалы к родословной и биографиям, ATŞC-nin xəbərləri, IV buraxılış. Bakı, 2003.ст.35–58.
* [http://www.newsazerbaijan.ru/exclusive/20080522/42309593.html ''Тамара Хойская'': &quot;Никого не обвиняю в том, что в Баку стоят памятники коммунистам, а не лидерам АДР&quot;]
* [http://f.x.xoyski.googlepages.com/xoyskilereaidqebir3  Şəki xan qəbristanlığında Xoyskilərə aid daha bir başdaşı aşkar olundu].

== Xarici keçidlər ==
* Encyclopædia Iranica :[http://www.iranicaonline.org/articles/donboli-1 DONBOLĪ]. Originally Published: December 15, 1995.

== Həmçinin bax ==
* [[Xoyski]]
* [[Gəncə]]
* [[Şəki]]
* [[Xoy]]
* [[Abraxanovlar]]
{{Azərbaycan aristokratiyası}}

[[Kateqoriya:Xoyskilər| ]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan ailələri]]</text>
      <sha1>66bq2ayfhic7kyhy9mmk9u1lw5uyg6b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041702</id>
      <parentid>9041701</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T13:30:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Yousiphh|Yousiphh]] ([[User talk:Yousiphh|müzakirə]]) tərəfindən edilmiş 8800687 nömrəli redaktə bərpa edildi</comment>
      <origin>9041702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4897" sha1="q27vgyvy0t5giquhgxtrugrfwu5uezt" xml:space="preserve">{{Soy
 |soy               = Xoyskilər
 |gerb              = 
 |gerbin izahı      = 
 |şüar              = 
 |titul             = [[Xan]]
 |əcdadı            = [[Cəfərqulu xan Dünbili]]
 |qohum soylar      = [[Abraxanovlar]]
 |budaqları         = 
 |dövr              = 
 |mənşəsi           = [[Gəncə]]
 |təbəəliyi         = [[Rusiya imperiyası]]
 |torpaqları        = 
 |sarayları         = 
 |mülki fəaliyyəti  = 
 |hərbi fəaliyyəti  = 
 |dini fəaliyyəti   = 
 |mülki mükafatları = 
 |hərbi mükafatları = 
 |sayt              = 
 |vikianbar         = 
}}

'''Xoyskilər''' — [[Azərbaycanlılar|Azərbaycan türkləri]]&lt;nowiki/&gt;nin tarixində mühüm rol oynamış ailələrdən biri. Ailənin kökü [[Xoy xanlığı|Xoy xan]]&lt;nowiki/&gt;larından gəlməkdədir.[[Fayl:Xoyskilər.jpg|350px|thumb|right|Xoyskilərdən Fətəli xan Xoyskinin nəsil şəcərəsi]]

== Soyun yaranması ==
Bu soyun ulu babası [[Cəfərqulu xan Xoyski|Cəfərqulu xan Dünbili]]&lt;nowiki/&gt;dir. Cəfərqulu xan [[Əhməd xan Dünbili|Əhməd xan]] oğlu Dünbili (?-1814) [[Fətəli şah]] Qacara üsyan qaldıraraq [[Rusiya imperiyası]]&lt;nowiki/&gt;na üz tutdu. O, imperator [[I Aleksandr]] tərəfindən bahalı brilyantla bəzədilmiş qızıl metal və qızıl lələklə təltif edilmiş, 1807-ci ildə [[general-leytenant]] rütbəsi ilə təltif edilərək, həm də [[Şəki]] xanı təyin edilmişdi. 1810-cu ildə [[Cəfərqulu xan Xoyski|Cəfərqulu xan]]&lt;nowiki/&gt;ın vəfatından sonra [[Şəki xanlığı]]&lt;nowiki/&gt;nı onun oğlu [[İsmayıl xan Xoyski|İsmayıl xan]] idarə etmişdi. Şəki xanlığı 1819-cu ildə ləğv edilmişdi. Dünbili tayfasından olmasına baxmayaraq övladları Xoyski soyadını qəbul etdilər. Digər oğlu Əbuturab (Əbra) xanın törəmələri isə Əbraxanov soyadını daşıdılar.

== Soyun tanınmış nümayəndələri ==
* [[Cəfərqulu xan Dünbili]] — [[Xoy xanlığı|Xoy xanı]], Xoy ətrafında məskunlaşmış kürd dünbülü tayfasının rəisi, [[Şəki xanlığı|Şəki xanı]], rus ordusunun general-leytenantı, Xoyski familiyasını daşımış ilk şəxslərdən biri.
* [[İsmayıl xan Xoyski]] — [[Şəki xanlığı|Şəki xanı]].
* [[Kəlbəli xan Xoyski]] — Rus ordusunda general mayor, İskəndər xan Xoyskiın atası, Fətəli xan Xoyskinin ata babası.
* [[İskəndər xan Xoyski]] — [[Rus Ordusu|Çar ordusuun]] [[general-leytenant]]ı, Fətəli xan Xoyskiın atası.
* [[Hüseynqulu xan Xoyski]] – çar ordusunun general-mayoru.
* [[Fətəli xan Xoyski]] — Azərbaycanlı siyasi xadim.
* [[Rüstəm xan Xoyski]] — Azərbaycan milli istiqlal hərəkatının fəal iştirakçılarından biri.
* [[Tamara xanım Xoyskaya]] — Fətəli xan Xoyskinin qızı, [[Mirzə Davud Hüseynov]]un həyat yoldaşı.
* [[Əmir xan Xoyski]] — Qubada və Bakıda qubernatorun müavini,1919-cu il oktyabrın on üçündə [[Qazax qəzası]]nın qubernatoru.
* [[Cahangir xan Xoyski]] — Azərbaycan hüquq məsləhətçisi, 1908–1909-cu illərdə Gəncə şəhər Dumasının deputatı.
* Fatma xanım Ata xan qızı Əbraxanova — [[Teymur bəy Həsənbəyov]] həyat yoldaşı.
* [[Qəmər bəyim Şeyda|Qəmərnisə bəyim Ata xan qızı Əbraxanova]] — şairə

== Qalereya ==
&lt;gallery caption=&quot;Ailə arxivindən&quot; widths=&quot;190&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fayl:Fatali Khan Khoyski.jpg|[[Fətəli xan Xoyski]]
Fayl:Hüseynqulu xan Xoyski.jpg|[[Hüseynqulu xan Xoyski]]
Fayl:Cahangir xan Xoyski.jpg|[[Cahangir xan Xoyski]], titulyar müşavir, hüquqşünas
Fayl:Rüstəm xan Xoyski.jpg|[[Rüstəm xan Xoyski]]
Fayl:Tamara xanım Xoyskaya.jpg|[[Tamara xanım Xoyskaya]]-Fətəli xanın qızı
&lt;/gallery&gt;

== Mənbə ==
* [https://web.archive.org/web/20030812040847/http://www.almanach.be/search/i/iran_khoy.html ''Pərvin xəyyam oğlu Mirzəzadə'', Xoy xanlarının nəsil şəcərəsi, Almanach.be, 12.08.2003]
* ''[[Ənvər Çingizoğlu]]'', Xoyskilər, &quot;Soy&quot;, 2010. səh.13–19.
* ''Э.Э.Исмаилов'', Ханы Хойские. Материалы к родословной и биографиям, ATŞC-nin xəbərləri, IV buraxılış. Bakı, 2003.ст.35–58.
* [http://www.newsazerbaijan.ru/exclusive/20080522/42309593.html ''Тамара Хойская'': &quot;Никого не обвиняю в том, что в Баку стоят памятники коммунистам, а не лидерам АДР&quot;]
* [http://f.x.xoyski.googlepages.com/xoyskilereaidqebir3  Şəki xan qəbristanlığında Xoyskilərə aid daha bir başdaşı aşkar olundu].

== Xarici keçidlər ==
* Encyclopædia Iranica :[http://www.iranicaonline.org/articles/donboli-1 DONBOLĪ]. Originally Published: December 15, 1995.

== Həmçinin bax ==
* [[Xoyski]]
* [[Gəncə]]
* [[Şəki]]
* [[Xoy]]
* [[Abraxanovlar]]
{{Azərbaycan aristokratiyası}}

[[Kateqoriya:Xoyskilər| ]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan ailələri]]</text>
      <sha1>q27vgyvy0t5giquhgxtrugrfwu5uezt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kayserispor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86141</id>
    <revision>
      <id>9042227</id>
      <parentid>9006841</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T11:05:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45245-78</username>
        <id>353313</id>
      </contributor>
      <comment>kapitanı</comment>
      <origin>9042227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4452" sha1="hjoxd120243rl9egit6by97nxzeynte" xml:space="preserve">{{mənbə azlığı}}
{{Futbol klubu
|klub adı = Kayserispor
|emblem = Kayserispor loqo.png
|şəklin ölçüsü = 173px
|alt =
|izah =
|klubun tam adı= Kayserispor Kulübü
|ölkə = {{TUR}}
|rəngləri = {{Rəng qutusu|#FFBE10}}{{Rəng qutusu|#AE1022}} [[sarı]]-[[qırmızı]]
|ləqəbi = Ərciyəsin qurdları &lt;br&gt; ({{dil-tr|Erciyesin Kurtları}})
|qısa ad = KAY, KYS, KS
|yaranma tarixi = [[1 iyul]] [[1966]]&lt;br&gt;[[1975]] (Emniyetspor olaraq)
|bağlanma tarixi=
|stadionu = [[Kadir Has Stadionu]]&lt;ref name=&quot;TFF&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.tff.org/Default.aspx?pageId=535&amp;kulupId=72|title=Kulüp Bilgileri|website=tff.org|publisher=TFF|access-date=11 Avqust 2025|archive-date=2025-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20250713043619/https://tff.org/Default.aspx?pageID=535&amp;kulupId=72|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|tutumu = 31.856&lt;ref name=&quot;TFF&quot;/&gt;
|koordinatlar =
|sahib başlıq =&lt;!--məcburi deyil, avtomatik: Sahib --&gt;
|sahib =
|sədr başlıq =&lt;!--məcburi deyil, avtomatik: Prezident --&gt;
|prezidenti = {{bayraq|Türkiyə}} Ali Çamlı&lt;ref name=&quot;TFF&quot;/&gt;
|menecer = {{bayraq|Türkiyə}} Atila Gerin
|kapitanı= {{bayraq|Türkiyə}} Semih Güler
|liqa  = [[Türkiyə Super Liqası|Super Liqa]]
|mövsüm = 2025-26
|sıra = 17.↓
|sayt = [http://www.kayserispor.org.tr/ Kayserispor]
| pattern_la1 = _kayserispor2627h
| pattern_b1 = _kayserispor2627h
| pattern_ra1 = _kayserispor2627h
| pattern_sh1 = _Adidas_yellowlogo
| pattern_so1 = _Adidas_yellow_logo
| leftarm1 = FF0000
| body1 = AE1022
| rightarm1 = FF0000
| shorts1 = 000000
| socks1 = 000000
| pattern_la2 = _gold_lines
| pattern_b2 = _3stripesonwhite
| pattern_ra2 = _gold_lines
| pattern_sh2 = _Adidas_goldlogo
| pattern_so2 = _Adidas_gold_logo
| leftarm2 = FFFFFF
| body2 =  C2B280
| rightarm2 = FFFFFF
| shorts2 = FFFFFF
| socks2 = FFFFFF
| pattern_la3 = _kayserispor2627t
| pattern_b3 = _kayserispor2627t
| pattern_ra3 = _kayserispor2627t
| pattern_sh3 = _adidas_white_logo
| pattern_so3 = _adidasfootballwhitelogo
| leftarm3 = AE1022
| body3 = AE1022
| rightarm3 = AE1022
| shorts3 = AE1022
| socks3 = AE1022
}}
'''Kayserispor''' — [[Türkiyə 1-ci Liqası|Türkiyə 1. Liqasında]] [[Kayseri]] şəhərini təmsil edən peşəkar futbol komandası. Ev matçlarını [[Kadir Has Stadionu]]nda sarı və qırmızı rəngli forma ilə oynayırlar.

Komanda 2008-ci ildə həm [[Türkiyə Kuboku]], həm də [[Türkiyə Super Kuboku]]nda qələbə çalan ilk idman komandası olmuşdur. Türkiyə Super Liqasında, 2005–06, 2006–07, 2007–08 və 2012–13 sezonlarında 4-cü yeri tutmuşdur. Beynəlxalq miqyasda Kayserispor, [[UEFA İntertoto Kuboku 2006|2006 İntertoto Kuboku]]nun qaliblərindən biri olmuşdur.

== Tarixi ==

== Ad dəyişikliyi ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;color:#AE1022; background:#FFBE10;&quot;| Komanda adı
! style=&quot;color:#AE1022; background:#FFBE10;&quot;| İllər
|-
|''Kayseri Emniyetspor''
|1975-1989
|-
|''Erciyesspor''
|1989-1992
|-
|''Büyükşehir Belediye Erciyesspor''
|1992-1996
|-
|''Kayseri Erciyesspor''
|1996-1997
|-
|''Melikgazi Belediye Erciyesspor''
|1997-1999
|-
|''Hacılar Erciyesspor''
|1999-2001
|-
|''Erciyesspor''
|2001-2004
|-
|''Kayserispor''
|2004-2019
|-
|''İstikbal Mobilya Kayserispor''
|2019-2020
|-
|''HES Kablo Kayserispor''
|2020-2021
|-
|''Yukatel Kayserispor''
|2021-2023
|-
|''Mondihome Kayserispor''
|2023-2024
|-
|''Bellona Kayserispor''
|2024-2025
|-
|''Zecorner Kayserispor''
|2025-2026
|-
|''Metro Holding Kayserispor''
|2026-
|-
|}
== Avropa kuboklarında iştirak ==
2 dəfə [[Avropa]] kuboklarında iştirak edib.{{mənbə göstər}}

=== [[UEFA Kuboku 2006/2007]] ===
* Q2 [[Tirana FK|KF Tirana]] (Albaniya) - '''Kayserispor'''  0:2 / 1:3 
* R1 '''[[AZ Alkmaar FK|AZ Alkmaar]] (Niderland)''' - Kayserispor 3:2 / 1:1

=== [[UEFA Kuboku 2008/2009]] ===    
* R1 Kayserispor - '''[[Pari Sen-Jermen FK|Paris Sen-Jermen]] (Fransa)''' 1:2 / 0:0

== Uğurları ==
* 1 dəfə [[Türkiyə Futbol Kuboku|Türkiyə Kubokunun]] qalibi – 2007/2008
* 2 dəfə [[Türkiyə Futbol Kuboku|Türkiyə Kubokunun]] finalçısı – 2007/2008, 2021/2022
* 1 dəfə [[Türkiyə Futbol Super Kuboku|Türkiyə Super Kubokunun]] finalçısı – 2008

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

{{futbol klubu-qaralama}}

{{Fs start}}

[[Kateqoriya:Türkiyə futbol klubları]]
[[Kateqoriya:Əlifba sırasına görə futbol klubları]]
[[Kateqoriya:1966-cı ildə yaradılmış futbol klubları]]
[[Kateqoriya:Kayserispor]]</text>
      <sha1>hjoxd120243rl9egit6by97nxzeynte</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Həftəbecər</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86305</id>
    <revision>
      <id>9042096</id>
      <parentid>7508973</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мурад 97</username>
        <id>21365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Мурад 97 [[Həftəbecər turşusu]] səhifəsinin adını [[Həftəbecər]] olaraq dəyişdi</comment>
      <origin>7508973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1824" sha1="m32fjk2la76iy3ntuqdyurxvzt0rccc" xml:space="preserve">{{vikiləşdirmək}}

== Ərzaqlar ==
''2 litrlik banka üçün''
* 500 qr [[badımcan]] (təxminən 3 ədəd) — kiçik kublara doğranmış
* 1 kq (1 orta boy) [[kələm]] — yarı bölünüb nazik-nazik doğranmış
* 250 qr (2 ədəd) yaşıl bibər — iri-iri doğranmış
* 1 acı bibır (əgər turşunuzun bir az acı olmasını istəyirsinizsə istifadə edin) — iri-iri doğranmış
* 500 qr (4 ədəd) göy pomidor — iri-iri doğranmış
* 500 qr (4 ədəd) [[yerkökü]] — uzunsov nazik-nazik doğranmış (digər tərəvəzlər kimi də doğraya da bilərsiniz)
* 1 kərəvizin sapı — iri-iri doğranmış
* 1 baş [[sarımsaq]] — doğranmış
* 1 stəkan xırda doğranmış [[nanə]]
* 1 stəkan xırda doğranmış [[cəfəri]]
* 4 xörək qaşığı duz
* təxminən 300 ml (1/3 litr) və ya bankanı dolduracaq qədər [[sirkə]]

== Hazırlanma qaydası ==
1. Doğranmış badımcanı aşsüzənə yığın və üstünə təxminən 2 xörək qaşığı duz səpin. Üzərinə ağırlıq (qapaq və ya qab) qoyun və 20 dəqiqə müddətində kənarda saxlayın. Sonra badımcanları yuyun, yaxşıca süzün, suyunu sıxın və qalın salfet və ya kağız dəsmalla qurulayın.

2. Doğradığınız bütün tərəvəz və göyərtiləri iri ləyənə qoyun. Üstünə 2 xörək qaşığı duz səpin və əlinizlə ərzaqları yaxşıca qarışdırın. 20 dəqiqə müddətinə kənara qoyun. Bu müddət ərzində tərəvəzlər sulanacaq.

3. Tərəvəzləri əlinizlə sıza-sıxa suyunu çıxardın. Sıxılmış ərzaqları bankaya doldurun. Üstünə sirkə töküb bankanı bağlayın. Turşunu sərin yerə qoyun. 1–2 həftəyə hazırdır.

== Mənbə ==
* [http://www.azcookbook.com/azeri/h%C9%99ft%C9%99bec%C9%99r-tursusu/ Həftəbecər Turşusu]

[[Kateqoriya:Turşu (qida)]]</text>
      <sha1>m32fjk2la76iy3ntuqdyurxvzt0rccc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042114</id>
      <parentid>9042096</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:48:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мурад 97</username>
        <id>21365</id>
      </contributor>
      <origin>9042114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="310" sha1="sljhdx6l1ojy84bixr1bh5m40v8h899" xml:space="preserve">{{vikiləşdirmək}}

'''Həftəbecər''' və ya '''əcəbsəndəl''' — Qafqaz və Şimali İran (Cənubi Azərbaycan və Mazandaran) xörəyi. 

== Mənbə ==
* [http://www.azcookbook.com/azeri/h%C9%99ft%C9%99bec%C9%99r-tursusu/ Həftəbecər Turşusu]

{{Kulinariya-qaralama}}

[[Kateqoriya:Turşu (qida)]]</text>
      <sha1>sljhdx6l1ojy84bixr1bh5m40v8h899</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042125</id>
      <parentid>9042114</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:05:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мурад 97</username>
        <id>21365</id>
      </contributor>
      <origin>9042125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="347" sha1="lirve05binl9crf7ecfy1ls2t4atmms" xml:space="preserve">{{vikiləşdirmək}}

'''Həftəbecər''' və ya '''əcəbsəndəl''' — Qafqaz və Şimali İran (Cənubi Azərbaycan və Mazandaran) xörəyi. 

== Mənbə ==
* [http://www.azcookbook.com/azeri/h%C9%99ft%C9%99bec%C9%99r-tursusu/ Həftəbecər Turşusu]

== Həmçinin bax ==

* [[Ratatuy]]

{{Kulinariya-qaralama}}

[[Kateqoriya:Turşu (qida)]]</text>
      <sha1>lirve05binl9crf7ecfy1ls2t4atmms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Popkorn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89132</id>
    <revision>
      <id>9041915</id>
      <parentid>9038603</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T21:58:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3717" sha1="4bi5if1cxp6y5tiz41rvdyc3t9kcwlr" xml:space="preserve">[[Fayl:Popcorn02.jpg|right|thumb|Partlamış qarğıdalı]]
[[Fayl:Popcorn - Studio - 2011.jpg|right|thumb|Partlamamış quru qarğıdalı dənləri]]
'''Popkorn''' və ya '''qarğıdalı partlağı''' — [[qarğıdalı]]dan alınan qida məhsulu. Bu termin həmçinin həmin genişlənmə prosesi nəticəsində əldə edilən qəlyanaltıya da şamil edilir. Bu, yerlilər tərəfindən istifadə olunan ən qədim qidalardan biridir; Amerika qitəsində qarğıdalı partlağına dair sübutlar minlərlə il əvvələ gedib çıxır.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Matsuoka |first1=Yoshihiro |last2=Vigouroux |first2=Yves |last3=Goodman |first3=Major M. |last4=Sanchez G. |first4=Jesus |last5=Buckler |first5=Edward |last6=Doebley |first6=John |date=2002-04-30 |title=A single domestication for maize shown by multilocus microsatellite genotyping |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=99 |issue=9 |pages=6080–6084 |doi=10.1073/pnas.052125199 |doi-access=free |issn=0027-8424 |pmc=122905 |pmid=11983901|bibcode=2002PNAS...99.6080M }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Citation |last=Gish Hill |first=Christina |title=Indigenous Foodways among Native Americans |date=2024-10-23 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Food Studies |url=https://oxfordre.com/foodstudies/view/10.1093/acrefore/9780197762530.001.0001/acrefore-9780197762530-e-47 |access-date=2025-05-17 |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780197762530.013.47 |isbn=978-0-19-776253-0|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Grobman |first1=Alexander |last2=Bonavia |first2=Duccio |last3=Dillehay |first3=Tom D. |last4=Piperno |first4=Dolores R. |last5=Iriarte |first5=José |last6=Holst |first6=Irene |date=2012-01-31 |title=Preceramic maize from Paredones and Huaca Prieta, Peru |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=109 |issue=5 |pages=1755–1759 |doi=10.1073/pnas.1120270109 |doi-access=free |issn=0027-8424 |pmc=3277113 |pmid=22307642|bibcode=2012PNAS..109.1755G }}&lt;/ref&gt; O, adətən duzlu, yağlı, şirin və ya süni ətirləndiricilər ilə şəkildə yeyilir.

== Popkornun faydaları ==

Amerikanların apardığı yeni tədqiqatlar nəticəsində məlum olmuşdur ki, popkorn daxilində daha çox antioksid daşıyır. Bununla da alimlər popkornu insan orqanizminə xeyir gətirən xüsusi qidalar sırasına daxil etmişlər.

Həmçinin, popkornun tərkibi tərəvəz, [[meyvə]], kofe, [[şərab]] və şokoladın tərkibi ilə bənzərdir. Bununla yanaşı bu məhsul orqanizmdə xərçəng xəstəliyinə və ən əsası isə ürək çatışmamazlıqlarına da xeyirdir. Bir çox qidaların tərkibində olan antioksid yemək hazırlanan zaman, tamamilə, parçalanır, lakin popkornun tərkibində o dəyişməz qalır və öz təsirini orqanizmdə göstərir.&lt;ref name=&quot;old maids&quot;&gt;{{cite web |author=&lt;!-- not stated --&gt; |date=&lt;!-- not stated --&gt; |title=Preparing Perfect Popcorn |url=https://www.popcorn.org/Recipes/Preparing-Perfect-Popcorn#:~:text=%22Old%20Maids%22%20is,again%20in%202%2D3%20days! |url-status=live |website=Popcorn.org |location=[[Chicago]], [[Illinois]] |publisher=The Popcorn Board |access-date=April 22, 2026 |quote= |archive-date=April 25, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260425073237/https://www.popcorn.org/Recipes/Preparing-Perfect-Popcorn#:~:text=%22Old%20Maids%22%20is,again%20in%202%2D3%20days! }}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Şirniyyatlar]]
[[Kateqoriya:Vegetarian mətbəxi]]
[[Kateqoriya:Popkorn]]
[[Kateqoriya:ABŞ mətbəxi]]
[[Kateqoriya:Məzələr]]
[[Kateqoriya:Quru qidalar]]
[[Kateqoriya:Fastfud]]</text>
      <sha1>4bi5if1cxp6y5tiz41rvdyc3t9kcwlr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aşkenazi yəhudiləri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90171</id>
    <revision>
      <id>9041825</id>
      <parentid>9000453</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T17:30:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Krateven</username>
        <id>124204</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>{{Xarici keçidlər}}</comment>
      <origin>9041825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7820" sha1="81vmu3tkbrby7prttfz4z5meecisqbv" xml:space="preserve">{{Yəhudilik}} 
'''Aşkenazi yəhudiləri''' ({{Dil-he|אשכנזים}}, ''aşkenazim''; təkdə: ''aşkenazi'') — [[Mərkəzi Avropa]]da formalaşmış [[Yəhudilər|yəhudi]] subetnik qrupu. Bu mədəni icma üçün bu terminin işlənilməsinə ilk dəfə [[XIV əsr]] mənbələrində rast gəlinir. Tarixən əşkinazi yəhudilərinin böyük əksəriyyət üçün danışıq dili [[idiş]] olmuşdur.
[[Fayl:Some_Ashkenazi_Jews.jpg|thumb|alt=şəkil|Aşkenazi yəhudilərinin görkəmli nümayəndələri]]


Orta əsr yəhudi ədəbiyyatında &quot;aşkenazi&quot; adı altında Reyn çayının sahilində, daha sonra isə alman torpaqlarında yaşayan yəhudilər nəzərdə tutulurdu. Bu termin orta əsrlərdə yəhudilərin Almaniyaya verdikləri addan törəmişdir. Yəhudi ənənəsinə görə, Yasəfin (Nuh peyğəmbərin oğlu) nəvəsi, əfsanəvi Aşkenazanın nəsli Almaniya torpaqlarında məskunlaşmışlar. Ona görə də yəhudilər həmin ölkəyə bu adı vermişlər. Zaman keçdikcə bu termin subetnik anlayış kimi təkcə Almaniyadakı yəhudilərə deyil, onların nəslindən olan və digər Avropa ölkələrinə köçən yəhudilərə də şamil edilmişdir. Aşkenazilərin ana dili idişdir. Bu dil X–XIV əsrlərdə Mərkəzi və Şərqi Avropada alman dilinin orta əsrlərdə yayılmış ləhcələri, eləcə də ibrani, arami, roman, slavyan dilləri əsasında yaranmışdır. Qeyd edək ki, aşkenazilərin Azərbaycanda məskunlaşması çar Rusiyası dövrünə təsadüf edir. Belə ki, ilk aşkenazilər 1832-ci ildə Bakıda məskunlaşmışlar. XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəllərində Bakıda yaşanan neft bumu səbəbilə şəhərdəki yəhudi əhalisinin, o cümlədən aşkenazilərin sayı sürətlə artmışdır. 1897-ci ildə Bakıda iki mindən yuxarı yəhudi vardı ki, onların da əksər hissəsini aşkenazilər təşkil edirdi. Bununla yanaşı, 1903-cü ildə Kişinyovda, 1905-ci ildə Odessada, 1906-cı ildə Belostokda, habelə Rusiya imperiyasının digər məntəqələrində baş vermiş yəhudi qırğınları nəticəsində bir çox aşkenazi Azərbaycana pənah gətirmiş, əsasən, Bakıda məskunlaşmışdır. Qırğınlardan xilas olmaq üçün ölkəmizə üz tutmuş aşkenazilər burada özlərinə ikinci vətən tapmışlar.

Aşkenaz Qomerin oğlu, Yafətin oğlu, Nuhun oğludur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Yaradılış 10 {{!}} Onlayn Müqəddəs Kitab {{!}} Yeni dünya tərcüməsi |url=https://www.jw.org/az/kitabxana/m%C3%BCq%C9%99dd%C9%99s-kitab/nwt/m%C3%BCnd%C9%99ricat/ |access-date=2025-07-14 |website=JW.ORG |language=az |archive-date=2025-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908135320/https://www.jw.org/az/kitabxana/m%C3%BCq%C9%99dd%C9%99s-kitab/nwt/m%C3%BCnd%C9%99ricat/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Aşkenaz ölkəsi Mərkəzi Avropada bir ölkədir. Yəhudilər Aşkenaz torpağına assimilyasiya olunduqları üçün bu yəhudilər Aşkenazi yəhudiləri adlanır, lakin yəhudilər Aşkenazın nəslindən deyillər. Yəhudilər Sam nəslindəndir.

&quot;Nuhun oğulları Sam, Ham və Yafəsin tarixçəsi belədir. Daşqından sonra onların oğulları oldu. Yafəsin oğulları bunlar idi: Gümər, Məcuc, Maday, Yavən, Tubal, Məşəq və Tiras. Gümərin oğulları bunlar idi: '''Əşkinaz''', Rifət və Tücarma&quot; - Yaradiliş 10:1-3


[[Fayl:Shtetl_Wedding_with_Jewish_Klezmer.jpg|thumb|alt=Şəkil|Şərqi Avropadakı ənənəvi yəhudi qəsəbəsində (ştetl) keçirilən toy və klezmer musiqiçiləri (İsaak Aşkenazinin rəsmi, 1893).]]

== Məşhur insanlar ==
* [[Abraham Maslou]]—yəhudi əsilli Amerikalı psixoloq (ailəsi [[Ukrayna]] əsilli yəhudilər)
* [[Adam Levin]]—Amerikalı müğənni
* [[Albert Eynşteyn]]—alman fiziki
* [[Arye Qut]]—İsrailli siyasətçi (atası azərbaycanlı, anası [[Ukrayna]]dan olan aşkenaz yəhudisi)
* [[Aviqdor Liberman]]—İsrailin keçmiş Müdafiə Naziri
* Benjamin Blum—ABŞ psixoloqu və pedaqoqu
* [[Benyamin Netanyahu]]—İsrailin keçmiş baş naziri
* Daniel Kaneman–ABŞ psixoloqu
* [[Deniel Redklif]]—məşhur Britaniya aktyori, Harri Potter rolunun ifaçısı
* Eden Golan—2024-cü il Avroviziya mahnı müsabiqəsində İsraili təmsil edən iştirakçı (atası [[Latviya]], anası [[Ukrayna]] yəhudisi)
* [[Emin Ağalarov]]—müğənni (anası yəhudi)
* Faina Zukerman—azərbaycanlı model (atası yəhudi, anası azərbaycanlı)
* [[Frans Kafka]]—Çexiyalı yazıçı
* [[Haim Veytzman]]—İsrailin ilk prezidenti
* [[Leonid Yakuboviç]]—rusiyalı aparıcı
* [[Lev Vıqotski]]—yəhudi əsilli Sovet psixoloqu
* [[Lütfi Zadə]]—tanınmış Azərbaycan alimi (atası [[Cənubi Azərbaycan]]lı, anası [[Odessa]] yəhudisi)
* [[Mark Levi]]—fransız yazıçısı
* [[Mark Zukerberq]]—Amerikalı media maqnatı, internet sahibkarı və xeyriyyəçi. Meta-nın (keçmiş Facebook) təsisçisi
* [[Məryəm Şabanova]]—azərbaycanlı müğənni
* Mixail Finkel—əslən Rusiyadan olan, İsrailli ravvin, siyasi ekspert
* [[Mixail Qusman]]—Sovet və Rusiya aktyoru, aparıcı, jurnalist, tərcüməçi
* [[Natali Portman]]—Amerikalı aktrisa
* [[Oleq Qazmanov]]—rusiyalı müğənni (atası tatar, anası yəhudi)
* [[Omer Adam]]—İsrailli müğənni (atası dağ yəhudisi, anası aşkenaz yəhudisi)
* [[Rober Osseyn]]—Azərbaycan əsilli məşhur fransız aktyoru (atası azərbaycanlı, anası [[Bessarabiya]] yəhudisi)
* [[Shantel]]—Almaniyalı repçi (atası yunan, anası yəhudi əsilli)
* [[Skarlet Yohanson]]—Amerikalı aktrisa
* [[Stefan Sveyq]]—[[Avstriya]]lı yazıçı
* [[Teymur Rəcəbov]]—azərbaycanlı şahmatçı (atası yəhudi, anası azərbaycanlı)
* [[Timati]]—rusiyalı müğənni (atası tatar, anası yəhudi)
* [[Timur Rodrigez|Timur Rodrigez (Kərimov)]]—Rusiyada aktyor, şoumen (atası azərbaycanlı, anası yəhudi)
* [[Timur Vaynşteyn]]—Rusiyalı aktyor, aparıcı, prodüser (atası yəhudi, anası azərbaycanlı)
* [[Vado Korovin]]—azərbaycanlı aktyor
* [[Volodimir Zelenski]]—Ukraynanın prezidenti
* [[Yan Kum]]—Whatsap-ın yaradıcısı
* [[Yana Batırşina]]—Rusiyalı gimnast (atası tatar, anası yəhudi)
* [[Ziqmund Freyd]]—Avstriyalı psixoloq

1912-ildə, qeyddə olan vəkil və həkimlərin üçdə biri Yəhudi idi. Çar və Sovet dövründə Azərbaycanda əksəriyyət köçəri kimi, Aşkenazların dilləri də ruslaşdı. Aşkenazların çoxu Rus dilini bilməklə bərabər, Azərbaycancan türkcəsindədə sərbəst danışmaqda xüsusi səygöstərirdilər. Yidiş dilini bilənlərin sayı məlum deyil. Hal hazırda aşkenaz yəhudiləri azərbaycanda dağ yəhudilərindən sonra ikinci ən böyük yəhudi icmasıdır. Aşkenaz yəhudilərinə ait bakıda bir sinaqoq fəaliyyət göstərir.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://anl.az/down/meqale/palitra/2018/oktyabr/612802.htm
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20230516092736/http://anl.az/down/meqale/palitra/2018/oktyabr/612802.htm
 |archivedate = 16 May 2023
 |title       = Azərbaycan yəhudiləri- tarixdən bu günə
 |author      = 
 |date        = 
 |work        = 
 |publisher   = anl.az/down
 |accessdate  = 
 |language    = 
 |url-status  = unfit
}}&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Yəhudilər]]
* [[Dağ yəhudiləri]]
* [[Sinaqoq]]lar
* [[Aşkenazi yəhudilərinin sinaqoqu (Qroznı)]]

== İstinadlar ==
{{istinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=aBBIhMR6tb8 Yəhudilər kimdir?]

 {{Xarici keçidlər}}


[[Kateqoriya:Yəhudi etnik qruplar]]
[[Kateqoriya:Aşkenazi yəhudiləri]]
[[Kateqoriya:Rusiyada yaşayan etnik qruplar]]
[[Kateqoriya:Avropada yaşayan etnik qruplar]]
[[Kateqoriya:İsraildə yaşayan etnik qruplar]]
[[Kateqoriya:Polşada yaşayan etnik qruplar]]</text>
      <sha1>81vmu3tkbrby7prttfz4z5meecisqbv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bakı Şəhər Duması</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93185</id>
    <revision>
      <id>9042121</id>
      <parentid>8913116</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:00:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yousiphh</username>
        <id>175220</id>
      </contributor>
      <origin>9042121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11094" sha1="h9mr93zb0bmbqpko4plqk63jjm1nx08" xml:space="preserve">{{Qanunverici orqan
|adı                             = Bakı Şəhər Duması
  |orijinal adı                  = 
  |ölkə                          = [[Rusiya İmperiyası]]
|emblem                          = Coat of arms of Baku 1883.svg
  |emblemin ölçüsü               = 
  |emblemin izahı                = 
|növü                            = bələdiyyə
|palatalar                       = 
|rəhbərin vəzifəsi 1             = Sədr
  |rəhbər 1                      = [[Fətəli xan Xoyski]]
  |rəhbərin partiyası 1          = [[Bitərəf]]
  |seçildiyi tarix 1             = 10 noyabr 1917
|zalın şəkli                = Baksovet011.JPG
  |zalın şəklinin ölçüsü         = 260px
  |zalın şəklinin izahı          = 
|qeyd                            = 16 iyun 1870-ci ildə yaradılıb, 8 yanvar 1878-ci ildən tarixindən 10 aprel 1918-ci il tarixinədək fəaliyyət göstərmişdir.
|üzvlərin sayı                   = 72 &lt;br&gt;75&lt;br&gt;105 &lt;small&gt;(1917)&lt;/small&gt;
|seçkilər 1                      = 29 oktyabr 1917
|sayt                            = 
}}
'''Bakı Şəhər Duması''' — Bakı Şəhər Bələdiyyə İdarəsinin sərəncamverici orqanı.

== Tarix ==
[[Fayl:Bakou, l'Hôtel de ville (Russie) - btv1b6914990w.jpg|thumb|Duma [[Hacı Hacıbaba Haşımov|Hacıbaba Haşımovun]] [[Haşımovun dörd mərtəbəli gəlir evi|mədaxil evində]] yerləşirdi]]
[[Rusiya]] senatının 1877-ci il 24 may tarixli qərarına əsasən 1878-ci ildə yaradılmışdı. Çar hökumətinin şəhərlər haqqındakı 1870-ci il 16 iyun tarixli qərarı [[Bakı]]da 8 il sonra, həm də yarımçıq surətdə tətbiq edilmişdi. [[Bakı]]nın ilk şəhər dumasına 72 (sonralar 75) nəfər üzv seçilmişdir.

Bakı Şəhər Dumasının üzvləri xüsusi seçki iclaslarında 4 il müddətinə seçilirdilər. Duma üzvlüyünə ancaq daşınmaz əmlakı olan və ya qiyməti 1500 manatdan az olmamaq şərti ilə, ticarət və ya sənaye müəssisələrinə malik olan, 25 yaşından yuxarı şəxslər seçilə bilərdilər. Qadınlar seçki hüququndan məhrum idilər. Seçki hüququnun məhdudluğu nəticəsində duma seçkilərində əhalinin ancaq 2–3%-i iştirak edə bilirdi.

Bakı Şəhər Dumasında azərbaycanlıların sayı üzvlərin ümumi sayının yarısından çox olmamalı idi. 1892-ci il qanunun 44-cü maddəsinə görə, Bakı Şəhər Duması üzvlərinin ən çox 1/3-i müsəlmanlardan seçilməli idi. Bu III Aleksandrın fərmanı idi. Bu fərmanla şəhər özünü idarəsinin hüquqları da azalır, əvəzində qubernatorun nəzarəti gücləndirilirdi. Şəhər əhalisinin artmasına baxmayaraq, seçicilərin sayı daha da azalmışdı. 1891–1901-ci illərdəki seçkilərdə əhalinin yalnız 1,5 faizi iştirak etmişdi. Bundan sonra Qafqaz canişinliyinə və mərkəzi hökumətə çoxlu ərizələr getdi. 1900-cü il dekabrın 1-də təzə fərman çıxdı. Bu fərmana əsasən əvvəlki qayda bərpa olundu və müsəlman qlasnılarının sayı ümumi sayın yarısından çox olmayaraq, müəyyən edildi.

Dumaya şəhər bələdiyyə idarəsinin rəisi sədrlik edirdi. Duma üzvlüyünə, başlıca olaraq, iri neft sənayeçiləri, tacirlər, fabrik, gəmi sahibləri seçilirdilər. [[Hacı Zeynalabdin Tağıyev]], [[Ağa Musa Nağıyev|Musa Nağıyev]], [[Stepan Lianozov]], [[İsa bəy Hacınski]] və b. sahibkarlar müxtəlif illərdə Bakı Şəhər Dumasının üzvləri olmuşlar. Azərbaycanın ziyalılarından [[Həsən bəy Zərdabi]], [[Həbib bəy Mahmudbəyov]], həmçinin [[Məşədi Əzizbəyov]] və b. ayrı-ayrı vaxtlarda Bakı Şəhər Dumasına üzv seçilmişlər.

Bakı Şəhər Duması sırf təsərrüfat məsələləri-abadlaşdırma, ticarət, şəhər vergilərinin təyin edilməsi, yığılması, xərclənməsi, yanğına qarşı ehtiyat tədbirləri görülməsi və s. ilə məşğul olurdu. Şəhər bələdiyyə orqanları qubernator və daxili işlər nazirinin nəzarəti altında fəaliyyət göstərirdi. Beləliklə, bu idarələr, əslində, hökumətin yerli təsərrüfat məsələlərinə baxan köməkçi orqanı idi.

[[Rusiya]]da [[Fevral inqilabı]]ndan (1917) sonra yerli idarələrin fəaliyyəti dayandırıldı. Bakı Şəhər Dumasının statusunda dəyişiklik edildi. Onun yeni heyətinin seçkilərində iştirak etmək üçün 12 müxtəlif partiya və qrup qeydiyyata alındı. 29 oktyabr 1917-ci il tarixində Bakı Şəhər Dumasına seçkilər keçirildi:

* Milli Müsəlman Partiyaları Bloku ([[Müsavat (Müsəlman Demokrat Partiyası)|Müsavat Partiyası]] liderliyində) – 18 384 (25.25 faiz)
* Sosialist Bloku (Menşeviklər və eserlər) – 17 523 (24.05 faiz)
* Milli Erməni Partiyaları Bloku ([[Daşnaksutyun|Daşnaksütyun]] liderliyində) – 13 120 (20,17 faiz)
* [[Bolşeviklər]] – 11 202 (15, 37 faiz)
* [[Konstitusiyalı Demokratiya Partiyası|Kadetlər]] – 4172 (6.08 faiz)
* Milli Yəhudi Partiyaları Bloku – 2393 (3.25 faiz)
Seçkilərin nəticəsində seçilən 109 üzvdən 25-i sosialist blokundan, 19-u bolşeviklərdən, 14-ü Müsavat Partiyasından, 11-i [[İttihad Partiyası]]ndan, 17-i Daşnaksütun Partiyasından, 6-sı kadetlərdən, digər 9 üzv isə xırda digər partiyalardan idi.

Yeni tərkibdə Dumanın ilk iclası 10 noyabr tarixində keçirilmişdir. İclasda 46 səslə [[Fətəli xan Xoyski]] Bakı Şəhər Dumasının sədri seçilmişdir.

1918-ci ildə [[Fətəli xan Xoyski]]nin rəhbərliyi ilə fəaliyyət göstərən Bakı Şəhər Duması bolşevik sovetinin yeganə mümkün rəqibi idi. 1918-ci ilin martında kütləvi türk-müsəlman soyqırımlarından sonra hakimiyyəti ələ almış bolşeviklər Bakı Şəhər Dumasını buraxdılar. 1918-ci il aprelin 10-da Bakı və onun rayonlarının İnqilabi Müdafiə Komitəsinin dekreti ilə Bakı Şəhər Duması ləğv olundu və funksiyaları xüsusi şəhər təsərrüfatı şöbəsinə verildi.

=== Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə ===
{{Əsas|Bakı Şəhər İctimai Özünüidarəsi}}
1918-ci il iyulun 30-da [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti]] Hökuməti İctimai Özünüidarələrinin fəaliyyətinin bərpa olunması haqqında qərar qəbul etdi. Sentyabrın 18-də isə Bakı Şəhər İctimai Özünüidarəsi Rusiya Müvəqqəti hökumətinin 1917-ci il 9 iyun tarixli qanunu əsasında seçilmiş tərkibdə bərpa edildi.{{sfn|Qanunverici aktlar|1998|p=316}} Şəhər dumasına tərkibini, öz mülahizəsinə görə, artırıb 80 nəfərə çatdırmaq, həmçinin, şəhər idarəsi işçilərinin sayını artırmaq hüququ verildi. Şəhər özünüidarəsinin fəaliyyəti bərpa edilərkən deputatların xeyli hissəsi olmadığından (anarxiya zamanı qaçıb dağılışmışdılar), Hökumətin icazəsi ilə, dumanın özünün daxil etdiyi şəxslər hesabına Bakı şəhər dumasının tərkibi tamamlanmışdı.

== Rəhbərlər ==
1917-ci ildə yanvar ayının 11-də Bakı Duması rəhbərliyə Yekaterinoslavsk Dumasının rəhbəri [[İvan Ezau]]nu 1 il əvvəl dəvət etdikləri kimi rəhbər olmağa dəvət etdilər. O əvvəl Bakıya gəlməkdən imtina etsə də, daha sonra razılaşmışdır. Lakin Yanvarın 13-də imtina məktubu göndərmişdir.

Yanvarın 15-də [[Luka Bıç]] rəhbərliyə dəvət olundu və buna razılıq verdi. Dumada səsvermə keçirilidi və 60 qlasnıdan 58-i onun sədrliyinin lehinə səs verdilər.

== Çağırışlar ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Seçkilər
!Çağırış
!İllər
!Üzv sayı
|-
|[[Bakı Şəhər Dumasına seçkilər (1878)|1878]]
|I çağırış
|1878–1882
|
|-
|[[Bakı Şəhər Dumasına seçkilər (1881-1882)|1881-1882]]
|II çağırış
|1882-1886
|
|-
|[[Bakı Şəhər Dumasına seçkilər (1886)|1886]]
|III çağırış
|1886-1890
|
|-
|[[Bakı Şəhər Dumasına seçkilər (1890)|1890]]
|IV çağırış
|1890-1894
|
|-
|[[Bakı Şəhər Dumasına seçkilər (1894)|1894]]
|V çağırış
|1894-1898
|
|-
|[[Bakı Şəhər Dumasına seçkilər (1897)|27 oktyabr 1897]]
|V çağırış
|1897-1901
|
|-
|[[Bakı Şəhər Dumasına seçkilər (1901)|14-29 oktyabr 1901]]
|VI çağırış
|1901-1906
|
|-
|[[Bakı Şəhər Dumasına seçkilər (1906)|1906]]
|VII çağırış
|1906-1910
|
|-
|[[Bakı Şəhər Dumasına seçkilər (1911)|31 mart 1911]]
|VIII çağırış
|1911-1914
|
|-
|[[Bakı Şəhər Dumasına seçkilər (1914)|1914]]
|IX çağırış
|1914-1917
|
|-
|[[Bakı Şəhər Dumasına seçkilər (1917)|1917]]
|X çağırış
|1917
|
|-
|}

== Binası ==
{{Əsas|Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin binası}}
Bakı Duması 1878-ci ildən [[Bakı qalası|Qoşa Qala qapısı]] yanında olan iki mərtəbəli binada yerləşirdi. Bu bina sonralar Fəhlə Klubu adı ilə tarixə düşmüşdü. 1900-cü ildə isə duma və şəhər idarəsi üçün yeni binanın əsası qoyulur. Bu, memar [[İosif Qoslavski]]nin layihəsi əsasında tikilmişdi. Burada sərf olunmuş materialların bir hissəsi xarici ölkələrdən gətirilmişdi. 1904-cü ildə bina hazır olur və duma, şəhər idarəsi Qoşa Qala qapısı ağzındakı iki mərtəbəli binadan buraya köçür.

Binanın üstündə yazılan 1870 rəqəmi binanın tikilmə tarixi deyil, şəhər özünü idarələr barədə verilmiş fərmanın tarixidir.

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===
* {{Kitab3|müəllif=Cəfər Cəfərli|adı=Bakı Şəhər Duması XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəllərində|nəşriyyat=ADPU|ref=Cəfərli|il=2024|yer=Bakı|url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/FeHsNyi}}
* {{Kitab3|adı=XIX əsrin sonu-XX əsrin əvvəllərində Bakı şəhərində mədəniyyətin inkişafı tarixindən səhifələr: sənədlər toplusu|yer=Bakı|ref=Sənədlər toplusu|il=2022|nəşriyyat=Elm və təhsil|url=https://ebooks.az/az/book/q4KBJ9I|isbn=978-9952-568-17-2}}
* {{Kitab3|müəllif=Esmira Cavadova|adı=Həsən bəy Məlikov Zərdabinin Bakı Şəhər Dumasında fəaliyyəti|nəşriyyat=Zərdabi Nəşr|il=2019|yer=Bakı|ref=Cavadova|isbn=978-9952-526-05-9}}
* {{Kitab3|müəllif=Nüşabə Məmmədova|ref=Məmmədova|il=2016|nəşriyyat=Elm və təhsil|yer=Bakı|adı=XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın milli-ictimai təşkilatlarının maarifçilik fəaliyyəti}}
* {{kitab3|müəllif=|il=1998|tiraj=|doi=|isbn=|seriya=|səhifələr=560|sütunlar=|səhifə=|cild=|nəşriyyat=Azərbaycan Nəşriyyatı|hissə=|yer=|nəşr=|cavabdeh=|vikimənbə=|link=https://ebooks.az/az/book/WTjCsobN|başlıq=Азербайджанская Демократическая Республика: 1918–1920: законодательные акты|hissənin linki=|ref=Qanunverici aktlar}}

=== İstinadlar ===
{{İstinad siyahısı}}

== Həmçinin bax ==
*[[Gəncə Şəhər Duması]]

{{Bakı şəhərinin yerli icra hakimiyyəti orqanları}}
{{Azərbaycanda yerli dumalar}}

[[Kateqoriya:Bakı]]
[[Kateqoriya:Bakı tarixi]]
[[Kateqoriya:1878-ci ildə Azərbaycanda yarananlar]]
[[Kateqoriya:1917-ci ildə ləğv olunanlar]]
[[Kateqoriya:Bakı Şəhər Duması]]
[[Kateqoriya:Bakıda siyasət]]</text>
      <sha1>h9mr93zb0bmbqpko4plqk63jjm1nx08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Müqəddəs Yelisey Kilsəsi (Oğuz şəhəri)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93372</id>
    <revision>
      <id>9041710</id>
      <parentid>7518075</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T13:50:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +1 kateqoriya, −1 kateqoriya</comment>
      <origin>9041710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5471" sha1="2dmiclum40wbv95n0r07aft3ex5fu57" xml:space="preserve">{{digər məna|Müqəddəs Yelisey Kilsəsi}}
{{Tarixi abidə
|adı                      = Müqəddəs Yelisey Kilsəsi
|orijinal adı             = 
|şəkil                    =
|şəkil_izah               = 
|ölkə                     = {{flaqifikasiya|Azərbaycan}}
|şəhər                    = [[Oğuz]]
|yerləşir                 = 
|aidiyyatı                = [[Pravoslav]]
|memar                    = 
|tikilmə_tarixi           = 1822-ci il
|üslubu                   = 
|vəziyyəti                = stabil
|nişanlama2               = ATAMQ
|nişanlama2_vaxtı         = 
|nişanlama2_rəsmiadı      = 
|nişanlama2_tipi          = 
|nişanlama2_kriteriya     = 
|nişanlama2_nömrəsi       = [http://e-qanun.az/framework/2847 4940]
|nişanlama2_hissəsi       = 
|nişanlama2_sərbəst1ad    = Kateqoriya
|nişanlama2_sərbəst1dəyər = Kilsə
|nişanlama2_sərbəst2ad    = Əhəmiyyəti
|nişanlama2_sərbəst2dəyər = Yerli əhəmiyyətli
|nişanlama2_sərbəst3ad    = 
|nişanlama2_sərbəst3dəyər = 
|Commons kateqoriyası     = 
|Xəritəsi                 = 
}}

'''Müqəddəs Yelisey Kilsəsi''' ({{Dil-udi|Ĭvĕl Yeliseyi s'iyen Gergeś}}, {{Dil-ru|Церковь Святого Елисея}}) — keçmişdə [[Şərqi pravoslav kilsəsi|Şərqi Pravoslav kilsəsi]] və [[Erməni Həvari kilsəsi|Erməni Apostol Kilsəsi]] kimi fəaliyyət göstərmiş, hazırda [[Oğuz Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi]]&lt;nowiki/&gt;nə ev sahibliyi edən tikili. [[Oğuz şəhəri]]ndə yerləşir.

== Tarixi ==
Kilsənin tikilməsi haqqında iki fərqli nəzəriyyə mövcuddur. Bir versiyaya görə, yepiskop Pyotr Silikov tərəfindən 1822-ci ildə tikilib,&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Bläsing|first=Uwe|url=https://books.google.com/books?id=EbbkDwAAQBAJ|title=Cultural, Linguistic and Ethnological Interrelations In and Around Armenia|last2=Dum-Tragut|first2=Jasmine|date=2020-05-15|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-5275-5136-7|pages=174|language=en|access-date=2021-06-04|archive-date=2022-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220211135321/https://books.google.com/books?id=EbbkDwAAQBAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=Topchishvili|first=Roland|url=https://www.academia.edu/44926518/Roland_Topchishvili_The_Svaneti_The_Tsova_Tushs_Batsbs_The_Udi_and_Its_Inhabitants_Ethno_historical_Studies_|title=History of Georgian Mountein Regions|date=2005|publisher=თბილისი|pages=180|language=en|chapter=The Udis  (Historical – ethnological  Study)|access-date=2021-06-04|archive-date=2022-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220802225611/https://www.academia.edu/44926518/Roland_Topchishvili_The_Svaneti_The_Tsova_Tushs_Batsbs_The_Udi_and_Its_Inhabitants_Ethno_historical_Studies_|url-status=live}}&lt;/ref&gt; lakin yerli udi etnoqraf Mixail Bejanova görə kilsəni inşa edən əcdadı İosif Bejanov idi.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bezhanov|first=Mikhail|year=1892|title=Краткие сведения о селе Варташене и его жителях|trans-title=Brief information about the village of Vartashen and its inhabitants|journal=Collection of materials for the description of localities and tribes of the Caucasus (Сбо́рник материа́лов для описа́ния ме́стностей и племён Кавка́за - СМОМПК)|language=ru|issue=14|page=213-262}}&lt;/ref&gt; Buna baxmayaraq iki nəzəriyyə də tarixi və kilsənin aidliyini Şərqi Pravoslav kilsəsi olaraq qəbul edir. Gürcü tədqiqatçı Roland Topçişvilinin araşdırmasına görə, sonradan kilsə erməni kilsəsinin tabeliyinə verildi və Silikovlar ailəsinin bəzi üzvləri erməniləşdi, ehtimal ki, fərqli nəzəriyyələrin üzə çıxmasına da bu səbəb olub.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra kilsə fəaliyyətini dayandırıb.

== Muzey kimi ==
Oğuz Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi 19 fevral 1981-ci ildə kilsə binasında yaradılıb və hazırda 4441 eksponat saxlanılır.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Oghuz History-Ethnography Museum|author=|newspaper=www.museum.az|date=|url=https://museum.az/en/museum/73|accessdate=|language={{en}}|archiveurl=https://archive.today/20210808104108/https://museum.az/en/museum/73|archivedate=2021-08-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Fəaliyyətə başladığı ilk illərdə əsas fondda cəmi 200 eksponat vardı. Yerli ərazinin tarixi, mədəniyyəti, etnoqrafiyası və sənətkarlığının bir çox dəyərli nümunələri var. Bölgədə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı əldə edilən 168 maddi mədəniyyət nümunəsi də burada nümayiş etdirilir.

== Qalereya ==
&lt;gallery&gt;
Fayl:Oğuz tarix diyarşünaslıq muzeyi (10).jpg
Fayl:Oğuz tarix diyarşünaslıq muzeyi (12).jpg
Fayl:Oğuz tarix diyarşünaslıq muzeyi (14).jpg
Fayl:Oğuz tarix diyarşünaslıq muzeyi (2).jpg
Fayl:Oğuz tarix diyarşünaslıq muzeyi (3).jpg
Fayl:Oğuz tarix diyarşünaslıq muzeyi (4).jpg
Fayl:Oğuz tarix diyarşünaslıq muzeyi (11).jpg
Fayl:Oğuz tarix diyarşünaslıq muzeyi (5).jpg
Fayl:Oğuz tarix diyarşünaslıq muzeyi (9).jpg
&lt;/gallery&gt;

== Həmçinin bax ==

* [[Müqəddəs Yelisey bazilikası]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
{{məbəd-qaralama}}

[[Kateqoriya:Alban kilsələri]]
[[Kateqoriya:Oğuz abidələri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanda qeydiyyata alınmış yerli əhəmiyyətli memarlıq abidələri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycandakı pravoslav kilsələri]]</text>
      <sha1>2dmiclum40wbv95n0r07aft3ex5fu57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anatoli Karpov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94952</id>
    <revision>
      <id>9041929</id>
      <parentid>8979287</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T23:38:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Juan carlos perez rodriguez</username>
        <id>293095</id>
      </contributor>
      <comment>/* Yenidən FİDE çempionu (1993–99) */</comment>
      <origin>9041929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14443" sha1="jqyi72zg793ijqqhhc7qx48nwtnxs5b" xml:space="preserve">{{Adaş|Anatoli}}
{{Şahmatçı
 |adı                    = 
 |orijinal adı           = 
 |şəkil                  = 
 |şəkil miqyası          = 
 |şəkil məlumat          = 
 |vətəndaşlığı           = 
 |ilk adı                = 
 |doğum tarixi           = 23.5.1951
 |doğum yeri             = [[Zlatoust]], [[Çelyabinsk vilayəti]], [[SSRİ]]
 |vəfat tarixi           = 
 |vəfat yeri             = 
 |yaşadığı yer           = 
 |titulu                 = [[qrosmeyster]] (1970)
 |indiki reytinqi        = 
 |maksimal reytinqi      = 2780 (iyul 1994)
 |reytinq yeri           = 
 |mükafatları            = Dünya çempionu:&lt;small&gt;1975–1985; 1993–1999&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Dostluq ordeni (Rusiya)}} {{&quot;Lenin&quot; ordeni}} {{&quot;Qırmızı əmək bayrağı&quot; ordeni}}
 |dünya çempionluğu      = 
 |FİDE nömrəsi           = 4100026
 |imzası                 = 
 |imzanın ölçüsü         = 
 |imzanın izahı          = 
 |saytı                  = 
 |vikianbar              = 
}}
'''Anatoli Yevgenyeviç Karpov''' ({{Dil-ru|Анатолий Евгеньевич Карпов}} 23 may 1951, [[Zlatoust]], [[Çelyabinsk vilayəti]], [[SSRİ]]) — [[şahmat]] üzrə 12-ci dünya çempionu, PhD, Rus şahmat qrosmeysteridir. O, [[Harri Kasparov]] tərəfindən məğlub edilənədək 1975-ci ildən 1985-ci ilə qədər rəsmi olaraq dünya çempionu sayılıb. O, 1993-cü ildə Kasparova qalib gələrək yeniden [[FİDE]] dünya çempionu olmazdan öncə 1986–1990-cı illər arasında Kasparova qarşı 3 oyun oynayib. O, FİDE-nin yeni dünya çempionluğu qaydalarına etiraz edərək çempionluq adından imtina etdiyi üçün bu adı 1999-cu ilə qədər əlində saxlaya bilib. Karpov dünya şahmat elitası arasinda çempion adını 10 il qoruya bildiyi üçün tarixin ən böyük şahmatçılarından biri sayılır. Onun turnir uğurları 160-dan çox birinci yer ilə bitirməkdən ibarətdir. Karyerasının ən yüksək dövründə Karpov 2780 Elo reytinqi ilə FİDE-nin sıralamasında 1970-ci ildəki acıqlamadan sonra 90 ay boyunca birinci pillədə olub. Karpov 2005-ci ildən [[Rusiya İcimai Palatası]]nın üzvüdür. O, son zamanlar humanitar layihələrin, eləcə də yodlaşdırılmış duzun istifadəsini müdafiə edib. 2012-ci ilin dekabrın 17-si, Karpov [[Rusiya Parlamenti]]nin [[ABŞ]] vətəndaşlarının rus kimsəsizlərini övladlığa götürməsini qadağan eden qanunu dəstəklyib.

== Erkən həyatı ==
Karpov 1951-ci ildə keçmiş [[Sovet İttifaqı]]nın [[Ural]] bölgəsində [[Zlatoust]]da doğulmuşdur. Onun gənc yaşlarında şahmat uğurları sürətli oldu və o, artiq on bir yaşında İdman Ustaligina Namized oldu. [[Mixail Botvinnik]] onun haqqinda &quot;Bu oğlanın şahmat baredə anlayışı yoxdur, onun peşəkar şahmatda gələcəyi ola bilmez&quot; deməsinə baxmayaraq, Botvinnik Karpovu on iki yaşında öz prestijli şahmat məktəbinə qəbul etdi. Karpov etiraf edir ki, həmin vaxtlar onun şahmat nəzəriyyələrini anlaması çox qarışıq idi və o, sonralar yazdı ki, Botvinnikin çoxlu şahmat kitabları və gərgin əmək tələb edən ev tapşırıqlarını işləmək ona böyük kömək oldu. Karpov Botvinnikin nəzarəti altında elə sürətlə irəlilədi ki, o, 1952-ci ildə [[Boris Spasski]] tərəfindən qurulmuş rekordu təzələyib 1966-cı ildə 15 yaşında dövrünün ən gənc Sovet Milli İdman Ustasi adını qazandi.

== Gənc Usta ==
Bir neçə ay sonra Karpov özünün ilk beynəlxalq tuniri olan [[Trinek]]də [[Viktor Kupreiçik]]i qabaqlayaraq birinci yeri qazandı. O, 1967-ci ildə [[Qroninqend]]ə hər il yeniyetmə gənclər arasında keçirilən [[Avropa Çempionatı]]nı qazandı. Karpov 1968-ci ildə akademik mükəmməllik göstərərək məktəbi qızıl medal ilə bitirmiş və [[Moskva Dövlət Universiteti]]nə &quot;Riyaziyyat&quot; fakültəsinə daxil olmuşdur. O, sonradan [[Leninqrad Dövlət Universiteti]]ne keçmiş ve &quot;Iqtisadiyyat&quot; fakültəsini bitirmişdir. Onun [[Sankt Peterburq]] (Leninqrad) köçmə səbəblərindən biri məşqiçisi qrosmeyster [[Semyon Furman]]a daha da yaxın olmaq idi. Öz yazılarında Karpov dünya səviyyəli oyunçu olmasının ən böyük səbəbkarı kimi Furmanı xatırlayır. 1969-cu ildə [[Stokholm]]da final maçlarında 10/11 hesabı ilə Spasskinin rekordunu yeniləmiş və uşaqlar arasında keçirilən Şahmat üzrə Dunya Çempionatini qazanmışdır. 1970-ci ildə [[Karakas]]da ([[Venesuela]]) beynəlxalq turniri dördüncü yerdə bitirərək qrosmeyster adına layiq görülmüşdür.

== Yüksək dərəcə qrosmeyster ==
Karpov 1971-ci ildə özünün böyüklər arasında ilk əhəmiyyətli qələbəsini [[Moskva]]da Alyoxinin Xatirə turnirində əldə etmişdir. Leninqrad İnterzonal turnirini [[Viktor Korçnoy]] ile ilk pilləni bölüşərək qazandıqdan sonra onun [[Elo reytinq]]i 1971-ci ildəki 2540 FİDE xalı 1973-cü ildə 2660-a kimi yüksəldi. Daha sonra uğurların davamı olaraq 1974-cü ildə [[Dünya Şahmat Namizədlər Turniri]]nə vəsiqə qazanaraq o vaxtkı çempion [[Bobbi Fişer]]lə rəqib olmaq şansı qazandi.

== Namizəd ==
Karpov [[Lev Poluqayevski]]ni məğlub edərək +3 =5 hesabı ilə [[Dünya Şahmat Namizədlər Turniri]]nin ilk oyununu uğurlu başlaya bilmiş və növbəti maçlarda [[Boris Spasski]] ilə qarşılaşmışdir. Spasski erkən qələbə qazansa da, sonradan Karpov üstünlüyü ələ ala bildi və turnirin final görüşündə Korçnoi ilə rəqib olma şansi qazandı. Sonda +3 −2 =19 nəticəsi ilə Karpov qələbə qazandi və Namizədlər Turnirinin qalibi olaraq [[Bobbi Fişer]] ilə oynamaq hüququ əldə etdi.

== Fişer ilə 1975-ci il maçı ==
Baxmayaraq ki, Fişer və Karpov arasında dünya çempionluq oyununu çoxları gözləyirdi, bu oyun heç vaxt baş vermədi. Fişer tələb etdi ki, qalib 10 oyun qələbə qazanan oyunçu olsun, amma əgər hesab 9–9 olarsa, əvvəlki çempion öz tacını qoruyacaq. FİDE bu tələbləri rədd etdi və bu hadisələr son nəticədə Fişerin çempionluq tacından imtinasi ilə bitdi. Kasparov və Spasski belə düşünürdülər ki, Karpov Fişeri məğlub edə bilərdi və hətta 1978-ci ildə yenidən Fişerlə qarşılaşıb qələbə qazanardı.

== Dünya çempionu ==
Özünü qanuni dünya çempionu kimi sübut etməyi qarşısına məqsəd qoymuş Karpov növbəti 10 il ərzində demək olar bütün tunirlərdə iştirak etmiş və ciddi qələbələr qazanmışdır. O, 1975-ci ildə çox güclü [[Milan]] turniri qazanmış, 1976-cı ildə özünün üç Sovet titulundan ilkini qazanmışdı. Karpov ən ardıcıl turnirlər qalibi kimi (9 dəfə) oz rekordunu qoruyub saxlamışdı, ancaq bu rekord Harri Kasparov tərəfindən qırılmışdı (14 ardıcıl turnir). Karpov oz tacını ilk dəfə 1978-ci ildə əvvəllər dəfərlərlə oyandığı Viktor Korçnoya qarşı müdafiə etmişdi. 1974-cü il Namizədlər turnirində olduğu kimi bu dəfə də Karpov erkən üstünlüyü ələ almış və sonda +6 –5 =21hesabı ilə öz çempionluq titulunu qoruya bilmişdi. Üç il sonra Karçnoy alman finalçı [[Dr. Robert Höhneri]] məğlub etmiş və Namizədlər yarışının qalibi olaraq [[Merano]]da ([[İtaliya]]) Karpova qarşı çempionluq maçında qarşılaşdı. Lakin Karpov bu oyunu 11–7, +6 −2 =10 hesabı ilə qazandı. Bu oyun digər adla &quot;[[Meranoda Qırğın]]&quot; kimi xatırlanmışdı. Karpovun turnirlər karyerasının ən yüksək zirvəsi 1979-cu ildə Montreal &quot;Ulduzlar Turniri&quot; zamanı yaşandı. Bu yarışda o, Mixael Tal ilə +7 −1 =10 hesabı ilə bitişik başa vurmuş və bir çox yüksək səviyyəli qrosmeysterdən öndə olmuşdu: [[Yan Timman]], [[Lybomir Lyubojevic]], Boris Spasski, [[Vlastimil Hort]], [[Lacos Portiş]], [[Höbner]], [[Bent Larsen]] və [[Lyubomir Kavalek]]. Karpov mümkün 15 xaldan 13.5 toplayaraq 1977-ci ildə Las Palmas turnirinin qalibi olmuşdu. O, həmçinin prestijli [[Buqoyno]] (1978 və 1980), [[Linares]] (1981 və 1994), [[Tilburq]] (1977, 1979, 1980, 1982, 1983) turnirlərini və Sovet Çempionluğunu qazanmışdır (1976, 1983, 1988). Karpov Sovet İttifaqını alti Şahmat Olimpiadasında təmsil etmiş və hamısında da qızıl medal qazanmışdır. Karpov dünya çempionu və dünyanın ən yaxşı oyunçusu kimi öz mövqeyini Harri Kasparov səhnəyə çıxana kimi möhkəmləndirə bilmişdi.

== Kasparov ilə mübarizə ==
Karpov təhlükəli rəqib kimi (və dünyanın 2 nömrəlisi) 1990-cı illərin əvvəllərinə kimi öz möqveyini qorudu. O, Kasparova qarşı daha üç oyunda çempionluq üçün 1986-cı ildə [[London]] və Leninqradda, 1987-ci ildə [[Sevilya]]da və 1990-cı ildə [[Nyu-York]] və [[Lion]]da mubarizə aparmışdı. Bütün üç maçın nəticələri çox yaxın idi və bütün üç maçda son oyunlarda Karpovun uduş pozisiyası var idi. Lakin hər üç mübarizədə Kasparov qələbə çaldı. Onların beş dünya çempionluğu maçında Karpov 144 oyunda 19 qələbə, 21 məğlubiyyət və 104 heç-heçə etmişdir.

== Yenidən FİDE çempionu (1993–99) ==
1992-ci ildə Karpov Namizədlər Tuniri oyununda [[Naycel Şorta]] məğlub olmuşdu. Ancaq 1993-cü ildə Kasparov ve Şort FİDE-dən ayrıldıqdan sonra dünya çempionluğunu yenidən əldə etmişdi. Karpov namizədlər Finalında Şorta uduzan Timmanı məğlub etdi. Kasparov və Karpovun növbəti mötəbər görüşü 1994 cü il [[Linares Şahmat Çempionatı]] oldu. Yarışda ortalama Elo reytinqi 2685 olan Karpov, Kasparov, [[Aleksey Şirov]] , Evgeny Bareev, [[Vladimir Kramnik]], Joël Lautier , [[Vişvanatan Anand]], Gata Kamsky, [[Veselin Topalov]], [[Vasili İvançuk]], [[Boris Gelfand]], Miguel Illescas, [[Yudit Polqar]] və Alexander Beliavsky iştirak edirdi. Yarışın gücündən təsirlənmiş Kasparov yarışdan bir neçə gün əvvəl demişdi ki qalib haqlı olaraq yarışların dünya çempionu adlandırıla bilər. Bu rəydən ilhamlanan Karpov həyatının ən yaxşı yarışını keçirmişdi. O məğlubedilməz idi və mümkün 13 xaldan 11-ni qazanaraq yarışı ikinci olan Kasparov və Şirovdan 2.5 xal qabaqda tamamlamışdı. Onun qələbələrinin əksəriyyəti heyrətləndirici idi(Topalov üzərindəki qələbəsi onun karyerasında ən yaxşısı idi). Onun dünynın ən yaxşılarına qarşı 2985 lik performansı, 2009-cu ildə Maqnus Karlsen Mirvari Yaz (Pearl spring) yarışını 3002-lik performansla udana qədərki tarixdə ən yaxşı performans reytinqi idi. Buna baxmayaraq Şahmat statistiki Karpovun Linares turnir performansının nəticəsini tarixdə ən yaxşı qəbul edir. 2014-cü ildə [[Fabiano Kariana]] dünyanın ən güclü yarışlarından birində 7 qələbə və 3 bərabərlik qeydə alaraq 3080-lik performans reytingi əldə etdi. Karuana Saint Luis 2014 Sinquefield kubokunda 10 oyunda 8.5 xalla dünyanın 10 ən güclüsündən 6-nı [[Maqnus Karlsen]] də olmaqla məğlub etdi.

== Hörmət ==
Anatoli Karpovun xatirə turniri (və ya Poikovski turniri) Rusiyanın Poikovski şəhərində keçirilən nüfuzlu illik şahmat tədbiridir.  Bu, dünya şahmatında çox özünəməxsus haldır, çünki o, həyatda dünya çempionuna  (Karpov, on ikinci) hörmət  edir!.  Qapalı formatda (dairəvi sistem) oynanılır və dünyanın ən yaxşı on qrossmeysterləri iştirak edir.

&lt;div style=&quot;column-count:2&quot;&gt;

{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
! # !! Il !! Qalib(lər)
|-
| I || 2000 || [[Victor Bologan]] {{MOL}}
|-
| II || 2001 || [[Victor Bologan]] {{MOL}}
|-
| III || 2002 || [[Aleksandr Onişçuk]] {{UKR}}
|-
| IV || 2003 || [[Joél Lautier]] {{FRA}} &lt;br/&gt; [[Pyotr Svidler]] {{RUS}}
|-
| V || 2004 || [[Sergei Rublevsky]] {{RUS}} &lt;br/&gt; [[Aleksandr Qrişçuk]] {{RUS}}
|-
| VI || 2005 || [[Etyen Bakro]] {{FRA}} &lt;br/&gt; [[Victor Bologan]] {{MOL}}
|-
| VII || 2006 || [[Aleksey Şirov]] {{ESP}}
|-
| VIII || 2007 || [[Dmitri Yakovenko]] {{RUS}}
|-
| IX || 2008 || [[Vüqar Həşimov]] {{AZE}} &lt;br/&gt; [[Dmitri Yakovenko]] {{RUS}} &lt;br/&gt; [[Sergei Rublevsky]] {{RUS}} &lt;br/&gt; [[Aleksey Şirov]] {{ESP}}
|-
| X || 2009 || [[Aleksandr Motılyov]] {{ROU}}
|-
| XI || 2010 || [[Victor Bologan]] {{MOL}} &lt;br/&gt; [[Sergey Karyakin]] {{RUS}}
|- 
| XII || 2011 || [[Etyen Bakro]] {{FRA}} &lt;br/&gt; [[ Sergey Karyakin]] {{RUS}}
|-
| XIII || 2012 || [[Dmitri Yakovenko]] {{RUS}}
|-
| XIV || 2013 || [[Pavel Elyanov]] {{UKR}}
|-
| XV || 2014 || [[Aleksandr Morozevic]] {{RUS}}
|-
| XVI || 2015 || [[Victor Bologan]] {{MOL}} &lt;br/&gt; [[Anton Korobov]] {{UKR}}
|-
| XVII || 2016 || [[Anton Korobov]] {{UKR}}
|-
| XVIII || 2017 || [[Evgenij Najer]] {{RUS}} &lt;br/&gt; [[Emil Sutovski]] {{ISR}}
|-
| XIX || 2018 || [[Dmitri Yakovenko]] {{RUS}}
|-
| XX || 2019 || [[Vladislav Artemyev]] {{RUS}} &lt;br/&gt; [[Dmitri Yakovenko]] {{RUS}}
|-
| XXI || 2022 || [[Sənan Syuqirov]] {{HUN}}
|-
| XXII || 2025 || [[Amin Tabatabaei]] {{IRI}}
|-
| XXIII || 2026 || [[Denis Lazavik]] {{BLR}}
|}
&lt;/div&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
{{Rusiya şahmatçıları}}

[[Kateqoriya:Rusiya şahmatçıları]]
[[Kateqoriya:Şahmat üzrə dünya çempionları]]
[[Kateqoriya:Ukraynada doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Şahmat qrosmeysterləri]]
[[Kateqoriya:Şahmat Olimpiadalarının iştirakçıları]]
[[Kateqoriya:Rusiya jurnalistləri]]
[[Kateqoriya:SSRİ-nin əməkdar idman ustaları]]
[[Kateqoriya:Ukraynanın II dərəcəli &quot;Xidmətlərinə görə&quot; ordeninin kavalerləri]]
[[Kateqoriya:Ukraynanın III dərəcəli &quot;Xidmətlərinə görə&quot; ordeninin kavalerləri]]
[[Kateqoriya:Rusiya yazıçıları]]
[[Kateqoriya:SSRİ yazıçıları]]
[[Kateqoriya:SSRİ jurnalistləri]]
[[Kateqoriya:&quot;Olimpiya&quot; ordeni kavalerləri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvləri]]
[[Kateqoriya:SSRİ şahmatçıları]]
[[Kateqoriya:Rusiya Federasiyası Dövlət Dumasının VII çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Rusiya Federasiyası Dövlət Dumasının VI çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Rusiya Federasiyası Dövlət Dumasının VIII çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ xalq deputatları]]
[[Kateqoriya:Birləşmiş Krallıq tərəfindən sanksiya edilmiş Rusiya vətəndaşları]]
[[Kateqoriya:Avropa İttifaqı tərəfindən sanksiya edilmiş Rusiya vətəndaşları]]
[[Kateqoriya:Rusiya Rəssamlıq Akademiyasının fəxri üzvləri]]
[[Kateqoriya:UNICEF-in Xoşməramlı Səfirləri]]</text>
      <sha1>jqyi72zg793ijqqhhc7qx48nwtnxs5b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041930</id>
      <parentid>9041929</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T23:43:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Juan carlos perez rodriguez</username>
        <id>293095</id>
      </contributor>
      <comment>/* Hörmət */</comment>
      <origin>9041930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14538" sha1="c0sz1iiumh0vrc9j4k0n9p7xa8kackt" xml:space="preserve">{{Adaş|Anatoli}}
{{Şahmatçı
 |adı                    = 
 |orijinal adı           = 
 |şəkil                  = 
 |şəkil miqyası          = 
 |şəkil məlumat          = 
 |vətəndaşlığı           = 
 |ilk adı                = 
 |doğum tarixi           = 23.5.1951
 |doğum yeri             = [[Zlatoust]], [[Çelyabinsk vilayəti]], [[SSRİ]]
 |vəfat tarixi           = 
 |vəfat yeri             = 
 |yaşadığı yer           = 
 |titulu                 = [[qrosmeyster]] (1970)
 |indiki reytinqi        = 
 |maksimal reytinqi      = 2780 (iyul 1994)
 |reytinq yeri           = 
 |mükafatları            = Dünya çempionu:&lt;small&gt;1975–1985; 1993–1999&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Dostluq ordeni (Rusiya)}} {{&quot;Lenin&quot; ordeni}} {{&quot;Qırmızı əmək bayrağı&quot; ordeni}}
 |dünya çempionluğu      = 
 |FİDE nömrəsi           = 4100026
 |imzası                 = 
 |imzanın ölçüsü         = 
 |imzanın izahı          = 
 |saytı                  = 
 |vikianbar              = 
}}
'''Anatoli Yevgenyeviç Karpov''' ({{Dil-ru|Анатолий Евгеньевич Карпов}} 23 may 1951, [[Zlatoust]], [[Çelyabinsk vilayəti]], [[SSRİ]]) — [[şahmat]] üzrə 12-ci dünya çempionu, PhD, Rus şahmat qrosmeysteridir. O, [[Harri Kasparov]] tərəfindən məğlub edilənədək 1975-ci ildən 1985-ci ilə qədər rəsmi olaraq dünya çempionu sayılıb. O, 1993-cü ildə Kasparova qalib gələrək yeniden [[FİDE]] dünya çempionu olmazdan öncə 1986–1990-cı illər arasında Kasparova qarşı 3 oyun oynayib. O, FİDE-nin yeni dünya çempionluğu qaydalarına etiraz edərək çempionluq adından imtina etdiyi üçün bu adı 1999-cu ilə qədər əlində saxlaya bilib. Karpov dünya şahmat elitası arasinda çempion adını 10 il qoruya bildiyi üçün tarixin ən böyük şahmatçılarından biri sayılır. Onun turnir uğurları 160-dan çox birinci yer ilə bitirməkdən ibarətdir. Karyerasının ən yüksək dövründə Karpov 2780 Elo reytinqi ilə FİDE-nin sıralamasında 1970-ci ildəki acıqlamadan sonra 90 ay boyunca birinci pillədə olub. Karpov 2005-ci ildən [[Rusiya İcimai Palatası]]nın üzvüdür. O, son zamanlar humanitar layihələrin, eləcə də yodlaşdırılmış duzun istifadəsini müdafiə edib. 2012-ci ilin dekabrın 17-si, Karpov [[Rusiya Parlamenti]]nin [[ABŞ]] vətəndaşlarının rus kimsəsizlərini övladlığa götürməsini qadağan eden qanunu dəstəklyib.

== Erkən həyatı ==
Karpov 1951-ci ildə keçmiş [[Sovet İttifaqı]]nın [[Ural]] bölgəsində [[Zlatoust]]da doğulmuşdur. Onun gənc yaşlarında şahmat uğurları sürətli oldu və o, artiq on bir yaşında İdman Ustaligina Namized oldu. [[Mixail Botvinnik]] onun haqqinda &quot;Bu oğlanın şahmat baredə anlayışı yoxdur, onun peşəkar şahmatda gələcəyi ola bilmez&quot; deməsinə baxmayaraq, Botvinnik Karpovu on iki yaşında öz prestijli şahmat məktəbinə qəbul etdi. Karpov etiraf edir ki, həmin vaxtlar onun şahmat nəzəriyyələrini anlaması çox qarışıq idi və o, sonralar yazdı ki, Botvinnikin çoxlu şahmat kitabları və gərgin əmək tələb edən ev tapşırıqlarını işləmək ona böyük kömək oldu. Karpov Botvinnikin nəzarəti altında elə sürətlə irəlilədi ki, o, 1952-ci ildə [[Boris Spasski]] tərəfindən qurulmuş rekordu təzələyib 1966-cı ildə 15 yaşında dövrünün ən gənc Sovet Milli İdman Ustasi adını qazandi.

== Gənc Usta ==
Bir neçə ay sonra Karpov özünün ilk beynəlxalq tuniri olan [[Trinek]]də [[Viktor Kupreiçik]]i qabaqlayaraq birinci yeri qazandı. O, 1967-ci ildə [[Qroninqend]]ə hər il yeniyetmə gənclər arasında keçirilən [[Avropa Çempionatı]]nı qazandı. Karpov 1968-ci ildə akademik mükəmməllik göstərərək məktəbi qızıl medal ilə bitirmiş və [[Moskva Dövlət Universiteti]]nə &quot;Riyaziyyat&quot; fakültəsinə daxil olmuşdur. O, sonradan [[Leninqrad Dövlət Universiteti]]ne keçmiş ve &quot;Iqtisadiyyat&quot; fakültəsini bitirmişdir. Onun [[Sankt Peterburq]] (Leninqrad) köçmə səbəblərindən biri məşqiçisi qrosmeyster [[Semyon Furman]]a daha da yaxın olmaq idi. Öz yazılarında Karpov dünya səviyyəli oyunçu olmasının ən böyük səbəbkarı kimi Furmanı xatırlayır. 1969-cu ildə [[Stokholm]]da final maçlarında 10/11 hesabı ilə Spasskinin rekordunu yeniləmiş və uşaqlar arasında keçirilən Şahmat üzrə Dunya Çempionatini qazanmışdır. 1970-ci ildə [[Karakas]]da ([[Venesuela]]) beynəlxalq turniri dördüncü yerdə bitirərək qrosmeyster adına layiq görülmüşdür.

== Yüksək dərəcə qrosmeyster ==
Karpov 1971-ci ildə özünün böyüklər arasında ilk əhəmiyyətli qələbəsini [[Moskva]]da Alyoxinin Xatirə turnirində əldə etmişdir. Leninqrad İnterzonal turnirini [[Viktor Korçnoy]] ile ilk pilləni bölüşərək qazandıqdan sonra onun [[Elo reytinq]]i 1971-ci ildəki 2540 FİDE xalı 1973-cü ildə 2660-a kimi yüksəldi. Daha sonra uğurların davamı olaraq 1974-cü ildə [[Dünya Şahmat Namizədlər Turniri]]nə vəsiqə qazanaraq o vaxtkı çempion [[Bobbi Fişer]]lə rəqib olmaq şansı qazandi.

== Namizəd ==
Karpov [[Lev Poluqayevski]]ni məğlub edərək +3 =5 hesabı ilə [[Dünya Şahmat Namizədlər Turniri]]nin ilk oyununu uğurlu başlaya bilmiş və növbəti maçlarda [[Boris Spasski]] ilə qarşılaşmışdir. Spasski erkən qələbə qazansa da, sonradan Karpov üstünlüyü ələ ala bildi və turnirin final görüşündə Korçnoi ilə rəqib olma şansi qazandı. Sonda +3 −2 =19 nəticəsi ilə Karpov qələbə qazandi və Namizədlər Turnirinin qalibi olaraq [[Bobbi Fişer]] ilə oynamaq hüququ əldə etdi.

== Fişer ilə 1975-ci il maçı ==
Baxmayaraq ki, Fişer və Karpov arasında dünya çempionluq oyununu çoxları gözləyirdi, bu oyun heç vaxt baş vermədi. Fişer tələb etdi ki, qalib 10 oyun qələbə qazanan oyunçu olsun, amma əgər hesab 9–9 olarsa, əvvəlki çempion öz tacını qoruyacaq. FİDE bu tələbləri rədd etdi və bu hadisələr son nəticədə Fişerin çempionluq tacından imtinasi ilə bitdi. Kasparov və Spasski belə düşünürdülər ki, Karpov Fişeri məğlub edə bilərdi və hətta 1978-ci ildə yenidən Fişerlə qarşılaşıb qələbə qazanardı.

== Dünya çempionu ==
Özünü qanuni dünya çempionu kimi sübut etməyi qarşısına məqsəd qoymuş Karpov növbəti 10 il ərzində demək olar bütün tunirlərdə iştirak etmiş və ciddi qələbələr qazanmışdır. O, 1975-ci ildə çox güclü [[Milan]] turniri qazanmış, 1976-cı ildə özünün üç Sovet titulundan ilkini qazanmışdı. Karpov ən ardıcıl turnirlər qalibi kimi (9 dəfə) oz rekordunu qoruyub saxlamışdı, ancaq bu rekord Harri Kasparov tərəfindən qırılmışdı (14 ardıcıl turnir). Karpov oz tacını ilk dəfə 1978-ci ildə əvvəllər dəfərlərlə oyandığı Viktor Korçnoya qarşı müdafiə etmişdi. 1974-cü il Namizədlər turnirində olduğu kimi bu dəfə də Karpov erkən üstünlüyü ələ almış və sonda +6 –5 =21hesabı ilə öz çempionluq titulunu qoruya bilmişdi. Üç il sonra Karçnoy alman finalçı [[Dr. Robert Höhneri]] məğlub etmiş və Namizədlər yarışının qalibi olaraq [[Merano]]da ([[İtaliya]]) Karpova qarşı çempionluq maçında qarşılaşdı. Lakin Karpov bu oyunu 11–7, +6 −2 =10 hesabı ilə qazandı. Bu oyun digər adla &quot;[[Meranoda Qırğın]]&quot; kimi xatırlanmışdı. Karpovun turnirlər karyerasının ən yüksək zirvəsi 1979-cu ildə Montreal &quot;Ulduzlar Turniri&quot; zamanı yaşandı. Bu yarışda o, Mixael Tal ilə +7 −1 =10 hesabı ilə bitişik başa vurmuş və bir çox yüksək səviyyəli qrosmeysterdən öndə olmuşdu: [[Yan Timman]], [[Lybomir Lyubojevic]], Boris Spasski, [[Vlastimil Hort]], [[Lacos Portiş]], [[Höbner]], [[Bent Larsen]] və [[Lyubomir Kavalek]]. Karpov mümkün 15 xaldan 13.5 toplayaraq 1977-ci ildə Las Palmas turnirinin qalibi olmuşdu. O, həmçinin prestijli [[Buqoyno]] (1978 və 1980), [[Linares]] (1981 və 1994), [[Tilburq]] (1977, 1979, 1980, 1982, 1983) turnirlərini və Sovet Çempionluğunu qazanmışdır (1976, 1983, 1988). Karpov Sovet İttifaqını alti Şahmat Olimpiadasında təmsil etmiş və hamısında da qızıl medal qazanmışdır. Karpov dünya çempionu və dünyanın ən yaxşı oyunçusu kimi öz mövqeyini Harri Kasparov səhnəyə çıxana kimi möhkəmləndirə bilmişdi.

== Kasparov ilə mübarizə ==
Karpov təhlükəli rəqib kimi (və dünyanın 2 nömrəlisi) 1990-cı illərin əvvəllərinə kimi öz möqveyini qorudu. O, Kasparova qarşı daha üç oyunda çempionluq üçün 1986-cı ildə [[London]] və Leninqradda, 1987-ci ildə [[Sevilya]]da və 1990-cı ildə [[Nyu-York]] və [[Lion]]da mubarizə aparmışdı. Bütün üç maçın nəticələri çox yaxın idi və bütün üç maçda son oyunlarda Karpovun uduş pozisiyası var idi. Lakin hər üç mübarizədə Kasparov qələbə çaldı. Onların beş dünya çempionluğu maçında Karpov 144 oyunda 19 qələbə, 21 məğlubiyyət və 104 heç-heçə etmişdir.

== Yenidən FİDE çempionu (1993–99) ==
1992-ci ildə Karpov Namizədlər Tuniri oyununda [[Naycel Şorta]] məğlub olmuşdu. Ancaq 1993-cü ildə Kasparov ve Şort FİDE-dən ayrıldıqdan sonra dünya çempionluğunu yenidən əldə etmişdi. Karpov namizədlər Finalında Şorta uduzan Timmanı məğlub etdi. Kasparov və Karpovun növbəti mötəbər görüşü 1994 cü il [[Linares Şahmat Çempionatı]] oldu. Yarışda ortalama Elo reytinqi 2685 olan Karpov, Kasparov, [[Aleksey Şirov]] , Evgeny Bareev, [[Vladimir Kramnik]], Joël Lautier , [[Vişvanatan Anand]], Gata Kamsky, [[Veselin Topalov]], [[Vasili İvançuk]], [[Boris Gelfand]], Miguel Illescas, [[Yudit Polqar]] və Alexander Beliavsky iştirak edirdi. Yarışın gücündən təsirlənmiş Kasparov yarışdan bir neçə gün əvvəl demişdi ki qalib haqlı olaraq yarışların dünya çempionu adlandırıla bilər. Bu rəydən ilhamlanan Karpov həyatının ən yaxşı yarışını keçirmişdi. O məğlubedilməz idi və mümkün 13 xaldan 11-ni qazanaraq yarışı ikinci olan Kasparov və Şirovdan 2.5 xal qabaqda tamamlamışdı. Onun qələbələrinin əksəriyyəti heyrətləndirici idi(Topalov üzərindəki qələbəsi onun karyerasında ən yaxşısı idi). Onun dünynın ən yaxşılarına qarşı 2985 lik performansı, 2009-cu ildə Maqnus Karlsen Mirvari Yaz (Pearl spring) yarışını 3002-lik performansla udana qədərki tarixdə ən yaxşı performans reytinqi idi. Buna baxmayaraq Şahmat statistiki Karpovun Linares turnir performansının nəticəsini tarixdə ən yaxşı qəbul edir. 2014-cü ildə [[Fabiano Kariana]] dünyanın ən güclü yarışlarından birində 7 qələbə və 3 bərabərlik qeydə alaraq 3080-lik performans reytingi əldə etdi. Karuana Saint Luis 2014 Sinquefield kubokunda 10 oyunda 8.5 xalla dünyanın 10 ən güclüsündən 6-nı [[Maqnus Karlsen]] də olmaqla məğlub etdi.

== Hörmət &lt;ref&gt;[https://www.chessfocus.com/tournament-series/Poikovsky-Karpov   A. Karpov turniri]&lt;/ref&gt; ==
Anatoli Karpovun xatirə turniri (və ya Poikovski turniri) Rusiyanın Poikovski şəhərində keçirilən nüfuzlu illik şahmat tədbiridir.  Bu, dünya şahmatında çox özünəməxsus haldır, çünki o, həyatda dünya çempionuna  (Karpov, on ikinci) hörmət  edir!.  Qapalı formatda (dairəvi sistem) oynanılır və dünyanın ən yaxşı on qrossmeysterləri iştirak edir.

&lt;div style=&quot;column-count:2&quot;&gt;

{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
! # !! Il !! Qalib(lər)
|-
| I || 2000 || [[Victor Bologan]] {{MOL}}
|-
| II || 2001 || [[Victor Bologan]] {{MOL}}
|-
| III || 2002 || [[Aleksandr Onişçuk]] {{UKR}}
|-
| IV || 2003 || [[Joél Lautier]] {{FRA}} &lt;br/&gt; [[Pyotr Svidler]] {{RUS}}
|-
| V || 2004 || [[Sergei Rublevsky]] {{RUS}} &lt;br/&gt; [[Aleksandr Qrişçuk]] {{RUS}}
|-
| VI || 2005 || [[Etyen Bakro]] {{FRA}} &lt;br/&gt; [[Victor Bologan]] {{MOL}}
|-
| VII || 2006 || [[Aleksey Şirov]] {{ESP}}
|-
| VIII || 2007 || [[Dmitri Yakovenko]] {{RUS}}
|-
| IX || 2008 || [[Vüqar Həşimov]] {{AZE}} &lt;br/&gt; [[Dmitri Yakovenko]] {{RUS}} &lt;br/&gt; [[Sergei Rublevsky]] {{RUS}} &lt;br/&gt; [[Aleksey Şirov]] {{ESP}}
|-
| X || 2009 || [[Aleksandr Motılyov]] {{ROU}}
|-
| XI || 2010 || [[Victor Bologan]] {{MOL}} &lt;br/&gt; [[Sergey Karyakin]] {{RUS}}
|- 
| XII || 2011 || [[Etyen Bakro]] {{FRA}} &lt;br/&gt; [[ Sergey Karyakin]] {{RUS}}
|-
| XIII || 2012 || [[Dmitri Yakovenko]] {{RUS}}
|-
| XIV || 2013 || [[Pavel Elyanov]] {{UKR}}
|-
| XV || 2014 || [[Aleksandr Morozevic]] {{RUS}}
|-
| XVI || 2015 || [[Victor Bologan]] {{MOL}} &lt;br/&gt; [[Anton Korobov]] {{UKR}}
|-
| XVII || 2016 || [[Anton Korobov]] {{UKR}}
|-
| XVIII || 2017 || [[Evgenij Najer]] {{RUS}} &lt;br/&gt; [[Emil Sutovski]] {{ISR}}
|-
| XIX || 2018 || [[Dmitri Yakovenko]] {{RUS}}
|-
| XX || 2019 || [[Vladislav Artemyev]] {{RUS}} &lt;br/&gt; [[Dmitri Yakovenko]] {{RUS}}
|-
| XXI || 2022 || [[Sənan Syuqirov]] {{HUN}}
|-
| XXII || 2025 || [[Amin Tabatabaei]] {{IRI}}
|-
| XXIII || 2026 || [[Denis Lazavik]] {{BLR}}
|}
&lt;/div&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
{{Rusiya şahmatçıları}}

[[Kateqoriya:Rusiya şahmatçıları]]
[[Kateqoriya:Şahmat üzrə dünya çempionları]]
[[Kateqoriya:Ukraynada doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Şahmat qrosmeysterləri]]
[[Kateqoriya:Şahmat Olimpiadalarının iştirakçıları]]
[[Kateqoriya:Rusiya jurnalistləri]]
[[Kateqoriya:SSRİ-nin əməkdar idman ustaları]]
[[Kateqoriya:Ukraynanın II dərəcəli &quot;Xidmətlərinə görə&quot; ordeninin kavalerləri]]
[[Kateqoriya:Ukraynanın III dərəcəli &quot;Xidmətlərinə görə&quot; ordeninin kavalerləri]]
[[Kateqoriya:Rusiya yazıçıları]]
[[Kateqoriya:SSRİ yazıçıları]]
[[Kateqoriya:SSRİ jurnalistləri]]
[[Kateqoriya:&quot;Olimpiya&quot; ordeni kavalerləri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvləri]]
[[Kateqoriya:SSRİ şahmatçıları]]
[[Kateqoriya:Rusiya Federasiyası Dövlət Dumasının VII çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Rusiya Federasiyası Dövlət Dumasının VI çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Rusiya Federasiyası Dövlət Dumasının VIII çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ xalq deputatları]]
[[Kateqoriya:Birləşmiş Krallıq tərəfindən sanksiya edilmiş Rusiya vətəndaşları]]
[[Kateqoriya:Avropa İttifaqı tərəfindən sanksiya edilmiş Rusiya vətəndaşları]]
[[Kateqoriya:Rusiya Rəssamlıq Akademiyasının fəxri üzvləri]]
[[Kateqoriya:UNICEF-in Xoşməramlı Səfirləri]]</text>
      <sha1>c0sz1iiumh0vrc9j4k0n9p7xa8kackt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041931</id>
      <parentid>9041930</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T23:52:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Juan carlos perez rodriguez</username>
        <id>293095</id>
      </contributor>
      <comment>/* Hörmət   A. Karpov turniri */</comment>
      <origin>9041931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14514" sha1="4xi76ule2ubbx7lj76f7ycukojr3ugg" xml:space="preserve">{{Adaş|Anatoli}}
{{Şahmatçı
 |adı                    = 
 |orijinal adı           = 
 |şəkil                  = 
 |şəkil miqyası          = 
 |şəkil məlumat          = 
 |vətəndaşlığı           = 
 |ilk adı                = 
 |doğum tarixi           = 23.5.1951
 |doğum yeri             = [[Zlatoust]], [[Çelyabinsk vilayəti]], [[SSRİ]]
 |vəfat tarixi           = 
 |vəfat yeri             = 
 |yaşadığı yer           = 
 |titulu                 = [[qrosmeyster]] (1970)
 |indiki reytinqi        = 
 |maksimal reytinqi      = 2780 (iyul 1994)
 |reytinq yeri           = 
 |mükafatları            = Dünya çempionu:&lt;small&gt;1975–1985; 1993–1999&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Dostluq ordeni (Rusiya)}} {{&quot;Lenin&quot; ordeni}} {{&quot;Qırmızı əmək bayrağı&quot; ordeni}}
 |dünya çempionluğu      = 
 |FİDE nömrəsi           = 4100026
 |imzası                 = 
 |imzanın ölçüsü         = 
 |imzanın izahı          = 
 |saytı                  = 
 |vikianbar              = 
}}
'''Anatoli Yevgenyeviç Karpov''' ({{Dil-ru|Анатолий Евгеньевич Карпов}} 23 may 1951, [[Zlatoust]], [[Çelyabinsk vilayəti]], [[SSRİ]]) — [[şahmat]] üzrə 12-ci dünya çempionu, PhD, Rus şahmat qrosmeysteridir. O, [[Harri Kasparov]] tərəfindən məğlub edilənədək 1975-ci ildən 1985-ci ilə qədər rəsmi olaraq dünya çempionu sayılıb. O, 1993-cü ildə Kasparova qalib gələrək yeniden [[FİDE]] dünya çempionu olmazdan öncə 1986–1990-cı illər arasında Kasparova qarşı 3 oyun oynayib. O, FİDE-nin yeni dünya çempionluğu qaydalarına etiraz edərək çempionluq adından imtina etdiyi üçün bu adı 1999-cu ilə qədər əlində saxlaya bilib. Karpov dünya şahmat elitası arasinda çempion adını 10 il qoruya bildiyi üçün tarixin ən böyük şahmatçılarından biri sayılır. Onun turnir uğurları 160-dan çox birinci yer ilə bitirməkdən ibarətdir. Karyerasının ən yüksək dövründə Karpov 2780 Elo reytinqi ilə FİDE-nin sıralamasında 1970-ci ildəki acıqlamadan sonra 90 ay boyunca birinci pillədə olub. Karpov 2005-ci ildən [[Rusiya İcimai Palatası]]nın üzvüdür. O, son zamanlar humanitar layihələrin, eləcə də yodlaşdırılmış duzun istifadəsini müdafiə edib. 2012-ci ilin dekabrın 17-si, Karpov [[Rusiya Parlamenti]]nin [[ABŞ]] vətəndaşlarının rus kimsəsizlərini övladlığa götürməsini qadağan eden qanunu dəstəklyib.

== Erkən həyatı ==
Karpov 1951-ci ildə keçmiş [[Sovet İttifaqı]]nın [[Ural]] bölgəsində [[Zlatoust]]da doğulmuşdur. Onun gənc yaşlarında şahmat uğurları sürətli oldu və o, artiq on bir yaşında İdman Ustaligina Namized oldu. [[Mixail Botvinnik]] onun haqqinda &quot;Bu oğlanın şahmat baredə anlayışı yoxdur, onun peşəkar şahmatda gələcəyi ola bilmez&quot; deməsinə baxmayaraq, Botvinnik Karpovu on iki yaşında öz prestijli şahmat məktəbinə qəbul etdi. Karpov etiraf edir ki, həmin vaxtlar onun şahmat nəzəriyyələrini anlaması çox qarışıq idi və o, sonralar yazdı ki, Botvinnikin çoxlu şahmat kitabları və gərgin əmək tələb edən ev tapşırıqlarını işləmək ona böyük kömək oldu. Karpov Botvinnikin nəzarəti altında elə sürətlə irəlilədi ki, o, 1952-ci ildə [[Boris Spasski]] tərəfindən qurulmuş rekordu təzələyib 1966-cı ildə 15 yaşında dövrünün ən gənc Sovet Milli İdman Ustasi adını qazandi.

== Gənc Usta ==
Bir neçə ay sonra Karpov özünün ilk beynəlxalq tuniri olan [[Trinek]]də [[Viktor Kupreiçik]]i qabaqlayaraq birinci yeri qazandı. O, 1967-ci ildə [[Qroninqend]]ə hər il yeniyetmə gənclər arasında keçirilən [[Avropa Çempionatı]]nı qazandı. Karpov 1968-ci ildə akademik mükəmməllik göstərərək məktəbi qızıl medal ilə bitirmiş və [[Moskva Dövlət Universiteti]]nə &quot;Riyaziyyat&quot; fakültəsinə daxil olmuşdur. O, sonradan [[Leninqrad Dövlət Universiteti]]ne keçmiş ve &quot;Iqtisadiyyat&quot; fakültəsini bitirmişdir. Onun [[Sankt Peterburq]] (Leninqrad) köçmə səbəblərindən biri məşqiçisi qrosmeyster [[Semyon Furman]]a daha da yaxın olmaq idi. Öz yazılarında Karpov dünya səviyyəli oyunçu olmasının ən böyük səbəbkarı kimi Furmanı xatırlayır. 1969-cu ildə [[Stokholm]]da final maçlarında 10/11 hesabı ilə Spasskinin rekordunu yeniləmiş və uşaqlar arasında keçirilən Şahmat üzrə Dunya Çempionatini qazanmışdır. 1970-ci ildə [[Karakas]]da ([[Venesuela]]) beynəlxalq turniri dördüncü yerdə bitirərək qrosmeyster adına layiq görülmüşdür.

== Yüksək dərəcə qrosmeyster ==
Karpov 1971-ci ildə özünün böyüklər arasında ilk əhəmiyyətli qələbəsini [[Moskva]]da Alyoxinin Xatirə turnirində əldə etmişdir. Leninqrad İnterzonal turnirini [[Viktor Korçnoy]] ile ilk pilləni bölüşərək qazandıqdan sonra onun [[Elo reytinq]]i 1971-ci ildəki 2540 FİDE xalı 1973-cü ildə 2660-a kimi yüksəldi. Daha sonra uğurların davamı olaraq 1974-cü ildə [[Dünya Şahmat Namizədlər Turniri]]nə vəsiqə qazanaraq o vaxtkı çempion [[Bobbi Fişer]]lə rəqib olmaq şansı qazandi.

== Namizəd ==
Karpov [[Lev Poluqayevski]]ni məğlub edərək +3 =5 hesabı ilə [[Dünya Şahmat Namizədlər Turniri]]nin ilk oyununu uğurlu başlaya bilmiş və növbəti maçlarda [[Boris Spasski]] ilə qarşılaşmışdir. Spasski erkən qələbə qazansa da, sonradan Karpov üstünlüyü ələ ala bildi və turnirin final görüşündə Korçnoi ilə rəqib olma şansi qazandı. Sonda +3 −2 =19 nəticəsi ilə Karpov qələbə qazandi və Namizədlər Turnirinin qalibi olaraq [[Bobbi Fişer]] ilə oynamaq hüququ əldə etdi.

== Fişer ilə 1975-ci il maçı ==
Baxmayaraq ki, Fişer və Karpov arasında dünya çempionluq oyununu çoxları gözləyirdi, bu oyun heç vaxt baş vermədi. Fişer tələb etdi ki, qalib 10 oyun qələbə qazanan oyunçu olsun, amma əgər hesab 9–9 olarsa, əvvəlki çempion öz tacını qoruyacaq. FİDE bu tələbləri rədd etdi və bu hadisələr son nəticədə Fişerin çempionluq tacından imtinasi ilə bitdi. Kasparov və Spasski belə düşünürdülər ki, Karpov Fişeri məğlub edə bilərdi və hətta 1978-ci ildə yenidən Fişerlə qarşılaşıb qələbə qazanardı.

== Dünya çempionu ==
Özünü qanuni dünya çempionu kimi sübut etməyi qarşısına məqsəd qoymuş Karpov növbəti 10 il ərzində demək olar bütün tunirlərdə iştirak etmiş və ciddi qələbələr qazanmışdır. O, 1975-ci ildə çox güclü [[Milan]] turniri qazanmış, 1976-cı ildə özünün üç Sovet titulundan ilkini qazanmışdı. Karpov ən ardıcıl turnirlər qalibi kimi (9 dəfə) oz rekordunu qoruyub saxlamışdı, ancaq bu rekord Harri Kasparov tərəfindən qırılmışdı (14 ardıcıl turnir). Karpov oz tacını ilk dəfə 1978-ci ildə əvvəllər dəfərlərlə oyandığı Viktor Korçnoya qarşı müdafiə etmişdi. 1974-cü il Namizədlər turnirində olduğu kimi bu dəfə də Karpov erkən üstünlüyü ələ almış və sonda +6 –5 =21hesabı ilə öz çempionluq titulunu qoruya bilmişdi. Üç il sonra Karçnoy alman finalçı [[Dr. Robert Höhneri]] məğlub etmiş və Namizədlər yarışının qalibi olaraq [[Merano]]da ([[İtaliya]]) Karpova qarşı çempionluq maçında qarşılaşdı. Lakin Karpov bu oyunu 11–7, +6 −2 =10 hesabı ilə qazandı. Bu oyun digər adla &quot;[[Meranoda Qırğın]]&quot; kimi xatırlanmışdı. Karpovun turnirlər karyerasının ən yüksək zirvəsi 1979-cu ildə Montreal &quot;Ulduzlar Turniri&quot; zamanı yaşandı. Bu yarışda o, Mixael Tal ilə +7 −1 =10 hesabı ilə bitişik başa vurmuş və bir çox yüksək səviyyəli qrosmeysterdən öndə olmuşdu: [[Yan Timman]], [[Lybomir Lyubojevic]], Boris Spasski, [[Vlastimil Hort]], [[Lacos Portiş]], [[Höbner]], [[Bent Larsen]] və [[Lyubomir Kavalek]]. Karpov mümkün 15 xaldan 13.5 toplayaraq 1977-ci ildə Las Palmas turnirinin qalibi olmuşdu. O, həmçinin prestijli [[Buqoyno]] (1978 və 1980), [[Linares]] (1981 və 1994), [[Tilburq]] (1977, 1979, 1980, 1982, 1983) turnirlərini və Sovet Çempionluğunu qazanmışdır (1976, 1983, 1988). Karpov Sovet İttifaqını alti Şahmat Olimpiadasında təmsil etmiş və hamısında da qızıl medal qazanmışdır. Karpov dünya çempionu və dünyanın ən yaxşı oyunçusu kimi öz mövqeyini Harri Kasparov səhnəyə çıxana kimi möhkəmləndirə bilmişdi.

== Kasparov ilə mübarizə ==
Karpov təhlükəli rəqib kimi (və dünyanın 2 nömrəlisi) 1990-cı illərin əvvəllərinə kimi öz möqveyini qorudu. O, Kasparova qarşı daha üç oyunda çempionluq üçün 1986-cı ildə [[London]] və Leninqradda, 1987-ci ildə [[Sevilya]]da və 1990-cı ildə [[Nyu-York]] və [[Lion]]da mubarizə aparmışdı. Bütün üç maçın nəticələri çox yaxın idi və bütün üç maçda son oyunlarda Karpovun uduş pozisiyası var idi. Lakin hər üç mübarizədə Kasparov qələbə çaldı. Onların beş dünya çempionluğu maçında Karpov 144 oyunda 19 qələbə, 21 məğlubiyyət və 104 heç-heçə etmişdir.

== Yenidən FİDE çempionu (1993–99) ==
1992-ci ildə Karpov Namizədlər Tuniri oyununda [[Naycel Şorta]] məğlub olmuşdu. Ancaq 1993-cü ildə Kasparov ve Şort FİDE-dən ayrıldıqdan sonra dünya çempionluğunu yenidən əldə etmişdi. Karpov namizədlər Finalında Şorta uduzan Timmanı məğlub etdi. Kasparov və Karpovun növbəti mötəbər görüşü 1994 cü il [[Linares Şahmat Çempionatı]] oldu. Yarışda ortalama Elo reytinqi 2685 olan Karpov, Kasparov, [[Aleksey Şirov]] , Evgeny Bareev, [[Vladimir Kramnik]], Joël Lautier , [[Vişvanatan Anand]], Gata Kamsky, [[Veselin Topalov]], [[Vasili İvançuk]], [[Boris Gelfand]], Miguel Illescas, [[Yudit Polqar]] və Alexander Beliavsky iştirak edirdi. Yarışın gücündən təsirlənmiş Kasparov yarışdan bir neçə gün əvvəl demişdi ki qalib haqlı olaraq yarışların dünya çempionu adlandırıla bilər. Bu rəydən ilhamlanan Karpov həyatının ən yaxşı yarışını keçirmişdi. O məğlubedilməz idi və mümkün 13 xaldan 11-ni qazanaraq yarışı ikinci olan Kasparov və Şirovdan 2.5 xal qabaqda tamamlamışdı. Onun qələbələrinin əksəriyyəti heyrətləndirici idi(Topalov üzərindəki qələbəsi onun karyerasında ən yaxşısı idi). Onun dünynın ən yaxşılarına qarşı 2985 lik performansı, 2009-cu ildə Maqnus Karlsen Mirvari Yaz (Pearl spring) yarışını 3002-lik performansla udana qədərki tarixdə ən yaxşı performans reytinqi idi. Buna baxmayaraq Şahmat statistiki Karpovun Linares turnir performansının nəticəsini tarixdə ən yaxşı qəbul edir. 2014-cü ildə [[Fabiano Kariana]] dünyanın ən güclü yarışlarından birində 7 qələbə və 3 bərabərlik qeydə alaraq 3080-lik performans reytingi əldə etdi. Karuana Saint Luis 2014 Sinquefield kubokunda 10 oyunda 8.5 xalla dünyanın 10 ən güclüsündən 6-nı [[Maqnus Karlsen]] də olmaqla məğlub etdi.

== Hörmət &lt;ref&gt;[https://www.chessfocus.com/tournament-series/Poikovsky-Karpov   A. Karpov turniri]&lt;/ref&gt; ==
Anatoli Karpovun xatirə turniri (və ya Poikovski turniri) Rusiyanın Poikovski şəhərində keçirilən nüfuzlu illik şahmat tədbiridir.  Bu, dünya şahmatında çox özünəməxsus haldır, çünki o, həyatda dünya çempionuna  (Karpov, on ikinci) hörmət  edir!.  Qapalı formatda (dairəvi sistem) oynanılır və ən on qrossmeysteri əhatə edir.

&lt;div style=&quot;column-count:2&quot;&gt;

{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
! # !! Il !! Qalib(lər)
|-
| I || 2000 || [[Victor Bologan]] {{MOL}}
|-
| II || 2001 || [[Victor Bologan]] {{MOL}}
|-
| III || 2002 || [[Aleksandr Onişçuk]] {{UKR}}
|-
| IV || 2003 || [[Joél Lautier]] {{FRA}} &lt;br/&gt; [[Pyotr Svidler]] {{RUS}}
|-
| V || 2004 || [[Sergei Rublevsky]] {{RUS}} &lt;br/&gt; [[Aleksandr Qrişçuk]] {{RUS}}
|-
| VI || 2005 || [[Etyen Bakro]] {{FRA}} &lt;br/&gt; [[Victor Bologan]] {{MOL}}
|-
| VII || 2006 || [[Aleksey Şirov]] {{ESP}}
|-
| VIII || 2007 || [[Dmitri Yakovenko]] {{RUS}}
|-
| IX || 2008 || [[Vüqar Həşimov]] {{AZE}} &lt;br/&gt; [[Dmitri Yakovenko]] {{RUS}} &lt;br/&gt; [[Sergei Rublevsky]] {{RUS}} &lt;br/&gt; [[Aleksey Şirov]] {{ESP}}
|-
| X || 2009 || [[Aleksandr Motılyov]] {{ROU}}
|-
| XI || 2010 || [[Victor Bologan]] {{MOL}} &lt;br/&gt; [[Sergey Karyakin]] {{RUS}}
|- 
| XII || 2011 || [[Etyen Bakro]] {{FRA}} &lt;br/&gt; [[ Sergey Karyakin]] {{RUS}}
|-
| XIII || 2012 || [[Dmitri Yakovenko]] {{RUS}}
|-
| XIV || 2013 || [[Pavel Elyanov]] {{UKR}}
|-
| XV || 2014 || [[Aleksandr Morozevic]] {{RUS}}
|-
| XVI || 2015 || [[Victor Bologan]] {{MOL}} &lt;br/&gt; [[Anton Korobov]] {{UKR}}
|-
| XVII || 2016 || [[Anton Korobov]] {{UKR}}
|-
| XVIII || 2017 || [[Evgenij Najer]] {{RUS}} &lt;br/&gt; [[Emil Sutovski]] {{ISR}}
|-
| XIX || 2018 || [[Dmitri Yakovenko]] {{RUS}}
|-
| XX || 2019 || [[Vladislav Artemyev]] {{RUS}} &lt;br/&gt; [[Dmitri Yakovenko]] {{RUS}}
|-
| XXI || 2022 || [[Sənan Syuqirov]] {{HUN}}
|-
| XXII || 2025 || [[Amin Tabatabaei]] {{IRI}}
|-
| XXIII || 2026 || [[Denis Lazavik]] {{BLR}}
|}
&lt;/div&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
{{Rusiya şahmatçıları}}

[[Kateqoriya:Rusiya şahmatçıları]]
[[Kateqoriya:Şahmat üzrə dünya çempionları]]
[[Kateqoriya:Ukraynada doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Şahmat qrosmeysterləri]]
[[Kateqoriya:Şahmat Olimpiadalarının iştirakçıları]]
[[Kateqoriya:Rusiya jurnalistləri]]
[[Kateqoriya:SSRİ-nin əməkdar idman ustaları]]
[[Kateqoriya:Ukraynanın II dərəcəli &quot;Xidmətlərinə görə&quot; ordeninin kavalerləri]]
[[Kateqoriya:Ukraynanın III dərəcəli &quot;Xidmətlərinə görə&quot; ordeninin kavalerləri]]
[[Kateqoriya:Rusiya yazıçıları]]
[[Kateqoriya:SSRİ yazıçıları]]
[[Kateqoriya:SSRİ jurnalistləri]]
[[Kateqoriya:&quot;Olimpiya&quot; ordeni kavalerləri]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvləri]]
[[Kateqoriya:SSRİ şahmatçıları]]
[[Kateqoriya:Rusiya Federasiyası Dövlət Dumasının VII çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Rusiya Federasiyası Dövlət Dumasının VI çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Rusiya Federasiyası Dövlət Dumasının VIII çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ xalq deputatları]]
[[Kateqoriya:Birləşmiş Krallıq tərəfindən sanksiya edilmiş Rusiya vətəndaşları]]
[[Kateqoriya:Avropa İttifaqı tərəfindən sanksiya edilmiş Rusiya vətəndaşları]]
[[Kateqoriya:Rusiya Rəssamlıq Akademiyasının fəxri üzvləri]]
[[Kateqoriya:UNICEF-in Xoşməramlı Səfirləri]]</text>
      <sha1>4xi76ule2ubbx7lj76f7ycukojr3ugg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rza şah Pəhləvi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96914</id>
    <revision>
      <id>9042001</id>
      <parentid>8833564</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Məzarı köçürülənlər]]</comment>
      <origin>9042001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3532" sha1="a5mun3qb9snxahjmlusoyn8iq65e91y" xml:space="preserve">{{Vikiləşdirmək|tarix=dekabr 2023}}
{{mənbəsiz}}
{{digər məna|Rza Pəhləvi (dəqiqləşdirmə)}}
{{Vəzifəli şəxs
 |uşağı         = Oğulları: [[Məhəmməd Rza Pəhləvi|Məhəmməd Rza]],&lt;br&gt;Qızları: [[Əşrəf Pəhləvi|Əşrəf]], [[Şəms Pəhləvi|Şəms]]
}}

'''Rza şah Pəhləvi''' ({{lang-fa|رضا پهلوی}}; {{DVTY}}) — İran şahı (1925–1941), [[Pəhləvilər]] sülaləsinin banisi. [[Əhməd şah Qacar]]ı devirib Pəhləvi xanədanını qurmuşdur. Onun qurduğu Pəhləvi rejimi sekulyarist, milliyyətçi, militarist və anti-kommunist rejimdir.

== Doğumu ==
[[Fayl:Museum of Reza Shah Pahlavi.jpg|thumb|left|Rza şah Pəhləvinin doğum yeri, [[Savadkuh şəhristanı|Savadkuh]]]]
Rza Xan 1878-ci il martın 15-də [[Mazandaran əyaləti]]nin [[Savadkuh şəhristanı|Savadkuh]] şəhərindəki [[Alaşt]] kəndində anadan olmuşdur. Atası Abbas Əli (1815–1878) Savadkuhda polkovnik idi. Anası [[Nüşafərin Ayrımlı|Nüşafarin Zəhra]] Qafqazlı immiqrant idi. Rza Xanın babası Murad Əli Xan bir əsgər idi və 1848-ci ildə Herat mühasirəsində həyatını itirdi.

Murad Əli Xanın 7 oğlu var idi. İlk oğlu Çıraq Əli Tehranda yaşamış və orduda xidmət etmişdir. İkinci oğlu Nüsrətullah Xan Savadkuhda xidmət eləmiş və Rza Xanın əmisi ilə bir müddət çalışmışdır. Rza Xanın atası Abbas Əli Xan yeddinci oğlu idi.

Rza Xanın atası Abbas Əli Xan 1814-cü ildə Alaştda dünyaya gəlmişdir. Əfqan müharibəsində döyüşmüşdür. Rza Xan Albay Abbas Əli Xanın ikinci nikahından doğulmuşdur.

== İslahatları ==
* [[Mirzə Kuçik Han]] və digərlərinin çıxardığı qarışıqlığı susdurdu və [[İran Azərbaycanı]] və [[Gilan]] — [[Mazandaran]]da mərkəzi hökumətin gücünü oturtdu. O, [[kürd]] üsyanlarını basdı.
* Xüsusilə [[Kaşan]] və [[Luristan]]da hökm sürən quldurları yoxdur etdi.
* Ordunun birləşməsi və modernləşdirilməsi. Hərbi xidmətdən keçmək.
* [[Xuzistan]]da ortaya çıxan hökumətin basdırılması, bölgənin İrana təkrar bağlanması.
* Cənub-Şimal dəmir yolunun tikintisi.
* [[Şəriət hakim]] yerinə məhkəmə sisteminin yaradılması. [[Kapitulyasiya]] qanunlarının ləğvi.
* [[İran Milli Bankı]]nın qurulması və ingilis banklarının İran iqtisadiyyatındakı yerlərinin kiçildilməsi.
* Dəniz və hava qüvvələrinin yaradılması.
* İran pullarını xarici banklarda İrana aparmaq.
* Gömrük qanunvericiliyinin aradan qaldırılması və gəlirlərin dövlət hesabına daxil edilməsi.
* Ziraat Bankının təsisi.
* Hat və Dress kodunu çıxarmaq.
* [[Tütün]] və [[şəkər]] fabriklərinin ölkənin dörd bir yanında qurulması.
* Təhsil sisteminin modernləşdirilməsi.

== Həmçinin bax ==
* [[Nüşafərin Ayrımlı]]
* [[Tacülmüluk]]

== Xarici keçidlər ==
* [http://wg-lj.livejournal.com/538900.html?style=mine Rışard Kapuşinski &quot;Şahənşah&quot; — romandan bir parça (rus dilində)]
* [https://az.0wikipedia.org/index.php?q=aHR0cHM6Ly9lbi53aWtpcGVkaWEub3JnL3dpa2kvUmV6YV9TaGFo] {{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}
{{şəxs-qaralama}}

[[Kateqoriya:İran baş nazirləri]]
[[Kateqoriya:İran müdafiə nazirləri]]
[[Kateqoriya:Mazandaranlılar]]
[[Kateqoriya:İranda doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Taxt-tacdan əl çəkmiş monarxlar]]
[[Kateqoriya:Devrilmiş monarxlar]]
[[Kateqoriya:XX əsr siyasətçiləri]]
[[Kateqoriya:İran gürcüləri]]
[[Kateqoriya:Məzarı köçürülənlər]]</text>
      <sha1>a5mun3qb9snxahjmlusoyn8iq65e91y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Püstə Məlik-Aslanova</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98870</id>
    <revision>
      <id>9041949</id>
      <parentid>8257097</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T02:04:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7007" sha1="ni4wydcwdxsnyh40t0fdrxd4ygke00d" xml:space="preserve">{{Alim 
 |adı                  = Püstə xanım Məlik-Aslanova
 |orijinal adı         = 
 |digər adları         = 
 |şəkil                = Püstə xanım Məlikaslanova.jpg
 |şəklin ölçüsü        = 
 |şəklin izahı         = 
 |piktoqram            = tibb
 |doğum tarixi         = 02.02.1926
 |doğum yeri           = [[Qaryagin]], [[Azərbaycan SSR]], [[SSRİ]]
 |vəfat tarixi         = 2001
 |vəfat yeri           = [[Bakı]], [[Azərbaycan Respublikası]]
 |vəfat səbəbi         = 
 |dəfn yeri            = 
 |vətəndaşlığı         = {{USSR}}&lt;br/&gt;{{AZE}}
 |milliyyəti           = [[azərbaycanlı]]
 |həyat yoldaşı        = Kamal 
 |uşağı                = Sənan 
 |atası                = Süleyman bəy 
 |anası                = Xurşud xanım 
 |elm sahəsi           = 
 |elmi dərəcəsi        =[[Tibb elmləri doktoru]] 
 |elmi adı             =[[professor]] 
 |iş yeri              = 
 |alma-mater           =  
 |təhsili              = [[Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutu]]
 |elmi rəhbəri         = 
 |tanınmış yetirmələri = 
 |tanınır              = 
 |mühüm layihələri     = 
 |üzvlüyü              = 
 |mükafatları          ={{Azərbaycan Respublikasının əməkdar elm xadimi}} 
 |imzası               = 
 |saytı                = 
 |vikianbar            = 
}}

'''Püstə xanım Süleyman bəy qızı Məlik-Aslanova''' (''az. Püstə xanım Süleyman bəy qızı Məlik-Aslanova''; [[2]] [[fevral]] [[1926]], [[Qaryagin]], [[Azərbaycan SSR]], [[ZSFSR]], [[SSRİ]] –   [[2001]], [[Bakı]], [[Azərbaycan Respublikası]])  — [[Tibb elmləri doktoru]], [[professor]], [[Azərbaycan Respublikasının əməkdar elm xadimi]] 

== Həyatı ==
Püstə xanım 2 fevral 1926-cı ildə Qaryagində (indiki [[Füzuli]] şəhəri) anadan olub. Qədim və nəcib Qarabağın zadəgan [[Məlik-Aslanovlar]] ailəsindəndir.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Məşhur alban sülalələri belə erməniləşdirilib...|url=https://www.baki-xeber.news/sosial/172982.html|website=www.baki-xeber.news — 07.09.2023|url-status=}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;  
1949-cu ildə Azərbaycan Dövlət Tibb institutunu (indiki [[Azərbaycan Tibb Universiteti]]) bitirib.&lt;br&gt;  
1951–1953-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Elmi-Tədqiqat Rentgen-Radiologiya İnstitutunun (indiki [[Milli Onkologiya Mərkəzi (Azərbaycan)]] aspiranturasında oxuyub.

== Fəaliyyəti ==
* 1954-cı ildə &quot;Bəd xassəli yenitörəmələrə qarşı skelet əzələlərinin morfo-fizioloji reaksiyasına dair materiallar&quot; mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə edib.&lt;br&gt;
* 1970-ci ildə isə &quot;Gözün yaşla əlaqədar dəyişiklikləri&quot; mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; 
* 1957– 2001-ci illərdə Elmi-Tədqiqat Göz xəstəlikləri İnstitutunun (indiki [[Akademik Zərifə Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkəzi]]) patomorfologiya və elektron mikroskopiya laboratoriyasının müdiri vəzifəsində çalışmışdır. Püstə xanım Azərbaycanda yeganə yüksəkixtisaslı oftalmopatomorfoloq olaraq, vətən oftalmologiyasına əvəzsiz xidmətlər göstərmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Görkəmli şəxsiyyətlər Zərifə Əliyeva haqqında}}&lt;/ref&gt;
* 1984-cü ildə [[professor]] elmi adına layiq görülmüşdür.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
* Püstə xanımın fəal iştirakı ilə təşkil olunmuş traxomanın laborator diaqnostikanın xidməti bu ağır göz xəstəliyinin respublikada tam ləğv olunmasını mümkün etmişdir. Onun səyləri nəticəsində institutda tətbiq edilmiş histokimyəvi üsullar, elektron, lyuminessent və polyarizasiyon mikroskoplarla aparılan müayinələr görmə üzvünün xəstəliklərinin morfoloji diaqnostika prinsiplərinin işləməsinə qiymətli əmanət olmuşdur və görmə üzvünün yenitörəmələrinin morfoloji diaqnostikası işində də böyük xidmətlərə malikdir. 
* Məlik-Aslanovanın 150-dən artıq elmi əsər, 2 monoqrafiya çap etdirmişdir, 2 doktorluq və bir çox namizədlik dissertasiyalarının rəhbərliyində iştirak etmişdir.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web
|title=&quot;Sağlam İnkişaf və Maarifləndirmə&quot; ictimai birliyi. XOCAVƏND RAYONU. GÖRKƏMLİ ŞƏXSİYYƏTLƏRİ.
|url=https://mygubadli.wordpress.com/wp-content/uploads/2010/08/qarabagyaddash.pdf
|website=www.mygubadli.wordpress.com — Bakı, “MHS – poliqraf”, 2010, səh. XOCAVƏND RAYONU
|access-date=2025-06-12
|archive-date=2025-06-12
|archive-url=https://web.archive.org/web/20250612014350/https://mygubadli.wordpress.com/wp-content/uploads/2010/08/qarabagyaddash.pdf
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

== Ailəsi ==
Həyat yoldaşı Kamal Kərimzadə (1921 – ?)&lt;br&gt; 
Övladı Sənan (1959, Bakı)

==  Mükafatları ==
[[Azərbaycan Respublikasının əməkdar elm xadimi]] — 02.11.2000.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN FƏRMANI|url=https://frameworks.e-qanun.az/0/f_377.html|website=frameworks.e-qanun.az — Bakı şəhəri, 2 noyabr 2000-ci il № 416|access-date=2025-02-02|archive-date=2021-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211026044042/https://frameworks.e-qanun.az/0/f_377.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Azərbaycan Respublikasının əməkdar elm xadimlərinin siyahısı]]&lt;/ref&gt; 

== Həmçinin bax ==
[[Məlik-Aslanovlar]]&lt;br&gt;

== Mənbələr ==
* Məlik-Aslanova Püstə Süleyman bəy qızı //Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası:10 cilddə.-Bakı,1980. — C.VI. — S. 489.
* ''П.С. Мелик-Асланова''. Возрастные изменения глаза и зрительно-нервного пути: морфогистохимические исследования. З.А.Алиева.- Баку: Азернешр, 1980. — 122 C.
* ''П.С. Мелик-Асланова''. Методическое рекомендации по выяавлению ферментов опухолей глаза  в свете электронно-микроскопических исследований. Баку, 1981.
* ''N.A. Cavanşir''. Məlik-Aslanovların soyağacı haqqında, Azərbaycan Tarixi Şəcərə Cəmiyyətinin Xəbərləri, İkinci Buraxılış, &quot;Səda&quot;, Bakı, 2001, səh. 30 ISBN 5-86871-204-4&lt;br&gt;
* ''E.E. İsmaylov''. Məlik-Aslanovlar nəslinə dair dəqiqləşdirmələr (rus dilində), Azərbaycan Tarixi Şəcərə Cəmiyyətinin Xəbərləri, Üçüncü Buraxılış. Bakı, &quot;Adiloğlu&quot; nəşriyyatı, 2001, səh. 168 ISBN 9952-25-001-0
* “Sağlam İnkişaf və Maarifləndirmə” ictimai birliyi. XOCAVƏND RAYONU. GÖRKƏMLİ ŞƏXSİYYƏTLƏRİ. Bakı, “MHS – poliqraf”, 2010, 192 səh. ISBN 978-9952-459-01-2

== İstinadlar ==

[[Kateqoriya:Azərbaycan həkimləri]]
[[Kateqoriya:Füzulidə doğulanlar]]
[[Kateqoriya:1926-cı ildə doğulanlar]]
[[Kateqoriya:2001-ci ildə vəfat edənlər]]
[[Kateqoriya:Məlik-Aslanovlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Respublikasının əməkdar elm xadimləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanın əməkdar elm xadimləri]]</text>
      <sha1>ni4wydcwdxsnyh40t0fdrxd4ygke00d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rvarud</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107488</id>
    <revision>
      <id>9041975</id>
      <parentid>8583628</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:21:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>366</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Şəhidlər_Xiyabanı_Rvarud.jpg&quot; faylı silinir, çünki bu fayl [[commons:User:Krd|Krd]] tərəfindən &quot;No permission since 12 August 2026&quot; səbəbi ilə silinmişdir</comment>
      <origin>9041975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9721" sha1="my6td5kl9ay7ypm9ibzk5s2pms4ay61" xml:space="preserve">{{Yaşayış məntəqəsi
 |ad                = Rvarud
 |xəritə            =
 |xəritə miqyas     = 200
 |xəritə məlumat    = [[Lerik rayonu]]
 |şəkil1           = Rvarud.jpg
 |xəritə1 miqyas    = 200
 |xəritə1 məlumat   = Rvarud kəndindən görünüş
 |xəritə2           = 
 |xəritə2 miqyas    = 
 |xəritə2 məlumat   = 
 |ərazi             = 
 |əhali             = 895
 |əhali_il          = 2009
 |əhali sıxlığı     = 
 |yüksəklik         = 
 |lat_deg           = 38
 |lat_min           = 41
 |lat_sec           = 43
 |lat_hem           = N
 |lon_deg           = 48
 |lon_min           = 29
 |lon_sec           = 31
 |lon_hem           = E
 |poçt kodu         = 
 |ölkə              = Azərbaycan
 |bölgə             = 
 |rayon             = Lerik rayonu
 |şəhər             = 
 |qəsəbə            = 
 |kənd nümayəndəsi  = 
 |bələdiyyə başçısı = 
 |rəsmi_saytı           = 
}}

'''Rvarud''' — [[Azərbaycan Respublikası]]nın [[Lerik rayonu]]nun Çayrud kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20240405093114/https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archivedate = 2024-03-14 |title = İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı, 2024 |author = Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi |date = 2024-02-28 |publisher = stat.gov.az |accessdate = 2024-04-05 |language = az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Azərbaycan Respublikasının inzibati - erazi bölgüsü. Məlumat toplusu. Bakı - 2013. 488 səh.&lt;/ref&gt;

== Əhalisi ==
Əhalisi 895 nəfərdir.&lt;ref&gt;Azərbaycan Respublikası əhalisinin siyahıyaalınması 2009-cu il. I cild. Bakı - 2010.&lt;/ref&gt;
Kəndin tarixi ilə bağlı kompleks tədqiqat işi aparılmamışdır. Faktiki arxeoloji materiallara əsaslanıb demək olar ki, kənd ərazisində insanlar qədim dövrdən məskunlaşmağa başlamışlar. Belə ki, kəndin ərazisindəki &quot;Şahzadə Əbülqasim&quot; türbəsinin yuxarısından keçən yol düzəldilərkən [[Tunc dövrü]]nə aid balta, nizə, nizə ucluqları, ox və qədim insanların məişəti ilə bağlı digər maddi mədəniyyət nümunləri tapılmışdır. Dini mənsübiyyətinə görə müsəlmandırlar. Ənənəvi məşğuliyyətləri əkinçilik, maldarlıq ve arıçılıqdır.

=== Tanımmış şəxslər ===
# [[Eldar İsgəndərzadə]] (1964–) — Ssenari müəllifi, şair–dramaturq. İctimai TV-nin deportament rəhbərinin müavini.

== Toponimiyası ==
Eyniadlı [[çay]]ın sahilində, [[Peştəsər|Peştəsər silsiləsinin]] ətəyində yerləşən bu [[kənd]] sahilində yerləşdiyi çayın adını daşıyır.&lt;ref&gt;”Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti”. İki cilddə. I cild. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2007, səh. 236.&lt;/ref&gt; Rvarud sözunun etimoloji mənası haqda müxtəlif mənbələrdə çoxlu versiyalar vardır. Onlardan bəziləri aşağıdakılardır:

Kənd 4 tərəfdən hündür dağlarla əhatə olunmuşdur. Bu dağlar bir–biri ilə üz–üzə olduğu üçün kəndin adı talışca &quot;Rubəru&quot; (üzbəüz) sözündən əmələ gələ bilər. Ehtimal edirlər ki, &quot;rubəru&quot; sözu müxtəlif mərhələlərdən sonra dəyişilərək öz əvvəlki formasını itirərək, müasir dövrdə işlənən rvaru (Rvarud) şəklinə düşmüşdur. Kənd ərazisində yaşamış qədim insanlardan gələn rəvayətə görə, kəndə az yağıntı düşdüyu üçün az yağıntılı olduğu üçün qədimdə bu kənd talışca &quot;Nıvoru&quot; (az yağıntılı çay) adlandırılmışdır. [[Budaq Budaqov]] və N.G.Məmmədovun müəllifi olduqları &quot;Azərbaycanın Lənkəran regionu toponimlərinin izahlı lüğəti&quot;ndə &quot;Rvarud&quot; sözünün Lerik rayonundakı Rovərud çayının adından yarandığı qeyd edilir. &quot;Ro&quot; talış dilində &quot;yol&quot; və &quot;kənar&quot;, &quot;rud&quot; isə &quot;çay&quot; mənasını verir. Beləliklə, kəndin adı &quot;Yol kənarı çay&quot; şəklində izah edilir.&lt;ref&gt;&quot;Azərbaycanın Lənkəran regionu toponimlərinin izahlı lüğəti&quot;. 2007, səh.140&lt;/ref&gt;

== Coğrafiyası və iqlimi ==
Rvarud kəndi Lerik rayonun mərkəzindən 18&amp;nbsp;km olan məsafədə yerləşir. Kənd özünun qədim tarixi ilə tanınır. [[Veri]], [[Çayrud]], [[Tikəband]], [[Anzolu]], [[Andurma]] kəndləri ilə həmsərhəddir. Rvarudun iqlimi qışda soyuq, yayda mulayim olur.

Rvarud kəndi 5 məhəlləyə bōlünür:
# [[Cangiyəkujə]] — (Mir Cahangir ocağının böyür–başında yaşayanlar).
# [[Zəyrəkujə]] — (Zəyr, Zahir nəslin ulu babasının adıdır və məhəllə elə adlanıb).
# [[Təxiyəkujə]] — (Mirtağı babanın nəsil–nəcabətinin yaşadıqları oba)
# [[Pekujə]] — (Yuxarı məhəllə, yuxarı oba).
# [[Jikujə]] — (Aşağı məhəllə, aşağı oba).

Rvarud əsasən dağlıq və qismən düzənlik relyefə malikdir. Kəndin ortasından onu iki hissəyə bölən Rvarud çayı axır. Ərazisində Biləband, Cəngəsə, Hıryəsə, Səhal adlı təpə və dağlar mövcuddur. Həmçinin, kəndin ərazisində 4 süni göl mövcuddur. Bu göllərin suyu əkinlərin suvarılmasında istifadə olunur. Kəndin ərazisində şirin su mənbələri olan təbii bulaqlar mövcuddur.{{mənbə göstər}}

== Kəndin sərhədləri ==
Rvarud kəndi qonşu [[Çayrud]] kəndi tərəfindən Lildiqo deyilən yerlə sərhəddir. Şərqdən kəndi dəniz səviyyəsindən 1921 m yüksəklikdə yerləşən Cangəsə dağı əhatə edir. Kənd cənub–şərqdən Veri kəndi ilə həmsərhəddir. Kənd qərbdən Anzolu–Təngəbin kəndləri ilə sərhəddir. Kəndin şimalında &quot;Hıriyəsə&quot; dağı  yerləşir. Kəndin cənub–qərbində isə Kırdiquri adlı bir sahə vardır. &quot;Kırdiquri&quot; azərbaycanca &quot;Kürdün goru, qəbri&quot; deməkdir.

Bu sahənin belə adlanması ilə bağlı rəvayət mövcuddur. Bu rəvayətlə əlaqədər olaraq keçmişdən qalan və yalnız Rvarud kəndində qeyd edilən bir adət mövcuddur. Bu adət &quot;Kırdi zoə şəv&quot; (yəni, ''kürd oğlunun gecəsi'') adlanır. Həmin gecə kənddə təntənə ilə qeyd edilir. Hər evdə şam yeməyi zamanı ən yaxşı xörəklər bişirilir.{{mənbə göstər}}

== Mədəniyyəti ==
Şəhid Səxavət Hacıyev adına Rvarud kənd  tam orta məktəbinin binası 1951-ci ildə 7 illik məktəb üçün tikilmişdir. Sonralar 8 illik, indi isə tam orta məktəb kimi fəaliyyət göstərir.

=== Dini–mədəni abidələri ===
Kənddə bir neçə pir vardır:
* [[Mir Cahangir ağa ocağı]].

Yerli əhali bu ocağa bir inanc yeri kimi pənah gətirir. Ocağın içərisində qəbir var. Camaat buraya nəzir gətirir, qurbanlar kəsirlər.

* [[Seyid Paşa türbəsi]].

Seyid Paşa türbəsi, buna &quot;Astədoji tıbə&quot; də deyilir. &quot;Astədoji tıbə&quot; talışca &quot;astə&quot; - sümük, &quot;doj&quot; - ağrı, &quot;tıbə&quot; - pir, yəni &quot;Sümük ağrısı piri&quot; deməkdir.

* [[Şahzadə Əbülqasim türbəsi]].

Şahzadə Əbülqasim XVI əsrdə &quot;ariflərin sultanı, türbəti müqəddəs, taliblərin ən seçilmişi&quot; adlandırılan və Seyid Babagil adı ilə tanınan Nizaməddin Əmirə Şahsevər Gilanı Kəskərinin sərkərdəsi, qoşunbaşısı olmuşdur.

* [[Seyid Vəliağa türbəsi]].

“Seyid Vəliağa” türbəsi — Seyyid Vəliağa Mirqəni oğlu (1893–1973) — XX əsrdə yaşamışdır.

== Rvarud Şəhidlər Xiyabanı ==
15 sentyabr 2017-ci il tarixində Rvarud kəndində Qarabağ döyüşlərində həyatını itirən kənd  şəhidlərinin  xatirəsinə ucaldılan abidənin açılış mərasimi olmuşdur.
Abidə Qarabağ döyüşlərində vuruşan Şəhid Hacıyev Səxavət Əbi oğlu, Şəhid  Hacıyev Etiqad Balaxan oğlu və Şəhid Həsənov Mübariz Ağakişi oğlunun eyni zamanda 1941–1945-ci illərdə SSRİ ordusunda vətənin müdafiəsində şəhid və itkin olmuşların əziz xatirəsini əbədiləşdirmək məqsədilə inşa edilmişdi.{{mənbə göstər}}

== Rvarud Dövlət Təbiət Yasaqlığı ==
{{əsas|Rvarud Dövlət Təbiət Yasaqlığı}}
Azərbaycan Respublikası ərazisində xüsusi mühafizə olunan təbiət əraziləri şəbəkəsinin inkişaf etdirilməsi məqsədi ilə, habelə Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin Azərbaycan Respublikasının Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi, Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsi və Lerik Rayon İcra Hakimiyyəti ilə razılaşdırılmış təqdimatını nəzərə alaraq Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin 2 oktyabr 2009-cu il tarixli, 162 nömrəli Qərarına əsasən Rvarud Dövlət Təbiət Yasaqlığı yaradılmışdır.

Yasaqlıq 1333,0 hektar sahədə yerləşir ki, onun da 510,0 hektarı Rvarud, 315,0 hektarı Anzolu, 508,0 hektarı isə Veri kəndinin ərazisində yerləşir.

== İnfrastruktur ==
Kəndə [[Lənkəran rayonu]]ndakı Narbağı qaztənzimləyici stansiyasından qaz boruları çəkilmiş və 2012-ci ilin dekabr ayının 22-də ilk dəfə olaraq təbii qaz verilmişdir.&lt;ref&gt;[http://azertag.az/xeber/Lerikin_bes_kendine_ilk_defe_olaraq_tebii_qaz_verilmisdir-197202 Lerikin beş kəndinə ilk dəfə olaraq təbii qaz verilmişdir.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210510000535/https://azertag.az/xeber/Lerikin_bes_kendine_ilk_defe_olaraq_tebii_qaz_verilmisdir-197202 |date=2021-05-10 }} azertag.az, 22.12.2012 {{ref-az}}&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Rvarud Dövlət Təbiət Yasaqlığı]]
* [[Monidigah]]
* [[Loda]]
* [[Mistan]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Vikianbar kateqoriyası|Rvarud}}

{{Lerik rayonunun yaşayış məntəqələri}}

[[Kateqoriya:Rvarud| ]]
[[Kateqoriya:Lerik rayonunun kəndləri]]</text>
      <sha1>my6td5kl9ay7ypm9ibzk5s2pms4ay61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qahab</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107719</id>
    <revision>
      <id>9041969</id>
      <parentid>9021160</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T03:59:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4742" sha1="ca6jg704byd05fftjywe5cwocl7yth7" xml:space="preserve">{{Yaşayış məntəqəsi}}

'''Qahab''' — [[Naxçıvan Muxtar Respublikası]]nın [[Babək rayonu]]nun Qahab kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Standartı. İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı — 2019. Bakı: 2020, səh. 106. |url=https://www.stat.gov.az/menu/5/source/Inzibati_tes_2020.pdf |access-date=2022-06-15 |archive-date=2022-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128091554/https://www.stat.gov.az/menu/5/source/Inzibati_tes_2020.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Toponimikası ==
Kəndin adı Qahabçayın adından yaranmışdır. Bu toponim fars dilindəki gah (düzən) və ab (su) sözlərindən ibarət olub &quot;düzən çayı&quot; mənasını bildirir.&lt;ref&gt;{{ATEL|2|XXXX}}&lt;/ref&gt;

== Tarixi ==

=== Tarixi abidələri ===
Qahab kəndində aşağıdakı daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmışdır:
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;&quot;
! İnventar №
! Abidənin adı
! Tarixi
! Yerləşdiyi ünvan
! Növü
! Əhəmiyyət dərəcəsi
|-
|1868
|Qahab yaşayış yeri&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycandakı dünya, ölkə və yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2001-ci il 2 avqust tarixli 132 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş siyahısı. səh. 59. |url=http://www.mct.gov.az/medias/media/other/13/tma.pdf |access-date=2022-06-20 |archive-date=2021-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707234315/http://www.mct.gov.az/medias/media/other/13/tma.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|E.ə. V–I əsrlər
|Qahab kəndi
|Arxeoloji
|Ölkə
|-
|}

== Coğrafiyası və iqlimi ==
Kənd Zəngəzur silsiləsinin ətəyində yerləşir.

== Əhalisi ==
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;&quot;
! İl
! Daimi əhali
! Kişilər
! Qadınlar
|-
|[[Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması (1999)|1999]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://anl.az/el/Kitab/2015/2000-852.pdf |title=Azərbaycan Respublikası əhalisinin siyahıya alınması. 1999-cu il. I hissə. Bakı: &quot;Səda&quot; nəşriyyatı, 2000, səh. 37. |access-date=2022-05-02 |archive-date=2022-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220508150547/http://anl.az/el/Kitab/2015/2000-852.pdf |url-status= }}&lt;/ref&gt;
|2970
|1458
|1512
|-
|[[Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması (2009)|2009]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikası əhalisinin siyahıyaalınması. 2009-cu il. I cild. Bakı: Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi, 2010, səh. 36. |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=149514&amp;pno=20 |access-date=2022-06-16 |archive-date=2022-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617004908/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=149514&amp;pno=20 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|↗3007
|↗1489
|↗1518
|-
|}

== İqtisadiyyatı ==
[[Qahab körpüsü]]

== Mədəniyyəti ==
Kənddə mədəniyyət müəssisəsi mövcud deyil.

== Təhsil ==
Kənddə Qahab kənd tam orta məktəbi fəaliyyət göstərir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Naxçıvan Muxtar Respublikası Təhsil Nazirliyi. Babək rayon Təhsil Şöbəsinin əhatə etdiyi ümumtəhsil məktəbləri haqqında MƏLUMAT (tehsil.nmr.az) |url=http://tehsil.nmr.az/tehsil-muessise/babk-rt/muessise.html |access-date=2022-06-21 |archive-date=2022-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624205940/http://www.tehsil.nmr.az/tehsil-muessise/babk-rt/muessise.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Din ==
Kənddə bünövrəsi XX əsrin əvvəllərində qoyulmuş Qahab kənd məscidi yerləşir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Seyyid Əliəsgər Behburlu (tərtibçi). Azərbaycan Respublikası məscidlərinin ensiklopediyası. İran İslam Respublikasının Azərbaycandakı Səfirliyinin Mədəniyyət Mərkəzi. Bakı: Beynəlxalq Əlhuda Nəşriyyatı, 2001, səh. 217. |url=http://anl.az/el/a/248998.pdf |access-date=2022-06-29 |archive-date=2019-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190801210635/http://anl.az/el/a/248998.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Səhiyyə ==
Kənddə səhiyyə müəssisəsi olaraq Ailə Sağlamlıq Mərkəzi (ASM) xidmət göstərir. &lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://babek-ih.gov.az/index.php/sehiyye
|title=Səhiyyə
|publisher=Babək Rayon İcra Hakimiyyəti
|access-date=2026-08-04
|archive-date=2026-08-04
|archive-url=https://web.archive.org/web/20260804150056/https://babek-ih.gov.az/index.php/sehiyye
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}


== Xarici keçidlər ==


== Həmçinin bax ==
{{Babək rayonunun yaşayış məntəqələri}}

[[Kateqoriya:Babək rayonunun kəndləri]]
[[Kateqoriya:Qahab kənd inzibati ərazi dairəsindəki yaşayış məntəqələri]]</text>
      <sha1>ca6jg704byd05fftjywe5cwocl7yth7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108139</id>
    <revision>
      <id>9041967</id>
      <parentid>9038059</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T03:27:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maryidaa</username>
        <id>313850</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Vikotals|Vikotals]] ([[User talk:Vikotals|müzakirə]]) tərəfindən edilmiş 8482054 nömrəli redaktə bərpa edildi</comment>
      <origin>9041967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2823" sha1="gtu5jnqjoqrolgk9vr2lt08ij4xq500" xml:space="preserve">{{Yaşayış məntəqəsi
 |ad                = Vov
 |xəritə            = 
 |xəritə miqyas     = 200px
 |xəritə məlumat    = [[Lerik rayonu]]
 |xəritə1           = 
 |xəritə1 miqyas    = 
 |xəritə1 məlumat   = 
 |xəritə2           = 
 |xəritə2 miqyas    = 
 |xəritə2 məlumat   = 
 |ərazi             = 
 |əhali             = 334
 |əhali_il          = 2009
 |əhali sıxlığı     = 
 |yüksəklik         = 
 |lat_deg           = 
 |lat_min           = 
 |lat_sec           = 
 |lat_hem           = 
 |lon_deg           = 
 |lon_min           = 
 |lon_sec           = 
 |lon_hem           = 
 |poçt kodu         = 
 |ölkə              = Azərbaycan
 |bölgə             = 
 |rayon             = Lerik rayonu
 |şəhər             = 
 |qəsəbə            = 
 |kənd nümayəndəsi  = 
 |bələdiyyə başçısı = 
 |rəsmi_saytı           = 
}}

'''Vov''' — [[Azərbaycan Respublikası]]nın [[Lerik rayonu]]nun Bürsülüm kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20240405093114/https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archivedate = 2024-03-14 |title = İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı, 2024 |author = Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi |date = 2024-02-28 |publisher = stat.gov.az |accessdate = 2024-04-05 |language = az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Azərbaycan Respublikasının inzibati - erazi bölgüsü. Məlumat toplusu. Bakı - 2013. 488 səh.&lt;/ref&gt;

== Əhalisi ==
Əhalisi 334 nəfərdir.&lt;ref&gt;Azərbaycan Respublikası əhalisinin siyahıyaalınması 2009-cu il. I cild. Bakı - 2010.&lt;/ref&gt;

== Toponimiyası ==
Yerli tələffüz forması Vov şəklindədir. Kənd ərazisindəki müalicə əhəmiyyətli [[Mineral su|mineral bulağın]] adı ilə adlanmışdır. Bu [[oykonim]] [[talış dili]]ndəki vo (yel xəstəliyi) və ov (su) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlib, “yel suyu” mənasındadır.&lt;ref&gt;”Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti”. İki cilddə. I cild. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2007, səh. 236.&lt;/ref&gt;

Kəndin ətrafı sıx meşə  və kol-kos örtuyü ilə örtülmüşduş. Bununla yanaşı meşələrində bir sıra vəhşi heyvan və quş növlərinə rast gəlinməkdədir. Yerli əhalinin əsas məşquliyəti əkinçilik, maldarlıq kimi kiçik təsarufatlarnan məşğul olmalarıdır.

Kənd əhalisi çox mehriban, səmimi və qonaqpərvərdir. Bu fikirlər VOV KƏNDİNƏ qonaq gəlib gedən şəxslər söyləməkdədir.

== Həmçinin bax ==
* [[Rvarud]]
* [[Orand]]
* [[Nücü]]
* [[Təngəbin]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
{{Lerik rayonunun yaşayış məntəqələri}}

[[Kateqoriya:Lerik rayonunun kəndləri]]</text>
      <sha1>gtu5jnqjoqrolgk9vr2lt08ij4xq500</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vikipediya:İnzibatçılara müraciət</title>
    <ns>4</ns>
    <id>109619</id>
    <revision>
      <id>9041729</id>
      <parentid>9039767</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T14:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bəyimxanım Vəliyeva</username>
        <id>340598</id>
      </contributor>
      <comment>/* elmi nəşrlər bölməsinə əlavələr */ yeni bölmə</comment>
      <origin>9041729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6036" sha1="anylp5560lp2pe1jlzu264go15njsnr" xml:space="preserve">{{/Giriş}}
&lt;!-- Zəhmət olmasa, müraciətlərinizi və şərhlərinizi bu sətirdən aşağıda müvafiq yerlərə qeyd edin. --&gt;

== Düzəliş etmək istəyirəm. ==

Salam. məqalədə səhvən yazdığım mətni silmək istəyirəm, amma süzgəc imkan vermir. Zəhmət olmasa kömək edin.&quot; [[Xüsusi:Töhfələr/&amp;#126;2026-38983-37|&amp;#126;2026-38983-37]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:&amp;#126;2026-38983-37|müzakirə]]) 06:13, 10 iyul 2026 (UTC)
: Məqalədən böyük mətn parçaları silirsiz ona görədir. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 21:13, 12 iyul 2026 (UTC)

müəllifin isteyi ilə metni dəyismək istəyirəm [[İstifadəçi:Malaxat 20182020|Malaxat 20182020]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Malaxat 20182020|müzakirə]]) 10:39, 10 iyul 2026 (UTC)

== Düzəliş ==

Salam. Düzəliş vəəlavələr etmək istəyirəm. [[Xüsusi:Töhfələr/&amp;#126;2026-39784-16|&amp;#126;2026-39784-16]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:&amp;#126;2026-39784-16|müzakirə]]) 05:09, 15 iyul 2026 (UTC)

== Düzəliş ==

Təkrarlanmaları aradan qaldırmaq üçün düzəliş etmək istəyirəm [[Xüsusi:Töhfələr/&amp;#126;2026-39784-16|&amp;#126;2026-39784-16]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:&amp;#126;2026-39784-16|müzakirə]]) 05:52, 15 iyul 2026 (UTC)

== Şəkillərin əlavə edilməsi.  ==

Salamlər əziz yazarlar. Sizinlə əməkdaşlıq etmək çox xoşdur. Bir mpvzu barəsində məndə yaranan sualı sizə vermək istədim. 


Son vaxtlar fəaliyyətimə də nəzər yetirsəniz, idmançılar üçün məqalələri yeniləyirəm, yenisini yazıram. Lakin məqslə üçün şəkil də əlavə etmək istəyirəm. Bunu necə edə bilərəm? Çox sağ olun [[İstifadəçi:Asif Məmmədov|Asif Məmmədov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Asif Məmmədov|müzakirə]]) 08:44, 6 avqust 2026 (UTC)

== Köhnə səhifənin yönləndirilməsi ==

Salam. &quot;Mirqəzənfər İbrahimov&quot; səhifəsini &quot;Mir Qəzənfər Mir Ələkbər oğlu İbrahimov&quot; adlı yeni, arxiv mənbələrinə (ГАРФ, qafqazislam.com) əsaslanan və daha dolğun məqaləyə yönləndirmək istəyirdim, lakin bu əməliyyat filtr tərəfindən &quot;məzmunun boşaldılması&quot; kimi avtomatik bloklandı. Köhnə səhifədə 1909-cu il kimi səhv doğum ili, 1979-cu il kimi səhv vəfat ili və digər qeyri-dəqiq məlumatlar var idi. Xahiş edirəm, bu yönləndirməni etməyimə kömək edəsiniz və ya özünüz edəsiniz. [[İstifadəçi:SDSadyk|SDSadyk]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:SDSadyk|müzakirə]]) 04:39, 7 avqust 2026 (UTC)
: Salam. [[Qaralama:Mir Qəzənfər Mir Ələkbər oğlu İbrahimov]] səhifəsindəki əlavələrinizi, mənbələri düzgün göstərməklə [[Mirqəzənfər İbrahimov]] məqaləsinə əlavə edin. [[Vikipediya:Yoxlanıla bilmə]] qaydasını da nəzərdən keçirin. Sonra məqalənin adının dəyişdirilməsi üçün müraciət edin — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 09:42, 7 avqust 2026 (UTC)

== Təkrar getmiş məlumatın silinməsi ==

İlk dəfədir səhifə yaratdığım üçün məlumatlar təkrar getmişdi .Bunları sildim .Xahiş edirəm ki nəzərə alasınız  [[İstifadəçi:XOCALI 026|XOCALI 026]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:XOCALI 026|müzakirə]]) 12:13, 9 avqust 2026 (UTC)

== Doğum tarixi - Zərraf Şirinov ==

Salam, Zərraf Şirinov mənim atamdır, onun haqqında məqalədə doğum tarixi sağ sütünda doğru, ancaq mətnin başlanğıcında yanlış göstərilib. Təvəllüdü 1962-ci ilin 5 sentyabr tarixidir.  [[Xüsusi:Töhfələr/&amp;#126;2026-44109-23|&amp;#126;2026-44109-23]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:&amp;#126;2026-44109-23|müzakirə]]) 06:26, 12 avqust 2026 (UTC)

== Hümbətov Əhməd Məhəmməd oğlunun əvvəlki məqaləsinin bərpası ==

Salam. Atam Hümbətov Əhməd Məhəmməd oğludur. 10 iyun 1965-ci ildə Laçın rayonunun Aşağı Cicimli kəndində anadan olub. 9 sentyabr 1994-cü ildə Füzuli rayonunun Horadiz qəsəbəsi uğrunda gedən döyüşlərdə şəhid olub. Onun haqqında Azərbaycan Vikipediyasında əvvəllər məqalə mövcud idi, lakin hazırda həmin məqaləni tapa bilmirəm. Xahiş edirəm, əvvəlki məqalənin silinib-silinmədiyini və mümkündürsə bərpa edilməsini araşdırasınız. [[İstifadəçi:Feqani378|Feqani378]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Feqani378|müzakirə]]) 08:09, 13 avqust 2026 (UTC)

== Əli Əhmədov vikipediadan niyə cixarilib ==

Salam hər vaxtınız xeyir, mən Əli Əhmədov Zülfüqar oğlu, jurnalistəm, müxtəlif media qurumlarında, qəzetlərdə (Ekoonomiks və 525-ci qəzet), TV-lərdə (o cümlədən ANS, İctimai TV, Space TV), Asan Radioda çalışmışam. Jurnalist kimi fəaliyyət göstərsəm də, bir neçə saytın (fins.az və fed.az) yaradıcısıyam. İqtisadi jurnalistika sahəsində özünəmxsus stilim və müəyyən nəticələrim var. İndi də ölkənin tanınmış biznes və maliyyə xəbər saytlarından olan FED.az-ın redaktoruyam. Bir neçə il əvvəl mənim adıma vikipediada səhifə vardı, amma indi bu səhifə silinib. Bilmək istəyirəm ki, 1) mənim adıma olan səhifə niyə silinib? 2) adamların adlarına viki pediada səhifə yaradanda hansı meyarlar əsas götürülür? Xahiş edirəm mənim səhifəmi sonuncu yeniləmələri də nəzərə alaraq bərpa edəsiniz. Hörmətlə Əli Əhmədov [[İstifadəçi:Ali Ahmedov Zulfuqar|Ali Ahmedov Zulfuqar]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ali Ahmedov Zulfuqar|müzakirə]]) 17:52, 17 avqust 2026 (UTC)

== elmi nəşrlər bölməsinə əlavələr ==

Salam, mən Bəyimxanım Vəliyeva öz vikipediyamda elmi nəşrlər bölməsinə əlavələr etdim, hansı ki, 2022-ci ildən bu yana olan məqalələrim və konfranslarım orada qeyd edilməmişdir. ona görə də onları nəzərə almağınızı rica edirəm. [[İstifadəçi:Bəyimxanım Vəliyeva|Bəyimxanım Vəliyeva]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Bəyimxanım Vəliyeva|müzakirə]]) 14:37, 19 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>anylp5560lp2pe1jlzu264go15njsnr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şorbaçı (Cəlilabad)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109813</id>
    <revision>
      <id>9041911</id>
      <parentid>8182074</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T20:59:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Miresker1</username>
        <id>218031</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */ Bəzi məlumatları əlavə etdim. Əlavə etdiyim məlumatlar dəyişikliyin edildiyi zamaba uyğunlaşdırılmışdırş</comment>
      <origin>9041911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5778" sha1="j7tki2j8g682wv1rc75w9y63jefkf2v" xml:space="preserve">{{digər məna|Şorbaçı}}
{{Yaşayış məntəqəsi
 |ad                = Şorbaçı
 |xəritə            = 
 |xəritə miqyas     = 200px
 |xəritə məlumat    = [[Cəlilabad rayonu]]
 |xəritə1           = 
 |xəritə1 miqyas    = 
 |xəritə1 məlumat   = 
 |xəritə2           = 
 |xəritə2 miqyas    = 
 |xəritə2 məlumat   = 
 |ərazi             = 
 |əhalisi           = 661 (2009)
 |əhali_il          = 
 |əhali sıxlığı     = 
 |yüksəklik         = 
 |lat_deg           = 
 |lat_min           = 
 |lat_sec           = 
 |lat_hem           = 
 |lon_deg           = 
 |lon_min           = 
 |lon_sec           = 
 |lon_hem           = 
 |poçt kodu         = 
 |ölkə              = Azərbaycan
 |bölgə             = 
 |rayon             = Cəlilabad rayonu
 |şəhər             = 
 |qəsəbə            = 
 |kənd nümayəndəsi  = 
 |bələdiyyə başçısı = 
 |rəsmi_saytı           = 
}}
'''Şorbaçı''' — [[Azərbaycan Respublikası]]nın [[Cəlilabad rayonu]]nun Şorbaçı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20240405093114/https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archivedate = 2024-03-14 |title = İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı, 2024 |author = Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi |date = 2024-02-28 |publisher = stat.gov.az |accessdate = 2024-04-05 |language = az}}&lt;/ref&gt;

==Tarixi==
Şorbaçı kəndi [[Azərbaycan Respublikası]]nın Cəlilabad rayonun ərazisində, rayon mərkəzindən təxminən 20&amp;nbsp;km aralıda yerləşir. Şorbaçı kəndi eyni adlı ərazi icra nümayəndəliyində kənddir. Şorbaçı ərazi icra nümayəndəliyinə Şorbaçı kəndi, Məmmədrzalı kəndi, Mədətli kəndi daxildir. Kəndin ətrafında [[Təklə kəndi]], [[Mədətli kəndi]] [[Babalı kəndi]] və [[Məmmədrızalı]] (Pornəyimdə deyilir) kəndi yerləşir. Kənd ərazisində Şorbaçı kənd tam orta məktəbi (11 illik) və xəstəxana var . Şorbaçı kəndi ərazisində keçən yeni asvalt yol salınmışdır. Ən son dəyişikliklə artıq Şorbaçı bələdiyyəsi Boyxanlı bələdiyyəsinin ərazisinə daxil edilmişdir. Bu yollara Şorbaçı-Məlikqasımlı yolu, Şorbaçı-Məmmədrzalı yolu aiddir. Şorbaçı kəndi ərazisində 2021-ci ildə modul tipli məktəb tikilmiş və il sonuna yaxın istifadəyə verilmişdir. Şorbaçı kəndi üzrə 15 nəfərdən çox şəxs 2-ci Qarabağ müharibəsində iştirak etmişdir. Kəndə optik internet xətti çəkilmişdir. Kənd ərazisində minik avtomobil təmiri yerləri mövcuddur. 
[[Fayl:Sorbaci kendi.jpg|left|200px|thumbnail]]
Kənddə maldarlıq, əkinçilik inkşaf etmişdir. Maldarlğdan qoyunçuluq, qaramal inkişaf etmişdir. Əkinçilikdə isə taxilçiliq ön planda olsa da. Noxud əkinləridə var.
Mülayim temperatur, iqlim mövcudur. Qar o qədər də düşmür. Yayı quraq olur. Dərələrlə (arxlarla) axan sular quruya bilir, amma qışda bəzi hallarda suyun bol olması selə səbəb olur. Buda təsərrüfata ziyan vurur (xüsusən çay kənarlarındakı bostan kartof əkinlərinə).
Kəndin [[Mədətli kəndi]] hissəsində kiçik su hövzəsi (o qədər də kiçik deyil,kənd əhalisi bənd deyir) illər öncə mövcud olmuşdur, hal hazırda mövcud deyil.  Qlobal istiləşmənin, havanın isti keçməsi nəticəsində artıq su bəndi tam quruyub. Yay vaxti biçilmiş sahələrdə otlayan kənd heyvanları buradan su içirdilər.
Hal-hazırda Təklə kəndi ərazisindən keçən yeni yolda bu kəndə yaxındır. Kənd ərazisində Şorbaçı məscidi mövcuddur. Kəndə telefon xətti, elektirik xətti çəkilmişdir. Lakin qaz çəkilmədiyi üçün hələ də odundan yanacaq mənbəyi kimi istifadə olunur. Dövlət proqramlarına əsasən yaxın müddət ərzində kəndə təbii qaz çəkilişi planlaşdırılır. Məktəb xəstəxana klubdan yol ilə ayrılır. Klubun (kənd idarəsi) aşağı hissəsində bulaq var.{{mənbə göstər}}

==Toponimikası==
* [[Şorbaçı]] oyk., sadə.
* Burovar silsiləsinin ətəyindədir;
* [[Hacıqabul]] r-nunun [[Udulu]] i.ə.v.-də [[kənd]]. [[Pirsaat çayı]]nın sahilində, Qobustandadır. [[Yaşayış məntəqələri]] qaraqaşlı tayfasının şorbaçı tirəsinin adını daşıyır. Şorbaçılar [[XIX əsr]]in ortalarında 64 ailədən ibarət olub, Pirsaat çayı sahillərində köçəri həyat keçirirdilər. Sonralar bu ailələr özlərinin [[yaylaq]] yerlərində oturaqlaşmışlar. Keçən əsrin əvəllərində Cəlilabad r-nunda Yuxan Şorbaçı və Aşağı Şorbaçı adlı iki kənd olmuşdur.&lt;ref&gt;Azərbaycan Toponimlərinin Ensiklopedik Lüğəti. [[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]]. [[Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu]]. Şərq-qərb Bakı-2007. səh.427&lt;/ref&gt;

==Əhalisi==
[[2009-cu il]]in siyahıyaalınmasına əsasən kənddə [[661]] nəfər [[əhali]] yaşayır.&lt;ref&gt;Azərbaycan Respublikası Əhalisinin Siyahıyaalınması. [[Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi]]. Bakı-2010. Səh.629&lt;/ref&gt; Əhalinin sayı kənd üzrə daha azdır. Kənd sakinləri Cəlilabad rayonu mərkəzinə yaxud iri mərkəz ərazilərə köçürlər. 

==İqtisadiyyatı==
Əhalinin əsas məşğuliyyətini [[kənd təsərrüfatı]]-[[əkinçilik]], [[maldarlıq]] və [[heyvandarlıq]] təşkil edir.

==Həmçinin bax==
*[[Cəlilabad rayonu]]

==Xarici keçidlər==
*[http://celilabad-ih.gov.az Azərbaycan Respublikası Cəlilabad Rayon İcra Hakimiyyəti]

==İstinadlar==
{{İstinad siyahısı}}

{{Cəlilabad rayonunun yaşayış məntəqələri}}

[[Kateqoriya:Cəlilabad rayonunun kəndləri]]</text>
      <sha1>j7tki2j8g682wv1rc75w9y63jefkf2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xaspoladoba</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110292</id>
    <revision>
      <id>9041703</id>
      <parentid>9041690</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T13:32:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Qədir|Qədir]] ([[User talk:Qədir|müzakirə]]) tərəfindən edilmiş 8182204 nömrəli redaktə bərpa edildi</comment>
      <origin>9041703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13652" sha1="dgmivvg329g1zb93zw6ntnn0kiz3c9l" xml:space="preserve">{{Yaşayış məntəqəsi}}

'''Xaspoladoba''' (əvvəlki adı: '''Qasabovka''') — [[Azərbaycan Respublikası]]nın [[Xaçmaz rayonu]]nun '''''Müşkür kənd inzibati ərazi dairəsində kənd'''''.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20240405093114/https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archivedate = 2024-03-14 |title = İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı, 2024 |author = Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi |date = 2024-02-28 |publisher = stat.gov.az |accessdate = 2024-04-05 |language = az}}&lt;/ref&gt; Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının 29 aprel 1992-ci il tarixli, 112 saylı Qərarı ilə Xaçmaz rayonunun Qasabovka kəndi Xaspoladoba kəndi adlandırılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikası Bakı şəhərinin bəzi rayon və qəsəbələrinə, Ağdaş, Bərdə, Qobustan, İmişli, İsmayıllı, Yevlax, Gədəbəy, Goranboy, Lənkəran, Salyan, Füzuli, Xaçmaz, Cəlilabad rayonlarının bir sıra yaşayış məntəqələrinə yeni adlar verilməsi və inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişiklik edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının 29 aprel 1992-ci il tarixli, 112 saylı Qərarı |url=https://e-qanun.az/framework/7037 |access-date=2022-08-27 |archive-date=2022-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822205033/https://e-qanun.az/framework/7037 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;Xaspolad oba Xaçmaz rayonuna ən yaxın kəndlərdən biridir.Rayon ilə kənd arası məsafə 3 km-dir.Kəndin urbanizasiya səviyyəsi digər kəndlər ilə müqayisədə çox yüksəkdir.Xaspolad oba şimal tərəfdən Əzizli,cənub tərəfdən Hacıqurbanoba, Şərq tərəfdən Gəncəli, Qərb tərəfdən isə Köhnə Xaçmaz kəndləri ilə həmsərhəddir.Kənd Hacıqurbanoba ilə Qudiyalçay vasitəsilə ayrılır.Kənd cənubdan Qudiyalçay şimal və qərbdən isə meşələr ilə əhatələnmişdir.

== '''Tarixi və Toponimikası''' ==
Kəndin əvvəlki adı Qasabovka olmuşdur. 29 aprel 1992-ci il tarixli qərarla kəndin adı Xaspoladoba olaraq dəyişdirilmişdir. Xaspoladoba kəndinin tarixi haqqında məlumatlar rəsmi mənbələrdə və açıq ensiklopedik məlumat bazalarında çox az yer alır. Bu, Azərbaycanın bir çox kəndləri kimi Xaspoladoba kəndinin də yazılı tarixi sənədlərdə geniş əks olunmaması ilə bağlıdır. Bununla belə, kəndin adı və coğrafi mövqeyi onun orta əsrlərə və ya daha qədim dövrlərə qədər gedib çıxa biləcəyini göstərir.

Xaspoladoba adının mənşəyi:

&quot;Xas&quot; – qədim türk dilində &quot;seçmə&quot;, &quot;özəl&quot;, &quot;müstəsna&quot; mənasında işlədilir.

&quot;Polad&quot; – türklərdə yayılmış kişi adıdır və eyni zamanda möhkəmlik, dözümlülük rəmzidir.

&quot;Oba&quot; – qədim türk köçəri icmalarında &quot;kiçik məskunlaşma yeri&quot;, &quot;kənd&quot;, &quot;tayfa yaşayışı&quot; mənasını verir.

Yəni &quot;Xaspoladoba&quot; – &quot;Xas Poladın obası&quot;, yəni Polad adlı nüfuzlu bir şəxsin qurduğu və ya ona aid olan kənd kimi tərcümə edilə bilər. Bu ad formasına əsasən ehtimal olunur ki, kənd orta əsrlərdə və ya Səfəvilər dövründə formalaşmış ola bilər.

Ehtimal olunan tarixi mərhələlər:

1. Əvvəlki dövrlər (IX–XIII əsrlər):

Xaçmaz ərazisi ümumilikdə Şirvanşahlar dövləti və digər yerli feodal hakimiyyətlərə tabe olmuşdur.

O dövrdə Kür-Araz ovalığı və Xəzərsahili ərazilər müxtəlif türk tayfalarının köçmə və məskunlaşma zonası olub.

&quot;Oba&quot; adlarının çoxluğu bu dövrün izidir.

2. Səfəvilər və Qacar dövrü (XVI–XIX əsrlər):

Regionda kənd təsərrüfatı inkişaf etmiş və əhali daimi məskunlaşmış obalara yerləşdirilmişdir.

Xaspoladoba kimi kəndlərin əsasını çox vaxt hərbi xidmətlərə görə torpaq verilmiş sərkərdələr və onların ailələri qoymuşdur.

3. Çar Rusiyası dövrü (XIX əsr – 1917):

Xaçmaz rayonu və ətraf ərazilər Quba qəzasının tərkibində idi.

Bu dövrdə kənddə əsasən əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olan yerli əhali yaşayırdı.

Mümkündür ki, kənddə ilk məscidlər və ibtidai təhsil ocaqları da bu dövrdə salınıb.

4. Sovet dövrü (1920–1991):

Kənd kolxoz və sovxoz sisteminə daxil edilib.

Elektrikləşdirmə, məktəbləşmə və kollektiv təsərrüfatlar yaranıb.

Gilas, alma və taxıl kimi məhsulların becərilməsi geniş yayılıb.

Kəndin sosial həyatı daha da canlanıb.

5. Müstəqillik dövrü (1991–indiyə qədər):

Kənd özünüidarəetmə orqanları yaradılıb.

Özəl təsərrüfatlar artıb.

Kənd turizmi, meyvə bağçılığı və kənd təsərrüfatı yenidən inkişaf mərhələsinə keçib.

'''Kənd ərazisində Qədim Alban qəbiristanlığıda mövcuddur.'''

== '''Coğrafi Mövqe və İqlim''' ==
Subtropik iqilimə yaxındır-yay isti,qış isə mülayim keçir.Bu bağçılıq və bostançılıq üçün əlverişli şərait yaradır.Xaspoladoba kəndi səfalı təbiətə, mülayim iqlimə malik ərazidə yerləşir.Xaspoladoba kəndi Samur–Dəvəçi ovalığında, dəniz səviyyəsindən təxminən 13 metr yüksəklikdə yerləşir. Ərazi mülayim iqlimə malikdir və kəndin ətrafı meşəliklər, bağlar və əkin sahələri ilə zəngindir. Əhalinin əsas məşğuliyyəti kənd təsərrüfatıdır, xüsusilə də fındıq, alma, gilas və taxılçılıq sahələrində fəaliyyət göstərirlər.Ətrafında meşəliklər, bağlar və əkin sahələri var. Əhalinin əsas məşğuliyyət sahəsi kənd təsərrüfatıdır — xüsusilə də gilas, alma, fındıq və taxılçılıq.

== '''Əhali və Yaşam''' ==
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, Xaspoladoba kəndinin əhalisi 1,837 nəfərdir.Əhali əsasən azərbaycanlılardan ibarətdir.

Əhalinin məşğuliyyəti: fermerlik, bitkiçilik, heyvandarlıq və mövsümi kənd işləri.Bunun ilə yanaşı kənd əhalisindən dövlət orqanlarında,hərbidə,özəl sektorda,bank sektorunda  bir sıra mühüm vəzifələr tutmuş şəxslərdə vardır.

Kənddə məktəb, məscid, market, tibb məntəqəsi kimi əsas xidmət nöqtələri vardır.

== '''Nəqliyyat və Yerləşmə''' ==
Kənd Xaçmaz şəhərinə digər kəndlər ilə müqayisədə nisbətən yaxın məsafədə yerləşir (təqribən 3 km–5 km).Təqribən 10 dəqiqəlik məsafədə yerləşir.Kəndin yolları daşlıqdır,bəzi daxili yollar torpaqdır.

Azərbaycan Respublikasınının prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə 

On iki min nəfər əhalinin yaşadığı 13 yaşayış məntəqəsini birləşdirən Gəndob–Xaçmaz–Yalama–Rusiya Federasiyası ilə dövlət sərhədi (28 ci km)–Köhnə Xaçmaz–'''Xaspoladoba'''–Gəncəli–Bəbəli–Əzizli–Əhmədoba–Müşviq–Müşkür–Hacıqazma–Hacıəhmədoba–Şərifoba–Qaracəlli–Xəzərli avtomobil yolunun '''əsaslı təmiri''' məqsədilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2025-ci il 10 yanvar tarixli 445 nömrəli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasının 2025-ci il dövlət büdcəsində dövlət əsaslı vəsait qoyuluşu (investisiya xərcləri) üçün nəzərdə tutulan vəsaitin bölgüsü”nün 1.19.21-ci yarımbəndində göstərilmiş məbləğin '''ilkin olaraq 1,5 milyon (bir milyon beş yüz min) manatı''' Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyinə ayrılsın.

== '''Təhsil və Sosial İnfrastruktur''' ==
Kənddə Xaspoladoba 9 illik kənd ümumi orta məktəbi fəaliyyət göstərir. Məktəb 1936-cı ildə yaradılmışdır və hazırda 186 şagird təhsil alır, 14 müəllim çalışır. Bu məktəbin gələcəkdə 11 illik olması planlaşdırılır.

Kənd qaz, işıq , rabitə və internet xidmətləri ilə fasiləsiz təmin olunmaqdadır.İçməli su ehtiyacı əsasən təbii bulaqlar və artezian quyuları vasitəsilə ödənilir .

== '''Suvarma və Kənd Təsərrüfatı''' ==
Əvvəllər kənd sakinləri suvarma suyunun azlığından əziyyət çəkirdilər. Lakin son illərdə qazılmış iki yeni artezian quyusu sayəsində suvarma şəraiti yaxşılaşdırılmış və bu, kənd təsərrüfatının inkişafına müsbət təsir göstərmişdir.Həmçinin əhali suvarmada qudilyalçay və samur abşeron kanalarından da istifadə edir.Son illərdə Xaspoladoba kəndində USAID və digər qurumların layihələri çərçivəsində suvarma infrastrukturu qismən yaxşılaşdırılıb.Kənd əhalisi əsasən əkinçilik,maldarlıq və bağçılıq ilə məşğuldur.Kənd ərazisində əsasən buğda,arpa, dənli bitkilər becərilməkdədir.Kəndin bir hissə bu əkin sahələrini suvarma kanalları vasitəsi ilə suvarır,digər hissələr isə dəmyə əkinçilik ilə məşğuldur.Kənd ərazisində fındıq,klassik gilas sortları, xarici gilas sortları ( maxima-14 ), şaftalı,gavalı,göyəm,alma ağacları əkilib becərilməkdədir.

https://www.facebook.com/share/v/1APhxfJzGf/

== '''Video Materiallar''' ==
Kənd haqqında geniş video icmalı aşağıdakı linklər vasitəsi ilə izləyə bilərsiniz.

''https://youtu.be/fBwJkm28_14?si=5uDDJecSzjbwxtWL''

''https://youtu.be/UDsxeNCbDnQ?si=GvMBLyeqczm2cy_f''

== '''Mədəniyyət''' ==
Xaspoladoba kəndində xalq arasında formalaşmış ənənəvi kənd mədəniyyəti hökm sürür. Aşağıdakılar müşahidə olunur:

Milli adət-ənənələrə bağlılıq güclüdür — toylar, nişanlar, yas mərasimləri adətə uyğun keçirilir.

Qadınlar arasında toxuculuq, tikiş, xalçaçılıq və qida hazırlığı (kompot, mürəbbə, turşu) bacarıqları yayğındır.

Kənddə bəzən el şənlikləri və mövsümi bayramlar (Novruz, Kosa-Keçəl) qeyd olunur.

Kitabxana və ya klub binası olduğu hallarda, bu məkanlar əsasən gənclərin yığışdığı, film izlədiyi və bəzən tədbirlərin keçirildiyi yerlərdir.

== '''Səhiyyə''' ==
Xaspoladoba kəndində tibb məntəqəsi (TM) fəaliyyət göstərir. Xüsusilə ilkin tibbi yardım və peyvəndləmə kimi xidmətlər bu məntəqədə həyata keçirilir. Mürəkkəb hallarda və ya doğuş zamanı: Xaçmaz Rayon Mərkəzi Xəstəxanasına və ya Quba Rayon Mərkəzi Xəstəxanasına müraciət olunur.

== '''Turizm Potensialı''' ==
Xaspoladoba kəndi turistlər üçün klassik kənd turizmi və eko-turizm baxımından potensiala malikdir:

1. Təbii resurslar və mənzərə

Kəndin ətrafında gilas bağları, fındıq sahələri, təbii bulaqlar və açıq sahələr mövcuddur.

Yaz-yay aylarında gözəl çiçək açan gilas bağları və sakin kənd həyatı qonaqlar üçün cəlbedici olur.

2. Ferma turizmi

Kənddə fındıq və gilas bağlarında məhsul yığımında iştirak, ev yeməkləri ilə qidalanma, heyvanlara qulluq kimi kənd həyatını hiss etdirən təcrübələr təklif mövcuddur.

3. Təkliflər (əgər inkişaf etdirilsə)

Kənd evlərinin qonaq evi kimi istifadəsi

Yerli qadınların hazırladığı məhsulların (mürəbbə, fındıq, toxuculuq) turistlərə satış və ya təqdimatı

Bələdçili turlar: Xaçmazın digər kəndlərinə və ya Nabran, Quba kimi yaxın təbii zonalara səfərlər.

== '''Əhali və Etnik Tərkib''' ==
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, Xaspoladoba kəndinin əhalisi 1,837 nəfərdir.

Kəndin əhalisi müxtəlif etnik qruplardan ibarətdir:

Azərbaycanlılar

Tatlar

Ləzgilər

Buduqlular

Qırız-dəhnəlilər

Az sayda ruslar

== '''İdman və Gənclər''' ==
Kəndin gəncləri futbol idmanına böyük maraq göstərirlər. Özlərinə məxsus Xaspoladoba futbol komandası yaradaraq, kəndin futbol meydançasında məşqlər və oyunlar keçirirlər. Komandanın fəaliyyətini aşağıdakı linkdən izləyə bilərsiniz:

&lt;u&gt;''https://www.tiktok.com/@fc.xaspoladoba?_t=ZS-8wtbEEVYqfq&amp;_r=1''&lt;/u&gt;

== '''Şəhidlər və Qəhrəmanlar''' ==
1-ci Qarabağ və 44 günlük müharibədə Xaspoladoba kəndindən onlarla insan qəhrəmancasına döyüşmüşdür.Kənd iki şəhid vermişdir.Həmçinin kəndin bir neçə qazisidə vardır.

'''Şəhid İmamov Rəhim Rauf''' oğlu  &lt;u&gt;''09.08.1990 - 21.10.2020''&lt;/u&gt;  Füzulinin və Xocavəndin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur və 21 oktyabr Füzuli rayonun Gecəgözlü kəndi istiqamətində döyüş tapşırığını yerinə yetirilməsi zamanı şəhid olmuşdur.Şəhid olduqdan sonra &quot;Xocavəndin azad olunmasına görə&quot; və &quot;Vətən uğrunda&quot; medalları ilə təltif olunub.ətraflı məlumat linkdə qeyd olunub.''https://unudulmazlar.az/az/infom/1380''

'''Şəhid Quliyev Fazil Faiq''' oğlu   &lt;u&gt;''30.08.1973 - 16.03.1994''&lt;/u&gt;  1-ci Qarabağ müharibəsində şəhid olduğu günə qədər Qarabağın müxtəlif bölgələrində döyüşlərdə yaxından iştirak etmişdir.Kəlbəcər uğrunda gedən döyüşlərdə şəhidlik zirvəsinə ucalmışdır.


== '''İstinadlar''' ==
{{İstinad siyahısı}}

== '''Xarici keçidlər''' ==
* azerbaijanphoto.com saytındakı [http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast&amp;l=0&amp;id=28818&amp;s=4302 şəkilləri] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304220211/http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast&amp;l=0&amp;id=28818&amp;s=4302 |date=2016-03-04 }}

== '''Həmçinin bax''' ==
{{Xaçmaz rayonunun yaşayış məntəqələri}}
{{Xaçmaz rayonu-qaralama}}

[[Kateqoriya:Xaçmaz rayonunun kəndləri]]</text>
      <sha1>dgmivvg329g1zb93zw6ntnn0kiz3c9l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041704</id>
      <parentid>9041703</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T13:33:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Tarixi və Toponimikası */</comment>
      <origin>9041704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13646" sha1="pjx52jsrylvt29srhiar4ubir4txp18" xml:space="preserve">{{Yaşayış məntəqəsi}}

'''Xaspoladoba''' (əvvəlki adı: '''Qasabovka''') — [[Azərbaycan Respublikası]]nın [[Xaçmaz rayonu]]nun '''''Müşkür kənd inzibati ərazi dairəsində kənd'''''.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20240405093114/https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archivedate = 2024-03-14 |title = İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı, 2024 |author = Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi |date = 2024-02-28 |publisher = stat.gov.az |accessdate = 2024-04-05 |language = az}}&lt;/ref&gt; Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının 29 aprel 1992-ci il tarixli, 112 saylı Qərarı ilə Xaçmaz rayonunun Qasabovka kəndi Xaspoladoba kəndi adlandırılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikası Bakı şəhərinin bəzi rayon və qəsəbələrinə, Ağdaş, Bərdə, Qobustan, İmişli, İsmayıllı, Yevlax, Gədəbəy, Goranboy, Lənkəran, Salyan, Füzuli, Xaçmaz, Cəlilabad rayonlarının bir sıra yaşayış məntəqələrinə yeni adlar verilməsi və inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişiklik edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının 29 aprel 1992-ci il tarixli, 112 saylı Qərarı |url=https://e-qanun.az/framework/7037 |access-date=2022-08-27 |archive-date=2022-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822205033/https://e-qanun.az/framework/7037 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;Xaspolad oba Xaçmaz rayonuna ən yaxın kəndlərdən biridir.Rayon ilə kənd arası məsafə 3 km-dir.Kəndin urbanizasiya səviyyəsi digər kəndlər ilə müqayisədə çox yüksəkdir.Xaspolad oba şimal tərəfdən Əzizli,cənub tərəfdən Hacıqurbanoba, Şərq tərəfdən Gəncəli, Qərb tərəfdən isə Köhnə Xaçmaz kəndləri ilə həmsərhəddir.Kənd Hacıqurbanoba ilə Qudiyalçay vasitəsilə ayrılır.Kənd cənubdan Qudiyalçay şimal və qərbdən isə meşələr ilə əhatələnmişdir.

== Tarixi və Toponimikası ==
Kəndin əvvəlki adı Qasabovka olmuşdur. 29 aprel 1992-ci il tarixli qərarla kəndin adı Xaspoladoba olaraq dəyişdirilmişdir. Xaspoladoba kəndinin tarixi haqqında məlumatlar rəsmi mənbələrdə və açıq ensiklopedik məlumat bazalarında çox az yer alır. Bu, Azərbaycanın bir çox kəndləri kimi Xaspoladoba kəndinin də yazılı tarixi sənədlərdə geniş əks olunmaması ilə bağlıdır. Bununla belə, kəndin adı və coğrafi mövqeyi onun orta əsrlərə və ya daha qədim dövrlərə qədər gedib çıxa biləcəyini göstərir.

Xaspoladoba adının mənşəyi:

&quot;Xas&quot; – qədim türk dilində &quot;seçmə&quot;, &quot;özəl&quot;, &quot;müstəsna&quot; mənasında işlədilir.

&quot;Polad&quot; – türklərdə yayılmış kişi adıdır və eyni zamanda möhkəmlik, dözümlülük rəmzidir.

&quot;Oba&quot; – qədim türk köçəri icmalarında &quot;kiçik məskunlaşma yeri&quot;, &quot;kənd&quot;, &quot;tayfa yaşayışı&quot; mənasını verir.

Yəni &quot;Xaspoladoba&quot; – &quot;Xas Poladın obası&quot;, yəni Polad adlı nüfuzlu bir şəxsin qurduğu və ya ona aid olan kənd kimi tərcümə edilə bilər. Bu ad formasına əsasən ehtimal olunur ki, kənd orta əsrlərdə və ya Səfəvilər dövründə formalaşmış ola bilər.

Ehtimal olunan tarixi mərhələlər:

1. Əvvəlki dövrlər (IX–XIII əsrlər):

Xaçmaz ərazisi ümumilikdə Şirvanşahlar dövləti və digər yerli feodal hakimiyyətlərə tabe olmuşdur.

O dövrdə Kür-Araz ovalığı və Xəzərsahili ərazilər müxtəlif türk tayfalarının köçmə və məskunlaşma zonası olub.

&quot;Oba&quot; adlarının çoxluğu bu dövrün izidir.

2. Səfəvilər və Qacar dövrü (XVI–XIX əsrlər):

Regionda kənd təsərrüfatı inkişaf etmiş və əhali daimi məskunlaşmış obalara yerləşdirilmişdir.

Xaspoladoba kimi kəndlərin əsasını çox vaxt hərbi xidmətlərə görə torpaq verilmiş sərkərdələr və onların ailələri qoymuşdur.

3. Çar Rusiyası dövrü (XIX əsr – 1917):

Xaçmaz rayonu və ətraf ərazilər Quba qəzasının tərkibində idi.

Bu dövrdə kənddə əsasən əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olan yerli əhali yaşayırdı.

Mümkündür ki, kənddə ilk məscidlər və ibtidai təhsil ocaqları da bu dövrdə salınıb.

4. Sovet dövrü (1920–1991):

Kənd kolxoz və sovxoz sisteminə daxil edilib.

Elektrikləşdirmə, məktəbləşmə və kollektiv təsərrüfatlar yaranıb.

Gilas, alma və taxıl kimi məhsulların becərilməsi geniş yayılıb.

Kəndin sosial həyatı daha da canlanıb.

5. Müstəqillik dövrü (1991–indiyə qədər):

Kənd özünüidarəetmə orqanları yaradılıb.

Özəl təsərrüfatlar artıb.

Kənd turizmi, meyvə bağçılığı və kənd təsərrüfatı yenidən inkişaf mərhələsinə keçib.

'''Kənd ərazisində Qədim Alban qəbiristanlığıda mövcuddur.'''

== '''Coğrafi Mövqe və İqlim''' ==
Subtropik iqilimə yaxındır-yay isti,qış isə mülayim keçir.Bu bağçılıq və bostançılıq üçün əlverişli şərait yaradır.Xaspoladoba kəndi səfalı təbiətə, mülayim iqlimə malik ərazidə yerləşir.Xaspoladoba kəndi Samur–Dəvəçi ovalığında, dəniz səviyyəsindən təxminən 13 metr yüksəklikdə yerləşir. Ərazi mülayim iqlimə malikdir və kəndin ətrafı meşəliklər, bağlar və əkin sahələri ilə zəngindir. Əhalinin əsas məşğuliyyəti kənd təsərrüfatıdır, xüsusilə də fındıq, alma, gilas və taxılçılıq sahələrində fəaliyyət göstərirlər.Ətrafında meşəliklər, bağlar və əkin sahələri var. Əhalinin əsas məşğuliyyət sahəsi kənd təsərrüfatıdır — xüsusilə də gilas, alma, fındıq və taxılçılıq.

== '''Əhali və Yaşam''' ==
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, Xaspoladoba kəndinin əhalisi 1,837 nəfərdir.Əhali əsasən azərbaycanlılardan ibarətdir.

Əhalinin məşğuliyyəti: fermerlik, bitkiçilik, heyvandarlıq və mövsümi kənd işləri.Bunun ilə yanaşı kənd əhalisindən dövlət orqanlarında,hərbidə,özəl sektorda,bank sektorunda  bir sıra mühüm vəzifələr tutmuş şəxslərdə vardır.

Kənddə məktəb, məscid, market, tibb məntəqəsi kimi əsas xidmət nöqtələri vardır.

== '''Nəqliyyat və Yerləşmə''' ==
Kənd Xaçmaz şəhərinə digər kəndlər ilə müqayisədə nisbətən yaxın məsafədə yerləşir (təqribən 3 km–5 km).Təqribən 10 dəqiqəlik məsafədə yerləşir.Kəndin yolları daşlıqdır,bəzi daxili yollar torpaqdır.

Azərbaycan Respublikasınının prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə 

On iki min nəfər əhalinin yaşadığı 13 yaşayış məntəqəsini birləşdirən Gəndob–Xaçmaz–Yalama–Rusiya Federasiyası ilə dövlət sərhədi (28 ci km)–Köhnə Xaçmaz–'''Xaspoladoba'''–Gəncəli–Bəbəli–Əzizli–Əhmədoba–Müşviq–Müşkür–Hacıqazma–Hacıəhmədoba–Şərifoba–Qaracəlli–Xəzərli avtomobil yolunun '''əsaslı təmiri''' məqsədilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2025-ci il 10 yanvar tarixli 445 nömrəli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasının 2025-ci il dövlət büdcəsində dövlət əsaslı vəsait qoyuluşu (investisiya xərcləri) üçün nəzərdə tutulan vəsaitin bölgüsü”nün 1.19.21-ci yarımbəndində göstərilmiş məbləğin '''ilkin olaraq 1,5 milyon (bir milyon beş yüz min) manatı''' Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyinə ayrılsın.

== '''Təhsil və Sosial İnfrastruktur''' ==
Kənddə Xaspoladoba 9 illik kənd ümumi orta məktəbi fəaliyyət göstərir. Məktəb 1936-cı ildə yaradılmışdır və hazırda 186 şagird təhsil alır, 14 müəllim çalışır. Bu məktəbin gələcəkdə 11 illik olması planlaşdırılır.

Kənd qaz, işıq , rabitə və internet xidmətləri ilə fasiləsiz təmin olunmaqdadır.İçməli su ehtiyacı əsasən təbii bulaqlar və artezian quyuları vasitəsilə ödənilir .

== '''Suvarma və Kənd Təsərrüfatı''' ==
Əvvəllər kənd sakinləri suvarma suyunun azlığından əziyyət çəkirdilər. Lakin son illərdə qazılmış iki yeni artezian quyusu sayəsində suvarma şəraiti yaxşılaşdırılmış və bu, kənd təsərrüfatının inkişafına müsbət təsir göstərmişdir.Həmçinin əhali suvarmada qudilyalçay və samur abşeron kanalarından da istifadə edir.Son illərdə Xaspoladoba kəndində USAID və digər qurumların layihələri çərçivəsində suvarma infrastrukturu qismən yaxşılaşdırılıb.Kənd əhalisi əsasən əkinçilik,maldarlıq və bağçılıq ilə məşğuldur.Kənd ərazisində əsasən buğda,arpa, dənli bitkilər becərilməkdədir.Kəndin bir hissə bu əkin sahələrini suvarma kanalları vasitəsi ilə suvarır,digər hissələr isə dəmyə əkinçilik ilə məşğuldur.Kənd ərazisində fındıq,klassik gilas sortları, xarici gilas sortları ( maxima-14 ), şaftalı,gavalı,göyəm,alma ağacları əkilib becərilməkdədir.

https://www.facebook.com/share/v/1APhxfJzGf/

== '''Video Materiallar''' ==
Kənd haqqında geniş video icmalı aşağıdakı linklər vasitəsi ilə izləyə bilərsiniz.

''https://youtu.be/fBwJkm28_14?si=5uDDJecSzjbwxtWL''

''https://youtu.be/UDsxeNCbDnQ?si=GvMBLyeqczm2cy_f''

== '''Mədəniyyət''' ==
Xaspoladoba kəndində xalq arasında formalaşmış ənənəvi kənd mədəniyyəti hökm sürür. Aşağıdakılar müşahidə olunur:

Milli adət-ənənələrə bağlılıq güclüdür — toylar, nişanlar, yas mərasimləri adətə uyğun keçirilir.

Qadınlar arasında toxuculuq, tikiş, xalçaçılıq və qida hazırlığı (kompot, mürəbbə, turşu) bacarıqları yayğındır.

Kənddə bəzən el şənlikləri və mövsümi bayramlar (Novruz, Kosa-Keçəl) qeyd olunur.

Kitabxana və ya klub binası olduğu hallarda, bu məkanlar əsasən gənclərin yığışdığı, film izlədiyi və bəzən tədbirlərin keçirildiyi yerlərdir.

== '''Səhiyyə''' ==
Xaspoladoba kəndində tibb məntəqəsi (TM) fəaliyyət göstərir. Xüsusilə ilkin tibbi yardım və peyvəndləmə kimi xidmətlər bu məntəqədə həyata keçirilir. Mürəkkəb hallarda və ya doğuş zamanı: Xaçmaz Rayon Mərkəzi Xəstəxanasına və ya Quba Rayon Mərkəzi Xəstəxanasına müraciət olunur.

== '''Turizm Potensialı''' ==
Xaspoladoba kəndi turistlər üçün klassik kənd turizmi və eko-turizm baxımından potensiala malikdir:

1. Təbii resurslar və mənzərə

Kəndin ətrafında gilas bağları, fındıq sahələri, təbii bulaqlar və açıq sahələr mövcuddur.

Yaz-yay aylarında gözəl çiçək açan gilas bağları və sakin kənd həyatı qonaqlar üçün cəlbedici olur.

2. Ferma turizmi

Kənddə fındıq və gilas bağlarında məhsul yığımında iştirak, ev yeməkləri ilə qidalanma, heyvanlara qulluq kimi kənd həyatını hiss etdirən təcrübələr təklif mövcuddur.

3. Təkliflər (əgər inkişaf etdirilsə)

Kənd evlərinin qonaq evi kimi istifadəsi

Yerli qadınların hazırladığı məhsulların (mürəbbə, fındıq, toxuculuq) turistlərə satış və ya təqdimatı

Bələdçili turlar: Xaçmazın digər kəndlərinə və ya Nabran, Quba kimi yaxın təbii zonalara səfərlər.

== '''Əhali və Etnik Tərkib''' ==
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, Xaspoladoba kəndinin əhalisi 1,837 nəfərdir.

Kəndin əhalisi müxtəlif etnik qruplardan ibarətdir:

Azərbaycanlılar

Tatlar

Ləzgilər

Buduqlular

Qırız-dəhnəlilər

Az sayda ruslar

== '''İdman və Gənclər''' ==
Kəndin gəncləri futbol idmanına böyük maraq göstərirlər. Özlərinə məxsus Xaspoladoba futbol komandası yaradaraq, kəndin futbol meydançasında məşqlər və oyunlar keçirirlər. Komandanın fəaliyyətini aşağıdakı linkdən izləyə bilərsiniz:

&lt;u&gt;''https://www.tiktok.com/@fc.xaspoladoba?_t=ZS-8wtbEEVYqfq&amp;_r=1''&lt;/u&gt;

== '''Şəhidlər və Qəhrəmanlar''' ==
1-ci Qarabağ və 44 günlük müharibədə Xaspoladoba kəndindən onlarla insan qəhrəmancasına döyüşmüşdür.Kənd iki şəhid vermişdir.Həmçinin kəndin bir neçə qazisidə vardır.

'''Şəhid İmamov Rəhim Rauf''' oğlu  &lt;u&gt;''09.08.1990 - 21.10.2020''&lt;/u&gt;  Füzulinin və Xocavəndin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur və 21 oktyabr Füzuli rayonun Gecəgözlü kəndi istiqamətində döyüş tapşırığını yerinə yetirilməsi zamanı şəhid olmuşdur.Şəhid olduqdan sonra &quot;Xocavəndin azad olunmasına görə&quot; və &quot;Vətən uğrunda&quot; medalları ilə təltif olunub.ətraflı məlumat linkdə qeyd olunub.''https://unudulmazlar.az/az/infom/1380''

'''Şəhid Quliyev Fazil Faiq''' oğlu   &lt;u&gt;''30.08.1973 - 16.03.1994''&lt;/u&gt;  1-ci Qarabağ müharibəsində şəhid olduğu günə qədər Qarabağın müxtəlif bölgələrində döyüşlərdə yaxından iştirak etmişdir.Kəlbəcər uğrunda gedən döyüşlərdə şəhidlik zirvəsinə ucalmışdır.


== '''İstinadlar''' ==
{{İstinad siyahısı}}

== '''Xarici keçidlər''' ==
* azerbaijanphoto.com saytındakı [http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast&amp;l=0&amp;id=28818&amp;s=4302 şəkilləri] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304220211/http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast&amp;l=0&amp;id=28818&amp;s=4302 |date=2016-03-04 }}

== '''Həmçinin bax''' ==
{{Xaçmaz rayonunun yaşayış məntəqələri}}
{{Xaçmaz rayonu-qaralama}}

[[Kateqoriya:Xaçmaz rayonunun kəndləri]]</text>
      <sha1>pjx52jsrylvt29srhiar4ubir4txp18</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041705</id>
      <parentid>9041704</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T13:35:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9041705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13710" sha1="enewi870r2yhret4bo0acmadoieqn5n" xml:space="preserve">{{Yaşayış məntəqəsi}}

'''Xaspoladoba''' (əvvəlki adı: ''Qasabovka'') — [[Azərbaycan Respublikası]]nın [[Xaçmaz rayonu]]nun Müşkür kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20240405093114/https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archivedate = 2024-03-14 |title = İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı, 2024 |author = Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi |date = 2024-02-28 |publisher = stat.gov.az |accessdate = 2024-04-05 |language = az}}&lt;/ref&gt; Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının 29 aprel 1992-ci il tarixli, 112 saylı Qərarı ilə Xaçmaz rayonunun Qasabovka kəndi Xaspoladoba kəndi adlandırılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikası Bakı şəhərinin bəzi rayon və qəsəbələrinə, Ağdaş, Bərdə, Qobustan, İmişli, İsmayıllı, Yevlax, Gədəbəy, Goranboy, Lənkəran, Salyan, Füzuli, Xaçmaz, Cəlilabad rayonlarının bir sıra yaşayış məntəqələrinə yeni adlar verilməsi və inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişiklik edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının 29 aprel 1992-ci il tarixli, 112 saylı Qərarı |url=https://e-qanun.az/framework/7037 |access-date=2022-08-27 |archive-date=2022-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822205033/https://e-qanun.az/framework/7037 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Xaspolad oba Xaçmaz rayonuna ən yaxın kəndlərdən biridir. Rayon ilə kənd arası məsafə 3 km-dir. Kəndin urbanizasiya səviyyəsi digər kəndlər ilə müqayisədə çox yüksəkdir. Xaspolad oba şimal tərəfdən [[Əzizli (Xaçmaz)|Əzizli]], cənub tərəfdən [[Hacıqurbanoba]], şərq tərəfdən [[Gəncəli (Xaçmaz)|Gəncəli]], qərb tərəfdən isə [[Köhnə Xaçmaz]] kəndləri ilə həmsərhəddir. Kənd Hacıqurbanoba ilə [[Qudyalçay|Qudiyalçay]] vasitəsilə ayrılır. Kənd cənubdan Qudiyalçay şimal və qərbdən isə meşələr ilə əhatələnmişdir.

== Tarixi və Toponimikası ==
Kəndin əvvəlki adı Qasabovka olmuşdur. 29 aprel 1992-ci il tarixli qərarla kəndin adı Xaspoladoba olaraq dəyişdirilmişdir. Xaspoladoba kəndinin tarixi haqqında məlumatlar rəsmi mənbələrdə və açıq ensiklopedik məlumat bazalarında çox az yer alır. Bu, Azərbaycanın bir çox kəndləri kimi Xaspoladoba kəndinin də yazılı tarixi sənədlərdə geniş əks olunmaması ilə bağlıdır. Bununla belə, kəndin adı və coğrafi mövqeyi onun orta əsrlərə və ya daha qədim dövrlərə qədər gedib çıxa biləcəyini göstərir.

Xaspoladoba adının mənşəyi:

&quot;Xas&quot; – qədim türk dilində &quot;seçmə&quot;, &quot;özəl&quot;, &quot;müstəsna&quot; mənasında işlədilir.

&quot;Polad&quot; – türklərdə yayılmış kişi adıdır və eyni zamanda möhkəmlik, dözümlülük rəmzidir.

&quot;Oba&quot; – qədim türk köçəri icmalarında &quot;kiçik məskunlaşma yeri&quot;, &quot;kənd&quot;, &quot;tayfa yaşayışı&quot; mənasını verir.

Yəni &quot;Xaspoladoba&quot; – &quot;Xas Poladın obası&quot;, yəni Polad adlı nüfuzlu bir şəxsin qurduğu və ya ona aid olan kənd kimi tərcümə edilə bilər. Bu ad formasına əsasən ehtimal olunur ki, kənd orta əsrlərdə və ya Səfəvilər dövründə formalaşmış ola bilər.

Ehtimal olunan tarixi mərhələlər:

1. Əvvəlki dövrlər (IX–XIII əsrlər):

Xaçmaz ərazisi ümumilikdə Şirvanşahlar dövləti və digər yerli feodal hakimiyyətlərə tabe olmuşdur.

O dövrdə Kür-Araz ovalığı və Xəzərsahili ərazilər müxtəlif türk tayfalarının köçmə və məskunlaşma zonası olub.

&quot;Oba&quot; adlarının çoxluğu bu dövrün izidir.

2. Səfəvilər və Qacar dövrü (XVI–XIX əsrlər):

Regionda kənd təsərrüfatı inkişaf etmiş və əhali daimi məskunlaşmış obalara yerləşdirilmişdir.

Xaspoladoba kimi kəndlərin əsasını çox vaxt hərbi xidmətlərə görə torpaq verilmiş sərkərdələr və onların ailələri qoymuşdur.

3. Çar Rusiyası dövrü (XIX əsr – 1917):

Xaçmaz rayonu və ətraf ərazilər Quba qəzasının tərkibində idi.

Bu dövrdə kənddə əsasən əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olan yerli əhali yaşayırdı.

Mümkündür ki, kənddə ilk məscidlər və ibtidai təhsil ocaqları da bu dövrdə salınıb.

4. Sovet dövrü (1920–1991):

Kənd kolxoz və sovxoz sisteminə daxil edilib.

Elektrikləşdirmə, məktəbləşmə və kollektiv təsərrüfatlar yaranıb.

Gilas, alma və taxıl kimi məhsulların becərilməsi geniş yayılıb.

Kəndin sosial həyatı daha da canlanıb.

5. Müstəqillik dövrü (1991–indiyə qədər):

Kənd özünüidarəetmə orqanları yaradılıb.

Özəl təsərrüfatlar artıb.

Kənd turizmi, meyvə bağçılığı və kənd təsərrüfatı yenidən inkişaf mərhələsinə keçib.

'''Kənd ərazisində Qədim Alban qəbiristanlığıda mövcuddur.'''

== '''Coğrafi Mövqe və İqlim''' ==
Subtropik iqilimə yaxındır-yay isti,qış isə mülayim keçir.Bu bağçılıq və bostançılıq üçün əlverişli şərait yaradır.Xaspoladoba kəndi səfalı təbiətə, mülayim iqlimə malik ərazidə yerləşir.Xaspoladoba kəndi Samur–Dəvəçi ovalığında, dəniz səviyyəsindən təxminən 13 metr yüksəklikdə yerləşir. Ərazi mülayim iqlimə malikdir və kəndin ətrafı meşəliklər, bağlar və əkin sahələri ilə zəngindir. Əhalinin əsas məşğuliyyəti kənd təsərrüfatıdır, xüsusilə də fındıq, alma, gilas və taxılçılıq sahələrində fəaliyyət göstərirlər.Ətrafında meşəliklər, bağlar və əkin sahələri var. Əhalinin əsas məşğuliyyət sahəsi kənd təsərrüfatıdır — xüsusilə də gilas, alma, fındıq və taxılçılıq.

== '''Əhali və Yaşam''' ==
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, Xaspoladoba kəndinin əhalisi 1,837 nəfərdir.Əhali əsasən azərbaycanlılardan ibarətdir.

Əhalinin məşğuliyyəti: fermerlik, bitkiçilik, heyvandarlıq və mövsümi kənd işləri.Bunun ilə yanaşı kənd əhalisindən dövlət orqanlarında,hərbidə,özəl sektorda,bank sektorunda  bir sıra mühüm vəzifələr tutmuş şəxslərdə vardır.

Kənddə məktəb, məscid, market, tibb məntəqəsi kimi əsas xidmət nöqtələri vardır.

== '''Nəqliyyat və Yerləşmə''' ==
Kənd Xaçmaz şəhərinə digər kəndlər ilə müqayisədə nisbətən yaxın məsafədə yerləşir (təqribən 3 km–5 km).Təqribən 10 dəqiqəlik məsafədə yerləşir.Kəndin yolları daşlıqdır,bəzi daxili yollar torpaqdır.

Azərbaycan Respublikasınının prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə 

On iki min nəfər əhalinin yaşadığı 13 yaşayış məntəqəsini birləşdirən Gəndob–Xaçmaz–Yalama–Rusiya Federasiyası ilə dövlət sərhədi (28 ci km)–Köhnə Xaçmaz–'''Xaspoladoba'''–Gəncəli–Bəbəli–Əzizli–Əhmədoba–Müşviq–Müşkür–Hacıqazma–Hacıəhmədoba–Şərifoba–Qaracəlli–Xəzərli avtomobil yolunun '''əsaslı təmiri''' məqsədilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2025-ci il 10 yanvar tarixli 445 nömrəli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasının 2025-ci il dövlət büdcəsində dövlət əsaslı vəsait qoyuluşu (investisiya xərcləri) üçün nəzərdə tutulan vəsaitin bölgüsü”nün 1.19.21-ci yarımbəndində göstərilmiş məbləğin '''ilkin olaraq 1,5 milyon (bir milyon beş yüz min) manatı''' Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyinə ayrılsın.

== '''Təhsil və Sosial İnfrastruktur''' ==
Kənddə Xaspoladoba 9 illik kənd ümumi orta məktəbi fəaliyyət göstərir. Məktəb 1936-cı ildə yaradılmışdır və hazırda 186 şagird təhsil alır, 14 müəllim çalışır. Bu məktəbin gələcəkdə 11 illik olması planlaşdırılır.

Kənd qaz, işıq , rabitə və internet xidmətləri ilə fasiləsiz təmin olunmaqdadır.İçməli su ehtiyacı əsasən təbii bulaqlar və artezian quyuları vasitəsilə ödənilir .

== '''Suvarma və Kənd Təsərrüfatı''' ==
Əvvəllər kənd sakinləri suvarma suyunun azlığından əziyyət çəkirdilər. Lakin son illərdə qazılmış iki yeni artezian quyusu sayəsində suvarma şəraiti yaxşılaşdırılmış və bu, kənd təsərrüfatının inkişafına müsbət təsir göstərmişdir.Həmçinin əhali suvarmada qudilyalçay və samur abşeron kanalarından da istifadə edir.Son illərdə Xaspoladoba kəndində USAID və digər qurumların layihələri çərçivəsində suvarma infrastrukturu qismən yaxşılaşdırılıb.Kənd əhalisi əsasən əkinçilik,maldarlıq və bağçılıq ilə məşğuldur.Kənd ərazisində əsasən buğda,arpa, dənli bitkilər becərilməkdədir.Kəndin bir hissə bu əkin sahələrini suvarma kanalları vasitəsi ilə suvarır,digər hissələr isə dəmyə əkinçilik ilə məşğuldur.Kənd ərazisində fındıq,klassik gilas sortları, xarici gilas sortları ( maxima-14 ), şaftalı,gavalı,göyəm,alma ağacları əkilib becərilməkdədir.

https://www.facebook.com/share/v/1APhxfJzGf/

== '''Video Materiallar''' ==
Kənd haqqında geniş video icmalı aşağıdakı linklər vasitəsi ilə izləyə bilərsiniz.

''https://youtu.be/fBwJkm28_14?si=5uDDJecSzjbwxtWL''

''https://youtu.be/UDsxeNCbDnQ?si=GvMBLyeqczm2cy_f''

== '''Mədəniyyət''' ==
Xaspoladoba kəndində xalq arasında formalaşmış ənənəvi kənd mədəniyyəti hökm sürür. Aşağıdakılar müşahidə olunur:

Milli adət-ənənələrə bağlılıq güclüdür — toylar, nişanlar, yas mərasimləri adətə uyğun keçirilir.

Qadınlar arasında toxuculuq, tikiş, xalçaçılıq və qida hazırlığı (kompot, mürəbbə, turşu) bacarıqları yayğındır.

Kənddə bəzən el şənlikləri və mövsümi bayramlar (Novruz, Kosa-Keçəl) qeyd olunur.

Kitabxana və ya klub binası olduğu hallarda, bu məkanlar əsasən gənclərin yığışdığı, film izlədiyi və bəzən tədbirlərin keçirildiyi yerlərdir.

== '''Səhiyyə''' ==
Xaspoladoba kəndində tibb məntəqəsi (TM) fəaliyyət göstərir. Xüsusilə ilkin tibbi yardım və peyvəndləmə kimi xidmətlər bu məntəqədə həyata keçirilir. Mürəkkəb hallarda və ya doğuş zamanı: Xaçmaz Rayon Mərkəzi Xəstəxanasına və ya Quba Rayon Mərkəzi Xəstəxanasına müraciət olunur.

== '''Turizm Potensialı''' ==
Xaspoladoba kəndi turistlər üçün klassik kənd turizmi və eko-turizm baxımından potensiala malikdir:

1. Təbii resurslar və mənzərə

Kəndin ətrafında gilas bağları, fındıq sahələri, təbii bulaqlar və açıq sahələr mövcuddur.

Yaz-yay aylarında gözəl çiçək açan gilas bağları və sakin kənd həyatı qonaqlar üçün cəlbedici olur.

2. Ferma turizmi

Kənddə fındıq və gilas bağlarında məhsul yığımında iştirak, ev yeməkləri ilə qidalanma, heyvanlara qulluq kimi kənd həyatını hiss etdirən təcrübələr təklif mövcuddur.

3. Təkliflər (əgər inkişaf etdirilsə)

Kənd evlərinin qonaq evi kimi istifadəsi

Yerli qadınların hazırladığı məhsulların (mürəbbə, fındıq, toxuculuq) turistlərə satış və ya təqdimatı

Bələdçili turlar: Xaçmazın digər kəndlərinə və ya Nabran, Quba kimi yaxın təbii zonalara səfərlər.

== '''Əhali və Etnik Tərkib''' ==
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, Xaspoladoba kəndinin əhalisi 1,837 nəfərdir.

Kəndin əhalisi müxtəlif etnik qruplardan ibarətdir:

Azərbaycanlılar

Tatlar

Ləzgilər

Buduqlular

Qırız-dəhnəlilər

Az sayda ruslar

== '''İdman və Gənclər''' ==
Kəndin gəncləri futbol idmanına böyük maraq göstərirlər. Özlərinə məxsus Xaspoladoba futbol komandası yaradaraq, kəndin futbol meydançasında məşqlər və oyunlar keçirirlər. Komandanın fəaliyyətini aşağıdakı linkdən izləyə bilərsiniz:

&lt;u&gt;''https://www.tiktok.com/@fc.xaspoladoba?_t=ZS-8wtbEEVYqfq&amp;_r=1''&lt;/u&gt;

== '''Şəhidlər və Qəhrəmanlar''' ==
1-ci Qarabağ və 44 günlük müharibədə Xaspoladoba kəndindən onlarla insan qəhrəmancasına döyüşmüşdür.Kənd iki şəhid vermişdir.Həmçinin kəndin bir neçə qazisidə vardır.

'''Şəhid İmamov Rəhim Rauf''' oğlu  &lt;u&gt;''09.08.1990 - 21.10.2020''&lt;/u&gt;  Füzulinin və Xocavəndin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur və 21 oktyabr Füzuli rayonun Gecəgözlü kəndi istiqamətində döyüş tapşırığını yerinə yetirilməsi zamanı şəhid olmuşdur.Şəhid olduqdan sonra &quot;Xocavəndin azad olunmasına görə&quot; və &quot;Vətən uğrunda&quot; medalları ilə təltif olunub.ətraflı məlumat linkdə qeyd olunub.''https://unudulmazlar.az/az/infom/1380''

'''Şəhid Quliyev Fazil Faiq''' oğlu   &lt;u&gt;''30.08.1973 - 16.03.1994''&lt;/u&gt;  1-ci Qarabağ müharibəsində şəhid olduğu günə qədər Qarabağın müxtəlif bölgələrində döyüşlərdə yaxından iştirak etmişdir.Kəlbəcər uğrunda gedən döyüşlərdə şəhidlik zirvəsinə ucalmışdır.


== '''İstinadlar''' ==
{{İstinad siyahısı}}

== '''Xarici keçidlər''' ==
* azerbaijanphoto.com saytındakı [http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast&amp;l=0&amp;id=28818&amp;s=4302 şəkilləri] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304220211/http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast&amp;l=0&amp;id=28818&amp;s=4302 |date=2016-03-04 }}

== '''Həmçinin bax''' ==
{{Xaçmaz rayonunun yaşayış məntəqələri}}
{{Xaçmaz rayonu-qaralama}}

[[Kateqoriya:Xaçmaz rayonunun kəndləri]]</text>
      <sha1>enewi870r2yhret4bo0acmadoieqn5n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041706</id>
      <parentid>9041705</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T13:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <comment>/* Coğrafi mövqe və iqlim */</comment>
      <origin>9041706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13707" sha1="hkneq65yb77r6xigetdfb9ojlumoc37" xml:space="preserve">{{Yaşayış məntəqəsi}}

'''Xaspoladoba''' (əvvəlki adı: ''Qasabovka'') — [[Azərbaycan Respublikası]]nın [[Xaçmaz rayonu]]nun Müşkür kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20240405093114/https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archivedate = 2024-03-14 |title = İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı, 2024 |author = Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi |date = 2024-02-28 |publisher = stat.gov.az |accessdate = 2024-04-05 |language = az}}&lt;/ref&gt; Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının 29 aprel 1992-ci il tarixli, 112 saylı Qərarı ilə Xaçmaz rayonunun Qasabovka kəndi Xaspoladoba kəndi adlandırılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikası Bakı şəhərinin bəzi rayon və qəsəbələrinə, Ağdaş, Bərdə, Qobustan, İmişli, İsmayıllı, Yevlax, Gədəbəy, Goranboy, Lənkəran, Salyan, Füzuli, Xaçmaz, Cəlilabad rayonlarının bir sıra yaşayış məntəqələrinə yeni adlar verilməsi və inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişiklik edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının 29 aprel 1992-ci il tarixli, 112 saylı Qərarı |url=https://e-qanun.az/framework/7037 |access-date=2022-08-27 |archive-date=2022-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822205033/https://e-qanun.az/framework/7037 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Xaspolad oba Xaçmaz rayonuna ən yaxın kəndlərdən biridir. Rayon ilə kənd arası məsafə 3 km-dir. Kəndin urbanizasiya səviyyəsi digər kəndlər ilə müqayisədə çox yüksəkdir. Xaspolad oba şimal tərəfdən [[Əzizli (Xaçmaz)|Əzizli]], cənub tərəfdən [[Hacıqurbanoba]], şərq tərəfdən [[Gəncəli (Xaçmaz)|Gəncəli]], qərb tərəfdən isə [[Köhnə Xaçmaz]] kəndləri ilə həmsərhəddir. Kənd Hacıqurbanoba ilə [[Qudyalçay|Qudiyalçay]] vasitəsilə ayrılır. Kənd cənubdan Qudiyalçay şimal və qərbdən isə meşələr ilə əhatələnmişdir.

== Tarixi və Toponimikası ==
Kəndin əvvəlki adı Qasabovka olmuşdur. 29 aprel 1992-ci il tarixli qərarla kəndin adı Xaspoladoba olaraq dəyişdirilmişdir. Xaspoladoba kəndinin tarixi haqqında məlumatlar rəsmi mənbələrdə və açıq ensiklopedik məlumat bazalarında çox az yer alır. Bu, Azərbaycanın bir çox kəndləri kimi Xaspoladoba kəndinin də yazılı tarixi sənədlərdə geniş əks olunmaması ilə bağlıdır. Bununla belə, kəndin adı və coğrafi mövqeyi onun orta əsrlərə və ya daha qədim dövrlərə qədər gedib çıxa biləcəyini göstərir.

Xaspoladoba adının mənşəyi:

&quot;Xas&quot; – qədim türk dilində &quot;seçmə&quot;, &quot;özəl&quot;, &quot;müstəsna&quot; mənasında işlədilir.

&quot;Polad&quot; – türklərdə yayılmış kişi adıdır və eyni zamanda möhkəmlik, dözümlülük rəmzidir.

&quot;Oba&quot; – qədim türk köçəri icmalarında &quot;kiçik məskunlaşma yeri&quot;, &quot;kənd&quot;, &quot;tayfa yaşayışı&quot; mənasını verir.

Yəni &quot;Xaspoladoba&quot; – &quot;Xas Poladın obası&quot;, yəni Polad adlı nüfuzlu bir şəxsin qurduğu və ya ona aid olan kənd kimi tərcümə edilə bilər. Bu ad formasına əsasən ehtimal olunur ki, kənd orta əsrlərdə və ya Səfəvilər dövründə formalaşmış ola bilər.

Ehtimal olunan tarixi mərhələlər:

1. Əvvəlki dövrlər (IX–XIII əsrlər):

Xaçmaz ərazisi ümumilikdə Şirvanşahlar dövləti və digər yerli feodal hakimiyyətlərə tabe olmuşdur.

O dövrdə Kür-Araz ovalığı və Xəzərsahili ərazilər müxtəlif türk tayfalarının köçmə və məskunlaşma zonası olub.

&quot;Oba&quot; adlarının çoxluğu bu dövrün izidir.

2. Səfəvilər və Qacar dövrü (XVI–XIX əsrlər):

Regionda kənd təsərrüfatı inkişaf etmiş və əhali daimi məskunlaşmış obalara yerləşdirilmişdir.

Xaspoladoba kimi kəndlərin əsasını çox vaxt hərbi xidmətlərə görə torpaq verilmiş sərkərdələr və onların ailələri qoymuşdur.

3. Çar Rusiyası dövrü (XIX əsr – 1917):

Xaçmaz rayonu və ətraf ərazilər Quba qəzasının tərkibində idi.

Bu dövrdə kənddə əsasən əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olan yerli əhali yaşayırdı.

Mümkündür ki, kənddə ilk məscidlər və ibtidai təhsil ocaqları da bu dövrdə salınıb.

4. Sovet dövrü (1920–1991):

Kənd kolxoz və sovxoz sisteminə daxil edilib.

Elektrikləşdirmə, məktəbləşmə və kollektiv təsərrüfatlar yaranıb.

Gilas, alma və taxıl kimi məhsulların becərilməsi geniş yayılıb.

Kəndin sosial həyatı daha da canlanıb.

5. Müstəqillik dövrü (1991–indiyə qədər):

Kənd özünüidarəetmə orqanları yaradılıb.

Özəl təsərrüfatlar artıb.

Kənd turizmi, meyvə bağçılığı və kənd təsərrüfatı yenidən inkişaf mərhələsinə keçib.

'''Kənd ərazisində Qədim Alban qəbiristanlığıda mövcuddur.'''

== Coğrafi mövqe və iqlim ==
Subtropik iqilimə yaxındır-yay isti,qış isə mülayim keçir. Bu bağçılıq və bostançılıq üçün əlverişli şərait yaradır. Xaspoladoba kəndi səfalı təbiətə, mülayim iqlimə malik ərazidə yerləşir. Xaspoladoba kəndi Samur–Dəvəçi ovalığında, dəniz səviyyəsindən təxminən 13 metr yüksəklikdə yerləşir. Ərazi mülayim iqlimə malikdir və kəndin ətrafı meşəliklər, bağlar və əkin sahələri ilə zəngindir. Əhalinin əsas məşğuliyyəti kənd təsərrüfatıdır, xüsusilə də fındıq, alma, gilas və taxılçılıq sahələrində fəaliyyət göstərirlər. Ətrafında meşəliklər, bağlar və əkin sahələri var. Əhalinin əsas məşğuliyyət sahəsi kənd təsərrüfatıdır — xüsusilə də gilas, alma, fındıq və taxılçılıq.

== '''Əhali və Yaşam''' ==
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, Xaspoladoba kəndinin əhalisi 1,837 nəfərdir.Əhali əsasən azərbaycanlılardan ibarətdir.

Əhalinin məşğuliyyəti: fermerlik, bitkiçilik, heyvandarlıq və mövsümi kənd işləri.Bunun ilə yanaşı kənd əhalisindən dövlət orqanlarında,hərbidə,özəl sektorda,bank sektorunda  bir sıra mühüm vəzifələr tutmuş şəxslərdə vardır.

Kənddə məktəb, məscid, market, tibb məntəqəsi kimi əsas xidmət nöqtələri vardır.

== '''Nəqliyyat və Yerləşmə''' ==
Kənd Xaçmaz şəhərinə digər kəndlər ilə müqayisədə nisbətən yaxın məsafədə yerləşir (təqribən 3 km–5 km).Təqribən 10 dəqiqəlik məsafədə yerləşir.Kəndin yolları daşlıqdır,bəzi daxili yollar torpaqdır.

Azərbaycan Respublikasınının prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə 

On iki min nəfər əhalinin yaşadığı 13 yaşayış məntəqəsini birləşdirən Gəndob–Xaçmaz–Yalama–Rusiya Federasiyası ilə dövlət sərhədi (28 ci km)–Köhnə Xaçmaz–'''Xaspoladoba'''–Gəncəli–Bəbəli–Əzizli–Əhmədoba–Müşviq–Müşkür–Hacıqazma–Hacıəhmədoba–Şərifoba–Qaracəlli–Xəzərli avtomobil yolunun '''əsaslı təmiri''' məqsədilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2025-ci il 10 yanvar tarixli 445 nömrəli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasının 2025-ci il dövlət büdcəsində dövlət əsaslı vəsait qoyuluşu (investisiya xərcləri) üçün nəzərdə tutulan vəsaitin bölgüsü”nün 1.19.21-ci yarımbəndində göstərilmiş məbləğin '''ilkin olaraq 1,5 milyon (bir milyon beş yüz min) manatı''' Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyinə ayrılsın.

== '''Təhsil və Sosial İnfrastruktur''' ==
Kənddə Xaspoladoba 9 illik kənd ümumi orta məktəbi fəaliyyət göstərir. Məktəb 1936-cı ildə yaradılmışdır və hazırda 186 şagird təhsil alır, 14 müəllim çalışır. Bu məktəbin gələcəkdə 11 illik olması planlaşdırılır.

Kənd qaz, işıq , rabitə və internet xidmətləri ilə fasiləsiz təmin olunmaqdadır.İçməli su ehtiyacı əsasən təbii bulaqlar və artezian quyuları vasitəsilə ödənilir .

== '''Suvarma və Kənd Təsərrüfatı''' ==
Əvvəllər kənd sakinləri suvarma suyunun azlığından əziyyət çəkirdilər. Lakin son illərdə qazılmış iki yeni artezian quyusu sayəsində suvarma şəraiti yaxşılaşdırılmış və bu, kənd təsərrüfatının inkişafına müsbət təsir göstərmişdir.Həmçinin əhali suvarmada qudilyalçay və samur abşeron kanalarından da istifadə edir.Son illərdə Xaspoladoba kəndində USAID və digər qurumların layihələri çərçivəsində suvarma infrastrukturu qismən yaxşılaşdırılıb.Kənd əhalisi əsasən əkinçilik,maldarlıq və bağçılıq ilə məşğuldur.Kənd ərazisində əsasən buğda,arpa, dənli bitkilər becərilməkdədir.Kəndin bir hissə bu əkin sahələrini suvarma kanalları vasitəsi ilə suvarır,digər hissələr isə dəmyə əkinçilik ilə məşğuldur.Kənd ərazisində fındıq,klassik gilas sortları, xarici gilas sortları ( maxima-14 ), şaftalı,gavalı,göyəm,alma ağacları əkilib becərilməkdədir.

https://www.facebook.com/share/v/1APhxfJzGf/

== '''Video Materiallar''' ==
Kənd haqqında geniş video icmalı aşağıdakı linklər vasitəsi ilə izləyə bilərsiniz.

''https://youtu.be/fBwJkm28_14?si=5uDDJecSzjbwxtWL''

''https://youtu.be/UDsxeNCbDnQ?si=GvMBLyeqczm2cy_f''

== '''Mədəniyyət''' ==
Xaspoladoba kəndində xalq arasında formalaşmış ənənəvi kənd mədəniyyəti hökm sürür. Aşağıdakılar müşahidə olunur:

Milli adət-ənənələrə bağlılıq güclüdür — toylar, nişanlar, yas mərasimləri adətə uyğun keçirilir.

Qadınlar arasında toxuculuq, tikiş, xalçaçılıq və qida hazırlığı (kompot, mürəbbə, turşu) bacarıqları yayğındır.

Kənddə bəzən el şənlikləri və mövsümi bayramlar (Novruz, Kosa-Keçəl) qeyd olunur.

Kitabxana və ya klub binası olduğu hallarda, bu məkanlar əsasən gənclərin yığışdığı, film izlədiyi və bəzən tədbirlərin keçirildiyi yerlərdir.

== '''Səhiyyə''' ==
Xaspoladoba kəndində tibb məntəqəsi (TM) fəaliyyət göstərir. Xüsusilə ilkin tibbi yardım və peyvəndləmə kimi xidmətlər bu məntəqədə həyata keçirilir. Mürəkkəb hallarda və ya doğuş zamanı: Xaçmaz Rayon Mərkəzi Xəstəxanasına və ya Quba Rayon Mərkəzi Xəstəxanasına müraciət olunur.

== '''Turizm Potensialı''' ==
Xaspoladoba kəndi turistlər üçün klassik kənd turizmi və eko-turizm baxımından potensiala malikdir:

1. Təbii resurslar və mənzərə

Kəndin ətrafında gilas bağları, fındıq sahələri, təbii bulaqlar və açıq sahələr mövcuddur.

Yaz-yay aylarında gözəl çiçək açan gilas bağları və sakin kənd həyatı qonaqlar üçün cəlbedici olur.

2. Ferma turizmi

Kənddə fındıq və gilas bağlarında məhsul yığımında iştirak, ev yeməkləri ilə qidalanma, heyvanlara qulluq kimi kənd həyatını hiss etdirən təcrübələr təklif mövcuddur.

3. Təkliflər (əgər inkişaf etdirilsə)

Kənd evlərinin qonaq evi kimi istifadəsi

Yerli qadınların hazırladığı məhsulların (mürəbbə, fındıq, toxuculuq) turistlərə satış və ya təqdimatı

Bələdçili turlar: Xaçmazın digər kəndlərinə və ya Nabran, Quba kimi yaxın təbii zonalara səfərlər.

== '''Əhali və Etnik Tərkib''' ==
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, Xaspoladoba kəndinin əhalisi 1,837 nəfərdir.

Kəndin əhalisi müxtəlif etnik qruplardan ibarətdir:

Azərbaycanlılar

Tatlar

Ləzgilər

Buduqlular

Qırız-dəhnəlilər

Az sayda ruslar

== '''İdman və Gənclər''' ==
Kəndin gəncləri futbol idmanına böyük maraq göstərirlər. Özlərinə məxsus Xaspoladoba futbol komandası yaradaraq, kəndin futbol meydançasında məşqlər və oyunlar keçirirlər. Komandanın fəaliyyətini aşağıdakı linkdən izləyə bilərsiniz:

&lt;u&gt;''https://www.tiktok.com/@fc.xaspoladoba?_t=ZS-8wtbEEVYqfq&amp;_r=1''&lt;/u&gt;

== '''Şəhidlər və Qəhrəmanlar''' ==
1-ci Qarabağ və 44 günlük müharibədə Xaspoladoba kəndindən onlarla insan qəhrəmancasına döyüşmüşdür.Kənd iki şəhid vermişdir.Həmçinin kəndin bir neçə qazisidə vardır.

'''Şəhid İmamov Rəhim Rauf''' oğlu  &lt;u&gt;''09.08.1990 - 21.10.2020''&lt;/u&gt;  Füzulinin və Xocavəndin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur və 21 oktyabr Füzuli rayonun Gecəgözlü kəndi istiqamətində döyüş tapşırığını yerinə yetirilməsi zamanı şəhid olmuşdur.Şəhid olduqdan sonra &quot;Xocavəndin azad olunmasına görə&quot; və &quot;Vətən uğrunda&quot; medalları ilə təltif olunub.ətraflı məlumat linkdə qeyd olunub.''https://unudulmazlar.az/az/infom/1380''

'''Şəhid Quliyev Fazil Faiq''' oğlu   &lt;u&gt;''30.08.1973 - 16.03.1994''&lt;/u&gt;  1-ci Qarabağ müharibəsində şəhid olduğu günə qədər Qarabağın müxtəlif bölgələrində döyüşlərdə yaxından iştirak etmişdir.Kəlbəcər uğrunda gedən döyüşlərdə şəhidlik zirvəsinə ucalmışdır.


== '''İstinadlar''' ==
{{İstinad siyahısı}}

== '''Xarici keçidlər''' ==
* azerbaijanphoto.com saytındakı [http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast&amp;l=0&amp;id=28818&amp;s=4302 şəkilləri] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304220211/http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast&amp;l=0&amp;id=28818&amp;s=4302 |date=2016-03-04 }}

== '''Həmçinin bax''' ==
{{Xaçmaz rayonunun yaşayış məntəqələri}}
{{Xaçmaz rayonu-qaralama}}

[[Kateqoriya:Xaçmaz rayonunun kəndləri]]</text>
      <sha1>hkneq65yb77r6xigetdfb9ojlumoc37</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041707</id>
      <parentid>9041706</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T13:37:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarixi və toponimikası */</comment>
      <origin>9041707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13707" sha1="16b2rh2jedilua42yudzdnvi2n8cwsw" xml:space="preserve">{{Yaşayış məntəqəsi}}

'''Xaspoladoba''' (əvvəlki adı: ''Qasabovka'') — [[Azərbaycan Respublikası]]nın [[Xaçmaz rayonu]]nun Müşkür kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20240405093114/https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archivedate = 2024-03-14 |title = İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı, 2024 |author = Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi |date = 2024-02-28 |publisher = stat.gov.az |accessdate = 2024-04-05 |language = az}}&lt;/ref&gt; Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının 29 aprel 1992-ci il tarixli, 112 saylı Qərarı ilə Xaçmaz rayonunun Qasabovka kəndi Xaspoladoba kəndi adlandırılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikası Bakı şəhərinin bəzi rayon və qəsəbələrinə, Ağdaş, Bərdə, Qobustan, İmişli, İsmayıllı, Yevlax, Gədəbəy, Goranboy, Lənkəran, Salyan, Füzuli, Xaçmaz, Cəlilabad rayonlarının bir sıra yaşayış məntəqələrinə yeni adlar verilməsi və inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişiklik edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının 29 aprel 1992-ci il tarixli, 112 saylı Qərarı |url=https://e-qanun.az/framework/7037 |access-date=2022-08-27 |archive-date=2022-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822205033/https://e-qanun.az/framework/7037 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Xaspolad oba Xaçmaz rayonuna ən yaxın kəndlərdən biridir. Rayon ilə kənd arası məsafə 3 km-dir. Kəndin urbanizasiya səviyyəsi digər kəndlər ilə müqayisədə çox yüksəkdir. Xaspolad oba şimal tərəfdən [[Əzizli (Xaçmaz)|Əzizli]], cənub tərəfdən [[Hacıqurbanoba]], şərq tərəfdən [[Gəncəli (Xaçmaz)|Gəncəli]], qərb tərəfdən isə [[Köhnə Xaçmaz]] kəndləri ilə həmsərhəddir. Kənd Hacıqurbanoba ilə [[Qudyalçay|Qudiyalçay]] vasitəsilə ayrılır. Kənd cənubdan Qudiyalçay şimal və qərbdən isə meşələr ilə əhatələnmişdir.

== Tarixi və toponimikası ==
Kəndin əvvəlki adı Qasabovka olmuşdur. 29 aprel 1992-ci il tarixli qərarla kəndin adı Xaspoladoba olaraq dəyişdirilmişdir. Xaspoladoba kəndinin tarixi haqqında məlumatlar rəsmi mənbələrdə və açıq ensiklopedik məlumat bazalarında çox az yer alır. Bu, Azərbaycanın bir çox kəndləri kimi Xaspoladoba kəndinin də yazılı tarixi sənədlərdə geniş əks olunmaması ilə bağlıdır. Bununla belə, kəndin adı və coğrafi mövqeyi onun orta əsrlərə və ya daha qədim dövrlərə qədər gedib çıxa biləcəyini göstərir.

Xaspoladoba adının mənşəyi:

&quot;Xas&quot; – qədim türk dilində &quot;seçmə&quot;, &quot;özəl&quot;, &quot;müstəsna&quot; mənasında işlədilir.

&quot;Polad&quot; – türklərdə yayılmış kişi adıdır və eyni zamanda möhkəmlik, dözümlülük rəmzidir.

&quot;Oba&quot; – qədim türk köçəri icmalarında &quot;kiçik məskunlaşma yeri&quot;, &quot;kənd&quot;, &quot;tayfa yaşayışı&quot; mənasını verir.

Yəni &quot;Xaspoladoba&quot; – &quot;Xas Poladın obası&quot;, yəni Polad adlı nüfuzlu bir şəxsin qurduğu və ya ona aid olan kənd kimi tərcümə edilə bilər. Bu ad formasına əsasən ehtimal olunur ki, kənd orta əsrlərdə və ya Səfəvilər dövründə formalaşmış ola bilər.

Ehtimal olunan tarixi mərhələlər:

1. Əvvəlki dövrlər (IX–XIII əsrlər):

Xaçmaz ərazisi ümumilikdə Şirvanşahlar dövləti və digər yerli feodal hakimiyyətlərə tabe olmuşdur.

O dövrdə Kür-Araz ovalığı və Xəzərsahili ərazilər müxtəlif türk tayfalarının köçmə və məskunlaşma zonası olub.

&quot;Oba&quot; adlarının çoxluğu bu dövrün izidir.

2. Səfəvilər və Qacar dövrü (XVI–XIX əsrlər):

Regionda kənd təsərrüfatı inkişaf etmiş və əhali daimi məskunlaşmış obalara yerləşdirilmişdir.

Xaspoladoba kimi kəndlərin əsasını çox vaxt hərbi xidmətlərə görə torpaq verilmiş sərkərdələr və onların ailələri qoymuşdur.

3. Çar Rusiyası dövrü (XIX əsr – 1917):

Xaçmaz rayonu və ətraf ərazilər Quba qəzasının tərkibində idi.

Bu dövrdə kənddə əsasən əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olan yerli əhali yaşayırdı.

Mümkündür ki, kənddə ilk məscidlər və ibtidai təhsil ocaqları da bu dövrdə salınıb.

4. Sovet dövrü (1920–1991):

Kənd kolxoz və sovxoz sisteminə daxil edilib.

Elektrikləşdirmə, məktəbləşmə və kollektiv təsərrüfatlar yaranıb.

Gilas, alma və taxıl kimi məhsulların becərilməsi geniş yayılıb.

Kəndin sosial həyatı daha da canlanıb.

5. Müstəqillik dövrü (1991–indiyə qədər):

Kənd özünüidarəetmə orqanları yaradılıb.

Özəl təsərrüfatlar artıb.

Kənd turizmi, meyvə bağçılığı və kənd təsərrüfatı yenidən inkişaf mərhələsinə keçib.

'''Kənd ərazisində Qədim Alban qəbiristanlığıda mövcuddur.'''

== Coğrafi mövqe və iqlim ==
Subtropik iqilimə yaxındır-yay isti,qış isə mülayim keçir. Bu bağçılıq və bostançılıq üçün əlverişli şərait yaradır. Xaspoladoba kəndi səfalı təbiətə, mülayim iqlimə malik ərazidə yerləşir. Xaspoladoba kəndi Samur–Dəvəçi ovalığında, dəniz səviyyəsindən təxminən 13 metr yüksəklikdə yerləşir. Ərazi mülayim iqlimə malikdir və kəndin ətrafı meşəliklər, bağlar və əkin sahələri ilə zəngindir. Əhalinin əsas məşğuliyyəti kənd təsərrüfatıdır, xüsusilə də fındıq, alma, gilas və taxılçılıq sahələrində fəaliyyət göstərirlər. Ətrafında meşəliklər, bağlar və əkin sahələri var. Əhalinin əsas məşğuliyyət sahəsi kənd təsərrüfatıdır — xüsusilə də gilas, alma, fındıq və taxılçılıq.

== '''Əhali və Yaşam''' ==
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, Xaspoladoba kəndinin əhalisi 1,837 nəfərdir.Əhali əsasən azərbaycanlılardan ibarətdir.

Əhalinin məşğuliyyəti: fermerlik, bitkiçilik, heyvandarlıq və mövsümi kənd işləri.Bunun ilə yanaşı kənd əhalisindən dövlət orqanlarında,hərbidə,özəl sektorda,bank sektorunda  bir sıra mühüm vəzifələr tutmuş şəxslərdə vardır.

Kənddə məktəb, məscid, market, tibb məntəqəsi kimi əsas xidmət nöqtələri vardır.

== '''Nəqliyyat və Yerləşmə''' ==
Kənd Xaçmaz şəhərinə digər kəndlər ilə müqayisədə nisbətən yaxın məsafədə yerləşir (təqribən 3 km–5 km).Təqribən 10 dəqiqəlik məsafədə yerləşir.Kəndin yolları daşlıqdır,bəzi daxili yollar torpaqdır.

Azərbaycan Respublikasınının prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə 

On iki min nəfər əhalinin yaşadığı 13 yaşayış məntəqəsini birləşdirən Gəndob–Xaçmaz–Yalama–Rusiya Federasiyası ilə dövlət sərhədi (28 ci km)–Köhnə Xaçmaz–'''Xaspoladoba'''–Gəncəli–Bəbəli–Əzizli–Əhmədoba–Müşviq–Müşkür–Hacıqazma–Hacıəhmədoba–Şərifoba–Qaracəlli–Xəzərli avtomobil yolunun '''əsaslı təmiri''' məqsədilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2025-ci il 10 yanvar tarixli 445 nömrəli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasının 2025-ci il dövlət büdcəsində dövlət əsaslı vəsait qoyuluşu (investisiya xərcləri) üçün nəzərdə tutulan vəsaitin bölgüsü”nün 1.19.21-ci yarımbəndində göstərilmiş məbləğin '''ilkin olaraq 1,5 milyon (bir milyon beş yüz min) manatı''' Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyinə ayrılsın.

== '''Təhsil və Sosial İnfrastruktur''' ==
Kənddə Xaspoladoba 9 illik kənd ümumi orta məktəbi fəaliyyət göstərir. Məktəb 1936-cı ildə yaradılmışdır və hazırda 186 şagird təhsil alır, 14 müəllim çalışır. Bu məktəbin gələcəkdə 11 illik olması planlaşdırılır.

Kənd qaz, işıq , rabitə və internet xidmətləri ilə fasiləsiz təmin olunmaqdadır.İçməli su ehtiyacı əsasən təbii bulaqlar və artezian quyuları vasitəsilə ödənilir .

== '''Suvarma və Kənd Təsərrüfatı''' ==
Əvvəllər kənd sakinləri suvarma suyunun azlığından əziyyət çəkirdilər. Lakin son illərdə qazılmış iki yeni artezian quyusu sayəsində suvarma şəraiti yaxşılaşdırılmış və bu, kənd təsərrüfatının inkişafına müsbət təsir göstərmişdir.Həmçinin əhali suvarmada qudilyalçay və samur abşeron kanalarından da istifadə edir.Son illərdə Xaspoladoba kəndində USAID və digər qurumların layihələri çərçivəsində suvarma infrastrukturu qismən yaxşılaşdırılıb.Kənd əhalisi əsasən əkinçilik,maldarlıq və bağçılıq ilə məşğuldur.Kənd ərazisində əsasən buğda,arpa, dənli bitkilər becərilməkdədir.Kəndin bir hissə bu əkin sahələrini suvarma kanalları vasitəsi ilə suvarır,digər hissələr isə dəmyə əkinçilik ilə məşğuldur.Kənd ərazisində fındıq,klassik gilas sortları, xarici gilas sortları ( maxima-14 ), şaftalı,gavalı,göyəm,alma ağacları əkilib becərilməkdədir.

https://www.facebook.com/share/v/1APhxfJzGf/

== '''Video Materiallar''' ==
Kənd haqqında geniş video icmalı aşağıdakı linklər vasitəsi ilə izləyə bilərsiniz.

''https://youtu.be/fBwJkm28_14?si=5uDDJecSzjbwxtWL''

''https://youtu.be/UDsxeNCbDnQ?si=GvMBLyeqczm2cy_f''

== '''Mədəniyyət''' ==
Xaspoladoba kəndində xalq arasında formalaşmış ənənəvi kənd mədəniyyəti hökm sürür. Aşağıdakılar müşahidə olunur:

Milli adət-ənənələrə bağlılıq güclüdür — toylar, nişanlar, yas mərasimləri adətə uyğun keçirilir.

Qadınlar arasında toxuculuq, tikiş, xalçaçılıq və qida hazırlığı (kompot, mürəbbə, turşu) bacarıqları yayğındır.

Kənddə bəzən el şənlikləri və mövsümi bayramlar (Novruz, Kosa-Keçəl) qeyd olunur.

Kitabxana və ya klub binası olduğu hallarda, bu məkanlar əsasən gənclərin yığışdığı, film izlədiyi və bəzən tədbirlərin keçirildiyi yerlərdir.

== '''Səhiyyə''' ==
Xaspoladoba kəndində tibb məntəqəsi (TM) fəaliyyət göstərir. Xüsusilə ilkin tibbi yardım və peyvəndləmə kimi xidmətlər bu məntəqədə həyata keçirilir. Mürəkkəb hallarda və ya doğuş zamanı: Xaçmaz Rayon Mərkəzi Xəstəxanasına və ya Quba Rayon Mərkəzi Xəstəxanasına müraciət olunur.

== '''Turizm Potensialı''' ==
Xaspoladoba kəndi turistlər üçün klassik kənd turizmi və eko-turizm baxımından potensiala malikdir:

1. Təbii resurslar və mənzərə

Kəndin ətrafında gilas bağları, fındıq sahələri, təbii bulaqlar və açıq sahələr mövcuddur.

Yaz-yay aylarında gözəl çiçək açan gilas bağları və sakin kənd həyatı qonaqlar üçün cəlbedici olur.

2. Ferma turizmi

Kənddə fındıq və gilas bağlarında məhsul yığımında iştirak, ev yeməkləri ilə qidalanma, heyvanlara qulluq kimi kənd həyatını hiss etdirən təcrübələr təklif mövcuddur.

3. Təkliflər (əgər inkişaf etdirilsə)

Kənd evlərinin qonaq evi kimi istifadəsi

Yerli qadınların hazırladığı məhsulların (mürəbbə, fındıq, toxuculuq) turistlərə satış və ya təqdimatı

Bələdçili turlar: Xaçmazın digər kəndlərinə və ya Nabran, Quba kimi yaxın təbii zonalara səfərlər.

== '''Əhali və Etnik Tərkib''' ==
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, Xaspoladoba kəndinin əhalisi 1,837 nəfərdir.

Kəndin əhalisi müxtəlif etnik qruplardan ibarətdir:

Azərbaycanlılar

Tatlar

Ləzgilər

Buduqlular

Qırız-dəhnəlilər

Az sayda ruslar

== '''İdman və Gənclər''' ==
Kəndin gəncləri futbol idmanına böyük maraq göstərirlər. Özlərinə məxsus Xaspoladoba futbol komandası yaradaraq, kəndin futbol meydançasında məşqlər və oyunlar keçirirlər. Komandanın fəaliyyətini aşağıdakı linkdən izləyə bilərsiniz:

&lt;u&gt;''https://www.tiktok.com/@fc.xaspoladoba?_t=ZS-8wtbEEVYqfq&amp;_r=1''&lt;/u&gt;

== '''Şəhidlər və Qəhrəmanlar''' ==
1-ci Qarabağ və 44 günlük müharibədə Xaspoladoba kəndindən onlarla insan qəhrəmancasına döyüşmüşdür.Kənd iki şəhid vermişdir.Həmçinin kəndin bir neçə qazisidə vardır.

'''Şəhid İmamov Rəhim Rauf''' oğlu  &lt;u&gt;''09.08.1990 - 21.10.2020''&lt;/u&gt;  Füzulinin və Xocavəndin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur və 21 oktyabr Füzuli rayonun Gecəgözlü kəndi istiqamətində döyüş tapşırığını yerinə yetirilməsi zamanı şəhid olmuşdur.Şəhid olduqdan sonra &quot;Xocavəndin azad olunmasına görə&quot; və &quot;Vətən uğrunda&quot; medalları ilə təltif olunub.ətraflı məlumat linkdə qeyd olunub.''https://unudulmazlar.az/az/infom/1380''

'''Şəhid Quliyev Fazil Faiq''' oğlu   &lt;u&gt;''30.08.1973 - 16.03.1994''&lt;/u&gt;  1-ci Qarabağ müharibəsində şəhid olduğu günə qədər Qarabağın müxtəlif bölgələrində döyüşlərdə yaxından iştirak etmişdir.Kəlbəcər uğrunda gedən döyüşlərdə şəhidlik zirvəsinə ucalmışdır.


== '''İstinadlar''' ==
{{İstinad siyahısı}}

== '''Xarici keçidlər''' ==
* azerbaijanphoto.com saytındakı [http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast&amp;l=0&amp;id=28818&amp;s=4302 şəkilləri] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304220211/http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast&amp;l=0&amp;id=28818&amp;s=4302 |date=2016-03-04 }}

== '''Həmçinin bax''' ==
{{Xaçmaz rayonunun yaşayış məntəqələri}}
{{Xaçmaz rayonu-qaralama}}

[[Kateqoriya:Xaçmaz rayonunun kəndləri]]</text>
      <sha1>16b2rh2jedilua42yudzdnvi2n8cwsw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041708</id>
      <parentid>9041707</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T13:38:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9041708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13728" sha1="khao520ky9ade43ts5dkz6af5oytbj8" xml:space="preserve">{{vikiləşdirmək}}
{{Yaşayış məntəqəsi}}

'''Xaspoladoba''' (əvvəlki adı: ''Qasabovka'') — [[Azərbaycan Respublikası]]nın [[Xaçmaz rayonu]]nun Müşkür kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20240405093114/https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archivedate = 2024-03-14 |title = İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı, 2024 |author = Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi |date = 2024-02-28 |publisher = stat.gov.az |accessdate = 2024-04-05 |language = az}}&lt;/ref&gt; Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının 29 aprel 1992-ci il tarixli, 112 saylı Qərarı ilə Xaçmaz rayonunun Qasabovka kəndi Xaspoladoba kəndi adlandırılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikası Bakı şəhərinin bəzi rayon və qəsəbələrinə, Ağdaş, Bərdə, Qobustan, İmişli, İsmayıllı, Yevlax, Gədəbəy, Goranboy, Lənkəran, Salyan, Füzuli, Xaçmaz, Cəlilabad rayonlarının bir sıra yaşayış məntəqələrinə yeni adlar verilməsi və inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişiklik edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının 29 aprel 1992-ci il tarixli, 112 saylı Qərarı |url=https://e-qanun.az/framework/7037 |access-date=2022-08-27 |archive-date=2022-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822205033/https://e-qanun.az/framework/7037 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Xaspolad oba Xaçmaz rayonuna ən yaxın kəndlərdən biridir. Rayon ilə kənd arası məsafə 3 km-dir. Kəndin urbanizasiya səviyyəsi digər kəndlər ilə müqayisədə çox yüksəkdir. Xaspolad oba şimal tərəfdən [[Əzizli (Xaçmaz)|Əzizli]], cənub tərəfdən [[Hacıqurbanoba]], şərq tərəfdən [[Gəncəli (Xaçmaz)|Gəncəli]], qərb tərəfdən isə [[Köhnə Xaçmaz]] kəndləri ilə həmsərhəddir. Kənd Hacıqurbanoba ilə [[Qudyalçay|Qudiyalçay]] vasitəsilə ayrılır. Kənd cənubdan Qudiyalçay şimal və qərbdən isə meşələr ilə əhatələnmişdir.

== Tarixi və toponimikası ==
Kəndin əvvəlki adı Qasabovka olmuşdur. 29 aprel 1992-ci il tarixli qərarla kəndin adı Xaspoladoba olaraq dəyişdirilmişdir. Xaspoladoba kəndinin tarixi haqqında məlumatlar rəsmi mənbələrdə və açıq ensiklopedik məlumat bazalarında çox az yer alır. Bu, Azərbaycanın bir çox kəndləri kimi Xaspoladoba kəndinin də yazılı tarixi sənədlərdə geniş əks olunmaması ilə bağlıdır. Bununla belə, kəndin adı və coğrafi mövqeyi onun orta əsrlərə və ya daha qədim dövrlərə qədər gedib çıxa biləcəyini göstərir.

Xaspoladoba adının mənşəyi:

&quot;Xas&quot; – qədim türk dilində &quot;seçmə&quot;, &quot;özəl&quot;, &quot;müstəsna&quot; mənasında işlədilir.

&quot;Polad&quot; – türklərdə yayılmış kişi adıdır və eyni zamanda möhkəmlik, dözümlülük rəmzidir.

&quot;Oba&quot; – qədim türk köçəri icmalarında &quot;kiçik məskunlaşma yeri&quot;, &quot;kənd&quot;, &quot;tayfa yaşayışı&quot; mənasını verir.

Yəni &quot;Xaspoladoba&quot; – &quot;Xas Poladın obası&quot;, yəni Polad adlı nüfuzlu bir şəxsin qurduğu və ya ona aid olan kənd kimi tərcümə edilə bilər. Bu ad formasına əsasən ehtimal olunur ki, kənd orta əsrlərdə və ya Səfəvilər dövründə formalaşmış ola bilər.

Ehtimal olunan tarixi mərhələlər:

1. Əvvəlki dövrlər (IX–XIII əsrlər):

Xaçmaz ərazisi ümumilikdə Şirvanşahlar dövləti və digər yerli feodal hakimiyyətlərə tabe olmuşdur.

O dövrdə Kür-Araz ovalığı və Xəzərsahili ərazilər müxtəlif türk tayfalarının köçmə və məskunlaşma zonası olub.

&quot;Oba&quot; adlarının çoxluğu bu dövrün izidir.

2. Səfəvilər və Qacar dövrü (XVI–XIX əsrlər):

Regionda kənd təsərrüfatı inkişaf etmiş və əhali daimi məskunlaşmış obalara yerləşdirilmişdir.

Xaspoladoba kimi kəndlərin əsasını çox vaxt hərbi xidmətlərə görə torpaq verilmiş sərkərdələr və onların ailələri qoymuşdur.

3. Çar Rusiyası dövrü (XIX əsr – 1917):

Xaçmaz rayonu və ətraf ərazilər Quba qəzasının tərkibində idi.

Bu dövrdə kənddə əsasən əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olan yerli əhali yaşayırdı.

Mümkündür ki, kənddə ilk məscidlər və ibtidai təhsil ocaqları da bu dövrdə salınıb.

4. Sovet dövrü (1920–1991):

Kənd kolxoz və sovxoz sisteminə daxil edilib.

Elektrikləşdirmə, məktəbləşmə və kollektiv təsərrüfatlar yaranıb.

Gilas, alma və taxıl kimi məhsulların becərilməsi geniş yayılıb.

Kəndin sosial həyatı daha da canlanıb.

5. Müstəqillik dövrü (1991–indiyə qədər):

Kənd özünüidarəetmə orqanları yaradılıb.

Özəl təsərrüfatlar artıb.

Kənd turizmi, meyvə bağçılığı və kənd təsərrüfatı yenidən inkişaf mərhələsinə keçib.

'''Kənd ərazisində Qədim Alban qəbiristanlığıda mövcuddur.'''

== Coğrafi mövqe və iqlim ==
Subtropik iqilimə yaxındır-yay isti,qış isə mülayim keçir. Bu bağçılıq və bostançılıq üçün əlverişli şərait yaradır. Xaspoladoba kəndi səfalı təbiətə, mülayim iqlimə malik ərazidə yerləşir. Xaspoladoba kəndi Samur–Dəvəçi ovalığında, dəniz səviyyəsindən təxminən 13 metr yüksəklikdə yerləşir. Ərazi mülayim iqlimə malikdir və kəndin ətrafı meşəliklər, bağlar və əkin sahələri ilə zəngindir. Əhalinin əsas məşğuliyyəti kənd təsərrüfatıdır, xüsusilə də fındıq, alma, gilas və taxılçılıq sahələrində fəaliyyət göstərirlər. Ətrafında meşəliklər, bağlar və əkin sahələri var. Əhalinin əsas məşğuliyyət sahəsi kənd təsərrüfatıdır — xüsusilə də gilas, alma, fındıq və taxılçılıq.

== '''Əhali və Yaşam''' ==
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, Xaspoladoba kəndinin əhalisi 1,837 nəfərdir.Əhali əsasən azərbaycanlılardan ibarətdir.

Əhalinin məşğuliyyəti: fermerlik, bitkiçilik, heyvandarlıq və mövsümi kənd işləri.Bunun ilə yanaşı kənd əhalisindən dövlət orqanlarında,hərbidə,özəl sektorda,bank sektorunda  bir sıra mühüm vəzifələr tutmuş şəxslərdə vardır.

Kənddə məktəb, məscid, market, tibb məntəqəsi kimi əsas xidmət nöqtələri vardır.

== '''Nəqliyyat və Yerləşmə''' ==
Kənd Xaçmaz şəhərinə digər kəndlər ilə müqayisədə nisbətən yaxın məsafədə yerləşir (təqribən 3 km–5 km).Təqribən 10 dəqiqəlik məsafədə yerləşir.Kəndin yolları daşlıqdır,bəzi daxili yollar torpaqdır.

Azərbaycan Respublikasınının prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə 

On iki min nəfər əhalinin yaşadığı 13 yaşayış məntəqəsini birləşdirən Gəndob–Xaçmaz–Yalama–Rusiya Federasiyası ilə dövlət sərhədi (28 ci km)–Köhnə Xaçmaz–'''Xaspoladoba'''–Gəncəli–Bəbəli–Əzizli–Əhmədoba–Müşviq–Müşkür–Hacıqazma–Hacıəhmədoba–Şərifoba–Qaracəlli–Xəzərli avtomobil yolunun '''əsaslı təmiri''' məqsədilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2025-ci il 10 yanvar tarixli 445 nömrəli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasının 2025-ci il dövlət büdcəsində dövlət əsaslı vəsait qoyuluşu (investisiya xərcləri) üçün nəzərdə tutulan vəsaitin bölgüsü”nün 1.19.21-ci yarımbəndində göstərilmiş məbləğin '''ilkin olaraq 1,5 milyon (bir milyon beş yüz min) manatı''' Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyinə ayrılsın.

== '''Təhsil və Sosial İnfrastruktur''' ==
Kənddə Xaspoladoba 9 illik kənd ümumi orta məktəbi fəaliyyət göstərir. Məktəb 1936-cı ildə yaradılmışdır və hazırda 186 şagird təhsil alır, 14 müəllim çalışır. Bu məktəbin gələcəkdə 11 illik olması planlaşdırılır.

Kənd qaz, işıq , rabitə və internet xidmətləri ilə fasiləsiz təmin olunmaqdadır.İçməli su ehtiyacı əsasən təbii bulaqlar və artezian quyuları vasitəsilə ödənilir .

== '''Suvarma və Kənd Təsərrüfatı''' ==
Əvvəllər kənd sakinləri suvarma suyunun azlığından əziyyət çəkirdilər. Lakin son illərdə qazılmış iki yeni artezian quyusu sayəsində suvarma şəraiti yaxşılaşdırılmış və bu, kənd təsərrüfatının inkişafına müsbət təsir göstərmişdir.Həmçinin əhali suvarmada qudilyalçay və samur abşeron kanalarından da istifadə edir.Son illərdə Xaspoladoba kəndində USAID və digər qurumların layihələri çərçivəsində suvarma infrastrukturu qismən yaxşılaşdırılıb.Kənd əhalisi əsasən əkinçilik,maldarlıq və bağçılıq ilə məşğuldur.Kənd ərazisində əsasən buğda,arpa, dənli bitkilər becərilməkdədir.Kəndin bir hissə bu əkin sahələrini suvarma kanalları vasitəsi ilə suvarır,digər hissələr isə dəmyə əkinçilik ilə məşğuldur.Kənd ərazisində fındıq,klassik gilas sortları, xarici gilas sortları ( maxima-14 ), şaftalı,gavalı,göyəm,alma ağacları əkilib becərilməkdədir.

https://www.facebook.com/share/v/1APhxfJzGf/

== '''Video Materiallar''' ==
Kənd haqqında geniş video icmalı aşağıdakı linklər vasitəsi ilə izləyə bilərsiniz.

''https://youtu.be/fBwJkm28_14?si=5uDDJecSzjbwxtWL''

''https://youtu.be/UDsxeNCbDnQ?si=GvMBLyeqczm2cy_f''

== '''Mədəniyyət''' ==
Xaspoladoba kəndində xalq arasında formalaşmış ənənəvi kənd mədəniyyəti hökm sürür. Aşağıdakılar müşahidə olunur:

Milli adət-ənənələrə bağlılıq güclüdür — toylar, nişanlar, yas mərasimləri adətə uyğun keçirilir.

Qadınlar arasında toxuculuq, tikiş, xalçaçılıq və qida hazırlığı (kompot, mürəbbə, turşu) bacarıqları yayğındır.

Kənddə bəzən el şənlikləri və mövsümi bayramlar (Novruz, Kosa-Keçəl) qeyd olunur.

Kitabxana və ya klub binası olduğu hallarda, bu məkanlar əsasən gənclərin yığışdığı, film izlədiyi və bəzən tədbirlərin keçirildiyi yerlərdir.

== '''Səhiyyə''' ==
Xaspoladoba kəndində tibb məntəqəsi (TM) fəaliyyət göstərir. Xüsusilə ilkin tibbi yardım və peyvəndləmə kimi xidmətlər bu məntəqədə həyata keçirilir. Mürəkkəb hallarda və ya doğuş zamanı: Xaçmaz Rayon Mərkəzi Xəstəxanasına və ya Quba Rayon Mərkəzi Xəstəxanasına müraciət olunur.

== '''Turizm Potensialı''' ==
Xaspoladoba kəndi turistlər üçün klassik kənd turizmi və eko-turizm baxımından potensiala malikdir:

1. Təbii resurslar və mənzərə

Kəndin ətrafında gilas bağları, fındıq sahələri, təbii bulaqlar və açıq sahələr mövcuddur.

Yaz-yay aylarında gözəl çiçək açan gilas bağları və sakin kənd həyatı qonaqlar üçün cəlbedici olur.

2. Ferma turizmi

Kənddə fındıq və gilas bağlarında məhsul yığımında iştirak, ev yeməkləri ilə qidalanma, heyvanlara qulluq kimi kənd həyatını hiss etdirən təcrübələr təklif mövcuddur.

3. Təkliflər (əgər inkişaf etdirilsə)

Kənd evlərinin qonaq evi kimi istifadəsi

Yerli qadınların hazırladığı məhsulların (mürəbbə, fındıq, toxuculuq) turistlərə satış və ya təqdimatı

Bələdçili turlar: Xaçmazın digər kəndlərinə və ya Nabran, Quba kimi yaxın təbii zonalara səfərlər.

== '''Əhali və Etnik Tərkib''' ==
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, Xaspoladoba kəndinin əhalisi 1,837 nəfərdir.

Kəndin əhalisi müxtəlif etnik qruplardan ibarətdir:

Azərbaycanlılar

Tatlar

Ləzgilər

Buduqlular

Qırız-dəhnəlilər

Az sayda ruslar

== '''İdman və Gənclər''' ==
Kəndin gəncləri futbol idmanına böyük maraq göstərirlər. Özlərinə məxsus Xaspoladoba futbol komandası yaradaraq, kəndin futbol meydançasında məşqlər və oyunlar keçirirlər. Komandanın fəaliyyətini aşağıdakı linkdən izləyə bilərsiniz:

&lt;u&gt;''https://www.tiktok.com/@fc.xaspoladoba?_t=ZS-8wtbEEVYqfq&amp;_r=1''&lt;/u&gt;

== '''Şəhidlər və Qəhrəmanlar''' ==
1-ci Qarabağ və 44 günlük müharibədə Xaspoladoba kəndindən onlarla insan qəhrəmancasına döyüşmüşdür.Kənd iki şəhid vermişdir.Həmçinin kəndin bir neçə qazisidə vardır.

'''Şəhid İmamov Rəhim Rauf''' oğlu  &lt;u&gt;''09.08.1990 - 21.10.2020''&lt;/u&gt;  Füzulinin və Xocavəndin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur və 21 oktyabr Füzuli rayonun Gecəgözlü kəndi istiqamətində döyüş tapşırığını yerinə yetirilməsi zamanı şəhid olmuşdur.Şəhid olduqdan sonra &quot;Xocavəndin azad olunmasına görə&quot; və &quot;Vətən uğrunda&quot; medalları ilə təltif olunub.ətraflı məlumat linkdə qeyd olunub.''https://unudulmazlar.az/az/infom/1380''

'''Şəhid Quliyev Fazil Faiq''' oğlu   &lt;u&gt;''30.08.1973 - 16.03.1994''&lt;/u&gt;  1-ci Qarabağ müharibəsində şəhid olduğu günə qədər Qarabağın müxtəlif bölgələrində döyüşlərdə yaxından iştirak etmişdir.Kəlbəcər uğrunda gedən döyüşlərdə şəhidlik zirvəsinə ucalmışdır.


== '''İstinadlar''' ==
{{İstinad siyahısı}}

== '''Xarici keçidlər''' ==
* azerbaijanphoto.com saytındakı [http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast&amp;l=0&amp;id=28818&amp;s=4302 şəkilləri] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304220211/http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast&amp;l=0&amp;id=28818&amp;s=4302 |date=2016-03-04 }}

== '''Həmçinin bax''' ==
{{Xaçmaz rayonunun yaşayış məntəqələri}}
{{Xaçmaz rayonu-qaralama}}

[[Kateqoriya:Xaçmaz rayonunun kəndləri]]</text>
      <sha1>khao520ky9ade43ts5dkz6af5oytbj8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Azərbaycan-İsrail futbol matçlarının siyahısı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111291</id>
    <revision>
      <id>9041905</id>
      <parentid>9032565</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T20:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-33422-01</username>
        <id>347127</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kişilər */</comment>
      <origin>9041905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4133" sha1="0tcz9xh3vcbyte9s1ndhswm9ma7dr1d" xml:space="preserve">== Kişilər ==

=== Əsas milli komanda ===

#16.11.1994 [[Trabzon]] AÇSO Azərbaycan – İsrail 0:2   
#11.10.1995 [[Təl-Əviv]] AÇSO İsrail – Azərbaycan 2:0 
#18.02.2004 [[Ramat–Qann]] YO İsrail – Azərbaycan 6:0
#07.09.2012 [[Bakı]] DÇSO Azərbaycan - İsrail 1:1 
#07.09.2013 [[Ramat–Qann]] DÇSO İsrail – Azərbaycan 1:1 

=== U-21 ===
#15.11.1994 [[Trabzon]] AÇSO Azərbaycan – İsrail 1:2   
#10.10.1995 [[Təl-Əviv]] AÇSO İsrail – Azərbaycan 4:0
#08.09.2013 [[Netanya]] AÇSO İsrail – Azərbaycan 7:2
#31.08.2017 [[Əkka]] AÇSO İsrail – Azərbaycan 3:1
#06.09.2018 [[Bakı]] AÇSO Azərbaycan – İsrail 1:1

=== U-19 ===
#03.10.2002 [[Almaniya]] AÇSO İsrail - Azərbaycan 4:0
#09.10.2009 [[Nes-Siona]], [[İsrail]] AÇSO İsrail - Azərbaycan 0:3
#14.11.2018 [[Tbilisi]], [[Gürcüstan]] AÇSO Azərbaycan - İsrail 1:4

=== U-17 ===
#24.10.2005 [[Hertsliya]], [[İsrail]] AÇSO İsrail – Azərbaycan 5:1 
#14.03.2013 [[Xalkida]], [[Yunanıstan]] [[Development Tournament U-17|BT]] İsrail – Azərbaycan 2:0
#26.08.2019 [[Kiyev]], [[Ukrayna]] [[Viktor Bannikov Memorialı|BT]] İsrail – Azərbaycan 6:0
#11.10.2025 [[Kapbreton]], [[Fransa]] AÇSO İsrail - Azərbaycan 5:1

=== Klublar ===
#1999 [[Hayfa]], [[İsrail]] UEFA İntertoto Kuboku Makkabi Hayfa - Qarabağ 1:2
#1999 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] UEFA İntertoto Kuboku Qarabağ - Makkabi Hayfa 0:1
#02.07.2009 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] AL Simurq - Bnei-Yehuda 0:1
#09.07.2009 [[Tel-Əviv]], [[İsrail]] AL Bnei-Yehuda - Simurq 3:0
#14.07.2011 [[Tel-Əviv]], [[İsrail]] AL Makkabi Tel-Əviv - Xəzər-Lənkəran 3:1
#21.07.2011 [[Lənkəran]], [[Azərbaycan]] AL Xəzər-Lənkəran - Makkabi Tel-Əviv 0:0
#01.08.2012 [[Hayfa]], [[İsrail]] UEFA ÇL Hapoel İroniya Kiryat - Neftçi 4:0
#08.08.2012 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] UEFA ÇL Neftçi - Hapoel İroniya Kiryat 2:2
#06.07.2013 [[Tirol]], [[Avstriya]] YG Makkabi Hayfa - Neftçi 3:0
#18.07.2013 [[Hayfa]], [[İsrail]] UEFA AL Makkabi Hayfa - Xəzər Lənkəran 2:0
#25.07.2013 [[Lənkəran]], [[Azərbaycan]] UEFA AL Xəzər-Lənkəran - Makkabi Hayfa 0:8
#20.07.2014 [[Avstriya]] YO Makkabi Hayfa - Simurq 2:0
#08.08.2019 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] UEFA AL Neftçi - Bnei-Yehuda 2:2
#15.08.2019 [[Petah-Tikva]], [[İsrail]] UEFA AL Bnei-Yehuda - Neftçi 2:1
#22.10.2020 [[Tel-Əviv]], [[İsrail]] UEFA AL Makkabi Tel-Əviv - Qarabağ 1:0
#03.12.2020 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] UEFA AL Qarabağ - Makkabi Tel-Əviv 1:1
#22.07.2021 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] UEFA KL Qarabağ - Aşdod 0:0
#29.07.2021 [[Aşdod]], [[İsrail]] UEFA KL Aşdod - Qarabağ 0:1
#19.08.2021 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] UEFA KL Neftçi - Makkabi Hayfa 3:3
#26.08.2021 [[Hayfa]], [[İsrail]] UEFA KL Makkabi Hayfa - Neftçi 4:0
#20.07.2022 [[Bansko]], [[Bolqarıstan]] YO Hapoel Hadera - Sabah 1:0
#21.07.2022 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] UEFA KL Zirə - Makkabi Tel Əviv 0:3
#28.07.2022 [[Tel-Əviv]], [[İsrail]] UEFA KL Makkabi Tel-Əviv - Zirə 0:0
#25.07.2024 [[Macarıstan]] UEFA KL Makkabi Hayfa - Sabah 0:3
#01.08.2024 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] UEFA KL Sabah - Makkabi Hayfa 3:6 pen. 3:2
#17.07.2025 [[Keltse]], [[Polşa]] YO Neftçi - Hapoel Tel-Əviv 1:1
#19.08.2026 [[Buxarest]], [[Rumıniya]] UEFA ÇL Hapoel Beer-Şeva - Sabah 2:1
#25.08.2026 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] UEFA ÇL Sabah - Hapoel Beer-Şeva -:-

== Qadınlar ==

=== Əsas milli komanda ===

=== U-21 ===

=== U-19 ===
#26.09.2013 [[Lindabrunn]], [[Avstriya]] AÇSO Azərbaycan – İsrail 5:0
#20.03.2014 [[Soçi]], [[Rusiya]] [[Kuban baharı|BT]] İsrail - Azərbaycan 1:0

=== U-18 ===
#14.05.2014 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] BT Azərbaycan - İsrail 0:1

=== U-17 ===
#21.03.2013 [[Yunanıstan]] BT İsrail – Azərbaycan 2:0

=== Klublar ===

== Çimərlik futbolu ==

=== A milli ===
#14.06.2013 [[Terracina]], [[İtaliya]] [[Avroliqa 2013]] İsrail – Azərbaycan 7:1

{{Azərbaycanın futbol matçlarının siyahıları}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan–İsrail münasibətləri|futbol matçları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanın futbol matçları|İsrail]]
[[Kateqoriya:İsrailin futbol matçları|Azərbaycan]]</text>
      <sha1>0tcz9xh3vcbyte9s1ndhswm9ma7dr1d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Azərbaycan-Türkiyə futbol matçlarının siyahısı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111311</id>
    <revision>
      <id>9042183</id>
      <parentid>9020107</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:56:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-33422-01</username>
        <id>347127</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kişilər */</comment>
      <origin>9042183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16546" sha1="1fiwy4nphrij896zrs5g8m42tnks8qe" xml:space="preserve">{{Faktları yoxla|tarix=sentyabr 2022}}
{{mənbəsiz|tarix=sentyabr 2022}}
'''Azərbaycan-Türkiyə futbol matçlarının siyahısı''' — Azərbaycan və Türkiyənin kişi və qadın futbol komandaları arasında keçirilmiş oyunlar.

== Kişilər ==

=== Əsas milli komanda ===
[[Şəkil:Azerbaijan - Turkey, 12 October 2010.jpg|thumbnail|Azərbaycan – Türkiyə (12.10.2010)]]
#09.04.1996 [[Bakı]] YO Azərbaycan – Türkiyə 0:1   
#11.10.2000 [[Bakı]] DÇSO Azərbaycan – Türkiyə 0:1
#02.06.2001 [[İstanbul]] DÇSO Türkiyə – Azərbaycan 3:0
#12.04.2006 [[Bakı]] YO Azərbaycan – Türkiyə 1:1
#02.06.2009 [[Kayseri]] YO Türkiyə – Azərbaycan 2:0
#12.10.2010 [[Bakı]] AÇSO Azərbaycan – Türkiyə 1:0
#11.10.2011  AÇSO Türkiyə – Azərbaycan 1:0
#27.05.2021 [[Alaniya]] YO Türkiyə – Azərbaycan 2:1

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! Turnir
! Oyun
! Azərbaycanın qələbəsi
! Bərabərlik
! Türkiyənin qələbəsi
! Azərbaycanın qolları
! Türkiyənin qolları
|-
| Yoldaşlıq oyunları
| 4
| 0
| 1
| 3
| 2
| 6
|-
| DÇSO
| 2
| 0
| 0
| 2
| 0
| 4
|-
| AÇSO
| 2
| 1
| 0
| 1
| 1
| 1
|-
! Yekun
! 8
! 1
! 1
! 6
! 3
! 11
|}

=== U-21 ===
#10.10.2000 [[Bakı]] DÇSO Azərbaycan – Türkiyə 1:2
#01.06.2001 [[İstanbul]] DÇSO Türkiyə – Azərbaycan 3:0
#3.06.2009 YO Türkiyə-Azərbaycan 2:0
#28.03.2017 [[İstanbul]] YO Türkiyə – Azərbaycan 4:0
#14.08.2022 [[Konya]] [[İslam Həmrəyliyi Oyunları|İslamiada]] Türkiyə (U-23) – Azərbaycan (U-23) 1:0
#17.06.2023 [[İstanbul]] YO Türkiyə – Azərbaycan 1:0

=== U-19 ===
#14.04.2010 [[Əskişəhər]], [[Türkiyə]] AÇEM Türkiyə - Azərbaycan 2:0
#06.01.2010 [[Sankt-Peterburq]] [[Valentin Qranatkin kuboku|BT]] Türkiyə – Azərbaycan 2:1
#12.11.2015 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] AÇSO Azərbaycan – Türkiyə 0:1
#27.08.2022 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] YO Azərbaycan (U-18) – Türkiyə (U-18) 0:1
#30.08.2022 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] YO Azərbaycan (U-18) – Türkiyə (U-18) 0:0
#07.06.2024 [[Tiraspol]], [[Moldova]] BT Azərbaycan – Türkiyə 0:5

=== U-17 ===
#29.04.2012 [[Almatı]], [[Qazaxıstan]] [[Prezident kuboku|BT]] Türkiyə – Azərbaycan 0:2
#05.06.2013 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] [[Caspian Cup|BT]] Azərbaycan – Türkiyə 1:4
#03.09.2021 [[Türkiyə]] YO Türkiyə – Azərbaycan 4:1
#06.09.2021 [[Türkiyə]] YO Türkiyə – Azərbaycan 2:0
#27.09.2022 [[Ərzurum]] [[Türkiyə]] YO Türkiyə (U-16) – Azərbaycan (U-16) 3:1
#29.09.2022 [[Ərzurum]] [[Türkiyə]] YO Türkiyə (U-16) – Azərbaycan (U-16) 0:0
#09.09.2023 [[İstanbul]], [[Türkiyə]] YO Türkiyə – Azərbaycan 1:2
#12.09.2023 [[İstanbul]], [[Türkiyə]] YO Türkiyə – Azərbaycan -:-
#09.09.2024 [[İstanbul]], [[Türkiyə]] YO Türkiyə – Azərbaycan 4:0
#12.09.2024 [[İstanbul]], [[Türkiyə]] YO Türkiyə – Azərbaycan 0:0

=== U-16 ===
#23.04.2013 [[Bakı]], YO Azərbaycan - Türkiyə 0:2
#25.04.2013 [[Bakı]], YO Azərbaycan - Türkiyə 0:2
#21.01.2014 [[Türkiyə]], [[Egey Dənizi Kuboku|BT]] Türkiyə - Azərbaycan 7:1
#23.11.2017 [[Türkiyə]] [[Aegean Cup|BT]] Türkiyə – Azərbaycan 6:0
#23.04.2018 [[Antalya]], [[Türkiyə]], BT Türkiyə (U-15) - Azərbaycan (U-14) 1:1
#25.04.2018 [[Antalya]], [[Türkiyə]], BT Türkiyə - Azərbaycan 4:0
#28.10.2024 [[Qəbələ]], YO Azərbaycan (U-15) - Türkiyə (U-15) 0:2
#31.10.2024 [[Qəbələ]], YO Azərbaycan (U-15) - Türkiyə (U-15) 2:2

=== Klublar ===
#11.07.1960 [[Bakı]], [[Azərbaycan]], YO, Neftçi - Qalatasaray 3:1
#17.01.1993 [[İstanbul]], [[Türkiyə]], YO, Qalatasaray - Neftçi 2:2
#09.08.1994 [[İstanbul]], [[Türkiyə]], UEFA Kub., Fənərbaxça - Turan 5:0
#23.08.1994 [[Tovuz]], [[Azərbaycan]], UEFA Kub., Turan - Fənərbaxça 0:2
#16.08.2008 [[İstanbul]], [[Türkiyə]], YO, Beşiktaş - Xəzər Lənkəran 4:0
#16.07.2009 [[İzmit]], [[Türkiyə]], YO, Kayserispor - Neftçi 1:6
#19.07.2009 [[İzmit]], [[Türkiyə]], YO, Ərciyəspor - Neftçi 0:3
#03.07.2010 [[Bişofsfoxen]], [[Avstriya]], YG, Beşiktaş - Neftçi 1:1
#07.07.2013 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Trabzonspor - Qəbələ 2:0
#13.07.2013 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Antalyaspor - Qəbələ 2:2
#21.07.2013 [[Lənkəran]], [[Azərbaycan]], YO, Xəzər-Lənkəran - Fənərbaxça 0:4
#22.07.2013 [[Tirol]], [[Avstriya]], YO, İstanbul B.B. - Simurq 1:1
#23.07.2013 [[Zaltsburq]], [[Avstriya]], YO, Gənclərbirliyi - Qəbələ 3:1
#24.07.2013 [[Tirol]], [[Avstriya]], YO, Beşiktaş - Simurq 2:1
#24.07.2013 [[Maribor]], [[Sloveniya]] YO Kardemir Karabükspor – Rəvan 2:2
#14.01.2013 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Rizespor - Xəzər Lənkəran 0:0
#16.01.2014 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YG Konyaspor – Qəbələ 4:2
#18.01.2013 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Gənclərbirliyi - Xəzər Lənkəran 2:0
#18.01.2013 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Fənərbaxça - Neftçi 0:0
#19.01.2013 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Antalyaspor - Azərbaycan (U-21) 3:5
#20.07.2014 [[Gerede]], [[Türkiyə]], YO, Mersin İdmanyurdu - AZAL 1:2
#23.07.2014 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Balıkesirspor - AZAL 2:1
#25.07.2014 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Antalyaspor - AZAL 1:2
#14.01.2015 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Eskişehirspor - Qəbələ 3:1
#17.01.2015 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Adanaspor - Qəbələ 2:3
#17.01.2015 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Ərciyəspor - Neftçi 0:0
#17.01.2015 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Kasımpaşa - İnter Bakı 1:3
#19.01.2015 [[Antalya]] YO Kunduspor – Azərbaycan (U-17) 0:8
#20.01.2015 [[Antalya]] YO Elaziğspor – Neftçi 1:0
#14.07.2015 [[Nevşehir]] YO Kasımpaşa – Xəzər Lənkəran 2:0
#21.07.2015 [[Kappadokiya]] YO Kayserispor – Xəzər Lənkəran 1:1
#23.07.2015 [[Afyon]] YO Alanyaspor – Neftçi 1:1
#31.07.2015 [[Afyon]] YO Antalyaspor – Neftçi 0:2
#21.01.2016 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Antalyaspor-2 - Qəbələ-2 1:3
#14.07.2016 [[Türkiyə]] YO Kasımpaşa – İnter Bakı 1:2
#22.07.2016 [[Ankara]], [[Türkiyə]] YO Elaziğspor – İnter Bakı 0:0
#24.07.2016 [[Ankara]], [[Türkiyə]] YO Gənclərbirliyi – İnter Bakı 0:4
#25.07.2016 [[Bolu]], [[Türkiyə]] YO Qaziantep B.B. – Zirə 0:1
#25.07.2016 [[Bolu]], [[Türkiyə]] YO Giresunspor – Sumqayıt 2:1
#29.07.2016 [[Bolu]], [[Türkiyə]] YO Göztəpə – Zirə 1:1
#08.01.2017 [[Antalya]] YO Sivasspor – Neftçi 0:0
#12.01.2017 [[Antalya]] YO Kuşadası – Şəmkir 0:1
#17.01.2017 [[Antalya]] YO Manavqatspor – Qəbələ-2 1:4
#17.07.2017 [[Bolu]], [[Türkiyə]] YO Osmanlıspor – Sumqayıt 2:1
#20.07.2017 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]] YO Samsunspor – Kəpəz 2:1
#21.07.2017 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]] YO Ankaragücü – Kəpəz 2:0
#23.07.2017 [[Bolu]], [[Türkiyə]] YO Sivasspor – Sumqayıt 4:0
#24.07.2017 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]] YO Elaziğspor – Kəpəz 0:0
#25.07.2017 [[Bolu]], [[Türkiyə]] YO Adana Dəmirspor – Sumqayıt 2:1
#10.01.2018 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Akhisar Belediyespor – Qəbələ 1:1
#16.01.2018 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Alanyaspor (U-21) – Azərbaycan (U-21) 1:3
#24.01.2018 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Kəmərspor – Xəzər 1:2
#30.01.2018 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Antalyaspor (U-19) – Azərbaycan (U-19) 1:0
#09.07.2018 [[Ankara]], [[Türkiyə]] YO Gənclərbirliyi – Səbail 3:0
#18.07.2018 [[Türkiyə]] YO Girensunspor – Sabah 1:1
#19.07.2018 [[Ankara]], [[Türkiyə]] YO Sivasspor – Səbail 2:1
#21.07.2018 [[Türkiyə]] YO Osmanlıspor – Sabah 1:1
#22.07.2018 [[Türkiyə]] YO Alanyaspor – Sumqayıt 7:0
#22.07.2018 [[Türkiyə]] YO İstanbulspor – Səbail 1:0
#23.07.2018 [[Türkiyə]] YO Girensunspor – Zirə 0:0
#25.07.2018 [[Türkiyə]] YO Sancaktepe Belediyespor – Sabah 2:2
#25.07.2018 [[Türkiyə]] YO Yeni Malatyaspor – Sumqayıt 1:3
#28.07.2018 [[Türkiyə]] YO Giresunspor – Sumqayıt 0:1
#28.07.2018 [[Türkiyə]] YO Alanyaspor – Sabah 1:1
#12.01.2019 [[Türkiyə]] YO Eskişeherspor – Sabah 0:1
#17.07.2019 [[Bolu]], [[Türkiyə]] YO Boluspor – Qəbələ 1:2
#24.07.2019 [[Türkiyə]] YO Diyarbəkirspor – Sumqayıt 1:0
#26.07.2019 [[Türkiyə]] YO Adana Demirspor – Zirə 3:2
#28.07.2019 [[Türkiyə]] YO Kemerspor – Sabah 1:2
#29.07.2019 [[Ankara]], [[Türkiyə]] YO Gençlerbirliği – Sumqayıt 1:1
#31.07.2019 [[Türkiyə]] YO Osmanlıspor – Keşlə 0:0
#01.08.2019 [[Ankara]], [[Türkiyə]] YO Akhisarspor – Sumqayıt 0:0
#02.08.2019 [[Türkiyə]] YO Çaykur Rizespor – Keşlə 3:0
#04.08.2019 [[Türkiyə]] YO Batman Petrolspor – Keşlə 0:2
#05.08.2019 [[Türkiyə]] YO Gençlerbirliği – Sabah 4:2
#11.01.2020 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Ümraniyespor – Zirə 3:0
#22.01.2020 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Antalyaspor (U-19) – Azərbaycan (U-19) 2:4
#17.09.2020 [[Bakı]], [[Azərbaycan]], UEFA AL, Neftçi - Qalatasaray 1:3
#05.11.2020 [[Sivas]], [[Türkiyə]] UEFA AL, Sivasspor – Qarabağ 2:0
#26.11.2020 [[İstanbul]], [[Türkiyə]], UEFA AL, Qarabağ - Sivasspor 2:3
#05.07.2021 [[Ankara]], [[Türkiyə]], YO, Keçiörengücü - Sumqayıt 2:1
#10.07.2021 [[Ankara]], [[Türkiyə]], YO, Sivasspor - Sumqayıt 2:0
#14.07.2021 [[Ankara]], [[Türkiyə]], YO, Qaziantep - Sumqayıt 2:1
#24.08.2021 [[Afyonkarahisar]], [[Türkiyə]], YO, Berqama Belediyespor - Neftçi-2 1:0
#25.08.2021 [[Afyonkarahisar]], [[Türkiyə]], YO, Ergene Velimeşe - Neftçi-2 0:1
#29.08.2021 [[Afyonkarahisar]], [[Türkiyə]], YO, İspartaspor - Neftçi-2 3:1
#05.07.2022 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Qaziantep - Qəbələ 2:1
#06.07.2022 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Sakaryaspor - Neftçi 1:1
#11.07.2022 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Sivasspor - Neftçi 1:0
#14.07.2022 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Qaziantep - Neftçi 0:0
#20.07.2022 [[Ankara]], [[Türkiyə]], YO, Bandırmaspor - Sumqayıt 2:2
#25.07.2022 [[Ankara]], [[Türkiyə]], YO, Samsunspor - Sumqayıt 2:0
#26.03.2023 [[Bakı]], [[Azərbaycan]], YO, Qarabağ - Qalatasaray 1:2
#13.05.2023 [[Bakı]], [[Azərbaycan]], YO, Sabah - Beşiktaş 3:3
#15.07.2023 [[Sankt-Peterburq]], [[Rusiya]] [[Matç TV Kuboku|BT]] Neftçi - Fənərbaxça 0:1
#16.07.2023 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Ərzurumspor - Səbail 3:4
#17.07.2023 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Adana Demirspor - Turan-Tovuz 2:0
#19.07.2023 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Sivasspor - Səbail 1:1
#21.07.2023 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Konyaspor - Səbail 0:2
#21.07.2023 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Fatih Karagümrük - Zirə 0:0
#22.07.2023 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Eyübspor - Turan-Tovuz 1:2
#22.07.2023 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Sivasspor - Sumqayıt 1:0
#26.07.2023 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Ərzurumspor - Sumqayıt 4:3
#28.07.2023 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Kocaelispor - Zirə 0:0
#10.08.2023 [[Bakı]], [[Azərbaycan]], UEFA KL, Neftçi - Beşiktaş 1:3
#17.08.2023 [[İstanbul]], [[Türkiyə]], UEFA KL, Beşiktaş - Neftçi 2:1
#06.01.2024 [[Bələk]], [[Türkiyə]], YO, Erzurumspor - Neftçi 3:1
#11.07.2024 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Ərzurumspor - Səbail 3:2
#12.07.2024 [[Ankara]], [[Türkiyə]] YO Gənclərbirliyi – Sumqayıt -:-
#13.07.2024 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Hatayspor - Səbail 1:1
#13.07.2024 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Alanyaspor - Neftçi 1:3
#16.07.2024 [[Ankara]], [[Türkiyə]] YO Adana Demirspor – Sumqayıt 2:2
#16.07.2024 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Alanyaspor - Araz-Naxçıvan 1:1
#17.07.2024 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Sivasspor - Neftçi 1:2
#17.07.2024 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Ərzurumspor - Səbail 2:2
#18.07.2024 [[Ankara]], [[Türkiyə]], YO, Pendikspor - Turan Tovuz 0:0
#20.07.2024 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Erzurumspor - Neftçi 0:0
#22.07.2024 [[Ankara]], [[Türkiyə]], YO, Adana Demirspor - Turan Tovuz 3:3
#09.07.2025 [[Türkiyə]], YO, Keçiörengücü - Zirə 1:2
#09.07.2025 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Bayburtspor - Araz-Naxçıvan 0:14
#11.07.2025 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Alanyaspor - Araz-Naxçıvan 0:0
#14.07.2025 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Konyaspor - Araz-Naxçıvan 2:1
#16.07.2025 [[Türkiyə]], YO, Pendik - Zirə 0:4
#17.07.2025 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Trabzonspor - Araz-Naxçıvan 2:3
#19.07.2025 [[Türkiyə]], YO, Çorum - Turan Tovuz 1:1
#29.07.2025 [[Türkiyə]], YO, Keçiörengücü - Turan Tovuz 0:0
#30.06.2026 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Iğdır - Zirə 4:3
#01.07.2026 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Fatih Karagümrük - Zirə 0:1
#27.07.2026 [[Türkiyə]], YO, Fatih Karagümrük - Turan Tovuz 1:1
#03.08.2026 [[Türkiyə]], YO, Gənclərbirliyi - Turan Tovuz 0:4
#19.08.2026 [[Türkiyə]], YO, Sakaryaspor - Səbail 1:1
#??.09.2026 [[Tovuz]], [[Azərbaycan]] YO, Turan Tovuz- Fenerbahçe -:-

== Qadınlar ==

=== Əsas milli komanda ===
#25.06.2022, [[Türkiyə]] YO Türkiyə - Azərbaycan 2:0
#28.06.2022, [[Türkiyə]] YO Türkiyə - Azərbaycan 2:2
#08.04.2023, [[Bakı]], [[Azərbaycan]] YO Azərbaycan - Türkiyə 0:1
#11.04.2023, [[Bakı]], [[Azərbaycan]] YO Azərbaycan - Türkiyə 0:0
#31.05.2024, [[Ərzincan]], [[Türkiyə]] AÇSO Türkiyə - Azərbaycan 1:0
#04.06.2024, [[Bakı]], [[Azərbaycan]] AÇSO Azərbaycan - Türkiyə 1:0

=== U-21 ===

=== U-19 ===
#26.11.2013 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] YO Azərbaycan - Türkiyə 1:1
#28.11.2013 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] YO Azərbaycan - Türkiyə 0:1
#24.02.2014 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Türkiyə - Azərbaycan 1:0
#29.03.2014 [[Soçi]], [[Rusiya]] [[Kuban baharı|BT]] Türkiyə - Azərbaycan 2:0
#12.06.2016 [[Rumıniya]] [[UEFA İnkişaf Turniri|BT]] Türkiyə - Azərbaycan 2:1
#03.10.2018 [[Antalya]], [[Türkiyə]] AÇSO Türkiyə - Azərbaycan 2:0
#14.09.2022 [[İstanbul]], [[Türkiyə]] YO Türkiyə - Azərbaycan 3:0
#17.09.2022 [[İstanbul]], [[Türkiyə]] YO Türkiyə - Azərbaycan 1:1

=== U-17 ===
#13.08.2014 [[Tallin]] BT Türkiyə - Azərbaycan 2:0
#07.05.2024 [[Minsk]], [[Belarus]] [[UEFA İnkişaf Turniri|BT]] Azərbaycan (U-16) – Türkiyə (U-16) -:-

=== U-15 ===
#03.10.2013 [[Türkiyə]] YO Türkiyə - Azərbaycan 4:2
#04.10.2013 [[Türkiyə]] YO Türkiyə - Azərbaycan 1:2

=== Klublar ===
#16.01.2018 [[Antalya]] YO Antalyaspor (U-19) - Azərbaycan (U-17) 1:6
#18.01.2018 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Antalyaspor (U-19) – Azərbaycan (U-17) 2:3

== Futzal ==

=== A milli ===
#10.12.2013 [[İstanbul]], [[Türkiyə]] YO Türkiyə - Azərbaycan 1:4
#12.12.2013 [[İstanbul]], [[Türkiyə]] YO Türkiyə - Azərbaycan 6:4
#07.04.2018 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] [[Türk Şurası Universitet İdman Oyunları|BT]] Azərbaycan - Türkiyə 9:2
#19.02.2019 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] YO  Azərbaycan - Türkiyə 3:5
#21.02.2019 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] YO  Azərbaycan U19 - Türkiyə U19 1:10
# 29.03.2025 [[Omiş]], [[Xorvatiya]] AÇSO Türkiyə (U-19) – Azərbaycan (U-19) 3:1

=== Klublar ===
#23.08.2023 [[Riqa]], [[Latviya]] UEFA ÇL i.m. Araz-Naxçıvan - İstanbul Şişli 9:1

== Çimərlik futbolu ==

=== A milli ===
#15.05.2010 [[Alanya]], [[Türkiyə]] [[Alanya Cup-2010|BT]] Türkiyə - Azərbaycan 5:3
#23.06.2010 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] YG Azərbaycan - Türkiyə 2:2 p- 11:12
#27.08.2010 [[Lissabon]], [[Portuqaliya]] [[Avroliqa 2010]] Türkiyə - Azərbaycan 5:4
#04.08.2012 [[Berlin]], [[Almaniya]] [[Avroliqa 2012]] Türkiyə - Azərbaycan 1:2
#15.06.2013 [[Terracina]], [[İtaliya]] [[Avroliqa 2013]] Türkiyə – Azərbaycan 6:2
#17.08.2014 [[Torredembarra]], [[İspaniya]] [[Avroliqa 2014]] Türkiyə – Azərbaycan 3:5
#22.08.2015 [[Pyarnu]], [[Estoniya]] AL Azərbaycan – Türkiyə 4:4 pen. 3:2
#25.08.2016 [[Kataniya]], [[Azərbaycan]] AL Türkiyə – Azərbaycan 3:5
#09.09.2016 [[Ezolo]], [[İtaliya]] DÇSO Azərbaycan – Türkiyə 3:1
#07.07.2019 [[Nazare]], [[Portuqaliya]] BT, Türkiyə – Azərbaycan 6:2
#03.05.2023 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Türkiyə - Azərbaycan 4:3
#04.05.2023 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Türkiyə - Azərbaycan 4:2
#05.05.2023 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Türkiyə - Azərbaycan 2:4
#01.06.2023 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] YO Azərbaycan - Türkiyə 5:6
#03.06.2023 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] YO Azərbaycan - Türkiyə 4:4 pen. 4:5
#19.09.2023 [[Alqero]], [[İtaliya]] AS Türkiyə – Azərbaycan -:-

=== Klublar ===
#10.07.2016 [[İstanbul]], [[Türkiyə]] [[BT|İstanbul Cup 2016]] Kültür Universiteti – Lalətəpə 3:5

{{Azərbaycanın futbol matçlarının siyahıları}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan–Türkiyə münasibətləri|futbol matçları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanın futbol matçları|Türkiyə]]
[[Kateqoriya:Türkiyənin futbol matçları|Azərbaycan]]</text>
      <sha1>1fiwy4nphrij896zrs5g8m42tnks8qe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042184</id>
      <parentid>9042183</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:57:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-33422-01</username>
        <id>347127</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kişilər */</comment>
      <origin>9042184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16556" sha1="mxx4nhg3n8bwte50estxhgezin1v53t" xml:space="preserve">{{Faktları yoxla|tarix=sentyabr 2022}}
{{mənbəsiz|tarix=sentyabr 2022}}
'''Azərbaycan-Türkiyə futbol matçlarının siyahısı''' — Azərbaycan və Türkiyənin kişi və qadın futbol komandaları arasında keçirilmiş oyunlar.

== Kişilər ==

=== Əsas milli komanda ===
[[Şəkil:Azerbaijan - Turkey, 12 October 2010.jpg|thumbnail|Azərbaycan – Türkiyə (12.10.2010)]]
#09.04.1996 [[Bakı]] YO Azərbaycan – Türkiyə 0:1   
#11.10.2000 [[Bakı]] DÇSO Azərbaycan – Türkiyə 0:1
#02.06.2001 [[İstanbul]] DÇSO Türkiyə – Azərbaycan 3:0
#12.04.2006 [[Bakı]] YO Azərbaycan – Türkiyə 1:1
#02.06.2009 [[Kayseri]] YO Türkiyə – Azərbaycan 2:0
#12.10.2010 [[Bakı]] AÇSO Azərbaycan – Türkiyə 1:0
#11.10.2011  AÇSO Türkiyə – Azərbaycan 1:0
#27.05.2021 [[Alaniya]] YO Türkiyə – Azərbaycan 2:1

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! Turnir
! Oyun
! Azərbaycanın qələbəsi
! Bərabərlik
! Türkiyənin qələbəsi
! Azərbaycanın qolları
! Türkiyənin qolları
|-
| Yoldaşlıq oyunları
| 4
| 0
| 1
| 3
| 2
| 6
|-
| DÇSO
| 2
| 0
| 0
| 2
| 0
| 4
|-
| AÇSO
| 2
| 1
| 0
| 1
| 1
| 1
|-
! Yekun
! 8
! 1
! 1
! 6
! 3
! 11
|}

=== U-21 ===
#10.10.2000 [[Bakı]] DÇSO Azərbaycan – Türkiyə 1:2
#01.06.2001 [[İstanbul]] DÇSO Türkiyə – Azərbaycan 3:0
#3.06.2009 YO Türkiyə-Azərbaycan 2:0
#28.03.2017 [[İstanbul]] YO Türkiyə – Azərbaycan 4:0
#14.08.2022 [[Konya]] [[İslam Həmrəyliyi Oyunları|İslamiada]] Türkiyə (U-23) – Azərbaycan (U-23) 1:0
#17.06.2023 [[İstanbul]] YO Türkiyə – Azərbaycan 1:0

=== U-19 ===
#14.04.2010 [[Əskişəhər]], [[Türkiyə]] AÇEM Türkiyə - Azərbaycan 2:0
#06.01.2010 [[Sankt-Peterburq]] [[Valentin Qranatkin kuboku|BT]] Türkiyə – Azərbaycan 2:1
#12.11.2015 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] AÇSO Azərbaycan – Türkiyə 0:1
#27.08.2022 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] YO Azərbaycan (U-18) – Türkiyə (U-18) 0:1
#30.08.2022 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] YO Azərbaycan (U-18) – Türkiyə (U-18) 0:0
#07.06.2024 [[Tiraspol]], [[Moldova]] BT Azərbaycan – Türkiyə 0:5

=== U-17 ===
#29.04.2012 [[Almatı]], [[Qazaxıstan]] [[Prezident kuboku|BT]] Türkiyə – Azərbaycan 0:2
#05.06.2013 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] [[Caspian Cup|BT]] Azərbaycan – Türkiyə 1:4
#03.09.2021 [[Türkiyə]] YO Türkiyə – Azərbaycan 4:1
#06.09.2021 [[Türkiyə]] YO Türkiyə – Azərbaycan 2:0
#27.09.2022 [[Ərzurum]] [[Türkiyə]] YO Türkiyə (U-16) – Azərbaycan (U-16) 3:1
#29.09.2022 [[Ərzurum]] [[Türkiyə]] YO Türkiyə (U-16) – Azərbaycan (U-16) 0:0
#09.09.2023 [[İstanbul]], [[Türkiyə]] YO Türkiyə – Azərbaycan 1:2
#12.09.2023 [[İstanbul]], [[Türkiyə]] YO Türkiyə – Azərbaycan -:-
#09.09.2024 [[İstanbul]], [[Türkiyə]] YO Türkiyə – Azərbaycan 4:0
#12.09.2024 [[İstanbul]], [[Türkiyə]] YO Türkiyə – Azərbaycan 0:0

=== U-16 ===
#23.04.2013 [[Bakı]], YO Azərbaycan - Türkiyə 0:2
#25.04.2013 [[Bakı]], YO Azərbaycan - Türkiyə 0:2
#21.01.2014 [[Türkiyə]], [[Egey Dənizi Kuboku|BT]] Türkiyə - Azərbaycan 7:1
#23.11.2017 [[Türkiyə]] [[Aegean Cup|BT]] Türkiyə – Azərbaycan 6:0
#23.04.2018 [[Antalya]], [[Türkiyə]], BT Türkiyə (U-15) - Azərbaycan (U-14) 1:1
#25.04.2018 [[Antalya]], [[Türkiyə]], BT Türkiyə - Azərbaycan 4:0
#28.10.2024 [[Qəbələ]], YO Azərbaycan (U-15) - Türkiyə (U-15) 0:2
#31.10.2024 [[Qəbələ]], YO Azərbaycan (U-15) - Türkiyə (U-15) 2:2

=== Klublar ===
#11.07.1960 [[Bakı]], [[Azərbaycan]], YO, Neftçi - Qalatasaray 3:1
#17.01.1993 [[İstanbul]], [[Türkiyə]], YO, Qalatasaray - Neftçi 2:2
#09.08.1994 [[İstanbul]], [[Türkiyə]], UEFA Kub., Fənərbaxça - Turan 5:0
#23.08.1994 [[Tovuz]], [[Azərbaycan]], UEFA Kub., Turan - Fənərbaxça 0:2
#16.08.2008 [[İstanbul]], [[Türkiyə]], YO, Beşiktaş - Xəzər Lənkəran 4:0
#16.07.2009 [[İzmit]], [[Türkiyə]], YO, Kayserispor - Neftçi 1:6
#19.07.2009 [[İzmit]], [[Türkiyə]], YO, Ərciyəspor - Neftçi 0:3
#03.07.2010 [[Bişofsfoxen]], [[Avstriya]], YG, Beşiktaş - Neftçi 1:1
#07.07.2013 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Trabzonspor - Qəbələ 2:0
#13.07.2013 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Antalyaspor - Qəbələ 2:2
#21.07.2013 [[Lənkəran]], [[Azərbaycan]], YO, Xəzər-Lənkəran - Fənərbaxça 0:4
#22.07.2013 [[Tirol]], [[Avstriya]], YO, İstanbul B.B. - Simurq 1:1
#23.07.2013 [[Zaltsburq]], [[Avstriya]], YO, Gənclərbirliyi - Qəbələ 3:1
#24.07.2013 [[Tirol]], [[Avstriya]], YO, Beşiktaş - Simurq 2:1
#24.07.2013 [[Maribor]], [[Sloveniya]] YO Kardemir Karabükspor – Rəvan 2:2
#14.01.2013 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Rizespor - Xəzər Lənkəran 0:0
#16.01.2014 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YG Konyaspor – Qəbələ 4:2
#18.01.2013 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Gənclərbirliyi - Xəzər Lənkəran 2:0
#18.01.2013 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Fənərbaxça - Neftçi 0:0
#19.01.2013 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Antalyaspor - Azərbaycan (U-21) 3:5
#20.07.2014 [[Gerede]], [[Türkiyə]], YO, Mersin İdmanyurdu - AZAL 1:2
#23.07.2014 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Balıkesirspor - AZAL 2:1
#25.07.2014 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Antalyaspor - AZAL 1:2
#14.01.2015 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Eskişehirspor - Qəbələ 3:1
#17.01.2015 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Adanaspor - Qəbələ 2:3
#17.01.2015 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Ərciyəspor - Neftçi 0:0
#17.01.2015 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Kasımpaşa - İnter Bakı 1:3
#19.01.2015 [[Antalya]] YO Kunduspor – Azərbaycan (U-17) 0:8
#20.01.2015 [[Antalya]] YO Elaziğspor – Neftçi 1:0
#14.07.2015 [[Nevşehir]] YO Kasımpaşa – Xəzər Lənkəran 2:0
#21.07.2015 [[Kappadokiya]] YO Kayserispor – Xəzər Lənkəran 1:1
#23.07.2015 [[Afyon]] YO Alanyaspor – Neftçi 1:1
#31.07.2015 [[Afyon]] YO Antalyaspor – Neftçi 0:2
#21.01.2016 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Antalyaspor-2 - Qəbələ-2 1:3
#14.07.2016 [[Türkiyə]] YO Kasımpaşa – İnter Bakı 1:2
#22.07.2016 [[Ankara]], [[Türkiyə]] YO Elaziğspor – İnter Bakı 0:0
#24.07.2016 [[Ankara]], [[Türkiyə]] YO Gənclərbirliyi – İnter Bakı 0:4
#25.07.2016 [[Bolu]], [[Türkiyə]] YO Qaziantep B.B. – Zirə 0:1
#25.07.2016 [[Bolu]], [[Türkiyə]] YO Giresunspor – Sumqayıt 2:1
#29.07.2016 [[Bolu]], [[Türkiyə]] YO Göztəpə – Zirə 1:1
#08.01.2017 [[Antalya]] YO Sivasspor – Neftçi 0:0
#12.01.2017 [[Antalya]] YO Kuşadası – Şəmkir 0:1
#17.01.2017 [[Antalya]] YO Manavqatspor – Qəbələ-2 1:4
#17.07.2017 [[Bolu]], [[Türkiyə]] YO Osmanlıspor – Sumqayıt 2:1
#20.07.2017 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]] YO Samsunspor – Kəpəz 2:1
#21.07.2017 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]] YO Ankaragücü – Kəpəz 2:0
#23.07.2017 [[Bolu]], [[Türkiyə]] YO Sivasspor – Sumqayıt 4:0
#24.07.2017 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]] YO Elaziğspor – Kəpəz 0:0
#25.07.2017 [[Bolu]], [[Türkiyə]] YO Adana Dəmirspor – Sumqayıt 2:1
#10.01.2018 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Akhisar Belediyespor – Qəbələ 1:1
#16.01.2018 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Alanyaspor (U-21) – Azərbaycan (U-21) 1:3
#24.01.2018 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Kəmərspor – Xəzər 1:2
#30.01.2018 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Antalyaspor (U-19) – Azərbaycan (U-19) 1:0
#09.07.2018 [[Ankara]], [[Türkiyə]] YO Gənclərbirliyi – Səbail 3:0
#18.07.2018 [[Türkiyə]] YO Girensunspor – Sabah 1:1
#19.07.2018 [[Ankara]], [[Türkiyə]] YO Sivasspor – Səbail 2:1
#21.07.2018 [[Türkiyə]] YO Osmanlıspor – Sabah 1:1
#22.07.2018 [[Türkiyə]] YO Alanyaspor – Sumqayıt 7:0
#22.07.2018 [[Türkiyə]] YO İstanbulspor – Səbail 1:0
#23.07.2018 [[Türkiyə]] YO Girensunspor – Zirə 0:0
#25.07.2018 [[Türkiyə]] YO Sancaktepe Belediyespor – Sabah 2:2
#25.07.2018 [[Türkiyə]] YO Yeni Malatyaspor – Sumqayıt 1:3
#28.07.2018 [[Türkiyə]] YO Giresunspor – Sumqayıt 0:1
#28.07.2018 [[Türkiyə]] YO Alanyaspor – Sabah 1:1
#12.01.2019 [[Türkiyə]] YO Eskişeherspor – Sabah 0:1
#17.07.2019 [[Bolu]], [[Türkiyə]] YO Boluspor – Qəbələ 1:2
#24.07.2019 [[Türkiyə]] YO Diyarbəkirspor – Sumqayıt 1:0
#26.07.2019 [[Türkiyə]] YO Adana Demirspor – Zirə 3:2
#28.07.2019 [[Türkiyə]] YO Kemerspor – Sabah 1:2
#29.07.2019 [[Ankara]], [[Türkiyə]] YO Gençlerbirliği – Sumqayıt 1:1
#31.07.2019 [[Türkiyə]] YO Osmanlıspor – Keşlə 0:0
#01.08.2019 [[Ankara]], [[Türkiyə]] YO Akhisarspor – Sumqayıt 0:0
#02.08.2019 [[Türkiyə]] YO Çaykur Rizespor – Keşlə 3:0
#04.08.2019 [[Türkiyə]] YO Batman Petrolspor – Keşlə 0:2
#05.08.2019 [[Türkiyə]] YO Gençlerbirliği – Sabah 4:2
#11.01.2020 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Ümraniyespor – Zirə 3:0
#22.01.2020 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Antalyaspor (U-19) – Azərbaycan (U-19) 2:4
#17.09.2020 [[Bakı]], [[Azərbaycan]], UEFA AL, Neftçi - Qalatasaray 1:3
#05.11.2020 [[Sivas]], [[Türkiyə]] UEFA AL, Sivasspor – Qarabağ 2:0
#26.11.2020 [[İstanbul]], [[Türkiyə]], UEFA AL, Qarabağ - Sivasspor 2:3
#05.07.2021 [[Ankara]], [[Türkiyə]], YO, Keçiörengücü - Sumqayıt 2:1
#10.07.2021 [[Ankara]], [[Türkiyə]], YO, Sivasspor - Sumqayıt 2:0
#14.07.2021 [[Ankara]], [[Türkiyə]], YO, Qaziantep - Sumqayıt 2:1
#24.08.2021 [[Afyonkarahisar]], [[Türkiyə]], YO, Berqama Belediyespor - Neftçi-2 1:0
#25.08.2021 [[Afyonkarahisar]], [[Türkiyə]], YO, Ergene Velimeşe - Neftçi-2 0:1
#29.08.2021 [[Afyonkarahisar]], [[Türkiyə]], YO, İspartaspor - Neftçi-2 3:1
#05.07.2022 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Qaziantep - Qəbələ 2:1
#06.07.2022 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Sakaryaspor - Neftçi 1:1
#11.07.2022 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Sivasspor - Neftçi 1:0
#14.07.2022 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Qaziantep - Neftçi 0:0
#20.07.2022 [[Ankara]], [[Türkiyə]], YO, Bandırmaspor - Sumqayıt 2:2
#25.07.2022 [[Ankara]], [[Türkiyə]], YO, Samsunspor - Sumqayıt 2:0
#26.03.2023 [[Bakı]], [[Azərbaycan]], YO, Qarabağ - Qalatasaray 1:2
#13.05.2023 [[Bakı]], [[Azərbaycan]], YO, Sabah - Beşiktaş 3:3
#15.07.2023 [[Sankt-Peterburq]], [[Rusiya]] [[Matç TV Kuboku|BT]] Neftçi - Fənərbaxça 0:1
#16.07.2023 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Ərzurumspor - Səbail 3:4
#17.07.2023 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Adana Demirspor - Turan-Tovuz 2:0
#19.07.2023 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Sivasspor - Səbail 1:1
#21.07.2023 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Konyaspor - Səbail 0:2
#21.07.2023 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Fatih Karagümrük - Zirə 0:0
#22.07.2023 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Eyübspor - Turan-Tovuz 1:2
#22.07.2023 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Sivasspor - Sumqayıt 1:0
#26.07.2023 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Ərzurumspor - Sumqayıt 4:3
#28.07.2023 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Kocaelispor - Zirə 0:0
#10.08.2023 [[Bakı]], [[Azərbaycan]], UEFA KL, Neftçi - Beşiktaş 1:3
#17.08.2023 [[İstanbul]], [[Türkiyə]], UEFA KL, Beşiktaş - Neftçi 2:1
#06.01.2024 [[Bələk]], [[Türkiyə]], YO, Erzurumspor - Neftçi 3:1
#11.07.2024 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Ərzurumspor - Səbail 3:2
#12.07.2024 [[Ankara]], [[Türkiyə]] YO Gənclərbirliyi – Sumqayıt -:-
#13.07.2024 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Hatayspor - Səbail 1:1
#13.07.2024 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Alanyaspor - Neftçi 1:3
#16.07.2024 [[Ankara]], [[Türkiyə]] YO Adana Demirspor – Sumqayıt 2:2
#16.07.2024 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Alanyaspor - Araz-Naxçıvan 1:1
#17.07.2024 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Sivasspor - Neftçi 1:2
#17.07.2024 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Ərzurumspor - Səbail 2:2
#18.07.2024 [[Ankara]], [[Türkiyə]], YO, Pendikspor - Turan Tovuz 0:0
#20.07.2024 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Erzurumspor - Neftçi 0:0
#22.07.2024 [[Ankara]], [[Türkiyə]], YO, Adana Demirspor - Turan Tovuz 3:3
#09.07.2025 [[Türkiyə]], YO, Keçiörengücü - Zirə 1:2
#09.07.2025 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Bayburtspor - Araz-Naxçıvan 0:14
#11.07.2025 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Alanyaspor - Araz-Naxçıvan 0:0
#14.07.2025 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Konyaspor - Araz-Naxçıvan 2:1
#16.07.2025 [[Türkiyə]], YO, Pendik - Zirə 0:4
#17.07.2025 [[Ərzurum]], [[Türkiyə]], YO, Trabzonspor - Araz-Naxçıvan 2:3
#19.07.2025 [[Türkiyə]], YO, Çorum - Turan Tovuz 1:1
#29.07.2025 [[Türkiyə]], YO, Keçiörengücü - Turan Tovuz 0:0
#30.06.2026 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Iğdır - Zirə 4:3
#01.07.2026 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Fatih Karagümrük - Zirə 0:1
#27.07.2026 [[Türkiyə]], YO, Fatih Karagümrük - Turan Tovuz 1:1
#03.08.2026 [[Türkiyə]], YO, Gənclərbirliyi - Turan Tovuz 0:4
#19.08.2026 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Sakaryaspor - Səbail 1:1
#??.09.2026 [[Tovuz]], [[Azərbaycan]] YO, Turan Tovuz- Fenerbahçe -:-

== Qadınlar ==

=== Əsas milli komanda ===
#25.06.2022, [[Türkiyə]] YO Türkiyə - Azərbaycan 2:0
#28.06.2022, [[Türkiyə]] YO Türkiyə - Azərbaycan 2:2
#08.04.2023, [[Bakı]], [[Azərbaycan]] YO Azərbaycan - Türkiyə 0:1
#11.04.2023, [[Bakı]], [[Azərbaycan]] YO Azərbaycan - Türkiyə 0:0
#31.05.2024, [[Ərzincan]], [[Türkiyə]] AÇSO Türkiyə - Azərbaycan 1:0
#04.06.2024, [[Bakı]], [[Azərbaycan]] AÇSO Azərbaycan - Türkiyə 1:0

=== U-21 ===

=== U-19 ===
#26.11.2013 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] YO Azərbaycan - Türkiyə 1:1
#28.11.2013 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] YO Azərbaycan - Türkiyə 0:1
#24.02.2014 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Türkiyə - Azərbaycan 1:0
#29.03.2014 [[Soçi]], [[Rusiya]] [[Kuban baharı|BT]] Türkiyə - Azərbaycan 2:0
#12.06.2016 [[Rumıniya]] [[UEFA İnkişaf Turniri|BT]] Türkiyə - Azərbaycan 2:1
#03.10.2018 [[Antalya]], [[Türkiyə]] AÇSO Türkiyə - Azərbaycan 2:0
#14.09.2022 [[İstanbul]], [[Türkiyə]] YO Türkiyə - Azərbaycan 3:0
#17.09.2022 [[İstanbul]], [[Türkiyə]] YO Türkiyə - Azərbaycan 1:1

=== U-17 ===
#13.08.2014 [[Tallin]] BT Türkiyə - Azərbaycan 2:0
#07.05.2024 [[Minsk]], [[Belarus]] [[UEFA İnkişaf Turniri|BT]] Azərbaycan (U-16) – Türkiyə (U-16) -:-

=== U-15 ===
#03.10.2013 [[Türkiyə]] YO Türkiyə - Azərbaycan 4:2
#04.10.2013 [[Türkiyə]] YO Türkiyə - Azərbaycan 1:2

=== Klublar ===
#16.01.2018 [[Antalya]] YO Antalyaspor (U-19) - Azərbaycan (U-17) 1:6
#18.01.2018 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Antalyaspor (U-19) – Azərbaycan (U-17) 2:3

== Futzal ==

=== A milli ===
#10.12.2013 [[İstanbul]], [[Türkiyə]] YO Türkiyə - Azərbaycan 1:4
#12.12.2013 [[İstanbul]], [[Türkiyə]] YO Türkiyə - Azərbaycan 6:4
#07.04.2018 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] [[Türk Şurası Universitet İdman Oyunları|BT]] Azərbaycan - Türkiyə 9:2
#19.02.2019 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] YO  Azərbaycan - Türkiyə 3:5
#21.02.2019 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] YO  Azərbaycan U19 - Türkiyə U19 1:10
# 29.03.2025 [[Omiş]], [[Xorvatiya]] AÇSO Türkiyə (U-19) – Azərbaycan (U-19) 3:1

=== Klublar ===
#23.08.2023 [[Riqa]], [[Latviya]] UEFA ÇL i.m. Araz-Naxçıvan - İstanbul Şişli 9:1

== Çimərlik futbolu ==

=== A milli ===
#15.05.2010 [[Alanya]], [[Türkiyə]] [[Alanya Cup-2010|BT]] Türkiyə - Azərbaycan 5:3
#23.06.2010 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] YG Azərbaycan - Türkiyə 2:2 p- 11:12
#27.08.2010 [[Lissabon]], [[Portuqaliya]] [[Avroliqa 2010]] Türkiyə - Azərbaycan 5:4
#04.08.2012 [[Berlin]], [[Almaniya]] [[Avroliqa 2012]] Türkiyə - Azərbaycan 1:2
#15.06.2013 [[Terracina]], [[İtaliya]] [[Avroliqa 2013]] Türkiyə – Azərbaycan 6:2
#17.08.2014 [[Torredembarra]], [[İspaniya]] [[Avroliqa 2014]] Türkiyə – Azərbaycan 3:5
#22.08.2015 [[Pyarnu]], [[Estoniya]] AL Azərbaycan – Türkiyə 4:4 pen. 3:2
#25.08.2016 [[Kataniya]], [[Azərbaycan]] AL Türkiyə – Azərbaycan 3:5
#09.09.2016 [[Ezolo]], [[İtaliya]] DÇSO Azərbaycan – Türkiyə 3:1
#07.07.2019 [[Nazare]], [[Portuqaliya]] BT, Türkiyə – Azərbaycan 6:2
#03.05.2023 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Türkiyə - Azərbaycan 4:3
#04.05.2023 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Türkiyə - Azərbaycan 4:2
#05.05.2023 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Türkiyə - Azərbaycan 2:4
#01.06.2023 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] YO Azərbaycan - Türkiyə 5:6
#03.06.2023 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] YO Azərbaycan - Türkiyə 4:4 pen. 4:5
#19.09.2023 [[Alqero]], [[İtaliya]] AS Türkiyə – Azərbaycan -:-

=== Klublar ===
#10.07.2016 [[İstanbul]], [[Türkiyə]] [[BT|İstanbul Cup 2016]] Kültür Universiteti – Lalətəpə 3:5

{{Azərbaycanın futbol matçlarının siyahıları}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan–Türkiyə münasibətləri|futbol matçları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanın futbol matçları|Türkiyə]]
[[Kateqoriya:Türkiyənin futbol matçları|Azərbaycan]]</text>
      <sha1>mxx4nhg3n8bwte50estxhgezin1v53t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Redaktor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142405</id>
    <revision>
      <id>9041810</id>
      <parentid>8819046</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:55:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Acategory II</username>
        <id>348505</id>
      </contributor>
      <origin>9041810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1780" sha1="2gsc90me3wl870xdd1dxa3y4tjyqs0s" xml:space="preserve">'''Redaktor''' — [[nəşr]], [[kitab]] və ya [[qəzet]], [[jurnal]] işinə rəhbərlik edən məsul şəxs.

Redaktor [[nəşriyyat]]larda çalışan, yaxud müqavilə əsasında kənardan cəlb olunan, nəşriyyat [[əlyazması]]nın mətnini [[elm]]i, [[ədəbiyyat|ədəbi]], [[texnika|texniki]] və bədii cəhətdən işləyib nəşrə hazırlayan aparıcı [[mütəxəssis]]dir&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nəşriyyat işi haqqında Azərbaycan Respublikasının qanunu |url=http://e-qanun.az/files/framework/data/0/f_115.htm |access-date=2011-06-21 |archive-date=2013-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116232018/http://e-qanun.az/files/framework/data/0/f_115.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Tutduğu vəzifəyə görə:
* Ədəbi redaktor
* Bədii redaktor
* Filmin redaktoru vəzifələri olur.

Qəzet və jurnalların əsas məsul şəxsi [[baş redaktor]] adlanır və əsasən, inzibati məsələlərlə məşğul olur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Redaktorun şikayəti barədə ətraflı məlumat |url=https://zhaloba-obrazec.ru/zhaloba-na-redaktora/ |access-date=2020-11-10 |archive-date=2022-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313112323/https://zhaloba-obrazec.ru/zhaloba-na-redaktora/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əliquliyev |first=Rasim |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=79595&amp;pno=53 |title=Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər |last2=Şükürlü |first2=Sədaqət |last3=Kazımova |first3=Sevda |publisher=İnformasiya Texnologiyaları |year=2009 |isbn=978-9952-434-12-5 |location=Bakı |page= |pages=201}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Terminologiya]]
[[Kateqoriya:Redaktor| ]]
[[Kateqoriya:Peşələr]]
[[Kateqoriya:Mətbuat]]
[[Kateqoriya:Redaktə]]</text>
      <sha1>2gsc90me3wl870xdd1dxa3y4tjyqs0s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041811</id>
      <parentid>9041810</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:57:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Acategory II</username>
        <id>348505</id>
      </contributor>
      <origin>9041811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1800" sha1="06qu3huwxnm1s3qycgi0szbatpwv1ld" xml:space="preserve">'''Redaktor''' — [[nəşr]], [[kitab]] və ya [[qəzet]], [[jurnal]] işinə rəhbərlik edən məsul şəxs.

Redaktor [[nəşriyyat]]larda çalışan, yaxud müqavilə əsasında kənardan cəlb olunan, nəşriyyat [[əlyazması]]nın mətnini [[elm]]i, [[ədəbiyyat|ədəbi]], [[texnika|texniki]] və bədii cəhətdən işləyib nəşrə hazırlayan aparıcı [[mütəxəssis]]dir&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nəşriyyat işi haqqında Azərbaycan Respublikasının qanunu |url=http://e-qanun.az/files/framework/data/0/f_115.htm |access-date=2011-06-21 |archive-date=2013-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116232018/http://e-qanun.az/files/framework/data/0/f_115.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Tutduğu vəzifəyə görə:
* [[Ədəbiyyat|ədəbi]] redaktor
* Bədii redaktor
* [[Film]]in redaktoru vəzifələri olur.

Qəzet və jurnalların əsas məsul şəxsi [[baş redaktor]] adlanır və əsasən, inzibati məsələlərlə məşğul olur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Redaktorun şikayəti barədə ətraflı məlumat |url=https://zhaloba-obrazec.ru/zhaloba-na-redaktora/ |access-date=2020-11-10 |archive-date=2022-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313112323/https://zhaloba-obrazec.ru/zhaloba-na-redaktora/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əliquliyev |first=Rasim |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=79595&amp;pno=53 |title=Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər |last2=Şükürlü |first2=Sədaqət |last3=Kazımova |first3=Sevda |publisher=İnformasiya Texnologiyaları |year=2009 |isbn=978-9952-434-12-5 |location=Bakı |page= |pages=201}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Terminologiya]]
[[Kateqoriya:Redaktor| ]]
[[Kateqoriya:Peşələr]]
[[Kateqoriya:Mətbuat]]
[[Kateqoriya:Redaktə]]</text>
      <sha1>06qu3huwxnm1s3qycgi0szbatpwv1ld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zeyd ibn Əli</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143011</id>
    <revision>
      <id>9042160</id>
      <parentid>9015925</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:18:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Əsərləri */</comment>
      <origin>9042160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14970" sha1="lnic4wxoyrpa1q00r342127r265kma3" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs
 |adı           = Zeyd ibn Əli
 |orijinal adı  = {{dil-ar|زيد بن علي}}
 |vəzifə        = [[Zeydilik|Zeydiliyin]] 5-ci [[İmamət|imamı]]
 |bayraq        = Imamah Flag.png
 |əvvəlki       = [[Zeynülabidin]]
 |sonrakı       = Yəhya ibn Zeyd
 |dini          = [[İslam]]
 |doğum tarixi  = 698
 |doğum yeri    = [[Mədinə]]
 |vəfat tarixi  = 740
 |həyat yoldaşı = Rayta binti Abdullah ibn Məhəmməd ibn əl-Hənəfiyyə
 |uşağı         = Həsən ibn Zeyd, [[Yəhya ibn Zeyd]], Hüseyn ibn Zeyd, İsa Məvtamul İsball, Məhəmməd ibn Zeyd
 |atası         = [[Zeynülabidin|Əli ibn Hüseyn Zeynülabidin]]
 |anası         = Cayda əl-Sindhi
 |vikianbar     = 
}}

'''Əbül-Hüseyn Zeyd ibn Əli Zeynilabidin ibn əl-Hüseyn ibn Əli ibn Əbi Talib əl-Ələvi əl-Haşimi əl-Qureyşi'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Zeyd b. Ali |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/zeyd-b-ali |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603005640/https://islamansiklopedisi.org.tr/zeyd-b-ali |archive-date=2025-06-03 |access-date=2025-05-17 }}&lt;/ref&gt; ({{dil-ar| زَيْد ٱبْن عَلِيّ}}; {{DVTY}}) — Zeydilik məzhəbinin banisi,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Zeynülabidin|Əli ibn Hüseynin]] oğlu və [[Hüseyn ibn Əli]]nin nəvəsi. Öldürüldüyü [[Əməvilər xilafəti]]nə qarşı uğursuz bir qiyama başçılıq etdi.&lt;ref name=&quot;ODI&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title        = Zayd ibn Ali |encyclopedia= The Oxford Dictionary of Islam
 |year         = 2003 |publisher= Oxford University Press
 |editor-first = John L. |editor-last=Esposito |editor-link=John Esposito
 |isbn         = 9780199891207
 |url          = https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195125580.001.0001/acref-9780195125580-e-2566
}}&lt;/ref&gt; Bu hadisə Əli ibn Hüseyndən sonrakı imam olaraq qəbul edən [[Şiəlik|Şiə İslamı]]n [[Zeydilik]] məzhəbinin yaranmasına səbəb oldu. Buna qarşılıq olaraq böyük qardaşı [[Məhəmməd əl-Baqir]] [[On iki imam şiəliyi (əqidə)|On iki imam şiəliyi]] və [[İsmaililər|İsmaili şiələri]]nin sonrakı imamıdır. Buna baxmayaraq, o, şiələr tərəfindən mühüm inqilabçı şəxs və İslamın bütün məktəbləri, [[sünnilər]] və şiələr tərəfindən şəhid hesab olunur. Onun ölümünə və bədəninin vəhşicəsinə göstərilməsinə görə qisas çağırışı Abbasilərin inqilabına kömək etdi.&lt;ref name=&quot;EoI&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title        = Zayd b. ʿAlī b. al-Ḥusayn
 |encyclopedia = Encyclopaedia of Islam, Second Edition
 |year         = 2012
 |publisher    = Oxford University Press
 |author-first = Wilferd
 |author-last  = Madelung
 |author-link  = Wilferd Madelung
 |editors      = P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs
 |isbn         = 9789004161214
 |url          = https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/zayd-b-ali-b-al-husayn-SIM_8137?s.num=2
 |access-date  = 2020-06-05
 |archive-date = 2022-07-11
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20220711122050/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/zayd-b-ali-b-al-husayn-SIM_8137?s.num=2
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
Zeyd din alimi idi. Ona müxtəlif əsərlər, o cümlədən [[Dirayə|Musnad]] əl İmam Zeyd, bəlkə də İslam hüquq qanunlarının ən erkən bilinən əsəridir. Ancaq təyinatı mübahisəlidir; bunlar, ehtimal ki, erkən [[Kufə|Kufə qanunu ənənəsi]]ni təmsil edir.&lt;ref name=&quot;EoI&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title        = Islamic Schools of Sacred Law: Shiʿi Schools: The Zaydi School of Law
 |encyclopedia = The Oxford International Encyclopedia of Legal History
 |year         = 2009
 |publisher    = Oxford University Press
 |editor-first = Stanley N.
 |editor-last  = Katz
 |isbn         = 9780195336511
 |url          = https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195134056.001.0001/acref-9780195134056-e-427#acref-9780195134056-eSub-0229
 |access-date  = 2020-06-05
 |archive-date = 2022-07-12
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20220712112515/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195134056.001.0001/acref-9780195134056-e-427#acref-9780195134056-eSub-0229
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;

Onun nəsil şəcərəsi [[Məhəmməd peyğəmbər]]ə qədər yüksəlir. Zeydin atası [[Əli ibn Hüseyn|Əli Zeynul-Abidin]], babası isə [[Məhəmməd peyğəmbər|Məhəmməd peyğəmbərin]] nəvəsi və Raşidi xəlifə [[Əli ibn Əbu Talib]]in oğlu [[Hüseyn ibn Əli]] olmuşdur. Buna görə müsəlmanların çoxu (o cümlədən zeydilər) onu peyğəmbərin ailə üzvünün nümayəndəsi ([[Əhli-Beyt]]) kimi tanıyırlar.

Onun atası Əli Zeynül-Abidin zamanəsinin ən savadlı adamlarından biri, [[fiqh]] və hədislərin mükəmməl bilicisi idi. Zeyd də bu elmləri gənc yaşlarından öyrənməyə başlamışdır. Onun elmlə maraqlanması hər şeydən əvvəl ailə ənənəsindən irəli gəlirdi. Bundan başqa, Mədinədə Həzrət Məhəmməd peyğəmbərin səhabələri də yaşayırdı və Zeyd onlarla görüşürdü. Bu amil də onun seçiminə təsir etmişdir. Peyğəmbər ailəsindən olduğuna görə o, çoxlu [[hədis]] bilicisi və ötürücüsü olmuşdur.

Zeyd ibn Əlinin dünyagörüşü təkcə [[Mədinə]]də formalaşmamışdır. O, səyahət edir, başqa yerlərdə də elm öyrənirdi. Məsələn, [[Bəsrə]]də olarkən [[mötəziliyyə|mötəzililiy]]in yaradıcısı [[Vasil ibn Əta]] ilə görüşmüşdür.

Zeyd ibn Əli peyğəmbər nəslinin başqa üzvləri kimi xalq arasında böyük hörmət qazana bilmişdir. Hakim sülalənin idarəçiliyi ilə razılaşmayan bir çox adamlar özlərini onların tərəfdarları (şiələri) hesab edirdilər. Lakin bəzi hallarda peyğəmbər ailə üzvlərinin yaşadıqları Mədinədən uzaqda və onlarla bilavasitə ünsiyyətdə olmadıqlarına görə, bu adamların şiə olduqları haqqında bəyanatları yalnız sözdə idi, deklarativ xarakter daşıyırdı. Bəzən isə onlar özlərini şiə adlandırsalar da, peyğəmbər ailə üzvlərinin əqidəsinə zidd baxışlarla çıxış edir, öz fikirlərini əhli-beytin mülahizələri kimi qələmə verirdilər. Məhz bu cür olaylar [[Əməvilər]]in peyğəmbər nəslinə qarşı təqiblər etməsinə gətirib çıxarmışdır.

Xəlifə [[Hişam ibn Əbdülməlik]]in (105/724–125/743) hakimiyyəti dövründə şiə təbliğatı Məvarənnəhr və Xorasanda güclənmişdi. Bu da öz növbəsində peyğəmbər nəslinə qarşı hakimiyyətin təqiblərini gücləndirmişdi. Əməvilərin cəsusları Zeyd ibn Əlindən də çox şübhələnirdilər. Amma bu şübhələr əsassız idi, çünki Zeyd Xilafətin siyasi həyatında iştirak etməyib günlərini elmi fəaliyyətdə keçirirdi. Buna baxmayaraq, o, xəlifənin canişinləri tərəfindən təhqirlərə məruz qalırdı. Sonda şübhələrdən və təhqirlərdən doymuş Zeyd, xəlifə Hişamın hüzuruna gedib öz mövqeyini açıqlamaq istəmişdir. Amma xəlifə onu dinləməkdən boyun qaçırmışdır.

Bundan sonra Zeyd, Hişam istibdadına qarşı açıq çıxış etməkdən başqa heç bir yolun qalmadığı qərarına gəlmişdir. Bu məqsədlə onu dəstəkləyən Kufə şiələrinin yanına getmişdir. Bəzi mənbələrə görə, orada təxminən 15 min insan ona sədaqət andı içmişdir. Eyni zamanda, tarixçilər yazırlar ki, peyğəmbər nəslinin bir çox üzvləri Zeydi üsyan fikrindən çəkindirmək istəmiş, babası Hüseynə xəyanət etmiş kufəlilərə etibarsızlıq göstərməyə çağırmışlar. Lakin qorxmaz Zeyd fikrindən dönməmişdir.

Zeyd ibn Əli tərəfdarları ilə söhbətlərində peyğəmbər ailə üzvlərindən heç kimin Raşidi xəlifələr [[Əbu Bəkr]] və [[Ömər]] haqqında pis fikirdə olmadıqlarını açıq bildirmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=İbn Əsakir |title=Tarixi-Dəməşq (Amri) |year=1995 |volume=XIX |location=[[Beyrut]] |pages=468 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Zeyd demişdir ki, onlar xalq tərəfindən sevilən və dəstəklənən qanuni xəlifələr olmuşlar. Amma onun sözlərinə görə, peyğəmbər ailəsinin nümayəndələri hakimiyyətə onlardan daha çox layiq idi. Bu tipli söhbətlərdə kufəlilər ona peyğəmbər ailəsindən olmayanların hakimiyyətlərini qanuni hesab etdiyi təqdirdə, niyə Əməvilərə qarşı qiyam qaldırmışdır sualını verəndə isə, Zeyd, Əməvilərin ilk Raşidi xəlifələrdən fərqli olaraq, zülmkarlıqlarını əsas gətirmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Məhəmməd Əbu Zəhra |first=Tərcümə edən: Prof. Əbdülqədir Şənər |title=İslamda fiqhi məzhəblərin tarixi |publisher=Hisar Yayınevi |edition=2 |location= |pages=138 |language=tr}}&lt;/ref&gt; Bu söhbətdən sonra kufəlilərin çoxu ondan ayrılaraq, [[Cəfər əs-Sadiq|Cəfər əs-Sadiqi]] imam elan etmişlər. Beləliklə, küfəlilər növbəti dəfə verdikləri sözdən qaçmış, babası Hüseyn ibn Əlidən yayındıqları kimi Zeyddən də ayrılmışlar.

Son məqamda onunla yalnız 400 nəfər qalmışdı; o bu kiçik güvvə ilə Kufəyə yaxınlaşan Əməvi ordusuna qarşı çıxmışdır. Döyüş zamanı dəstə məğlub olmuş, Zeyd ibn Əli öldürülmüşdür. Zeydin öldürülməsindən sonra başı bədənindən ayrılaraq Dəməşqə göndərilmiş, Zeydin başını görən Hişam bundan bərk təəssüflənmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=هشام بن عبد المالك |url=https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/871/%D9%87%D8%B4%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20240624065739/https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/871/%D9%87%D8%B4%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83 |archive-date=2024-06-24 |access-date=2025-05-17 }}&lt;/ref&gt; Tərəfdarları tərəfindən gizlincə dəfn olunan cəsədi isə qəbirdən çıxarılıb Kufədə dirəkdən asılmışdır. Dirəkdə bir-neçə gün asılı qalandan sonra cəsəd yandırılmış, külü isə havaya sovrulmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Məhəmməd Əbu Zəhra |first=Tərcümə edən: Prof. Əbdülqədir Şənər |title=İslamda fiqhi məzhəblərin tarixi |publisher=Hisar Yayınevi |edition=2 |location= |pages=139 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Əhəmiyyəti ==
İslam əxlaqına zidd olan bu cür hədsiz qəddarlıq xalq arasında böyük narazılığa səbəb olmuşdur. Zeydin faciəli ölümündən sonra Əməvilərin nüfuzu sürətlə enməyə başlamışdır. Eyni zamanda, bu hadisədən siyasi məqsədləri üçün istifadə etmiş Abbasilərin təbliğatı güclənmişdir. Zeydin babası Hüseynin faciəli ölümü də Əməvilərin Süfyanilər qolunun enməsi ilə nəticələnmişdir. O zaman hakimiyyət Əməvilərin başqa bir qoluna – Mərvanilərin əlinə keçmişdir. Zeydin ölümü isə Əməvi sülaləsinin hakimiyyətdən kənarlaşdırılması prosesini sürətləndirmişdir. Onun ölümündən on il sonra Əməvi hakimiyyəti devrilmişdir. Bununla kifayətlənməyən qiyamçılar ölən Əməvilərin cəsədlərini (o cümlədən xəlifə Hişamın cəsədini) qəbirlərindən çıxarıb yandırmışlar.

== Əqidəsi ==
Qeyd edildiyi kimi Zeyd ibn Əli Xilafətdə peyğəmbər ailəsindən olmayanların da hakimiyyətlərini qanuni saymışdır. Bununla belə o deyirdi ki, xəlifənin əhli-beyt nümayəndələrindən seçilməsi daha yaxşıdır. Xəlifənin qanuniliyini təsdiqləyən əsas şərt onun xalq tərəfindən dəstəklənməsi və ədalət tərəfdarı olmasıdır.

Zeyd ibn Əli imami şiələrdən fərqli olaraq ilk xəlifələr: Əbu Bəkr və Ömərin hakimiyyətlərini şəriətə uyğun hesab etmiş, amma Əli ibn Əbu Talibin xəlifə kimi Məhəmməd peyğəmbər tərəfindən təyin edilməsini təsdiqləməmişdir. Zeydə görə, Əli və Fatimənin uşaqları olan Həsən vəHüseynin nəslindən hər bir ləyaqətli şəxs xəlifə seçilə bilər; bu seçim başqalarının seçilməsindən daha yaxşıdır. Lakin başqa adam seçilsə də, onun hakimiyyəti qanuni olur.

Şiələrin çoxu Əhli-Beytin günahsız olmasına inanırlar. Lakin Zeydin bunu təsdiq etməsi haqqında heç bir məlumat yoxdur. Amma bəzi zeydi qrupları gələcəkdə Əlinin, onun həyat yoldaşı Fatimənin və övladları Həsən və Hüseynin günahsız olduqlarına inanmışdılar.

Zeyd ibn Əli Qiyamət hadisələrindən öncə dünyanı xilas edən &quot;gizli&quot; imamın (qaimin) gəlişi haqqında da heç bir şey söyləməmişdir. Amma şiələrin çoxu buna inandıqlarına görə, bəzi zeydi qrupları da sonralar bu inancı qəbul etmişlər.

Zeyd İlahi qərarın (bədə) &quot;dəyişməsini&quot; də qəbul etməmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Məhəmməd Əbu Zəhra |first=Tərcümə edən: Prof. Əbdülqədir Şənər |title=İslamda fiqhi məzhəblərin tarixi |publisher=Hisar Yayınevi |edition=2 |location= |pages=152 |language=tr}}&lt;/ref&gt; Lakin bu da bir çox şiə qrupları arasında yayılmışdır. Onlar deyirdilər ki, əgər imam eyni şey haqqında fərqli qərar verirdisə, deməli onları ilhamlandıran Allah qərarını &quot;dəyişdirmişdir&quot;.

Zeyd ibn Əli böyük günah etmiş müsəlmanların küfrlə iman arasında olduqları fikrini dəstəkləmiş, bununla da mütəzililərin mövqelərinə yaxınlaşmışdır. Amma mütəzililərdən fərqli olaraq o, tövbə etməyən günahkarların əbədi olaraq Cəhənnəmdə qalması inancını qəbul etməmişdir.

İlahi tale və insanın iradə azadlığı probleminə gəldikdə, Zeydin fikrincə, hər kəs etdiyi əməllərə görə məsuliyyət daşımalıdır. İnsan isə öz əməllərini Allahın ona verdiyi qüdrət vasitəsə ilə reallaşdırır. Etdiyi yaxşı işləri Allah dəstəkləyir, pisləri isə dəstəkləmir.

== Əsərləri ==
Prof. [[Məhəmməd Əbu Zəhra]] bildirir ki, tələbələrindən biri ondan rəvayət edilənləri iki kitab halında cəm etmişdir:&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Məhəmməd Əbu Zəhra |first=Tərcümə edən: Prof. Əbdülqədir Şənər |title=İslamda fiqhi məzhəblərin tarixi |publisher=Hisar Yayınevi |edition=2 |location= |pages=153 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

# ''Məcmuul-hədis'',
# ''Məcmuul-fiqh''.

== Mənbə ==
* &quot;[[Cəmiyyət və Din (qəzet)|Cəmiyyət və Din]]&quot; qəzeti — ''Aydın Əlizadə''

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:695-ci ildə doğulanlar]]
[[Kateqoriya:740-cı ildə vəfat edənlər]]
[[Kateqoriya:Mədinədə doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Kufədə vəfat edənlər]]
[[Kateqoriya:Müsəlman şəhidlər]]
[[Kateqoriya:Müsəlman teoloqlar]]
[[Kateqoriya:Şiəlik]]
[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Döyüşdə həlak olanlar]]
[[Kateqoriya:Mədinəlilər]]</text>
      <sha1>lnic4wxoyrpa1q00r342127r265kma3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Penstemon sudans</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166944</id>
    <revision>
      <id>9041740</id>
      <parentid>8958948</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T15:11:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="967" sha1="97blmcja9sqodfaknccq96kesddl8bw" xml:space="preserve">{{Takson
| yuxarı takson = Penstemon
| ranq          = növ
}}

'''{{latb|Penstemon sudans}}''' ({{dil-la|Penstemon sudans}}) — {{lataz|Plantae|no}} aləminin {{lataz|Lamiales|no}} dəstəsinin {{lataz|Plantaginaceae|no}} fəsiləsinin {{lataz|Penstemon}} cinsinə aid bitki növü.

== Sinonimləri ==
=== Homotipik sinonimləri ===
* {{sinl|Penstemon deustus subsp. sudans|(M.E.Jones) Pennell &amp; D.D.Keck}}

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.calflora.org/app/taxon?crn=6219}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://inaturalist.ca/taxa/78425-Penstemon-sudans|url-status=}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://saveplants.org/plant-profile/?CPCNum=12019|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2025-06-14|archive-date=2024-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725170554/https://saveplants.org/plant-profile/?CPCNum=12019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==
{{Taksonbar}}
[[Kateqoriya:Kaliforniya florası]]</text>
      <sha1>97blmcja9sqodfaknccq96kesddl8bw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Phragmipedium lindleyanum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169678</id>
    <revision>
      <id>9041832</id>
      <parentid>8256918</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T17:55:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4851" sha1="gyh5zu2ywk1tou96ptw129ucq2nxeu9" xml:space="preserve">{{Takson
| yuxarı takson = Phragmipedium
| ranq          = növ
}}

'''{{latb|Phragmipedium lindleyanum}}''' ({{dil-la|Phragmipedium lindleyanum}}) — {{lataz|Plantae|no}} aləminin {{lataz|Asparagales|no}} dəstəsinin {{lataz|Orchidaceae|no}} fəsiləsinin {{lataz|Phragmipedium}} cinsinə aid bitki növü.
İlk dəfə 1838-ci ildə Riçard Şomburq tərəfindən toplanmışdır.Şomburq onu 1840-cı ildə Cypripedium lindleyanum cinsləri və Orxideya bitkilərin növləri kimi təsvir edən Con Lindlinin şərəfinə adlandırmışdır.Lindlinin təsviri Schomburgk-un Ronai yaxınlığında topladığı qurudulmuş herbari nümunəsinə əsaslanırdı.Robert Rolfe 1896-cı ildə “The Orchid Review” jurnalında onu Phragmipedium-a köçürdü.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://akatsukaorchid.com/phrag-lindleyanum-x-andreettae/?srsltid=AfmBOormtPeTL63_JbnUys-k3J8IIJCr9tgtzpgBpC89s99OuDUH-Mrd|url-status=}}&lt;/ref&gt;

Yer bitkisi,Phrag.Lindleyanumun uzunluğu 50 sm-ə və eni 6 sm-ə qədər olan təxminən 5 xətti - lanceolate sərt yarpaqları olan qısa salxımlı gövdələrə malikdir.Yetkin tumurcuqların mərkəzindən hündürlüyü 1 metrə qədər olan hündür inflorescences istehsal olunur.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:194360-2}}&lt;/ref&gt;
Phrag’ın çiçəklənməsi.Lindleyanum sadə şaquli ircəkdir və ya qırmızımtıl qəhvəyi tükləri olan yaşıl rəngli qısa bir neçə budaqlı panikula ola bilər.2-30 çiçək uclarında yerləşir,adətən bir-bir açılır və eni 8.5 sm-ə qədərdir.Onların yaşıl və ya sarı-yaşıl çanaqları və ləçəkləri var.Ləçəklərin bənövşəyi damarları,kənarları və ucları var və çantaya bənzər,oxra sarısı,açıq bənövşəyi ləkələrlə bənövşəyi damarlıdır.Onun staminodu sarımtıldır.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.eliteorchids.com/product/phragmipedium-lindleyanum-as5319/}}&lt;/ref&gt;
Lucile McCook deyir ki,Phrag lindleyanum sarımtıl yarpaq kənarına və rəng intensivliyi və tüklülüyə malik dəyişən bir növdür.Frank Stermitz və başqalarının tədqiqatları göstərdi ki, lindleyanum və sargentianum əhəmiyyətli dərəcədə fərqli alkaloidlərə malikdir və bu,ikisini ayrı-ayrı taksonlar kimi saxlamaq üçün əsas ola bilər.Lindleyanum Qayana və qonşu Venesuelada,həmçinin Braziliyanın Pernambucco şəhərində tapılır.
Qayanada, Phrag. lindleyanum təxminən 3000 m yüksəklikdə qayalı qayalıqlarda bitir. Bu yaşayış yerində bitkilər tam səhər günəşi və günün qalan hissəsində təxminən 60% kölgə alırlar. Yaxşı hava dövranı və tez-tez sərin küləklər bitkiləri sərin saxlayır. Qranit substratdan aşağı daimi sızma axşam gec və səhər tezdən sıx dumanla birlikdə müntəzəm nəmlik təmin edir. Aralarında köklərin böyüdüyü humus və daimi su təchizatı olduqca turşudur. Havanın temperaturu gecə 18° istidən gündüz 26°-dək isti təşkil edəcək.
Phrag. lindleyanum cənub-şərqi Queensland bölgəsində böyümək asan görünür. Bitkilər hər zaman 60-70% kölgə və yaxşı hava dövranı kimi parlaq işıq tələb edir. Hər hansı yaxşı qurudulmuş qablaşdırma mühiti uyğundur və köklərin heç vaxt qurumasına icazə verilməməlidir. Qazanın altındakı dayaz bir qab, köklərə lazımi miqdarda nəm saxlamağa kömək edə bilər. Ortaya dolomit və ya əhəng əlavə etmək yaxşı olar ki, kökləri asidik mühitdə saxlasın.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://yonggee.name/articles/phragmipedilum-lindleyanum/|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2025-06-15|archive-date=2025-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250619000808/https://yonggee.name/articles/phragmipedilum-lindleyanum/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Sinonimləri ==
=== Homotipik sinonimləri ===
* {{sinl|Cypripedium lindleyanum|R.H.Schomb. ex Lindl.}}
* {{sinl|Paphiopedilum lindleyanum|(R.H.Schomb. ex Lindl.) Pfitzer}}
* {{sinl|Selenipedium lindleyanum|(R.H.Schomb. ex Lindl.) Rchb.f.}}

=== Heterotipik sinonimləri ===
{{siyahı sütunlarla|3|
* {{sinl|Cypripedium sargentianum|(Rolfe) Kraenzl.}}
* {{sinl|Paphiopedilum kaieteurum|(N.E.Br.) V.A.Albert &amp; Börge Pett.}}
* {{sinl|Paphiopedilum sargentianum|(Rolfe) V.A.Albert &amp; Börge Pett.}}
* {{sinl|Phragmipedium kaieteurum|(N.E.Br.) Garay}}
* {{sinl|Phragmipedium lindleyanum var. kaieteurum|(N.E.Br.) Pfitzer}}
* {{sinl|Phragmipedium lindleyanum var. lindleyanum|}}
* {{sinl|Phragmipedium lindleyanum var. sargentianum|(Rolfe) O.Gruss}}
* {{sinl|Phragmipedium sargentianum|(Rolfe) Rolfe}}
* {{sinl|Selenipedium kaieteurum|N.E.Br.}}
* {{sinl|Selenipedium lindleyanum var. kaieteurium|(N.E.Br.) Cogn.}}
* {{sinl|Selenipedium sargentianum|Rolfe}}
}}

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Həmçinin bax ==
{{Taksonbar}}</text>
      <sha1>gyh5zu2ywk1tou96ptw129ucq2nxeu9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pənahi Makulu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171431</id>
    <revision>
      <id>9041953</id>
      <parentid>9018977</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T02:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 2 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35661" sha1="8aya646eea6ep1e6wjj9bhr3gggwk3c" xml:space="preserve">{{Yaxşı məqalə}}
{{Yazıçı
 |adı               = 
 |orijinal adı      = 
 |digər adları      = 
 |şəkil             =
 |şəklin ölçüsü     = 
 |şəklin izahı      = 
 |ilk adı           = 
 |təxəllüsü         = Makulu
 |doğum tarixi      = 
 |doğum yeri        = 
 |vəfat tarixi      =
 |vəfat yeri        = 
 |vəfat səbəbi      = 
 |dəfn yeri         = 
 |vətəndaşlığı      = 
 |milliyyəti        = [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]]
 |təhsili           = 
 |ixtisası          = 
 |fəaliyyəti        = 
 |fəaliyyət illəri  = 
 |əsərlərinin dili  = [[Azərbaycan dili|azərbaycanca]]
 |istiqamət         = 
 |janr              = 
 |ilk əsəri         = 
 |tanınmış əsərləri = 
 |mükafatları       = 
 |imzası            = 
 |saytı             = 
 |vikimənbə         = 
 |vikianbar         = 
}}

'''Pənahi Makulu, Abbas Makulu''' və ya '''Abbas Pənahi''' ({{DVTY}}) — azərbaycanlı yazıçı, tərcüməçi, siyasətçi.{{Bax|#Xatirəsi|1}}

Siyasi fəaliyyətinə görə [[Pəhləvilər]]in hakimiyyəti dövründə həbs olunub və [[Zəncan]]a sürgün edilib. 1941-ci ildə sürgündən azad olunduqdan sonra [[Təbriz]]ə gəlib və &quot;21 Azər&quot; hərəkatında iştirak edib. [[Azərbaycan Demokrat Firqəsi|Azərbaycan Demokratik Firqəsi]]nə üzv olub, firqənin birinci qurultayında nümayəndə kimi iştirak edib. ADF-nin rəsmi mətbuat orqanı olan [[Azərbaycan (qəzet, İran)|&quot;Azərbaycan&quot; qəzeti]]ndə yazıları, povestləri və felyetonları ilə çıxış edib. [[Azərbaycan Milli Hökuməti]] qurulduqdan sonra Siyasi İşlər İdarəsində fəaliyyət göstərib.{{Bax|#&quot;21 Azər&quot; hərəkatında|1}}

[[Azərbaycan Milli Hökuməti]] dağıldıqdan sonra [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]]-yə mühacirət edib və [[Bakı]]da yaşamağa başlayıb. 1948-ci ildən etibarən [[AMEA Əlyazmalar İnstitutu|Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Əlyazmalar fondu]]nda işləməyə başlayıb. &quot;Səttarxan&quot;, &quot;Xiyabani&quot;, &quot;Gizli zindan&quot;, &quot;Heydər Əmioğlu&quot; kimi tarixi romanların müəllifidir. &quot;Səttarxan&quot; romanı [[Moskva]]da, rus dilində 100 min tirajla çap olunub. 1962-ci ildə Yaxın Şərq ölkələrində yazıb yaratmış 5.711 yazıçı, şair və mütəfəkkir haqqında məlumatları cəmləyən &quot;Ədəbi məlumat cədvəli&quot;ni yazıb.{{Bax|#Sonrakı həyatı|1}}

Geologiya-mineralogiya elmləri doktoru Şəfiq Pənahinin, filologiya elmləri doktoru Mənuçöhr Pənahinin və animator, ssenarist və rejissor [[Məsud Pənahi]]nin atasıdır.{{Bax|#Ailəsi|1}}

== Həyatı ==

=== İlk illəri ===
[[Fayl:Abbas Pənahi, 1915-ci il.jpg|150px|thumb|left|Abbas Pənahi uşaq ikən, Maku, 1915-ci il.]]
Abbas Hacı Ələkbər oğlu Pənahi 1900-cü ildə [[Maku]] şəhərində anadan olub.{{sfn |Mehdibəyova |2007 |p=42}}{{sfn |Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyati Antologiyası |1988 |p=421}} İlk təhsilini [[Xoy]] şəhərində yerləşən Mirzə Yusif mədrəsəsində, sonra müasir tipli Xeyriyyə məktəbində alıb.{{sfn |Kafkasyalı |2002 |p=434}}&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Ахундова |first=Эльмира |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=42104&amp;pno=1 |title=Антология прозы Южного Азербайджана |last2=Гулиева |first2=Хураман |publisher=Юрд |year=2008 |isbn=9952-407-07-X |location=[[Bakı]] |pages=283 |language=ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn |Azəroğlu,Məmmədzadə |1961 |p=203}}

Abbas Pənahi ilk şeirini satirik üslubda 1916-cı ildə yazıb.{{sfn |Alıyev |2005 |p=26}} Bir neçə il ailəsi ilə birlikdə [[Tbilisi|Tiflis]] şəhərində yaşayıb.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; 1923-cü ildə Tiflisdə ərəb əlifbasından latın əlifbasına keçid problemi müzakirə edilən məclisdə özünün &quot;Yeni türk əlifbası&quot; adlı şeirini oxuyub. Məclisin sədri [[Böyükağa Talıblı|Böyükağa Talıblın]] tərəfindən Abbas Pənahiyə bu məclisdə &quot;Makulu&quot; təxəllüsü verilib.{{sfn |Alıyev |2005 |p=27}} Yazdığı şeirlər əsasən [[Yeni fikir (qəzet, 1922)|&quot;Yeni fikir&quot; qəzeti]]ndə yayımlanıb. Müxtəlif dövrlərdə &quot;A. Makui&quot;,{{sfn|Paşayev|2014|p=14}} &quot;A.P.&quot;,{{sfn|Paşayev|2014|p=14}} &quot;Ayın P.&quot;{{sfn|Paşayev|2014|p=36}} və &quot;Makulu&quot; təxəllüslərindən istifadə edib.{{sfn|Paşayev|2014|p=228}} 1926-cı ilə qədər şeirlərini &quot;Makulu&quot; adı ilə çap etdirib.{{sfn |Alıyev |2005 |p=27}} 

1925-ci ildə &quot;Yeni fikir&quot; qəzetinin redaktoru [[Rzaqulu Nəcəfov]]un təklifi ilə Abbas Pənahi özünü nəsr sahəsində yoxlayıb. Yazdığı &quot;Pərişan&quot; povesti &quot;Yeni fikir&quot; qəzetinin keçirdiyi müsabiqədə ikinci yeri tutub. Bundan sonra o, [[İran]]dakı ictimai-siyasi prosesləri açıqlayan hekayələr, povestlər və felyetonlar yazmağa başlayıb.{{sfn |Alıyev |2005 |p=27}}

1928-ci ildə atası Hacı Ələkbər ağır xəstələndiyi üçün Abbas Pənahi İrana geri qayıdıb. 1928–1935-ci illərdə &quot;İran məşrutəsi&quot; adlı əsəri qələmə alıb və siyasətlə məşğul olub.{{sfn |Alıyev |2005 |p=28}} 1935-ci ildə siyası fəaliyyətinə görə həbs olunub.{{sfn |Alıyev |2005 |p=29}}&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;{{sfn |Əhmədov |2011 |p=745}} Əvvəlcə [[Maku]]da daha sonra isə [[Urmiya]]da saxlanılıb. Bir ilə yaxın Urmiya həbsxanasında qaldıqdan sonra 1936-cı ildə ömürlük [[Zəncan ostanı|Zəncana]] sürgün olunub.{{sfn |Alıyev |2005 |p=29}}{{sfn |Kafkasyalı |2002 |p=434}}{{sfn |Sultanlı,İsmayıl |2017 |p=116}} 1939-cu ildə təqiblərə məruz qaldığı üçün yenidən həbs olunsa ələ keçməsinlər deyə &quot;İran məşrutəsi&quot; adlı əsərini və atası tərəfindən [[İran Məşrutə inqilabı|Məşrutə hərəkatı]] dövründə yazılmış bir sıra qiymətli əsərləri sobada yandırıb.{{sfn |Alıyev |2005 |p=29}}

1941-ci ilin avqust sentyabr aylarında [[Birləşmiş Krallıq|Britaniya]] və [[SSRİ]] qoşunları [[Britaniya–SSRİ qoşunlarının İrana müdaxiləsi|İrana daxil oldular]].{{sfn |Atabaki |2000 |p=64}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=WW2 People's War - Fact File : Persia Invaded |url=https://www.bbc.co.uk/history/ww2peopleswar/timeline/factfiles/nonflash/a1130121.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120225064842/https://www.bbc.co.uk/history/ww2peopleswar/timeline/factfiles/nonflash/a1130121.shtml |archive-date=2012-02-25 |access-date=2025-03-10 |website=www.bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-03-07 |title=World War II - Pacific, Japan, Allies {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/World-War-II/The-war-in-the-Pacific-1938-41 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150814074755/https://www.britannica.com/event/World-War-II/The-war-in-the-Pacific-1938-41 |archive-date=2015-08-14 |access-date=2025-03-10 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt; 1941-ci il sentyabrın 17-də [[Rza şah Pəhləvi|Rza şah]] taxtından imtina edərək İranı tərk etdi.{{sfn |Ələkbərli |2021 |p=113}}{{sfn |Atabaki |2000 |p=65}} Bundan sonra ölkə ərazisində həbsdə olan siyasi məhbuslar azadlığa buraxıldılar və müxtəlif siyasi təşkilatlar yaranmağa başladı.{{sfn |Məmmədli |2009 |p=99}}{{sfn |Əmirov |2000 |p=13}} Abbas Pənahi də 1941-ci ilin payızında sürgündən azad olunub və Zəncanı tərk edərək [[Təbriz]] şəhərinə gedib.{{sfn |Alıyev |2005 |p=30}}{{sfn |Kafkasyalı |2002 |p=434}}

=== &quot;21 Azər&quot; hərəkatında ===
Abbas Pənahi Təbrizə gəldikdən sonra [[Azərbaycan (qəzet, İran)|&quot;Azərbaycan&quot; qəzeti]]ndə fəaliyyət göstərməyə başlayıb.{{sfn |&quot;Azərbaycan&quot; qəzeti I |2022 |p=5}}{{sfn |Kafkasyalı |2002 |p=434}}{{sfn |XX əsr Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatında demokratik ideyalar |1990 |p=150}} Qəzetin səhifələrində dövrün hadisələrini əks etdirən felyetonlar, tənqidi məqalələr yazıb.{{sfn|Arğış|2012|p=36}}{{sfn |Alıyev |2005 |p=31}} 1945-ci ildə Azərbaycan Demokratik Firqəsinə üzv olub.{{sfn |Kafkasyalı |2002 |p=434}} Firqənin birinci qurultayında Maku şəhərinin nümayəndəsi kimi iştirak edib.{{sfn |&quot;Azərbaycan&quot; qəzeti I |2022 |p=173}}{{sfn |Əhmədov |2011 |p=745}}

1945-ci il dekabrın 12-də [[Azərbaycan Milli Hökuməti]] qurulub.{{sfn |Balayev |2018 |p=25}}{{sfn |İbrahimov |1948 |p=32}} Abbas Pənahi bu dövrdə Siyasi İşlər İdarəsində fəaliyyət göstərib.{{sfn |Alıyev |2005 |p=30}}

1946-cı il dekabrın 11-də [[Azərbaycan Milli Məclisi (İran)|Azərbaycan Əyalət Əncüməni]] qan tökülməsinin qarşısını almaq məqsədilə [[Qızılbaş Xalq Qoşunları Ordusu|Qızılbaş Xalq Qoşunları]]nın və fədai qüvvələrinin şah qoşunlarına qarşı müqavimət göstərməmələri və döyüş meydanlarını tərk etmələri haqda qərar verdi.{{sfn |Rossow |1956 |p=30}}{{sfn |Rəhimli |2003 |p=149}}{{sfn |Hasanli |2006 |p=370}} Elə həmin gündən etibarən İran ordusu iri şəhərlərə girməzdən əvvəl bu şəhərlərdə ərbabların quldur dəstələri eləcə də mülki geyimli jandarmalar qırğınlar törətməyə başladılar.{{sfn |Hasanli |2006 |p=373}}{{sfn |Balayev |2018 |p=36}} Bu dəstələr Tehran radiosu tərəfindən &quot;İran vətənpərvərləri&quot; adlandırılırdılar.{{sfn |Balayev |2018 |p=36}} Dəstələrin əsas məqsədi demokratların məhv edilməsi və şah qoşununun şəhərlərə girişini təmin etmək idi.{{sfn |Hasanli |2006 |p=373}}{{sfn |Balayev |2018 |p=36}} [[Təbriz]] və [[Cənubi Azərbaycan|Azərbaycanın]] digər şəhərləri talana və qırğınlara məruz qaldılar.{{sfn |Hasanli |2006 |p=373}}&lt;ref name=&quot;:22222&quot;&gt;{{Cite book |last=Duqlas |first=Vilyam |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=223661&amp;pno=33 |title=Strange lands and friendly people |publisher=Harper &amp; Brothers Publishers |year=1951 |location=[[Nyu-York]] |pages=45 |language=en |access-date=2025-09-12 |archive-date=2025-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331073324/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=223661&amp;pno=33 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Azərbaycan Milli Hökuməti]] süqut etdi.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lenczowski |first=George |url=https://ideas.repec.org/a/sae/anname/v401y1972i1p45-55.html |title=United States' Support for Iran's Independence and Integrity, 1945–1959 |publisher=Annals of the American Academy of Political and Social Science |year=1972 |volume=401 |pages=49 |language=en |doi=10.1177/000271627240100106 |issn=0002-7162 |access-date=2025-09-12 |archive-date=2025-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250312070608/https://ideas.repec.org/a/sae/anname/v401y1972i1p45-55.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{sfn |Həsənli |2006 |p=445}} 1946-cı il dekabrın 14-də [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]] və [[Böyük Britaniya]] tərəfindən dəstəklənən [[İran]] ordusu [[Təbriz|Təbrizə]] daxil oldu.{{sfn |Həsənli |2006 |p=448}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=McEvoy |first=Joanne |url=https://archive.org/details/powersharinginde0000unse |title=Power Sharing in Deeply Divided Places |last2=O'Leary |first2=Brendan |date=2013 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812245011 |location=Filadelfiya |pages=[https://archive.org/details/powersharinginde0000unse/page/n200 191]}}&lt;/ref&gt; Bundan sonra da qırğınlar və talan dayanmadı.&lt;ref name=&quot;:22222&quot; /&gt;{{sfn |Həsənli |2006 |p=448}} Minlərlə insan həbs olundu, sürgün edildi.{{sfn |Hasanli |2006 |p=375}}{{sfn |Rəhimli |2003 |p=155}} Baş verən qırğınlarda [[Azərbaycan Demokrat Firqəsi|ADF]] üzvləri, fədailər eləcə də tanınan şairlərdən [[Əli Fitrət]], [[Sədi Yüzbəndi]], [[Cəfər Kaşif]] və [[Məhəmmədbağır Niknam]] qətlə yetirildilər.{{sfn |Balayev |2018 |p=137}}{{sfn |Əmirov |2000 |p=51}}{{sfn |Əliqızı |2001 |p=24}}

=== Sonrakı həyatı ===
[[Azərbaycan Milli Hökuməti]] dağıldıqdan sonra Pənahi Makulu [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]]-yə mühacirət edib və [[Bakı]]da yaşamağa başlayıb.{{sfn |Sultanlı,İsmayıl |2017 |p=116}}{{sfn |Mehdibəyova |2007 |p=43}}{{sfn |Kafkasyalı |2002 |p=434}} &quot;[[İnqilab və Mədəniyyət jurnalı|İnqilab və mədəniyyət]]&quot; jurnalında, [[Azərbaycan (qəzet, İran)|&quot;Azərbaycan&quot; qəzeti]]ndə felyetonlar, povest və romanlarla çıxış edib.{{sfn |Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi |2013 |p=543}} 1948-ci ildən etibarən [[AMEA Əlyazmalar İnstitutu|Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Əlyazmalar fondu]]nda kiçik elmi işçi vəzifəsində işləməyə başlayıb.{{sfn |Alıyev |2005 |p=31}}{{sfn |Mehdibəyova |2007 |p=43}}

İlk nəsr əsəri olan &quot;Pərişan&quot; povestini sonradan bəzi dəyişikliklər etdikdən sonra &quot;Sirli çoban&quot; adı ilə nəşr etdirib.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |author=Ağazadə |first=Fəxrəddin |last2=Mikayılzadə |first2=Nijad |date=2010-12-30 |title=Tarixi həqiqətlər carçısı |url=http://anl.az/down/meqale/azerbaycan/2010/dekabr/148582.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210116065737/http://anl.az/down/meqale/azerbaycan/2010/dekabr/148582.htm |archivedate=2021-01-16 |accessdate=2025-09-23 |publisher=Azərbaycan qəzeti |page=15 |language=az}}&lt;/ref&gt;{{sfn |Alıyev |2005 |p=45}} &quot;Sirli çoban&quot;, &quot;Qırmızı aşıqlar&quot;, &quot;Təbriz gecələri&quot;, &quot;İntiqam dəstəsi&quot;, &quot;İki rəqib&quot;&quot;, &quot;Məzhəb təəssübü&quot; kimi hekayələri [[İnqilab və Mədəniyyət jurnalı|&quot;İnqilab və mədəniyyət&quot; jurnalı]]nda və [[Azərbaycan (qəzet, İran)|&quot;Azərbaycan&quot; qəzeti]]ndə işıq üzü görəndən sonra 1950-ci ildə &quot;Təbriz gecələri&quot; adlı hekayələr kitabını nəşr etdirib.{{sfn |Mehdibəyova |2007 |p=43}}{{sfn |Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi |2013 |p=544}} Bu hekayələrdə Azərbaycan Milli Hökuməti dağıldıqdan sonra baş vermiş real hadisələr, qırğınlar təsvir olunub.{{sfn |Alıyev |2005 |p=46}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ələsgərova |first=Sakibə |date=2019-01-24 |title=A.Makulu (Pənahi) yaradıcılığında milli azadlıq hərəkatının təsviri |url=http://www.anl.az/down/meqale/kredo/2019/yanvar/629934(meqale).pdf |access-date=2025-10-02 |website=anl.az |url-status= }}&lt;/ref&gt; 1952-ci ildə isə &quot;Mübarizlər&quot; kitabı çap olunub. İlk irihəcmli əsəri [[İran Məşrutə inqilabı|Məşrutə hərəkatı]]nın lideri olan [[Səttar xan]] haqqında yazdığı &quot;Səttarxan&quot; romanı olub.{{sfn |Alıyev |2005 |p=72}} Roman ilk dəfə &quot;Azərbaycan&quot; jurnalının 8, 9, 10, 11-ci saylarında hissə hissə işıq üzü görüb. Əsərdə Səttar xanla yanaşı onun silahdaşları [[Bağır xan|Bağırxan]], Əli Səhlanlı, [[Hacı Əli Davafuruş|Hacı Əli Davaçı]], Mirzə İbrahim ağa, Mahmud, Qasım, Sabir, [[Hüseyn xan Bağban]] kimi obrazlar da təsvir edilib.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; &quot;Səttarxan&quot; romanı kitab kimi 1957-ci ildə Bakıda [[Azərbaycan dili]]ndə çap olunub.{{sfn |Alıyev |2005 |p=31}}
[[Fayl:Hökumə Bülluri, Mədinə Gülgün, Abbas Pənahi və Balaş Azəroğlu.jpg|220px|thumb|right|[[Hökumə Billuri|Hökumə Bülluri]], [[Mədinə Gülgün]], Abbas Pənahi və [[Balaş Azəroğlu]].]]
Sonrakı illərdə [[Rza şah Pəhləvi|Rza xan]]ın [[Qacarlar sülaləsi|Qacarlar]]ı devirib hakimiyyət gəlməyi və törətdiyi cinayətlər haqqında &quot;Gizli zindan&quot;,{{sfn |Alıyev |2005 |p=81}} inqilabçı, siyasətçi [[Şeyx Məhəmməd Xiyabani]]yə həsr olunmuş &quot;Xiyabani&quot;{{sfn |Alıyev |2005 |p=97}}, inqilabçı, [[İran Məşrutə inqilabı|Məşrutə hərəkatı]]nın iştirakçısı olmuş [[Heydər xan Əmioğlu]]ya həsr olunmuş &quot;Heydər əmioğlu&quot;,{{sfn |Alıyev |2005 |p=102}} [[Qacar İranı|Qacarların hakimiyyəti dövrü]]ndə baş verən hadisələrə həsr olunmuş &quot;Xacələr&quot; tarixi romanlarını yazıb.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;{{sfn |Sultanlı,İsmayıl |2017 |p=117}}

[[Ərəb əlifbası]]nda yazılan təzkirələrin oxunmasını asanlaşdırmaq üçün on əsas qaynağı bir [[Kiril qrafikası|kiril əlifbası]]nda verməklə &quot;Ədəbi məlumat cədvəli&quot;ni tərtib edib.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Панахи // Краткая литературная энциклопедия. Т. 5. — 1968 (текст) |url=https://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke5/ke5-5681.htm |access-date=2025-09-23 |website=feb-web.ru |archive-date=2022-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809225432/http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke5/ke5-5681.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{sfn |Mehdibəyova |2007 |p=43}} Bu məlumat cədvəlində [[Dövlətşah Səmərqəndi|Dövlətş]][[Dövlətşah Səmərqəndi|ah Səmərqəndi]]nin &quot;Təzkirətüş-şüəra&quot; (1486), [[Azər Bəydili|Lütfəli bəy Azər Bəydili]]nin &quot;Təzkireyi-Atəşkədə&quot; (XVII yüzilliyin sonu), [[Əmin Razi|Əmin Əhməd Razi]]nin &quot;Təzkireyi-həft iqlim&quot; (1593), Əmir Qulaməlixan Belkraminin &quot;Təzkireyi-xəzaneyi-amirə&quot; (1763), [[Rzaqulu xan Hidayət]]in &quot;Məcməül-füsəha&quot;, [[Məhəmmədəli Tərbiyət]]in &quot;Daneşməndani-Azərbaycan&quot;, [[Şəmsəddin Sami]]nin &quot;Qamysül-elam&quot;, [[Mir Möhsün Nəvvab]]ın &quot;Təzkireyi-nəvvab&quot;, [[Məhəmməd ağa Müctəhidzadə]]nin &quot;Riyazül-aşiqin&quot; və [[Firidun bəy Köçərli|Firudin bəy Köçərli]]nin &quot;Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi materialları&quot; kimi mənbələrdən toplanmış məlumatlar vahid bir prinsiplə cədvəl şəklində tərtib olunub.{{sfn |Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi |2013 |p=544}} Cədvəldə ümumilikdə Yaxın Şərq ölkələrində yazıb yaratmış 5.711 yazıçı, şair və mütəfəkkir haqqında məlumatlar toplanıb.{{sfn |Alıyev |2005 |p=32}} &quot;Ədəbi məlumat cədvəli&quot; 1962-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının nəşriyyatı tərəfindən [[Bakı]]da nəşr olunub.{{sfn |Mehdibəyova |2007 |p=43}}{{sfn |Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi |2013 |p=543}}

Fəaliyyət göstərdiyi dövr ərzində [[Sədi Şirazi]]nin, [[Ömər Xəyyam]]ın, [[Baba Tahir Üryan|Baba bəy Üryan]]ın bəzi əsərlərini, eləcə də [[Nizami Əruzi|Nizami Əruzi Səmərqəndi]]nin &quot;Çaharməqalə&quot;, [[Cahangir mirzə Qovanlı-Qacar|Cahangir Mirzə Qacar]]ın &quot;Tarixi nov&quot;, Mirzə Bağır Vicuyeninin &quot;Bəlvayi-Təbriz&quot; əsərlərini [[Azərbaycan dili]]nə tərcümə edib.{{sfn |Alıyev |2005 |p=33}}

SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü olub.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Аббас Алекпер-оглы Панахи (Макулу) |url=http://lib.rus.ec.hns.to/a/326289 |access-date=2025-10-02 |website=lib.rus.ec. |url-status= }}&lt;/ref&gt;

Abbas Pənahi 1971-ci il sentyabrın 29-da [[Bakı]]da vəfat edib və Bakıda dəfn olunub.{{sfn |Mehdibəyova |2007 |p=43}}{{sfn |Sultanlı,İsmayıl |2017 |p=117}}{{sfn |Alıyev |2005 |p=34}}

1972-ci ildə yazıçının &quot;Səttarxan&quot; romanı [[Moskva]]da, rus dilində 100 min tirajla çap olunub. Bu roman 1983-cü ildə [[Azərbaycan dili]]ndə 2 cilddə ikinci dəfə nəşr olunub. &quot;Xiyabani&quot;, &quot;Heydər Əmioğlu&quot;, &quot;Xacələr&quot; əsərləri də ayrıca kitab şəklində çap olunub.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; &quot;Xiyabani&quot; və &quot;Heydər Əmoğlu&quot; əsərləri yazıçının ölümündən sonra işıq üzü görüb.{{sfn |Sultanlı,İsmayıl |2017 |p=117}}{{sfn |Mehdibəyova |2007 |p=43}}{{sfn |Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi |2013 |p=245}}

== Ailəsi ==
Abbas Pənahi Hacı Ələkbər və Sünbül xanımın ailəsində dünyaya gəlib.{{sfn |Alıyev |2005 |p=21}} Atası Hacı Ələkbər dövrünün mütərəqqi adamlarından biri olub, [[İran Məşrutə inqilabı|Məşrutə hərəkatı]] vaxtı [[Xoy]], [[Salmas]], [[Maku]] şəhərlərindəki demokratik hərəkatda iştirak edib və bu şəhərlərdə əncümən başçısı olub.{{sfn |Alıyev |2005 |p=22}}

Abbas Pənahi Səriyyə xanımla ailə qurub. Bu evlilikdən Şəfiq, Mənuçöhr və [[Məsud Pənahi|Məsud]] adlı övladları dünyaya gəlib. Böyük oğlu Şəfiq Pənahi 1925-ci ildə [[Tbilisi|Tiflisd]]ə anadan olub.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Günəş |first=Rüfanə |date=2015-01-17 |title=ADNA-nın professoru Şəfiq Pənahi ilə söhbət |url=https://www.anl.az/down/meqale/az_muellimi/2015/yanvar/415559.htm |access-date=2025-10-02 |website=Azərbaycan müəllimi qəzeti |page=8}}&lt;/ref&gt; 1984-cü ildə [[geologiya-mineralogiya elmləri doktoru]] adını alıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Мамедов |first=Муса |date=2006-11-10 |title=МУДРАЯ ПОРА ЖИЗНИ УЧЕНОГО |url=https://azertag.az/ru/xeber/mudraya_pora_zhizni_uchenogo-655156 |access-date=2025-09-23 |website=azertag.az |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last=Babayev |first=Mais |date=2015-01-17 |title=Alimin 90 illik yubileyi qeyd edilib |url=https://www.anl.az/down/meqale/az_muellimi/2015/yanvar/415571.htm |access-date=2025-10-02 |website=Azərbaycan müəllimi qəzeti |page=8}}&lt;/ref&gt; [[Geologiya]]-[[mineralogiya]] sahəsində 150-dən çox elmi məqalənin, 20-dən çox kitabın müəllifidir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Ortancıl oğlu Mənuçöhr Pənahi 1929-cu ildə [[Maku]]da anadan olub. 1945-ci ildə [[Azərbaycan Demokrat Firqəsi]]nə üzv olub. 1946-cı ilin mart ayında milli-demokratik hərəkatda iştirak etdiyi üçün [[&quot;21 Azər&quot; medalı]] ilə təltif edilib. Elə həmin ildə [[Azərbaycan Milli Hökuməti]] tərəfindən hərbi təhsil almaq üçün [[Bakı]]ya göndərilib. Bakıda hərbi məktəbi leytenant rütbəsi ilə bitirib. 1948–1952-ci illərdə [[Azərbaycan Dillər Universiteti|Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Xarici Dillər İnstitutu]]nda təhsil alıb. Təhsilini davam etdirib və filologiya elmləri doktoru adını alıb.

Kiçik oğlu [[Məsud Pənahi]] 1943-cü ildə [[Zəncan]]da anadan olub.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-19 |title=В Берлине издана книга азербайджанского режиссера анимации |url=https://oxu.az/ru/kultura/v-berline-izdana-kniga-azerbaydzhanskogo-rezhissera-animatsii |access-date=2025-10-02 |website=Oxu.az |language=ru}}&lt;/ref&gt; Kino rəssamı, animator, ssenarist və rejissordur.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Masud Panahi – Anima.az |url=https://anima.az/en/masud-panahi/ |access-date=2025-10-02 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Голованова |first=Елена |date=2021-07-01 |title=Масуд Панахи: с чего начинается родина |url=https://baku-media.ru/publications/lichnost/masud-panakhi-s-chego-nachinaetsya-rodina/ |access-date=2025-10-02 |website=baku-media.ru |archive-date=2025-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250811105534/https://www.baku-media.ru/publications/lichnost/masud-panakhi-s-chego-nachinaetsya-rodina/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bakıda təhsil alıb və 1973-cü ildən 1979-cu ilə kimi [[Azərbaycanfilm|Cəfər Cabbarlı adına &quot;Azərbaycanfilm&quot;]] kinostudiyasında animasiya filmlərinin rejissoru və rəssamı kimi fəaliyyət göstərib.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; &quot;[[Pıspısa xanım və Siçan bəy (film, 1974)|Pıspısa xanım və Siçan bəy]]&quot;, &quot;[[Günlərin bir günündə... (film, 1975)|Günlərin bir günündə]]&quot;, &quot;[[Qız qalası əfsanəsi (film, 1978)|Qız qalası əfsanəsi]]&quot; kimi animasiya filmlərinin müəllifidir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masud Panahi {{!}} Director, Production Designer, Writer |url=https://www.imdb.com/name/nm5745678/ |access-date=2025-10-02 |website=IMDb |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Mənbə ==

=== İstinadlar ===
{{İstinad siyahısı}}

=== Ədəbiyyat ===
{{refbegin|40em}}
* {{Cite book |last=Alıyev |first=Süleyman |url=https://ebooks.az/az/book/Qt1p2rx |title=Abbas Pənahi Makulu |publisher=Nurlan nəşriyyatı |year=2005 |isbn=9952-403-35-6 |location=[[Bakı]] |page=128 |language=az |ref={{SfnRef|Alıyev|2005}}}}
* {{Cite book |last=Arğış |first=Həmid |url=https://turuz.com/storage/users/bey-1395/0931-Seksen_il_Hikayemiz-Azerbaycan_Hikaye_Edebiyati_Antolojisi.pdf |title=80 il hekayəmiz (Azərbaycan hekayə ədəbiyyatı antologiyası) |year=2012 |location=[[İstanbul]] |page=452 |language=azb |ref={{SfnRef|Arğış|2017}} |access-date=2025-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250503083501/https://turuz.com/storage/users/bey-1395/0931-Seksen_il_Hikayemiz-Azerbaycan_Hikaye_Edebiyati_Antolojisi.pdf |archive-date=2025-05-03 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Atabaki |first=Touraj |url=https://www.jstor.org/stable/10.2979/jottturstuass.1.1-2.257 |title=Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran |publisher=I.B.Tauris |year=2000 |isbn=9781860645549 |location=[[London]] |page=288 |language=en |ref={{SfnRef|Atabaki|2000}} |author-link=Turəc Atabəki |access-date=2025-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319084233/https://www.jstor.org/stable/10.2979/jottturstuass.1.1-2.257 |archive-date=2025-03-19 |url-status=live}}
* {{Cite book |url=https://ebooks.az/az/book/chtilmu |title=&quot;Azərbaycan&quot; qəzeti I. Azərbaycan Demokrat Firqəsi Mərkəzi Komitəsinin orqanı: 1945-1946-cı illər, Təbriz. |publisher=Elm nəşriyyatı |year=2022 |isbn=978-9952-556-47-6 |volume=I |location=[[Bakı]] |page=928 |language=az |ref={{SfnRef|&quot;Azərbaycan&quot; qəzeti I|2022}} |access-date=2025-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250514053010/https://ebooks.az/az/book/chtilmu |archive-date=2025-05-14 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Azəroğlu |first=Balaş |url=https://turuz.com/fa/book/title/C%C9%99nubi+Az%C9%99rbaycan+Yaz%C4%B1%C3%A7%C4%B1lar%C4%B1n%C4%B1n+%C6%8Fd%C9%99bi+M%C9%99cmu%C9%99si |title=Cənubi Azərbaycan yazıçılarının ədəbi məcmuəsi |last2=Məmmədzadə |first2=Həmid |publisher=Azərbaycan ruznaməsi |year=1961 |location=[[Bakı]] |page=342 |language=azb |ref={{SfnRef|Azəroğlu,Məmmədzadə|1961}} |author-link=Balaş Azəroğlu |author-link2=Həmid Məmmədzadə |access-date=2025-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128100356/https://turuz.com/fa/book/title/C%25C9%2599nubi%2BAz%25C9%2599rbaycan%2BYaz%25C4%25B1%25C3%25A7%25C4%25B1lar%25C4%25B1n%25C4%25B1n%2B%25C6%258Fd%25C9%2599bi%2BM%25C9%2599cmu%25C9%2599si |archive-date=2025-01-28 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Balayev |first=Xaqan |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=605320&amp;pno=70 |title=Azərbaycanın sosial-siyasi həyatında cənublu mühacirlərin iştirakı (1947-1991) |publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı |year=2018 |isbn=9789952370911 |location=[[Bakı]] |page=198 |language=az |ref={{SfnRef|Balayev|2018}} |access-date=2025-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250223212353/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=605320&amp;pno=70 |archive-date=2025-02-23 |url-status=live}}
* {{Cite book |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=vtls000148288 |title=Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyati Antologiyası |publisher=Elm nəşriyyatı |year=1988 |volume=III |location=[[Bakı]] |page=552 |language=az |ref={{SfnRef|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyati Antologiyası|1988}}}}
* {{Cite book |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=824293&amp;pno=1 |title=Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi |publisher=[[Qanun (nəşriyyat)|Qanun nəşriyyatı]] |year=2013 |volume=II |location=[[Bakı]] |page=680 |language=az |ref={{SfnRef|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi|2013}} |access-date=2025-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423203219/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=824293&amp;pno=1 |archive-date=2025-04-23 |url-status=live}}
* {{Cite book |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=68586&amp;pno=1 |title=XX əsr Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatında demokratik ideyalar (1900-1985). Məqalələr məcmuəsi |publisher=Azərbaycan SSR EA Nizami adına Ədəbiyyat və Dil İnstitutu |year=1990 |location=[[Bakı]] |page=216 |language=az |ref={{SfnRef|XX əsr Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatında demokratik ideyalar|1990}} |access-date=2025-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331061755/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=68586&amp;pno=1 |archive-date=2025-03-31 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Əhmədov |first=Teymur |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=257460&amp;pno=2 |title=Azərbaycan yazıçıları (XX-XXI yüzillikdə) |publisher=Nurlar NPM |year=2011 |isbn=9789952460063 |location=[[Bakı]] |page=1056 |language=az |ref={{SfnRef|Əhmədov|2011}}|author-link=Teymur Əhmədov |access-date=2025-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123155016/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=257460&amp;pno=2 |archive-date=2025-01-23 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Ələkbərli |first=Faiq |url=https://ebooks.az/ru/book/btrupac |title=Azərbaycan türk fəlsəfi və ictimai fikir tarixi: XIX-XX əsrlər |publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı |year=2021 |isbn=9789952817607 |volume=III |location=[[Bakı]] |page=684 |language=az |ref={{SfnRef|Ələkbərli|2021}} |access-date=2024-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203155332/https://ebooks.az/ru/book/btrupac |archive-date=2024-12-03 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Əliqızı |first=Almaz |url=http://elibrary.bsu.edu.az/files/books_aysel/N_233.pdf |title=Azadlıq və istiqlal poeziyası |publisher=Bakı Dövlət Universiteti nəşriyyatı |year=2001 |isbn=9789952817607 |location=[[Bakı]] |page=160 |language=az |ref={{SfnRef|Əliqızı|2001}}|author-link=Almaz Məmmədova |access-date=2025-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128110634/http://elibrary.bsu.edu.az/files/books_aysel/N_233.pdf |archive-date=2025-01-28 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Əmirov |first=Sabir |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=13402&amp;pno=1 |title=Cənubi Azərbaycan milli-demokratik ədəbiyyatı (1941-1990) |publisher=[[Elm (nəşriyyat, SSRİ)|Elm nəşriyyatı]] |year=2000 |isbn=5806612600 |location=[[Bakı]] |page=257 |language=az |ref={{SfnRef|Əmirov|2000}} |author-link=Sabir Nəbioğlu |access-date=2025-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222114506/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=13402&amp;pno=1 |archive-date=2025-02-22 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Kafkasyalı |first=Ali |url=https://turuz.com/index/view/4884bf78b08d8fbe19bec8ceb8c01ba281461998 |title=İran türk edebiyatı antolojisi |publisher=Atatürk Üniversitesi Basımevi |year=2002 |isbn=9757698105 |volume=IV |location=[[Ərzurum]] |page=481 |language=tr |ref={{SfnRef|Kafkasyalı|2002}} |access-date=2025-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250106072101/https://turuz.com/index/view/4884bf78b08d8fbe19bec8ceb8c01ba281461998 |archive-date=2025-01-06 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=İbrahimov |first=Mirzə |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=571678&amp;pno=1 |title=O демократическом движении в Южном Азербайджане |publisher=Elm nəşriyyatı |year=1948 |location=[[Bakı]] |page=48 |language=ru |ref={{SfnRef|İbrahimov|1948}} |author-link=Mirzə İbrahimov |access-date=2025-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423203220/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=571678&amp;pno=1 |archive-date=2025-04-23 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Hasanli |first=Jamil |url=https://archive.org/details/atdawnofcoldwars0000hasa |title=At the Dawn of the Cold War: The Soviet-American Crisis over Iranian Azerbaijan, 1941–1946 |publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers |year=2006 |isbn=978-0742540552 |location=Lanham |page=[https://archive.org/details/atdawnofcoldwars0000hasa/page/n433 416] |language=az |ref={{SfnRef|Hasanli|2006}} |author-link=Cəmil Həsənli}}
* {{Cite book |last=Həsənli |first=Cəmil |url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf |title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг. |publisher=Герои Отечества |year=2006 |isbn=5910170120 |location=[[Moskva]] |page=560 |language=ru |ref={{SfnRef|Həsənli|2006}} |author-link=Cəmil Həsənli |access-date=2024-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241221044555/http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf |archive-date=2024-12-21 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Mehdibəyova |first=Mahmizər |url=https://ebooks.az/az/book/wbgVKoxm |title=Cənubi Azərbaycan mühacirət nəsri: 1947-1990-cı illər |publisher=Nurlan nəşriyyatı |year=2007 |location=[[Bakı]] |page=192 |language=az |ref={{SfnRef|Mehdibəyova|2007}} |access-date=2025-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122070719/https://ebooks.az/az/book/wbgVKoxm |archive-date=2025-01-22 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Məmmədli |first=Pərvanə |url=https://ebooks.az/az/book/NSmJujO3 |title=Cənubi Azərbaycan mətbuatı tarixi: XIX-XX-XXI yüzilliklər |publisher=Elm nəşriyyatı |year=2009 |location=[[Bakı]] |page=230 |language=az |ref={{SfnRef|Məmmədli|2009}}}}
*{{Cite book |last=Paşayev |first=Aydın |url=https://www.scribd.com/document/693520088/azrbaycan-txllslrinin-izahl-szly-paayev-aydn-mmmd-olu-2023-12-15-1#content=query:N%C9%99mini,pageNum:284,indexOnPage:1,bestMatch:false |title=Azərbaycan təxəllüslərinin izahlı sözlüyü |publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı |year=2014 |location=[[Bakı]] |pages=412 |language=az |ref={{SfnRef|Paşayev|2014}}}}
* {{Cite book |last=Rəhimli |first=Əkrəm |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&amp;pno=1 |title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946) |publisher=Meqa nəşriyyatı |year=2003 |location=[[Bakı]] |page=207 |language=az |ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}} |access-date=2024-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217072732/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&amp;pno=1 |archive-date=2024-12-17 |url-status=live}}
* {{Cite journal |last1=Rossow |first1=Robert |year=1956 |title=The Battle of Azerbaijan, 1946 |url=https://www.jstor.org/stable/4322770 |journal=Middle East Journal |language=en |volume=X |issue=1 |pages=17–32 |jstor=4322770 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204090408/https://www.jstor.org/stable/4322770 |archive-date=4 February 2022 |ref={{SfnRef|Rossow|1956}}}}
* {{Cite book |last=Sultanlı |first=Vaqif |url=https://ebooks.az/az/book/qAyz8pls |title=Güney Azərbaycan nəsri: başlanğıcdan bu günə qədər: antologiya |last2=İsmayıl |first2=İrəc |publisher=Nurlar NPM |year=2017 |isbn=9789952507164 |location=[[Bakı]] |page=517 |language=az |ref={{SfnRef|Sultanlı,İsmayıl|2017}} |author-link=Vaqif Sultanlı |author-link2=İrəc İsmayıl |access-date=2025-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241209132153/https://ebooks.az/az/book/qAyz8pls |archive-date=2024-12-09 |url-status=live}}
{{refend}}

== Xarici keçidlər ==

=== Yazdığı kitablar ===
* [http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=262511&amp;pno=1 Abbas Makulu — Təbriz gecələri, Bakı, 1950-ci il.]
* [http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=249820&amp;pno=2 Abbas Makulu — Səttarxan, Bakı, 1957-ci il.]
* [http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=277600&amp;pno=2 Pənahi Makulu — Ədəbi məlumat cədvəli, Bakı, 1962-ci il.]
* [http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=vtls000079452 Pənahi Makulu — Xiyabani, Bakı, 1979-cu il.]
* [http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=vtls000181674 Pənahi Makulu — Heydər Əmoğlu, Bakı, 1985-ci il.]
* [http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=vtls000008781 Abbas Makulu — Xacələr, Bakı, 2005-ci il.]

=== Haqqında yazılan kitablar ===
* [https://ebooks.az/az/book/Qt1p2rx Süleyman Alıyev — Abbas Pənahi Makulu, Bakı, 2005-ci il.]
{{Xarici istinadlar}}
{{Azərbaycan Milli Hökuməti}}
[[Kateqoriya:Azərbaycan yazıçıları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı yazıçılar]]
[[Kateqoriya:İran azərbaycanlısı yazıçılar]]
[[Kateqoriya:Makuda doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Bakıda vəfat edənlər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Demokrat Firqəsinin üzvləri]]
[[Kateqoriya:SSRİ yazıçıları]]
[[Kateqoriya:XX əsr yazıçıları]]</text>
      <sha1>8aya646eea6ep1e6wjj9bhr3gggwk3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qübbətüs-Səxrə</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174173</id>
    <revision>
      <id>9041826</id>
      <parentid>8871624</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T17:32:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Tarixi */</comment>
      <origin>9041826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10511" sha1="eze6zwud1ivw6b9x2s11j75rg2h8hth" xml:space="preserve">{{mənbə azlığı}}
{{Tarixi abidə
|adı            = Qübbətüs-Səxrə
|orijinal adı   ={{Dil-ar|مسجد قبة الصخرة}}
{{Dil-he|כיפת הסלע‎}} 
|şəkil          = 110409 046.jpg
|şəkil_izah     = 
|ölkə           = {{flaqifikasiya|İsrail}}
|şəhər          = [[Qüds|Yerusəlim / Qüds]]
|yerləşir       = 
|aidiyyatı         = 
|memar             = 
|tikilmə_tarixi    = 685–691
|üslubu            = [[Əməvi memarlığı]]
|vəziyyəti           = yaxşı
|nişanlama1     = Üİ
|nişanlama1_rəsmiadı  = Old City of Jerusalem and its Walls
|nişanlama1_vaxtı = 1981
|nişanlama1_tipi   = Mədəni 
|nişanlama1_kriteriya   = ii,iii,vi
|nişanlama1_nömrəsi    = [http://whc.unesco.org/en/list/148 148]
|nişanlama1_hissəsi    = 
|nişanlama1_sərbəst1ad   = Dövlət
|nişanlama1_sərbəst1dəyər   = İsrail
|nişanlama1_sərbəst2ad    = Region
|nişanlama1_sərbəst2dəyər = Asiya
|nişanlama1_sərbəst3ad    = 
|nişanlama1_sərbəst3dəyər = 
|Commons kateqoriyası   = Dome of the Rock
|Xəritəsi             =  {{Yer xəritəsi
 |Yerusəlim Qədim şəhər
 |label=Qübbətüs-Səxrə|label_size=100 |lat=31.778
 |long=35.2354
|mark=Locator Dot2.gif |marksize=15 |position=bottom |width=300 |float=center |caption=}}
|plan                        = [[Fayl:Dehio 10 Dome of the Rock Floor plan-drilled.jpg|300px|]]
|plan_izah                   = Məscidin planı
}}
'''Qübbətüs-Səxrə'''&lt;ref&gt;{{kitab3|müəllif=İsmayıl Raci Faruqi, Luis Ləmya Faruqi|başlıq=İslam incəsənəti|url=https://books.google.com/books?id=tUWMEAAAQBAJ&amp;pg=PA33|səhifə=33}} {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20230519180925/https://books.google.com/books?id=tUWMEAAAQBAJ&amp;pg=PA33 |date=2023-05-19 }} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=tUWMEAAAQBAJ&amp;pg=PA33 |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-05-19 |archive-date=2023-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519180925/https://books.google.com/books?id=tUWMEAAAQBAJ&amp;pg=PA33 |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt; ({{dil-ar|قُبَّة الصَّخْرَة}} – ''Qaya günbəzi''; &quot;səxrə&quot; (صخرة ''qaya'') sözü ərəb dilindəki &quot;səhra&quot; (صحراء ''çöl'') sözü ilə səhv salınmamalıdır) — Müasir dövrümüzə qədər gəlib çıxan ən qədim islam tikililərdən biri. Bəzilərinin yanlış olaraq əl-Əqsa kimi bildiyi məscid, əslində  Qübbətüs-Səxrə məscididir. Əl-Əqsa məscidi isə bu abidənin altında yerləşən 142 000 m² səhasi olan ərazinin adıdır. Bu tikili müsəlmanlar arasında məsciddən çox ziyarətgah kimi tanınır. İnanca görə məscidin ortasındakı  qaya parçası boşluqda asılı durmuşdur. Peyğəmbər meraca yüksələrkən qorxmamaq üçün Allah tərəfindən ona boşluqda duran qaya parçası göstərilmişdir. Məhz bu əlamətlərinə görə bəziləri bu daşı müqəddəs sayırlar.

== Tarixi ==
Qübbətüs-Səxrə [[685]]-[[691]]-ci illərdə Əməvi xəlifəsi [[Əbdülməlik ibn Mərvan]] tərəfindən inşa etdirilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gül |first=Muammer |url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/683201 |title=İslam sanatının ilk şaheseri Kubbetü’s-Sahra: Tarihi arka planı, tasviri, restorasyonlari ve kitabeleri |publisher=Hanan Üniv. Fen-Edebiyat Fak.Tarih Böl. |location=[[Şanlıurfa]] |pages=80-97 |language=tr |archive-url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/683201 |archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt; Müsəlman memarların ilk dəfə olaraq Qübbə formasında inşa etdikləri bu məscid səkkizguşəlidir. &quot;Müəlləq&quot; adlı bir qayanın üzərində inşa edildiyinə görə bu tikiliyə &quot;Qübbətüs-Səxrə&quot;, yəni qayanın qübbəsi adı verilmişdir. Hədislərdə bu qaya &quot;səxrətullah&quot;, yəni Allahın qayası adlanır. Bu qaya xristian və yəhudilər üçün də müqəddəs sayılır. Yəhudilər bu qayanı Allahın kainatı yaratmağa başladığı nöqtə olaraq qəbul edir və ona &quot;Qurtuluş qayası&quot; deyirlər. Xristianlara görə isə qiyamət günü İsanın taxtı bu qayanın üzərində qurulacaqdır. Müsəlmanlar isə Peyğəmbərin meraca cıxmasına hörmət əlaməti olaraq bu daşı müqəddəs sayırlar.

[[1099]]-cu ildə Səlib yürüşlərində [[Qüds]]ün xristianların əlinə keçməsindən sonra məscid Templum Domini adlı kilsəyə çevrildi və müxtəlif dəyişikliklərə məruz qaldı. Məscidin şimal hissəsinə xristian keşişlər üçün hücrələr əlavə edildi. Qübbəsinə xaç yerləşdirərək altındakı mağaraya ikonalar qoyuldu. Lakin [[1187]]-ci ildə [[Səlahəddin Əyyubi]] Qüdsü xristanlardan geri qaytardıqdan sonra xaçlıların abidə üzərində elədiyi dəyişikliklər düzəldildi.

== Dini əhəmiyyəti ==
&quot;Müəlləq&quot; (boşluqda duran) adlı qaya parçasının üzərində inşa edildiyinə görə ona &quot;Qübbətüs-Saxra&quot; (qaya üzərindəki qübbə) deyilir. Hədislərdə bu qaya &quot;Səxrətullah&quot;, yəni Allahın qayası adlanır. Həmin qaya xristian və yəhudilər üçün də müqəddəs sayılır. Yəhudilər onu Allahın kainatı yaratmağa başladığı nöqtə kimi qəbul edir və &quot;Qurtuluş qayası&quot; deyirlər. Xristianlara görə, qiyamət günü İsanın taxtı bu qayanın üzərində qurulacaqdır. Müsəlmanlar isə Peyğəmbərin meraca çıxmasına hörmət əlaməti olaraq bu daşa ehtiram bəsləyirlər. Rəvayətə görə Məhəmməd bu daşın üzərindən meraca qalxmışdır.

&quot;Qübbətüs-Səxrə&quot; Qüdsdə yerləşir. Qüds ərazisi eramızdan əvvəlki dövrlərdə Kənan diyarı adlanırdı. E.ə 1450-ci illərdə Misirdən çıxarılan Musa və onun tərəfdarları bu bölgədə məskunlaşmışdılar. Davud yəhudilərin müqəddəs saydığı &quot;Əhd sandığını&quot; da buradakı Sion təpələrində qurduğu çadırda qorumuşdu. &quot;Əhd sandığı&quot; Musaya Tanrı tərəfindən göndərilən on əmrin yazıldığı iki lövhənin qorunduğu sandıqdır. Davudun oğlu Süleyman e.ə 965-ci ildə bu müqəddəs qaya üzərində məbəd ucaltmışdı. Lakin e.ə 586-cı ildə Babil çarı Navuxodonosor bu məbədi dağıdaraq əhalini Babilə aparmışdı. E.ə 538-ci ildə Midiya hökmdarı Kirin zamanında baş kahin Zarovelin rəhbərliyi altında məbədin inşasına başlanmışdır. Arxeoloji tədqiqatlar &quot;Ağlaşma divarı&quot;nın bu məbədin daşları ilə tikildiyini göstərir. Yunan istilasından sonra məbəd Zevs adına ibadətgaha çevrilmişdir. İsa ömrünün son günlərini bu məbədin yaxınlığında keçirmişdir.

395-ci ildə Roma imperiyası parçalandıqdan sonra Siyon təpələrindəki müqəddəs qayadan biri üzərində tikilən həmin məbəd Bizans imperiyasının ərazisində qalmışdı. 614-cü ildə məbəd Sasanilərin hücumuna məruz qalmış və şah Xosrov Pərviz tərəfindən dağıdılmışdır.

638-ci ildə xəlifə Ömər Qüdsü ələ keçirdikdən sonra qayanın yerini Kəb əl-Əxbər adlı müsəlman yəhudinin bələdçiliyilə tapmış və orada &quot;Qübbətüs-Səxrə&quot; məscidini inşa etdirmişdir. Xristianların &quot;Ömər məscidi&quot; adlandırdığı bu ibadət ocağı islamın ilk qübbəli tikilisi sayılır. Öz formasını dövrümüzədək qoruyub saxlayan bu məscid dünyanın ən gözəl memarlıq nümunələrindəndir.

Qübbətüs-Səxrə tarix boyu müxtəlif hökmdarların diqqət mərkəzində olmuş, xüsusi həssaslıqla təmir edilmişdir. Səlahəddin Əyyubi şəxsən öz əllərilə qayanın tozunu almış, məscidi süpürmüş və gül suyu ilə yumuşdur. Əməvilər tərəfindən inşa edilərkən binanın çöl üzü Bizans üslublu mozaikalarla bəzədilmişdir. Bu mozaikaların İslam memarlığı ilə uyğun gəlmədiyini düşünən Osmanlı hökmdarı Sultan Süleyman  Qanuni tikilini əsaslı şəkildə təmir etdirmiş və zədələnmiş xarici mərmər mozaikalar çini kaşılarla əvəz olunmuşdur. Yəhudi dininə hörmət əlaməti olaraq Memar Sinan &quot;Ağlaşma divarı&quot;nı  restavrasiya etmiş, ətraf ərazilərdə abadlıq işləri aparmışdır. 1927-ci ildə Fələstində baş verən zəlzələ nəticəsində zədələnən abidə İordaniya, Türkiyə və digər Ərəb ölkələrinin yardımı ilə əsaslı təmir edilmişdir. Qübbətüs-Səxrə hazırda məscid və ziyarətgah kimi bütün müsəlmanların istifadəsindədir.

== Memarlıq xüsusiyyətləri ==
[[Fayl:Palestine-2013-Jerusalem-Temple Mount-Dome of the Rock-Detail 01.jpg|thumb| Keramika plitələr sifariş binanın redecoration hissəsi kimi əlavə edilmişdir [[Sultan Süleyman Qanuni]] Yerusəlimə İstanbuldan kafel-meyker bir qrup göndərən.]]
Xarici divarları səkkizbucaqlı, daxili quruluşu isə dairəvidir. Divarlar qiymətli çini kaşılarla bəzədilmişdir. Qızıl mozaika ilə işlənilmiş mərkəzi qübbəni daxildən yaşıl porfirdən düzəldilmiş sütunlar və qızılla üzlənmiş sütün başlıqları saxlayır. Ətraf ərazilərdə porfir mədənləri olmadığından belə güman edilir ki, Ömər bu məscidi qədim abidənin qalıqlarından inşa etdirmişdir.

1099-cu ildə Xaçlı səfərlərində Qüdsün xristianların əlinə keçməsindən sonra məscid &quot;Templum Domini&quot; adlı kilsəyə çevrilmiş və müxtəlif dəyişikliklərə məruz qalmışdır. Məscidin şimal hissəsinə xristian keşişlər üçün hücrələr (otaqlar) əlavə edilmiş, qübbəsinə isə xaç yerləşdirilərək altındakı mağaraya ikonalar qoyulmuşdur. Lakin 1187-ci ildə Səlahəddin Əyyubi Qüdsü xristanlardan geri aldıqdan sonra səlibçilərin abidə üzərində etdiyi dəyişikliklər əvvəlkilərlə əvəz olunmuşdur.

== Mənbə ==
*Yalçın Abdullayev. &quot;Cəmiyyət və Din&quot; qəzeti, 17 fevral 2011-ci il.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Həmçinin bax ==
* [[Məscidül-Əqsa]]
* [[Süleyman məbədi]]

== Xarici keçidlər ==

* [http://www.posta.com.tr/yasam/gezi-tatil/HaberDetay/Uc-buyuk-dinin-kutsal-sehri-KUDUS.htm?ArticleID=101667 Üç büyük dinin kutsal şehri KUDÜS] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130321105012/http://www.posta.com.tr/yasam/gezi-tatil/HaberDetay/Uc-buyuk-dinin-kutsal-sehri-KUDUS.htm?ArticleID=101667 |date=2013-03-21 }} {{ref-tr}}

[[Kateqoriya:Fələstin məscidləri]]
[[Kateqoriya:685-ci ildə yarananlar]]
[[Kateqoriya:İslam memarlığı]]
[[Kateqoriya:Ərəb memarlığı]]
[[Kateqoriya:İslam]]
[[Kateqoriya:Sünni məscidləri]]
[[Kateqoriya:İsrail məscidləri]]
[[Kateqoriya:Məbəd dağı]]</text>
      <sha1>eze6zwud1ivw6b9x2s11j75rg2h8hth</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Müqəddəs Nikolay kilsəsi (Bakı)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181472</id>
    <revision>
      <id>9041715</id>
      <parentid>8262830</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T13:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Azərbaycandakı pravoslav kilsələri]]</comment>
      <origin>9041715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5948" sha1="p9fwih2lqqecn9zjtlu88x5h2ebctm0" xml:space="preserve">{{digər məna|Müqəddəs Nikolay kilsəsi}}
{{Tarixi abidə
|adı                         = Müqəddəs Nikolay kilsəsi
|orijinal adı                = 
|şəkil                       = [[Fayl:St Nicolas church in Baku.png|270px|]]
|şəkil_izah                  = Müqəddəs Nikolay kilsəsi dağıdılmamışdan əvvəl
|şəkil2                      = 
|şəkil2_izah                 = 
|ölkə                        = {{flaqifikasiya|Azərbaycan}}
|latd=40 |latm=23 |lats=43|latNS=N
|longd=49 |longm=52 |longs=56|longEW=E
|status                      =Yerli əhəmiyyətli abidə
|şəhər                       = &lt;small&gt;[[Səbail]], [[Bakı]]&lt;/small&gt;
|yerləşir                    = [[İçərişəhər]]
|aidiyyatı                   = İçərişəhər Dövlət Tarix Memarlıq Qoruğu
|layihə_müəllifi             =
|heykəltəraş                 = 
|memar                       = Belov
|sifarişçi                   = 
|tikilmə_tarixi              = [[18 mart]] [[1850]]—[[28 oktyabr]] [[1857]]
|kəşf_tarixi                 =
|üslubu                      = 
|texnikası                   =  
|hündürlük                   =  
|uzunluğu                    =
|eni                         = 
|sahəsi                      = 
|zəngləri                    =
|qüllələri                   =
|aşırımları                  = 
|bürcləri                    =
|minarələri                  =
|günbəzləri                  = 
|xeyirduası                  =
|material                    = 
|vəziyyəti                   =  [[1930]]-cu illərdə yuxarı hissəsi sökülmüşdür.
|sayt                        =
|nişanlama1                  = 
|nişanlama1_rəsmiadı         =
|nişanlama1_vaxtı            = 
|nişanlama1_tipi             = 
|nişanlama1_kriteriya        =
|nişanlama1_nömrəsi          = 
|nişanlama1_hissəsi          = 
|nişanlama1_sərbəst1ad       = 
|nişanlama1_sərbəst1dəyər    =
|nişanlama1_sərbəst2ad       =
|nişanlama1_sərbəst2dəyər    = 
|nişanlama1_sərbəst3ad       = 
|nişanlama1_sərbəst3dəyər    = 
|Xəritəsi                    = {{Yer xəritəsi
 |İçərişəhər
 |label=Müqəddəs Nikolay kilsəsi|label_size=100 |lat=40.368386
 |long=49.836212
|mark=Locator Dot2.gif |marksize=15 |position=bottom |width=270 |float=center |caption=&lt;small&gt;İçərişəhərin xəritəsində kilsənin yeri&lt;/small&gt;}}
|plan                        = 
|plan_izah                   = 
|Commons kateqoriyası        = Church of Saint Nicholas in Baku
}}

'''Müqəddəs Nikolay kilsəsi''' — 1857–1930-cu illərdə fəaliyyət göstərmiş kilsə.

== Tarixi ==
Kilsənin tikintisinə 1850-ci il 18 mart tarixində başlanıldı. Bünövrənin əsasına məbədin tikildiyi il, ay və gün göstərilmiş gümüşü zərli lövhəcik qoyulmuşdu. Layihənin müəllifi tiflisli memar Belov idi. Kilsəni iki trabzonlu yunan - Semyon Qiter və Xarlampiy Polistov inşa etmişdi. Tikinti işləri 28 oktyabr 1857-ci ildə başa çatdı. Kilsəyə gürcü ekzarxı arxiyepiskop İsidorun təşəbbüsü və təkidi ilə e.ə. Likiya dövlətinin Mira şəhərində yaşamış arxiyepiskop müqəddəs Nikolaus Mirlikiyskinin (e.ə. 260-243) adı verilmişdir. Türkiyənin Antalya şəhəri yaxınlığındakı qədim Mira adlı q əsəbədə hal-hazırda da arxiyepiskop müqəddəs Nikolausun ev muzeyi və kilsəsi vardır.&lt;ref name= &quot;icc&quot;&gt;{{Harvnb|İçərişəhər Tarixdə - Tarix İçərişəhərdə|2016|p=280}}&lt;/ref&gt; 1920-30-cu illərdə kilsə qismən sökülmüş onun yalnız aşağı hissəsi qalmışdır. Hazırda həmin hissədə &quot;Bakıelektrikşəbəkə&quot;nin Səbayıl İdarəsi fəaliyyət göstərir.&lt;ref name= &quot;ic&quot;&gt;{{Harvnb|İçərişəhər Tarixdə - Tarix İçərişəhərdə|2016|p=282}}&lt;/ref&gt;

== Memarlıq xüsusiyyətləri ==
Hündürlüyü  45 metr olan, xaç formasında və mehrabı şimala tərəf tikilmiş Nikolay kilsəsinin iki prestolu (hündür stul) vardı. Bunlardan birincisi (əsası) müqəddəs Nikolayın adına, digəri isə müqəddəs Məryəmin şərəfinə tikilmişdi. Dörd yaruslu ikonlarla bəzədilmiş divarlar üzərində işlər 1853-cü ildə M.Q.Panin tərəfindən işlənilmişdi. Kənarlardakı iki yaruslu ikonlar isə qoz ağacından düzəldilmişdi. Taxta-dülgər işləri Bakıda Meyerin emalatxanasında aparılmışdı. Üç yaruslu zəng qülləsində 5 zınqırov var idi. Kilsə gürcü-bizans stilində, dördguşəli xaç şəklində tikilmişdi və 500 nəfərə qədər adam tuturdu.&lt;ref name= &quot;icc&quot;/&gt;

Binanın eksteryerində dekorativ və memarlıq elementlərin təsviri xüsusi yer tutur. Belə ki, binanın fasadı girintili-çıxıntılı formaya malikdir. Rus memarlıq məktəbinə aid elementləri pəncərələrin, karnizin (çıxıntılı bəzək dekoru) həllində müşahidə etmək olar. Hazırda binanın daxili planlaşdırılması elektrik şəbəkənin ehtiyaclarının ödənilməsinə uyğunlaşdırılmışdır.  Binanın daxili və xarici bünövrələri daşdan, örtük konstruksiyaları ağac materialındandır. Binanın tikinti altı sahəsi 303,6 m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, ümumi sahəsi 482,4 m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, əsas sahə 377,6 m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, köməkçi sahə 104,8 m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-dir.&lt;ref name= &quot;ic&quot;/&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Həmçinin bax ==
* [[Müqəddəs Varfolomey kilsəsi (Bakı)]]

== Xarici keçidlər ==
*[http://www.icherisheher.gov.az/static,21/lang,az/#monument52 ''Müqəddəs Nikolay kilsəsi''. '''icherisheher.gov.az'''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150320214756/http://www.icherisheher.gov.az/static,21/lang,az/#monument52 |date=2015-03-20 }} {{ref-az}}
* [http://www.azerbaijan-news.az/index.php?mod=3&amp;id=134047 Sirlərlə dolu İçərişəhər]

{{İçəri Şəhər}}

[[Kateqoriya:İçərişəhər]]
[[Kateqoriya:Bakı kilsələri]]
[[Kateqoriya:Böyük Qala küçəsi]]
[[Kateqoriya:Azərbaycandakı pravoslav kilsələri]]</text>
      <sha1>p9fwih2lqqecn9zjtlu88x5h2ebctm0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mütəxəssis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189077</id>
    <revision>
      <id>9041815</id>
      <parentid>8695271</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T17:04:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Acategory II</username>
        <id>348505</id>
      </contributor>
      <origin>9041815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="594" sha1="4ycbuk248lmfd44gzjxdb3ads97vzy5" xml:space="preserve">{{mənbə azlığı}}
{{vikiləşdirmək}}
'''Mütəxəssis''' —  konkret sahə üzrə müvafiq [[təhsil]]ə, yüksək peşə hazırlığına və praktiki fəaliyyətə malik olan [[işçi]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Fg |title=Azərbaycan dili test toplusu}}&lt;/ref&gt; 

'''Mütəxəssis (diplomlu)''' — orta-ixtisas, [[ali təhsil]] aldıqdan sonra konkret sahə üzrə yüksək hazırlığa və praktiki fəaliyyətə malik olan [[işçi]].

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}


[[Kateqoriya:Çoxmənalı terminlər]]
[[Kateqoriya:Peşələr]]
[[Kateqoriya:İngilis dilində ifadələr]]</text>
      <sha1>4ycbuk248lmfd44gzjxdb3ads97vzy5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041819</id>
      <parentid>9041815</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T17:07:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Acategory II</username>
        <id>348505</id>
      </contributor>
      <origin>9041819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="718" sha1="qg5c8mrl3wv5xa01k4q65lzg8j01gbc" xml:space="preserve">'''Mütəxəssis''' —  konkret sahə üzrə müvafiq [[təhsil]]ə, yüksək peşə hazırlığına və praktiki fəaliyyətə malik olan [[işçi]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Fg |title=Azərbaycan dili test toplusu}}&lt;/ref&gt; 

'''Mütəxəssis (diplomlu)''' — orta-ixtisas, [[ali təhsil]] aldıqdan sonra konkret sahə üzrə yüksək hazırlığa və praktiki fəaliyyətə malik olan [[işçi]].

== Həmçinin bax ==
* Bütün sahələr üçün ümumi olan qulluqçu vəzifələrinin Vahid Tarif-İxtisas Sorğu Kitabçası [[https://e-qanun.az/framework/14040]]
== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}


[[Kateqoriya:Çoxmənalı terminlər]]
[[Kateqoriya:Peşələr]]
[[Kateqoriya:İngilis dilində ifadələr]]</text>
      <sha1>qg5c8mrl3wv5xa01k4q65lzg8j01gbc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mirqəzənfər İbrahimov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191529</id>
    <revision>
      <id>9041850</id>
      <parentid>9037209</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:40:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SDSadyk</username>
        <id>339646</id>
      </contributor>
      <comment>ABŞ–SSRİ münasibətləri&quot; məqaləsinə keçid əlavə edildi</comment>
      <origin>9041850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11143" sha1="30l0g7ostriwk5v4bs2addiwfu36vq8" xml:space="preserve">{{Addəyişmə təklifi|:Mir Qəzənfər İbrahimov|Vikipediya:Addəyişmə müraciətləri#13-08-2026 – Mirqəzənfər İbrahimov → Mir Qəzənfər İbrahimov}}
{{Vəzifəli şəxs
 |adı                           = Mir Qəzənfər İbrahimov
 |orijinal adı                  = Hacı Mir Qəzənfər Mir Ələkbər oğlu İbrahimov 
 |şəkil                         = Sheikh ul-Islam Haji Mir Qazanfar Ibrahimov 1979.jpg
 |vəzifə                        = [[Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi|Qafqazın]] XI [[Şeyxülislam|şeyxülislamı]]
 |başlanğıc                     = 1978
 |son                           = 1980
 |əvvəlki                       = [[Əliağa Süleymanzadə]]
 |sonrakı                       = [[Allahşükür Paşazadə]]
 |doğum tarixi                  = 22 mart 1904
 |doğum yeri                    = [[Quba (şəhər)|Quba]], [[Bakı quberniyası]], [[Rusiya imperiyası|Rusiya İmperiyası]]
 |vəfat tarixi                  = 3 noyabr 1980
 |vəfat yeri                    = [[Bakı]], [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]]
 |atası                         = Məşədi Mir Ələkbər İbrahimzadə
 |anası                         = Məşədi Seyid Fatmaxanım İbrahimzadə
 |həyat yoldaşı                 = Asiya Ramazan qızı Ramazanova (1910–1991)
 |uşağı                         = Mir Əli, Mir Hüseyn, Oktay, Mir Söhrab, Fatmaxanım, Mir Saib
 }}

'''Hacı Mir Qəzənfər Mir Ələkbər oğlu İbrahimov''' ({{DVTY}}) — [[axund]] və [[Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi|Qafqaz müsəlmanlarının]] XI şeyxülislamı.

== Həyatı ==

Hacı Mir Qəzənfər İbrahimov 1904-cü il martın 22-də&lt;ref name=&quot;qmi&quot;&gt;{{cite web|url=https://qafqazislam.com/|title=Şeyxülislam Mirqəzənfər İbrahimov|publisher=Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi|language=az|access-date=24 iyul 2026|archive-date=2023-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119085037/https://qafqazislam.com/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qəbir&quot;&gt;Mir Qəzənfər İbrahimovun qəbir daşındakı yazı, Yasamal qəbiristanlığı, Bakı: «ШЕЈХ-УЛ-ИСЛАМ ИБРАҺИМОВ ҺАЧЫ МИР ГӘЗӘНФӘР МИР ӘЛӘКБӘР ОГЛУ, III.1904 — XI.1980». Şəxsi fotoşəkil, 2026. Bax: [[:File:Mir Qazanfar Ibrahimov gravestone Baku Yasamal cemetery June 2026.jpg]].&lt;/ref&gt; [[Quba (şəhər)|Quba]] şəhərində, irsi axundlar ailəsində anadan olmuşdur. Atası Məşədi Mir Ələkbər İbrahim-zadə Quba məscidinin axundu olmuş, gələcək şeyxülislam ilkin dini təhsilini burada, məscid yanındakı məktəbdə almışdır.

1913-cü ildə atasının vəfatından sonra anası Məşədi [[Seyid]] Fatmaxanım onu [[Məşhəd]] şəhərinə (İran) aparmışdır. 1914–1919-cu illərdə Mir Qəzənfər İmam Rza məqbərəsi yanındakı [[mədrəsə]]lərdən birində təhsil almışdır. 1919-cu ilin sonunda ailə vətənə — o zaman müstəqilliyini elan etmiş [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti]]nə qayıtmışdır.

Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra 1965-ci ildə təqaüdə çıxana qədər dini fəaliyyətlə məşğul olmamış, dövlət idarələrində çalışmışdır. Sonralar [[Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi|Zaqafqaziya Müsəlmanları Ruhani İdarəsinin]] (ZMRİ) sədr müavini vəzifəsini tutmuşdur&lt;ref name=&quot;qmi&quot; /&gt;.

1968-ci ildə [[Göyçay]] şəhərindəki məscidə axund təyin edilmiş və burada on il xidmət etmişdir; bu vəzifəyə onu sələfi şeyxülislam [[Əliağa Süleymanzadə]] tövsiyə etmişdir&lt;ref name=&quot;qmi&quot; /&gt;.

1969-cu ilin fevral sonu — mart əvvəlində [[Qurban bayramı]] günlərində Məkkəyə [[həcc]] ziyarəti etmiş və &quot;hacı&quot; ləqəbini almışdır. Həmin ilin iyulunda Zaqafqaziya Müsəlmanları Ruhani İdarəsinin nümayəndə heyəti tərkibində Zaqorskda [[Rus Pravoslav Kilsəsi]]nin təşkil etdiyi, SSRİ-də bütün dinlərin nümayəndələrinin &quot;Xalqlar arasında əməkdaşlıq və sülh uğrunda&quot; konfransında iştirak etmişdir&lt;ref name=&quot;bratsky-vestnik&quot;&gt;Материалы Конференции представителей всех религий в СССР за сотрудничество и мир между народами // Братский вестник. — 1969. — № 5. — С. 8.&lt;/ref&gt;. Ərəb, fars, türk, Azərbaycan, rus və tatar dillərini bilirdi.

Əliağa Süleymanzadənin 1977-ci il noyabrın 26-da vəfatından sonra, 1978-ci il martın 7-də Zaqafqaziya müsəlman ruhaniləri və məscid nümayəndələrinin VII qurultayında (Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstandan 46 nümayəndə) Zaqafqaziya Müsəlmanları Ruhani İdarəsinin sədri — şeyxülislam seçilmişdir&lt;ref name=&quot;qmi1978&quot;&gt;Справка уполномоченного Совета по делам религий при Совмине СССР по Азербайджанской ССР А. Ф. Ахадова, 17 fevral 1978; 13 mart 1978. ГАРФ, ф. Р6991, оп. 6, д. 1335, л. 18–20, 23–27. Nəşr olunub: ''Russian Perspectives on Islam'' (islamperspectives.org/rpi/items/show/20926; /20927), müraciət tarixi 24.07.2026.&lt;/ref&gt;. Onun namizədliyini ZMRİ-nin məsul katibi [[Allahşükür Paşazadə|Allahşükür Paşayev (Paşazadə)]] irəli sürmüş, o özü də həmin qurultayda şiə işləri üzrə sədr müavini seçilmiş, sonralar isə İbrahimovun şeyxülislamlıq vəzifəsində varisi olmuşdur.

1979-cu ilin iyulunda da İbrahimov şeyxülislam vəzifəsini icra edirdi — o, Bakıda [[Təzəpir məscidi]]ndə ABŞ-dan gələn nümayəndə heyətini qəbul etmişdir&lt;ref name=&quot;qmi1979&quot;&gt;Информация уполномоченного Совета по делам религий... о визите американской делегации, 18 iyul 1979; Справка... о прохождении мусульманского праздника, 27 sentyabr 1979. ГАРФ, ф. Р6991, оп. 6, д. 1556, л. 10–14, 89–95, 98. Nəşr olunub: ''Russian Perspectives on Islam'' (islamperspectives.org/rpi/items/show/20949; /20951), müraciət tarixi 22.07.2026.&lt;/ref&gt;; bu fakt bəzi mənbələrdə rast gəlinən 1979-cu il vəfat tarixini birbaşa təkzib edir. 1979-cu il iyulun 14-də İbrahimov SSRİ və ABŞ gənclər nümayəndələrinin [[ABŞ–SSRİ münasibətləri|sovet-amerikan münasibətlərinə]] həsr olunmuş ikitərəfli seminarının iştirakçılarını qəbul etmiş və amerikalı nümayəndə Uolter Klayn ilə söhbət aparmışdır&lt;ref name=&quot;qmi1979&quot; /&gt;.

[[File:Sheikh ul-Islam Haji Mir Qazanfar Ibrahimov - Taza Pir mosque 1979.jpg|thumb|left|Hacı Mir Qəzənfər İbrahimov Təzəpir məscidi yanında, Bakı]]

1980-ci ildə ağır travma (bud sümüyünün boyun hissəsinin sınığı) keçirdikdən sonra İbrahimov istefa vermişdir: onun şəxsi inancına görə, cəmaətin ardınca getdiyi şeyxülislamın nə mənəvi, nə də fiziki qüsuru ola bilməz. Şeyxülislam gündəlik dini ayinləri şəxsən icra etmək kimi ciddi dini vəzifə daşımasa da, Zaqafqaziya müsəlmanlarının mənəvi lideri kimi ənənəvi olaraq ümumdövlət əhəmiyyətli əsas islam dua və mərasimlərinə rəhbərlik edirdi; bu zaman [[namaz]] qılanlar onun arxasında sıra ilə düzülür və hərəkətlərini — qiyamı, rükunu və səcdəni — sinxron təkrarlayırdılar. Aldığı travma bu hərəkətləri dəqiq və sabit yerinə yetirməyi qeyri-mümkün etmiş, bu da istefasının rəmzi deyil, konkret fiziki səbəbi olmuşdur. 1980-ci il noyabrın 3-də vəfat etmişdir. [[Yasamal qəbiristanlığı]]nda dəfn edilmişdir&lt;ref name=&quot;qəbir&quot; /&gt;.

[[File:Mir Qazanfar Ibrahimov gravestone Baku Yasamal cemetery June 2026.jpg|thumb|right|Hacı Mir Qəzənfər İbrahimovun qəbir daşı, Yasamal qəbiristanlığı, Bakı]]

== İrsi ==

Göyçay məscidində axundluq etdiyi illərdə (1968–1978) İbrahimov icmaya ruhani xidmət göstərmiş — sovet dövlətinin dini təşkilatlar üzərində sərt nəzarət şəraitində ibadətlərin aparılması və icma üzvlərinin dini təlimi ilə məşğul olmuşdur.

İbrahimov 1978–1980-ci illərdə Zaqafqaziya Müsəlmanları Ruhani İdarəsinə rəhbərlik etmişdir — bu dövrdə SSRİ-də dini təşkilatlar sərt dövlət nəzarəti altında fəaliyyət göstərir, ruhanilərin beynəlxalq əlaqələri isə sovet dövləti tərəfindən xarici siyasət elementi kimi istifadə olunurdu&lt;ref name=&quot;qmi1979&quot; /&gt;. Nisbətən qısa rəhbərlik dövrünə baxmayaraq, İbrahimov şeyxülislam Əliağa Süleymanzadənin vəfatından sonra idarəçiliyin varisliyini təmin etmiş və növbəti nəsil dini liderlərə keçidi hazırlamışdır.

== Ailəsi ==

Asiya Ramazan qızı Ramazanova (10 may 1910 – 14 iyul 1991) ilə evli olmuşdur. Övladları:

# Mir Əli İbrahimov (1926–2000)
# Mir Hüseyn İbrahimov (1928–1986)
# Oktay İbrahimov (1928–1996)
# [[Söhrab İbrahimov|Mir Söhrab İbrahimov]] (d. 12 iyun 1943) — Azərbaycan SSR yüngül sənaye naziri&lt;ref name=&quot;vyshka1988&quot;&gt;Ростецкая Н. У нас общие интересы: на вопросы корреспондента «Вышки» отвечает министр лёгкой промышленности Азербайджанской ССР С. Г. Ибрагимов // Вышка. — 2 aprel 1988. — S. 94—95.&lt;/ref&gt;, Moskvada [[SSRİ Nazirlər Soveti]]ndə Azərbaycan SSR-in daimi nümayəndəsi&lt;ref name=&quot;aliyevheritage1990&quot;&gt;Heydər Əliyevin 1990-cı il yanvarın 21-də Azərbaycan Respublikasının Moskvadakı Daimi Nümayəndəliyində 1990-cı il yanvarın 20-si faciəsinə həsr olunmuş yığıncaqdakı çıxışı. Nəşr olunub: Beynəlxalq elektron arxiv &quot;Heydər Əliyev İrsi&quot; (lib.aliyevheritage.org/ru/6990816.html), müraciət tarixi 24.07.2026. Qeyd: mənbədə ad &quot;Зохраб Ибрагимов&quot; formasında verilmişdir.&lt;/ref&gt;
# Fatmaxanım Sadıqova (əvvəlki soyadı İbrahimova; d. 17 may 1945) — [[Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkəti|ARDNŞ]]-in &quot;Geofizika və mühəndis geologiyası&quot; İB-nin İnformasiya Mərkəzinin müdiri, Azərbaycan Milli Geofizika Komitəsinin üzvü, &quot;Azərbaycanda geofizika yenilikləri&quot; jurnalının məsul katibi&lt;ref name=&quot;vyshka2005&quot;&gt;Sizinlə əməkdaşlıqdan məmnunluq duyuruq // Вышка. — 13 may 2005. — S. 7.&lt;/ref&gt;
# Mir Saib İbrahimov (5 oktyabr 1949 – 26 yanvar 2020)

== Həmçinin bax ==
* [[Allahşükür Paşazadə]]
* [[Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Mənbə ==
* [[Fuad Nurullayev]]. [https://web.archive.org/web/20170302062307/http://qafqazislam.com/userfiles/Hac%C4%B1-Fuad-Nurullah-Sheyx.pdf Şeyxulislamlıq zirvəsi: Hacı Allahşükür Paşazadə]. Bakı, &quot;Nurlar&quot;, 2014, səh. 99–100. ISBN 978-9952-490-50-3

{{Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi}}

[[Kateqoriya:Qubada doğulanlar]]
[[Kateqoriya:1980-ci ildə vəfat edənlər]]
[[Kateqoriya:Bakıda vəfat edənlər]]
[[Kateqoriya:Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin şeyxülislamları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı şiə din xadimləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanın din xadimləri]]</text>
      <sha1>30l0g7ostriwk5v4bs2addiwfu36vq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aşpazlıq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200628</id>
    <revision>
      <id>9042113</id>
      <parentid>8985850</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:48:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мурад 97</username>
        <id>21365</id>
      </contributor>
      <origin>9042113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6439" sha1="fnoqsqbtrelwyspsfdi5m0v1firp0qn" xml:space="preserve">[[Fayl:Wok cooking and the heat source by The Pocket in Nanjing.jpg|thumb|200px|Yemək hazırlayan aşpazlar]]

'''Kulinariya''' ({{lang-la|culīna}} — [[mətbəx]]) və ya '''aşpazlıq''' — yemək hazırlama ilə bağlı insanın fəaliyyəti.

== Tarix ==

[[Filogenetika|Filogenetik analiz]] göstərir ki, insan əcdadları 1,8–2,3 million il əvvəl bişirməni ixtira edə bilərdilər.&lt;ref name=PNAS&gt;{{cite web | url=http://www.pnas.org/content/108/35/14555.full?sid=95c4876b-9870-4259-888f-24a6179be4fc | title=Phylogenetic rate shifts in feeding time during the evolution of Homo | first=Chris | last=Organ | work=[[PNAS]] | date=22 August 2011 | accessdate=17 April 2012 | archive-date=28 April 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200428135029/https://www.pnas.org/content/108/35/14555.full?sid=95c4876b-9870-4259-888f-24a6179be4fc | url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Cənubi Afrika]]daki [[Uanderuork mağarası]]nda tapılan sümük fraqmentləri və bitki külü erkən adamlar orada 1 milyon il əvvəl alovu kontrol etməyinin fikirini dəstək edən sübutunu verib.&lt;ref name=Pringle2012&gt;{{citation |date=2 April 2012 |author=Pringle, Heather |title=Quest for Fire Began Earlier Than Thought |journal=ScienceNOW |publisher=[[American Association for the Advancement of Science]] |url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/04/quest-for-fire-began-earlier-tha.html?ref=em |archive-url=https://archive.today/20130415203914/http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/04/quest-for-fire-began-earlier-tha.html?ref=em |dead-url=yes |archive-date=15 April 2013 |accessdate=2012-04-04 }}&lt;/ref&gt; ''[[Homo erectus]]'' 500 min il əvvəl yeməklərini bişirdiyini sübutu mövcuddur.&lt;ref name=&quot;pollard&quot;&gt;{{Cite book |title=Worlds Together, Worlds Apart |url=https://archive.org/details/worldstogetherwo0000poll |last=Pollard |first=Elizabeth |publisher=Norton |year=2015|isbn=978-0-393-92207-3 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/worldstogetherwo0000poll/page/13 13]}}&lt;/ref&gt; Onların 400 min il əvvəl alovu idarə etməyinin sübutu alimləri tərəfindən geniş şəkildə dəstəklənilir.&lt;ref name=&quot;Luke&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2012/04/120402162548.htm|title=Evidence That Human Ancestors Used Fire One Million Years Ago|accessdate=2013-10-27|last=Luke|first=Kim|quote=An international team led by the University of Toronto and Hebrew University has identified the earliest known evidence of the use of fire by human ancestors. Microscopic traces of wood ash, alongside animal bones and stone tools, were found in a layer dated to one million years ago|archive-date=2022-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517035307/https://www.sciencedaily.com/releases/2012/04/120402162548.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;discovermagazine.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://discovermagazine.com/2013/may/09-archaeologists-find-earliest-evidence-of-humans-cooking-with-fire|title=Archaeologists Find Earliest Evidence of Humans Cooking With Fire - DiscoverMagazine.com|publisher=|access-date=2017-12-17|archive-date=2017-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20171227181202/http://discovermagazine.com/2013/may/09-archaeologists-find-earliest-evidence-of-humans-cooking-with-fire|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 300 min il əvvəldən gələn arxeoloji tapıntıların arasında&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://news.nationalgeographic.com/news/2014/01/140129-oldest-hearth-israel-cave-new-human-species-discovery-archaeology-science/ | title=Oldest Known Hearth Found in Israel Cave | publisher=National Geographic | date=29 January 2014 | accessdate=17 March 2014 | author=Smith, Roff | archive-date=30 June 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190630181823/https://news.nationalgeographic.com/news/2014/01/140129-oldest-hearth-israel-cave-new-human-species-discovery-archaeology-science/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; Avropa və [[Orta Şərq]] ətrafındaki qədim ocaqlar, yer peçləri, yamdırılmış heyvan sümükləri və çaxmaqdaşları var. [[Antropoloq|Antropoloqların]] fikrinə görə, geniş yayılmış bişirmə təxminən 250 min il əvvəl ocaqların üzə çıxması ilə başlayıb.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://cogweb.ucla.edu/Abstracts/Pennisi_99.html |title=Pennisi: Did Cooked Tubers Spur the Evolution of Big Brains? |publisher=Cogweb.ucla.edu |date= |accessdate=7 November 2013 |archive-date=10 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110310164743/http://cogweb.ucla.edu/Abstracts/Pennisi_99.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Yaxınlarda, daha erkən, 790 min il əvvəl işlədilmiş ocaqlar haqqında məlumat üzə çıxmışdı.&lt;ref name=&quot;SI-2016cook&quot;&gt;{{cite web |author=Staff |title=What Does It Mean To Be Human? - Hearths &amp; Shelters |url=http://humanorigins.si.edu/evidence/behavior/hearths-shelters |date=August 12, 2016 |work=[[Smitsonian İnstitutu|Smithsonian Institution]] |accessdate=August 12, 2016 |archive-date=August 17, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817032302/http://humanorigins.si.edu/evidence/behavior/hearths-shelters |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Aşpazlığa aid məlum ilk kitab b.e.ə. 40-cı ildə romalı Aspi tərəfindən yazılmışdır.

== Etimologiya ==

Qədim Yunanların təbabət tanrısı Asklepinin (yun. Ἀσκληπιός, Asklepios) aşpazı Kulina adlanırdı. Həm də romalılarda onuncu ilahə &quot;Kulinariya&quot; adlanırdı.

== İnqrediyentlər ==

=== Karbohidratlar ===

{{əsas|Karbohidratlar}}

=== Yağlar ===

{{əsas|yağ}}

=== Protein ===

Heyvan mənşəli protein əzələlər, içalat, süd və yumurta kimi mallardan gəlir. Həmin mallarda böyük miqdarda protein olur. Protein həmçinin təhminən bütün bitkilərdə, özəlliklə paxlalılarda və toxumlarda mövcuddur, halbuki miqdarı nisbətən azdır. Göbələklərdə isə proteinin miqdarı tərəvəzlərdən, meyvələrdən və toxumlardan böyükdür.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10088739/ |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2023-06-13 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074930/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10088739/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Su ===

{{əsas|Su}}

=== Vitaminlər və minerallar ===

{{əsas|Vitaminlər}}

== Həmçinin bax ==
* [[Beynəlxalq Kulinariya Günü]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

{{Kulinariya-qaralama}}

[[Kateqoriya:Kulinariya]]</text>
      <sha1>fnoqsqbtrelwyspsfdi5m0v1firp0qn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mustafa Hacıqasımov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>216678</id>
    <revision>
      <id>9041882</id>
      <parentid>8992877</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:20:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45317-93</username>
        <id>353262</id>
      </contributor>
      <comment>/* İstinadlar */</comment>
      <origin>9041882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3911" sha1="2a08leszo5cmbdt3pz31es8tiv287ly" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs
 |mükafatları      = {{&quot;Lenin&quot; ordeni}} {{&quot;Şərəf nişanı&quot; ordeni}}
|dəfn yeri=[[İkinci Fəxri Xiyaban]]}}
'''Hacıqasımov Mustafa Mahmud oğlu''' ({{DVTY}}) — ilk azərbaycanlı cərrah-ginekoloq, Azərbaycanın baş mama-ginekoloqu. [[professor]], Azərbaycan SSR Əməkdar həkimi, Azərbaycan SSR Əməkdar elm xadimi, Bakıda doğum evinin yaradıcılarından biri, birinci və dördüncü çağırış Azərbaycan Ali Sovetinin deputatı.

== Həyatı ==
Hacıqasımov Mustafa Mahmud oğlu 1883-cü il iyun ayının 12-də [[Qazax qəzası]]nın Poylu kəndində anadan olub.

[[Leyla Şıxlinskaya]]nın babasıdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://oxu.az/medeniyyet/leyla-sixlinskayanin-bilinmeyenleri-hansi-xalq-artisti-onunla-opusmek-istemedi-foto |title=Leyla Şıxlinskayanın bilinməyənləri: Hansı xalq artisti onunla öpüşmək istəmədi? - FOTO |access-date=2024-07-25 |archive-date=2024-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193947/https://oxu.az/medeniyyet/leyla-sixlinskayanin-bilinmeyenleri-hansi-xalq-artisti-onunla-opusmek-istemedi-foto |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Təhsil ==
1904-cü ildə [[Tiflis]] ilk kişi gimnaziyasını bitirdikdən sonra 1910-cu ildə Xarkov Universitetinin tibb fakültəsini bitirib ([[Tağıyev|H.Z.Tağıyev]]in təqaüdü ilə oxuyub). 1910-cu ildə 27 oktyabr 1910-cu ildə həkim dərəcəsinə layiq görüldü. Universitetin tibb fakültəsinin mama-ginekoloji şöbəsində qaldı.&lt;ref&gt;Мамедов М. Первые военные врачи — азербайджанцы// İRS Наследие: международный азербайджанский журнал.№ 1 (67). 2014.С.38&lt;/ref&gt;

== Əmək fəaliyyəti ==
Azərbaycanın baş mama-ginekoloqu. Professor, Azərbaycan SSR Əməkdar Həkimi (1940), Azərbaycan SSR Əməkdar Elm Xadimi, Bakıda doğum evinin yaradıcılarından biri. Birinci-dördüncü çağırış Azərbaycan Ali Sovetinin deputatı olmuşdur. 1-ci dünya müharibəsində lazaretlərdə hərbi həkim kimi çalışmışdır.

Birinci Dünya müharicəsinin iştirakçısıydı. Məşhur rus alimi professor B.G. Prjevalskiy doktor Mustafa-Bəy-Hacıqasımova hərbi qospitaqlda həkim vəzifəsinə təsdiqlədi.&lt;ref&gt;НМИА ФДИ. № 283/83&lt;/ref&gt;
G. Prjevalskİ göstərir ki, 1914-cü il dekabrın 9-dan 1916-cı il iyulun 1-dək olan müddətdə 445 xəstə və yaralı xəstəni ziyarət etdi, onlardan yalnız 2% -i öldü və bu, çox qayğı və iş görən Hacı Qasımovun böyük əməyi idi.&lt;ref&gt;Отчет Лазарета для раненых воинов Харьковского медицинского общества и Всероссийского союза городов № 4 (9-го октября 1914 г. — 1-го июля 1916 г.)// Харьковское медицинское общество. Харьков, 1917. С.15&lt;/ref&gt;
Xarkov vilayətinin hərbi çağırış xidmətinin işə qəbul siyahısında deyilir: &quot;Sinif sanitar milis zabitinin dərəcə həkimi Mustafa bəy Hacı Qasımov Baş Hərbi Sanitariya İdarəsinin əmri əsasında hərbi xidmətə çağırılır.&lt;ref&gt;Мамедов М. Указ.соч&lt;/ref&gt;
27 yanvar 1969-cu il, Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

== Təltiflər ==
&quot;Lenin&quot;, &quot;Şərəf nişanı&quot; ordenləri və bir sıra medallarla təltif olunmuşdur.

== İstinadlar ==

[[Kateqoriya:Azərbaycan professorları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı alimlər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan alimləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan həkimləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimləri]]
[[Kateqoriya:Xarkovda təhsil almış azərbaycanlılar]]
[[Kateqoriya:Hacıqasımovlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR Ali Sovetinin IV çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan SSR Ali Sovetinin I çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin IV çağırış deputatları]]</text>
      <sha1>2a08leszo5cmbdt3pz31es8tiv287ly</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>260700</id>
    <revision>
      <id>9042063</id>
      <parentid>8827977</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T06:52:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Toghrul R</username>
        <id>147643</id>
      </contributor>
      <comment>+ Rəhbərlik</comment>
      <origin>9042063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18162" sha1="aavuw4w7bjjqx5zjdekq09fi6jcjnbf" xml:space="preserve">{{Dövlət idarəsi
| adı            = Dövlət Sərhəd Xidməti
| adın originalı = Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti
| emblem         = Azerbaijan Border Guards seal.svg
| izahı          = 
| ölkə           = {{AZE}}
| yaranma        = 31 iyul 2002
| ünvanı         = Bakı, Zərifə Əliyeva küç. 30
| büdcəsi        = 487,698,516 [[Azərbaycan manatı]] (2024)&lt;ref&gt;{{cite web |title=“Azərbaycan Respublikasının 2024-cü il dövlət büdcəsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının 2023-cü il 5 dekabr tarixli 1028-VIQ nömrəli Qanununun tətbiqi ilə bağlı bir sıra məsələlər barədə |url=https://e-qanun.az/framework/55892 |website=e-qanun.az |accessdate=7 fevral 2024 |language=en |archive-date=2024-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240207161942/https://e-qanun.az/framework/55892 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| əvvəlki        = Azərbaycan Respublikasının Dövlət Sərhədini Mühafizə Komitəsi
| rəhbər_əlavə   = Rəis
| rəhbər         = [[Elçin Quliyev (hərbçi)|Elçin Quliyev]]
| qərargahı      = Bakı
}}

'''Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti''' — [[Azərbaycan Prezidenti|Azərbaycan Respublikası Prezidentinin]] 2002-ci il 31 iyul tarixli, 740 nömrəli Fərmanı ilə yaradılmış, Azərbaycan Respublikasının [[dövlət]] [[sərhəd]]inin mühafizəsi sahəsində Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi ilə müəyyən edilmiş səlahiyyətləri həyata keçirən mərkəzi icra hakimiyyəti orqanıdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycanın tarixi sərhədlərinin yaranması və formalaşması (ən qədim zamanlardan 1918-ci ilə qədər). dsx.gov.az |url=http://www.dsx.gov.az/1918-ci_ile_qeder |access-date=2018-10-10 |archive-date=2022-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616050358/https://dsx.gov.az/1918-ci_ile_qeder |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2022-ci il 17 sentyabr tarixli Fərmanına əsasən çap mediası subyektinin təsisçisi ola bilən 10 dövlət orqanından biridir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Çap mediası subyektinin təsisçisi ola bilən dövlət orqanlarının (qurumlarının) Siyahısı |url=https://azertag.az/xeber/chap_mediasi_subyektinin_tesischisi_ola_bilen_dovlet_orqanlarinin_qurumlarinin_siyahisi-2296046 |website=[[Azərtac]] |access-date=2023-12-14 |archive-date=2022-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220917132001/https://azertag.az/xeber/CHap_mediasi_subyektinin_tesischisi_ola_bilen_dovlet_orqanlarinin_qurumlarinin_Siyahisi-2296046 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Tarixi ==
18 avqust 1919-cu il tarixində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin parlamenti ölkənin sərhədlərinin mühafizəsi haqqında qanun qəbul edib. Qanuna əsasən, Xalq Cümhuriyyəti Hərbi Nazirliyinin tərkibində Azərbaycanın ilk Sərhəd Qoşunları dəstəsi yaradılıb.

Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin yaranmasından sonra 1919-cu ildə milli hökumətin qərarı ilə təsis edilən Hərbi Nazirliyin tərkibində ölkənin bir sıra güc strukturları, o cümlədən Sərhəd Qoşunları fəaliyyətə başlayır. Sovet İttifaqı dövründə Sərhəd Xidməti Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin bir strukturu kimi fəaliyyət göstərib.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə dövlət sərhəd mühafizə sisteminin yaradılması və fəaliyyəti (may 1918–aprel 1920). dsx.gov.az |url=http://www.dsx.gov.az/1918-1920_ci_iller |access-date=2018-10-10 |archive-date=2022-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616050546/https://dsx.gov.az/1918-1920_ci_iller |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dsx.gov.az/sovet_hakimiyyeti_illerinde. dsx.gov.az Azərbaycanın dövlət sərhəd mühafizə sistemi sovet hakimiyyəti illərində (aprel 1920 — dekabr 1991-ci il).. dsx.gov.az] {{dead link |date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

1991-ci ilin 18 oktyabrında &quot;Müstəqillik haqqında Konstitusiya Aktı&quot;nı qəbul etdikdən sonra milli dövlət quruculuğunun bərpası işlərinə başlanıldı. Həmin illərdə dövlət sərhədinin mühafizəsi, əsasən şəxsi heyətin fiziki imkanları və SSRİ dövründən qalmış, fiziki və mənəvi cəhətdən köhnəlmiş mühəndis-texniki qurğular və texniki vasitələr hesabına həyata keçirilir, şimal və şimal-qərb istiqamətində yaradılmaqda olan sərhəd məntəqələri vaqonlarda, çadırlarda və ən yaxşı halda, uyğunlaşdırılmış binalarda yerləşirdi.

Ölkə prezidentinin 2000-ci il 16 avqust sərəncamı ilə avqustun 18-nin Azərbaycanda Sərhəd Qoşunları əməkdaşlarının peşə bayramı günü kimi qeyd olunması qərara alınıb.

Dövlət başçısının 2002-ci il 31 iyul tarixli fərmanı ilə isə Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin Sərhəd Qoşunları İdarəsinin əsasında Dövlət Sərhəd Xidməti yaradılıb. Həmin fərmanla Dövlət Sərhəd Xidmətinin rəisi — Sərhəd Qoşunlarının komandanı təyin edilib.

== Haqqında ==
Müstəqillik əldə ediləndən sonra Sərhəd Xidməti Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin tərkibində olub. Dövlət Sərhəd Xidməti öz fəaliyyətində Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasını, Azərbaycan Respublikasının qanunlarını, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərman və sərəncamlarını, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərar və sərəncamlarını, habelə Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələri, bu Əsasnaməni və Dövlət Sərhəd Xidmətinin normativ-hüquqi aktlarını rəhbər tutur.

Dövlət Sərhəd Xidməti ona həvalə edilmiş vəzifələri bilavasitə və tabeliyindəki hərbi hissələr və digər orqanları vasitəsilə həyata keçirir. Dövlət Sərhəd Xidmətinin strukturuna baş idarələr, idarələr, şöbələr və digər qurumlar daxildir. Dövlət Sərhəd Xidmətinin mərkəzi aparatı, sərhəd dəstələri, hərbi dəniz və hərbi aviasiya hissələri, sərhəd nəzarəti dəstələri, hərbi hissələr, habelə digər struktur bölmələr Dövlət Sərhəd Xidmətinin vahid sistemini təşkil edir.

Dövlət Sərhəd Xidməti fəaliyyətini insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarına riayət, qanunçuluq, humanistlik və Silahlı Qüvvələr quruculuğunun təşkilat prinsipləri əsasında qurur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra ölkənin sərhəd mühafizə sisteminin yaradılması və inkişafı (yanvar 1992–yanvar 2012-ci illər). dsx.gov.az |url=http://www.dsx.gov.az/1992-ci_ilden_sonra |access-date=2018-10-10 |archive-date=2022-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616050604/https://dsx.gov.az/1992-ci_ilden_sonra |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Tərkibi ==

=== Sahil Mühafizəsi ===
2001-ci ildə, Azərbaycan Türk Donanması ilə əməkdaşlıq apararaq xüsusi qüvvələr birləşməsi – [[Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin Sahil Mühafizəsi]]'ni qurdu. Vahidin təlimi və təşkilat ola bilsin ki strukturu onlarla təlim əlaqələrinə malik olan Türk xüsusi qüvvələrinə, Taarruz Türk xüsusi Su Altg-ına və Birləşmiş Ştatları Xüsusi Qüvvələrinə oxşardırlar. 2004-cü ildə Kiçik çay Desant (Suda-quruda yaşayan) Əsasından (Bazasından), ABŞ Dəniz SEAL komandası Azərbaycan Donanmasının 641-ci Xüsusi Müharibə Hərbi-dəniz Vahidi müştərək tapşırıqlarda (tətbiqlərdə, məşqlərdə), yerləşdirilmişdə Bakının, xaricində Azərbaycanın Hərbi-dəniz Stansiyasında iştirak edir. Vahid 'təsirli yeni dəniz xüsusi qüvvələr vahidi kimi təsvir edilmişdir. 2005-ci ildə, Blekuoter ABŞ-nin Dəniz Bölməsi Azərbaycan hərbi-dəniz xüsusi qüvvələri üçün rəhbərlik etməyə razı oldu.

=== Çevik Hərəkət Dəstəsi ===
[[Yaşıl beret]]lilər kimi tanınan Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin [[Çevik Hərəkət Qüvvələri]]nin əsas vəzifələri :
* Narkotik vasitələrin, psixotrop maddələrin və onların prekursorlarının, güclü təsirli, zəhərli, zəhərləyici, radioaktiv, partlayıcı maddələrin və qurğuların, hərbi texnikanın, odlu silah və döyüş sursatının, nüvə, kimyəvi, bioloji və digər kütləvi qırğın silahlarının, kütləvi qırğın silahlarının hazırlanmasında istifadə oluna bilən materialların və avadanlıqların, eləcə də qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş digər əşyaların, habelə Azərbaycan Respublikasının Dövlət sərhədlərindən hər hansı bir yolla keçirilməsinin qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada qarşısının alınmasını təmin edir.
* Azərbaycan Respublikasının dövlət sərhədinin mühafizəsi ilə əlaqədar səlahiyyətləri daxilində əməliyyat-axtarış, kəşfiyyat və əks-kəşfiyyat fəaliyyətini həyata keçirir.
* Azərbaycan Respublikasının dövlət sərhədindən keçən şəxslərin Azərbaycan Respublikasına gəlmək və ya Azərbaycan Respublikasından getmək hüququna dair sənədlərinin yoxlanılmasını, həmin sənədlərdə müvafiq qeydlərin edilməsini, qanun pozuntusu aşkar edildiyi hallarda qanunvericiliklə müəyyən edilmiş tədbirlərin həyata keçirilməsini təmin edir.
* Kəşfiyyat, əks-kəşfiyyat və əməliyyat-axtarış fəaliyyətinin təminatı ilə bağlı hadisələrin, faktların, əşyaların və digər informasiya mənbələrinin əməliyyat uçotunu aparır, əməliyyat-qeydiyyat işini başlayır və onu qeydiyyata alır.
* Əməliyyat-axtarış fəaliyyətinin digər subyektlərinin səlahiyyətlərinə aid informasiyalar əldə edildiyi təqdirdə zəruri hallarda təxirəsalınmaz tədbirlər keçirməkdə həmin orqanları dərhal məlumatlandırır və onlara lazımi kömək göstərir.


== &lt;big&gt;İnventarı&lt;/big&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: left; background: #aabccc;&quot; |Növü
! style=&quot;text-align: left; background: #aabccc;&quot; |İstehsalçı ölkə
! style=&quot;text-align: left; background: #aabccc;&quot; |Növü
! style=&quot;text-align: left; background: #aabccc;&quot; |Şəkillər
! style=&quot;text-align: left; background: #aabccc;&quot; |Miqdar
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;align: center; background: lavender;&quot; |
|-
|-
|[[BMP-2]]
|{{SSRİ}}
|[[Piyadanın döyüş maşını]]
|[[Fayl:BMP-2.JPG|left|thumb|219x219px]]
| rowspan=&quot;2&quot; |168&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;The Military Balance 2024, p.181&lt;/ref&gt;
|-
|[[BMP-1]]
|{{SSRİ}}
{{RUS}}
|[[Piyadanın döyüş maşını]]
|[[Fayl:БМП-1 с учебного полигона Алматинского Института Сухопутных Войск.JPG|left|thumb|219x219px]]
|-
|[[BTR-80]]
|{{UKR}}
{{BLR}}
|[[Zirehli transportyor]]
|[[Fayl:BTR-80 en la Parko de Limgardistoj (Tjumeno) 01.jpg|left|thumb|219x219px]]
| rowspan=&quot;3&quot; |19&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;
|-
|[[BTR-70]]
|{{SSRİ}}
{{UKR}}
|[[Zirehli transportyor]]
|[[Fayl:BTR-70.jpg|left|thumb|219x219px]]
|-
|[[BTR-60]]
|{{SSRİ}}
|[[Zirehli transportyor]]
|[[Fayl:BTR-60PB DA-ST-89-06597.jpg|left|thumb|219x219px]]
|-
|[[Otokar Kobra]]
|{{TUR}}
|Zirehli kəşfiyyat maşını
|[[Fayl:Paradbaku98.jpg|left|thumb|219x219px]]
|100+
|-
|[[T-122 Sakarya]]
|{{TUR}}
|122-mm [[Reaktiv yaylım atəş sistemi|RYAS]]
|[[Fayl:T-122 sakarya azerbaycan.jpg|left|thumb|219x219px]]
|3&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;The Military Balance 2020,p.186&lt;/ref&gt;
|-
|[[:ru:Mercedes-Benz_G-класс|Mercedes-Benz 460]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.avtomobil.az/en/news/read/2998/D%C3%B6vl%C9%99t-S%C9%99rh%C9%99d-Xidm%C9%99tin%C9%99-yeni-Mercedes-Benz-Gdewagen-avtomobill%C9%99ri-verildi |title=Dövlət Sərhəd Xidmətinə yeni Mercedes-Benz Gdewagen avtomobilləri verildi |access-date=2022-06-21 |archive-date=2019-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190915025534/http://www.avtomobil.az/en/news/read/2998/D%C3%B6vl%C9%99t-S%C9%99rh%C9%99d-Xidm%C9%99tin%C9%99-yeni-Mercedes-Benz-Gdewagen-avtomobill%C9%99ri-verildi |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|{{GER}}
|Patrul maşını
|[[Fayl:Mercedes-Benz W460 1X7A5839.jpg|left|thumb|219x219px]]
|Naməlum
|}

== Vəzifələri ==
* Azərbaycan Respublikasının dövlət sərhədinin mühafizəsinin və toxunulmazlığının təmin edilməsidir.
* Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi ilə nəzərdə tutulmuş hallarda və qaydada əsas vəzifələri yerinə yetirir
* Dövlət Sərhəd Xidməti qanunvericiliyə müvafiq olaraq digər vəzifələri yerinə yetirir.

== İkinci Qarabağ müharibəsində ==
Müharibə zamanı DSX-nin 47 hərbi qulluqçusu şəhid olub, 197 nəfər yaralanıb və ya müxtəlif dərəcəli bədən xəsarətləri alıb. Döyüş əməliyyatları zamanı 12 nəfər Azərbaycan sərhədçisi (onlardan 4 nəfər ölümündən sonra) &quot;Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı&quot; adına layiq görülüb, 176 nəfəri müxtəlif ordenlərlə, 5 203 nəfəri isə müxtəlif medallarla təltif olunub.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vətən müharibəsində şəhid olan və yaralanan sərhədçilərin sayı açıqlanıb |url=https://report.az/herbi-xeberler/veten-muharibesinde-sehid-olan-ve-yaralanan-serhedcilerin-sayi-aciqlanib/ |access-date=2023-02-02 |archive-date=2023-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202160647/https://report.az/herbi-xeberler/veten-muharibesinde-sehid-olan-ve-yaralanan-serhedcilerin-sayi-aciqlanib/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Müharibədən sonra işğaldan azad olunmuş ərazilərdə yeni zastavalar yaradılmışdır.

[[Azərbaycan–Ermənistan sərhəd toqquşması (sentyabr, 2022)|Sentyabr toqquşmalarında]] Dövlət Sərhəd Xidmətinin 9 hərbi qulluqçusu&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Şəhidlərimizin sayı 80'nə çatdı |url=https://novator.az/2022/09/20/80-s%C9%99hid/ |access-date=2023-02-02 |archive-date=2023-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202163018/https://novator.az/2022/09/20/80-s%C9%99hid/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, [[Qaraheybət helikopter qəzası]]nda 14 hərbi qulluqçusu şəhid olmuşdur.

;DSX Vətən müharibəsi qəhrəmanları
* [[Amin Novruzov (kiçik gizir)]] (ölümündən sonra)
* [[Nail İbrahimli]] (ölümündən sonra)
* [[Azər Yusifli]] (ölümündən sonra)
* [[Şahin Allahyarov]] (ölümündən sonra)
* [[Elvin Səfərov (hərbçi, 1992)]]
* [[Anar Məmmədov (hərbçi)]]
* [[Röyal Quliyev]]
* [[Şahin Hüseynquliyev]]
* [[Vüsal Sultanov]]
* [[Babək Qurbanov (hərbçi)]]
* [[Babək Ələkbərov]]
* [[İlham Mehdiyev]]

;DSX şəhidləri&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://m.youtube.com/watch?v=b3zedhkf3Fc |title=Dövlət Sərhəd Xidmətinin Şəhidləri |access-date=2023-02-04 |archive-date=2023-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230707193519/https://www.youtube.com/watch?app=desktop&amp;v=b3zedhkf3Fc |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
{{columns-list|3|
* [[Malik Əliyev]]
* [[Abbas Qasımov (mayor)]]
* Aşur Cəmiyev
* [[Elməddin Meydanov]]
* [[Elçin Əzizov (baş leytenant)]]
* [[Xalid Gözəlov]]
* [[Ceyhun Nəhmətov]]
* [[Murtuz Abbasov]]
* Habil Əbdürrəhimli
* [[Məhəmmədəli Ələkbərov]]
* [[Rüfət Əliyev (gizir)]]
* [[Vüsal Əliyev (gizir)]]
* [[Tofiq Əmirli]]
* [[Nicat Səmədov]]
* [[Xudayar Yusifzadə]]
* [[Davud Abasov]]
* Mirsədi Bağırlı
* [[İmamalı Hüseynov]]
* [[Elnur İbrahimov (kiçik gizir)]]
* [[Sultan İbrahimov]]
* [[Əşrəf Məmmədli]]
* [[Əli Məmmədov (kiçik gizir)]]
* [[Mirağa Qasımov]]
* Xalid Qasımov
* [[Fərid Quliyev (kiçik gizir)]]
* Əlizamin Ramazanlı
* [[Orxan Quluzadə]]
* [[Daşqın Rzalı]]
* [[Zamin Rüstəmov]]
* [[Səyyad Şıxıyev]]
* [[Alim Şükürov]]
* [[Şahin Tağıyev (kiçik gizir)]]
* [[Təbriz Talıbov]]
* [[İlkin Xosrovzadə]]
* [[Rəvan Əliyev]]
* [[Vusal Hüseynov]]
* [[Səbuhi İsgəndərli]]
* [[Alim Şükürov]]
* [[Şahin Tağıyev (kiçik gizir)]]
* [[Faiq Qalayçiyev]]
* [[Mürtaza Qasımov]]
* [[Mehtab Quliyev]]
}}

== Muzeylər ==
24 may 2019-cu ildə Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin inzibati binasında Siyasi repressiya qurbanları muzeyinin açılışı keçirilib.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=YmQM7U3wCfQ |title=“Siyasi repressiya qurbanları muzeyi” açıldı |author=AzərTAc |date=24.05.2019 |work= |publisher=[http://youtube.com/ Youtube.com] |accessdate=2019-05-25 |language=az |archive-date=2023-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230707193548/https://www.youtube.com/watch?v=YmQM7U3wCfQ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Rəhbərlik ==
* [[General-polkovnik (Azərbaycan)|General-polkovnik]] [[Elçin Quliyev (hərbçi)|Elçin Quliyev]]: Xidmət rəisi
* [[General-leytenant (Azərbaycan)|General-leytenant]] [[Rəşad Sadıqov]]: Xidmət rəisinin birinci müavini — Baş Qərargah rəisi
* [[General-leytenant (Azərbaycan)|General-leytenant]] [[Müzəffər Pirizadə]]: Xidmət rəisinin müavini — [[Azərbaycan Sərhəd Qoşunları|Sərhəd Qoşunları]] komandanı
* [[General-leytenant (Azərbaycan)|General-leytenant]] [[Abbas Xəlilov]]: Xidmət rəisinin əməliyyat-axtarış işi üzrə müavini
* [[General-leytenant (Azərbaycan)|General-leytenant]] [[Rəsul Tağıyev]]: Xidmət rəisinin şəxsi heyət üzrə müavini
* [[General-leytenant (Azərbaycan)|General-leytenant]] [[Cavid Abdullayev]]: Xidmət rəisinin maddi-texniki təminat üzrə müavini
* [[General-leytenant (Azərbaycan)|General-leytenant]] [[Əfqan Nağıyev]]: Xidmət rəisinin beynəlxalq əlaqələr üzrə müavini.

== Qalereya ==
&lt;gallery mode=packed&gt;
Госпиталь Государственной пограничной службы Азербайджана 15 января 2024.jpg|Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi hospital kompleksi
&lt;/gallery&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin Hava Mühafizəsi]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|2}}

== Xarici keçidlər ==
* {{rəsmi sayt|dsx.gov.az}}
{{Azərbaycan Silahlı Qüvvələri}}
{{Azərbaycan hökuməti}}
{{Xarici istinadlar}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti| ]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Silahlı Qüvvələri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan sərhədləri]]
[[Kateqoriya:Sərhəd mühafizəçiləri]]</text>
      <sha1>aavuw4w7bjjqx5zjdekq09fi6jcjnbf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042137</id>
      <parentid>9042063</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:21:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Toghrul R</username>
        <id>147643</id>
      </contributor>
      <comment>/* Rəhbərlik */ +</comment>
      <origin>9042137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18296" sha1="283qwqvtl53u19j8hl7o42ah2txqk1w" xml:space="preserve">{{Dövlət idarəsi
| adı            = Dövlət Sərhəd Xidməti
| adın originalı = Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti
| emblem         = Azerbaijan Border Guards seal.svg
| izahı          = 
| ölkə           = {{AZE}}
| yaranma        = 31 iyul 2002
| ünvanı         = Bakı, Zərifə Əliyeva küç. 30
| büdcəsi        = 487,698,516 [[Azərbaycan manatı]] (2024)&lt;ref&gt;{{cite web |title=“Azərbaycan Respublikasının 2024-cü il dövlət büdcəsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının 2023-cü il 5 dekabr tarixli 1028-VIQ nömrəli Qanununun tətbiqi ilə bağlı bir sıra məsələlər barədə |url=https://e-qanun.az/framework/55892 |website=e-qanun.az |accessdate=7 fevral 2024 |language=en |archive-date=2024-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240207161942/https://e-qanun.az/framework/55892 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| əvvəlki        = Azərbaycan Respublikasının Dövlət Sərhədini Mühafizə Komitəsi
| rəhbər_əlavə   = Rəis
| rəhbər         = [[Elçin Quliyev (hərbçi)|Elçin Quliyev]]
| qərargahı      = Bakı
}}

'''Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti''' — [[Azərbaycan Prezidenti|Azərbaycan Respublikası Prezidentinin]] 2002-ci il 31 iyul tarixli, 740 nömrəli Fərmanı ilə yaradılmış, Azərbaycan Respublikasının [[dövlət]] [[sərhəd]]inin mühafizəsi sahəsində Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi ilə müəyyən edilmiş səlahiyyətləri həyata keçirən mərkəzi icra hakimiyyəti orqanıdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycanın tarixi sərhədlərinin yaranması və formalaşması (ən qədim zamanlardan 1918-ci ilə qədər). dsx.gov.az |url=http://www.dsx.gov.az/1918-ci_ile_qeder |access-date=2018-10-10 |archive-date=2022-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616050358/https://dsx.gov.az/1918-ci_ile_qeder |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2022-ci il 17 sentyabr tarixli Fərmanına əsasən çap mediası subyektinin təsisçisi ola bilən 10 dövlət orqanından biridir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Çap mediası subyektinin təsisçisi ola bilən dövlət orqanlarının (qurumlarının) Siyahısı |url=https://azertag.az/xeber/chap_mediasi_subyektinin_tesischisi_ola_bilen_dovlet_orqanlarinin_qurumlarinin_siyahisi-2296046 |website=[[Azərtac]] |access-date=2023-12-14 |archive-date=2022-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220917132001/https://azertag.az/xeber/CHap_mediasi_subyektinin_tesischisi_ola_bilen_dovlet_orqanlarinin_qurumlarinin_Siyahisi-2296046 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Tarixi ==
18 avqust 1919-cu il tarixində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin parlamenti ölkənin sərhədlərinin mühafizəsi haqqında qanun qəbul edib. Qanuna əsasən, Xalq Cümhuriyyəti Hərbi Nazirliyinin tərkibində Azərbaycanın ilk Sərhəd Qoşunları dəstəsi yaradılıb.

Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin yaranmasından sonra 1919-cu ildə milli hökumətin qərarı ilə təsis edilən Hərbi Nazirliyin tərkibində ölkənin bir sıra güc strukturları, o cümlədən Sərhəd Qoşunları fəaliyyətə başlayır. Sovet İttifaqı dövründə Sərhəd Xidməti Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin bir strukturu kimi fəaliyyət göstərib.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə dövlət sərhəd mühafizə sisteminin yaradılması və fəaliyyəti (may 1918–aprel 1920). dsx.gov.az |url=http://www.dsx.gov.az/1918-1920_ci_iller |access-date=2018-10-10 |archive-date=2022-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616050546/https://dsx.gov.az/1918-1920_ci_iller |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dsx.gov.az/sovet_hakimiyyeti_illerinde. dsx.gov.az Azərbaycanın dövlət sərhəd mühafizə sistemi sovet hakimiyyəti illərində (aprel 1920 — dekabr 1991-ci il).. dsx.gov.az] {{dead link |date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

1991-ci ilin 18 oktyabrında &quot;Müstəqillik haqqında Konstitusiya Aktı&quot;nı qəbul etdikdən sonra milli dövlət quruculuğunun bərpası işlərinə başlanıldı. Həmin illərdə dövlət sərhədinin mühafizəsi, əsasən şəxsi heyətin fiziki imkanları və SSRİ dövründən qalmış, fiziki və mənəvi cəhətdən köhnəlmiş mühəndis-texniki qurğular və texniki vasitələr hesabına həyata keçirilir, şimal və şimal-qərb istiqamətində yaradılmaqda olan sərhəd məntəqələri vaqonlarda, çadırlarda və ən yaxşı halda, uyğunlaşdırılmış binalarda yerləşirdi.

Ölkə prezidentinin 2000-ci il 16 avqust sərəncamı ilə avqustun 18-nin Azərbaycanda Sərhəd Qoşunları əməkdaşlarının peşə bayramı günü kimi qeyd olunması qərara alınıb.

Dövlət başçısının 2002-ci il 31 iyul tarixli fərmanı ilə isə Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin Sərhəd Qoşunları İdarəsinin əsasında Dövlət Sərhəd Xidməti yaradılıb. Həmin fərmanla Dövlət Sərhəd Xidmətinin rəisi — Sərhəd Qoşunlarının komandanı təyin edilib.

== Haqqında ==
Müstəqillik əldə ediləndən sonra Sərhəd Xidməti Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin tərkibində olub. Dövlət Sərhəd Xidməti öz fəaliyyətində Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasını, Azərbaycan Respublikasının qanunlarını, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərman və sərəncamlarını, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərar və sərəncamlarını, habelə Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələri, bu Əsasnaməni və Dövlət Sərhəd Xidmətinin normativ-hüquqi aktlarını rəhbər tutur.

Dövlət Sərhəd Xidməti ona həvalə edilmiş vəzifələri bilavasitə və tabeliyindəki hərbi hissələr və digər orqanları vasitəsilə həyata keçirir. Dövlət Sərhəd Xidmətinin strukturuna baş idarələr, idarələr, şöbələr və digər qurumlar daxildir. Dövlət Sərhəd Xidmətinin mərkəzi aparatı, sərhəd dəstələri, hərbi dəniz və hərbi aviasiya hissələri, sərhəd nəzarəti dəstələri, hərbi hissələr, habelə digər struktur bölmələr Dövlət Sərhəd Xidmətinin vahid sistemini təşkil edir.

Dövlət Sərhəd Xidməti fəaliyyətini insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarına riayət, qanunçuluq, humanistlik və Silahlı Qüvvələr quruculuğunun təşkilat prinsipləri əsasında qurur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra ölkənin sərhəd mühafizə sisteminin yaradılması və inkişafı (yanvar 1992–yanvar 2012-ci illər). dsx.gov.az |url=http://www.dsx.gov.az/1992-ci_ilden_sonra |access-date=2018-10-10 |archive-date=2022-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616050604/https://dsx.gov.az/1992-ci_ilden_sonra |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Tərkibi ==

=== Sahil Mühafizəsi ===
2001-ci ildə, Azərbaycan Türk Donanması ilə əməkdaşlıq apararaq xüsusi qüvvələr birləşməsi – [[Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin Sahil Mühafizəsi]]'ni qurdu. Vahidin təlimi və təşkilat ola bilsin ki strukturu onlarla təlim əlaqələrinə malik olan Türk xüsusi qüvvələrinə, Taarruz Türk xüsusi Su Altg-ına və Birləşmiş Ştatları Xüsusi Qüvvələrinə oxşardırlar. 2004-cü ildə Kiçik çay Desant (Suda-quruda yaşayan) Əsasından (Bazasından), ABŞ Dəniz SEAL komandası Azərbaycan Donanmasının 641-ci Xüsusi Müharibə Hərbi-dəniz Vahidi müştərək tapşırıqlarda (tətbiqlərdə, məşqlərdə), yerləşdirilmişdə Bakının, xaricində Azərbaycanın Hərbi-dəniz Stansiyasında iştirak edir. Vahid 'təsirli yeni dəniz xüsusi qüvvələr vahidi kimi təsvir edilmişdir. 2005-ci ildə, Blekuoter ABŞ-nin Dəniz Bölməsi Azərbaycan hərbi-dəniz xüsusi qüvvələri üçün rəhbərlik etməyə razı oldu.

=== Çevik Hərəkət Dəstəsi ===
[[Yaşıl beret]]lilər kimi tanınan Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin [[Çevik Hərəkət Qüvvələri]]nin əsas vəzifələri :
* Narkotik vasitələrin, psixotrop maddələrin və onların prekursorlarının, güclü təsirli, zəhərli, zəhərləyici, radioaktiv, partlayıcı maddələrin və qurğuların, hərbi texnikanın, odlu silah və döyüş sursatının, nüvə, kimyəvi, bioloji və digər kütləvi qırğın silahlarının, kütləvi qırğın silahlarının hazırlanmasında istifadə oluna bilən materialların və avadanlıqların, eləcə də qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş digər əşyaların, habelə Azərbaycan Respublikasının Dövlət sərhədlərindən hər hansı bir yolla keçirilməsinin qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada qarşısının alınmasını təmin edir.
* Azərbaycan Respublikasının dövlət sərhədinin mühafizəsi ilə əlaqədar səlahiyyətləri daxilində əməliyyat-axtarış, kəşfiyyat və əks-kəşfiyyat fəaliyyətini həyata keçirir.
* Azərbaycan Respublikasının dövlət sərhədindən keçən şəxslərin Azərbaycan Respublikasına gəlmək və ya Azərbaycan Respublikasından getmək hüququna dair sənədlərinin yoxlanılmasını, həmin sənədlərdə müvafiq qeydlərin edilməsini, qanun pozuntusu aşkar edildiyi hallarda qanunvericiliklə müəyyən edilmiş tədbirlərin həyata keçirilməsini təmin edir.
* Kəşfiyyat, əks-kəşfiyyat və əməliyyat-axtarış fəaliyyətinin təminatı ilə bağlı hadisələrin, faktların, əşyaların və digər informasiya mənbələrinin əməliyyat uçotunu aparır, əməliyyat-qeydiyyat işini başlayır və onu qeydiyyata alır.
* Əməliyyat-axtarış fəaliyyətinin digər subyektlərinin səlahiyyətlərinə aid informasiyalar əldə edildiyi təqdirdə zəruri hallarda təxirəsalınmaz tədbirlər keçirməkdə həmin orqanları dərhal məlumatlandırır və onlara lazımi kömək göstərir.


== &lt;big&gt;İnventarı&lt;/big&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: left; background: #aabccc;&quot; |Növü
! style=&quot;text-align: left; background: #aabccc;&quot; |İstehsalçı ölkə
! style=&quot;text-align: left; background: #aabccc;&quot; |Növü
! style=&quot;text-align: left; background: #aabccc;&quot; |Şəkillər
! style=&quot;text-align: left; background: #aabccc;&quot; |Miqdar
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;align: center; background: lavender;&quot; |
|-
|-
|[[BMP-2]]
|{{SSRİ}}
|[[Piyadanın döyüş maşını]]
|[[Fayl:BMP-2.JPG|left|thumb|219x219px]]
| rowspan=&quot;2&quot; |168&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;The Military Balance 2024, p.181&lt;/ref&gt;
|-
|[[BMP-1]]
|{{SSRİ}}
{{RUS}}
|[[Piyadanın döyüş maşını]]
|[[Fayl:БМП-1 с учебного полигона Алматинского Института Сухопутных Войск.JPG|left|thumb|219x219px]]
|-
|[[BTR-80]]
|{{UKR}}
{{BLR}}
|[[Zirehli transportyor]]
|[[Fayl:BTR-80 en la Parko de Limgardistoj (Tjumeno) 01.jpg|left|thumb|219x219px]]
| rowspan=&quot;3&quot; |19&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;
|-
|[[BTR-70]]
|{{SSRİ}}
{{UKR}}
|[[Zirehli transportyor]]
|[[Fayl:BTR-70.jpg|left|thumb|219x219px]]
|-
|[[BTR-60]]
|{{SSRİ}}
|[[Zirehli transportyor]]
|[[Fayl:BTR-60PB DA-ST-89-06597.jpg|left|thumb|219x219px]]
|-
|[[Otokar Kobra]]
|{{TUR}}
|Zirehli kəşfiyyat maşını
|[[Fayl:Paradbaku98.jpg|left|thumb|219x219px]]
|100+
|-
|[[T-122 Sakarya]]
|{{TUR}}
|122-mm [[Reaktiv yaylım atəş sistemi|RYAS]]
|[[Fayl:T-122 sakarya azerbaycan.jpg|left|thumb|219x219px]]
|3&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;The Military Balance 2020,p.186&lt;/ref&gt;
|-
|[[:ru:Mercedes-Benz_G-класс|Mercedes-Benz 460]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.avtomobil.az/en/news/read/2998/D%C3%B6vl%C9%99t-S%C9%99rh%C9%99d-Xidm%C9%99tin%C9%99-yeni-Mercedes-Benz-Gdewagen-avtomobill%C9%99ri-verildi |title=Dövlət Sərhəd Xidmətinə yeni Mercedes-Benz Gdewagen avtomobilləri verildi |access-date=2022-06-21 |archive-date=2019-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190915025534/http://www.avtomobil.az/en/news/read/2998/D%C3%B6vl%C9%99t-S%C9%99rh%C9%99d-Xidm%C9%99tin%C9%99-yeni-Mercedes-Benz-Gdewagen-avtomobill%C9%99ri-verildi |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|{{GER}}
|Patrul maşını
|[[Fayl:Mercedes-Benz W460 1X7A5839.jpg|left|thumb|219x219px]]
|Naməlum
|}

== Vəzifələri ==
* Azərbaycan Respublikasının dövlət sərhədinin mühafizəsinin və toxunulmazlığının təmin edilməsidir.
* Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi ilə nəzərdə tutulmuş hallarda və qaydada əsas vəzifələri yerinə yetirir
* Dövlət Sərhəd Xidməti qanunvericiliyə müvafiq olaraq digər vəzifələri yerinə yetirir.

== İkinci Qarabağ müharibəsində ==
Müharibə zamanı DSX-nin 47 hərbi qulluqçusu şəhid olub, 197 nəfər yaralanıb və ya müxtəlif dərəcəli bədən xəsarətləri alıb. Döyüş əməliyyatları zamanı 12 nəfər Azərbaycan sərhədçisi (onlardan 4 nəfər ölümündən sonra) &quot;Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı&quot; adına layiq görülüb, 176 nəfəri müxtəlif ordenlərlə, 5 203 nəfəri isə müxtəlif medallarla təltif olunub.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vətən müharibəsində şəhid olan və yaralanan sərhədçilərin sayı açıqlanıb |url=https://report.az/herbi-xeberler/veten-muharibesinde-sehid-olan-ve-yaralanan-serhedcilerin-sayi-aciqlanib/ |access-date=2023-02-02 |archive-date=2023-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202160647/https://report.az/herbi-xeberler/veten-muharibesinde-sehid-olan-ve-yaralanan-serhedcilerin-sayi-aciqlanib/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Müharibədən sonra işğaldan azad olunmuş ərazilərdə yeni zastavalar yaradılmışdır.

[[Azərbaycan–Ermənistan sərhəd toqquşması (sentyabr, 2022)|Sentyabr toqquşmalarında]] Dövlət Sərhəd Xidmətinin 9 hərbi qulluqçusu&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Şəhidlərimizin sayı 80'nə çatdı |url=https://novator.az/2022/09/20/80-s%C9%99hid/ |access-date=2023-02-02 |archive-date=2023-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202163018/https://novator.az/2022/09/20/80-s%C9%99hid/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, [[Qaraheybət helikopter qəzası]]nda 14 hərbi qulluqçusu şəhid olmuşdur.

;DSX Vətən müharibəsi qəhrəmanları
* [[Amin Novruzov (kiçik gizir)]] (ölümündən sonra)
* [[Nail İbrahimli]] (ölümündən sonra)
* [[Azər Yusifli]] (ölümündən sonra)
* [[Şahin Allahyarov]] (ölümündən sonra)
* [[Elvin Səfərov (hərbçi, 1992)]]
* [[Anar Məmmədov (hərbçi)]]
* [[Röyal Quliyev]]
* [[Şahin Hüseynquliyev]]
* [[Vüsal Sultanov]]
* [[Babək Qurbanov (hərbçi)]]
* [[Babək Ələkbərov]]
* [[İlham Mehdiyev]]

;DSX şəhidləri&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://m.youtube.com/watch?v=b3zedhkf3Fc |title=Dövlət Sərhəd Xidmətinin Şəhidləri |access-date=2023-02-04 |archive-date=2023-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230707193519/https://www.youtube.com/watch?app=desktop&amp;v=b3zedhkf3Fc |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
{{columns-list|3|
* [[Malik Əliyev]]
* [[Abbas Qasımov (mayor)]]
* Aşur Cəmiyev
* [[Elməddin Meydanov]]
* [[Elçin Əzizov (baş leytenant)]]
* [[Xalid Gözəlov]]
* [[Ceyhun Nəhmətov]]
* [[Murtuz Abbasov]]
* Habil Əbdürrəhimli
* [[Məhəmmədəli Ələkbərov]]
* [[Rüfət Əliyev (gizir)]]
* [[Vüsal Əliyev (gizir)]]
* [[Tofiq Əmirli]]
* [[Nicat Səmədov]]
* [[Xudayar Yusifzadə]]
* [[Davud Abasov]]
* Mirsədi Bağırlı
* [[İmamalı Hüseynov]]
* [[Elnur İbrahimov (kiçik gizir)]]
* [[Sultan İbrahimov]]
* [[Əşrəf Məmmədli]]
* [[Əli Məmmədov (kiçik gizir)]]
* [[Mirağa Qasımov]]
* Xalid Qasımov
* [[Fərid Quliyev (kiçik gizir)]]
* Əlizamin Ramazanlı
* [[Orxan Quluzadə]]
* [[Daşqın Rzalı]]
* [[Zamin Rüstəmov]]
* [[Səyyad Şıxıyev]]
* [[Alim Şükürov]]
* [[Şahin Tağıyev (kiçik gizir)]]
* [[Təbriz Talıbov]]
* [[İlkin Xosrovzadə]]
* [[Rəvan Əliyev]]
* [[Vusal Hüseynov]]
* [[Səbuhi İsgəndərli]]
* [[Alim Şükürov]]
* [[Şahin Tağıyev (kiçik gizir)]]
* [[Faiq Qalayçiyev]]
* [[Mürtaza Qasımov]]
* [[Mehtab Quliyev]]
}}

== Muzeylər ==
24 may 2019-cu ildə Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin inzibati binasında Siyasi repressiya qurbanları muzeyinin açılışı keçirilib.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=YmQM7U3wCfQ |title=“Siyasi repressiya qurbanları muzeyi” açıldı |author=AzərTAc |date=24.05.2019 |work= |publisher=[http://youtube.com/ Youtube.com] |accessdate=2019-05-25 |language=az |archive-date=2023-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230707193548/https://www.youtube.com/watch?v=YmQM7U3wCfQ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Rəhbərlik ==
* [[General-polkovnik (Azərbaycan)|General-polkovnik]] [[Elçin Quliyev (hərbçi)|Elçin Quliyev]]: Xidmət rəisi
* [[General-leytenant (Azərbaycan)|General-leytenant]] [[Rəşad Sadıqov]]: Xidmət rəisinin birinci müavini — Baş Qərargah rəisi
* [[General-leytenant (Azərbaycan)|General-leytenant]] [[Müzəffər Pirizadə]]: Xidmət rəisinin müavini — [[Azərbaycan Sərhəd Qoşunları|Sərhəd Qoşunları]] komandanı
* [[General-leytenant (Azərbaycan)|General-leytenant]] [[İlham Mehdiyev]]: Xidmət rəisinin döyüş hazırlığı üzrə müavini
* [[General-leytenant (Azərbaycan)|General-leytenant]] [[Abbas Xəlilov]]: Xidmət rəisinin əməliyyat-axtarış işi üzrə müavini
* [[General-leytenant (Azərbaycan)|General-leytenant]] [[Rəsul Tağıyev]]: Xidmət rəisinin şəxsi heyət üzrə müavini
* [[General-leytenant (Azərbaycan)|General-leytenant]] [[Cavid Abdullayev]]: Xidmət rəisinin maddi-texniki təminat üzrə müavini
* [[General-leytenant (Azərbaycan)|General-leytenant]] [[Əfqan Nağıyev]]: Xidmət rəisinin beynəlxalq əlaqələr üzrə müavini.

== Qalereya ==
&lt;gallery mode=packed&gt;
Госпиталь Государственной пограничной службы Азербайджана 15 января 2024.jpg|Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi hospital kompleksi
&lt;/gallery&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin Hava Mühafizəsi]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|2}}

== Xarici keçidlər ==
* {{rəsmi sayt|dsx.gov.az}}
{{Azərbaycan Silahlı Qüvvələri}}
{{Azərbaycan hökuməti}}
{{Xarici istinadlar}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti| ]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Silahlı Qüvvələri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan sərhədləri]]
[[Kateqoriya:Sərhəd mühafizəçiləri]]</text>
      <sha1>283qwqvtl53u19j8hl7o42ah2txqk1w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Britaniya Amerikası</title>
    <ns>0</ns>
    <id>264359</id>
    <revision>
      <id>9042009</id>
      <parentid>8919830</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:58:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</comment>
      <origin>9042009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="442" sha1="siwtrbxytqkk84axigoa6mdcky7fl3x" xml:space="preserve">[[Fayl:British America.png|thumb|250px|right|Britaniya Amerikası]]
'''Britaniya Amerikası''' ({{Dil-en|British America}} və ya {{Dil-en|British America and the British West Indies}}) — köhnəlmiş coğrafi termin. Britaniya taxt-tacının indiki Amerika ərazisində nəzarət etdiyi əraziləri qeyd etmək üçün işlədilirdi.

{{tarix-qaralama}}
[[Kateqoriya:Britaniyanın keçmiş müstəmləkələri]]
[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</text>
      <sha1>siwtrbxytqkk84axigoa6mdcky7fl3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280347</id>
    <revision>
      <id>9042139</id>
      <parentid>8491253</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:41:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45545-17</username>
        <id>353301</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mənbə */</comment>
      <origin>9042139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9906" sha1="fcrlhkxni6i0zw1wpfi44fvdgvt1z9t" xml:space="preserve">{{Dövlət qurumu
|adı                = Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti
|bayraq             = Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1937–1940).svg
|bayrağın ölçüsü    = 75px
|şəkil              = Tagiyev's house.jpg
|şəklin ölçüçü      = 
|şəklin izahı       = 
|ölkə               = {{AzSSR}}
|yaradılıb          = 28 aprel 1920
|əvvəlki            = [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Nazirlər Şurası]]
|sonrakı            = [[Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti]]
|tabeçilik          = [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası]]
|rəhbərin vəzifəsi1 = 
|rəhbərin adı1      = 
|rəhbərin vəzifəsi2 = 
|rəhbərin adı2      = 
|rəhbərin vəzifəsi3 = 
|rəhbərin adı3      = 
|baş qərargah       = [[Bakı şəhəri]]
|ünvan              = 
|ləğv edilib        = 28 mart 1946
}}
'''Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti''' — [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının]] ali icraedici hakimiyyət orqanı.

== Tərkibi ==
1920-ci il aprel ayının 28-də [[Azərbaycan SSR İnqilab Komitəsi]] yeni hökumətin — [[Azərbaycan SSR]] Xalq Komissarları Sovetinin aşağıdakı tərkibini təsdiq etdi:
* [[Nəriman Nərimanov]] — XKŞ-nin sədri və xalq xarici işlər komissarı;
* [[Çingiz İldırım]] — xalq hərbi-dəniz işləri komissarı;
** [[Möhsün İsrafilbəyov]] — xalq hərbi-dəniz işləri kommisarlığı siyasi idarəsinin rəisi.
* [[Həmid Sultanov]] — xalq daxili işlər komissarı;
* [[Əliheydər Qarayev]] — xalq əmək və ədliyyə komissarı;
* [[Qəzənfər Musabəyov]] — xalq kənd təsərrüfatı, ticarət, sənaye və ərzaq komissarı;
* [[Mirzə Davud Hüseynov]] — xalq maliyyə komissarı;
** [[Nəsir Tağıyev]] - xalq maliyyə komissarının müavini;
* [[Səməd ağa Ağamalıoğlu]] — xalq əkinçilik komissarı;
* [[Dadaş Bünyadzadə]] — xalq torpaq və xalq fəhlə-kəndli müfəttişliyi komissarı;
* [[Cəmil bəy Vəzirov]] — xalq poçt, teleqraf və yollar komissarı;
* [[Abid Alimov]] — xalq səhiyyə və himayə komissarı;
** [[Ağahüseyn Kazımov]] - xalq səhiyyə və himayədarlıq komissarının müavini.

Bu, [[Azərbaycan]]ın sovet hökumətinin ilk kabineti idi. 1920-ci ilin avqustunda isə Kiçik Xalq Komissarları Soveti yaradıldı. Onun əsas vəzifəsi [[Azərbaycan SSR İnqilab Komitəsi]]nin səlahiyyətinə aid olan məsələləri ətraflı müzakirə etmək və hazırlamaq idi. Xalq komissarlarının hamısı, Xalq Təsərrüfatı şurasının və Fövqəladə Komissiyasının, Hərbi İnqilabi Səhra Tribunalının nümayəndələri Kiçik Xalq Komissarları Sovetinin üzvü idilər.

1 may 1920-ci il tarixində müstəqil xalq kənd təsərrüfatı komissarlığı yaradıldı və bu vəzifə [[Səməd ağa Ağamalıoğlu]]na tapşırıldı. Həmçinin Xalq Kənd Təsərrüfatı, Ticarət, Sənaye və Ərzaq Komissarlığının bazasında Xalq Neft Sənayesi və Dəniz Donanması Komissarlığı və Xalq Ərzaq Komissarlığı təsis edildi. 5 may 1920-ci ildə [[Qəzənfər Musabəyov]] xalq ərzaq komissarı təyin edildi.

İyun-iyul aylarında [[Nəriman Nərimanov]] xalq xarici işlər komissarı vəzifəsindən ayrıldı, bu vəzifə o tarixədək xalq maliyyə komissarı olmuş [[Mirzə Davud Hüseynov]]a tapşırıldı. Xalq maliyyə komisarının müavini [[Nəsir Tağıyev]] isə xalq maliyyə komissarı təyin edildi. Həmçinin xalq səhiyyə və himayədarlıq komissarı [[Abid Alimov]]u vəzifəsində müavini [[Ağahüseyn Kazımov]] əvəz etdi.

12 iyun 1920-ci il tarixində o tarixədək xalq əmək və ədliyyə komissarı vəzifəsini tutmuş [[Əliheydər Qarayev]] xalq hərbi-dəniz işləri komissarının vəzifələrini icra edən olaraq təyin edildi. 21 iyun tarixində o komisaar vəzifəsinə təyin edildi və bu vəzifəni 1 fevral 1923-cü ilədək daşıdı. Sabiq xalq hərbi-dəniz işləri komissarı [[Çingiz İldırım]] isə Azərbaycan SSR Avtonəqliyyət İdarəsinin rəisi vəzifəsinə təyin edildi. Xalq əmək və ədliyyə komissarı vəzifəsinə isə [[Behbud ağa Şahtaxtinski]] təyin edildi.

10 noyabr 1920-ci il tarixində XKŞ-nin [[Nəriman Nərimanov]] rəhbərliyində keçirilmiş iclasında Xalq Əmək və Ədliyyə Komissarlığının bazasında Xalq Ədliyyə Komissarlığı, Xalq Əmək Komissarlığı və Xalq Sosial Təminat Komissarlığının yaradılması qərara alındı. [[Seyidcəfər Yaqubov]] xalq əmək, [[Möhsün Qədirli]] isə xalq sosial təminat komissarı vəzifəsinə təyinat aldı.

27 noyabr 1920-ci ildə çevrilmə və birləşmə yolu ilə Xalq Xarici Ticarət Komissarlığı təsis edildi və [[Teymur Əliyev (dövlət xadimi)|Teymur Əliyev]] komissar vəzifəsinə təyinat aldı.

6 may 1921-ci ildə işə başlayan [[Birinci Ümumazərbaycan Sovetlər qurultayı]]nda Xalq Komissarları Şurasının tərkibi aşağıdakı kimi qərarlaşdırıldı:
# Xalq Xarici İşlər Komissarlığı
# Xalq Hərbi-Dəniz İşləri Komissarlığı
# Xalq Daxili İşlər Komissarlığı
# Xalq Ədliyyə Komissarlığı
# Xalq Əmək Komissarlığı
# Xalq Sosial Təminat Komissarlığı
# Xalq Maarifi Komissarlığı
# Xalq Poçt və Teleqraf Komissarlığı
# Xalq Maliyyə Komissarlığı
# Xalq Rabitə Yolları Komissarlığı
# Xalq Xarici Ticarət Komissarlığı
# Xalq Ərzaq Komissarlığı
# Xalq Səhiyyə Komissarlığı
# Neft Komissarlığı
# Xalq Təsərrüfatı Şurası
# Xalq Torpaq Komissarlığı
# Xalq Fəhlə və Kəndli Müfəttişliyi Komissarlığı
Xalq Komissarları Şurası bundan sonra [[Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi]] və Ümumazərbaycan Sovetlər Qurultayları qarşısında cavabdehlik daşıyırdı.

21 may 1921-ci il tarixində yeni tərkibdə [[Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi]]nin ilk sessiyası keçirildi və sessiyada Xalq Komissarları Şurasının tərkibi təsdiqləndi.

* [[Nəriman Nərimanov]] — Xalq Komissarları Şurasının sədri;
* [[Mirzə Davud Hüseynov]] — xalq xarici işlər komissarı və Ali İqtisadi Şuranın sədri;
* [[Əliheydər Qarayev]] — xalq hərbi-dəniz işləri kommisarı.
* [[Həmid Sultanov]] — xalq daxili işlər komissarı;
* [[Sultanməcid Əfəndiyev]] - xalq kənd təsərrüfatı komissarı;
* [[Dadaş Bünyadzadə]] — Xalq Komissarları Şurasının sədr müavini və xalq maarifi komissarı;
* [[Möhsün Qədirli]] — xalq sosial təminat komissarı;
* [[Ağahüseyn Kazımov]] — xalq səhiyyə komissarı;
* [[Behbud ağa Şahtaxtinski]] - xalq fəhlə və kəndli müfəttişliyi komissarı;
* Çvanov - xalq ədliyyə komissarı;
* [[Levon Mirzoyan]] - xalq əmək komissarı;
* [[Böyükağa Talıblı]] - Xalq Təsərrüfatı Şurasının sədri;
* [[Nəsir Tağıyev]] — xalq maliyyə komissarı;
* [[Cəmil bəy Vəzirov]] — xalq poçt və teleqraf komissarı;
* [[Aleksandr Serebrovski]] — neftekomun sədri;
* [[Mir Cəfər Bağırov]] - [[Azərbaycan Fövqəladə Komissiyası]]nın sədri.

28 noyabr 1921-ci ildə [[Möhsün Qədirli]] xalq səhiyyə komissarı vəzifəsinə təyin edildi, o tarixədəkki komissar [[Ağahüseyn Kazımov]] isə onun müavini oldu. [[Möhsün Qədirli]] 21 yanvar 1935-ci ilədək bu vəzifəni tutdu.

1927-ci ildə Xalq Komissarları Soveti tərkibində Mərkəzi Statistika İdarəsi təsis edildi.

== Sədrlər ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!şəkil
!Adı və soyadı
!Səlahiyyət müddəti
|-
|''1''
|&lt;center&gt;[[Fayl:Nariman Narimanov in 1913.jpg|80px]]
|&lt;center&gt;[[Nəriman Nərimanov|Nəriman Nəcəf oğlu Nərimanov]]
|&lt;center&gt;[[28 aprel]] [[1920]] - [[7 may]] [[1922]]
|-
|''2''
|&lt;center&gt;[[Fayl:Газанфар Мусабеков.png|80px]]
|&lt;center&gt;[[Qəzənfər Musabəyov|Qəzənfər Mahmud oğlu Musabəyov]]
|&lt;center&gt;[[7 may]] [[1922]] - [[14 mart]] [[1930]]
|-
|''3''
|&lt;center&gt; [[Fayl:Dadash Bunyadzade.jpg|80px]]
|&lt;center&gt;[[Dadaş Bünyadzadə|Dadaş Xoca oğlu Bünyadzadə]]
|&lt;center&gt;[[14 mart]] [[1930]] - [[23 oktyabr]] [[1932]]
|-
|''4''
|&lt;center&gt; [[Fayl:Mir Jafar Baghirov.jpg|80px]]
|&lt;center&gt;[[Mircəfər Bağırov|Mircəfər Abbas oğlu Bağırov]]
|&lt;center&gt;[[23 oktyabr]] [[1932]] - [[12 dekabr]] [[1933]]
|-
|''5''
|&lt;center&gt; [[Fayl:Huseyn Rahmanov.jpg|80px]]
|&lt;center&gt;[[Hüseyn Rəhmanov|Hüseyn Sərdar oğlu Rəhmanov]]
|&lt;center&gt;[[12 dekabr]] [[1933]] - [[22 avqust]] [[1937]]
|-
|''6''
|&lt;center&gt; [[Fayl:Teymur Quliyev (dövlət xadimi).jpg|80px]]
|&lt;center&gt;[[Teymur Quliyev (dövlət xadimi)|Teymur İmamqulu oğlu Quliyev]]
|&lt;center&gt;[[13 noyabr]] [[1937]] - [[28 mart]] [[1946]]
|}

== Mənbə ==
* Musa Qasımlı, Cavid Hüseynov. Azərbaycanın baş nazirləri. Bakı: Adiloğlu, 2005.
* Исмаилов Эльдар. Очерки по истории Азербайджана. -М. 2010
* Искендеров М.С. Из истории борьбы коммунистической партии Азербайджана за победу Советской власти. -Баку. 1958
* История Азербайджана. Том 3, часть 1. Под. ред. ак. И.А.Гусейнова, М.А.Дадашзаде, А.С.Сумбатзаде и др. - Баку. 1963
* Катибли М. Чингиз Ильдрым. -Баку. 1964
* Нариман Нариманов. Избранные произведения. Том 2. 1918-1921. -Баку. 1989
* Азербайджанский Совет народного хозяйства. Отчет о деятельности за 1920 г. -Баку.
* Конституция Азербайджанской Социалистической Советской Республики. - Баку. 1921

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası]]
[[Kateqoriya:1920-ci ildə Azərbaycanda yarananlar]]</text>
      <sha1>fcrlhkxni6i0zw1wpfi44fvdgvt1z9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:Kolumbiya tarixi</title>
    <ns>14</ns>
    <id>286942</id>
    <revision>
      <id>9042013</id>
      <parentid>4722099</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:58:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</comment>
      <origin>9042013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="189" sha1="bh3fngq7p9qxa2auo5a6ga8aqe0nfpw" xml:space="preserve">{{Vikianbar kateqoriyası|History of Colombia}}

[[Kateqoriya:Kolumbiya|Tarixi]]
[[Kateqoriya:Cənubi Amerika tarixi]]
[[Kateqoriya:Ölkələrinə görə tarix]]
[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</text>
      <sha1>bh3fngq7p9qxa2auo5a6ga8aqe0nfpw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1926)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>289755</id>
    <revision>
      <id>9041899</id>
      <parentid>7096563</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T20:08:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hatselate</username>
        <id>247044</id>
      </contributor>
      <origin>9041899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32006" sha1="cd25ceyjd8xll4fgqgbuv4v5q018efa" xml:space="preserve">{{Əhalinin siyahıyaalınması|loqo={{flaqifikasiya|Azərbaycan SSR|1924}}|tarix=17 dekabr, 1926|əhali=2 314 571|əvvəlki il=1920|növbəti=Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması 1937|növbəti il=1937}}

28 may 1918-ci il - 28 aprel 1920-ci il tarixlərində [[Suverenlik|suveren]] dövlət olmuş [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti]] 28 aprel 1920-ci il tarixində 11-ci qızıl ordu tərəfindən işğal edilərək süquta uğradı,  onun ərazisinin çox hissəsini əhatə edən [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası]] təşkil edildi. 12 mart 1922 ci il - 5 dekabr 1936-cı il tarixlərində Azərbaycan SSR inzibati cəhətdən [[Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikası]]nın tərkibinə daxil olan üç [[Cənubi Qafqaz]] Sovet Sosialist Respublikasından biri idi. 
== Ümumi ==
17 dekabr 1926-ci ildə [[SSRİ]]-də əhalinin ilk siyahıyaalınması aparılmışdır. Bu siyahıyaalınmada [[Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikası]]nın tərkibinə daxil olan [[Azərbaycan SSR]] əhalisi də siyahıya alınmışdır. 1926-cı il siyahıyaalınması zamanı Azərbaycan SSR-nın ərazisi '''85,968''' km², faktiki əhalisi (aşağı kateqoriyalar hamısı birlikdə) isə '''2,314,571''' nəfər (1212859 nəfəri kişilər, 1101712 nəfəri qadınlar) olmuşdur.&lt;ref name=&quot;1.Азербайджанская ССР&quot;&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население. : [http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php?reg=62 1.Азербайджанская ССР] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150707084059/http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php?reg=62 |date=2015-07-07 }}---Источник: Всесоюзная перепись населения 1926 года.М.: Издание ЦСУ Союза ССР, 1928-29. Том 10. Стр. 2-3. Том 11. Стр. 2-3. Том 14.Стр.5. Том 15.Стр.6. Том 16. Стр.4.&lt;/ref&gt; Faktiki əhalinin '''649,557''' nəfəri (338325 nəfəri kişilər, 311232 nəfəri qadınlar) şəhərlərdə, '''1,665,014''' nəfəri (874534 nəfəri kişilər, 790480 nəfəri qadınlar) isə kəndlərdə yaşayırdı. Siyahıyaalınma zamanı Azərbaycan SSR ərazisində '''35''' şəhər və '''5788''' kənd yaşayış məntəqəsi mövcud olmuşdur.&lt;ref name=&quot;1.Азербайджанская ССР&quot; /&gt;

&lt;center&gt;
{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Azərbaycan SSR-nın faktiki əhalisi, 17 dekabr 1926-cı il siyahıyaalınması'''
|-
! Qrup
! Sayı
|-
| [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]] ərazisində daimi yaşayan [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]] vətəndaşları||1 956 044
|-
| [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]]-nin [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]]-dən kənardakı digər ərazilərində daimi yaşayan [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]] vətəndaşları||82 406
|-
| [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]] ərazisində daimi yaşayan [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]]-nın digər ərazilərindən olan [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] vətəndaşları||219 273
|-
| [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]] ərazisində müvəqqəti yaşayan [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]]-nın digər ərazilərindən olan [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] vətəndaşları||94 743
|-
| [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]] ərazisində müvəqqəti yaşayan [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] vətəndaşı olmayan əcnəbilər||44 511    
|-
|}
 &lt;/center&gt;

&lt;center&gt;
{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Azərbaycan SSR-nın faktiki əhalisinin vətəndaşlığına görə bölgüsü, 17 dekabr 1926-cı il siyahıyaalınması'''
|-
! Qrup
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi
|-
| [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] vətəndaşları||1 185 895||1 084 165||2 270 060
|-
| [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] vətəndaşı olmayan əcnəbilər||26 964||17 547||44 511    
|-
|}
 &lt;/center&gt;

&lt;center&gt;
{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Azərbaycan SSR-nın daimi əhalisi, 17 dekabr 1926-cı il siyahıyaalınması'''
|-
! Qrup
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi
|-
| [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]] vətəndaşları||1 013 226||942 818||1 956 044
|-
| [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]]-də daimi yaşayan digər [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] vətəndaşları||114 399||104 874||219 273
|-
| Bütün daimi əhali||1 127 625||1 047 692||2 175 317    
|-
|}
 &lt;/center&gt;

&lt;center&gt;
{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Azərbaycan SSR-nın müvəqqəti əhalisi, 17 dekabr 1926-cı il siyahıyaalınması'''
|-
! Qrup
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi
|-
| [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]]-də müvəqqəti yaşayan [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] vətəndaşları||58 270||36 473||94 743
|-
| [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] vətəndaşı olmayan əcnəbilər||26 964||17 547||44 511    
|-
|}
 &lt;/center&gt;

&lt;center&gt;
{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Azərbaycan SSR-nın vətəndaşları, 17 dekabr 1926-cı il siyahıyaalınması'''
|-
! Bölgə
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi
|-
| Bütün [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]]-da yaşayanların cəmi||1 055 041||983 409||2 038 450 
|-
| Daimi olaraq [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]]-da yaşayanlar||1 013 226||942 818||1 956 044
|-
| Daimi olaraq [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]]-nın digər bölgələrində yaşayanlar||41 815||40 591||82 406    
|-
|}
 &lt;/center&gt;

=== Etnik tərkib ===
[[Fayl:Народы ЗСФСР и сопредельных частей Северного Кавказа (1926).jpg|300px|thumb|right|[[Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikası|ZSFSR]] və ona qonşu Şimali Qafqaz ərazilərinin xalqları (1926–cı il)]]
{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Azərbaycan SSR-nın faktiki əhalisi olan SSRİ ölkələrinin vətəndaşları olan etnik qrupların ana dili və cins tərkibi, 17 dekabr 1926-cı il sa.&lt;ref name=&quot;Закавказская СФСР/Азербайджанская ССР&quot;&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР :[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php?reg=2275 Закавказская СФСР/Азербайджанская ССР] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120210090501/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php?reg=2275 |date=2012-02-10 }}---Источник: Всесоюзная перепись населения 1926 года.М.: Издание ЦСУ Союза ССР, 1928-29. Том 10-16. Таблица VI. Население по полу, народности.---А также [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.xls Excel файл] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20191127193719/http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.xls |date=2019-11-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Закавказская СФСР: Азербайджанская ССР (с Нахичеванской АССР)&quot;&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1926 г. Распределение постоянного населения на местных и неместных уроженцев :[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_mes_26.php?reg=221 Закавказская СФСР: Азербайджанская ССР (с Нахичеванской АССР)] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210709221835/http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_mes_26.php?reg=221 |date=2021-07-09 }}---Источник: Источник: Всесоюзная перепись населения 1926 года. Т.LI. М. 1930. Табл.V. Уроженцы СССР, постоянно проживающие - по месту рождения. С.174-193&lt;/ref&gt;'''
|-
! Etnik qrup
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi sayı
! Ö.m.d.a.d.s.
! T.d.a.d.s.
! R.d.a.d.s.
! D.d.a.d.s.
! A.d.g.
|-
| [[Azərbaycanlılar|türk]]||758 431||679 546||1 437 977||1 344 370||1 344 370||580||85 035||7 992
|-
| [[Ermənilər|erməni]]||144 877||137 127||282 004||276 223||239||3 949||1 064||439 
|-
| [[Ruslar|rus]]||108 459||112 086||220 545||220 065||56||220 065||307||117
|-
| [[Talışlar|talış]]||39 960||37 363||77 323||75 583||333||...||...||1 407
|-
| [[Kürdlər|kürd]]||21 280||19 913||41 193||6 808||34 196||5||11||173
|-
| [[Ləzgilər|ləzgi]]||20 653||16 610||37 263||36 292||673||86||135||77
|-
| [[Tatlar|tat]]||14 894||13 549||28 443||24 622||3 078||9||671||63
|-
| [[Yəhudilər|yəhudi]]||10 048||10 530||20 578||||||||||
|-
| [[Avarlar|avar]]||10 225||8 879||19 104||||||||||
|-
| [[Ukraynalılar|ukraynalı]]||10 560||7 681||18 241||||||||||
|-
| [[Saxurlar|saxur]]||8 293||7 259||15 552||7 413||8 066||...||61||12
|-
| [[Almanlar|alman]]||6 035||7 114||13 149||||||||||
|-
| [[Dağ yəhudiləri|dağ yəhudisi]]||4 999||5 271||10 270||||||||||
|-
| [[Tatarlar|tatar]]||5 555||4 393||9 948||8 929||552||373||6||88
|-
| [[Gürcülər|gürcü]]||5 432||4 020||9 452||||||||||
|-
| [[Farslar|fars]]||5 546||3 900||9 446||||||||||
|-
| [[Beloruslar|belorus]]||1 444||1 423||2 867||||||||||
|-
| [[Polyaklar|polyak]]||1 170||1 290||2 460||||||||||
|-
| [[Udilər|udi]]||1 344||1 101||2 445||||||||||
|-
| [[Osetinlər|osetin]]||625||399||1 024||||||||||
|-
| [[Assuriyalılar|aysor]]||487||477||964||||||||||
|-
| [[Yunanlar|yunan]]||473||431||904||||||||||
|-
| [[Mordvalar|mordva]]||478||304||782||||||||||
|-
| [[Ceklilər|cek]]||314||293||607||||||||||
|-
| [[Latışlar|latış]]||360||209||569||||||||||
|-
| [[Gürcüstan yəhudiləri|Gürcüstan yəhudisi]]||210||217||427||||||||||
|-
| [[Anadolu türkləri|osmanlı türkü]]||208||127||335||||||||||
|-
| [[Qaraçılar|qaraçı]]||184||149||333||||||||||
|-
| [[Litvalılar|litvalı]]||182||103||285||||||||||
|-
| [[Estonlar|eston]]||78||90||168||||||||||
|-
| [[Rutullar|rutul]]||157||5||162||||||||||
|-
| [[Moldavanlar|moldavan]]||90||66||156||||||||||
|-
| [[Laklar|lak]]||115||16||131||||||||||
|-
| [[Xınalıqlar|xınalıq]]||74||31||105||105||...||...||...||...
|-
| [[Türkmənlər|türkmən]]||87||7||94||||||||||
|-
| [[Çexlər|çex]], [[Slovaklar|slovak]]||53||34||87||||||||||
|-
| [[Çuvaşlar|çuvaş]]||57||24||81||||||||||
|-
| [[İtalyanlar|italyan]]||43||34||77||||||||||
|-
| [[İsveçlilər|isveçli]]||36||35||71||||||||||
|-
| [[Özbəklər|özbək]]||69||...||69||||||||||
|-
| [[Finlər|fin]]||33||36||69||||||||||
|-
| [[Fransızlar|fransız]]||13||45||58||||||||||
|-
| [[Orta Asiya yəhudiləri|orta asiya yəhudisi]]||31||17||48||||||||||
|-
| [[İnquşlar|inquş]]||33||10||43||||||||||
|-
| [[Bolqarlar|bolqar]]||31||9||40||||||||||
|-
| [[Meqrellər|meqrel]]||33||7||40||||||||||
|-
| [[Rumınlar|rumın]]||17||16||33||||||||||
|-
| [[Çinlilər|çinli]]||32||...||32||||||||||
|-
| [[Qumuqlar|qumuq]]||27||4||31||||||||||
|-
| [[Macarlar|macar]]||22||9||31||||||||||
|-
| [[Serblər|serb]]||13||10||23||||||||||
|-
| [[Yezidlər|yezid]]||11||12||23||||||||||
|-
| [[Kabardinlər|kabardin]]||9||12||21||||||||||
|-
| [[Qaraylar|qaray]]||11||7||18||||||||||
|-
| [[Çeçenlər|çeçen]]||12||6||18||||||||||
|-
| [[Çərkəzlər|çərkəz]]||12||5||17||||||||||
|-
| [[Zıryanlar|zıryan]]||10||1||11||||||||||
|-
| [[Tavlinlər|tavlin]]||10||...||10||||||||||
|-
| [[İngilislər|ingilis]]||5||3||8||||||||||
|-
| [[Ərəblər|ərəb]]||5||3||8||||||||||
|-
| [[Acarlar|acar]]||6||2||8||||||||||
|-
| [[Boşalar|boşa]]||4||4||8||||||||||
|-
| [[Qırğızlar|qırğız]]||5||2||7||||||||||
|-
| [[Marilər|mari]]||5||2||7||||||||||
|-
| [[Buxarlar|buxar]]||7||...||7||||||||||
|-
| [[Koreyalılar|koreyalı]]||7||...||7||||||||||
|-
| [[Balkarlar|balkar]]||2||4||6||||||||||
|-
| [[Başqırdlar|başqırd]]||2||3||5||||||||||
|-
| [[Kazaklar|kazak]]||4||1||5||||||||||
|-
| [[Andiylər|andiy]]||3||2||5||||||||||
|-
| [[Finlər|leninqrad fini]]||1||4||5||||||||||
|-
| [[Abxazlar|abxaz]]||4||...||4||||||||||
|-
| [[Votyaklar|votyak]]||1||2||3||||||||||
|-
| [[Kalmıklar|kalmık]]||3||...||3||||||||||
|-
| [[Arçinlər|arçin]]||3||...||3||||||||||
|-
| [[Krım yəhudiləri|krım yəhudisi]]||2||...||2||||||||||
|-
| [[Samoyedlər|samoyed]]||2||...||2||||||||||
|-
| [[Qaraçaylılar|qaraçaylı]]||1||...||1||||||||||
|-
| [[Uyğurlar|uyğur]]||1||...||1||||||||||
|-
| [[Buduqlular|buduq]]||1||...||1||||||||||
|-
| [[Taciklər|tacik]]||1||...||1||||||||||
|-
| [[Xunzallar|xunzal]]||1||...||1||||||||||
|-
| [[Yaponlar|yapon]]||1||...||1||||||||||
|-
| [[Albanlar|alban]]||1||...||1||||||||||
|-
| [[Eskimoslar|eskimos]]||1||...||1||||||||||
|-
| [[Permyaklar|permyak]]||1||...||1||||||||||
|-
| [[Buryatlar|buryat]]||1||...||1||||||||||
|-
| digər||18||19||37||||||||||
|-
| m.m.b.||1 851||1 786||3 637||||||||||
|-
| [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|ssri]] vətəndaşları||1 185 895||1 085 165||2 270 060||||||||||    
|-
|}

'''Qeyd:''' m.m.b.-milli mənsubiyyətini bildirməyənlər./Ö.m.d.a.d.s.-Öz millətinin dilini ana dili sayanlar./T.d.a.d.s.-[[Azərbaycan dili|Türk dili]]ni ana dili sayanlar./R.d.a.d.s.-Rus dilini ana dili sayanlar./D.d.a.d.s.-Digər dilləri ana dili sayanlar./A.d.g.-Ana dilini göstərməyənlər.

=== Ana dillər ===

{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Azərbaycan SSR-da faktiki yaşayan SSR-vətəndaşlarının ana dilləri, 1926-cı il'''
|-
! Ana dili
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi
|-
| [[Azərbaycan dili|türkcə]]||756 161||675 584||1 431 745
|-
| [[Erməni dili|ermənicə]]||143 235||135 592||278 827
|-
| [[Rus dili|rusca]]||125 479||128 808||254 287
|-
| [[Talış dili|talışca]]||41 851||38 749||80 600
|-
| [[Tat dili|tatca]]||40 543||33 385||73 928
|-
| [[Ləzgi dili|kurəcə]]||36 988||31 293||68 281
|-
| [[Avar dili|avarca]]||9 777||8 483||18 260
|-
| [[Alman dili|almanca]]||5 441||6 441||11 882
|-
| [[Fars dili|farsca]]||6 980||4 781||11 761
|-
| [[Kartvel dilləri|kartvelcə]]||6 102||4 623||10 725
|-
| [[Tatar dili|tatarca]]||5 089||3 975||9 064
|-
| [[Saxur dili|saxurca]]||4 075||3 343||7 418
|-
| [[Kürd dili|kürdcə]]||3 830||3 525||7 355
|-
| [[Ukrayna dili|ukrayınca]]||5 000||1 955||6 955
|-
| [[Cek dili|cekcə]]||2 247||2 101||4 348
|-
| [[Udin dili|udincə]]||1 389||1 134||2 523
|-
| [[Buduq dili|buduqca]]||965||1 030||1 995
|-
| [[Xınalıq dili|xınalıqca]]||694||846||1 540&lt;ref&gt;III. Tableaux de statistiques. — Union des républiques socialistes soviétiques. — RSS d'Azerbaïdjan, [https://yadi.sk/i/R2DRGl93mr8pQ p. 701] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20230629090116/https://disk.yandex.com/i/R2DRGl93mr8pQ |date=2023-06-29 }}. // Composition linguistique des nations du monde. [https://books.google.ru/books?id=sgxxLQ9JUZoC&amp;dq=Composition+Linguistique+Des+Nations+Du+Monde,+1984&amp;hl=ru&amp;source=gbs_navlinks_s 5. L'Europe et l'URSS] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220325091803/https://books.google.ru/books?id=sgxxLQ9JUZoC&amp;dq=Composition+Linguistique+Des+Nations+Du+Monde,+1984&amp;hl=ru&amp;source=gbs_navlinks_s |date=2022-03-25 }}. Directeurs de l'edition: Heinz Kloss et Grant D. McConnell. Centre international de recherches sur le bilinguisme. Québec: Les Presses de l'Université Laval, 1984, 862 pages. ISBN 9782763770444&lt;/ref&gt;
|-
| [[Asoru dili|asoruca]]||516||503||1 019
|-
| digər dillər||10 467||986||12 453
|-
| cəmi||1 185 895||1 085 165||2 270 060    
|-
|}

== [[Bakı şəhəri]] ==
{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Bakı şəhərinin əhalisi (etnik tərkib), 1926-cı il'''
|-
! Rtnik qrup
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi
|-
| cəmi||217 446||208 404||425 850
|-
| [[Ruslar|rus]]||76 171||83 320||159 491    
|-
|}

== [[Bakı qəzası]] ==
{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Bakı qəzasının əhalisi (Bakı şəhəri sayılmadan), 1926-cı il'''
|-
! Etnik qrup
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi
|-
| cəmi||||||
|-
| [[Azərbaycanlılar|türk]]||||||    
|-
|}

== [[Göyçay qəzası]] ==
*Siyahıyaalınmanın yekunlarına əsasən etnik kimliyni [[Azərbaycanlılar|türk]] olaraq qeyd edənlərin ana dilinə görə bölgüsü:&lt;ref name=&quot;Распределение тюрок Азербайджанской ССР по родному языку (1926 г.)&quot;&gt;Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: [http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/tyurki26.html Распределение тюрок Азербайджанской ССР по родному языку (1926 г.)] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220325091803/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/tyurki26.html |date=2022-03-25 }}. (без АО Нагорного Карабаха)&lt;/ref&gt;
:*Ana dilini [[Azərbaycan dili|türk dili]] olaraq göstərənlər: 154,966 nəfər
:*Ana dilini [[tat dili]] olaraq göstərənlər: 2,145 nəfər
:*Ana dilini [[Ləzgi dili|kurə dili]] olaraq göstərənlər: 799 nəfər
:*Ana dilini [[cek dili]] olaraq göstərənlər: 571 nəfər
:*Ana dilini [[fars dili]] olaraq göstərənlər: 10 nəfər
:*Ana dilini [[rus dili]] olaraq göstərənlər: 4 nəfər
:*Ana dilini digər dillər olaraq göstərənlər: 57 nəfər
:*Ana dilini bildirməyənlər: 444 nəfər

{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Göyçay qəzasının əhalisi (etnik tərkib), 1926-cı il&lt;ref name=&quot;Геокчайский уезд (1926 г.)&quot;&gt;Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: [http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/geokchay26.html Геокчайский уезд (1926 г.)] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20181206220352/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/geokchay26.html |date=2018-12-06 }}&lt;/ref&gt;'''
|-
! No
! Etnik qrup
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi sayı
|-
| 14.||cəmi||91 978||80 873||172 851
|-
| 1.||[[Azərbaycanlılar|türk]]||84 418||74 578||158 996
|-
| 2.||[[Ləzgilər|ləzgi]]||2 974||2 246||5 220
|-
| 3.||[[Ruslar|rus]]||1 937||1 906||3 843
|-
| 4.||[[Ermənilər|erməni]]||1 690||1 464||3 154
|-
| 5.||[[Dağ yəhudiləri|dağ yəhudisi]]||277||237||514
|-
| 6.||[[Gürcülər|gürcü]]||76||21||97
|-
| 7.||[[Ukraynalılar|ukraynalı]]||37||33||70
|-
| 8.||[[Almanlar|alman]]||18||27||45  
|-
| 9.||[[Tatarlar|tatar]]||7||27||34 
|-
| 10.||[[Kürdlər|kürd]]||16||14||30
|-
| 11.||[[Tatlar|tat]]||16||7||23
|-
| 12.||[[Farslar|fars]]||20||3||23 
|-
| 13.||[[Talışlar|talış]]||1||...||1
|-
| 14.||digər||491||310||801     
|-
|}

{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Göyçay qəzasının əhalisi (ana dili), 1926-cı il&lt;ref name=&quot;Геокчайский уезд (1926 г.)&quot; /&gt;'''
|-
! No
! Ana dili
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi sayı
|-
| 14.||cəmi||91 978||80 873||172 851
|-
| 1.||[[Azərbaycan dili|türkcə]]||82 021||73 214||155 235
|-
| 2.||[[Ləzgi dili|kurəcə]]||3 400||2 557||5 957
|-
| 3.||[[Rus dili|rusca]]||2 007||1 961||3 968 
|-
| 4.||[[Erməni dili|ermənicə]]||1 691||1 465||3 156
|-
| 5.||[[Tat dili|tatca]]||1 778||838||2 616
|-
| 6.||[[Cek dili|cekcə]]||333||249||582
|-
| 7.||[[Fars dili|farsca]]||112||43||155
|-
| 8.||[[Kartvel dilləri|kartvelcə]]||65||18||83  
|-
| 9.||[[Kürd dili|kürdcə]]||31||27||58 
|-
| 10.||[[Alman dili|almanca]]||15||21||36
|-
| 11.||[[Ukrayna dili|ukrayınca]]||14||10||24
|-
| 12.||[[Tatar dili|tatarca]]||6||4||10 
|-
| 13.||[[Talış dili|talışca]]||1||...||1
|-
| 14.||digər||504||466||970     
|-
|}

== [[Kürdüstan qəzası]] ==
*Siyahıyaalınma zamanı əhali 1 şəhər və 480 kənd yaşayış məntəqəsində yaşamışdır.&lt;ref name=&quot;1.Азербайджанская ССР&quot; /&gt;

{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Kürdüstan qəzasının şəhər və kənd əhalisi, 1926-cı il'''
|-
! Əhali
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi sayı
|-
| Şəhər əhalisi||339||96||435
|-
| Kənd əhalisi||26 339||24 652||50 991
|-
| Cəmi əhali||26 678||24 748||51 426    
|-
|}

*Siyahıyaalınmanın yekunlarına əsasən etnik kimliyni [[Azərbaycanlılar|türk]] olaraq qeyd edənlərin ana dilinə görə bölgüsü:&lt;ref name=&quot;Распределение тюрок Азербайджанской ССР по родному языку (1926 г.)&quot; /&gt;
:*Ana dilini [[Azərbaycan dili|türk dili]] olaraq göstərənlər: 13,705 nəfər
:*Ana dilini bildirməyənlər: 40 nəfər

{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Kürdüstan qəzasının əhalisi (etnik tərkib), 1926-cı il&lt;ref name=&quot;Курдистанский уезд (1926 г.)&quot;&gt;Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: [http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kurdistan26.html Курдистанский уезд (1926 г.)] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220619074948/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kurdistan26.html |date=2022-06-19 }}&lt;/ref&gt;'''
|-
! No
! Etnik qrup
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi sayı
|-
| 11.||cəmi||26 678||24 748||51 426
|-
| 1.||[[Kürdlər|kürd]]||19 160||18 022||37 182
|-
| 2.||[[Azərbaycanlılar|türk]]||7 142||6 603||13 745
|-
| 3.||[[Ermənilər|erməni]]||288||85||373
|-
| 4.||[[Ruslar|rus]]||59||22||81
|-
| 5.||[[Ukraynalılar|ukraynalı]]||14||6||20
|-
| 6.||[[Gürcülər|gürcü]]||2||1||3
|-
| 7.||[[Almanlar|alman]]||1||1||2
|-
| 8.||[[Tatarlar|tatar]]||1||...||1
|-
| 9.||[[Ləzgilər|ləzgi]]||...||1||1
|-
| 10.||[[Avarlar|avar]]||...||1||1
|-
| 11.||digər||11||6||17    
|-
|}

{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Kürdüstan qəzasının əhalisi (ana dili), 1926-cı il&lt;ref name=&quot;Курдистанский уезд (1926 г.)&quot; /&gt;'''
|-
! No
! Ana dili
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi sayı
|-
| 9.||cəmi||26 678||24 748||51 426
|-
| 1.||[[Azərbaycan dili|türkcə]]||24 589||23 005||47 594
|-
| 2.||[[Kürd dili|kürdcə]]||1 598||1 525||3 123
|-
| 3.||[[Erməni dili|ermənicə]]||292||88||380
|-
| 4.||[[Rus dili|rusca]]||71||27||98
|-
| 5.||[[Ukrayna dili|ukrayınca]]||5||...||5
|-
| 6.||[[Kartvel dilləri|kartvelcə]]||2||1||3
|-
| 7.||[[Tatar dili|tatarca]]||1||...||1
|-
| 8.||[[Alman dili|almanca]]||...||1||1
|-
| 9.||digər||120||101||221   
|-
|}

'''Qeyd:''' Sonrakı araşdırmalar bölgədə 1926-cı il siyahıyaalınmasının təcrübəsiz və hazırlıqsız aparıldığını və bu səbəbdən əslində bölgə əhalisinin tam əksəriyyətinin türk olduğunu, kürdlərin isə etnik azlıq təşkil etdiyini göstərmişdir.&lt;ref&gt;Букшпан А. [https://www.avetruthbooks.com/2021/01/bukshpan-a-s-azerbajddzanskie-kurdy-1932.html '''Азербайджанские курды: Лачин, Кельбаджары, Нахкрай'''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220325091803/https://www.avetruthbooks.com/2021/01/bukshpan-a-s-azerbajddzanskie-kurdy-1932.html |date=2022-03-25 }}: Заметки /А. Букшпан; Выпускающий. З. Агаев Азербайджанский Гос. Научно-Исследоват. Институт Отделение Востока Баку, 1932, стр.66&lt;/ref&gt;

=== Dairələr üzrə ===
{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Kürdüstan qəzası dairələrinin əhalisi (etnik tərkib), 1926-cı il'''
|-
! Etnik qrup
! Bütün qəza
! Laçın ş.
! Qaraqışlaq d.
! Kəlbəcər d.
! Qoturlu d.
! Qubadlı d.
! Kürdhacı d.
! Muradxanlı d.
|-
|Cəmi||51 426||435||6 050||12 046||4 888||13 533||8 285||6 189
|-
|[[Kürdlər|kürd]]||37 182||110||6 003||11 967||4 873||1||8 169||6 059
|-
|[[Azərbaycanlılar|türk]]||13 745||164||21||62||13||13 367||99||19
|-
|[[Ermənilər|erməni]]||373||66||8||12||2||162||13||110
|-
|[[Ruslar|rus]]||81||57||15||4||...||1||3||1
|-
|[[Ukraynalılar|ukraynalı]]||20||18||2||...||...||...||...||...
|-
|[[Gürcülər|gürcü]]||3||3||...||...||...||...||...||...
|-
|[[Almanlar|alman]]||2||2||...||...||...||...||...||...
|-
|[[Tatarlar|tatar]]||1||y.||1||...||...||...||...||...
|-
|[[Avarlar|avar]]||1||1||...||...||...||...||...||...
|-
|[[Ləzgilər|ləzgi]]||1||1||...||...||...||...||...||...
|}

{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Kürdüstan qəzası dairələrinin əhalisi (ana dili), 1926-cı il'''
|-
! Ana dili
! Bütün qəza
! Laçın ş.
! Qaraqışlaq d.
! Kəlbəcər d.
! Qoturlu d.
! Qubadlı d.
! Kürdhacı d.
! Muradxanlı d.
|-
|Cəmi ||51 426||435||6 050||12 046||4 888||13 533||8 285||6 189
|-
|[[Azərbaycan dili|türkcə]]||47 594||274||4 186||11 658||3 965||13 328||8 122||6 061
|-
|[[Kürd dili|kürdcə]]||3 123||2||1 799||298||871||y.||141||12
|-
|[[Erməni dili|ermənicə]]||380||65||14||12||2||162||13||112
|-
|[[Rus dili|rusca]]||98||74||16||4||y.||1||3||...
|-
|[[Ukrayna dili|ukrayınca]]||5||4||1||...||...||...||...||...
|-
|[[Gürcü dili|gürcücə]]||3||3||...||...||...||...||...||...
|-
|[[Alman dili|almanca]]||1||1||...||...||...||...||...||...
|-
|[[Fars dili|farsca]]||1||1||...||...||...||...||...||...
|-
|[[Tatar dili|tatarca]]||1||...||1||...||...||...||...||...
|}

== [[Lənkəran qəzası]] ==
*Siyahıyaalınmanın yekunlarına əsasən etnik kimliyni [[Azərbaycanlılar|türk]] olaraq qeyd edənlərin ana dilinə görə bölgüsü:&lt;ref name=&quot;Распределение тюрок Азербайджанской ССР по родному языку (1926 г.)&quot; /&gt;
:*Ana dilini [[Azərbaycan dili|türk dili]] olaraq göstərənlər: 103.862 nəfər
:*Ana dilini [[talış dili]] olaraq göstərənlər: 4.734 nəfər
:*Ana dilini [[fars dili]] olaraq göstərənlər: 8 nəfər
:*Ana dilini [[Ləzgi dili|kurə dili]] olaraq göstərənlər: 4 nəfər
:*Ana dilini [[rus dili]] olaraq göstərənlər: 1 nəfər
:*Ana dilini bilidirməyənlər: 2.572 nəfər

{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Lənkəran qəzasının əhalisi (etnik tərkib), 1926-cı il&lt;ref name=&quot;Ленкоранский уезд (1926 г.)&quot;&gt;Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: [http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/lenkoran26.html Ленкоранский уезд (1926 г.)] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220325091803/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/lenkoran26.html |date=2022-03-25 }}&lt;/ref&gt;'''
|-
! No
! Etnik qrup
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi
! Nisbəti
|-
| 13.||cəmi||108 215||100 264||208 479||100 %
|-
| 1.||[[Azərbaycanlılar|türk]]||57 722||53 459||111 181||53.33 %
|-
| 2.||[[Talışlar|talış]]||39 900||37 361||77 261||37.06 %
|-
| 3.||[[Ruslar|rus]]||6 797||6 587||13 384||6.42 %
|-
| 4.||[[Ermənilər|erməni]]||281||230||511||0.25 %
|-
| 5.||[[Almanlar|alman]]||52||52||104||0.05 %
|-
| 6.||[[Dağ yəhudiləri|dağ yəhudisi]]||51||50||101||0.05 %
|-
| 7.||[[Ukraynalılar|ukraynalı]]||43||12||55||0.03 %
|-
| 8.||[[Farslar|fars]]||34||5||39||0.02 %
|-
| 9.||[[Gürcülər|gürcü]]||25||10||35||0.02 %
|-
| 10.||[[Tatarlar|tatar]]||22||...||22||0.01 %
|-
| 11.||[[Ləzgilər|ləzgi]]||8||4||12||0.01 %
|-
| 12.||[[Kürdlər|kürd]]||1||...||1||0.00 %
|-
| 13.||digər||3 279||2 494||5 773||2.75 %    
|-
|}

{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Lənkəran qəzasının əhalisi (ana dili), 1926-cı il&lt;ref name=&quot;Ленкоранский уезд (1926 г.)&quot; /&gt;'''
|-
! No
! Ana dili
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi sayı
|-
| 13.||cəmi||108 215||100 264||208 479
|-
| 1.||[[Azərbaycan dili|türkcə]]||56 744||51 971||108 715
|-
| 2.||[[Talış dili|talışca]]||41 809||38 747||80 556
|-
| 3.||[[Rus dili|rusca]]||6 851||6 630||13 481
|-
| 4.||[[Erməni dili|ermənicə]]||283||215||498
|-
| 5.||[[Tat dili|tatca]]||50||50||100
|-
| 6.||[[Alman dili|almanca]]||51||46||97
|-
| 7.||[[Fars dili|farsca]]||54||29||83
|-
| 8.||[[Ukrayna dili|ukrayınca]]||35||7||42
|-
| 9.||[[Kartvel dilləri|kartvelcə]]||24||10||34
|-
| 10.||[[Tatar dili|tatarca]]||21||0||21  
|-
| 11.||[[Ləzgi dili|kurəcə]]||12||4||16
|-
| 12.||[[Kürd dili|kürdcə]]||1||3||4
|-
| 13.||digər||2 280||2 552||4 832      
|-
|}

== Mənbə ==
#Букшпан А. '''Азербайджанские курды''': Лачин, Кельбаджары, Нахкрай: Заметки /А. Букшпан; Выпускающий. З. Агаев Азербайджанский Гос. Научно-Исследоват. Институт Отделение Востока Баку, 1932.- 94 с.
#{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_26.php?reg=5|title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по республикам СССР: Закавказская СФСР — '''Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly'''|publisher=|accessdate=7 iyul 2015|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929090858/http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_26.php?reg=5|url-status=unfit}}.
#{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php?reg=2275|title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР: Закавказская СФСР/Азербайджанская ССР — '''Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly'''|publisher=|accessdate=7 iyul 2015|archive-date=2012-02-03|archive-url=https://www.webcitation.org/65BNvAVO7?url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php?reg=2275|url-status=unfit}}.
#{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26.php?reg=30|title=Всесоюзная перепись населения 1926 г. СССР, республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население.: Азербайджанская ССР — '''Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly'''|publisher=|accessdate=7 iyul 2015|archive-date=2015-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707083007/http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26.php?reg=30|url-status=unfit}}.
#{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php?reg=62|title=Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население.: Азербайджанская ССР — '''Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly'''|publisher=|accessdate=7 iyul 2015|archive-date=2015-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707084059/http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php?reg=62|url-status=unfit}}.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|2}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması]]
[[Kateqoriya:1926-cı ildə Azərbaycan]]</text>
      <sha1>cd25ceyjd8xll4fgqgbuv4v5q018efa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041900</id>
      <parentid>9041899</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T20:10:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hatselate</username>
        <id>247044</id>
      </contributor>
      <origin>9041900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32073" sha1="rthsl1yfxfr4mnu6nn9vo26qfu6y0gt" xml:space="preserve">{{Əhalinin siyahıyaalınması|loqo={{flaqifikasiya|Azərbaycan SSR|1924}}|tarix=17 dekabr, 1926|əhali=2 314 571|əvvəlki=Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1920)|əvvəlki il=1920|növbəti=Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1937)|növbəti il=1937}}

28 may 1918-ci il - 28 aprel 1920-ci il tarixlərində [[Suverenlik|suveren]] dövlət olmuş [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti]] 28 aprel 1920-ci il tarixində 11-ci qızıl ordu tərəfindən işğal edilərək süquta uğradı,  onun ərazisinin çox hissəsini əhatə edən [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası]] təşkil edildi. 12 mart 1922 ci il - 5 dekabr 1936-cı il tarixlərində Azərbaycan SSR inzibati cəhətdən [[Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikası]]nın tərkibinə daxil olan üç [[Cənubi Qafqaz]] Sovet Sosialist Respublikasından biri idi. 
== Ümumi ==
17 dekabr 1926-ci ildə [[SSRİ]]-də əhalinin ilk siyahıyaalınması aparılmışdır. Bu siyahıyaalınmada [[Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikası]]nın tərkibinə daxil olan [[Azərbaycan SSR]] əhalisi də siyahıya alınmışdır. 1926-cı il siyahıyaalınması zamanı Azərbaycan SSR-nın ərazisi '''85,968''' km², faktiki əhalisi (aşağı kateqoriyalar hamısı birlikdə) isə '''2,314,571''' nəfər (1212859 nəfəri kişilər, 1101712 nəfəri qadınlar) olmuşdur.&lt;ref name=&quot;1.Азербайджанская ССР&quot;&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население. : [http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php?reg=62 1.Азербайджанская ССР] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150707084059/http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php?reg=62 |date=2015-07-07 }}---Источник: Всесоюзная перепись населения 1926 года.М.: Издание ЦСУ Союза ССР, 1928-29. Том 10. Стр. 2-3. Том 11. Стр. 2-3. Том 14.Стр.5. Том 15.Стр.6. Том 16. Стр.4.&lt;/ref&gt; Faktiki əhalinin '''649,557''' nəfəri (338325 nəfəri kişilər, 311232 nəfəri qadınlar) şəhərlərdə, '''1,665,014''' nəfəri (874534 nəfəri kişilər, 790480 nəfəri qadınlar) isə kəndlərdə yaşayırdı. Siyahıyaalınma zamanı Azərbaycan SSR ərazisində '''35''' şəhər və '''5788''' kənd yaşayış məntəqəsi mövcud olmuşdur.&lt;ref name=&quot;1.Азербайджанская ССР&quot; /&gt;

&lt;center&gt;
{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Azərbaycan SSR-nın faktiki əhalisi, 17 dekabr 1926-cı il siyahıyaalınması'''
|-
! Qrup
! Sayı
|-
| [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]] ərazisində daimi yaşayan [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]] vətəndaşları||1 956 044
|-
| [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]]-nin [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]]-dən kənardakı digər ərazilərində daimi yaşayan [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]] vətəndaşları||82 406
|-
| [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]] ərazisində daimi yaşayan [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]]-nın digər ərazilərindən olan [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] vətəndaşları||219 273
|-
| [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]] ərazisində müvəqqəti yaşayan [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]]-nın digər ərazilərindən olan [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] vətəndaşları||94 743
|-
| [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]] ərazisində müvəqqəti yaşayan [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] vətəndaşı olmayan əcnəbilər||44 511    
|-
|}
 &lt;/center&gt;

&lt;center&gt;
{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Azərbaycan SSR-nın faktiki əhalisinin vətəndaşlığına görə bölgüsü, 17 dekabr 1926-cı il siyahıyaalınması'''
|-
! Qrup
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi
|-
| [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] vətəndaşları||1 185 895||1 084 165||2 270 060
|-
| [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] vətəndaşı olmayan əcnəbilər||26 964||17 547||44 511    
|-
|}
 &lt;/center&gt;

&lt;center&gt;
{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Azərbaycan SSR-nın daimi əhalisi, 17 dekabr 1926-cı il siyahıyaalınması'''
|-
! Qrup
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi
|-
| [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]] vətəndaşları||1 013 226||942 818||1 956 044
|-
| [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]]-də daimi yaşayan digər [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] vətəndaşları||114 399||104 874||219 273
|-
| Bütün daimi əhali||1 127 625||1 047 692||2 175 317    
|-
|}
 &lt;/center&gt;

&lt;center&gt;
{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Azərbaycan SSR-nın müvəqqəti əhalisi, 17 dekabr 1926-cı il siyahıyaalınması'''
|-
! Qrup
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi
|-
| [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]]-də müvəqqəti yaşayan [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] vətəndaşları||58 270||36 473||94 743
|-
| [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] vətəndaşı olmayan əcnəbilər||26 964||17 547||44 511    
|-
|}
 &lt;/center&gt;

&lt;center&gt;
{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Azərbaycan SSR-nın vətəndaşları, 17 dekabr 1926-cı il siyahıyaalınması'''
|-
! Bölgə
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi
|-
| Bütün [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]]-da yaşayanların cəmi||1 055 041||983 409||2 038 450 
|-
| Daimi olaraq [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]]-da yaşayanlar||1 013 226||942 818||1 956 044
|-
| Daimi olaraq [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]]-nın digər bölgələrində yaşayanlar||41 815||40 591||82 406    
|-
|}
 &lt;/center&gt;

=== Etnik tərkib ===
[[Fayl:Народы ЗСФСР и сопредельных частей Северного Кавказа (1926).jpg|300px|thumb|right|[[Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikası|ZSFSR]] və ona qonşu Şimali Qafqaz ərazilərinin xalqları (1926–cı il)]]
{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Azərbaycan SSR-nın faktiki əhalisi olan SSRİ ölkələrinin vətəndaşları olan etnik qrupların ana dili və cins tərkibi, 17 dekabr 1926-cı il sa.&lt;ref name=&quot;Закавказская СФСР/Азербайджанская ССР&quot;&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР :[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php?reg=2275 Закавказская СФСР/Азербайджанская ССР] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120210090501/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php?reg=2275 |date=2012-02-10 }}---Источник: Всесоюзная перепись населения 1926 года.М.: Издание ЦСУ Союза ССР, 1928-29. Том 10-16. Таблица VI. Население по полу, народности.---А также [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.xls Excel файл] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20191127193719/http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.xls |date=2019-11-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Закавказская СФСР: Азербайджанская ССР (с Нахичеванской АССР)&quot;&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1926 г. Распределение постоянного населения на местных и неместных уроженцев :[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_mes_26.php?reg=221 Закавказская СФСР: Азербайджанская ССР (с Нахичеванской АССР)] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210709221835/http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_mes_26.php?reg=221 |date=2021-07-09 }}---Источник: Источник: Всесоюзная перепись населения 1926 года. Т.LI. М. 1930. Табл.V. Уроженцы СССР, постоянно проживающие - по месту рождения. С.174-193&lt;/ref&gt;'''
|-
! Etnik qrup
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi sayı
! Ö.m.d.a.d.s.
! T.d.a.d.s.
! R.d.a.d.s.
! D.d.a.d.s.
! A.d.g.
|-
| [[Azərbaycanlılar|türk]]||758 431||679 546||1 437 977||1 344 370||1 344 370||580||85 035||7 992
|-
| [[Ermənilər|erməni]]||144 877||137 127||282 004||276 223||239||3 949||1 064||439 
|-
| [[Ruslar|rus]]||108 459||112 086||220 545||220 065||56||220 065||307||117
|-
| [[Talışlar|talış]]||39 960||37 363||77 323||75 583||333||...||...||1 407
|-
| [[Kürdlər|kürd]]||21 280||19 913||41 193||6 808||34 196||5||11||173
|-
| [[Ləzgilər|ləzgi]]||20 653||16 610||37 263||36 292||673||86||135||77
|-
| [[Tatlar|tat]]||14 894||13 549||28 443||24 622||3 078||9||671||63
|-
| [[Yəhudilər|yəhudi]]||10 048||10 530||20 578||||||||||
|-
| [[Avarlar|avar]]||10 225||8 879||19 104||||||||||
|-
| [[Ukraynalılar|ukraynalı]]||10 560||7 681||18 241||||||||||
|-
| [[Saxurlar|saxur]]||8 293||7 259||15 552||7 413||8 066||...||61||12
|-
| [[Almanlar|alman]]||6 035||7 114||13 149||||||||||
|-
| [[Dağ yəhudiləri|dağ yəhudisi]]||4 999||5 271||10 270||||||||||
|-
| [[Tatarlar|tatar]]||5 555||4 393||9 948||8 929||552||373||6||88
|-
| [[Gürcülər|gürcü]]||5 432||4 020||9 452||||||||||
|-
| [[Farslar|fars]]||5 546||3 900||9 446||||||||||
|-
| [[Beloruslar|belorus]]||1 444||1 423||2 867||||||||||
|-
| [[Polyaklar|polyak]]||1 170||1 290||2 460||||||||||
|-
| [[Udilər|udi]]||1 344||1 101||2 445||||||||||
|-
| [[Osetinlər|osetin]]||625||399||1 024||||||||||
|-
| [[Assuriyalılar|aysor]]||487||477||964||||||||||
|-
| [[Yunanlar|yunan]]||473||431||904||||||||||
|-
| [[Mordvalar|mordva]]||478||304||782||||||||||
|-
| [[Ceklilər|cek]]||314||293||607||||||||||
|-
| [[Latışlar|latış]]||360||209||569||||||||||
|-
| [[Gürcüstan yəhudiləri|Gürcüstan yəhudisi]]||210||217||427||||||||||
|-
| [[Anadolu türkləri|osmanlı türkü]]||208||127||335||||||||||
|-
| [[Qaraçılar|qaraçı]]||184||149||333||||||||||
|-
| [[Litvalılar|litvalı]]||182||103||285||||||||||
|-
| [[Estonlar|eston]]||78||90||168||||||||||
|-
| [[Rutullar|rutul]]||157||5||162||||||||||
|-
| [[Moldavanlar|moldavan]]||90||66||156||||||||||
|-
| [[Laklar|lak]]||115||16||131||||||||||
|-
| [[Xınalıqlar|xınalıq]]||74||31||105||105||...||...||...||...
|-
| [[Türkmənlər|türkmən]]||87||7||94||||||||||
|-
| [[Çexlər|çex]], [[Slovaklar|slovak]]||53||34||87||||||||||
|-
| [[Çuvaşlar|çuvaş]]||57||24||81||||||||||
|-
| [[İtalyanlar|italyan]]||43||34||77||||||||||
|-
| [[İsveçlilər|isveçli]]||36||35||71||||||||||
|-
| [[Özbəklər|özbək]]||69||...||69||||||||||
|-
| [[Finlər|fin]]||33||36||69||||||||||
|-
| [[Fransızlar|fransız]]||13||45||58||||||||||
|-
| [[Orta Asiya yəhudiləri|orta asiya yəhudisi]]||31||17||48||||||||||
|-
| [[İnquşlar|inquş]]||33||10||43||||||||||
|-
| [[Bolqarlar|bolqar]]||31||9||40||||||||||
|-
| [[Meqrellər|meqrel]]||33||7||40||||||||||
|-
| [[Rumınlar|rumın]]||17||16||33||||||||||
|-
| [[Çinlilər|çinli]]||32||...||32||||||||||
|-
| [[Qumuqlar|qumuq]]||27||4||31||||||||||
|-
| [[Macarlar|macar]]||22||9||31||||||||||
|-
| [[Serblər|serb]]||13||10||23||||||||||
|-
| [[Yezidlər|yezid]]||11||12||23||||||||||
|-
| [[Kabardinlər|kabardin]]||9||12||21||||||||||
|-
| [[Qaraylar|qaray]]||11||7||18||||||||||
|-
| [[Çeçenlər|çeçen]]||12||6||18||||||||||
|-
| [[Çərkəzlər|çərkəz]]||12||5||17||||||||||
|-
| [[Zıryanlar|zıryan]]||10||1||11||||||||||
|-
| [[Tavlinlər|tavlin]]||10||...||10||||||||||
|-
| [[İngilislər|ingilis]]||5||3||8||||||||||
|-
| [[Ərəblər|ərəb]]||5||3||8||||||||||
|-
| [[Acarlar|acar]]||6||2||8||||||||||
|-
| [[Boşalar|boşa]]||4||4||8||||||||||
|-
| [[Qırğızlar|qırğız]]||5||2||7||||||||||
|-
| [[Marilər|mari]]||5||2||7||||||||||
|-
| [[Buxarlar|buxar]]||7||...||7||||||||||
|-
| [[Koreyalılar|koreyalı]]||7||...||7||||||||||
|-
| [[Balkarlar|balkar]]||2||4||6||||||||||
|-
| [[Başqırdlar|başqırd]]||2||3||5||||||||||
|-
| [[Kazaklar|kazak]]||4||1||5||||||||||
|-
| [[Andiylər|andiy]]||3||2||5||||||||||
|-
| [[Finlər|leninqrad fini]]||1||4||5||||||||||
|-
| [[Abxazlar|abxaz]]||4||...||4||||||||||
|-
| [[Votyaklar|votyak]]||1||2||3||||||||||
|-
| [[Kalmıklar|kalmık]]||3||...||3||||||||||
|-
| [[Arçinlər|arçin]]||3||...||3||||||||||
|-
| [[Krım yəhudiləri|krım yəhudisi]]||2||...||2||||||||||
|-
| [[Samoyedlər|samoyed]]||2||...||2||||||||||
|-
| [[Qaraçaylılar|qaraçaylı]]||1||...||1||||||||||
|-
| [[Uyğurlar|uyğur]]||1||...||1||||||||||
|-
| [[Buduqlular|buduq]]||1||...||1||||||||||
|-
| [[Taciklər|tacik]]||1||...||1||||||||||
|-
| [[Xunzallar|xunzal]]||1||...||1||||||||||
|-
| [[Yaponlar|yapon]]||1||...||1||||||||||
|-
| [[Albanlar|alban]]||1||...||1||||||||||
|-
| [[Eskimoslar|eskimos]]||1||...||1||||||||||
|-
| [[Permyaklar|permyak]]||1||...||1||||||||||
|-
| [[Buryatlar|buryat]]||1||...||1||||||||||
|-
| digər||18||19||37||||||||||
|-
| m.m.b.||1 851||1 786||3 637||||||||||
|-
| [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|ssri]] vətəndaşları||1 185 895||1 085 165||2 270 060||||||||||    
|-
|}

'''Qeyd:''' m.m.b.-milli mənsubiyyətini bildirməyənlər./Ö.m.d.a.d.s.-Öz millətinin dilini ana dili sayanlar./T.d.a.d.s.-[[Azərbaycan dili|Türk dili]]ni ana dili sayanlar./R.d.a.d.s.-Rus dilini ana dili sayanlar./D.d.a.d.s.-Digər dilləri ana dili sayanlar./A.d.g.-Ana dilini göstərməyənlər.

=== Ana dillər ===

{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Azərbaycan SSR-da faktiki yaşayan SSR-vətəndaşlarının ana dilləri, 1926-cı il'''
|-
! Ana dili
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi
|-
| [[Azərbaycan dili|türkcə]]||756 161||675 584||1 431 745
|-
| [[Erməni dili|ermənicə]]||143 235||135 592||278 827
|-
| [[Rus dili|rusca]]||125 479||128 808||254 287
|-
| [[Talış dili|talışca]]||41 851||38 749||80 600
|-
| [[Tat dili|tatca]]||40 543||33 385||73 928
|-
| [[Ləzgi dili|kurəcə]]||36 988||31 293||68 281
|-
| [[Avar dili|avarca]]||9 777||8 483||18 260
|-
| [[Alman dili|almanca]]||5 441||6 441||11 882
|-
| [[Fars dili|farsca]]||6 980||4 781||11 761
|-
| [[Kartvel dilləri|kartvelcə]]||6 102||4 623||10 725
|-
| [[Tatar dili|tatarca]]||5 089||3 975||9 064
|-
| [[Saxur dili|saxurca]]||4 075||3 343||7 418
|-
| [[Kürd dili|kürdcə]]||3 830||3 525||7 355
|-
| [[Ukrayna dili|ukrayınca]]||5 000||1 955||6 955
|-
| [[Cek dili|cekcə]]||2 247||2 101||4 348
|-
| [[Udin dili|udincə]]||1 389||1 134||2 523
|-
| [[Buduq dili|buduqca]]||965||1 030||1 995
|-
| [[Xınalıq dili|xınalıqca]]||694||846||1 540&lt;ref&gt;III. Tableaux de statistiques. — Union des républiques socialistes soviétiques. — RSS d'Azerbaïdjan, [https://yadi.sk/i/R2DRGl93mr8pQ p. 701] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20230629090116/https://disk.yandex.com/i/R2DRGl93mr8pQ |date=2023-06-29 }}. // Composition linguistique des nations du monde. [https://books.google.ru/books?id=sgxxLQ9JUZoC&amp;dq=Composition+Linguistique+Des+Nations+Du+Monde,+1984&amp;hl=ru&amp;source=gbs_navlinks_s 5. L'Europe et l'URSS] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220325091803/https://books.google.ru/books?id=sgxxLQ9JUZoC&amp;dq=Composition+Linguistique+Des+Nations+Du+Monde,+1984&amp;hl=ru&amp;source=gbs_navlinks_s |date=2022-03-25 }}. Directeurs de l'edition: Heinz Kloss et Grant D. McConnell. Centre international de recherches sur le bilinguisme. Québec: Les Presses de l'Université Laval, 1984, 862 pages. ISBN 9782763770444&lt;/ref&gt;
|-
| [[Asoru dili|asoruca]]||516||503||1 019
|-
| digər dillər||10 467||986||12 453
|-
| cəmi||1 185 895||1 085 165||2 270 060    
|-
|}

== [[Bakı şəhəri]] ==
{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Bakı şəhərinin əhalisi (etnik tərkib), 1926-cı il'''
|-
! Rtnik qrup
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi
|-
| cəmi||217 446||208 404||425 850
|-
| [[Ruslar|rus]]||76 171||83 320||159 491    
|-
|}

== [[Bakı qəzası]] ==
{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Bakı qəzasının əhalisi (Bakı şəhəri sayılmadan), 1926-cı il'''
|-
! Etnik qrup
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi
|-
| cəmi||||||
|-
| [[Azərbaycanlılar|türk]]||||||    
|-
|}

== [[Göyçay qəzası]] ==
*Siyahıyaalınmanın yekunlarına əsasən etnik kimliyni [[Azərbaycanlılar|türk]] olaraq qeyd edənlərin ana dilinə görə bölgüsü:&lt;ref name=&quot;Распределение тюрок Азербайджанской ССР по родному языку (1926 г.)&quot;&gt;Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: [http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/tyurki26.html Распределение тюрок Азербайджанской ССР по родному языку (1926 г.)] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220325091803/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/tyurki26.html |date=2022-03-25 }}. (без АО Нагорного Карабаха)&lt;/ref&gt;
:*Ana dilini [[Azərbaycan dili|türk dili]] olaraq göstərənlər: 154,966 nəfər
:*Ana dilini [[tat dili]] olaraq göstərənlər: 2,145 nəfər
:*Ana dilini [[Ləzgi dili|kurə dili]] olaraq göstərənlər: 799 nəfər
:*Ana dilini [[cek dili]] olaraq göstərənlər: 571 nəfər
:*Ana dilini [[fars dili]] olaraq göstərənlər: 10 nəfər
:*Ana dilini [[rus dili]] olaraq göstərənlər: 4 nəfər
:*Ana dilini digər dillər olaraq göstərənlər: 57 nəfər
:*Ana dilini bildirməyənlər: 444 nəfər

{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Göyçay qəzasının əhalisi (etnik tərkib), 1926-cı il&lt;ref name=&quot;Геокчайский уезд (1926 г.)&quot;&gt;Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: [http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/geokchay26.html Геокчайский уезд (1926 г.)] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20181206220352/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/geokchay26.html |date=2018-12-06 }}&lt;/ref&gt;'''
|-
! No
! Etnik qrup
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi sayı
|-
| 14.||cəmi||91 978||80 873||172 851
|-
| 1.||[[Azərbaycanlılar|türk]]||84 418||74 578||158 996
|-
| 2.||[[Ləzgilər|ləzgi]]||2 974||2 246||5 220
|-
| 3.||[[Ruslar|rus]]||1 937||1 906||3 843
|-
| 4.||[[Ermənilər|erməni]]||1 690||1 464||3 154
|-
| 5.||[[Dağ yəhudiləri|dağ yəhudisi]]||277||237||514
|-
| 6.||[[Gürcülər|gürcü]]||76||21||97
|-
| 7.||[[Ukraynalılar|ukraynalı]]||37||33||70
|-
| 8.||[[Almanlar|alman]]||18||27||45  
|-
| 9.||[[Tatarlar|tatar]]||7||27||34 
|-
| 10.||[[Kürdlər|kürd]]||16||14||30
|-
| 11.||[[Tatlar|tat]]||16||7||23
|-
| 12.||[[Farslar|fars]]||20||3||23 
|-
| 13.||[[Talışlar|talış]]||1||...||1
|-
| 14.||digər||491||310||801     
|-
|}

{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Göyçay qəzasının əhalisi (ana dili), 1926-cı il&lt;ref name=&quot;Геокчайский уезд (1926 г.)&quot; /&gt;'''
|-
! No
! Ana dili
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi sayı
|-
| 14.||cəmi||91 978||80 873||172 851
|-
| 1.||[[Azərbaycan dili|türkcə]]||82 021||73 214||155 235
|-
| 2.||[[Ləzgi dili|kurəcə]]||3 400||2 557||5 957
|-
| 3.||[[Rus dili|rusca]]||2 007||1 961||3 968 
|-
| 4.||[[Erməni dili|ermənicə]]||1 691||1 465||3 156
|-
| 5.||[[Tat dili|tatca]]||1 778||838||2 616
|-
| 6.||[[Cek dili|cekcə]]||333||249||582
|-
| 7.||[[Fars dili|farsca]]||112||43||155
|-
| 8.||[[Kartvel dilləri|kartvelcə]]||65||18||83  
|-
| 9.||[[Kürd dili|kürdcə]]||31||27||58 
|-
| 10.||[[Alman dili|almanca]]||15||21||36
|-
| 11.||[[Ukrayna dili|ukrayınca]]||14||10||24
|-
| 12.||[[Tatar dili|tatarca]]||6||4||10 
|-
| 13.||[[Talış dili|talışca]]||1||...||1
|-
| 14.||digər||504||466||970     
|-
|}

== [[Kürdüstan qəzası]] ==
*Siyahıyaalınma zamanı əhali 1 şəhər və 480 kənd yaşayış məntəqəsində yaşamışdır.&lt;ref name=&quot;1.Азербайджанская ССР&quot; /&gt;

{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Kürdüstan qəzasının şəhər və kənd əhalisi, 1926-cı il'''
|-
! Əhali
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi sayı
|-
| Şəhər əhalisi||339||96||435
|-
| Kənd əhalisi||26 339||24 652||50 991
|-
| Cəmi əhali||26 678||24 748||51 426    
|-
|}

*Siyahıyaalınmanın yekunlarına əsasən etnik kimliyni [[Azərbaycanlılar|türk]] olaraq qeyd edənlərin ana dilinə görə bölgüsü:&lt;ref name=&quot;Распределение тюрок Азербайджанской ССР по родному языку (1926 г.)&quot; /&gt;
:*Ana dilini [[Azərbaycan dili|türk dili]] olaraq göstərənlər: 13,705 nəfər
:*Ana dilini bildirməyənlər: 40 nəfər

{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Kürdüstan qəzasının əhalisi (etnik tərkib), 1926-cı il&lt;ref name=&quot;Курдистанский уезд (1926 г.)&quot;&gt;Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: [http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kurdistan26.html Курдистанский уезд (1926 г.)] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220619074948/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kurdistan26.html |date=2022-06-19 }}&lt;/ref&gt;'''
|-
! No
! Etnik qrup
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi sayı
|-
| 11.||cəmi||26 678||24 748||51 426
|-
| 1.||[[Kürdlər|kürd]]||19 160||18 022||37 182
|-
| 2.||[[Azərbaycanlılar|türk]]||7 142||6 603||13 745
|-
| 3.||[[Ermənilər|erməni]]||288||85||373
|-
| 4.||[[Ruslar|rus]]||59||22||81
|-
| 5.||[[Ukraynalılar|ukraynalı]]||14||6||20
|-
| 6.||[[Gürcülər|gürcü]]||2||1||3
|-
| 7.||[[Almanlar|alman]]||1||1||2
|-
| 8.||[[Tatarlar|tatar]]||1||...||1
|-
| 9.||[[Ləzgilər|ləzgi]]||...||1||1
|-
| 10.||[[Avarlar|avar]]||...||1||1
|-
| 11.||digər||11||6||17    
|-
|}

{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Kürdüstan qəzasının əhalisi (ana dili), 1926-cı il&lt;ref name=&quot;Курдистанский уезд (1926 г.)&quot; /&gt;'''
|-
! No
! Ana dili
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi sayı
|-
| 9.||cəmi||26 678||24 748||51 426
|-
| 1.||[[Azərbaycan dili|türkcə]]||24 589||23 005||47 594
|-
| 2.||[[Kürd dili|kürdcə]]||1 598||1 525||3 123
|-
| 3.||[[Erməni dili|ermənicə]]||292||88||380
|-
| 4.||[[Rus dili|rusca]]||71||27||98
|-
| 5.||[[Ukrayna dili|ukrayınca]]||5||...||5
|-
| 6.||[[Kartvel dilləri|kartvelcə]]||2||1||3
|-
| 7.||[[Tatar dili|tatarca]]||1||...||1
|-
| 8.||[[Alman dili|almanca]]||...||1||1
|-
| 9.||digər||120||101||221   
|-
|}

'''Qeyd:''' Sonrakı araşdırmalar bölgədə 1926-cı il siyahıyaalınmasının təcrübəsiz və hazırlıqsız aparıldığını və bu səbəbdən əslində bölgə əhalisinin tam əksəriyyətinin türk olduğunu, kürdlərin isə etnik azlıq təşkil etdiyini göstərmişdir.&lt;ref&gt;Букшпан А. [https://www.avetruthbooks.com/2021/01/bukshpan-a-s-azerbajddzanskie-kurdy-1932.html '''Азербайджанские курды: Лачин, Кельбаджары, Нахкрай'''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220325091803/https://www.avetruthbooks.com/2021/01/bukshpan-a-s-azerbajddzanskie-kurdy-1932.html |date=2022-03-25 }}: Заметки /А. Букшпан; Выпускающий. З. Агаев Азербайджанский Гос. Научно-Исследоват. Институт Отделение Востока Баку, 1932, стр.66&lt;/ref&gt;

=== Dairələr üzrə ===
{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Kürdüstan qəzası dairələrinin əhalisi (etnik tərkib), 1926-cı il'''
|-
! Etnik qrup
! Bütün qəza
! Laçın ş.
! Qaraqışlaq d.
! Kəlbəcər d.
! Qoturlu d.
! Qubadlı d.
! Kürdhacı d.
! Muradxanlı d.
|-
|Cəmi||51 426||435||6 050||12 046||4 888||13 533||8 285||6 189
|-
|[[Kürdlər|kürd]]||37 182||110||6 003||11 967||4 873||1||8 169||6 059
|-
|[[Azərbaycanlılar|türk]]||13 745||164||21||62||13||13 367||99||19
|-
|[[Ermənilər|erməni]]||373||66||8||12||2||162||13||110
|-
|[[Ruslar|rus]]||81||57||15||4||...||1||3||1
|-
|[[Ukraynalılar|ukraynalı]]||20||18||2||...||...||...||...||...
|-
|[[Gürcülər|gürcü]]||3||3||...||...||...||...||...||...
|-
|[[Almanlar|alman]]||2||2||...||...||...||...||...||...
|-
|[[Tatarlar|tatar]]||1||y.||1||...||...||...||...||...
|-
|[[Avarlar|avar]]||1||1||...||...||...||...||...||...
|-
|[[Ləzgilər|ləzgi]]||1||1||...||...||...||...||...||...
|}

{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Kürdüstan qəzası dairələrinin əhalisi (ana dili), 1926-cı il'''
|-
! Ana dili
! Bütün qəza
! Laçın ş.
! Qaraqışlaq d.
! Kəlbəcər d.
! Qoturlu d.
! Qubadlı d.
! Kürdhacı d.
! Muradxanlı d.
|-
|Cəmi ||51 426||435||6 050||12 046||4 888||13 533||8 285||6 189
|-
|[[Azərbaycan dili|türkcə]]||47 594||274||4 186||11 658||3 965||13 328||8 122||6 061
|-
|[[Kürd dili|kürdcə]]||3 123||2||1 799||298||871||y.||141||12
|-
|[[Erməni dili|ermənicə]]||380||65||14||12||2||162||13||112
|-
|[[Rus dili|rusca]]||98||74||16||4||y.||1||3||...
|-
|[[Ukrayna dili|ukrayınca]]||5||4||1||...||...||...||...||...
|-
|[[Gürcü dili|gürcücə]]||3||3||...||...||...||...||...||...
|-
|[[Alman dili|almanca]]||1||1||...||...||...||...||...||...
|-
|[[Fars dili|farsca]]||1||1||...||...||...||...||...||...
|-
|[[Tatar dili|tatarca]]||1||...||1||...||...||...||...||...
|}

== [[Lənkəran qəzası]] ==
*Siyahıyaalınmanın yekunlarına əsasən etnik kimliyni [[Azərbaycanlılar|türk]] olaraq qeyd edənlərin ana dilinə görə bölgüsü:&lt;ref name=&quot;Распределение тюрок Азербайджанской ССР по родному языку (1926 г.)&quot; /&gt;
:*Ana dilini [[Azərbaycan dili|türk dili]] olaraq göstərənlər: 103.862 nəfər
:*Ana dilini [[talış dili]] olaraq göstərənlər: 4.734 nəfər
:*Ana dilini [[fars dili]] olaraq göstərənlər: 8 nəfər
:*Ana dilini [[Ləzgi dili|kurə dili]] olaraq göstərənlər: 4 nəfər
:*Ana dilini [[rus dili]] olaraq göstərənlər: 1 nəfər
:*Ana dilini bilidirməyənlər: 2.572 nəfər

{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Lənkəran qəzasının əhalisi (etnik tərkib), 1926-cı il&lt;ref name=&quot;Ленкоранский уезд (1926 г.)&quot;&gt;Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: [http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/lenkoran26.html Ленкоранский уезд (1926 г.)] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220325091803/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/lenkoran26.html |date=2022-03-25 }}&lt;/ref&gt;'''
|-
! No
! Etnik qrup
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi
! Nisbəti
|-
| 13.||cəmi||108 215||100 264||208 479||100 %
|-
| 1.||[[Azərbaycanlılar|türk]]||57 722||53 459||111 181||53.33 %
|-
| 2.||[[Talışlar|talış]]||39 900||37 361||77 261||37.06 %
|-
| 3.||[[Ruslar|rus]]||6 797||6 587||13 384||6.42 %
|-
| 4.||[[Ermənilər|erməni]]||281||230||511||0.25 %
|-
| 5.||[[Almanlar|alman]]||52||52||104||0.05 %
|-
| 6.||[[Dağ yəhudiləri|dağ yəhudisi]]||51||50||101||0.05 %
|-
| 7.||[[Ukraynalılar|ukraynalı]]||43||12||55||0.03 %
|-
| 8.||[[Farslar|fars]]||34||5||39||0.02 %
|-
| 9.||[[Gürcülər|gürcü]]||25||10||35||0.02 %
|-
| 10.||[[Tatarlar|tatar]]||22||...||22||0.01 %
|-
| 11.||[[Ləzgilər|ləzgi]]||8||4||12||0.01 %
|-
| 12.||[[Kürdlər|kürd]]||1||...||1||0.00 %
|-
| 13.||digər||3 279||2 494||5 773||2.75 %    
|-
|}

{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''Lənkəran qəzasının əhalisi (ana dili), 1926-cı il&lt;ref name=&quot;Ленкоранский уезд (1926 г.)&quot; /&gt;'''
|-
! No
! Ana dili
! Kişilər
! Qadınlar
! Cəmi sayı
|-
| 13.||cəmi||108 215||100 264||208 479
|-
| 1.||[[Azərbaycan dili|türkcə]]||56 744||51 971||108 715
|-
| 2.||[[Talış dili|talışca]]||41 809||38 747||80 556
|-
| 3.||[[Rus dili|rusca]]||6 851||6 630||13 481
|-
| 4.||[[Erməni dili|ermənicə]]||283||215||498
|-
| 5.||[[Tat dili|tatca]]||50||50||100
|-
| 6.||[[Alman dili|almanca]]||51||46||97
|-
| 7.||[[Fars dili|farsca]]||54||29||83
|-
| 8.||[[Ukrayna dili|ukrayınca]]||35||7||42
|-
| 9.||[[Kartvel dilləri|kartvelcə]]||24||10||34
|-
| 10.||[[Tatar dili|tatarca]]||21||0||21  
|-
| 11.||[[Ləzgi dili|kurəcə]]||12||4||16
|-
| 12.||[[Kürd dili|kürdcə]]||1||3||4
|-
| 13.||digər||2 280||2 552||4 832      
|-
|}

== Mənbə ==
#Букшпан А. '''Азербайджанские курды''': Лачин, Кельбаджары, Нахкрай: Заметки /А. Букшпан; Выпускающий. З. Агаев Азербайджанский Гос. Научно-Исследоват. Институт Отделение Востока Баку, 1932.- 94 с.
#{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_26.php?reg=5|title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по республикам СССР: Закавказская СФСР — '''Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly'''|publisher=|accessdate=7 iyul 2015|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929090858/http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_26.php?reg=5|url-status=unfit}}.
#{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php?reg=2275|title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР: Закавказская СФСР/Азербайджанская ССР — '''Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly'''|publisher=|accessdate=7 iyul 2015|archive-date=2012-02-03|archive-url=https://www.webcitation.org/65BNvAVO7?url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php?reg=2275|url-status=unfit}}.
#{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26.php?reg=30|title=Всесоюзная перепись населения 1926 г. СССР, республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население.: Азербайджанская ССР — '''Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly'''|publisher=|accessdate=7 iyul 2015|archive-date=2015-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707083007/http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26.php?reg=30|url-status=unfit}}.
#{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php?reg=62|title=Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население.: Азербайджанская ССР — '''Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly'''|publisher=|accessdate=7 iyul 2015|archive-date=2015-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707084059/http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php?reg=62|url-status=unfit}}.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|2}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması]]
[[Kateqoriya:1926-cı ildə Azərbaycan]]</text>
      <sha1>rthsl1yfxfr4mnu6nn9vo26qfu6y0gt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pəri qızın təəccübü</title>
    <ns>0</ns>
    <id>292195</id>
    <revision>
      <id>9041955</id>
      <parentid>9037058</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T02:30:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2258" sha1="ncbed8zta4quot9feuqpbgp7d24f8bg" xml:space="preserve">{{Sənət əsəri
|şəkil                 = Edouard Manet 085.jpg
|şəkil  məlumat        = Pəri qızın təəccübü
|şəkil  miqyası        = 300
|adı                   = Pəri qızın təəccübü
|tam adı               = La Nymphe Surprise
|rəssamı               = [[Eduard Mane]]
|ölkə                  = {{ARG}} 
|şəhər                 = [[Buenos Ayres]]
|tarixi                = [[1859]] - [[1861]]
|janr                  = 
|ölçüləri              = 146 sm × 114 sm
|texnikası             = yağlı boya
|saxlanıldığı yer      = 
}}

'''Pəri qızın təəccübü''' ({{Dil-fr|La Nymphe Surprise}}) - [[Eduard Mane]] tərəfindən [[1859]] - [[1861]]-ci illərdə çəkilmiş tablo.

== Təsviri ==
Bu əsərdə meşəlik ərazidə, gölün kənarında oturan və təəccüblə tamaşaçıya baxan gənc qadın təsvir olunub. Onun sol ayağının yaxınlığında mavi süsən bitkisi görünür. Qadının üzərində boynundakı ağ mirvarilərdən və çeçələ barmağındakı üzükdən başqa heç nə yoxdur. Nimfanın baxışları təəccüblü və utancaqdır. Sanki o, tamaşaçının ona baxdığını, şəxsi məkanına müdaxilə etdiyini görüb və tamaşaçının onu narahat etdiyini bildirmək istəyir.&lt;ref&gt;Farwell, Beatrice (April 1975). &quot;Manet's 'Nymphe Surprise'&quot;. The Burlington Magazine. 117 (865). The Burlington Magazine Publications Ltd.: 224–227, 229.&lt;/ref&gt;{{Eduard Mane}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.buenosairesherald.com/article/175659/history%E2%80%99s-roving-eye-turns-to-the-femme-fatale |title=History’s roving eye turns to the femme fatale |author= |date= |website=buenosairesherald.com |publisher= |language= |access-date=15 avq 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150220144716/http://www.buenosairesherald.com/article/175659/history%E2%80%99s-roving-eye-turns-to-the-femme-fatale |archive-date=2015-02-20 |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
[[Kateqoriya:Eduard Manenin rəsm əsərləri]]
[[Kateqoriya:1859-cu ildə yarananlar]]
[[Kateqoriya:Qadın portretləri]]
[[Kateqoriya:Kətan üzərində yağlı boya ilə çəkilmiş rəsmlər]]
[[Kateqoriya:1860-cı illərin rəsm əsərləri]]
[[Kateqoriya:Mifologiya rəsmləri]]
[[Kateqoriya:Nü incəsənət]]</text>
      <sha1>ncbed8zta4quot9feuqpbgp7d24f8bg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1939)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293024</id>
    <revision>
      <id>9041855</id>
      <parentid>6628862</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hatselate</username>
        <id>247044</id>
      </contributor>
      <origin>9041855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5081" sha1="ihlx00ukaaiapitkf843wl770ebt8tv" xml:space="preserve">{{Əhalinin siyahıyaalınması|loqo={{flaqifikasiya|Azərbaycan SSR|1937}}|tarix=17-23 yanvar, 1939|əhali=3 205 150|əvvəlki=Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1937)|əvvəlki il=1937|növbəti=Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1959)|növbəti il=1959}}
{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''17–23 yanvar 1939-cu il s.a.&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР :[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=5 Азербайджанская ССР] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120103192820/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=5 |date=2012-01-03 }}---Источник:РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, ед.хр. 966–1001 (Разработочная таблица ф. 15А. Национальный состав населения по СССР, республикам, областям, районам)&lt;/ref&gt;'''
|-
! Etnik qrup
! Sayı
! %
|-
|cəmi||3 205 150||100.00
|-
|[[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]]||1 870 471||58.36
|-
|[[Ruslar|rus]]||528 318||16.48
|-
|[[Ermənilər|erməni]]||388 025||12.11
|-
|[[Ləzgilər|ləzgi]]||111 666||3.48
|-
|[[Talışlar|talış]]||87 510||2.73
|-
|[[Yəhudilər|yəhudi]]||41 245||1.29
|-
|[[Tatarlar|tatar]]||27 591||0.86
|-
|[[Ukraynalılar|ukraynalı]]||23 643||***
|-
|[[Almanlar|alman]]||23 133||***
|-
|[[Avarlar|avar]]||15 740||***
|-
|[[Gürcülər|gürcü]]||10 196||***
|-
|[[Saxurlar|saxur]]||6 464*||***
|-
|[[Kürdlər|kürd]]||6 005||***
|-
|[[Mordvalar|mordva]]||5 008||***
|-
|[[Osetinlər|osetin]]||2 700||***
|-
|[[İran əhalisi|iranlı]]||2 289||***
|-
|[[Polyaklar|polyak]]||2 270||***
|-
|[[Assuriyalılar|assuriyalı]]||1 815||***
|-
|[[Beloruslar|belorus]]||1 472||***
|-
|[[Yunanlar|yunan]]||1 248||***
|-
|[[Dargilər|dargi]]||759||***
|-
|[[Çuvaşlar|çuvaş]]||677||***
|-
|[[Özbəklər|özbək]]||658||***
|-
|[[Latışlar|latış]]||606||***
|-
|[[Türklər|türk]]||600||***
|-
|[[Laklar|lak]]||495||***
|-
|[[Qaraçılar|qaraçı]]||400||***
|-
|[[Bolqarlar|bolqar]]||332||***
|-
|[[Adıgeylər|adıgey]]||283||***
|-
|[[Qumuqlar|qumuq]]||278||***
|-
|[[Kabardinlər|kabardin]]||278||***
|-
|[[Qazaxlar|qazax]]||257||***
|-
|[[Litvalılar|litvalı]]||232||***
|-
|[[Estonlar|eston]]||228||***
|-
|[[Moldavanlar|moldavan]]||191||***
|-
|[[Çeçenlər|çeçen]]||171||***
|-
|[[Başqırdlar|başqırd]]||164||***
|-
|[[Tabasaranlılar|tabasaranlı]]||122||***
|-
|[[Noqaylar|noqay]]||105||***
|-
|[[Udmurtlar|udmurt]]||99||***
|-
|[[Serblər|serb]]||79||***
|-
|[[Çexlər|çex]]||76||***
|-
|[[Marilər|mari]]||75||***
|-
|[[Rumınlar|rumın]]||75||***
|-
|[[Komilər|komi]]||73||***
|-
|[[İsveçlilər|isveçli]]||67||***
|-
|[[Türkmənlər|türkmən]]||65||***
|-
|[[Taciklər|tacik]]||61||***
|-
|[[Finlər|fin]]||60||***
|-
|[[Qaraçaylılar|qaraçaylı]]||59||***
|-
|[[İtalyanlar|italyan]]||43||***
|-
|[[Fransızlar|fransız]]||41||***
|-
|[[Balkarlar|balkar]]||40||***
|-
|[[İnquşlar|inquş]]||39||***
|-
|[[Karellər|karel]]||37||***
|-
|[[Qırğızlar|qırğız]]||34||***
|-
|[[Çinlilər|çinli]]||34||***
|-
|[[Abazinlər|abazin]]||29||***
|-
|[[Buryatlar|buryat]]||26||***
|-
|[[Kalmıklar|kalmık]]||21||***
|-
|[[Abxazlar|abxaz]]||21||***
|-
|[[Koreyalılar|koreyalı]]||14||***
|-
|[[Xakaslar|xakas]]||8||***
|-
|[[Slovaklar|slovak]]||8||***
|-
|[[Oyratlar|oyrat]]||6||***
|-
|[[İngilislər|ingilis]]||5||***
|-
|[[Ərəblər|ərəb]]||4||***
|-
|[[Vepslər|veps]]||4||***
|-
|[[İspanlar|ispan]]||3||***
|-
|[[Latışlar|latqal]]||3||***
|-
|[[Şorlar|şor]]||2||***
|-
|[[Uyğurlar|uyğur]]||2||***
|-
|[[Albanlar|alban]]||2||***
|-
|[[Norveçlilər|norveçli]]||2||***
|-
|[[Qaraqalpaqlar|qaraqalpaq]]||1||***
|-
|[[Hollandlar|holland]]||1||***
|-
|[[Bəluclar|bəluc]]||1||***
|-
|[[Yaponlar|yapon]]||1||***
|-
|amerikalı||1||***
|-
|d.ş.x.||1||***
|-
|digər||38 028**||4.69***
|-
|m.b.||2 254||***
|-
|}
* ''Qeyd: *Saxurlar və digər Dağıstan xalqları./d.ş.x.-digər şimal xalqları./**əsasən tatlar, udinlər, qrızlar, buduxlar və xınalıqlar olmaqla./m.b.-milliyyətini bildirməyənlər.''

== Mənbə ==
# {{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=679|title=:Азербайджанская ССР (Национальный состав населения по переписи 1939 года) — '''Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly'''|publisher=|accessdate=13 avqust 2015|archive-date=2015-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150813181918/http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=679|url-status=unfit}}

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması]]
[[Kateqoriya:1939-cu ildə Azərbaycan]]</text>
      <sha1>ihlx00ukaaiapitkf843wl770ebt8tv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1989)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293026</id>
    <revision>
      <id>9041844</id>
      <parentid>6596888</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:35:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hatselate</username>
        <id>247044</id>
      </contributor>
      <origin>9041844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9000" sha1="8id84mjtj2m9cvr7zpwslktu3hh3wyf" xml:space="preserve">{{Əhalinin siyahıyaalınması|loqo={{flaqifikasiya|Azərbaycan SSR}}|ölkə=[[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası]]|tarix=12-19 yanvar, 1989|əhali=7 021 178|əvvəlki=Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1979)|əvvəlki il=1979|növbəti=Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması (1999)|növbəti il=1999}}

Siyahıyaalınma zamanı Azərbaycan SSR-də 61 inzibati rayon, 65 şəhər, 122 şəhər tipli qəsəbə mövcud olmuşdur.
{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''12–19 yanvar 1989-cu il sa.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=7|title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР: Азербайджанская ССР — '''Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly'''|publisher=|accessdate=7 iyul 2015|archive-date=2011-08-26|archive-url=https://www.webcitation.org/61DmrClqp?url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=7|url-status=unfit}}.{{oq|ru|'''Источник:''' Рабочий архив Госкомстата России.Таблица 9с. Распределение населения по национальности и родному языку.)}}&lt;/ref&gt;'''
|-
! Etnik qrup
! Sayı
! Nisbəti
|-
| cəmi||7 021 178||100.00 %
|-
| [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]]||5 804 980||82.68 %
|-
| [[Ruslar|rus]]||392 304||5.59 %
|-
| [[Ermənilər|erməni]]||390 505||5.56 %
|-
| [[Ləzgilər|ləzgi]]||171 395||2.44 %
|-
| [[Avarlar (qafqazdilli)|avar]]||44 072||0.63 %
|-
| [[Ukraynalılar|ukraynalı]]||32 345||0.46 %
|-
| [[Tatarlar|tatar]]||28 019||0.40 %
|-
| [[Yəhudilər|yəhudi]]||25 190||0.36 %
|-
| [[Talışlar|talış]]||21 169||0.30 %
|-
| [[Axısqa türkləri|axısqa türkü]]||17 705||0.25 %
|-
| [[Gürcülər|gürcü]]||14 197||0.20 %
|-
| [[Saxurlar|saxur]]||13 318||0.19 %
|-
| [[Kürdlər|kürd]]||12 226||0.17 %
|-
| [[Tatlar|tat]]||10 239||0.15 %
|-
| [[Beloruslar|belorus]]||7 833||0.11 %
|-
| [[Udilər|udi]]||6 125||0.09 %
|-
| [[Dağ yəhudiləri|dağ yəhudisi]]||5 484||0.08 %
|-
| [[Moldavanlar|moldavan]]||1 915||0.03 %
|-
| [[Laklar|lak]]||1 878||0.03 %
|-
| [[Osetinlər|osetin]]||1 710||0.02 %
|-
| [[Qazaxlar|qazax]]||1 639||0.02 %
|-
| [[Özbəklər|özbək]]||1 379||0.02 %
|-
| [[Farslar|fars]]||968||*
|-
| [[Dargilər|dargi]]||854||*
|-
| [[Almanlar|alman]]||748||*
|-
| [[Mordvalar|mordva]]||720||*
|-
| [[Polyaklar|polyak]]||712||*
|-
| [[Taciklər|tacik]]||702||*
|-
| [[Assuriyalılar|assuriyalı]]||646||*
|-
| [[Yunanlar|yunan]]||583||*
|-
| [[Tabasaranlılar|tabasaranlı]]||558||*
|-
| [[Krım tatarları|krım tatarı]]||545||*
|-
| [[Litvalılar|litvalı]]||534||*
|-
| [[Başqırdlar|başqırd]]||533||*
|-
| [[Çuvaşlar|çuvaş]]||489||*
|-
| [[Çeçenlər|çeçen]]||456||*
|-
| [[Kabardinlər|kabardin]]||387||*
|-
| [[Türkmənlər|türkmən]]||340||*
|-
| [[Rutullar|rutul]]||336||*
|-
| [[Vyetnamlılar|vyetnamlı]]||325||*
|-
| [[Latışlar|latış]]||324||*
|-
| [[Estonlar|eston]]||324||*
|-
| [[Qumuqlar|qumuq]]||324||*
|-
| [[Marilər|mari]]||274||*
|-
| [[Bolqarlar|bolqar]]||270||*
|-
| [[Ərəblər|ərəb]]||252||*
|-
| [[Qırğızlar|qırğız]]||224||*
|-
| [[Kubalılar|kubalı]]||221||*
|-
| [[Balkarlar|balkar]]||206||*
|-
| [[Ağullar|ağul]]||204||*
|-
| [[Udmurtlar|udmurt]]||165||*
|-
| [[Abxazlar|abxaz]]||163||*
|-
| [[Qaraçılar|qaraçı]]||145||*
|-
| [[Noqaylar|noqay]]||118||*
|-
| [[Adıgeylər|adıgey]]||105||*
|-
| [[Qaqauzlar|qaqauz]]||105||*
|-
| [[Buryatlar|buryat]]||104||*
|-
| [[Qaraqalpaqlar|qaraqalpaq]]||102||*
|-
| [[İnquşlar|inquş]]||99||*
|-
| [[Puştunlar|əfqan]]||98||*
|-
| [[Koreyalılar|koreyalı]]||94||*
|-
| [[Orta Asiya yəhudiləri|orta asiya yəhudisi]]||88||*
|-
| [[Macarlar|macar]]||82||*
|-
| [[Çərkəzlər|çərkəz]]||73||*
|-
| [[Komilər|komi]]||70||*
|-
| [[Rumınlar|rumın]]||51||*
|-
| [[Kalmıklar|kalmık]]||46||*
|-
| [[Karellər|karel]]||45||*
|-
| [[Qaraçaylılar|qaraçaylı]]||43||*
|-
| [[Hind xalqları|hindli və pakistanlı]]||37||*
|-
| [[Abazinlər|abazin]]||36||*
|-
| [[İspanlar|ispan]]||32||*
|-
| [[Gürcüstab yəhudiləri|Gürcüstan yəhudisi]]||30||*
|-
| [[Finlər|fin]]||28||*
|-
| [[Xakaslar|xakas]]||27||*
|-
| [[Çinlilər|çinli]]||20||*
|-
| [[Saxalar|saxa]]||17||*
|-
| [[Altaylılar|altaylı]]||14||*
|-
| [[Çexlər|çex]]||14||*
|-
| [[Komi-permyaklar|komi-permyak]]||13||*
|-
| [[Tuvalar|tuva]]||12||*
|-
| [[Fransızlar|fransız]]||10||*
|-
| [[Uyğurlar|uyğur]]||9||*
|-
| [[Çuvanlar|çuvan]]||8||*
|-
| [[Qaraylar|qaray]]||8||*
|-
| [[Dunsyanlar|dunqan]]||8||*
|-
| [[Xorvatlar|xorvat]]||7||*
|-
| [[Serblər|serb]]||6||*
|-
| [[Albanlar|alban]]||6||*
|-
| [[Mansilər|mansi]]||5||*
|-
| [[Çukçalar|çukça]]||5||*
|-
| [[İtalyanlar|italyan]]||4||*
|-
| [[Koryaklar|koryak]]||4||*
|-
| [[Slovaklar|slovak]]||4||*
|-
| [[Nanaylar|nanay]]||4||*
|-
| [[Bəluclar|bəluc]]||3||*
|-
| [[İjorlar|ijor]]||3||*
|-
| [[Avstriyalılar|avstriyalı]]||2||*
|-
| [[Monqollar|monqol]]||2||*
|-
| [[Vepslər|veps]]||2||*
|-
| [[Nenlər|nen]]||2||*
|-
| [[Şorlar|şor]]||2||*
|-
| [[ABŞ vətəndaşları|amerikalı]]||2||*
|-
| [[Monqollar|monqol]]||2||*
|-
| [[İngilislər|ingilis]]||1||*
|-
| [[Dolqanlar|dolqan]]||1||*
|-
| [[Ulçlar|ulç]]||1||*
|-
| [[Nivxlər|nivx]]||1||*
|-
| [[Evenklər|evenk]]||1||*
|-
| [[İtelmenlər|itelmen]]||1||*
|-
| [[Evenlər|even]]||1||*
|-
| [[Yukagirlər|yukagir]]||1||*
|-
| digər||169||0.35 % *
|-
| milliyyətini göstərməyən||92||*
|-
|}

== Mənbə ==
# {{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php|title=Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность населения союзных республик СССР и их территориальных единиц по полу — '''Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly'''|publisher=|accessdate=5 iyul 2015|archive-date=2014-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222032525/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php|url-status=unfit}}.
# {{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_pob_89.php?reg=162|title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Распределение населения республик СССР и их регионов по месту рождения: Азербайджанская ССР — '''Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly'''|publisher=|accessdate=7 iyul 2015|archive-date=2015-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707062348/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_pob_89.php?reg=162|url-status=unfit}}.
# {{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/knigi/alfavit/nacionaln_1989.html|title=Словари национальностей и языков для кодирования ответов на 8 и 9 вопросы переписных  листов (о национальности, родном языке и другом языке  народов СССР) Всесоюзной переписи населения 1989 г. — '''Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly'''|publisher=|accessdate=7 iyul 2015|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305193223/http://demoscope.ru/weekly/knigi/alfavit/nacionaln_1989.html#03|url-status=unfit}}.
# {{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_lan_89_az.php|title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Рaспpeдeлeниe нaсeлeния Азepбaйджaнской ССР по нaиболee многочислeнным нaционaльностям и языку — '''Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly'''|publisher=|accessdate=7 iyul 2015|archive-date=2015-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707070347/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_lan_89_az.php|url-status=unfit}}.
# {{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_wom_89.php?reg=88|title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Распределение женщин отдельных национальностей по возрасту и числу рожденных детей по союзным республикам. Азербайджанская ССР: Всё население — '''Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly'''|publisher=|accessdate=9 iyul 2015|archive-date=2015-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150709063120/http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_wom_89.php?reg=88|url-status=unfit}}.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması]]
[[Kateqoriya:1989-cu ildə Azərbaycan]]</text>
      <sha1>8id84mjtj2m9cvr7zpwslktu3hh3wyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1959)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293675</id>
    <revision>
      <id>9041854</id>
      <parentid>9031943</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hatselate</username>
        <id>247044</id>
      </contributor>
      <origin>9041854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2539" sha1="8atpzj94khlgw72jzfv1mjr2hrdrcdh" xml:space="preserve">{{Əhalinin siyahıyaalınması|loqo={{flaqifikasiya|Azərbaycan SSR}}|tarix=15-22 yanvar, 1952|əhali=3 697 717|əvvəlki=Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1939)|əvvəlki il=1939|növbəti=Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1970)|növbəti il=1970}}

'''Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması''' — [[1959]]-cu ildə aparılan siyahıyaalma.

&lt;center&gt;
{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''15-22 yanvar 1959-cu il s.a.&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по республикам СССР: [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_59.php?reg=11 Азербайджанская ССР] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120103192458/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_59.php?reg=11 |date=2012-01-03 }}---Источник: РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, ед.хр. 1566а -1566д (Таблица 3,4 Распределение населения по национальности и родному языку)&lt;/ref&gt;'''
|-
! Etnik qrup
! Sayı
! Nisbəti
|-
| cəmi||3 697 717||100%
|-
| [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]]||2 494 381||67,46%
|-
| [[Ruslar|rus]]||501 282||13,57%
|-
| [[Ermənilər|erməni]]||442 089||11,96%
|-
| [[Ləzgilər|ləzgi]]|| 98 211||2,66%
|-
| [[Tatarlar|tatar]]||29 552||0,80%
|-
| [[Yəhudilər|yəhudi]]||29 350||0,79%
|-
| [[Ukraynalılar|ukraynalı]]||25 778||0,70%
|-
| [[Avarlar|avar]]||17 254||0,47%
|-
| [[Dağ yəhudiləri|dağ yəhudisi]]||10 324||0,28%
|-
| [[Gürcülər|gürcü]]||9 526||0,26%
|-
| [[Tatlar|tat]]||5 887||0,16%
|-
| [[Beloruslar|belorus]]||4 284||0,12%
|-
| [[Udinlər|udin]]||3 202||0,09%
|-
| [[Saxurlar|saxur]]||2 876||0,08%
|-
| [[Osetinlər|osetin]]||2 114||0,06%
|-
| [[Mordvalar|mordva]]||1 766||0,05%
|-
| [[Dargilər|dargi]]||1 529||0,04%
|-
| [[Moldavanlar|moldavan]]||1 501||0,04%
|-
| [[Almanlar|alman]]||1 492||0,04%
|-
| [[Kürdlər|kürd]]||1 487||0,04%
|-
| [[Polyaklar|polyak]]||1 483||0,04%
|-
| [[Assuriyalılar|assuriyalı]]||1 367||0,04%
|-
| [[Laklar|lak]]||1 034||0,03%
|-
| digər||10 213||0,28%
|-
| milliyyətini göstərməyən||30||*     
|-
|}
&lt;/center&gt;

== İstinadlar ==

{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması]]
[[Kateqoriya:1959-cu ildə Azərbaycan]]</text>
      <sha1>8atpzj94khlgw72jzfv1mjr2hrdrcdh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1970)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294150</id>
    <revision>
      <id>9041851</id>
      <parentid>6628864</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:42:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hatselate</username>
        <id>247044</id>
      </contributor>
      <origin>9041851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2531" sha1="70mzki9dftkwj95cot39j45dlyygauf" xml:space="preserve">{{Əhalinin siyahıyaalınması|loqo={{flaqifikasiya|Azərbaycan SSR}}|tarix=15-22 yanvar, 1970|əhali=5 117 081|əvvəlki=Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1959)|əvvəlki il=1959|növbəti=Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1989)|növbəti il=1989}}

'''Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması''' — 1970-ci ildə keçirilən əhalinin siyahıyaalınması

&lt;center&gt;
{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''15–22 yanvar 1970-ci il sa.&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР: [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php?reg=7 Азербайджанская ССР] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120103190613/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php?reg=7 |date=2012-01-03 }}---Источник: РГАЭ РФ , фонд 1562, опись 336, ед.хр.3998–4185 (Таблица 7с. Распределение населения по национальности, родному и второму языку.)&lt;/ref&gt;'''
|-
! Etnik qrup
! Sayı
! Nisbəti
|-
| cəmi||5 117 081||100%
|-
| [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]]||3 776 778||73,81%
|-
| [[Ruslar|rus]]||510 059||9,86%
|-
| [[Ermənilər|erməni]]||483 520||9,45%
|-
| [[Ləzgilər|ləzgi]]||137 250||2,68%
|-
| [[Tatarlar|tatar]]||31 353||0,61%
|-
| [[Avarlar|avar]]||30 735||0,60%
|-
| [[Yəhudilər|yəhudi]]||29 392||0,57%
|-
| [[Ukraynalılar|ukraynalı]]||29 160||0,57%
|-
| [[Gürcülər|gürcü]]||13 595||0,27%
|-
| [[Dağ yəhudiləri|dağ yəhudisi]]||11 653||0,23%
|-
| [[Türklər|türk]]||8 491||0,17%
|-
| [[Tatlar|tat]]||7 769||0,15%
|-
| [[Saxurlar|saxur]]||6 208||0,12%
|-
| [[Udinlər|udin]]||5 492||0,11%
|-
| [[Kürdlər|kürd]]||5 488||0,11%
|-
| [[Beloruslar|belorus]]||4 929||0,10%
|-
| [[Osetinlər|osetin]]||2 315||0,05%
|-
| [[Moldavanlar|moldavan]]||1 549||0,03%
|-
| [[Almanlar|alman]]||1 361||0,03%
|-
| [[Litvalılar|litvalı]]||1 349||0,03%
|-
| [[Polyaklar|polyak]]||1 264||0,02%
|-
| [[Assuriyalılar|assuriyalı]]||1 231||0,02%
|-
| [[Laklar|lak]]||1 205||0,02%
|-
| [[Mordvalar|mordva]]||1 150||0,02%
|-
| digər||13 828||0,27%
|-
|}
&lt;/center&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması]]
[[Kateqoriya:1970-ci ildə Azərbaycan]]</text>
      <sha1>70mzki9dftkwj95cot39j45dlyygauf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294151</id>
    <revision>
      <id>9041848</id>
      <parentid>6628865</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:39:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hatselate</username>
        <id>247044</id>
      </contributor>
      <origin>9041848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5806" sha1="iw860kr5o6fpkvzp9bccuokypk3d5td" xml:space="preserve">{{Əhalinin siyahıyaalınması|loqo={{flaqifikasiya|Azərbaycan SSR}}|tarix=17-24 yanvar, 1979|əhali=6 026 515|əvvəlki=Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1970)|əvvəlki il=1970|növbəti=Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1989)|növbəti il=1989}}
{| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr
|+'''17-24 yanvar 1979-cu il s.a.&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР: [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php?reg=7 Азербайджанская ССР] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110629061647/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php?reg=7 |date=2011-06-29 }}---Источник: РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, ед.хр. 6174-6238 (Таблица 9с. Распределение населения по национальности и родному языку).&lt;/ref&gt;'''
|-
! Etnik qrup
! Sayı
! Nisbəti
|-
| cəmi||6 026 515||100%
|-
| [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]]||4 708 832||78,14%
|-
| [[Ermənilər|erməni]]||475 486||7,89%
|-
| [[Ruslar|rus]]||475 255||7,89%
|-
| [[Ləzgilər|ləzgi]]||158 057||2,62%
|-
| [[Avarlar (qafqazdilli)|avar]]||35 991||0,60%
|-
| [[Yəhudilər|yəhudi]]||33 248||0,55%
|-
| [[Tatarlar|tatar]]||31 204||0,52%
|-
| [[Ukraynalılar|ukraynalı]]||26 402||0,44%
|-
| [[Gürcülər|gürcü]]||11 412||0,19%
|-
| [[Tatlar|tat]]||8 848||0,15%
|-
| [[Saxurlar|saxur]]||8 546||0,14%
|-
| [[Anadolu türkləri|türklər]]||7 926||0,13%
|-
| [[Udilər|udi]]||5 841||0,10%
|-
| [[Kürdlər|kürd]]||5 676||0,09%
|-
| [[Beloruslar|belorus]]||4 782||0,08%
|-
| [[Dağ yəhudiləri|dağ yəhudisi]]||2 123||0,04%
|-
| [[Osetinlər|osetin]]||1 990||0,03%
|-
| [[Özbəklər|özbək]]||1 608||0,03%
|-
| [[Moldavanlar|moldavan]]||1 397||0,02%
|-
| [[Laklar|lak]]||1 193||0,02%
|-
| [[Latışlar|latış]]||1 099||0,02%
|-
| [[Polyaklar|polyak]]||1 073||0,02%
|-
| [[Almanlar|alman]]||1 048||0,02%
|-
| [[Qazaxlar|qazax]]||1 010||0,02%    
|-
| digər||4 017||0,07%
|-
| milliyyətini göstərməyən||44||*     
|-
|}
== Mənbə ==
# {{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php?reg=7|title=Всесоюзная перепись населения 1979 г. Национальный состав населения по республикам СССР: Азербайджанская ССР — '''Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly'''|publisher=|accessdate=31 iyul 2015|archive-date=2011-08-26|archive-url=https://www.webcitation.org/61Dmp8Oa9?url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php?reg=7|url-status=unfit}}.
# {{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_79.php?reg=7|title=Всесоюзная перепись населения 1979 г. Городское и сельское население республик СССР по полу и национальности: Азербайджанская ССР — '''Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly'''|publisher=|accessdate=31 iyul 2015|archive-date=2015-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20150731151547/http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_79.php?reg=7|url-status=unfit}}.
# {{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg1.php|title=Всесоюзная перепись населения 1979 г. Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краев, областей, районов, городских поселений, сел-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР) — '''Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly'''|publisher=|accessdate=31 iyul 2015|archive-date=2014-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140219035336/http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg1.php//|url-status=unfit}}.
# {{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php|title=Всесоюзная перепись населения 1979 г. Численность городского населения союзных республик (кроме РСФСР), их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу — '''Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly'''|publisher=|accessdate=31 iyul 2015|archive-date=2013-02-12|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMpU8e5h?url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php|url-status=unfit}}.
# {{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg3.php|title=Всесоюзная перепись населения 1979 г. Численность сельского населения союзных республик (кроме РСФСР) - жителей сельских населенных пунктов - районных центров по полу — '''Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly'''|publisher=|accessdate=31 iyul 2015|archive-date=2015-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20150731152350/http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg3.php|url-status=unfit}}.

== İstinadlar ==
&lt;references/&gt;

[[Kateqoriya:Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması]]
[[Kateqoriya:1979-cu ildə Azərbaycan]]</text>
      <sha1>iw860kr5o6fpkvzp9bccuokypk3d5td</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1937)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295581</id>
    <revision>
      <id>9041863</id>
      <parentid>6628861</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:09:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hatselate</username>
        <id>247044</id>
      </contributor>
      <origin>9041863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3166" sha1="aibz7gmjs3b00935ysp096cy98v9h9v" xml:space="preserve">{{Əhalinin siyahıyaalınması|loqo={{flaqifikasiya|Azərbaycan SSR|1937}}|əhali=1.versiya:2 953 300&lt;br&gt;2.versiya: ~3 082 600&lt;ref name=https://www.google.com/url?client=internal-element-cse&amp;cx=002449251119581805858:w_qefvfkpmu&amp;q=https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/az/001_4-6.xls&amp;sa=U&amp;ved=2ahUKEwjx7I-Tr62WAxX9gv0HHaV8MbIQFnoECAcQAQ&amp;usg=AOvVaw2TkIgI2RPqz8J1gM9LwhkC&amp;fexp=121575042,121903738,121575040,121903739, 2025&lt;/ref&gt;|əvvəlki=Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1926)|əvvəlki il=1926|növbəti=Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1939)|növbəti il=1939}}
*Azərbaycanlı millətinin türk (daha doğrusu &quot;Тюрки азербайджанские&quot;) adıyla qeydiyyata alındığı son siyahıyaalma 6 yanvar 1937-ci ildə aparılmışdır.
:*1937-ci il Ümumumsovet əhali siyahıyaalınmasının yekunlarına əsasən:
::*SSRİ-də yaşayan etnik Azərbaycan türklərinin ümumi sayı: 2,134,648&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot;&gt;Публикации | Новости ('''promreview.net'''): Г. Новрузова, публицист (Азербайджан) :[http://promreview.net/moskva/azerbaidzhantsy-v-rossiiskoi-federatsii?page=0,0 Азербайджанцы в Российской федерации]{{Dead link|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot }}--Опубликовано в 30.06.2010&lt;/ref&gt; nəfər olmuşdur. Onlardan:
:::*Azərbaycan SSR-da yaşayanların sayı: 1,778,798&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot; /&gt; nəfər
::::*Azərbaycan SSR-nın ümumi əhalisi: 2,953,300&lt;ref name=&quot;Всесоюзная перепись населения 1937 года: общие итоги&quot;&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): [http://demoscope.ru/weekly/2009/0373/biblio05.php Всесоюзная перепись населения 1937 года: общие итоги.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220325091104/http://www.demoscope.ru/weekly/2009/0373/biblio05.php |date=2022-03-25 }} Сборник документов и материалов. М., РОССПЭН, 2007, 320 страниц&lt;/ref&gt; nəfər
:::*Gürcüstan SSR-da yaşayanların sayı: 178,038&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot; /&gt; nəfər
:::*Ermənistan SSR-da yaşayanların sayı: 124,434&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot; /&gt; nəfər
:::*Rusiya FSSR-da yaşayanların sayı: 37,861&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot; /&gt; nəfər
:::*Türkmənistan SSR-da yaşayanların sayı: 7,015&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot; /&gt; nəfər
:::*Qırğızıstan SSR-da yaşayanların sayı: 4,223&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot; /&gt; nəfər

== İstinadlar ==
 {{İstinad siyahısı}}

{{Azərbaycan-qaralama}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması]]
[[Kateqoriya:1937-ci ildə Azərbaycan]]</text>
      <sha1>aibz7gmjs3b00935ysp096cy98v9h9v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041866</id>
      <parentid>9041863</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:13:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hatselate</username>
        <id>247044</id>
      </contributor>
      <comment>/* İstinadlar */</comment>
      <origin>9041866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3207" sha1="i09oib8f85lf6488yja3vjj3edymwf3" xml:space="preserve">{{Əhalinin siyahıyaalınması|loqo={{flaqifikasiya|Azərbaycan SSR|1937}}|əhali=1.versiya:2 953 300&lt;br&gt;2.versiya: ~3 082 600&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://client=internal-element-cse&amp;cx=002449251119581805858:w_qefvfkpmu&amp;q=https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/az/001_4-6.xls&amp;sa=U&amp;ved=2ahUKEwjx7I-Tr62WAxX9gv0HHaV8MbIQFnoECAcQAQ&amp;usg=AOvVaw2TkIgI2RPqz8J1gM9LwhkC&amp;fexp=121575042,121903738,121575040,121903739 |title=Əhalinin sayının dəyişməsi|acces date=2025&lt;/ref&gt;|əvvəlki=Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1926)|əvvəlki il=1926|növbəti=Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1939)|növbəti il=1939}}
*Azərbaycanlı millətinin türk (daha doğrusu &quot;Тюрки азербайджанские&quot;) adıyla qeydiyyata alındığı son siyahıyaalma 6 yanvar 1937-ci ildə aparılmışdır.
:*1937-ci il Ümumumsovet əhali siyahıyaalınmasının yekunlarına əsasən:
::*SSRİ-də yaşayan etnik Azərbaycan türklərinin ümumi sayı: 2,134,648&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot;&gt;Публикации | Новости ('''promreview.net'''): Г. Новрузова, публицист (Азербайджан) :[http://promreview.net/moskva/azerbaidzhantsy-v-rossiiskoi-federatsii?page=0,0 Азербайджанцы в Российской федерации]{{Dead link|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot }}--Опубликовано в 30.06.2010&lt;/ref&gt; nəfər olmuşdur. Onlardan:
:::*Azərbaycan SSR-da yaşayanların sayı: 1,778,798&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot; /&gt; nəfər
::::*Azərbaycan SSR-nın ümumi əhalisi: 2,953,300&lt;ref name=&quot;Всесоюзная перепись населения 1937 года: общие итоги&quot;&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): [http://demoscope.ru/weekly/2009/0373/biblio05.php Всесоюзная перепись населения 1937 года: общие итоги.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220325091104/http://www.demoscope.ru/weekly/2009/0373/biblio05.php |date=2022-03-25 }} Сборник документов и материалов. М., РОССПЭН, 2007, 320 страниц&lt;/ref&gt; nəfər
:::*Gürcüstan SSR-da yaşayanların sayı: 178,038&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot; /&gt; nəfər
:::*Ermənistan SSR-da yaşayanların sayı: 124,434&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot; /&gt; nəfər
:::*Rusiya FSSR-da yaşayanların sayı: 37,861&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot; /&gt; nəfər
:::*Türkmənistan SSR-da yaşayanların sayı: 7,015&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot; /&gt; nəfər
:::*Qırğızıstan SSR-da yaşayanların sayı: 4,223&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot; /&gt; nəfər

== İstinadlar ==
 {{İstinad siyahısı}}

{{Azərbaycan-qaralama}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması]]
[[Kateqoriya:1937-ci ildə Azərbaycan]]</text>
      <sha1>i09oib8f85lf6488yja3vjj3edymwf3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041869</id>
      <parentid>9041866</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hatselate</username>
        <id>247044</id>
      </contributor>
      <origin>9041869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3134" sha1="5w03tw6dlswazx0kdgqk5ny8xeqke8i" xml:space="preserve">{{Əhalinin siyahıyaalınması|loqo={{flaqifikasiya|Azərbaycan SSR|1937}}|əhali=1.versiya:2 953 300&lt;br&gt;2.versiya: ~3 082 600&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/az/001_4-6.xls&amp;sa=U&amp;ved=2ahUKEwjx7I-Tr62WAxX9gv0HHaV8MbIQFnoECAcQAQ&amp;usg=AOvVaw2TkIgI2RPqz8J1gM9LwhkC&amp;fexp=121575042,121903738,121575040,121903739 |title=Əhalinin sayının dəyişməsi |acces date=2025&lt;/ref&gt;|əvvəlki=Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1926)|əvvəlki il=1926|növbəti=Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1939)|növbəti il=1939}}
*Azərbaycanlı millətinin türk (daha doğrusu &quot;Тюрки азербайджанские&quot;) adıyla qeydiyyata alındığı son siyahıyaalma 6 yanvar 1937-ci ildə aparılmışdır.
:*1937-ci il Ümumumsovet əhali siyahıyaalınmasının yekunlarına əsasən:
::*SSRİ-də yaşayan etnik Azərbaycan türklərinin ümumi sayı: 2,134,648&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot;&gt;Публикации | Новости ('''promreview.net'''): Г. Новрузова, публицист (Азербайджан) :[http://promreview.net/moskva/azerbaidzhantsy-v-rossiiskoi-federatsii?page=0,0 Азербайджанцы в Российской федерации]{{Dead link|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot }}--Опубликовано в 30.06.2010&lt;/ref&gt; nəfər olmuşdur. Onlardan:
:::*Azərbaycan SSR-da yaşayanların sayı: 1,778,798&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot; /&gt; nəfər
::::*Azərbaycan SSR-nın ümumi əhalisi: 2,953,300&lt;ref name=&quot;Всесоюзная перепись населения 1937 года: общие итоги&quot;&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): [http://demoscope.ru/weekly/2009/0373/biblio05.php Всесоюзная перепись населения 1937 года: общие итоги.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220325091104/http://www.demoscope.ru/weekly/2009/0373/biblio05.php |date=2022-03-25 }} Сборник документов и материалов. М., РОССПЭН, 2007, 320 страниц&lt;/ref&gt; nəfər
:::*Gürcüstan SSR-da yaşayanların sayı: 178,038&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot; /&gt; nəfər
:::*Ermənistan SSR-da yaşayanların sayı: 124,434&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot; /&gt; nəfər
:::*Rusiya FSSR-da yaşayanların sayı: 37,861&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot; /&gt; nəfər
:::*Türkmənistan SSR-da yaşayanların sayı: 7,015&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot; /&gt; nəfər
:::*Qırğızıstan SSR-da yaşayanların sayı: 4,223&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot; /&gt; nəfər

== İstinadlar ==
 {{İstinad siyahısı}}

{{Azərbaycan-qaralama}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması]]
[[Kateqoriya:1937-ci ildə Azərbaycan]]</text>
      <sha1>5w03tw6dlswazx0kdgqk5ny8xeqke8i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041872</id>
      <parentid>9041869</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:16:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hatselate</username>
        <id>247044</id>
      </contributor>
      <origin>9041872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3136" sha1="120ilhjngpyi5zo12cm2faogulx3tmt" xml:space="preserve">{{Əhalinin siyahıyaalınması|loqo={{flaqifikasiya|Azərbaycan SSR|1937}}|əhali=1.versiya:2 953 300&lt;br&gt;2.versiya: ~3 082 600&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/az/001_4-6.xls&amp;sa=U&amp;ved=2ahUKEwjx7I-Tr62WAxX9gv0HHaV8MbIQFnoECAcQAQ&amp;usg=AOvVaw2TkIgI2RPqz8J1gM9LwhkC&amp;fexp=121575042,121903738,121575040,121903739 |title=Əhalinin sayının dəyişməsi |acces date=2025}}&lt;/ref&gt;|əvvəlki=Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1926)|əvvəlki il=1926|növbəti=Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1939)|növbəti il=1939}}
*Azərbaycanlı millətinin türk (daha doğrusu &quot;Тюрки азербайджанские&quot;) adıyla qeydiyyata alındığı son siyahıyaalma 6 yanvar 1937-ci ildə aparılmışdır.
:*1937-ci il Ümumumsovet əhali siyahıyaalınmasının yekunlarına əsasən:
::*SSRİ-də yaşayan etnik Azərbaycan türklərinin ümumi sayı: 2,134,648&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot;&gt;Публикации | Новости ('''promreview.net'''): Г. Новрузова, публицист (Азербайджан) :[http://promreview.net/moskva/azerbaidzhantsy-v-rossiiskoi-federatsii?page=0,0 Азербайджанцы в Российской федерации]{{Dead link|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot }}--Опубликовано в 30.06.2010&lt;/ref&gt; nəfər olmuşdur. Onlardan:
:::*Azərbaycan SSR-da yaşayanların sayı: 1,778,798&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot; /&gt; nəfər
::::*Azərbaycan SSR-nın ümumi əhalisi: 2,953,300&lt;ref name=&quot;Всесоюзная перепись населения 1937 года: общие итоги&quot;&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): [http://demoscope.ru/weekly/2009/0373/biblio05.php Всесоюзная перепись населения 1937 года: общие итоги.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220325091104/http://www.demoscope.ru/weekly/2009/0373/biblio05.php |date=2022-03-25 }} Сборник документов и материалов. М., РОССПЭН, 2007, 320 страниц&lt;/ref&gt; nəfər
:::*Gürcüstan SSR-da yaşayanların sayı: 178,038&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot; /&gt; nəfər
:::*Ermənistan SSR-da yaşayanların sayı: 124,434&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot; /&gt; nəfər
:::*Rusiya FSSR-da yaşayanların sayı: 37,861&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot; /&gt; nəfər
:::*Türkmənistan SSR-da yaşayanların sayı: 7,015&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot; /&gt; nəfər
:::*Qırğızıstan SSR-da yaşayanların sayı: 4,223&lt;ref name=&quot;Азербайджанцы в Российской федерации&quot; /&gt; nəfər

== İstinadlar ==
 {{İstinad siyahısı}}

{{Azərbaycan-qaralama}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması]]
[[Kateqoriya:1937-ci ildə Azərbaycan]]</text>
      <sha1>120ilhjngpyi5zo12cm2faogulx3tmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oyuncaq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300859</id>
    <revision>
      <id>9042192</id>
      <parentid>8353290</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:22:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xəzərli</username>
        <id>81347</id>
      </contributor>
      <origin>9042192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15700" sha1="k11nrxs36r7xebwecdn0cdznh2zjwi5" xml:space="preserve">{{digər məna}}

[[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2015-1198-sheet.jpg|thumbnail|[[Azərbaycan]] [[poçt markası]], 2015.]]

'''Oyuncaq''' oynamaq üçün istifadə oluna bilən hər bir əşyadır. Ümumiyyətlə, oyuncaqlar [[uşaq]]lar və [[ev heyvanları]] ilə bağlıdır. Oyuncaqlarla oynamaq çox vaxt ən xoşagələn [[əyləncə]] növü sayılır. Hər yaşda olan uşaqlara görə oyuncaqların daha əyləncəli olması üçün müxtəlif materiallardan istifadə olunur. '''Oyuncaq''' kimi düzəldilən əşyalardan əlavə digər məqsədlər üçün hazırlanmış vəsaitlər də oyuncaq kimi işlədilir. Məsələn, körpə uşaq hər hansı bir ev əşyasını götürərək təyyarə sanıb havada uçura bilər. Digər bir yanaşmada, interaktiv rəqəmsal əyləncə sayılan videooyunlar da oyuncaq növlərinə aid edilir. Bəzi oyuncaqlar isə əsasən, oyun üçün yox məhz kolleksiyada nümayiş olunmaq üçün istehsal olunur. Oyuncaqlar plastik, taxta, kağız, rezin, metal, şüşə və başqa materiallardan hazırlanır.

Oyuncağın tarixi qədimdir. İnsan, heyvan, əsgər və digər fiqurlu oyuncaqlar arxeolojı qazıntılar zamanı belə aşkar olunub. Oyuncaq sözünün mənşəyi məlum deyil, belə fərz olunur ki, bu söz ilk dəfə XIV əsrdə istifadə olunub.

Böyümə prosesində ətraf mühitin dərk olunmasında oyuncaqların, ümumiyyətlə oyunun vacib rolu var. Oyuncaqlar uşaqların həyatdakı oxşarlıqları aşkarlamasına, daha sağlam böyüməsinə, səbəb nəticə əlaqəsinin, münasibətlərin dərk olunmasına və gələcəkdə onlara lazım olacaq bacarıqlara yiyələnməsinə kömək edir.

== Tarixi ==
Kiçikyaşlı insanların tapdıqları hər növ əşyalarla o cümlədən [[şam ağacı]] qozası və daş parçaları ilə oynaması qeyd olunur. Oyuncaqların ilkin növləri qədim [[sivilizasiya]] məskənlərində aşkar olunub. Bu haqda yazılara ən qədim ədəbiyyatda da rast gəlinir.
Qədim hindu sivilizasiyasına aid ərazilərdən qazıntılar nəticəsində aşkar olunmuş kiçik arabalar, quş şəkilli fitlər, kəndirdən sallana bilən oyuncaq meymunları misal göstərmək kifayətdir.

İlk oyuncaqlar təbii materiallardan, daş, ağac və gildən hazırlanırdı. Min illər əvvəl, misirli uşaqlar daş, saxsı və ya agacdan düzəldilən hərəkət edən üzvləri və süni saçlı gəlinciklərlə oynamışlar. Qədim Yunanistanda və Romada isə uşaqlar mum, gil-torpaq, ox və yaydan hazırlanan oyuncaq [[gəlincik (oyuncaq)|gəlinciklərlə]] oynayırdılar.[[Qədim Yunanıstan]]da qız uşaqlarının öz uşaqlıq oyuncaqlarını Allaha qurban vermək kimi adətləri var idi. Belə ki toyu ərəfəsində 14 yaşlı qızlar öz gəlinciklərini məbədə təqdim edərdilər bu isə o vaxtlar yeniyetməliyə keçid mərasimi sayılırmış.

[[Texnologiya]] və eləcə də cəmiyyət inkişaf etdikcə oyuncaqlar da dəyişdi. Qədim oyuncaqlar daş, ağac və otdan düzəldiyi halda artıq müasir oyuncaqlar daha çox plastik, parça və sintetik materiallardan hazırlanır və batareyaların köməyilə hərəkətə gətirilir. İlk oyuncaqlar adətən həmin oyuncaqları istifadə edən uşaqların valideynləri və ya ailəsi tərəfindən ya özləri tərəfindən düzəldilirdi. Müasir oyuncaqlar isə əksinə kütləvi şəkildə istehasal olunur və bazarlarda satılır.

Oyuncaqların quruluşunda baş vermiş bu dəyişiklikləri daha aydın gəlinciklərdə müşahidə etmək olar. İlk sadə gəlinciklər ağac oymalardan və otdan olan hörmələrdən ibarət idi. Qədim [[misir]] gəlinciklərin əl ayağı bəzən elə bərkidilirdi ki onlar rahat şəkildə tərpənirdi. Lakin,20-ci əsrin əvvəllərində ana deyən gəlinciklər meydana çıxdı. Bu gün artıq kompüterləşmiş gəlinciklər mövcuddur hansı ki, öz sahibinin səsini, müxtəlif əşyaları tanıya bilir və qabaqcadan proqramlaşdırılmış ifadələrlə cavab verə bilir. Oyuncaqların hazırlandığı materiallar, onların edə biləcəkləri dəyişsə də bir fakt dəyişməz olaraq qalır ki, uşaqlar hər zaman oyuncaqlarla oynayırlar.

== Uşağın inkişafı ==
Oyunlar kimi oyuncaqlar da insanlar və həmçinin heyvanlar üçün bir çox məqsədlərə xidmət edir. Onlar əyləncəli təlim rolunu daşıyırlar. Oyuncaqlar oxşar davranış hərəkətlərini artırır və yaradıcılq qabiliyyətini stimullaşdırır. Onlar eyni zamanda gələcək həyatda vacib olan [[fiziki]] və əqli bacarıqların inkişafına kömək edir.

Ən sadə oyuncaqlardan sayılan taxtadan kiçik kötük dəsti əqlin inkişafı üçün ən yaxşı oyuncaqdır. [[Andrew Uitkin]],[[Meqa Brends]] şirkətinin marketinq direktoru Investor's &quot;Business Daily&quot;qəzetinə verdiyi müsahibədə deyir:&quot; Bu oyuncaqlar uşaqlarda əllə gözün əlaqələndirilməsinə, riyazi və elmi bacarıqların inkişafına kömək edir və uşaqların yaradıcı olmasına yol açır&quot;. Digər oyuncaqlar eləcə də kürəciklər, toplar uşaqlarda eyni funksiyalara xidmət edir, onların məkan, səbəb nəticə əlaqələrini o cümlədən cənab Witkinin qeyd etdiyi bacarıqları öyrənməsində ağıl və bədənlərindən istifadə etməsinə imkan verir.

Azyaşlı uşaqlar üçün hazırlanan oyuncaqlarda səciyyəvi səslərdən, parlaq rənglərdən və xüsusi parça çeşidlərindən istifadə olunur. Oyuncaqlarla oynayarkən uşaqlar forma və rəngləri tanımağa başlayırlar. Təkrar-təkrar eyni oyuncaqlarla oynama uşaqların yaddaşını gücləndirir.

Məktəbyaşli uşaqlar üçün təlim oyuncaqları adətən puzzle, başsındıran məsələlərdən ibarət olur. Daha yaşlı nəsil üçün məsələn yeniyetmələr üçün olan oyuncaqlar daha geniş məzmuna malik olur.

== Gender (Cins) ==
Müəyyən oyuncaqlar, məs. [[Barbi]]e gəlincikləri və oyuncaq əsgərlər qəbul olunduğu ki, bu vəya digər cinsdən olan uşaqlara alınır. Araşdırmalar onu da sübut edir ki,18 aylığından uşaqlarda cinsindən asılı olaraq oyuncaqlara maraq oyanır.
Uşağın qarşı cins üçün nəzərdə tutulmuş oyuncaqla oynaması bəzən valideynlərdə və yoldaşlarında mənfi fikrin yaranması ilə nəticələnir. Son illərdə əsasən, qərb ölkələrində oğlan uşaqlarının qız oyuncaqları ilə oynamasına yaxşı baxılmasa da, qız uşaqlarının oğlan oyuncaqları ilə oynamasına bir o qədər də pis baxılmır.

== Oyuncaq iqtisadiyyatı ==
Oyuncaqların insan həyatında belə geniş və mühüm yer tutması oyuncaq sənayesinin də əhəmiyyətli iqtisadi təsirindən danışmağa əsas verir. Oyuncaqların satışı bayram ərəfələrində daha da artir bu da hədiyyə vermək ənənəsi ilə bağlıdır. Belə bayramlara Milad, Pasxa, Müqəddəs Nikolas Günü və s. aid etmək olar.

2005-ci ildə Birləşmiş Ştatlarda oyuncaqdan gələn gəlir 22.9 milyon dollara çatmışdır. ABŞda 8–12 yaş arası uşaqlara illik xərclənən pulun miqadarı təxminən 221 milyon dollara bərabərdir.

Oyuncaq yaradıcıları oyuncaqları uşaqların dəyişən təlabatlarına uyğun yaratmağa səy göstərirlər, bununla da real bazarda geniş yer tuturlar. Son illərdə bir çox oyuncaqlar daha mürəkkəb yanib sönən işıq və səs effektləri ilə hazirlanır ki, bu da [[televizor]] və internet qabağında böyüyən uşaqları daha çox cəlb etməyə xidmət edir.

Dəyər vergisini azaltmaq məqsədilə əksər oyuncaq istehsalçıları öz fabriklərinı əmək haqları az olan ərazilərdə yerləşdirirlər. Misal üçün, ABŞda satılan oyuncaqların 75%i Çində istehsal olunur. Enerji sərfiyyatı, xam malın idxalı, istehsala cəlb olunan əmək, istehsalatın həyata keçdiyi fabriklərin yerləşdiyi ərazilər və s. kimi məsələlər ixracçı ölkənin oyuncaq sənayesinə böyük təsir göstərir.

== Oyuncaq növləri ==

=== Puzzle növü ===
Yunan filosofu [[Platon]] vaxtilə yazmışdır ki, gələcəyin memarı uşaq ikən ev tikməlidir. Konstruksiya(qurğu) dəsti maketlər yaratmaq üçün ayrı-ayrı birləşdirilə bilən hissələrin kolleksiyasıdır. Məşhur maketlərə maşın,[[kosmik gəmi]] və ev maketlərini aid etmək olar. Düzəldilən maketlər bəzən oyuncaq kimi işlədilir amma ümumilikdə götürdükdə məqsəd öz dizaynina uyğun nəsə quraşdırmaqdır və köhnə maketi söküb yenidən həmin hissələrdən yeni maketlər hazırlamaqdır.

Ən qədim bəlkə də ən adi konstruktor növü taxtadan hazırlanmış kötük formalı oyuncaqlardır ki, adətən bunlar parlaq rənglərlə boyanrdı və iməkləyən körpələrə oynamaq üçün verilirdi. Lego və Lincoln Logs kimi konstruktor(qurğu) dəstləri bir qədər böyük uşaqlar üçün dizayn olunur və keçən əsrdə kifayət qədər məşhurluq əldə etmişdir. Qurğu dəstləri əsasən əlləri ilə oynamağı, baş sındırmağı və təxəyyüllü oyunları xoşlayan uşaqları(və böyükləri)cəlb edir.

Qurğu oyuncaqlarına Bayko, Konstruk-Tubes, K'NEX, Erector Sets, Tinkertoys, and Meccano və Neodymium maqnit oyuncaqları daxil edilir.

Gəlincik insan(körpə)formasında bir oyuncaqdır. Müasir gəlinciklər çox vaxt parça və ya plastikdən hazırlanır. Oyuncaq istehsalında istifadə olunan digər materillara buğda kəpəyi, sümük, daş, taxta, farfor(çini məmulat) mum daxildir. İnsanlar əl altında olan materillardan da gəlincik hazırlayırlar.

Bəzən gəlinciklər bəzək, yadigar bir əşya, kolleksiya üçün nəzərdə tutulur, əksəriyyəti isə adətən qızların oynaması üçün nəzərdə tutulur. Gəlinciklər b.e.ə 2000-ci ilə aid misir məzarlıqlarında belə tapılmışdır.

Gəlinciklər adətən kiçik formalı olurlar lakin balaca gəlinciklər həqiqi ölçü və çəkiyə də malik ola bilər. İçi doldurulmuş yumşaq heyvan formalı oyuncaqlar xovlu məxməri oyuncaq və ya plüş adlanır. Buna məşhur oyuncaq Ayını misal göstərmək olar.
Oyuncaq əsgərlər əsrlər boyu popyular olub, belə ki bu növ oyuncaqlar uşaqlara çox hallarda oyuncaqlardan ibarət bütöv hərbi təchizatla döyüşü canlandırmağa imkan yaradır. Kiçildilmiş heyvan fiqurları da geniş yayılmışdır, bu növ oyuncaqlarla isə uşaqlar heyvanları və fermanı canlandırırlar.

== Oyuncaq Nəqliyyat vasitələri ==
Oyuncaq [[qayıq]]

Uşaqlar qədim zamanlardan bəri qədim yunan vazasında təsvir olunmuş iki təkərli araba kimi nəqliyyat vasitələrinin kiçildilmiş formalı oyuncaqları ilə oynayıblar. Bunların müasir ekvivalentinə Matchbox yaxud Hot Wheels tərəfindən istehsal olunan oyuncaq maşınları, kiçildilmiş təyyarə, qayıq, hərbi maşınları və qatarları misal çəkmək olar. Geniş sayda oyuncaq qatar qurğuları [[Lionel]], [[Doepke]] və [[Hornby]] şirkətləri tərəfindən sənayeləşdirilir. Sadalanan bütün maşınların istehsalında xüsusilə detalların dəqiq hazırlanmasına böyük diqqət yetirilir.

[[Puzzle]] (başsındıran bağlama)

Puzzle ele bir tapmaca oyuncaq növüdür ki, buna bacarıq və fərasət lazımdır. Puzzle-tapmacanı həll etmək üçün isə gərək nümunəni düzgün yadda saxlayıb xüsusi ardıcıllıqla yığasan. İnduktiv düşünmə qabiliyyəti olan insanlar puzzle həll etməkdə daha bacarıqlıdırlar. Tapmacalar tez kəşf və aşkar etmək səriştəsinə əsaslandığına görə yaxşı nəticə çıxara bilən insanlar onları daha cəld həll edə bilirlər.
Tapmacaların da tarixi çox min illiklər əvvələ gedib çıxır.

Puzzle-tapmacaların müxtəlif tipləri var məs. labirint tipli puzzle səyahət xarakteri daşıyır, digərlərinə quraşdırma puzzle, çubuqlu, kaşı, transport, sürüşkən, şəkil, qıfıl, məntiqi, mexaniki və s. puzzle-lari nümunə gətirmək olar.

=== Mexaniki puzzle-ın tarixi ===
[[Tangram]]

Ən qədim dövrlərdən tanınan mexaniki puzzle [[Yunanıstan]]dan gəlib və b.e.ə.3-cü əsrdə meydana çıxmışdır. Oyuncaq 14 hissədən ibarət olan dördbucaqdır; məqsəd bu hissələrdən fərqli formalar yaratmaqdır. Qıfıl-tapmacalar isə eramızın 17-ci əsrində İranda hazırlanmışdır.1742-ci ildə Yaponiyada bir kitabda &quot;Sei Shona-gon Chie No-Ita&quot; adlı oyun haqda qeyd vardır. Təxminən 1800-cü ildə Çində yaranmış Tangram(hərfi tərc. 7 yastı löhvəcik) puzzle məşhurlaşır və 20 il sonra Avropa və Amerikada da geniş yayılır. Daha sonralar Rudolştadt şəhərində Rixter adlı şirkət geniş sayda tangrama oxşar Anker-puzzle adlı başsındıran tapmacalar istehsal etməyə başlayırlar.

Puzzle daha çox 19-cu əsrin sonu 20-ci əsrin əvvəllərində dəbli oyuna çevrilmişdir. İlk orijinal puzzle bu vaxt qeydə alınmışdır.1893-cü ildə professor Hoffman &quot;Yeni və köhnə puzzle-lar&quot; adlı kitab yazdı. Başqa məlumatlarla yanaşı, kitab 40-dan çox tapmacanın-puzzle-in sirli açması ilə təsvirini əks etdirirdi. Bu kitab puzzle oyunlarının istinad mənbəyinə çevrildi və maraqlananlar üçün müasir nüsxələri mövcuddur.

Asan formaya salına bilən materilların ixtirası məs.plastikin ixtirası ilə əlaqədar silsilə puzzle növləri meydana çıxdı. Təsadüfi deyil ki,[[Rubik Kubu]] dünyaca ən məşhur puzzle-dır.

== Fiziki hərəkət ==
Çoxlu oyuncaqlar var ki, aktiv oyunun bir hissəsidir. Bura ənənəvi oyun alətləri halqa, tullanmaq üçün kəndir və topu daxil etmək olar. Bu tip oyun alətləri ilə oynamaq uşaqalara məşq etməyə, möhkəm sümük və əzələlərin formalaşmağına yardım edir. Topu atıb tutmaq əllərlə gözün əlaqəsini inkişaf etdirir, eləcə də kəndirlə atılıb düşmək müvazinəti tarazlaşdırır.

== Təhlükəsizlik qaydaları ==
Bir çox ölkələr satış üçün yararlı oyuncaqları müəyyənləşdirən təhlükəsizlik standartlarını qəbul etmişlər. Bu standartlar mümkün olan təhlükələrdən məs. boğulma və ya yanğın təhlükəsindən yayınmanın yollarını təyin edir. Uşaqlar xüsusən də azyaşlılar oynadıqları oyuncaqları cox hallarda ağızlarına soxurlar beləliklə də oyuncaqların hazırlandığı materiallar uşaqların zəhərlənməsinə səbəb olmamalıdır. Materiallar həmçinin yanğın təhlükəsindən də uzaq olmalıdır. Uşaqlar nəyin təhlükəli nəyin təhlükəsiz olduğunu mühakimə etmək iqtidarında deyillər, heç də valideynlər də həmişə belə şeylərə diqqət yetirmirlər. Ona görə də oyuncaqların üstündə təhlükəsizklik qaydalarının olması vacibdir.

Bir neçə böyük ölkələr məhsullarını satışa çıxarmazdan əvvəl test edirlər ki, sonradan ağır nəticələrə gətirib çıxarmasın. Bu yaxınlarda belə bir hal ABŞ-nin Çində istehsal olunan və göstərişlərə cavab verməyən məhsullarının geri qaytarılması ilə nəticələnmişdir.

== Heyvanların oyuncaqlardan istifadəsi ==
Bəzi heyvanların oyuncaqlarla oynaması heç də qeyri adi deyil. Buna nümunə tullanaraq topa başla zərbə vuran delfinlərin adını çəkmək olar. Gənc şimpanzelər isə xüsusilə dişilər əl ağacı ilə gəlincik kimi rəftar edir onu öz yuvalarına aparib qoyurlar. Bu hal bəzi yaşlı şimpanzelərdə də müşahidə olunur, maraqlısı odur ki, bunu onların yalnız ana olmamışdan qabaq hərəkətlərində görmək olur.

== Həmçinin bax ==
* [[Abaşevo oyuncağı]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}
[[Kateqoriya:Oyuncaqlar]]</text>
      <sha1>k11nrxs36r7xebwecdn0cdznh2zjwi5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Futbol üzrə Polşa çempionatı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301683</id>
    <revision>
      <id>9041724</id>
      <parentid>8469670</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T14:35:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>138553</id>
      </contributor>
      <origin>9041724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14025" sha1="kl6cg8ri643k371uqm1jlc58wcjs985" xml:space="preserve">{{Futbol liqası 
|tam adı        = Polşa Premyer Liqası (Ekstraklasa)
|şəkil          = 
|pixels         = 
|ölkə           = {{POL}}
|konfederasiya  = [[UEFA]]
|açılış ili     = 1926
|ilk sezon      = 
|şüar           = 
|divizion       = 
|konfranslar    = 
|komandaların sayı = 16
|səviyyələr     = 
|yuxarı liqa      = 
|aşağı liqa     = [[Polşa Birinci Divizionu]] (I Liga)
|bağlanış sezonu= 
|digər kuboklar = [[Polşa Milli Futbol Kuboku|Polşa Kuboku]]
|liqa kuboku    = 
|beynəlxalq kuboklar = [[UEFA Çempionlar Liqası]]&lt;br /&gt;[[UEFA Avropa Liqası]]
|çempion        = [[Rakuv FK]]
|sezon          = [[Polşa Premyer Liqası 2022/2023|2022-23]]
|ən uğurlu komanda = [[Legiya Varşava FK|Legiya Varşava]]  (15 dəfə)
|ümumi qol sayı = 
|tv             = 
|veb səhifəsi   = [http://ekstraklasa.org/ ekstraklasa.org]
|Aktual sezon   = [[Polşa Premyer Liqası 2026/2027]]
}}

'''Futbol üzrə Polşa çempionatı''' —  hazırda '''Ekstraklasa''' adlandırılan və Polşa peşəkar futbol klublarının çıxş etdiyi güclülər dəstəsi. İndiyədək elitada 55 klub oynamışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ekstraklasa.org |url=http://www.ekstraklasa.org/ |access-date=2012-11-13 |archive-date=2008-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920020724/http://www.ekstraklasa.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=pzpn.pl |url=http://www.pzpn.pl/index.php/pol/Rozgrywki-klubowe/Ekstraklasa |access-date=2012-11-13 |archive-date=2012-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121224153355/http://www.pzpn.pl/index.php/pol/Rozgrywki-klubowe/Ekstraklasa |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Polşa Milli Futbol Çempionatının adları əvvəllər belə olmuşdur:
* '''1927–1939 mövsümləri:''' Liga;
* '''1948–2008 mövsümləri:''' I Liqa;
**'''2004/2005 mövsümləri:''' Idea Ekstraklasa;
**'''2005/2006–2007/2008 mövsümləri:''' Orange Ekstraklasa;
*'''2008/2009–2010/2011 mövsümləri:''' Ekstraklasa;
* '''2011/2012–2015/2016  mövsümləri:''' T-Mobile Ekstraklasa.
* '''2016/2017–2018/2019 mövsümləri:''' LOTTO Ekstraklasa
* '''2019/20 – mövsümləri:''' PKO Ekstraklasa

Sonuncu 2022-2023 mövsümündə [[Rakuv FK]] çempion olmuşdur.

== Bütün çempionlar ==
[[Fayl:Trofeum TME 2014-2015 (cropped).jpg|thumb|right|220px|Ekstraklasa 2014/15]]
[[Fayl:Lech Poznań Mistrz Polski 2014-15 Trofeum.JPG|thumb|220px|Son çempion: [[Lex Poznan]] 2014–15]]
* [[Legiya Varşava FK|Legiya Varşava]] (15): 1955, 1956, 1969, 1970, 1994, 1995, 2002, 2006, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2020, 2021
* [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]] (14): 1957, 1959, 1961, 1963, 1964, 1965, 1966, 1967, 1971, 1972, 1985, 1986, 1987, 1988
* [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]] (14): 1927, 1928, 1949, 1950, ('''**1951 - !!!'''), 1978, 1999, 2001, 2003, 2004, 2005, 2008, 2009, 2011
* [[Ruch Chorzów]] (13): 1933, 1934, 1935, 1936, 1938, 1952, 1953, 1960, 1968, 1974, 1975, 1979, 1989
* [[Lex Poznan]] (8): 1983, 1984, 1990, 1992, 1993, 2010, 2015, 2022
* [[Cracovia]] ([[Krakov]]) (5): 1921, 1930, 1932, 1937, 1948
* [[Vidzev Lodz]] ([[Lodz]]) (4): 1981, 1982, 1996, 1997
* [[Pogoń Lvov]] ([[Lvov]]) (4): 1922, 1923, 1925, 1926
* [[Lodz FK|ŁKS Lodz]] ([[Lodz]]) (2): 1958, 1998
* [[Polonia Bytom]] (2): 1954, 1962
* [[Stal Mielec]] (2): 1973, 1976
* [[Śląsk Wrocław]] ([[Vroslav]]) (2): 1977, 2012
* [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]] (2): 1991, 2007
* [[Garbarnia Krakov]] ([[Krakov]]) (1): 1931
* [[Polonia Varşava]] ([[Varşava]]) (1): 2000
* [[Szombierki Bytom]] (1): 1980
* [[Warta Poznan]] ([[Poznan]]) (1): 1947
* [[Piast FK]] ([[Qliviçe]]) (1): 2019
** Bu '''1951'''-ci ildə, [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]] liqada birinci yeri qazandı və Polşa çempionu adını Polşa Kuboku Hərəkatının [[Ruch Chorzów]] qalib, mövsüm əvvəl düzəliş edilmiş Qaydalar Futbol Assosiasiyasının düşdüyünü qeyd etmək lazımdır. Visla Liqası çempionatının qazandı.

== Polşa çempionatı ==
[[Fayl:Gdansk PGE Arena ESP-IRE Euro 2012 01.jpg|thumb|300px|[[PGE Arena]] - [[Lechia Qdansk]] ([[Qdansk]])]]
[[Fayl:Stadion Lecha Poznan. 2010-11-03 (4).JPG|thumb|300px|[[Lex Poznan]] ([[Poznan]])]]
[[Fayl:Stadion Wroclaw 2011-11-18.jpg|thumb|300px|[[Śląsk Wrocław]]]]
[[Fayl:Stadion przed meczem z APOELEM.jpg|thumb|300px|[[Visla Krakov FK]] ([[Krakov]])]]
[[Fayl:Stadion Legii 02.jpg|thumb|300px|[[Legiya Varşava FK]] ([[Varşava]])]]
[[Fayl:Stadion Miejski - Białystok1.jpg|thumb|thumb|300px|[[Yagelloniya Belostok FK]] ([[Belostok]])]]
[[Fayl:Kielce City Stadium.jpg|thumb|300px|[[Korona Kielce]] ([[Kielce]])]]
[[Fayl:Stadion Piasta Gliwice 05.JPG|thumb|300px|[[Piast FK]] ([[Qliviçe]])]]
[[Fayl:Dialog Arena.jpg|thumb|300px|[[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]] ([[Lyubin]])]]
[[Fayl:Stade Józef Piłsudski.jpg|thumb|300px|[[MKS Cracovia]] ([[Krakov]])]]
[[Fayl:Ernest Pohl Stadium - Zabrze 2.jpg|thumb|300px|[[Qurnik Zabje FK]] ([[Zabje]])]]
[[Fayl:Nowy stadion Widzewa - trybuna C.jpg|thumb|300px|[[Vidzev Lodz]] ([[Lodz]])]]
''[[2022]]''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa çempionatı |url=http://zabrze.naszemiasto.pl/artykul/1013905,mistrzowie-polski-w-pilce-noznej-lista-wisla-krakow-moze,id,t.html |access-date=2012-11-13 |archive-date=2013-01-13 |archive-url=https://archive.today/20130113115642/http://zabrze.naszemiasto.pl/artykul/1013905,mistrzowie-polski-w-pilce-noznej-lista-wisla-krakow-moze,id,t.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=&quot;F1F1F1&quot;
! align=&quot;left&quot; width=&quot;60&quot; | il
! align=&quot;left&quot; width=&quot;150&quot; | çempion
|-
| [[1920]] || '''(-)''' ([[Sovet-Polşa müharibəsi]] [[1919]]-[[1921]]) 
|-
| [[1921]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1922]] || [[Pogoń Lvov]]
|-
| [[1923]] || [[Pogoń Lvov]]
|-
| [[1924]] || '''(-)'''
|-
| [[1925]] || [[Pogoń Lvov]]
|-
| [[1926]] || [[Pogoń Lvov]]
|-
| [[1927]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1928]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1929]] || [[Warta Poznan]]
|-
| [[1930]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1931]] || [[Garbarnia Krakov]]
|-
| [[1932]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1933]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1934]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1935]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1936]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1937]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1938]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1939]] || rowspan=&quot;7&quot; valign=&quot;top&quot; | '''[[İkinci dünya müharibəsi]]'''
|-
| [[1940]] 
|-
| [[1941]] 
|-
| [[1942]] 
|-
| [[1943]]
|-
| [[1944]] 
|-
| [[1945]] 
|-
| [[1946]] || [[Polonia Varşava]]
|-
| [[1947]] || [[Warta Poznan]]
|-
| [[1948]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1949]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1950]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1951]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1952]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1953]] || [[Ruch Chorzów]] 
|-
| [[1954]] || [[Polonia Bytom]]
|-
| [[1955]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1956]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1957]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1958]] || [[Lodz FK|ŁKS Lodz]]
|-
| [[1959]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1960]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1961]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1962]] || [[Polonia Bytom]]
|-
| [[1963]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1964]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1965]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1966]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1967]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1968]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1969]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1970]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1971]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1972]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1973]] || [[Stal Mielec]]
|-
| [[1974]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1975]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1976]] || [[Stal Mielec]]
|-
| [[1977]] || [[Śląsk Wrocław]]
|-
| [[1978]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1979]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1980]] || [[Szombierki Bytom]]
|-
| [[1981]] || [[Vidzev Lodz]]
|-
| [[1982]] || [[Vidzev Lodz]]
|-
| [[1983]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1984]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1985]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1986]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1987]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1988]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1989]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1990]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1991]] || [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
|-
| [[1992]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1993]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1994]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1995]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1996]] || [[Vidzev Lodz]]
|-
| [[1997]] || [[Vidzev Lodz]]
|-
| [[1998]] || [[Lodz FK|ŁKS Lodz]]
|-
| [[1999]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2000]] || [[Polonia Varşava]]
|-
| [[2001]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2002]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2003]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2004]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2005]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2006]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2007]] || [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
|-
| [[2008]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2008]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2009]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2010]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[2011]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2012]] || [[Śląsk Wrocław]]
|-
| [[2013]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2014]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2015]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[2016]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2017]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2018]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2019]] || [[Piast FK]]
|-
| [[2020]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2021]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2022]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[2023]] || [[Rakuv FK]]
|}

== Premyer Liqanın bombardirləri ==
[[Fayl:Tablica Ficinus (cropped).jpg|thumb|200px|Ernest Pohl]]
Son yeniləmə: 25 sentyabr 2012&lt;/small&gt;

* Ernest Pohl ([[Legiya Varşava FK]], [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]])  186
* Lucjan Brychczy (Legiya Varşava FK) 	182
* [[Tomaş Frankovski]] ([[Yagelloniya Belostok FK|Yagelloniya Belostok]], [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]) 168
* Gerard Cieślik (Ruch Chorzów) 	167
* Włodzimierz Lubański ([[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]) 155
* Teodor Peterek (Ruch Chorzów) 	155
* Kazimierz Kmiecik ([[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]) 	153
* Jan Liberda (Polonia Bytom) 	        145
* Teodor Anioła ([[Lex Poznan]]) 	141
* Fryderyk Scherfke (Warta Poznan) 	131

== Polşa Premyer Liqası 2022/23 ==

''[[2022]]''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2021/22 |url=http://www.90minut.pl/liga/1/liga11753.html |access-date=2022-07-05 |archive-date=2022-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529215549/http://www.90minut.pl/liga/1/liga11753.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2022/23 |url=http://www.90minut.pl/liga/1/liga12330.html |access-date=2022-07-05 |archive-date=2022-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805154611/http://www.90minut.pl/liga/1/liga12330.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

# [[Lex Poznan]]              
# [[Rakow Çenstoxova]] ([[Çenstoxova]])   
# [[Pogon Şetsin]] ([[Şetsin]])
# [[Lechia Qdansk]] ([[Qdansk]])
# [[Piast FK]]
# [[Visla Ploçk]] ([[Ploçk]])
# [[Radomiak Radom]]
# [[Qurnik Zabje FK]]
# [[MKS Cracovia]] ([[Krakov]])
# [[Legiya Varşava FK]]
# [[Warta Poznan]] ([[Poznan]]
# [[Yagelloniya Belostok FK|Yagelloniya Belostok]]
# [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
# [[Stal Mielec]]
# [[Śląsk Wrocław]] ([[Vrotslav]])
# [[Miedź Legnica]]
# [[Vidzev Lodz]] ([[Lodz]])
# [[Korona Kielce]] 	

== Polşa Premyer Liqası 2017/18 ==

''[[2017]]''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2017/18 |url=http://www.90minut.pl/liga/0/liga9322.html |access-date=2017-07-03 |archive-date=2018-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815214735/http://www.90minut.pl/liga/0/liga9322.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2016/17 |url=http://www.90minut.pl/liga/0/liga8694.html |access-date=2017-07-03 |archive-date=2018-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180812213514/http://www.90minut.pl/liga/0/liga8694.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

# [[Legiya Varşava FK]]
# [[Yagelloniya Belostok FK|Yagelloniya Belostok]]
# [[Lex Poznan]]
# [[Lechia Qdansk]]
# [[Korona Kielce]]
# [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
# [[Pogon Şetsin]]
# [[Termalica Bruk-Bet Nieciecza]] 	
# [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
# [[Piast FK]]
# [[Śląsk Wrocław]]
# [[Wisła Płock]]
# [[Arka Gdynia]]
# [[MKS Cracovia]]
# [[Sandecja Nowy Sącz]]
# [[Qurnik Zabje FK]]

== Polşa Premyer Liqası 2015/16 ==

''[[2015]]''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2015/16 |url=http://www.90minut.pl/liga/0/liga8069.html |access-date=2015-12-19 |archive-date=2016-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160413132939/http://www.90minut.pl/liga/0/liga8069.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2014/15 |url=http://www.90minut.pl/liga/0/liga7466.html |access-date=2015-12-19 |archive-date=2018-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826220647/http://www.90minut.pl/liga/0/liga7466.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

# [[Lex Poznan]]
# [[Legiya Varşava FK]] ([[Varşava]])
# [[Yagelloniya Belostok FK|Yagelloniya Belostok]]
# [[Śląsk Wrocław]] ([[Vroslav]])
# [[Lechia Qdansk]] ([[Qdansk]])
# [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
# [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
# [[Pogon Şetsin]]
# [[MKS Cracovia]] ([[Krakov]])
# [[Ruch Chorzów]]
# [[Korona Kielce]]
# [[Piast FK]]
# [[Podbeskidzie Bielsko-Biała]]
# [[Górnik Łęczna]]
# [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
# [[Termalica Bruk-Bet Nieciecza]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
*[http://www.ekstraklasa.org/ Futbol üzrə Polşa çempionatı] (ekstraklasa.org)
*[http://www.90minut.pl/ Futbol üzrə Polşa çempionatı] (90minut.pl)

== Həmçinin bax ==

* [[Polşa Futbol Federasiyası]]
* [[Polşa milli futbol komandası]]
* [[UEFA Avro 2012]]

[[Kateqoriya:Futbol üzrə Polşa çempionatı| ]]</text>
      <sha1>kl6cg8ri643k371uqm1jlc58wcjs985</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041726</id>
      <parentid>9041724</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T14:35:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>138553</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bütün çempionlar */</comment>
      <origin>9041726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14038" sha1="r9lxqb0y0unnfnyxojoz8kt2aks9k7z" xml:space="preserve">{{Futbol liqası 
|tam adı        = Polşa Premyer Liqası (Ekstraklasa)
|şəkil          = 
|pixels         = 
|ölkə           = {{POL}}
|konfederasiya  = [[UEFA]]
|açılış ili     = 1926
|ilk sezon      = 
|şüar           = 
|divizion       = 
|konfranslar    = 
|komandaların sayı = 16
|səviyyələr     = 
|yuxarı liqa      = 
|aşağı liqa     = [[Polşa Birinci Divizionu]] (I Liga)
|bağlanış sezonu= 
|digər kuboklar = [[Polşa Milli Futbol Kuboku|Polşa Kuboku]]
|liqa kuboku    = 
|beynəlxalq kuboklar = [[UEFA Çempionlar Liqası]]&lt;br /&gt;[[UEFA Avropa Liqası]]
|çempion        = [[Rakuv FK]]
|sezon          = [[Polşa Premyer Liqası 2022/2023|2022-23]]
|ən uğurlu komanda = [[Legiya Varşava FK|Legiya Varşava]]  (15 dəfə)
|ümumi qol sayı = 
|tv             = 
|veb səhifəsi   = [http://ekstraklasa.org/ ekstraklasa.org]
|Aktual sezon   = [[Polşa Premyer Liqası 2026/2027]]
}}

'''Futbol üzrə Polşa çempionatı''' —  hazırda '''Ekstraklasa''' adlandırılan və Polşa peşəkar futbol klublarının çıxş etdiyi güclülər dəstəsi. İndiyədək elitada 55 klub oynamışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ekstraklasa.org |url=http://www.ekstraklasa.org/ |access-date=2012-11-13 |archive-date=2008-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920020724/http://www.ekstraklasa.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=pzpn.pl |url=http://www.pzpn.pl/index.php/pol/Rozgrywki-klubowe/Ekstraklasa |access-date=2012-11-13 |archive-date=2012-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121224153355/http://www.pzpn.pl/index.php/pol/Rozgrywki-klubowe/Ekstraklasa |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Polşa Milli Futbol Çempionatının adları əvvəllər belə olmuşdur:
* '''1927–1939 mövsümləri:''' Liga;
* '''1948–2008 mövsümləri:''' I Liqa;
**'''2004/2005 mövsümləri:''' Idea Ekstraklasa;
**'''2005/2006–2007/2008 mövsümləri:''' Orange Ekstraklasa;
*'''2008/2009–2010/2011 mövsümləri:''' Ekstraklasa;
* '''2011/2012–2015/2016  mövsümləri:''' T-Mobile Ekstraklasa.
* '''2016/2017–2018/2019 mövsümləri:''' LOTTO Ekstraklasa
* '''2019/20 – mövsümləri:''' PKO Ekstraklasa

Sonuncu 2022-2023 mövsümündə [[Rakuv FK]] çempion olmuşdur.

== Bütün çempionlar ==
[[Fayl:Trofeum TME 2014-2015 (cropped).jpg|thumb|right|220px|Ekstraklasa 2014/15]]
[[Fayl:Lech Poznań Mistrz Polski 2014-15 Trofeum.JPG|thumb|220px|Son çempion: [[Lex Poznan]] 2014–15]]
* [[Legiya Varşava FK|Legiya Varşava]] (15): 1955, 1956, 1969, 1970, 1994, 1995, 2002, 2006, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2020, 2021
* [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]] (14): 1957, 1959, 1961, 1963, 1964, 1965, 1966, 1967, 1971, 1972, 1985, 1986, 1987, 1988
* [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]] (14): 1927, 1928, 1949, 1950, ('''**1951 - !!!'''), 1978, 1999, 2001, 2003, 2004, 2005, 2008, 2009, 2011
* [[Ruch Chorzów]] (13): 1933, 1934, 1935, 1936, 1938, 1952, 1953, 1960, 1968, 1974, 1975, 1979, 1989
* [[Lex Poznan]] (10): 1983, 1984, 1990, 1992, 1993, 2010, 2015, 2022, 2025, 2026
* [[Cracovia]] ([[Krakov]]) (5): 1921, 1930, 1932, 1937, 1948
* [[Vidzev Lodz]] ([[Lodz]]) (4): 1981, 1982, 1996, 1997
* [[Pogoń Lvov]] ([[Lvov]]) (4): 1922, 1923, 1925, 1926
* [[Lodz FK|ŁKS Lodz]] ([[Lodz]]) (2): 1958, 1998
* [[Polonia Bytom]] (2): 1954, 1962
* [[Stal Mielec]] (2): 1973, 1976
* [[Śląsk Wrocław]] ([[Vroslav]]) (2): 1977, 2012
* [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]] (2): 1991, 2007
* [[Garbarnia Krakov]] ([[Krakov]]) (1): 1931
* [[Polonia Varşava]] ([[Varşava]]) (1): 2000
* [[Szombierki Bytom]] (1): 1980
* [[Warta Poznan]] ([[Poznan]]) (1): 1947
* [[Piast FK]] ([[Qliviçe]]) (1): 2019
** Bu '''1951'''-ci ildə, [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]] liqada birinci yeri qazandı və Polşa çempionu adını Polşa Kuboku Hərəkatının [[Ruch Chorzów]] qalib, mövsüm əvvəl düzəliş edilmiş Qaydalar Futbol Assosiasiyasının düşdüyünü qeyd etmək lazımdır. Visla Liqası çempionatının qazandı.

== Polşa çempionatı ==
[[Fayl:Gdansk PGE Arena ESP-IRE Euro 2012 01.jpg|thumb|300px|[[PGE Arena]] - [[Lechia Qdansk]] ([[Qdansk]])]]
[[Fayl:Stadion Lecha Poznan. 2010-11-03 (4).JPG|thumb|300px|[[Lex Poznan]] ([[Poznan]])]]
[[Fayl:Stadion Wroclaw 2011-11-18.jpg|thumb|300px|[[Śląsk Wrocław]]]]
[[Fayl:Stadion przed meczem z APOELEM.jpg|thumb|300px|[[Visla Krakov FK]] ([[Krakov]])]]
[[Fayl:Stadion Legii 02.jpg|thumb|300px|[[Legiya Varşava FK]] ([[Varşava]])]]
[[Fayl:Stadion Miejski - Białystok1.jpg|thumb|thumb|300px|[[Yagelloniya Belostok FK]] ([[Belostok]])]]
[[Fayl:Kielce City Stadium.jpg|thumb|300px|[[Korona Kielce]] ([[Kielce]])]]
[[Fayl:Stadion Piasta Gliwice 05.JPG|thumb|300px|[[Piast FK]] ([[Qliviçe]])]]
[[Fayl:Dialog Arena.jpg|thumb|300px|[[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]] ([[Lyubin]])]]
[[Fayl:Stade Józef Piłsudski.jpg|thumb|300px|[[MKS Cracovia]] ([[Krakov]])]]
[[Fayl:Ernest Pohl Stadium - Zabrze 2.jpg|thumb|300px|[[Qurnik Zabje FK]] ([[Zabje]])]]
[[Fayl:Nowy stadion Widzewa - trybuna C.jpg|thumb|300px|[[Vidzev Lodz]] ([[Lodz]])]]
''[[2022]]''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa çempionatı |url=http://zabrze.naszemiasto.pl/artykul/1013905,mistrzowie-polski-w-pilce-noznej-lista-wisla-krakow-moze,id,t.html |access-date=2012-11-13 |archive-date=2013-01-13 |archive-url=https://archive.today/20130113115642/http://zabrze.naszemiasto.pl/artykul/1013905,mistrzowie-polski-w-pilce-noznej-lista-wisla-krakow-moze,id,t.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=&quot;F1F1F1&quot;
! align=&quot;left&quot; width=&quot;60&quot; | il
! align=&quot;left&quot; width=&quot;150&quot; | çempion
|-
| [[1920]] || '''(-)''' ([[Sovet-Polşa müharibəsi]] [[1919]]-[[1921]]) 
|-
| [[1921]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1922]] || [[Pogoń Lvov]]
|-
| [[1923]] || [[Pogoń Lvov]]
|-
| [[1924]] || '''(-)'''
|-
| [[1925]] || [[Pogoń Lvov]]
|-
| [[1926]] || [[Pogoń Lvov]]
|-
| [[1927]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1928]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1929]] || [[Warta Poznan]]
|-
| [[1930]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1931]] || [[Garbarnia Krakov]]
|-
| [[1932]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1933]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1934]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1935]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1936]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1937]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1938]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1939]] || rowspan=&quot;7&quot; valign=&quot;top&quot; | '''[[İkinci dünya müharibəsi]]'''
|-
| [[1940]] 
|-
| [[1941]] 
|-
| [[1942]] 
|-
| [[1943]]
|-
| [[1944]] 
|-
| [[1945]] 
|-
| [[1946]] || [[Polonia Varşava]]
|-
| [[1947]] || [[Warta Poznan]]
|-
| [[1948]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1949]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1950]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1951]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1952]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1953]] || [[Ruch Chorzów]] 
|-
| [[1954]] || [[Polonia Bytom]]
|-
| [[1955]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1956]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1957]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1958]] || [[Lodz FK|ŁKS Lodz]]
|-
| [[1959]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1960]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1961]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1962]] || [[Polonia Bytom]]
|-
| [[1963]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1964]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1965]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1966]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1967]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1968]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1969]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1970]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1971]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1972]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1973]] || [[Stal Mielec]]
|-
| [[1974]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1975]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1976]] || [[Stal Mielec]]
|-
| [[1977]] || [[Śląsk Wrocław]]
|-
| [[1978]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1979]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1980]] || [[Szombierki Bytom]]
|-
| [[1981]] || [[Vidzev Lodz]]
|-
| [[1982]] || [[Vidzev Lodz]]
|-
| [[1983]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1984]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1985]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1986]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1987]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1988]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1989]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1990]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1991]] || [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
|-
| [[1992]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1993]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1994]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1995]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1996]] || [[Vidzev Lodz]]
|-
| [[1997]] || [[Vidzev Lodz]]
|-
| [[1998]] || [[Lodz FK|ŁKS Lodz]]
|-
| [[1999]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2000]] || [[Polonia Varşava]]
|-
| [[2001]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2002]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2003]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2004]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2005]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2006]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2007]] || [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
|-
| [[2008]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2008]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2009]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2010]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[2011]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2012]] || [[Śląsk Wrocław]]
|-
| [[2013]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2014]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2015]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[2016]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2017]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2018]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2019]] || [[Piast FK]]
|-
| [[2020]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2021]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2022]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[2023]] || [[Rakuv FK]]
|}

== Premyer Liqanın bombardirləri ==
[[Fayl:Tablica Ficinus (cropped).jpg|thumb|200px|Ernest Pohl]]
Son yeniləmə: 25 sentyabr 2012&lt;/small&gt;

* Ernest Pohl ([[Legiya Varşava FK]], [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]])  186
* Lucjan Brychczy (Legiya Varşava FK) 	182
* [[Tomaş Frankovski]] ([[Yagelloniya Belostok FK|Yagelloniya Belostok]], [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]) 168
* Gerard Cieślik (Ruch Chorzów) 	167
* Włodzimierz Lubański ([[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]) 155
* Teodor Peterek (Ruch Chorzów) 	155
* Kazimierz Kmiecik ([[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]) 	153
* Jan Liberda (Polonia Bytom) 	        145
* Teodor Anioła ([[Lex Poznan]]) 	141
* Fryderyk Scherfke (Warta Poznan) 	131

== Polşa Premyer Liqası 2022/23 ==

''[[2022]]''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2021/22 |url=http://www.90minut.pl/liga/1/liga11753.html |access-date=2022-07-05 |archive-date=2022-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529215549/http://www.90minut.pl/liga/1/liga11753.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2022/23 |url=http://www.90minut.pl/liga/1/liga12330.html |access-date=2022-07-05 |archive-date=2022-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805154611/http://www.90minut.pl/liga/1/liga12330.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

# [[Lex Poznan]]              
# [[Rakow Çenstoxova]] ([[Çenstoxova]])   
# [[Pogon Şetsin]] ([[Şetsin]])
# [[Lechia Qdansk]] ([[Qdansk]])
# [[Piast FK]]
# [[Visla Ploçk]] ([[Ploçk]])
# [[Radomiak Radom]]
# [[Qurnik Zabje FK]]
# [[MKS Cracovia]] ([[Krakov]])
# [[Legiya Varşava FK]]
# [[Warta Poznan]] ([[Poznan]]
# [[Yagelloniya Belostok FK|Yagelloniya Belostok]]
# [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
# [[Stal Mielec]]
# [[Śląsk Wrocław]] ([[Vrotslav]])
# [[Miedź Legnica]]
# [[Vidzev Lodz]] ([[Lodz]])
# [[Korona Kielce]] 	

== Polşa Premyer Liqası 2017/18 ==

''[[2017]]''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2017/18 |url=http://www.90minut.pl/liga/0/liga9322.html |access-date=2017-07-03 |archive-date=2018-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815214735/http://www.90minut.pl/liga/0/liga9322.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2016/17 |url=http://www.90minut.pl/liga/0/liga8694.html |access-date=2017-07-03 |archive-date=2018-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180812213514/http://www.90minut.pl/liga/0/liga8694.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

# [[Legiya Varşava FK]]
# [[Yagelloniya Belostok FK|Yagelloniya Belostok]]
# [[Lex Poznan]]
# [[Lechia Qdansk]]
# [[Korona Kielce]]
# [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
# [[Pogon Şetsin]]
# [[Termalica Bruk-Bet Nieciecza]] 	
# [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
# [[Piast FK]]
# [[Śląsk Wrocław]]
# [[Wisła Płock]]
# [[Arka Gdynia]]
# [[MKS Cracovia]]
# [[Sandecja Nowy Sącz]]
# [[Qurnik Zabje FK]]

== Polşa Premyer Liqası 2015/16 ==

''[[2015]]''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2015/16 |url=http://www.90minut.pl/liga/0/liga8069.html |access-date=2015-12-19 |archive-date=2016-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160413132939/http://www.90minut.pl/liga/0/liga8069.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2014/15 |url=http://www.90minut.pl/liga/0/liga7466.html |access-date=2015-12-19 |archive-date=2018-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826220647/http://www.90minut.pl/liga/0/liga7466.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

# [[Lex Poznan]]
# [[Legiya Varşava FK]] ([[Varşava]])
# [[Yagelloniya Belostok FK|Yagelloniya Belostok]]
# [[Śląsk Wrocław]] ([[Vroslav]])
# [[Lechia Qdansk]] ([[Qdansk]])
# [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
# [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
# [[Pogon Şetsin]]
# [[MKS Cracovia]] ([[Krakov]])
# [[Ruch Chorzów]]
# [[Korona Kielce]]
# [[Piast FK]]
# [[Podbeskidzie Bielsko-Biała]]
# [[Górnik Łęczna]]
# [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
# [[Termalica Bruk-Bet Nieciecza]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
*[http://www.ekstraklasa.org/ Futbol üzrə Polşa çempionatı] (ekstraklasa.org)
*[http://www.90minut.pl/ Futbol üzrə Polşa çempionatı] (90minut.pl)

== Həmçinin bax ==

* [[Polşa Futbol Federasiyası]]
* [[Polşa milli futbol komandası]]
* [[UEFA Avro 2012]]

[[Kateqoriya:Futbol üzrə Polşa çempionatı| ]]</text>
      <sha1>r9lxqb0y0unnfnyxojoz8kt2aks9k7z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041727</id>
      <parentid>9041726</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T14:36:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>138553</id>
      </contributor>
      <comment>/* Polşa çempionatı */</comment>
      <origin>9041727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14069" sha1="nddyc089wh938qfjs53ieb621z89shk" xml:space="preserve">{{Futbol liqası 
|tam adı        = Polşa Premyer Liqası (Ekstraklasa)
|şəkil          = 
|pixels         = 
|ölkə           = {{POL}}
|konfederasiya  = [[UEFA]]
|açılış ili     = 1926
|ilk sezon      = 
|şüar           = 
|divizion       = 
|konfranslar    = 
|komandaların sayı = 16
|səviyyələr     = 
|yuxarı liqa      = 
|aşağı liqa     = [[Polşa Birinci Divizionu]] (I Liga)
|bağlanış sezonu= 
|digər kuboklar = [[Polşa Milli Futbol Kuboku|Polşa Kuboku]]
|liqa kuboku    = 
|beynəlxalq kuboklar = [[UEFA Çempionlar Liqası]]&lt;br /&gt;[[UEFA Avropa Liqası]]
|çempion        = [[Rakuv FK]]
|sezon          = [[Polşa Premyer Liqası 2022/2023|2022-23]]
|ən uğurlu komanda = [[Legiya Varşava FK|Legiya Varşava]]  (15 dəfə)
|ümumi qol sayı = 
|tv             = 
|veb səhifəsi   = [http://ekstraklasa.org/ ekstraklasa.org]
|Aktual sezon   = [[Polşa Premyer Liqası 2026/2027]]
}}

'''Futbol üzrə Polşa çempionatı''' —  hazırda '''Ekstraklasa''' adlandırılan və Polşa peşəkar futbol klublarının çıxş etdiyi güclülər dəstəsi. İndiyədək elitada 55 klub oynamışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ekstraklasa.org |url=http://www.ekstraklasa.org/ |access-date=2012-11-13 |archive-date=2008-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920020724/http://www.ekstraklasa.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=pzpn.pl |url=http://www.pzpn.pl/index.php/pol/Rozgrywki-klubowe/Ekstraklasa |access-date=2012-11-13 |archive-date=2012-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121224153355/http://www.pzpn.pl/index.php/pol/Rozgrywki-klubowe/Ekstraklasa |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Polşa Milli Futbol Çempionatının adları əvvəllər belə olmuşdur:
* '''1927–1939 mövsümləri:''' Liga;
* '''1948–2008 mövsümləri:''' I Liqa;
**'''2004/2005 mövsümləri:''' Idea Ekstraklasa;
**'''2005/2006–2007/2008 mövsümləri:''' Orange Ekstraklasa;
*'''2008/2009–2010/2011 mövsümləri:''' Ekstraklasa;
* '''2011/2012–2015/2016  mövsümləri:''' T-Mobile Ekstraklasa.
* '''2016/2017–2018/2019 mövsümləri:''' LOTTO Ekstraklasa
* '''2019/20 – mövsümləri:''' PKO Ekstraklasa

Sonuncu 2022-2023 mövsümündə [[Rakuv FK]] çempion olmuşdur.

== Bütün çempionlar ==
[[Fayl:Trofeum TME 2014-2015 (cropped).jpg|thumb|right|220px|Ekstraklasa 2014/15]]
[[Fayl:Lech Poznań Mistrz Polski 2014-15 Trofeum.JPG|thumb|220px|Son çempion: [[Lex Poznan]] 2014–15]]
* [[Legiya Varşava FK|Legiya Varşava]] (15): 1955, 1956, 1969, 1970, 1994, 1995, 2002, 2006, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2020, 2021
* [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]] (14): 1957, 1959, 1961, 1963, 1964, 1965, 1966, 1967, 1971, 1972, 1985, 1986, 1987, 1988
* [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]] (14): 1927, 1928, 1949, 1950, ('''**1951 - !!!'''), 1978, 1999, 2001, 2003, 2004, 2005, 2008, 2009, 2011
* [[Ruch Chorzów]] (13): 1933, 1934, 1935, 1936, 1938, 1952, 1953, 1960, 1968, 1974, 1975, 1979, 1989
* [[Lex Poznan]] (10): 1983, 1984, 1990, 1992, 1993, 2010, 2015, 2022, 2025, 2026
* [[Cracovia]] ([[Krakov]]) (5): 1921, 1930, 1932, 1937, 1948
* [[Vidzev Lodz]] ([[Lodz]]) (4): 1981, 1982, 1996, 1997
* [[Pogoń Lvov]] ([[Lvov]]) (4): 1922, 1923, 1925, 1926
* [[Lodz FK|ŁKS Lodz]] ([[Lodz]]) (2): 1958, 1998
* [[Polonia Bytom]] (2): 1954, 1962
* [[Stal Mielec]] (2): 1973, 1976
* [[Śląsk Wrocław]] ([[Vroslav]]) (2): 1977, 2012
* [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]] (2): 1991, 2007
* [[Garbarnia Krakov]] ([[Krakov]]) (1): 1931
* [[Polonia Varşava]] ([[Varşava]]) (1): 2000
* [[Szombierki Bytom]] (1): 1980
* [[Warta Poznan]] ([[Poznan]]) (1): 1947
* [[Piast FK]] ([[Qliviçe]]) (1): 2019
** Bu '''1951'''-ci ildə, [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]] liqada birinci yeri qazandı və Polşa çempionu adını Polşa Kuboku Hərəkatının [[Ruch Chorzów]] qalib, mövsüm əvvəl düzəliş edilmiş Qaydalar Futbol Assosiasiyasının düşdüyünü qeyd etmək lazımdır. Visla Liqası çempionatının qazandı.

== Polşa çempionatı ==
[[Fayl:Gdansk PGE Arena ESP-IRE Euro 2012 01.jpg|thumb|300px|[[PGE Arena]] - [[Lechia Qdansk]] ([[Qdansk]])]]
[[Fayl:Stadion Lecha Poznan. 2010-11-03 (4).JPG|thumb|300px|[[Lex Poznan]] ([[Poznan]])]]
[[Fayl:Stadion Wroclaw 2011-11-18.jpg|thumb|300px|[[Śląsk Wrocław]]]]
[[Fayl:Stadion przed meczem z APOELEM.jpg|thumb|300px|[[Visla Krakov FK]] ([[Krakov]])]]
[[Fayl:Stadion Legii 02.jpg|thumb|300px|[[Legiya Varşava FK]] ([[Varşava]])]]
[[Fayl:Stadion Miejski - Białystok1.jpg|thumb|thumb|300px|[[Yagelloniya Belostok FK]] ([[Belostok]])]]
[[Fayl:Kielce City Stadium.jpg|thumb|300px|[[Korona Kielce]] ([[Kielce]])]]
[[Fayl:Stadion Piasta Gliwice 05.JPG|thumb|300px|[[Piast FK]] ([[Qliviçe]])]]
[[Fayl:Dialog Arena.jpg|thumb|300px|[[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]] ([[Lyubin]])]]
[[Fayl:Stade Józef Piłsudski.jpg|thumb|300px|[[MKS Cracovia]] ([[Krakov]])]]
[[Fayl:Ernest Pohl Stadium - Zabrze 2.jpg|thumb|300px|[[Qurnik Zabje FK]] ([[Zabje]])]]
[[Fayl:Nowy stadion Widzewa - trybuna C.jpg|thumb|300px|[[Vidzev Lodz]] ([[Lodz]])]]
''[[2022]]''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa çempionatı |url=http://zabrze.naszemiasto.pl/artykul/1013905,mistrzowie-polski-w-pilce-noznej-lista-wisla-krakow-moze,id,t.html |access-date=2012-11-13 |archive-date=2013-01-13 |archive-url=https://archive.today/20130113115642/http://zabrze.naszemiasto.pl/artykul/1013905,mistrzowie-polski-w-pilce-noznej-lista-wisla-krakow-moze,id,t.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=&quot;F1F1F1&quot;
! align=&quot;left&quot; width=&quot;60&quot; | il
! align=&quot;left&quot; width=&quot;150&quot; | çempion
|-
| [[1920]] || '''(-)''' ([[Sovet-Polşa müharibəsi]] [[1919]]-[[1921]]) 
|-
| [[1921]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1922]] || [[Pogoń Lvov]]
|-
| [[1923]] || [[Pogoń Lvov]]
|-
| [[1924]] || '''(-)'''
|-
| [[1925]] || [[Pogoń Lvov]]
|-
| [[1926]] || [[Pogoń Lvov]]
|-
| [[1927]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1928]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1929]] || [[Warta Poznan]]
|-
| [[1930]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1931]] || [[Garbarnia Krakov]]
|-
| [[1932]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1933]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1934]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1935]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1936]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1937]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1938]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1939]] || rowspan=&quot;7&quot; valign=&quot;top&quot; | '''[[İkinci dünya müharibəsi]]'''
|-
| [[1940]] 
|-
| [[1941]] 
|-
| [[1942]] 
|-
| [[1943]]
|-
| [[1944]] 
|-
| [[1945]] 
|-
| [[1946]] || [[Polonia Varşava]]
|-
| [[1947]] || [[Warta Poznan]]
|-
| [[1948]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1949]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1950]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1951]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1952]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1953]] || [[Ruch Chorzów]] 
|-
| [[1954]] || [[Polonia Bytom]]
|-
| [[1955]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1956]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1957]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1958]] || [[Lodz FK|ŁKS Lodz]]
|-
| [[1959]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1960]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1961]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1962]] || [[Polonia Bytom]]
|-
| [[1963]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1964]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1965]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1966]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1967]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1968]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1969]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1970]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1971]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1972]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1973]] || [[Stal Mielec]]
|-
| [[1974]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1975]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1976]] || [[Stal Mielec]]
|-
| [[1977]] || [[Śląsk Wrocław]]
|-
| [[1978]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1979]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1980]] || [[Szombierki Bytom]]
|-
| [[1981]] || [[Vidzev Lodz]]
|-
| [[1982]] || [[Vidzev Lodz]]
|-
| [[1983]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1984]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1985]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1986]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1987]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1988]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1989]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1990]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1991]] || [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
|-
| [[1992]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1993]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1994]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1995]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1996]] || [[Vidzev Lodz]]
|-
| [[1997]] || [[Vidzev Lodz]]
|-
| [[1998]] || [[Lodz FK|ŁKS Lodz]]
|-
| [[1999]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2000]] || [[Polonia Varşava]]
|-
| [[2001]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2002]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2003]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2004]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2005]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2006]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2007]] || [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
|-
| [[2008]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2008]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2009]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2010]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[2011]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2012]] || [[Śląsk Wrocław]]
|-
| [[2013]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2014]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2015]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[2016]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2017]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2018]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2019]] || [[Piast FK]]
|-
| [[2020]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2021]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2022]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[2023]] || [[Rakuv FK]]
|-
| 2024 || [[Lex Poznan]]
|-
|}

== Premyer Liqanın bombardirləri ==
[[Fayl:Tablica Ficinus (cropped).jpg|thumb|200px|Ernest Pohl]]
Son yeniləmə: 25 sentyabr 2012&lt;/small&gt;

* Ernest Pohl ([[Legiya Varşava FK]], [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]])  186
* Lucjan Brychczy (Legiya Varşava FK) 	182
* [[Tomaş Frankovski]] ([[Yagelloniya Belostok FK|Yagelloniya Belostok]], [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]) 168
* Gerard Cieślik (Ruch Chorzów) 	167
* Włodzimierz Lubański ([[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]) 155
* Teodor Peterek (Ruch Chorzów) 	155
* Kazimierz Kmiecik ([[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]) 	153
* Jan Liberda (Polonia Bytom) 	        145
* Teodor Anioła ([[Lex Poznan]]) 	141
* Fryderyk Scherfke (Warta Poznan) 	131

== Polşa Premyer Liqası 2022/23 ==

''[[2022]]''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2021/22 |url=http://www.90minut.pl/liga/1/liga11753.html |access-date=2022-07-05 |archive-date=2022-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529215549/http://www.90minut.pl/liga/1/liga11753.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2022/23 |url=http://www.90minut.pl/liga/1/liga12330.html |access-date=2022-07-05 |archive-date=2022-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805154611/http://www.90minut.pl/liga/1/liga12330.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

# [[Lex Poznan]]              
# [[Rakow Çenstoxova]] ([[Çenstoxova]])   
# [[Pogon Şetsin]] ([[Şetsin]])
# [[Lechia Qdansk]] ([[Qdansk]])
# [[Piast FK]]
# [[Visla Ploçk]] ([[Ploçk]])
# [[Radomiak Radom]]
# [[Qurnik Zabje FK]]
# [[MKS Cracovia]] ([[Krakov]])
# [[Legiya Varşava FK]]
# [[Warta Poznan]] ([[Poznan]]
# [[Yagelloniya Belostok FK|Yagelloniya Belostok]]
# [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
# [[Stal Mielec]]
# [[Śląsk Wrocław]] ([[Vrotslav]])
# [[Miedź Legnica]]
# [[Vidzev Lodz]] ([[Lodz]])
# [[Korona Kielce]] 	

== Polşa Premyer Liqası 2017/18 ==

''[[2017]]''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2017/18 |url=http://www.90minut.pl/liga/0/liga9322.html |access-date=2017-07-03 |archive-date=2018-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815214735/http://www.90minut.pl/liga/0/liga9322.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2016/17 |url=http://www.90minut.pl/liga/0/liga8694.html |access-date=2017-07-03 |archive-date=2018-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180812213514/http://www.90minut.pl/liga/0/liga8694.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

# [[Legiya Varşava FK]]
# [[Yagelloniya Belostok FK|Yagelloniya Belostok]]
# [[Lex Poznan]]
# [[Lechia Qdansk]]
# [[Korona Kielce]]
# [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
# [[Pogon Şetsin]]
# [[Termalica Bruk-Bet Nieciecza]] 	
# [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
# [[Piast FK]]
# [[Śląsk Wrocław]]
# [[Wisła Płock]]
# [[Arka Gdynia]]
# [[MKS Cracovia]]
# [[Sandecja Nowy Sącz]]
# [[Qurnik Zabje FK]]

== Polşa Premyer Liqası 2015/16 ==

''[[2015]]''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2015/16 |url=http://www.90minut.pl/liga/0/liga8069.html |access-date=2015-12-19 |archive-date=2016-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160413132939/http://www.90minut.pl/liga/0/liga8069.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2014/15 |url=http://www.90minut.pl/liga/0/liga7466.html |access-date=2015-12-19 |archive-date=2018-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826220647/http://www.90minut.pl/liga/0/liga7466.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

# [[Lex Poznan]]
# [[Legiya Varşava FK]] ([[Varşava]])
# [[Yagelloniya Belostok FK|Yagelloniya Belostok]]
# [[Śląsk Wrocław]] ([[Vroslav]])
# [[Lechia Qdansk]] ([[Qdansk]])
# [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
# [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
# [[Pogon Şetsin]]
# [[MKS Cracovia]] ([[Krakov]])
# [[Ruch Chorzów]]
# [[Korona Kielce]]
# [[Piast FK]]
# [[Podbeskidzie Bielsko-Biała]]
# [[Górnik Łęczna]]
# [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
# [[Termalica Bruk-Bet Nieciecza]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
*[http://www.ekstraklasa.org/ Futbol üzrə Polşa çempionatı] (ekstraklasa.org)
*[http://www.90minut.pl/ Futbol üzrə Polşa çempionatı] (90minut.pl)

== Həmçinin bax ==

* [[Polşa Futbol Federasiyası]]
* [[Polşa milli futbol komandası]]
* [[UEFA Avro 2012]]

[[Kateqoriya:Futbol üzrə Polşa çempionatı| ]]</text>
      <sha1>nddyc089wh938qfjs53ieb621z89shk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041728</id>
      <parentid>9041727</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T14:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>138553</id>
      </contributor>
      <comment>/* Polşa çempionatı */</comment>
      <origin>9041728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14107" sha1="ofprje9vpc57t4ato0g254nltrgm0c8" xml:space="preserve">{{Futbol liqası 
|tam adı        = Polşa Premyer Liqası (Ekstraklasa)
|şəkil          = 
|pixels         = 
|ölkə           = {{POL}}
|konfederasiya  = [[UEFA]]
|açılış ili     = 1926
|ilk sezon      = 
|şüar           = 
|divizion       = 
|konfranslar    = 
|komandaların sayı = 16
|səviyyələr     = 
|yuxarı liqa      = 
|aşağı liqa     = [[Polşa Birinci Divizionu]] (I Liga)
|bağlanış sezonu= 
|digər kuboklar = [[Polşa Milli Futbol Kuboku|Polşa Kuboku]]
|liqa kuboku    = 
|beynəlxalq kuboklar = [[UEFA Çempionlar Liqası]]&lt;br /&gt;[[UEFA Avropa Liqası]]
|çempion        = [[Rakuv FK]]
|sezon          = [[Polşa Premyer Liqası 2022/2023|2022-23]]
|ən uğurlu komanda = [[Legiya Varşava FK|Legiya Varşava]]  (15 dəfə)
|ümumi qol sayı = 
|tv             = 
|veb səhifəsi   = [http://ekstraklasa.org/ ekstraklasa.org]
|Aktual sezon   = [[Polşa Premyer Liqası 2026/2027]]
}}

'''Futbol üzrə Polşa çempionatı''' —  hazırda '''Ekstraklasa''' adlandırılan və Polşa peşəkar futbol klublarının çıxş etdiyi güclülər dəstəsi. İndiyədək elitada 55 klub oynamışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ekstraklasa.org |url=http://www.ekstraklasa.org/ |access-date=2012-11-13 |archive-date=2008-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920020724/http://www.ekstraklasa.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=pzpn.pl |url=http://www.pzpn.pl/index.php/pol/Rozgrywki-klubowe/Ekstraklasa |access-date=2012-11-13 |archive-date=2012-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121224153355/http://www.pzpn.pl/index.php/pol/Rozgrywki-klubowe/Ekstraklasa |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Polşa Milli Futbol Çempionatının adları əvvəllər belə olmuşdur:
* '''1927–1939 mövsümləri:''' Liga;
* '''1948–2008 mövsümləri:''' I Liqa;
**'''2004/2005 mövsümləri:''' Idea Ekstraklasa;
**'''2005/2006–2007/2008 mövsümləri:''' Orange Ekstraklasa;
*'''2008/2009–2010/2011 mövsümləri:''' Ekstraklasa;
* '''2011/2012–2015/2016  mövsümləri:''' T-Mobile Ekstraklasa.
* '''2016/2017–2018/2019 mövsümləri:''' LOTTO Ekstraklasa
* '''2019/20 – mövsümləri:''' PKO Ekstraklasa

Sonuncu 2022-2023 mövsümündə [[Rakuv FK]] çempion olmuşdur.

== Bütün çempionlar ==
[[Fayl:Trofeum TME 2014-2015 (cropped).jpg|thumb|right|220px|Ekstraklasa 2014/15]]
[[Fayl:Lech Poznań Mistrz Polski 2014-15 Trofeum.JPG|thumb|220px|Son çempion: [[Lex Poznan]] 2014–15]]
* [[Legiya Varşava FK|Legiya Varşava]] (15): 1955, 1956, 1969, 1970, 1994, 1995, 2002, 2006, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2020, 2021
* [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]] (14): 1957, 1959, 1961, 1963, 1964, 1965, 1966, 1967, 1971, 1972, 1985, 1986, 1987, 1988
* [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]] (14): 1927, 1928, 1949, 1950, ('''**1951 - !!!'''), 1978, 1999, 2001, 2003, 2004, 2005, 2008, 2009, 2011
* [[Ruch Chorzów]] (13): 1933, 1934, 1935, 1936, 1938, 1952, 1953, 1960, 1968, 1974, 1975, 1979, 1989
* [[Lex Poznan]] (10): 1983, 1984, 1990, 1992, 1993, 2010, 2015, 2022, 2025, 2026
* [[Cracovia]] ([[Krakov]]) (5): 1921, 1930, 1932, 1937, 1948
* [[Vidzev Lodz]] ([[Lodz]]) (4): 1981, 1982, 1996, 1997
* [[Pogoń Lvov]] ([[Lvov]]) (4): 1922, 1923, 1925, 1926
* [[Lodz FK|ŁKS Lodz]] ([[Lodz]]) (2): 1958, 1998
* [[Polonia Bytom]] (2): 1954, 1962
* [[Stal Mielec]] (2): 1973, 1976
* [[Śląsk Wrocław]] ([[Vroslav]]) (2): 1977, 2012
* [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]] (2): 1991, 2007
* [[Garbarnia Krakov]] ([[Krakov]]) (1): 1931
* [[Polonia Varşava]] ([[Varşava]]) (1): 2000
* [[Szombierki Bytom]] (1): 1980
* [[Warta Poznan]] ([[Poznan]]) (1): 1947
* [[Piast FK]] ([[Qliviçe]]) (1): 2019
** Bu '''1951'''-ci ildə, [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]] liqada birinci yeri qazandı və Polşa çempionu adını Polşa Kuboku Hərəkatının [[Ruch Chorzów]] qalib, mövsüm əvvəl düzəliş edilmiş Qaydalar Futbol Assosiasiyasının düşdüyünü qeyd etmək lazımdır. Visla Liqası çempionatının qazandı.

== Polşa çempionatı ==
[[Fayl:Gdansk PGE Arena ESP-IRE Euro 2012 01.jpg|thumb|300px|[[PGE Arena]] - [[Lechia Qdansk]] ([[Qdansk]])]]
[[Fayl:Stadion Lecha Poznan. 2010-11-03 (4).JPG|thumb|300px|[[Lex Poznan]] ([[Poznan]])]]
[[Fayl:Stadion Wroclaw 2011-11-18.jpg|thumb|300px|[[Śląsk Wrocław]]]]
[[Fayl:Stadion przed meczem z APOELEM.jpg|thumb|300px|[[Visla Krakov FK]] ([[Krakov]])]]
[[Fayl:Stadion Legii 02.jpg|thumb|300px|[[Legiya Varşava FK]] ([[Varşava]])]]
[[Fayl:Stadion Miejski - Białystok1.jpg|thumb|thumb|300px|[[Yagelloniya Belostok FK]] ([[Belostok]])]]
[[Fayl:Kielce City Stadium.jpg|thumb|300px|[[Korona Kielce]] ([[Kielce]])]]
[[Fayl:Stadion Piasta Gliwice 05.JPG|thumb|300px|[[Piast FK]] ([[Qliviçe]])]]
[[Fayl:Dialog Arena.jpg|thumb|300px|[[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]] ([[Lyubin]])]]
[[Fayl:Stade Józef Piłsudski.jpg|thumb|300px|[[MKS Cracovia]] ([[Krakov]])]]
[[Fayl:Ernest Pohl Stadium - Zabrze 2.jpg|thumb|300px|[[Qurnik Zabje FK]] ([[Zabje]])]]
[[Fayl:Nowy stadion Widzewa - trybuna C.jpg|thumb|300px|[[Vidzev Lodz]] ([[Lodz]])]]
''[[2022]]''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa çempionatı |url=http://zabrze.naszemiasto.pl/artykul/1013905,mistrzowie-polski-w-pilce-noznej-lista-wisla-krakow-moze,id,t.html |access-date=2012-11-13 |archive-date=2013-01-13 |archive-url=https://archive.today/20130113115642/http://zabrze.naszemiasto.pl/artykul/1013905,mistrzowie-polski-w-pilce-noznej-lista-wisla-krakow-moze,id,t.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=&quot;F1F1F1&quot;
! align=&quot;left&quot; width=&quot;60&quot; | il
! align=&quot;left&quot; width=&quot;150&quot; | çempion
|-
| [[1920]] || '''(-)''' ([[Sovet-Polşa müharibəsi]] [[1919]]-[[1921]]) 
|-
| [[1921]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1922]] || [[Pogoń Lvov]]
|-
| [[1923]] || [[Pogoń Lvov]]
|-
| [[1924]] || '''(-)'''
|-
| [[1925]] || [[Pogoń Lvov]]
|-
| [[1926]] || [[Pogoń Lvov]]
|-
| [[1927]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1928]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1929]] || [[Warta Poznan]]
|-
| [[1930]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1931]] || [[Garbarnia Krakov]]
|-
| [[1932]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1933]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1934]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1935]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1936]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1937]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1938]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1939]] || rowspan=&quot;7&quot; valign=&quot;top&quot; | '''[[İkinci dünya müharibəsi]]'''
|-
| [[1940]] 
|-
| [[1941]] 
|-
| [[1942]] 
|-
| [[1943]]
|-
| [[1944]] 
|-
| [[1945]] 
|-
| [[1946]] || [[Polonia Varşava]]
|-
| [[1947]] || [[Warta Poznan]]
|-
| [[1948]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1949]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1950]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1951]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1952]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1953]] || [[Ruch Chorzów]] 
|-
| [[1954]] || [[Polonia Bytom]]
|-
| [[1955]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1956]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1957]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1958]] || [[Lodz FK|ŁKS Lodz]]
|-
| [[1959]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1960]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1961]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1962]] || [[Polonia Bytom]]
|-
| [[1963]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1964]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1965]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1966]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1967]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1968]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1969]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1970]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1971]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1972]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1973]] || [[Stal Mielec]]
|-
| [[1974]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1975]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1976]] || [[Stal Mielec]]
|-
| [[1977]] || [[Śląsk Wrocław]]
|-
| [[1978]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1979]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1980]] || [[Szombierki Bytom]]
|-
| [[1981]] || [[Vidzev Lodz]]
|-
| [[1982]] || [[Vidzev Lodz]]
|-
| [[1983]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1984]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1985]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1986]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1987]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1988]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1989]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1990]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1991]] || [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
|-
| [[1992]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1993]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1994]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1995]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1996]] || [[Vidzev Lodz]]
|-
| [[1997]] || [[Vidzev Lodz]]
|-
| [[1998]] || [[Lodz FK|ŁKS Lodz]]
|-
| [[1999]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2000]] || [[Polonia Varşava]]
|-
| [[2001]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2002]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2003]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2004]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2005]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2006]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2007]] || [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
|-
| [[2008]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2008]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2009]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2010]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[2011]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2012]] || [[Śląsk Wrocław]]
|-
| [[2013]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2014]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2015]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[2016]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2017]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2018]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2019]] || [[Piast FK]]
|-
| [[2020]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2021]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2022]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[2023]] || [[Rakuv FK]]
|-
| 2024–25 || [[Lex Poznan]]
|-
| 2025–26 || [[Lex Poznan]]
|-
|}

== Premyer Liqanın bombardirləri ==
[[Fayl:Tablica Ficinus (cropped).jpg|thumb|200px|Ernest Pohl]]
Son yeniləmə: 25 sentyabr 2012&lt;/small&gt;

* Ernest Pohl ([[Legiya Varşava FK]], [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]])  186
* Lucjan Brychczy (Legiya Varşava FK) 	182
* [[Tomaş Frankovski]] ([[Yagelloniya Belostok FK|Yagelloniya Belostok]], [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]) 168
* Gerard Cieślik (Ruch Chorzów) 	167
* Włodzimierz Lubański ([[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]) 155
* Teodor Peterek (Ruch Chorzów) 	155
* Kazimierz Kmiecik ([[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]) 	153
* Jan Liberda (Polonia Bytom) 	        145
* Teodor Anioła ([[Lex Poznan]]) 	141
* Fryderyk Scherfke (Warta Poznan) 	131

== Polşa Premyer Liqası 2022/23 ==

''[[2022]]''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2021/22 |url=http://www.90minut.pl/liga/1/liga11753.html |access-date=2022-07-05 |archive-date=2022-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529215549/http://www.90minut.pl/liga/1/liga11753.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2022/23 |url=http://www.90minut.pl/liga/1/liga12330.html |access-date=2022-07-05 |archive-date=2022-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805154611/http://www.90minut.pl/liga/1/liga12330.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

# [[Lex Poznan]]              
# [[Rakow Çenstoxova]] ([[Çenstoxova]])   
# [[Pogon Şetsin]] ([[Şetsin]])
# [[Lechia Qdansk]] ([[Qdansk]])
# [[Piast FK]]
# [[Visla Ploçk]] ([[Ploçk]])
# [[Radomiak Radom]]
# [[Qurnik Zabje FK]]
# [[MKS Cracovia]] ([[Krakov]])
# [[Legiya Varşava FK]]
# [[Warta Poznan]] ([[Poznan]]
# [[Yagelloniya Belostok FK|Yagelloniya Belostok]]
# [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
# [[Stal Mielec]]
# [[Śląsk Wrocław]] ([[Vrotslav]])
# [[Miedź Legnica]]
# [[Vidzev Lodz]] ([[Lodz]])
# [[Korona Kielce]] 	

== Polşa Premyer Liqası 2017/18 ==

''[[2017]]''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2017/18 |url=http://www.90minut.pl/liga/0/liga9322.html |access-date=2017-07-03 |archive-date=2018-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815214735/http://www.90minut.pl/liga/0/liga9322.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2016/17 |url=http://www.90minut.pl/liga/0/liga8694.html |access-date=2017-07-03 |archive-date=2018-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180812213514/http://www.90minut.pl/liga/0/liga8694.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

# [[Legiya Varşava FK]]
# [[Yagelloniya Belostok FK|Yagelloniya Belostok]]
# [[Lex Poznan]]
# [[Lechia Qdansk]]
# [[Korona Kielce]]
# [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
# [[Pogon Şetsin]]
# [[Termalica Bruk-Bet Nieciecza]] 	
# [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
# [[Piast FK]]
# [[Śląsk Wrocław]]
# [[Wisła Płock]]
# [[Arka Gdynia]]
# [[MKS Cracovia]]
# [[Sandecja Nowy Sącz]]
# [[Qurnik Zabje FK]]

== Polşa Premyer Liqası 2015/16 ==

''[[2015]]''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2015/16 |url=http://www.90minut.pl/liga/0/liga8069.html |access-date=2015-12-19 |archive-date=2016-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160413132939/http://www.90minut.pl/liga/0/liga8069.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2014/15 |url=http://www.90minut.pl/liga/0/liga7466.html |access-date=2015-12-19 |archive-date=2018-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826220647/http://www.90minut.pl/liga/0/liga7466.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

# [[Lex Poznan]]
# [[Legiya Varşava FK]] ([[Varşava]])
# [[Yagelloniya Belostok FK|Yagelloniya Belostok]]
# [[Śląsk Wrocław]] ([[Vroslav]])
# [[Lechia Qdansk]] ([[Qdansk]])
# [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
# [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
# [[Pogon Şetsin]]
# [[MKS Cracovia]] ([[Krakov]])
# [[Ruch Chorzów]]
# [[Korona Kielce]]
# [[Piast FK]]
# [[Podbeskidzie Bielsko-Biała]]
# [[Górnik Łęczna]]
# [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
# [[Termalica Bruk-Bet Nieciecza]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
*[http://www.ekstraklasa.org/ Futbol üzrə Polşa çempionatı] (ekstraklasa.org)
*[http://www.90minut.pl/ Futbol üzrə Polşa çempionatı] (90minut.pl)

== Həmçinin bax ==

* [[Polşa Futbol Federasiyası]]
* [[Polşa milli futbol komandası]]
* [[UEFA Avro 2012]]

[[Kateqoriya:Futbol üzrə Polşa çempionatı| ]]</text>
      <sha1>ofprje9vpc57t4ato0g254nltrgm0c8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041730</id>
      <parentid>9041728</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T14:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>138553</id>
      </contributor>
      <origin>9041730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14072" sha1="tahcrp2pwhn94lzclxn6ol516jboq1f" xml:space="preserve">{{Futbol liqası 
|tam adı        = Polşa Premyer Liqası (Ekstraklasa)
|şəkil          = 
|pixels         = 
|ölkə           = {{POL}}
|konfederasiya  = [[UEFA]]
|açılış ili     = 1926
|ilk sezon      = 
|şüar           = 
|divizion       = 
|konfranslar    = 
|komandaların sayı = 16
|səviyyələr     = 
|yuxarı liqa      = 
|aşağı liqa     = [[Polşa Birinci Divizionu]] (I Liga)
|bağlanış sezonu= 
|digər kuboklar = [[Polşa Milli Futbol Kuboku|Polşa Kuboku]]
|liqa kuboku    = 
|beynəlxalq kuboklar = [[UEFA Çempionlar Liqası]]&lt;br /&gt;[[UEFA Avropa Liqası]]
|çempion        = [[Lex Poznan]]
|sezon          = 2025-26
|ən uğurlu komanda = [[Legiya Varşava FK|Legiya Varşava]]  (15 dəfə)
|ümumi qol sayı = 
|tv             = 
|veb səhifəsi   = [http://ekstraklasa.org/ ekstraklasa.org]
|Aktual sezon   = [[Polşa Premyer Liqası 2026/2027]]
}}

'''Futbol üzrə Polşa çempionatı''' —  hazırda '''Ekstraklasa''' adlandırılan və Polşa peşəkar futbol klublarının çıxş etdiyi güclülər dəstəsi. İndiyədək elitada 55 klub oynamışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ekstraklasa.org |url=http://www.ekstraklasa.org/ |access-date=2012-11-13 |archive-date=2008-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920020724/http://www.ekstraklasa.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=pzpn.pl |url=http://www.pzpn.pl/index.php/pol/Rozgrywki-klubowe/Ekstraklasa |access-date=2012-11-13 |archive-date=2012-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121224153355/http://www.pzpn.pl/index.php/pol/Rozgrywki-klubowe/Ekstraklasa |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Polşa Milli Futbol Çempionatının adları əvvəllər belə olmuşdur:
* '''1927–1939 mövsümləri:''' Liga;
* '''1948–2008 mövsümləri:''' I Liqa;
**'''2004/2005 mövsümləri:''' Idea Ekstraklasa;
**'''2005/2006–2007/2008 mövsümləri:''' Orange Ekstraklasa;
*'''2008/2009–2010/2011 mövsümləri:''' Ekstraklasa;
* '''2011/2012–2015/2016  mövsümləri:''' T-Mobile Ekstraklasa.
* '''2016/2017–2018/2019 mövsümləri:''' LOTTO Ekstraklasa
* '''2019/20 – mövsümləri:''' PKO Ekstraklasa

Sonuncu 2022-2023 mövsümündə [[Rakuv FK]] çempion olmuşdur.

== Bütün çempionlar ==
[[Fayl:Trofeum TME 2014-2015 (cropped).jpg|thumb|right|220px|Ekstraklasa 2014/15]]
[[Fayl:Lech Poznań Mistrz Polski 2014-15 Trofeum.JPG|thumb|220px|Son çempion: [[Lex Poznan]] 2014–15]]
* [[Legiya Varşava FK|Legiya Varşava]] (15): 1955, 1956, 1969, 1970, 1994, 1995, 2002, 2006, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2020, 2021
* [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]] (14): 1957, 1959, 1961, 1963, 1964, 1965, 1966, 1967, 1971, 1972, 1985, 1986, 1987, 1988
* [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]] (14): 1927, 1928, 1949, 1950, ('''**1951 - !!!'''), 1978, 1999, 2001, 2003, 2004, 2005, 2008, 2009, 2011
* [[Ruch Chorzów]] (13): 1933, 1934, 1935, 1936, 1938, 1952, 1953, 1960, 1968, 1974, 1975, 1979, 1989
* [[Lex Poznan]] (10): 1983, 1984, 1990, 1992, 1993, 2010, 2015, 2022, 2025, 2026
* [[Cracovia]] ([[Krakov]]) (5): 1921, 1930, 1932, 1937, 1948
* [[Vidzev Lodz]] ([[Lodz]]) (4): 1981, 1982, 1996, 1997
* [[Pogoń Lvov]] ([[Lvov]]) (4): 1922, 1923, 1925, 1926
* [[Lodz FK|ŁKS Lodz]] ([[Lodz]]) (2): 1958, 1998
* [[Polonia Bytom]] (2): 1954, 1962
* [[Stal Mielec]] (2): 1973, 1976
* [[Śląsk Wrocław]] ([[Vroslav]]) (2): 1977, 2012
* [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]] (2): 1991, 2007
* [[Garbarnia Krakov]] ([[Krakov]]) (1): 1931
* [[Polonia Varşava]] ([[Varşava]]) (1): 2000
* [[Szombierki Bytom]] (1): 1980
* [[Warta Poznan]] ([[Poznan]]) (1): 1947
* [[Piast FK]] ([[Qliviçe]]) (1): 2019
** Bu '''1951'''-ci ildə, [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]] liqada birinci yeri qazandı və Polşa çempionu adını Polşa Kuboku Hərəkatının [[Ruch Chorzów]] qalib, mövsüm əvvəl düzəliş edilmiş Qaydalar Futbol Assosiasiyasının düşdüyünü qeyd etmək lazımdır. Visla Liqası çempionatının qazandı.

== Polşa çempionatı ==
[[Fayl:Gdansk PGE Arena ESP-IRE Euro 2012 01.jpg|thumb|300px|[[PGE Arena]] - [[Lechia Qdansk]] ([[Qdansk]])]]
[[Fayl:Stadion Lecha Poznan. 2010-11-03 (4).JPG|thumb|300px|[[Lex Poznan]] ([[Poznan]])]]
[[Fayl:Stadion Wroclaw 2011-11-18.jpg|thumb|300px|[[Śląsk Wrocław]]]]
[[Fayl:Stadion przed meczem z APOELEM.jpg|thumb|300px|[[Visla Krakov FK]] ([[Krakov]])]]
[[Fayl:Stadion Legii 02.jpg|thumb|300px|[[Legiya Varşava FK]] ([[Varşava]])]]
[[Fayl:Stadion Miejski - Białystok1.jpg|thumb|thumb|300px|[[Yagelloniya Belostok FK]] ([[Belostok]])]]
[[Fayl:Kielce City Stadium.jpg|thumb|300px|[[Korona Kielce]] ([[Kielce]])]]
[[Fayl:Stadion Piasta Gliwice 05.JPG|thumb|300px|[[Piast FK]] ([[Qliviçe]])]]
[[Fayl:Dialog Arena.jpg|thumb|300px|[[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]] ([[Lyubin]])]]
[[Fayl:Stade Józef Piłsudski.jpg|thumb|300px|[[MKS Cracovia]] ([[Krakov]])]]
[[Fayl:Ernest Pohl Stadium - Zabrze 2.jpg|thumb|300px|[[Qurnik Zabje FK]] ([[Zabje]])]]
[[Fayl:Nowy stadion Widzewa - trybuna C.jpg|thumb|300px|[[Vidzev Lodz]] ([[Lodz]])]]
''[[2022]]''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa çempionatı |url=http://zabrze.naszemiasto.pl/artykul/1013905,mistrzowie-polski-w-pilce-noznej-lista-wisla-krakow-moze,id,t.html |access-date=2012-11-13 |archive-date=2013-01-13 |archive-url=https://archive.today/20130113115642/http://zabrze.naszemiasto.pl/artykul/1013905,mistrzowie-polski-w-pilce-noznej-lista-wisla-krakow-moze,id,t.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=&quot;F1F1F1&quot;
! align=&quot;left&quot; width=&quot;60&quot; | il
! align=&quot;left&quot; width=&quot;150&quot; | çempion
|-
| [[1920]] || '''(-)''' ([[Sovet-Polşa müharibəsi]] [[1919]]-[[1921]]) 
|-
| [[1921]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1922]] || [[Pogoń Lvov]]
|-
| [[1923]] || [[Pogoń Lvov]]
|-
| [[1924]] || '''(-)'''
|-
| [[1925]] || [[Pogoń Lvov]]
|-
| [[1926]] || [[Pogoń Lvov]]
|-
| [[1927]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1928]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1929]] || [[Warta Poznan]]
|-
| [[1930]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1931]] || [[Garbarnia Krakov]]
|-
| [[1932]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1933]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1934]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1935]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1936]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1937]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1938]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1939]] || rowspan=&quot;7&quot; valign=&quot;top&quot; | '''[[İkinci dünya müharibəsi]]'''
|-
| [[1940]] 
|-
| [[1941]] 
|-
| [[1942]] 
|-
| [[1943]]
|-
| [[1944]] 
|-
| [[1945]] 
|-
| [[1946]] || [[Polonia Varşava]]
|-
| [[1947]] || [[Warta Poznan]]
|-
| [[1948]] || [[Cracovia]]
|-
| [[1949]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1950]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1951]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1952]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1953]] || [[Ruch Chorzów]] 
|-
| [[1954]] || [[Polonia Bytom]]
|-
| [[1955]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1956]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1957]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1958]] || [[Lodz FK|ŁKS Lodz]]
|-
| [[1959]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1960]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1961]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1962]] || [[Polonia Bytom]]
|-
| [[1963]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1964]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1965]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1966]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1967]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1968]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1969]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1970]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1971]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1972]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1973]] || [[Stal Mielec]]
|-
| [[1974]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1975]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1976]] || [[Stal Mielec]]
|-
| [[1977]] || [[Śląsk Wrocław]]
|-
| [[1978]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[1979]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1980]] || [[Szombierki Bytom]]
|-
| [[1981]] || [[Vidzev Lodz]]
|-
| [[1982]] || [[Vidzev Lodz]]
|-
| [[1983]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1984]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1985]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1986]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1987]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1988]] || [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
|-
| [[1989]] || [[Ruch Chorzów]]
|-
| [[1990]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1991]] || [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
|-
| [[1992]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1993]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[1994]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1995]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[1996]] || [[Vidzev Lodz]]
|-
| [[1997]] || [[Vidzev Lodz]]
|-
| [[1998]] || [[Lodz FK|ŁKS Lodz]]
|-
| [[1999]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2000]] || [[Polonia Varşava]]
|-
| [[2001]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2002]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2003]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2004]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2005]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2006]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2007]] || [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
|-
| [[2008]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2008]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2009]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2010]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[2011]] || [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
|-
| [[2012]] || [[Śląsk Wrocław]]
|-
| [[2013]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2014]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2015]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[2016]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2017]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2018]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2019]] || [[Piast FK]]
|-
| [[2020]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2021]] || [[Legiya Varşava FK]]
|-
| [[2022]] || [[Lex Poznan]]
|-
| [[2023]] || [[Rakuv FK]]
|-
| 2024–25 || [[Lex Poznan]]
|-
| 2025–26 || [[Lex Poznan]]
|-
|}

== Premyer Liqanın bombardirləri ==
[[Fayl:Tablica Ficinus (cropped).jpg|thumb|200px|Ernest Pohl]]
Son yeniləmə: 25 sentyabr 2012&lt;/small&gt;

* Ernest Pohl ([[Legiya Varşava FK]], [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]])  186
* Lucjan Brychczy (Legiya Varşava FK) 	182
* [[Tomaş Frankovski]] ([[Yagelloniya Belostok FK|Yagelloniya Belostok]], [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]) 168
* Gerard Cieślik (Ruch Chorzów) 	167
* Włodzimierz Lubański ([[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]) 155
* Teodor Peterek (Ruch Chorzów) 	155
* Kazimierz Kmiecik ([[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]) 	153
* Jan Liberda (Polonia Bytom) 	        145
* Teodor Anioła ([[Lex Poznan]]) 	141
* Fryderyk Scherfke (Warta Poznan) 	131

== Polşa Premyer Liqası 2022/23 ==

''[[2022]]''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2021/22 |url=http://www.90minut.pl/liga/1/liga11753.html |access-date=2022-07-05 |archive-date=2022-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529215549/http://www.90minut.pl/liga/1/liga11753.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2022/23 |url=http://www.90minut.pl/liga/1/liga12330.html |access-date=2022-07-05 |archive-date=2022-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805154611/http://www.90minut.pl/liga/1/liga12330.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

# [[Lex Poznan]]              
# [[Rakow Çenstoxova]] ([[Çenstoxova]])   
# [[Pogon Şetsin]] ([[Şetsin]])
# [[Lechia Qdansk]] ([[Qdansk]])
# [[Piast FK]]
# [[Visla Ploçk]] ([[Ploçk]])
# [[Radomiak Radom]]
# [[Qurnik Zabje FK]]
# [[MKS Cracovia]] ([[Krakov]])
# [[Legiya Varşava FK]]
# [[Warta Poznan]] ([[Poznan]]
# [[Yagelloniya Belostok FK|Yagelloniya Belostok]]
# [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
# [[Stal Mielec]]
# [[Śląsk Wrocław]] ([[Vrotslav]])
# [[Miedź Legnica]]
# [[Vidzev Lodz]] ([[Lodz]])
# [[Korona Kielce]] 	

== Polşa Premyer Liqası 2017/18 ==

''[[2017]]''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2017/18 |url=http://www.90minut.pl/liga/0/liga9322.html |access-date=2017-07-03 |archive-date=2018-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815214735/http://www.90minut.pl/liga/0/liga9322.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2016/17 |url=http://www.90minut.pl/liga/0/liga8694.html |access-date=2017-07-03 |archive-date=2018-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180812213514/http://www.90minut.pl/liga/0/liga8694.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

# [[Legiya Varşava FK]]
# [[Yagelloniya Belostok FK|Yagelloniya Belostok]]
# [[Lex Poznan]]
# [[Lechia Qdansk]]
# [[Korona Kielce]]
# [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
# [[Pogon Şetsin]]
# [[Termalica Bruk-Bet Nieciecza]] 	
# [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
# [[Piast FK]]
# [[Śląsk Wrocław]]
# [[Wisła Płock]]
# [[Arka Gdynia]]
# [[MKS Cracovia]]
# [[Sandecja Nowy Sącz]]
# [[Qurnik Zabje FK]]

== Polşa Premyer Liqası 2015/16 ==

''[[2015]]''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2015/16 |url=http://www.90minut.pl/liga/0/liga8069.html |access-date=2015-12-19 |archive-date=2016-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160413132939/http://www.90minut.pl/liga/0/liga8069.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polşa Premyer Liqası 2014/15 |url=http://www.90minut.pl/liga/0/liga7466.html |access-date=2015-12-19 |archive-date=2018-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826220647/http://www.90minut.pl/liga/0/liga7466.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

# [[Lex Poznan]]
# [[Legiya Varşava FK]] ([[Varşava]])
# [[Yagelloniya Belostok FK|Yagelloniya Belostok]]
# [[Śląsk Wrocław]] ([[Vroslav]])
# [[Lechia Qdansk]] ([[Qdansk]])
# [[Visla Krakov FK|Visla Krakov]]
# [[Qurnik Zabje FK|Qurnik Zabje]]
# [[Pogon Şetsin]]
# [[MKS Cracovia]] ([[Krakov]])
# [[Ruch Chorzów]]
# [[Korona Kielce]]
# [[Piast FK]]
# [[Podbeskidzie Bielsko-Biała]]
# [[Górnik Łęczna]]
# [[Zaqlembe Lyubin FK|Zaqlembe Lyubin]]
# [[Termalica Bruk-Bet Nieciecza]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
*[http://www.ekstraklasa.org/ Futbol üzrə Polşa çempionatı] (ekstraklasa.org)
*[http://www.90minut.pl/ Futbol üzrə Polşa çempionatı] (90minut.pl)

== Həmçinin bax ==

* [[Polşa Futbol Federasiyası]]
* [[Polşa milli futbol komandası]]
* [[UEFA Avro 2012]]

[[Kateqoriya:Futbol üzrə Polşa çempionatı| ]]</text>
      <sha1>tahcrp2pwhn94lzclxn6ol516jboq1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:FİFA Klublararası Dünya Çempionatı 2000</title>
    <ns>14</ns>
    <id>303902</id>
    <revision>
      <id>9042041</id>
      <parentid>3431177</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T05:34:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:1999/2000 mövsümündə Meksikada futbol]]</comment>
      <origin>9042041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158" sha1="66rq447s2cdljtjjqzq2k7jdjyccm3k" xml:space="preserve">[[Kateqoriya:FİFA Klublararası Dünya Kuboku turnirləri|2000]]
[[Kateqoriya:2000-ci ildə futbol]]
[[Kateqoriya:1999/2000 mövsümündə Meksikada futbol]]</text>
      <sha1>66rq447s2cdljtjjqzq2k7jdjyccm3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>306612</id>
    <revision>
      <id>9042200</id>
      <parentid>8919089</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:36:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45543-96</username>
        <id>353309</id>
      </contributor>
      <comment>statistika</comment>
      <origin>9042200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27399" sha1="ehdfcn97kc346u5bl4ygf0agdry2g2n" xml:space="preserve">{{Dövlət idarəsi
| adı            = Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyi
| adın originalı = Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyi 
| emblem         = Emblem of Azerbaijan (simmetric).svg
| izahı          = [[Azərbaycan Respublikasının Dövlət Gerbi]]
| ölkə           = {{AZE}}
| yaranma        = 13 iyul 2012
| ləğvolunma     = 
| tabeçilik      = [[Azərbaycan Respublikasının Prezidenti]]
| ünvanı         = Zaur Nudirəliyev küçəsi, 85
| büdcəsi        = 
| sayı           = 
| əvvəlki        =   
| rəhbər         = [[Ülvi Mehdiyev]]
| saytı          = [http://vxsida.gov.az/ vxsida.gov.az]
|müavin          = [[Ceyhun Salmanov]]
|baş qərargah={{gerbifikasiya|Bakı}}|rəhbər_əlavə=Sədr|müavin_əlavə=Sədr müavini}}

'''Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyi''' — &quot;[[ASAN xidmət]]&quot; mərkəzlərinin vahid şəkildə idarə edilməsini təmin edir. Agentliyin vəzifəsi həmçinin xidmət mərkəzlərində fəaliyyət göstərən dövlət orqanlarının əməkdaşlarının fəaliyyətinin əlaqələndirilməsini, nəzarət və qiymətləndirmənin aparılmasını, dövlət orqanlarının informasiya bazalarının qarşılıqlı inteqrasiyasını, elektron xidmətlərin təşkili prosesinin sürətləndirilməsini, bu sahədə idarəetmə sisteminin təkmilləşdirilməsini təmin etməkdir.

== Tarixi ==
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyi 13 iyul 2012-ci ildə [[Azərbaycan Respublikasının Prezidenti]] [[İlham Əliyev]]in fərmanı ilə yaradılmışdır.&lt;ref name=&quot;ferman&quot;&gt;{{cite web|url=https://e-qanun.az/framework/23926 |title=&quot;Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyinin yaradılması və dövlət orqanları tərəfindən vətəndaşlara göstərilən xidmətlərin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında&quot; Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 13 iyul 2012-ci il tarixli, 685 nömrəli Fərmanı|author=|date=|work=|publisher=E-qanun.az|accessdate=28 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731074144/http://e-qanun.az/print.php?internal=view&amp;target=1&amp;docid=23926&amp;doctype=0 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://az.trend.az/azerbaijan/politics/2046815.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200921155205/https://az.trend.az/azerbaijan/politics/2046815.html |archivedate=2020-09-21 |title=Azərbaycan Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyi yaradılıb |author= |date=13 iyul 2012 |work= |publisher=Trend.az |accessdate=2016-04-28 |language=Azərbaycanca |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Həmin ilin sentyabrın 5-də prezidentin digər fərmanı ilə Agentliyin strukturu və əsasnaməsi təsdiq olundu.&lt;ref name=&quot;baslamaq&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web ||author= |date=7 sentyabr 2012 |work= |publisher=[[Trend İnformasiya Agentliyi]] |accessdate=13 aprel 2016|language=Azərbaycanca}}&lt;/ref&gt; Agentliyin fəaliyyətə başlaması 29 dekabr 2012-ci ilə təsadüf edib.&lt;ref name=&quot;baslamaq&quot;&gt;{{cite web|url=http://az.trend.az/azerbaijan/politics/2104276.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241203072118/https://az.trend.az/azerbaijan/politics/2104276.html|archivedate=2024-12-03|title=Prezident İlham Əliyev Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyinin və 1 nömrəli “[[ASAN xidmət]]” mərkəzinin açılışında iştirak edib|author=|date=29 dekabr 2012|work=|publisher=Trend.az|accessdate=28 aprel 2016|language=Azərbaycanca|url-status=}}&lt;/ref&gt; 2014-cü ilin 13 fevralında Dövlət Agentliyi İSO 9001:2008 idarəetmə standartı üzrə beynəlxalq sertifikat əldə edib.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/157047|title=“ASAN Xidmət” İSO sertifikatı aldı|author=|date=25 fevral 2014|work=|publisher=Lent.az|accessdate=11 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2017-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170426032356/http://news.lent.az/news/157047|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;teas&quot;&gt;{{cite web|url=http://teas.eu/press-release-asan-successes-acknowledged-uk-parliament|title=ASAN successes acknowledged in UK Parliament|author=|date=23 iyul 2014|work=|publisher=teas.eu|accessdate=18 aprel 2016|language=İngiliscə|archive-date=2015-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150601082722/http://teas.eu/press-release-asan-successes-acknowledged-uk-parliament|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Həmin ilin yayında Agentliyin  olan &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzləri səmərəli xidmət nümunəsinə və dövlət-vətəndaş münasibətlərinə verdiyi töhfələrə görə &quot;Uğur 2013&quot; mükafatına layiq görüldü.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://az.trend.az/business/economy/2282153.html|title=Azərbaycan iqtisadiyyatının liderləri &quot;Uğur&quot; mükafatına layiq görüldülər|author=|date=5 iyun 2014|work=|publisher=[[Trend İnformasiya Agentliyi]]|accessdate=15 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2016-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109141844/http://az.trend.az/business/economy/2282153.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2014-cü ilin sonlarında, 15 dekabrda Agentlik OHSAS 18001:2007 standartı üzrə beynəlxalq dərəcəli sertifikata layiq görüldü.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://az.trend.az/azerbaijan/society/2345192.html|title=&quot;ASAN xidmət&quot; beynəlxalq dərəcəli sertifikata layiq görülüb|author=|date=18 dekabr 2014|work=|publisher=Trend.az|accessdate=28 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2016-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160209132602/http://az.trend.az/azerbaijan/society/2345192.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2015-ci ildə Dövlət Agentliyin tabeliyində fəaliyyət göstərən &quot;ASAN xidmət&quot; [[BMT]]-nin 2015-ci il Dövlət Xidmətləri Mükafatına ({{Dil-en|United Nations Public Service Award 2015}}) layiq görülüb.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/202341|title=&quot;ASAN xidmət&quot; BMT-nin mükafatına layiq görülüb|author=|date=12 may 2015|work=|publisher=Lent.az|accessdate=28 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=26 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170426034705/http://news.lent.az/news/202341|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Həmin ilin martın 2-də &quot;ASAN xidmət&quot; [[Britaniya Əməyin Mühafizəsi Şurası]] tərəfindən 13 sahə üzrə keçirilən, müxtəlif dövlətlərin 700-dən çox müəssisənin müraciət etdiyi müsabiqənin &quot;Dövlət xidmətlərinin həyata keçirilməsinin təşkilində təhlükəsiz əmək şəraitinin qurulması&quot; sahəsi üzrə qalibi olub.&lt;ref name=&quot;azertag.az&quot;&gt;{{cite web|url=http://azertag.az/xeber/836039|title=Əmək mədəniyyəti və milli inkişaf|author=|date=21 fevral 2015|work=|publisher=[[Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi]]|accessdate=28 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2020-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200710142306/https://azertag.az/xeber/836039|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzləri ==

{{Yer xəritəsi+|Azərbaycan|width=475|float=right|caption=&quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzlərinin yerləşdiyi ərazilər (2024 may)|places=
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=40|lat_min=23|lon_deg= 49|lon_min=52|label_size=90|label_size=65|label=[[Bakı]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=17}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=40|lat_min=42|lon_deg=46 |lon_min=19|label_size=65|label=[[Gəncə]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=14}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=40|lat_min=22|lon_deg=47|lon_min=07|label_size=65|label=[[Bərdə rayonu|Bərdə]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=14}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=40|lat_min=35|lon_deg=49|lon_min=40|label_size=65|label=[[Sumqayıt]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=14}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=40|lat_min=00|lon_deg=48|lon_min=28|label_size=65|label=[[Sabirabad rayonu|Sabirabad]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=14}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=40|lat_min=46|lon_deg=47|lon_min=02|label_size=65|label=[[Mingəçevir]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=14}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=39|lat_min=52|lon_deg=48|lon_min=03|label_size=65|label=[[İmişli rayonu|İmişli]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=14}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=40|lat_min=39|lon_deg=48|lon_min=38|label_size=65|label=[[Şamaxı rayonu|Şamaxı]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=14}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=41|lat_min=13|lon_deg=47|lon_min=07|label_size=65|label=[[Şəki rayonu|Şəki]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=14}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=40|lat_min=58|lon_deg=47|lon_min=50|label_size=65|label=[[Qəbələ rayonu|Qəbələ]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=14}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=41|lat_min=21|lon_deg=48|lon_min=31|label_size=65|label=[[Quba rayonu|Quba]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=14}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=39|lat_min=01|lon_deg=48|lon_min=40|label_size=65|label=[[Masallı rayonu|Masallı]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=14}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=40|lat_min=19|lon_deg=48|lon_min=11|label_size=65|label=[[Kürdəmir rayonu|Kürdəmir]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=14}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=40|lat_min=58|lon_deg=45|lon_min=39|label_size=65|label=[[Tovuz rayonu|Tovuz]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=14}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=40|lat_min=03|lon_deg=47|lon_min=25|label_size=65|label=[[Ağcabədi rayonu|Ağcabədi]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=14}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=41|lat_min=43|lon_deg=46|lon_min=23|label_size=65|label=[[Balakən rayonu|Balakən]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=14}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=38|lat_min=45|lon_deg=48|lon_min=51|label_size=65|label=[[Lənkəran rayonu|Lənkəran]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=14}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=39|lat_min=35|lon_deg=48|lon_min=59|label_size=60|label=[[Salyan rayonu|Salyan]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=14}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=39|lat_min=12|lon_deg=45|lon_min=24|label_size=60|label=[[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvan]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=14}}
}}

{{əsas|ASAN xidmət}}
Agentliyin fəaliyyətə başladığı gün, 29 dekabr 2012-ci ildə [[Bakı]]da pilot layihə olaraq ilk &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzinin açılışı oldu.&lt;ref name=&quot;1sayli&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/115780|title=“Asan xidmət”dən paytaxt sakinlərinə şad xəbər|author=|date=29 dekabr 2012|work=|publisher=Lent.az|accessdate=11 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2018-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180208003916/http://news.lent.az/news/115780|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olaylar.az/news/social/27022|title=“ASAN xidmət” mərkəzi fəaliyyətə başladı|author=|date=15 yanvar 2013|work=|publisher=Olaylar.az|accessdate=22 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2015-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150417044913/http://olaylar.az/news/social/27022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 3 may 2013-cü ildə [[Sumqayıt]] &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzinin açılışı olub.&lt;ref name=&quot;sumqayit&quot;&gt;{{cite web |url=http://news.lent.az/news/123822 |title=Sumqayıtlıların işi “ASAN” olacaq |author= |date=3 may 2013 |work= |publisher=Lent.az |accessdate=11 aprel 2016 |language=Azərbaycanca |archive-date=5 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505203638/http://news.lent.az/news/123822 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Bundan bir neçə həftə sonra — mayın 24-də Bakıda ikinci &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzinin açılışı olub.&lt;ref name=&quot;2sayli&quot;&gt;{{cite web |url=http://news.lent.az/news/127280 |title=2 saylı Bakı “ASAN xidmət” mərkəzi fəaliyyətə başlayıb |author= |date=5 iyun 2012 |work= |publisher=Lent.az |accessdate=11 aprel 2016 |language=Azərbaycanca |archive-date=2018-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180214115356/http://news.lent.az/news/127280 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2013-cü ilin iyunun 1-dən etibarən &quot;ASAN xidmət&quot;in təklif etdiyi xidmətlərdən istifadə etmək üçün mərkəzlərə gələ bilməyən vətəndaşlara xidmət göstərmək üçün zəruri müasir texnoloji avadanlıqlarla təchiz olunmuş səyyar avtobuslardan istifadə olunur.&lt;ref name=&quot;azertag.az&quot;/&gt; 17 sentyabr 2013-cü ildə Bakıda üçüncü mərkəzin açılışı olub.&lt;ref name=&quot;3sayli&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/138721|title=Bakılıların işi bir az da “ASAN” laşdı|author=|date=17 sentyabr 2013|work=|publisher=Lent.az|accessdate=11 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2018-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180214100314/http://news.lent.az/news/138721|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2013-cü ilin sonlarında, dekabrın 21-də [[Gəncə]]də &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzinin açılışı oldu.&lt;ref name=&quot;gence&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/149958|title=Gəncədə &quot;Asan Xidmət&quot; Mərkəzi açılıb|author=|date=21 dekabr 2013|work=|publisher=Lent.az|accessdate=11 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2013-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224075728/http://news.lent.az/news/149958|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2014-cü ildə mayın 7-də Bakıda sayca dördüncü &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzinin açılışı oldu.&lt;ref name=&quot;4sayli&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/165379|title=4 saylı Bakı “ASAN xidmət” mərkəzi açıldı|author=|date=7 may 2014|work=|publisher=Lent.az|accessdate=11 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=19 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170719195042/http://news.lent.az/news/165379|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2014-cü ilin dekabr ayının 15-də [[Sabirabad]]da &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzinin açılışı oldu.&lt;ref name=&quot;sabirabad&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/187639|title=Prezident Sabirabad rayonuna səfər edib|author=|date=15 dekabr 2014|work=|publisher=Lent.az|accessdate=11 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2014-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216051416/http://news.lent.az/news/187639|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Bundan təxminən üç ay sonra, 13 mart 2015-ci ildə [[Bərdə]]də Azərbaycanda sayca səkkizinci &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzinin açılışı oldu.&lt;ref name=&quot;berde&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/196148|title=Qarabağ bölgəsində ilk “ASAN xidmət” mərkəzi açıldı|author=|date=13 mart 2015|work=|publisher=Lent.az|accessdate=11 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2015-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320143232/http://news.lent.az/news/196148|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Həmin ilin yayında, iyulun 14-də 5 saylı Bakı &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi açıldı.&lt;ref name=&quot;5sayli&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/208714|title=Prezident 5 saylı Bakı “ASAN xidmət” mərkəzinin açılışında|author=|date=14 iyul 2015|work=|publisher=Lent.az|accessdate=11 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2016-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111181552/http://news.lent.az/news/208714|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2016-cı ildə [[Masallı]] və [[Qəbələ]]də də &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzinin açılışı olub.&lt;ref name=&quot;qebele&quot;&gt;{{cite web|url=http://azertag.az/xeber/918139|title=Prezidentin tapşırığına əsasən “ASAN xidmət” fəaliyyətini və əhatə dairəsini genişləndirir|author=|date=13 yanvar 2016|work=|publisher=[[Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi]]|accessdate=22 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2020-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712011333/https://azertag.az/xeber/918139|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2017-ci ildə Qubada, 2018-ci ildə Mingəçevirdə, İmişlidə və Şəkidə &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzləri fəaliyyətə başlayıb. 2019-cu ildə Şamaxıda, 2020-ci ildə Kürdəmir, Tovuz, Ağcabədi və Balakəndə &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzləri fəaliyyətə başlayıb. 2021-ci ildə 6 saylı Bakı &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi, 2022-ci ildə 2 saylı Gəncə regional &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi, 7 saylı Bakı &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi, 2 saylı Sumqayıt regional &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi, 2023-cü ildə Salyan regional &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi və Naxçıvan regional &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi, 2024-cü ildə Lənkəran və Şuşa regional &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi fəaliyyətə başlayıb.

&quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzləri &quot;vahid məkan&quot; prinsipi əsasında fəaliyyət göstərir.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.anspress.com/heyat-terzi/07-05-2014/asan-xidmet-azerbaycan-mehsuludur-azerbaycan-brendidir-foto-video|title=&quot;ASAN xidmət&quot; Azərbaycan məhsuludur, Azərbaycan brendidir|author=Elmidar Əliyev|date=7 may 2014|work=|publisher=Anspress.com|accessdate=12 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805050831/https://anspress.com/heyat-terzi/07-05-2014/asan-xidmet-azerbaycan-mehsuludur-azerbaycan-brendidir-foto-video|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &quot;ASAN&quot; modelinin altı əsas prinsipi var: operativlik, şəffaflıq, nəzakətlilik, məsuliyyət, etik davranış qaydalarına nəzarət və rahatlıq. &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzlərində vətəndaşlara xidmət daha yaxşı xidmət göstərilməsi üçün yeni üsullardan və müasir innovasiyalardan istifadə olunur.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unpan.org/PublicAdministrationNews/tabid/115/mctl/ArticleView/ModuleID/1467/articleId/32336/default.aspx|title=Azerbaijan: State Agency for Public Services and Social Innovations Under President Established|author=Elmidar Əliyev|date=19 may 2014|work=Trend.az|publisher=Unpan.org|accessdate=15 aprel 2016|language=İngiliscə|archive-date=21 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721034620/http://www.unpan.org/PublicAdministrationNews/tabid/115/mctl/ArticleView/ModuleID/1467/articleId/32336/Default.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Xidmətlərin göstərilməsində ştatlı işçilərlə yanaşı [[könüllü fəaliyyət|könüllülər]] də çalışır.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.anspress.com/siyaset/19-12-2013/inam-kerimov-artiq-asan-xidmeti-konullulersiz-tesevvur-etmek-olmaz|title=İnam Kərimov: &quot;Artıq &quot;ASAN xidmət&quot;i könüllülərsiz təsəvvür etmək olmaz&quot;|author=Elmidar Əliyev|date=19 may 2014|work=|publisher=Anspress.com|accessdate=12 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803151338/http://www.anspress.com/siyaset/19-12-2013/inam-kerimov-artiq-asan-xidmeti-konullulersiz-tesevvur-etmek-olmaz|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &quot;[[ASAN xidmət]]&quot; mərkəzlərində müxtəlif dövlət orqanları və özəl müəssisələr tərəfindən 400-ə yaxın xidmət həyata keçirilir.&lt;ref name=&quot;azertag&quot;&gt;{{cite web|url=http://azertag.az/xeber/918139|title=Prezidentin tapşırığına əsasən “ASAN xidmət” fəaliyyətini və əhatə dairəsini genişləndirir|author=|date=13 yanvar 2016|work=|publisher=[[Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi]]|accessdate=13 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2020-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712011333/https://azertag.az/xeber/918139|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Bundan başqa xidmət mərkəzlərində [[bank]], [[sığorta]], hüquqi yardım və digər funksional yardımçı xidmətlər də təşkil olunur.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://azertag.az/xeber/27686|title=
“Guardian” qəzeti: Azərbaycanın dövlət xidmətləri üçün “bir pəncərə” mərkəzi səmərəliliyi artırır|author=Çingiz Rüstəmov |date=1 avqust 2013|work= |publisher=[[Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi]] |accessdate=12 aprel 2016|language=Azərbaycanca}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://asan.az/az/content/tree/278/funksional_yardimci_xidmetler|title=Funksional yardımçı xidmətlər|author=|date=|work=|publisher=Asan.gov.az|accessdate=12 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2016-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503223112/http://asan.az/az/content/tree/278/funksional_yardimci_xidmetler|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Həmçinin müxtəlif sosial layihələr də keçirilir.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://azertag.az/xeber/899971|title=“Yaşıl dağ” aksiyası maraqla qarşılanır|author=Mahir Babayev|date=6 noyabr 2015|work=|publisher=[[Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi]]|accessdate=13 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2022-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814214733/https://azertag.az/xeber/899971|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://oxu.az/society/104003|title=“ASAN xidmət”dən “Sənədsiz məktəbli qalmasın” aksiyası|author=Ülviyyə R. Əli|date=26 noyabr 2015|work=|publisher=Oxu.az|accessdate=13 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2015-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128001732/http://oxu.az/society/104003|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/238359|title=“Əsgərə Məktub!” layihəsinə başlandı|author=|date=5 aprel 2016|work=|publisher=lent.az|accessdate=19 aprel 2016|language=Azərbaycanca}}{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; İndiyə qədər &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzlərinə 100 milyondan çox müraciət edilib.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://vxsida.gov.az/statistics/ |access-date=2018-05-04 |archive-date=2022-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801125310/http://vxsida.gov.az/statistics/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== İdeya bankı ==
İdeya bankı Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyi və tabeliyində olan &quot;[[ASAN xidmət]]&quot; mərkəzlərinin fəaliyyətinin təşkili prosesinə vətəndaşların cəlb edilməsi, yaradıcı, sosial və ictimai əhəmiyyətli ideyaların toplanılması üçün 20 noyabr 2012-ci ildə yaradılıb və ilk ideya da elə həmin tarixdə qəbul olunub.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://salamnews.org/az/news/read/169589|title=“ASAN xidmət”in “İdeya Bankı”nın əhatə dairəsi genişlənir|author=|date=10 aprel 2015|work=|publisher=salamnews.org|accessdate=28 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2015-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150427020339/http://salamnews.org/az/news/read/169589|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ideyabanki&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ideyabanki.com/|title=İdeya Bankı Haqqımızda|author=|date=10 aprel 2015|work=|publisher=ideyabanki.org|accessdate=28 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2016-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401160938/http://www.ideyabanki.com/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; İdeya bankı vasitəsilə vətəndaşlar sistemin inkişafı üçün öz təkliflərini verə bilərlər.&lt;ref name=&quot;teas&quot;/&gt; İndiyə qədər İdeya bankına yüzlərlə təklif göndərilib və onların bir çoxu reallaşıb.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://az.trend.az/azerbaijan/society/2382143.html|title=&quot;ASAN xidmət&quot;in &quot;İdeya Bankı&quot;nın əhatə dairəsi genişlənir|author=|date=10 aprel 2015|work=|publisher=[[Trend İnformasiya Agentliyi]]|accessdate=18 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2022-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220810162948/https://az.trend.az/azerbaijan/society/2382143.html|url-status=}}&lt;/ref&gt; İdeya bankı vasitəsilə reallaşmış ideyalara xidmət mərkəzlərində vətəndaşların istifadəsi üçün yaradılmış &quot;ASAN kitabxana&quot;, 2015-ci ilin sonlarından fəaliyyətə başlayan &quot;[[ASAN Radio]]&quot;, [[Günəş batareyaları]] və [[modem]] ilə təchiz olunmuş &quot;ASAN oturacaq&quot;, uşaqların [[yol hərəkəti qaydaları]]nı öyrənməyi üçün nəzərdə tutulmuş &quot;Uşaq avtoşəhərciyi&quot;ni misal göstərmək olar.&lt;ref name=&quot;ideyabanki&quot;/&gt;

== ASAN Radio ==
{{əsas|ASAN Radio}}

ASAN Radio Agentliyin tabeliyində fəaliyyətə göstərir. Radionun açılması ilə bağlı [[Azərbaycan Respublikası Milli Televiziya və Radio Şurası|Milli Televiziya və Radio Şurası]] 8 sentyabr 2015-ci ildə 6 illik lisenziya verib&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://publika.az/p/106906 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160110221039/http://publika.az/p/106906 |archivedate=2016-01-10 |title=&quot;Asan radio&quot; fəaliyyətə başlayır |author= |date=9 sentyabr 2015 |work= |publisher=publika.az |accessdate=2016-04-28 |language=Azərbaycanca |url-status=live }}&lt;/ref&gt; və ASAN Radio 24 dekabr 2015-ci ildə 100.0 MHz tezliyində sınaq yayımına başlayıb.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.anspress.com/siyaset/24-12-2015/azerbaycanda-yeni-radio-yayima-basladi |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210304004819/http://www.anspress.com/siyaset/24-12-2015/azerbaycanda-yeni-radio-yayima-basladi |archivedate=2021-03-04 |title=Azərbaycanda yeni radio yayıma başladı |author=Yeganə Əsgərova |date=9 sentyabr 2015 |work= |publisher=Anspress.com |accessdate=2016-04-28 |language=Azərbaycanca |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Radionun direktoru [[Emin Musəvi]]dir.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://az.trend.az/azerbaijan/society/2440339.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021173658/http://az.trend.az/azerbaijan/society/2440339.html|archivedate=2015-10-21|title=&quot;ASAN FM&quot; radiosunun rəhbəri məlum oldu|author=|date=5 oktyabr 2015|work=|publisher=Trend.az|accessdate=2016-04-28|language=Azərbaycanca|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ASAN Radio [[Azərbaycan dili]]ndə yayımlanır.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://az.trend.az/azerbaijan/society/2459671.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160520160721/http://az.trend.az/azerbaijan/society/2459671.html|archivedate=2016-05-20|title=Azərbaycanda daha bir radio fəaliyyətə başlayır|author=Elmir Murad|date=23 noyabr 2015|work=|publisher=Trend.az|accessdate=2016-04-28|language=Azərbaycanca|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Mükafatlar ==
* İSO 9001:2008 idarəetmə standartı üzrə beynəlxalq sertifikat: 2014;
* OHSAS 18001:2007 standartı: 2014;

'''&quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzlərinə verilən mükafatlar'''

* &quot;Uğur 2013&quot; mərkəzlərinin &quot;səmərəli xidmət nümunəsinə və dövlət-vətəndaş münasibətlərinə verdiyi töhfələrə görə&quot; nominasiyası qalibi: 2013;
* BMT-nin Dövlət Xidmətləri Mükafatı: 2015;
* Britaniya Əməyin Mühafizəsi Şurası &quot;Dövlət xidmətlərinin həyata keçirilməsinin təşkilində təhlükəsiz əmək şəraitinin qurulması&quot; sahəsi üzrə mükafat: 2015;
* &quot;Dövlət saytı&quot; nominasiyasında NETTY-2018 Azərbaycan Milli İnternet Mükafatı: 2018

== Həmçinin bax ==
* [[ASAN xidmət]]
* [[ASAN Radio]]
* [[ABAD (qurum)|ABAD]]
* [[Elektron Hökumətin İnkişafı Mərkəzi]]
* [[İnnovasiyalar Mərkəzi]]
* [[YAŞAT Fondu]]
* [[Əmək Münasibətlərinin Monitorinqi Mərkəzi]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|2}}

== Xarici keçidlər ==
{{Vikianbar kateqoriyası|ASAN service}}
* {{Rəsmi saytı|https://asan.gov.az/az}}
* [http://asan.gov.az/ ASAN xidmət]
{{Azərbaycan Prezidenti}}
{{Azərbaycan Respublikasının dövlət orqanları}}
{{Xarici istinadlar}}

[[Kateqoriya:Azərbaycanın dövlət təşkilatları]]</text>
      <sha1>ehdfcn97kc346u5bl4ygf0agdry2g2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ASAN xidmət</title>
    <ns>0</ns>
    <id>306616</id>
    <revision>
      <id>9042199</id>
      <parentid>9001642</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:36:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45543-96</username>
        <id>353309</id>
      </contributor>
      <comment>Statistika</comment>
      <origin>9042199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49792" sha1="isvl5inqf2esji90c6pbr3kya39ik17" xml:space="preserve">{{Dövlət idarəsi
| adı            = ASAN xidmət
| adın originalı = Azərbaycan Xidmət və Qiymətləndirmə Şəbəkəsi
| emblem         = ASAN service center.jpg
| izahı          = ASAN xidmət mərkəzlərinin loqosu
| ölkə           = {{AZE}}
| yaranma        = 13 iyul 2012
| ləğvolunma     = 
| tabeçilik      = [[Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyi|Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyi]]
| ünvanı         = 
| büdcəsi        = 
| sayı           = 
| əvvəlki        =   
| rəhbər         = [[Ülvi Mehdiyev]]
| saytı          = [http://asan.gov.az/ ASAN xidmət]&lt;br&gt;[http://vxsida.gov.az/ Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyi]
|baş qərargah={{gerbifikasiya|Bakı}}|rəhbər_əlavə=Sədr}}

'''&quot;ASAN xidmət&quot;'''(''[[İngilis dili|ing.]] '''A'''zerbaijan '''S'''ervice and '''A'''ssessment '''N'''etwork'') — [[Azərbaycan|Azərbaycan Respublikasında]] dövlət orqanları tərəfindən vətəndaşlara göstərilən xidmətlərin həyata keçirilməsini təmin edən mərkəzlər şəbəkəsidir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://vxsida.az/redirect/index/cat_id/81/MainOrNot/0 |access-date=2018-05-03 |archive-date=2018-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180507040648/http://vxsida.az/redirect/index/cat_id/81/MainOrNot/0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  &quot;ASAN xidmət&quot; [[Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyi]]nə tabedir. İlk &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi 2013-cü ildə fəaliyyətə başlayıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://azertag.az/xeber/azerbaycan_brendi_olan_asan_xidmetin_fealiyyete_baslamasindan_5_il_otur-1128258 |title=Azərbaycan brendi olan &quot;ASAN xidmət&quot;in fəaliyyətə başlamasından 5 il ötür |access-date=2024-08-24 |archive-date=2019-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823154138/https://azertag.az/xeber/Azerbaycan_brendi_olan_ASAN_xidmetin_fealiyyete_baslamasindan_5_il_otur-1128258 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Hal-hazırda 28 mərkəz fəaliyyət göstərir. Onlardan 7-si [[Bakı]]da, iyirmi biri isə [[Azərbaycan]]ın bölgələrindədir. &quot;ASAN xidmət&quot;ə indiyə qədər 100 milyondan çox müraciət edilib.&lt;ref name=&quot;vxsida.gov.az&quot;&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://vxsida.gov.az/statistics/ |access-date=2018-05-03 |archive-date=2022-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801125310/http://vxsida.gov.az/statistics/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Xidmətlərin göstərilməsində könüllülər də cəlb olunur. &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzlərində müxtəlif dövlət orqanlarının vətəndaşlara göstərdiyi xidmətlərdən başqa funksional yardımçı xidmətlər də təklif olunur. Həmçinin mərkəzlərdə sosial layihələr də keçirilir.

Prezident '''[[İlham Əliyev]]''' 2012-ci il dekabrın 29-da ilk &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzinin fəaliyyətə başladığını nəzərə alaraq, 2017-ci il dekabrın 29-da hər il həmin günün ölkəmizdə &quot;ASAN xidmət&quot; işçilərinin peşə bayramı günü kimi qeyd edilməsi barəsində Sərəncam imzalayıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;ASAN xidmət&quot; işçilərinin peşə bayramıdır |url=https://oxu.az/cemiyyet/asan-xidmet-iscilerinin-pese-bayramidir |access-date=2025-12-29 |website=Oxu.az |language=az |archive-date=2026-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260529054258/https://oxu.az/cemiyyet/asan-xidmet-iscilerinin-pese-bayramidir |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Tarixi ==
[[Fayl:Ilham Aliyev examined the activities of the Ganja ASAN Xidmət Center of the State Agency for public services and social innovations.jpg|thumb]]
[[Fayl:Sumqayıt ASAN Xidmətdən alınan pasportlar.jpg|thumb]]

=== Yaradılması ===
[[Azərbaycan Respublikası]] Prezidenti [[İlham Əliyev]]in 2012-ci il 13 iyulda imzaladığı 685 saylı fərmana əsasən &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzlərinin də strukturuna daxil olduğu [[Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyi]] yaradıldı.&lt;ref name=&quot;Agentlik&quot;&gt;{{cite web|url= http://vxsida.gov.az/redirect/index/cat_id/81/MainOrNot/0|title= Agentlik haqqında|author= |date= |work= |publisher= vxsida.gov.az|accessdate= 11 aprel 2016|language= Azərbaycan|archive-date= 2017-05-06|archive-url= https://web.archive.org/web/20170506145212/http://vxsida.gov.az/redirect/index/cat_id/81/MainOrNot/0|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.lent.az/news/101541 |title=Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyinin strukturu təsdiq edildi |author= |date=6 sentyabr 2012 |work= |publisher=Lent.az |accessdate=11 aprel 2016 |language=Azərbaycanca |archive-date=2018-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180502075958/http://news.lent.az/news/101541 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;magazinde&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.diplomatisches-magazin.de/international-relations-01-2015-en/A3/ |title=Azerbaijan’s Version of Good Governance and Combating Corruption |author=Matthias Dornfeldt |date= |work= |publisher=diplomatisches-magazin.de |accessdate=15 aprel 2016 |language=İngiliscə |archive-date=2017-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170328015954/https://www.diplomatisches-magazin.de/international-relations-01-2015-en/A3/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Həmin ilin 5 sentyabrında Prezidentin digər fərmanı ilə Agentliyin strukturu və əsasnaməsi təsdiq olundu.&lt;ref&gt;http://vxsida.az/redirect/post/pid/406{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 27 aprel 2018-ci il tarixli Sərəncamı ilə [[Ülvi Mehdiyev]] Dövlət Agentliyinin sədri təyin edilib.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://president.az/articles/28319 |access-date=2018-05-02 |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810085132/https://president.az/articles/28319 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== İnkişafı ===
29 dekabr 2012-ci ildə [[Bakı]]da pilot layihə olaraq ilk &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzinin açılışı oldu. Mərkəz doqquz dövlət orqanının təklif etdiyi 23 xidməti həyata keçirməklə 15 yanvar&lt;ref name=&quot;1sayli&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/115780|title=“Asan xidmət”dən paytaxt sakinlərinə şad xəbər|author=|date=29 dekabr 2012|work=|publisher=Lent.az|accessdate=11 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2018-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180208003916/http://news.lent.az/news/115780|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; tarixində fəaliyyətə başladı.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olaylar.az/news/social/27022|title=“ASAN xidmət” mərkəzi fəaliyyətə başladı|author=|date=15 yanvar 2013|work=|publisher=Olaylar.az|accessdate=22 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2015-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150417044913/http://olaylar.az/news/social/27022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 3 may 2013-cü ildə [[Sumqayıt]] &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzinin açılışı olub.&lt;ref name=&quot;sumqayit&quot;&gt;{{cite web |url=http://news.lent.az/news/123822 |title=Sumqayıtlıların işi “ASAN” olacaq |author= |date=3 may 2013 |work= |publisher=Lent.az |accessdate=11 aprel 2016 |language=Azərbaycanca |archive-date=5 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505203638/http://news.lent.az/news/123822 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Bundan bir neçə həftə sonra — mayın 24-də Bakıda ikinci &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzinin açılışı olub, bu mərkəz iyunun 5-də vətəndaşlara xidmət göstərməyə başlayıb.&lt;ref name=&quot;2sayli&quot;&gt;{{cite web |url=http://news.lent.az/news/127280 |title=2 saylı Bakı “ASAN xidmət” mərkəzi fəaliyyətə başlayıb |author= |date=5 iyun 2012 |work= |publisher=Lent.az |accessdate=11 aprel 2016 |language=Azərbaycanca |archive-date=2018-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180214115356/http://news.lent.az/news/127280 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 17 sentyabr 2013-cü ildə Bakıda üçüncü mərkəzin açılışı olub.&lt;ref name=&quot;3sayli&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/138721|title=Bakılıların işi bir az da “ASAN” laşdı|author=|date=17 sentyabr 2013|work=|publisher=Lent.az|accessdate=11 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2018-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180214100314/http://news.lent.az/news/138721|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2013-cü ilin sonlarında, dekabrın 21-də [[Azərbaycan]]da beşinci &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzinin açılışı oldu. Bu mərkəz [[Gəncə]]də fəaliyyətə başladı.&lt;ref name=&quot;gence&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/149958|title=Gəncədə &quot;Asan Xidmət&quot; Mərkəzi açılıb|author=|date=21 dekabr 2013|work=|publisher=Lent.az|accessdate=11 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2013-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224075728/http://news.lent.az/news/149958|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 23 yanvar 2014-cü ildə &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzlərindən istifadə edən vətəndaşların sayı 1 milyona çatdı.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/153149|title=“ASAN Xidmət” in 1 000 000-cu istifadəçisi kim oldu?|author=|date=23 yanvar 2014|work=|publisher=Lent.az|accessdate=11 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2014-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140125004652/http://news.lent.az/news/153149|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2014-cü ildə &quot;ASAN xidmət&quot; İSO 9001:2008 idarəetmə standartı üzrə beynəlxalq sertifikat əldə edib.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/157047|title=“ASAN Xidmət” İSO sertifikatı aldı|author=|date=25 fevral 2014|work=|publisher=Lent.az|accessdate=11 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2017-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170426032356/http://news.lent.az/news/157047|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;teas&quot;/&gt;

2014-cü ildə mayın 7-də Bakıda sayca dördüncü &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzinin açılışı oldu.&lt;ref name=&quot;4sayli&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/165379|title=4 saylı Bakı “ASAN xidmət” mərkəzi açıldı|author=|date=7 may 2014|work=|publisher=Lent.az|accessdate=11 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=19 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170719195042/http://news.lent.az/news/165379|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Həmin ilin yayında &quot;ASAN xidmət&quot; səmərəli xidmət nümunəsinə və dövlət-vətəndaş münasibətlərinə verdiyi töhfələrə görə &quot;Uğur 2013&quot; mükafatına layiq görüldü.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://az.trend.az/business/economy/2282153.html|title=Azərbaycan iqtisadiyyatının liderləri &quot;Uğur&quot; mükafatına layiq görüldülər|author=|date=5 iyun 2014|work=|publisher=[[Trend İnformasiya Agentliyi]]|accessdate=15 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2016-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109141844/http://az.trend.az/business/economy/2282153.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2014-cü ilin dekabr ayının 15-də [[Sabirabad]]da &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzinin açılışı oldu. Bu, ölkədəki yeddinci mərkəz idi.&lt;ref name=&quot;sabirabad&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/187639|title=Prezident Sabirabad rayonuna səfər edib|author=|date=15 dekabr 2014|work=|publisher=Lent.az|accessdate=11 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2014-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216051416/http://news.lent.az/news/187639|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Sabirabad &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi açıldığı gün OHSAS 18001:2007 standartı üzrə beynəlxalq dərəcəli sertifikata layiq görüldü.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://az.trend.az/azerbaijan/society/2345192.html|title=&quot;ASAN xidmət&quot; beynəlxalq dərəcəli sertifikata layiq görülüb|author=|date=18 dekabr 2014|work=|publisher=Trend.az|accessdate=28 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2016-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160209132602/http://az.trend.az/azerbaijan/society/2345192.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Bundan təxminən üç ay sonra, 13 mart 2015-ci ildə [[Bərdə]]də Azərbaycanda sayca səkkizinci &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzinin açılışı oldu.&lt;ref name=&quot;berde&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/196148|title=Qarabağ bölgəsində ilk “ASAN xidmət” mərkəzi açıldı|author=|date=13 mart 2015|work=|publisher=Lent.az|accessdate=11 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2015-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320143232/http://news.lent.az/news/196148|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2015-ci ildə &quot;ASAN xidmət&quot; BMT-nin 2015-ci il Dövlət Xidmətləri Mükafatına ({{dil-en|United Nations Public Service Award 2015}}) layiq görülüb.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/202341|title=&quot;ASAN xidmət&quot; BMT-nin mükafatına layiq görülüb|author=|date=12 may 2015|work=|publisher=Lent.az|accessdate=11 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=26 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170426034705/http://news.lent.az/news/202341|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2015-ci ilin martın 2-də &quot;ASAN xidmət&quot; [[Britaniya Əməyin Mühafizəsi Şurası]] tərəfindən 13 sahə üzrə keçirilən, müxtəlif dövlətlərin 700-dən çox müəssisənin müraciət etdiyi müsabiqənin &quot;Dövlət xidmətlərinin həyata keçirilməsinin təşkilində təhlükəsiz əmək şəraitinin qurulması&quot; sahəsi üzrə qalibi olub.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://azertag.az/xeber/836039|title=Əmək mədəniyyəti və milli inkişaf|author=|date=21 fevral 2015|work=|publisher=[[Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi]]|accessdate=12 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2020-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200710142306/https://azertag.az/xeber/836039|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Həmin ilin yayında, iyulun 14-də Azərbaycanda hələlik 5 saylı Bakı &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi açıldı.&lt;ref name=&quot;5sayli&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/208714|title=Prezident 5 saylı Bakı “ASAN xidmət” mərkəzinin açılışında|author=|date=14 iyul 2015|work=|publisher=Lent.az|accessdate=11 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2016-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111181552/http://news.lent.az/news/208714|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2016-cı ildə [[Masallı]] və [[Qəbələ]]də də &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi fəaliyyətə başlayıb.&lt;ref name=&quot;qebele&quot;&gt;{{cite web|url=http://azertag.az/xeber/918139|title=Prezidentin tapşırığına əsasən “ASAN xidmət” fəaliyyətini və əhatə dairəsini genişləndirir|author=|date=13 yanvar 2016|work=|publisher=[[Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi]]|accessdate=22 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2020-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712011333/https://azertag.az/xeber/918139|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2017-ci ildə [[Quba rayonu|Qubada]]&lt;ref name=&quot;az.president.az&quot;&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://az.president.az/articles/26232 |access-date=2018-05-02 |archive-date=2018-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180208042306/http://az.president.az/articles/26232 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, 2018-ci ildə isə [[Mingəçevir]]də, İmişlidə və Şəkidə &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzləri fəaliyyətə başlayıb.&lt;ref name=&quot;vxsida.az&quot;&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://vxsida.az/redirect/post/pid/1967 |access-date=2018-05-02 |archive-date=2018-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706162317/http://vxsida.az/redirect/post/pid/1967 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2019-cu ildə Şamaxıda &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi fəaliyyətə başlayıb. 2020-ci ildə Kürdəmir, Tovuz, Ağcabədi və Balakəndə &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzləri fəaliyyətə başlayıb. 2021-ci ildə 6 saylı Bakı &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi, 2022-ci ildə 2 saylı Gəncə regional &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi, 7 saylı Bakı &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi və 2 saylı Sumqayıt regional &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi, 2023-cü ildə Salyan regional &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi və Naxçıvan regional &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi, 2024-cü ildə Lənkəran və Şuşa regional &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi fəaliyyətə başlayıb.

== Fəaliyyət ==
[[Fayl:ASAN1 Baki 1.JPG|225px|thumb|right|&quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzlərində iş gedişi]]
&quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzləri [[Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyi]]n tabeliyindədir və &quot;vahid məkan&quot; prinsipi əsasında fəaliyyət göstərir.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.anspress.com/heyat-terzi/07-05-2014/asan-xidmet-azerbaycan-mehsuludur-azerbaycan-brendidir-foto-video|title=&quot;ASAN xidmət&quot; Azərbaycan məhsuludur, Azərbaycan brendidir|author=Elmidar Əliyev|date=7 may 2014|work=|publisher=Anspress.com|accessdate=12 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805050831/https://anspress.com/heyat-terzi/07-05-2014/asan-xidmet-azerbaycan-mehsuludur-azerbaycan-brendidir-foto-video|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &quot;ASAN&quot; modelinin altı əsas prinsipi var: operativlik, şəffaflıq, nəzakətlilik, məsuliyyət, etik davranış qaydalarına nəzarət və rahatlıq.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theguardian.com/public-leaders-network/2013/jul/31/azerbaijan-public-service-assessment-network|title=Azerbaijan's one-stop public service shop is driving up efficiency|author=Kamal Cəfərov|date=31 iyul 2013|work=|publisher=The Guardian|accessdate=15 aprel 2016|language=İngiliscə|archive-date=2018-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707143816/https://www.theguardian.com/public-leaders-network/2013/jul/31/azerbaijan-public-service-assessment-network|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Mərkəzlərdə dövlət xidmətləri əlaqələndirilmiş şəkildə fəaliyyət göstərir.&lt;ref name=&quot;guardianmeqale&quot;/&gt; &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzlərində vətəndaşlara xidmət daha yaxşı xidmət göstərilməsi üçün yeni üsullardan və müasir innovasiyalardan istifadə olunur.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unpan.org/PublicAdministrationNews/tabid/115/mctl/ArticleView/ModuleID/1467/articleId/32336/default.aspx|title=Azerbaijan: State Agency for Public Services and Social Innovations Under President Established|author=Elmidar Əliyev|date=19 may 2014|work=Trend.az|publisher=Unpan.org|accessdate=15 aprel 2016|language=İngiliscə|archive-date=21 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721034620/http://www.unpan.org/PublicAdministrationNews/tabid/115/mctl/ArticleView/ModuleID/1467/articleId/32336/Default.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Hər mərkəzdə təxminən 100-ə yaxın [[könüllü fəaliyyət|könüllü]] çalışır.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.anspress.com/siyaset/19-12-2013/inam-kerimov-artiq-asan-xidmeti-konullulersiz-tesevvur-etmek-olmaz|title=İnam Kərimov: &quot;Artıq &quot;ASAN xidmət&quot;i könüllülərsiz təsəvvür etmək olmaz&quot;|author=Elmidar Əliyev|date=19 may 2014|work=|publisher=Anspress.com|accessdate=12 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803151338/http://www.anspress.com/siyaset/19-12-2013/inam-kerimov-artiq-asan-xidmeti-konullulersiz-tesevvur-etmek-olmaz|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Azərbaycan]] brendi olan&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/188373|title=Asan və şəffaf xidmət prinsipi|author=Nailə Məmmədova|date=22 dekabr 2015|work=|publisher=Lent.az|accessdate=12 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2014-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225031158/http://news.lent.az/news/188373|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzlərində vətəndaşlara xidmət mərkəzlərin ilk mərtəbəsində yerləşən məlumat bölməsindən başlayır. Qeydiyyat prosesi avtomatlaşdırılıb, xüsusi aparatlarla həyata keçirilir. Bu işdə vətəndaşlara könüllülər kömək edir.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.anspress.com/iqtisadiyyat/18-01-2013/bakinin-rusvetsiz-yasamaq-praktikasindan-reportaj-foto|title=Bakının rüşvətsiz yaşamaq praktikasından reportaj|author=Çingiz Rüstəmov|date=18 yanvar 2013|work=|publisher=Anspress.com|accessdate=12 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2020-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803151159/http://www.anspress.com/iqtisadiyyat/18-01-2013/bakinin-rusvetsiz-yasamaq-praktikasindan-reportaj-foto|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Könüllülər vətəndaşlara ərizə yazılmasında da kömək edir.&lt;ref name=&quot;magazinde&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;guardianmeqale&quot;&gt;{{cite web |url=http://azertag.az/xeber/27686|title=
“Guardian” qəzeti: Azərbaycanın dövlət xidmətləri üçün “bir pəncərə” mərkəzi səmərəliliyi artırır|author=Çingiz Rüstəmov |date=1 avqust 2013|work= |publisher=[[Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi]] |accessdate=12 aprel 2016|language=Azərbaycanca}}&lt;/ref&gt; Mərkəzlərə gələ bilməyən vətəndaşlara xidmət göstərmək üçün həmçinin səyyar avtobuslardan da istifadə olunur.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://az.trend.az/azerbaijan/society/2379828.html|title=Səyyar ASAN xidmət Beyləqanda|author=Çingiz Rüstəmov|date=3 aprel 2015|work=|publisher=Anspress.com|accessdate=12 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2016-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160210170306/http://az.trend.az/azerbaijan/society/2379828.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; İndiyə qədər &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzlərinə 100 milyondan çox müraciət edilib.&lt;ref name=&quot;vxsida.gov.az&quot;/&gt; Vətəndaşlara göstərilən xidmətlərdən məmnunluq dərəcəsi 98–100% arasında dəyişir.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.milli.az/politics/356721.html|title=Prezident İlham Əliyev 5 saylı Bakı &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzinin açılışında|author=|date=14 iyul 2015|work=|publisher=Milli.az|accessdate=18 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2015-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150718041715/http://news.milli.az/politics/356721.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Bakı, Sumqayıt, Gəncə, Naxçıvan şəhərlərində yerləşən bütün &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzləri bazar ertəsi - cümə günləri saat 09:00-dan-18:00-dək, digər regional mərkəzlər isə bazar ertəsi - cümə günləri saat 09:00-17:00-dək nahar fasiləsi olmadan fəaliyyət göstərir. Şənbə və bazar günləri Bakı şəhərində yerləşən bütün &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzləri saat 09:30-17:00-dək, digər regional mərkəzlər isə saat 09:00-16:00-dək nahar fasiləsi olmadan fəaliyyət göstərir.

== Mərkəzlər ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background: white;
|-
!style=&quot;width: 9% | Mərkəz
!style=&quot;width: 11% | Açılış tarixi
|-
| 1 saylı Bakı&lt;ref name=&quot;1sayli&quot;/&gt; || 29 dekabr 2012
|-
| 2 saylı Bakı&lt;ref name=&quot;2sayli&quot;/&gt; || 24 may 2013
|-
| 3 saylı Bakı&lt;ref name=&quot;3sayli&quot;/&gt; || 17 sentyabr 2013
|-
| 4 saylı Bakı&lt;ref name=&quot;4sayli&quot;/&gt; || 7 may 2014
|-
| 5 saylı Bakı&lt;ref name=&quot;5sayli&quot;/&gt; || 14 iyul 2015
|-
|6 saylı Bakı
|3 avqust 2021
|-
|7 saylı Bakı
|28 may 2022
|-
| 1 saylı Sumqayıt&lt;ref name=&quot;sumqayit&quot;/&gt; || 3 may 2013
|-
| 1 saylı Gəncə&lt;ref name=&quot;gence&quot;/&gt; || 21 dekabr 2013
|-
| Sabirabad&lt;ref name=&quot;sabirabad&quot;/&gt; || 15 dekabr 2014
|-
| Bərdə&lt;ref name=&quot;berde&quot;/&gt; || 13 mart 2015
|-
| Qəbələ&lt;ref name=&quot;masalli&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/225600|title=Prezident &quot;ASAN xidmət&quot;ə 9 milyon manat ayırdı|author=|date=17 dekabr 2015|work=|publisher=lent.az|accessdate=19 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2018-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180706163151/http://news.lent.az/news/225600|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ||10 avqust 2016
|-
| Masallı&lt;ref name=&quot;qebele&quot;/&gt; ||3 sentyabr 2016
|-
|Quba&lt;ref name=&quot;az.president.az&quot;/&gt;
|7 dekabr 2017
|-
|Mingəçevir&lt;ref name=&quot;vxsida.az&quot;/&gt;
|27 fevral 2018
|-
|İmişli
|22 oktyabr 2018
|-
|Şəki
|29 oktyabr 2018
|-
|Şamaxı
|5 dekabr 2019
|-
|Kürdəmir&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=az|url=https://president.az/articles/35768|title=Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi - XƏBƏRLƏR » Tədbirlər|publisher=president.az|accessdate=2020-06-06|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810092124/https://president.az/articles/35768|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|12 fevral 2020
|-
|Tovuz&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=az|url=https://president.az/articles/36079|title=Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi - XƏBƏRLƏR » Tədbirlər|publisher=president.az|accessdate=2020-06-06|archive-date=2021-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210402054932/https://president.az/articles/36079|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|4 mart 2020
|-
|Ağcabədi&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=az|url=https://president.az/articles/38997|title=Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi - XƏBƏRLƏR » Tədbirlər|publisher=president.az|accessdate=2020-06-06|archive-date=2021-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728143533/https://president.az/articles/38997|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3 iyun 2020
|-
|Balakən&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=az|url=https://president.az/articles/40166|title=Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi - XƏBƏRLƏR » Tədbirlər|publisher=president.az|accessdate=2020-08-15|archive-date=2021-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210402054423/https://president.az/articles/40166|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|29 iyul 2020
|-
|2 saylı Gəncə
|31 yanvar 2022
|-
|2 saylı Sumqayıt
|20 iyul 2022
|-
|Salyan
|18 aprel 2023
|-
|Naxçıvan
|18 may 2023
|-
|Lənkəran
|16 yanvar 2024
|-
|Şuşa 
|5 iyul 2024
|}

=== Xəritə ===
{{Yer xəritəsi+|Azərbaycan|width=750|float=center|caption=&quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzlərinin yerləşdiyi ərazilər |places=
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=40|lat_min=23|lon_deg= 49|lon_min=52|label=&lt;big&gt;[[Bakı]]&lt;/big&gt;|mark=ASAN service center.jpg|marksize=17}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=40|lat_min=42|lon_deg=46 |lon_min=19|label=[[Gəncə]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=17}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=40|lat_min=22|lon_deg=47|lon_min=07|label=[[Bərdə rayonu|Bərdə]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=17}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=40|lat_min=35|lon_deg=49|lon_min=40|label=[[Sumqayıt]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=17}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=40|lat_min=00|lon_deg=48|lon_min=28|label=[[Sabirabad rayonu|Sabirabad]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=17}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=40|lat_min=46|lon_deg=47|lon_min=02|label=[[Mingəçevir]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=17}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=39|lat_min=52|lon_deg=48|lon_min=03|label=[[İmişli rayonu|İmişli]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=17}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=40|lat_min=39|lon_deg=48|lon_min=38|label=[[Şamaxı rayonu|Şamaxı]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=17}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=41|lat_min=13|lon_deg=47|lon_min=07|label=[[Şəki rayonu|Şəki]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=17}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=40|lat_min=58|lon_deg=47|lon_min=50|label=[[Qəbələ rayonu|Qəbələ]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=17}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=41|lat_min=21|lon_deg=48|lon_min=31|label=[[Quba rayonu|Quba]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=17}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=39|lat_min=01|lon_deg=48|lon_min=40|label=[[Masallı rayonu|Masallı]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=17}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=40|lat_min=19|lon_deg=48|lon_min=11|label=[[Kürdəmir rayonu|Kürdəmir]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=17}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=40|lat_min=58|lon_deg=45|lon_min=39|label=[[Tovuz rayonu|Tovuz]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=17}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=40|lat_min=03|lon_deg=47|lon_min=25|label=[[Ağcabədi rayonu|Ağcabədi]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=17}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=41|lat_min=43|lon_deg=46|lon_min=23|label=[[Balakən rayonu|Balakən]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=17}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=38|lat_min=45|lon_deg=48|lon_min=51|label=[[Lənkəran rayonu|Lənkəran]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=17}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=39|lat_min=35|lon_deg=48|lon_min=59|label=[[Salyan rayonu|Salyan]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=17}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan|lat_deg=39|lat_min=12|lon_deg=45|lon_min=24|label=[[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvan]]|mark=ASAN service center.jpg|marksize=17}}
}}

== Xidmətlər ==

=== Dövlət orqanlarının göstərdiyi xidmətlər ===
&quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzlərində müxtəlif dövlət orqanları və özəl müəssələr tərəfindən 400-ə yaxın xidmət həyata keçirilir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.asan.gov.az/az/category/asan-xidmetler |access-date=2018-05-03 |archive-date=2022-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220614025805/https://asan.gov.az/az/category/asan-xidmetler |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Səyyar &quot;ASAN xidmət&quot; ===
[[Fayl:ASAN seyyar.JPG|225px|thumb|right|Səyyar xidmətin təşkil olunduğu avtobuslardan biri]]
2013-cü ilin iyunun 1-dən etibarən &quot;ASAN xidmət&quot;in təklif etdiyi xidmətlərdən istifadə etmək üçün mərkəzlərə gələ bilməyən vətəndaşlara xidmət göstərmək üçün zəruri müasir texnoloji avadanlıqlarla təchiz olunmuş səyyar avtobuslardan istifadə olunur.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://azertag.az/xeber/72097|title=“ASAN xidmət”ə iki milyonuncu vətəndaş müraciət etmişdir|author=|date=25 iyun 2014|work=|publisher=[[Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi]]|accessdate=12 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2022-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814224033/https://azertag.az/xeber/72097|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Səyyar avtobuslar hər bölgədə təxminən iki həftə qalırlar.&lt;ref name=&quot;guardianmeqale&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/127282|title=Bəzi rayonlarda səyyar “ASAN xidmət” fəaliyyət göstərəcək|author=Çingiz Rüstəmov|date=5 iyun 2013|work=|publisher=Anspress.com|accessdate=12 aprel 2016|language=Azərbaycanca}}{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Hal-hazırda xidmət göstərən səyyar avtobusların sayı ondur.&lt;ref name=&quot;azertag&quot;&gt;{{cite web|url=http://azertag.az/xeber/918139|title=Prezidentin tapşırığına əsasən “ASAN xidmət” fəaliyyətini və əhatə dairəsini genişləndirir|author=|date=13 yanvar 2016|work=|publisher=[[Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi]]|accessdate=13 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2020-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712011333/https://azertag.az/xeber/918139|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Bakı]] və [[Sumqayıt]] şəhərində qeydiyyatda olan vətəndaşlar bu xidmətdən sifarişlə istifadə edə bilirlər.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/240074|title=Sifarişli səyyar ASAN xidmət artıq Sumqayıtda|author=|date=20 aprel 2016|work=|publisher=Lent.az|accessdate=22 aprel 2016|language=Azərbaycanca}}{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; İndiyə qədər səyyar &quot;ASAN xidmət&quot;ə 3 000 000 çox müraciət edilib.&lt;ref name=&quot;vxsida.gov.az&quot;/&gt;

=== ASAN Kommunal ===
Prezident İlham Əliyevin 2016-cı ilin mayında imzaladığı Fərmanla &quot;ASAN kommunal&quot; mərkəzlərinin yaradılması Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyinə tapşırılmışdı. Qısa müddətdə &quot;ASAN kommunal&quot; xidmətinin yaradılması üçün aidiyyəti qurumlarla bir yerdə tədbirlər görüldü &quot;ASAN Kommunal&quot; mərkəzlərində Azəriqaz, Azərsu, Azərişıq şirkətlərinin 45 növ kommunal xidmətləri göstərilir. Hazırda Bakı şəhərində 3 &quot;ASAN Kommunal&quot; mərkəzi fəaliyyət göstərir.

=== ASAN AI Hub ===
ASAN Süni İntellekt platformasının (ASAN AI Hub) əsas məqsədi dövlət təşkilatlarında, &quot;ASAN xidmət&quot;in özündə, eyni zamanda özəl sektor və tədqiqat inşaat mərkəzləri, elmi laboratoriyalar, alimlər üçün bir əlaqələndirici, uzlaşma rolunu oynayan platforma yaratmaqdır&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ülvi Mehdiyev: &quot;ASAN AI Hub&quot; vasitəsilə təşkilatlar problemlərini, çağırışlarını elan edəcək&quot;|url=https://oxu.az/ikt/ulvi-mehdiyev-asan-ai-hub-vasitesile-teskilatlar-problemlerini-cagirislarini-elan-edecek|website=Oxu.az|access-date=2025-12-02|language=az}}&lt;/ref&gt;

=== Funksional yardımçı xidmətlər ===
Fəaliyyət göstərən &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzlərində həmçinin bank, sığorta, hüquqi yardım, tibb, tərcümə, foto, mədəniyyət tədbirlərinə bilet satışı xidmətləri fəaliyyət göstərir.

=== Digər xidmətlər ===
'''Çağrı mərkəzi'''

Çağrı mərkəzi vasitəsilə Azərbaycan vətəndaşları &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzlərində göstərilən xidmətlər haqda məlumatlar əldə edə, təklif və iradlar bildirə, növbə tuta bilərlər. Bu xidmət 2013-cü ildə yaradılıb.&lt;ref name=&quot;ictnews&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ictnews.az/read-21308-news-1.html|title=Sabahdan “108” “Çağrı” mərkəzi vasitəsilə “ASAN xidmət” növləri haqqında məlumat almaq mümkün olacaq|author=Rəvan|date=31 yanvar 2013|work=|publisher=ictnews.az|accessdate=18 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2022-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328123033/http://www.ictnews.az/read-21308-news-1.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Həmçinin mərkəzlərdə yerləşdirilmiş xüsusi elektron köşk vasitəsilə də vətəndaşlar Çağrı mərkəzi ilə əlaqə saxlaya bilərlər.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://az.azvision.az/%E2%80%9CASAN_xidmet%E2%80%9D_Chagri_merkezi_-23323-xeber.html|title=“ASAN xidmət” Çağrı mərkəzi 1 yaşında|author=Rəvan|date=1 fevral 2014|work=|publisher=azvision.az|accessdate=18 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2022-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220819113642/https://az.azvision.az/%E2%80%9CASAN_xidmet%E2%80%9D_Chagri_merkezi_-23323-xeber.html|url-status=}}&lt;/ref&gt;

'''Onlayn növbə'''

&quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzlərində göstərilən xidmətlərdən istifadə etmək üçün &quot;ASAN xidmət&quot;in saytında onlayn növbə tutmaq mümkündür.&lt;ref name=&quot;ictnews&quot;/&gt;

'''Özünə xidmət'''

&quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzlərində vətəndaşların dövlət orqanlarının xidmətlərindən məlumatlanması, müraciətlər edə bilmələri üçün [[internet]]ə çıxışı olan kompüterlər yerləşdirilib.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.asan.gov.az/az/content/index/205/#.VxTrPPl97IU|title=Özünəxidmət|author=|date=|work=|publisher=Asan.gov.az|accessdate=18 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2016-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408070448/http://www.asan.gov.az/az/content/index/205/#.VxTrPPl97IU|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

'''İdeya bankı'''

İdeya bankı vasitəsilə vətəndaşlara sistemin inkişafı üçün öz təkliflərini verə bilərlər.&lt;ref name=&quot;teas&quot;&gt;{{cite web|url=http://teas.eu/press-release-asan-successes-acknowledged-uk-parliament|title=ASAN successes acknowledged in UK Parliament|author=|date=23 iyul 2014|work=|publisher=teas.eu|accessdate=18 aprel 2016|language=İngiliscə|archive-date=2015-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150601082722/http://teas.eu/press-release-asan-successes-acknowledged-uk-parliament|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; İndiyə qədər İdeya bankına yüzlərlə təklif göndərilib və onların bir çoxu reallaşıb.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://az.trend.az/azerbaijan/society/2382143.html|title=&quot;ASAN xidmət&quot;in &quot;İdeya Bankı&quot;nın əhatə dairəsi genişlənir|author=|date=10 aprel 2015|work=|publisher=[[Trend İnformasiya Agentliyi]]|accessdate=18 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2022-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220810162948/https://az.trend.az/azerbaijan/society/2382143.html|url-status=}}&lt;/ref&gt;

== Layihələr ==
&quot;ASAN xidmət&quot; vətəndaşlara xidmətdən başqa digər sahələrə də öz töhfəsini verir. &quot;ASAN xidmət&quot; [[IDEA İctimai Birliyi]] və &quot;[[Azərsun Holdinq]]&quot; MMC ilə birlikdə Azərbaycanın bir neçə bölgəsində &quot;Hər kağızı bir yarpağa dəyişək&quot; layihəsi çərçivəsində &quot;Yaşıl dağ&quot; sosial aksiyası keçirib.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://azertag.az/xeber/899971|title=“Yaşıl dağ” aksiyası maraqla qarşılanır|author=Mahir Babayev|date=6 noyabr 2015|work=|publisher=[[Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi]]|accessdate=13 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2022-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814214733/https://azertag.az/xeber/899971|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.milli.az/interest/373757.html|title=Kağızlardan &quot;Yaşıl dağ&quot; yaratdılar|author=|date=6 oktyabr 2015|work=|publisher=Milli.az|accessdate=13 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2022-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220820053141/https://news.milli.az/interest/373757.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://az.azvision.az/news.php?id=78281|title=Növbəti “Yaşıl dağ” Bərdədə!|author=|date=22 dekabr 2015|work=|publisher=Azvision.az|accessdate=13 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2015-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223121527/http://az.azvision.az/news.php?id=78281|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2015-ci ildə &quot;ASAN xidmət&quot;lə &quot;Neftçi PFK&quot; arasında titul sponsorluğu ilə bağlı müqavilə imzalanıb.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://azertag.az/xeber/893546|title=“Neftçi” futbol klubu ilə “ASAN xidmət” arasında əməkdaşlıq müqaviləsi imzalanıb|author=|date=17 oktyabr 2015|work=|publisher=[[Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi]]|accessdate=13 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2022-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814220823/https://azertag.az/xeber/893546|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &quot;ASAN xidmət&quot; Daxili İşlər Nazirliyi və Sağlam Ailə Tibb Mərkəzinin dəstəyi ilə &quot;Sənədsiz məktəbli qalmasın&quot; adlı sosial aksiya keçirib. Bu aksiyanın məqsədi məktəblilərin vaxt itirmədən şəxsiyyət vəsiqələri ilə təmin olunması idi. Aksiya çərçivəsində minlərlə şagird vəsiqə ilə təmin olundu.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://oxu.az/society/104003|title=“ASAN xidmət”dən “Sənədsiz məktəbli qalmasın” aksiyası|author=Ülviyyə R. Əli|date=26 noyabr 2015|work=|publisher=Oxu.az|accessdate=13 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2015-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128001732/http://oxu.az/society/104003|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &quot;ASAN xidmət&quot; nəqliyyat sahəsinə də öz töhfəsini verib. &quot;ASAN xidmət&quot; [[ASAN Könüllüləri Gənclər Təşkilatı]] və &quot;[[Bakubus MMC]]&quot;-nin birgə təşkilatçılığı ilə 2015-ci ildə &quot;Nəqliyyat bələdçisi&quot; adlı layihə keçirilib.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://525.az/site/?name=xeber&amp;news_id=43064|title=&quot;ASAN xidmət&quot; və &quot;BakuBus&quot;dan birgə layihə|author= |date=2 oktyabr 2015|work= |publisher=525.az|accessdate=15 aprel 2016|language=Azərbaycanca}}&lt;/ref&gt; 2016-cı ildə [[Ermənistan]]-[[Azərbaycan]] [[Dağlıq Qarabağ münaqişəsi]]ndə vəziyyət gərginləşdikdən sonra &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzlərində könüllülərin təşkilatçılığı [[Azərbaycan Silahlı Qüvvələri]]nə dəstək olmaq üçün &quot;Əsgərə məktub&quot; adlı layihəyə start verilib.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.lent.az/news/238359|title=“Əsgərə Məktub!” layihəsinə başlandı|author=|date=5 aprel 2016|work=|publisher=lent.az|accessdate=19 aprel 2016|language=Azərbaycanca}}{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

== ASAN Könüllüləri Gənclər Təşkilatı ==
ASAN Könüllüləri Gənclər Təşkilatı &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzlərində fəaliyyət göstərən könüllüləri birləşdirir.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://oley.az/?p=3781|title=ASAN Könüllüləri Gənclər Təşkilatı|author=Lalə Quluzadə|date=|work=|publisher=oley.az|accessdate=18 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2015-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150804134402/http://oley.az/?p=3781|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Təşkilat 23 oktyabr 2013-cü ildə yaradılıb.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.asanyouth.az/Home/History/AZ|title=ASAN Könüllüləri Gənclər Təşkilatı Tarixi|author=|date=|work=|publisher=asanyouth.az|accessdate=18 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2016-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160725221328/http://www.asanyouth.az/Home/History/AZ|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Elə həmin il təşkilatın ilk qurultayı keçirilib.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://interaztv.com/society/7066|title=“ASAN Könüllüləri Gənclər Təşkilatı” İB-nin Qurultayı keçirilir|author=Tural Səftərov|date=19 dekabr 2013|work=|publisher=interaztv.com|accessdate=18 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2018-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180510021203/http://interaztv.com/society/7066|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Təşkilat könüllülər üçün təlimlər, müxtəlif layihələr, yay məktəbləri təşkil edir.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://azertag.az/xeber/Qaxda_ASAN_konullulerinin_II_Yay_mektebi_basa_chatib-880884|title=Qaxda ASAN könüllülərinin II Yay məktəbi başa çatıb|author=Mustafa Dadaşov|date=30 avqust 2015|work=|publisher=[[Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi]]|accessdate=18 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2019-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729091651/https://azertag.az/xeber/Qaxda_ASAN_konullulerinin_II_Yay_mektebi_basa_chatib-880884|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Təşkilatın sədri Aysiman Quliyeva, hal-hazırda 40 mindən çox üzvü var.

Gənclər təşkilatı &quot;ASAN Məktub&quot; sosial proqramı, &quot;Əsgərə Məktub&quot; layihəsi, &quot;Mədəniyyət Carçısı&quot; proqramı layihələrini təşkil edib.

Könüllülər müqavilə əsasında 2 ay müddətində 3 növbəlilik sistemə əsasən fəaliyyət göstərirlər.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ASAN Könüllülər |url=https://portal.asanvolunteers.az/ |access-date=2025-05-16 |website=portal.asanvolunteers.az}}&lt;/ref&gt;

1-ci növbə: 08:30-12:30

2-ci növbə: 11:30-15:30

3-cü növbə: 14:30-17:30

Müqavilədə nəzərdə tutulmuş öhdəlikləri 2 aylıq müddət ərzində həyata keçirən könüllülərə Agentliyin rəsmi sertifikatı verilir.

Könüllülük fəaliyyətinə təhsil səviyyəsindən asılı olmayaraq hər bir 15-26 yaş arası gənc müraciət edə bilər.   

Müraciət üçün:

Https://portal.asanvolunteers.az/

== Statistika ==
Aşağıdakı cədvəldə &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzlərində qeydə alınan yubiley müraciətlər göstərilib:

&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Say !! Tarix !! Qeydə alındığı mərkəz
|-
| 1 milyon&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://arxiv.az/az/salamnews.org/9849513/ASAN+xidmet+merkezinde+1+milyonuncu+vetendash+qeyde+alinib+(FOTO)|title=“ASAN xidmət” mərkəzində 1 milyonuncu vətəndaş qeydə alınıb|author=|date=23 yanvar 2014|work=salamnews.az|publisher=arxiv.az|accessdate=18 aprel 2016|language=Azərbaycanca}}{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; || 23 yanvar 2014 || 1 saylı Bakı &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi
|-
| 2 milyon&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://az.trend.az/azerbaijan/society/2288529.html|title=&quot;ASAN xidmət&quot;ə 2 milyonuncu vətəndaş müraciət edib|author=İlkin İzzət|date=25 iyun 2014|work=|publisher=[[Trend İnformasiya Agentliyi]]|accessdate=18 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2022-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220810163044/https://az.trend.az/azerbaijan/society/2288529.html|url-status=}}&lt;/ref&gt; || colspan=&quot;2&quot; | ''məlumat yoxdur''
|-
| 3 milyon&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.anspress.com/siyaset/20-10-2014/asan-xidmetde-3-milyonuncu|title=“ASAN xidmət”də 3 milyonuncu|author=Şahin Həbibov|date=23 yanvar 2014|work=|publisher=anspress.com|accessdate=18 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2020-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803150845/http://www.anspress.com/siyaset/20-10-2014/asan-xidmetde-3-milyonuncu|url-status=live}}&lt;/ref&gt; || colspan=&quot;2&quot; | ''məlumat yoxdur''
|-
| 4 milyon || colspan=&quot;2&quot; | ''məlumat yoxdur''
|-
| 5 milyon || colspan=&quot;2&quot; | ''məlumat yoxdur''
|-
| 6 milyon || colspan=&quot;2&quot; | ''məlumat yoxdur''
|-
| 7 milyon&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://salamnews.org/az/news/read/198712|title=&quot;ASAN xidmət&quot;də 7 milyonuncu vətəndaş müraciəti qeydə alınıb|author=Şahin Həbibov|date=2 dekabr 2015|work=|publisher=salamnews.org|accessdate=18 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2016-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107010345/http://salamnews.org/az/news/read/198712|url-status=live}}&lt;/ref&gt; || 2 dekabr 2015 || Sabirabad &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi
|-
| 8 milyon&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://salamnews.org/az/news/read/207991|title=&quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzlərinin elektron növbə sistemində 8 milyonuncu vətəndaş müraciəti qeydə alınıb|author=Şahin Həbibov|date=15 fevral 2016|work=|publisher=salamnews.org|accessdate=18 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2022-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325034333/http://salamnews.org/az/news/read/207991|url-status=live}}&lt;/ref&gt; || 11 fevral 2016 || Səyyar &quot;ASAN xidmət&quot;
|-
| 9 milyon&lt;ref name=&quot;statistika&quot;&gt;{{cite web|url=http://vxsida.gov.az/redirect/index/cat_id/35/MainOrNot/0|title=ASAN xidmətin fəaliyyətinə dair son statistik məlumatlar|author=|date=|work=|publisher=[[Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyi]]|accessdate=28 aprel 2016|language=Azərbaycanca|archive-date=2016-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421112939/http://vxsida.gov.az/redirect/index/cat_id/35/MainOrNot/0|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; || colspan=&quot;2&quot; | ''məlumat yoxdur''
|-
|10 milyon
|10 iyun 2016
|5 saylı Bakı &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi
|-
|12 milyon
|20 oktyabr 2016
|5 saylı Bakı &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi
|-
|18 milyon
|30 oktyabr
|Gəncə &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi
|-
|19 milyon
|8 yanvar 2018
|1 saylı Bakı &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi
|-
|21 milyon
|16 aprel 2018
|ASAN Qatar
|-
|22 milyon
| 8 iyun 2018
|Səyyar ASAN xidmət
|-
|23 milyon
| 26 iyul 2018
|Səyyar ASAN xidmət
|-
|24 milyon
|10 sentyabr 2018
|Sumqayıt &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi
|-
|25 milyon
|5 noyabr 2018
|5 saylı Bakı &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi
|-
|26 milyon
|25 dekabr 2018
|Şəki &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi
|-
|27 milyon
|13 fevral 2019
|1 saylı Bakı &quot;ASAN Kommunal&quot; mərkəzi
|-
|28 milyon
|1 aprel 2019
|4 saylı Bakı &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi
|-
|29 milyon
|14 may 2019
|Bərdə &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi
|-
|33 milyon
|4 oktyabr 2019
|2 saylı Bakı &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi
|-
|34 milyon
|14 noyabr 2019
|3 saylı Bakı &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi
|-
|35 milyon
|19 dekabr 2019
|5 saylı Bakı &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi
|-
|50 milyon
|8 fevral 2022
|6 saylı Bakı &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi
|-
|60 milyon
|21 fevral 2023
|Səyyar ASAN xidmət — Zəngilan, Ağalı kəndi
|-
|70 milyon
|5 fevral 2024
|7 saylı Bakı &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi
|-
|80 milyon
|3 dekabr 2024
|3 saylı Bakı &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi
|-
|100 milyon
|10 iyul 2026
|7 saylı Bakı “ASAN xidmət&quot; mərkəzi
|}
&lt;/center&gt;

== Mükafatlar ==
* &quot;Uğur 2013&quot; &quot;səmərəli xidmət nümunəsinə və dövlət-vətəndaş münasibətlərinə verdiyi töhfələrə görə&quot; nominasiyası qalibi: 2013;
* İSO 9001:2008 idarəetmə standartı üzrə beynəlxalq sertifikat: 2014;
* Sabirabad &quot;ASAN xidmət&quot; mərkəzi, OHSAS 18001:2007 standartı: 2014;
* BMT-nin Dövlət Xidmətləri Mükafatı: 2015;
* Britaniya Əməyin Mühafizəsi Şurası &quot;Dövlət xidmətlərinin həyata keçirilməsinin təşkilində təhlükəsiz əmək şəraitinin qurulması&quot; sahəsi üzrə mükafat: 2015;
* &quot;Dövlət saytı&quot; nominasiyasında NETTY-2018
* Azərbaycan Milli İnternet Mükafatı: 2018
* “Qlobal Hökumət Mükəmməlliyi Mükafatı” Proqramı çərçivəsində “Dünyanın Ən Qabaqcıl Dövlət Xidməti” 2023;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;ASAN xidmət&quot; “Dünyanın Ən Qabaqcıl Dövlət Xidməti” mükafatına layiq görülüb {{!}} Press reliz - ASAN XİDMƏT {{!}} ASAN XIDMET {{!}} ASAN |url=https://asan.gov.az/media/press-releases/asan-xidmet-duenyanin-en-qabaqcil-doevlet-xidmeti-muekafatina-layiq-goeruelueb |access-date=2026-03-03 |website=asan.gov.az |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512075229/https://asan.gov.az/media/press-releases/asan-xidmet-duenyanin-en-qabaqcil-doevlet-xidmeti-muekafatina-layiq-goeruelueb |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyi]]
* [[&quot;ASAN xidmət&quot; ilə səmərəli əməkdaşlığa görə&quot; medalı]]
* [[ASAN Radio]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|2}}

== Xarici keçidlər ==
{{Vikianbar kateqoriyası|ASAN service}}
* {{rəsmi saytı|asan.gov.az}}
* [http://vxsida.gov.az/ Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyi]
* [http://www.asankadr.az/ ASAN kadr] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160426080434/http://www.asankadr.az/ |date=2016-04-26 }}
* [http://www.ideyabanki.com/ İdeya Bankı] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160401160938/http://www.ideyabanki.com/ |date=2016-04-01 }}

{{Xarici istinadlar}}

[[Kateqoriya:13 iyulda yarananlar]]
[[Kateqoriya:2012-ci ildə Azərbaycanda yarananlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanın dövlət təşkilatları]]
[[Kateqoriya:ASAN xidmət]]
[[Kateqoriya:2012-ci ildə yaradılmış dövlət orqanları]]</text>
      <sha1>isvl5inqf2esji90c6pbr3kya39ik17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması (1999)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>307478</id>
    <revision>
      <id>9041837</id>
      <parentid>8977374</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:27:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hatselate</username>
        <id>247044</id>
      </contributor>
      <origin>9041837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5335" sha1="hcqnxmgnd79tqzfmh8jo7x1aa68sce0" xml:space="preserve">{{Əhalinin siyahıyaalınması|tarix=27 yanvar-3 fevral, 1999|əhali=7 953 438|əvvəlki=Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1989)|əvvəlki il=1989|növbəti=Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması (2009)|növbəti il=2009|loqo={{AZE}}}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
|+'''27 yanvar-3 fevral 1999-cu il sa.&lt;ref name=&quot;azstat-cens&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/1_5.xls|title=Population by ethnic groups (by population census) — '''The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan'''|publisher=|accessdate=20 mart 2015|archive-date=2012-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20121130101713/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/1_5.xls|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;4. Population by national and/or ethnic group, sex and urban/rural residence: each census, 1985 - 2003 or Population selon le group national et/ourthnique, le sexe et la résidence urbaine/rurale: recensements de 1985 à 2003&quot;&gt;United Nations Statistics Division :[http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dybcensus/V2_table4.xls 4. Population by national and/or ethnic group, sex and urban/rural residence: each census, 1985 - 2003 or Population selon le group national et/ourthnique, le sexe et la résidence urbaine/rurale: recensements de 1985 à 2003] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180725220412/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dybcensus/V2_table4.xls |date=2018-07-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;psm-aze-1999&quot;&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm|title=Ethnic composition of Azerbaijan by 1999 census — '''Population statistics of Eastern Europe'''|publisher=|accessdate=17 iyun 2015|archive-date=2013-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130729015208/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;'''
|-
! Etnik qrup
! Sayı
! %
! Kişilər
! Qadınlar
|-
| Cəmi||7 953 438||100.00||3 883 155||4 070 283
|-
| [[Azərbaycanlılar]]||7 205 464||90.59||3 540 238||3 665 226
|-
| [[Ləzgilər]]||178 021||2.24||86 317||91 704
|-
| [[Ruslar]]||141 687||1.78||52 354||89 333
|-
| [[Ermənilər]]&lt;small&gt;&lt;ref group=&quot;q&quot;&gt;[[Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi|AzStat]]–ın məlumatına görə: 1989-cü il əhalinin siyahıyaalınmasının yekunları əsasında aparılan ekspert hesablamalar nəticəsində Dağlıq Qarabağ regionunda yaşayan erməni əsilli Azərbaycan vətəndaşlarının sayı [http://news.day.az/society/471768.html 120086 nəfər (kişilər 57904, qadınlar 62182)] {{Wayback|url=http://news.day.az/society/471768.html |date=20150706181717 }} təşkil edib. 1999-cu ildə keçirilən sonuncu əhalinin siyahıyaalınmasının yekunlarına əsasən, Dağlıq Qarabağ istisna olmaqla ölkənin digər ərazilərində yaşayan erməni əsilli Azərbaycan vətəndaşlarının sayı 659 (kişilər 47, qadınlar 612) nəfər olub.&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;||120 745||1.52||57 951||62 794
|-
| [[Talışlar]]||76 841||0.97||37 565||39 276
|-
| [[Avarlar (qafqazdilli)|Avarlar]]||50 871||0.64||24 806||26 065
|-
| [[Türklər|Türkiyə türkləri]]&lt;small&gt;&lt;ref group=&quot;q&quot;&gt;(əksəriyyət) [[Axısqa türkləri]] və (az sayda) [[Anadolu türkləri]]&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;||43 454||0.55||21 499||21 955
|-
| [[Tatarlar]]||30 011||0.38||13 196||16 815
|-
| [[Ukraynalılar]]||28 984||0.36||11 990||16 994
|-
| [[Saxurlar]]||15 877||0.20||7 828||8 049
|-
| [[Gürcülər]]||14 877||0.19||7 257||7 620
|-
| [[Kürdlər]]||13 075||0.16||6 594||6 481
|-
| [[Tatlar]]||10 922||0.14||5 462||5 460
|-
| [[Yəhudilər]]||8 916||0.11||4 121||4 795
|-
| [[Udinlər]]||4 152||0.05||2 047||2 105
|-
| Digərləri||9 541||0.12||3 930||5 611     
|-
|}

== Mənbə ==
# {{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm|title=Ethnic composition of Azerbaijan by 1999 census — '''Population statistics of Eastern Europe'''|publisher=|accessdate=17 iyun 2015}}
# {{cite web|url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/1_5.xls|title=Population by ethnic groups (by population census) — '''The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan'''|publisher=|accessdate=20 mart 2015|archive-date=2012-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20121130101713/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/1_5.xls|url-status=dead}}
# {{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/2004/0183/analit05.php|title=Этнический состав Азербайджана (по переписи 1999 года) — '''Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly'''|publisher=|accessdate=2 iyul 2015|archive-date=2011-08-26|archive-url=https://www.webcitation.org/61Dmq7bcg?url=http://demoscope.ru/weekly/2004/0183/analit05.php|url-status=unfit}}.
# {{cite web|url=http://news.day.az/society/471768.html|title=Azərbaycanda yaşayan ermənilərin sayı açıqlandı — '''Day.az'''|publisher=|accessdate=2 iyul 2015|archive-date=2015-07-02|archive-url=https://archive.today/20150702092819/http://news.day.az/society/471768.html|url-status=unfit}}.

== Qeydlər ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
&lt;references group=q/&gt;
&lt;/div&gt;

== İstinadlar ==
 {{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması]]
[[Kateqoriya:1999-cu ildə Azərbaycan]]</text>
      <sha1>hcqnxmgnd79tqzfmh8jo7x1aa68sce0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması (2009)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>307481</id>
    <revision>
      <id>9041831</id>
      <parentid>9037775</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T17:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hatselate</username>
        <id>247044</id>
      </contributor>
      <origin>9041831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53912" sha1="l584jpww27nol6jvlab5hgvyxj690v6" xml:space="preserve">{{Əhalinin siyahıyaalınması|ölkə=[[Azərbaycan Respublikası]]|tarix=13-22 aprel, 2009|əhali=8 922 447|loqo={{AZE}}|adı=2009-cu ildə Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması|əvvəlki=Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması (1999)|1999|əvvəlki il=1999|növbəti=Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması (2019)|2019|növbəti il=2019}}

'''2009-cu il Ümumazərbaycan əhali siyahıyaalınması''' — 2009-cu il, 13 – 22 aprel tarixlərində 10 gün müddətində [[Azərbaycan|Azərbaycan Respublikası]]nda keçirilmiş əhalinin ikinci siyahıyaalınması.
2009-cu il əhalinin siyahıyaalınması zamanı sorğu anketinə 35 sual daxil edilmiş, onlardan 29-u vətəndaşın özü, 6-sı isə onun mənzil şəraiti ilə bağlı olmuşdur.&lt;ref&gt;Azadlıq Radiosu (azadliq.org): [http://www.azadliq.org/content/article/1607430.html Əhalinin siyahıya alınması başladı] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304194236/http://www.azadliq.org/content/article/1607430.html |date=2016-03-04 }} — xəbərin yayınlanma tarixi: 13.04.2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Azerbaijan İslam News (deyerler.org): [http://deyerler.org/26004-azjjrbaycan-jjhalisinin-siyahdya-aldnmasd-zamand.html Azərbaycan əhalisinin siyahıya alınması zamanı xarici vətəndaşlar və &quot;bomjlar&quot; da nəzərə alınacaq] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110515084319/http://deyerler.org/26004-azjjrbaycan-jjhalisinin-siyahdya-aldnmasd-zamand.html |date=2011-05-15 }} — xəbərin yayınlanma tarixi: 1 aprel 2009-cu il&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;United Nations Statistics Division: Regional Workshop on 2010 World Programme on Population and Housing Censuses: International standards, contemporary technologies for census mapping and data processing: [http://unstats.un.org/unsd/demographic/meetings/wshops/belarus_8dec08/docs/Countries/Azerbaijan-Planning_organization_of_2009_Census.pdf Azerbaijan — Planning, Organization, and Technology of the Execution of 2009 Census in the Republic of Azerbaijan / Əhalinin 2009-Cu İl Siyahiyaalinmasi — Перепись Раселения 2009] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220414083011/https://unstats.un.org/unsd/demographic/meetings/wshops/Belarus_8Dec08/docs/Countries/Azerbaijan-Planning_organization_of_2009_Census.pdf |date=2022-04-14 }}&lt;/ref&gt; Siyahıyaalınma prosesini 24.483 nəfər işçi həyata keçirmişdir.&lt;ref&gt;United Nations Statistics Division: Regional Workshop on 2010 World Programme on Population and Housing Censuses: International standards, contemporary technologies for census mapping and data processing: [http://unstats.un.org/unsd/demographic/meetings/wshops/belarus_8dec08/docs/Countries/Azerbaijan-Planning_organization_of_2009_Census.ppt Azerbaijan — Planning, Organization, and Technology of the Execution of 2009 Census in the Republic of Azerbaijan / Əhalinin 2009-cu il siyahıyaalınması — Перепись Раселения 2009 (Правовые основы проведения переписи населения 2009-ом году)] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220804111128/https://unstats.un.org/unsd/demographic/meetings/wshops/Belarus_8Dec08/docs/Countries/Azerbaijan-Planning_organization_of_2009_Census.ppt |date=2022-08-04 }}&lt;/ref&gt;

== Etnik tərkib ==
=== İnzibati vahidlər üzrə ===
Siyahıyaalınmanın yekunlarına əsasən daimi əhalinin inzibati vahidlər üzrə etnik tərkibi:&lt;ref name=&quot;azstat-təb-art-1990-2013&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/az/1_17.xls|title=Azərbaycan Respublikasının iqtisadi və inzibati rayon və şəhərləri üzrə daimi əhalinin sayı — '''Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi'''|publisher=|accessdate=26 iyun 2015|archive-date=2015-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626192413/http://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/az/1_17.xls|url-status=unfit}}.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;text-align: left; margin:0 0 1em 1em; font-size:79%;&quot;
! style=&quot;width:74pt;&quot;| İnzibati vahid
! style=&quot;width:25pt;&quot;| [[Azərbaycanlılar|Azərbaycanlı]]
! style=&quot;width:52pt;&quot;| [[Ləzgilər|Ləzgi]]
! style=&quot;width:35pt;&quot;| [[Ermənilər|Erməni]]
! style=&quot;width:59pt;&quot;| [[Ruslar|Rus]]
! style=&quot;width:53pt;&quot;| [[Talışlar|Talış]]
! style=&quot;width:37pt;&quot;| [[Avarlar (qafqazdilli)|Avar]]
! style=&quot;width:40pt;&quot;| [[Anadolu türkləri|Türk]]
! style=&quot;width:34pt;&quot;| [[Tatarlar|Tatar]]
! style=&quot;width:46pt;&quot;| [[Tatlar (Azərbaycan)|Tat]]
! style=&quot;width:25pt;&quot;| [[Ukraynalılar|Ukraynalı]]
! style=&quot;width:30pt;&quot;| [[Saxurlar|Saxur]]
! style=&quot;width:25pt;&quot;| [[Gürcülər|Gürcü]]
! style=&quot;width:25pt;&quot;| [[Yəhudilər|Yəhudi]]
! style=&quot;width:25pt;&quot;| [[Kürdlər|Kürd]]
! style=&quot;width:25pt;&quot;| [[Qrızlılar|Qrızlı]]
! style=&quot;width:25pt;&quot;| [[Udinlər|Udin]]
! style=&quot;width:25pt;&quot;| [[Xınalıqlılar|Xınalıqlı]]
! style=&quot;width:33pt;&quot;| Digər
! style=&quot;width:66pt;&quot;| Cəmi
|-
| Cəmi
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8 172 809
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 180 312
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 120 269
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 119 307
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 246 952
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 49 809
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 37 967
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 25 882
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 24 901
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 21 484
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 12 253
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 9 876
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 9 066
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 6 063
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4 343
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3 771
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2 233
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 11 168
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8 922 447
|-
| [[Bakı]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1 848 107
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 24 868
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 104
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 108 525
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 296
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2 081
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 25 171
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 21 071
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2 226
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 6 056
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 185
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 7 125
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2 045 815
|-
| [[Gəncə]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 311 813
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 47
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 895
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 210
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 52
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 37
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 21
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 22
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 31
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 115
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 313 249
|-
| [[Xankəndi]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 11 456
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 43 589
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 55 053
|-
| [[Mingəçevir]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 95 700
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 52
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 413
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 16
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 38
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 20
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 46
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 96 304
|-
| [[Naftalan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8 847
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 17
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8 869
|-
| [[Naxçıvan Muxtar Respublikası|Naxçıvan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 396 709
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 12
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 101
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| İs 104
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 11
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 22
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1 321
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 34
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 398 323
|-
| [[Sumqayıt]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 302 461
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3 488
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2 143
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 9475
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 27
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 179
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 116
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 96
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 94
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 29
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 60
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 9
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 14
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 239
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 309 446
|-
| [[Şirvan (Azərbaycan)|Şirvan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 76 849
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 194
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 325
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 77 060
|-
| [[Abşeron rayonu|Abşeron]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 188 252
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 648
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 500
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 23458
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 63
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 57
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 15
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 32
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 27
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 106
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 189 794
|-
| [[Ağcabədi rayonu|Ağcabədi]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 121 584
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 31
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 18
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 66
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 121 707
|-
| [[Ağdam rayonu|Ağdam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 175 477
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 15
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 63
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 175 577
|-
| [[Ağdaş rayonu|Ağdaş]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 98 388
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 105
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 49
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 31
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 19
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 98 599
|-
| [[Ağstafa rayonu|Ağstafa]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 79 490
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 85
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 494
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 11
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 68
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 63
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 80 222
|-
| [[Ağsu rayonu|Ağsu]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 69 779
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 536
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 24
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 172
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 17
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 70 536
|-
| [[Astara rayonu|Astara]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 57 932
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 63
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 38 207
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 19
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 96 230
|-
| [[Balakən rayonu|Balakən]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 65 349
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 91
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 128
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 23 874
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 28
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 11
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 34
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 38
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 274
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 89 827
|-
| [[Beyləqan rayonu|Beyləqan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 84 061
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 47
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2 036
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 24
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 15
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 86 192
|-
| [[Bərdə rayonu|Bərdə]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 141 485
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 48
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 97
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 141 646
|-
| [[Biləsuvar rayonu|Biləsuvar]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 87 455
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 44
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 592
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 87 508
|-
| [[Cəbrayıl rayonu|Cəbrayıl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 70 546
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 19
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 70 585
|-
| [[Cəlilabad rayonu|Cəlilabad]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 192 136
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 122
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2488
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 192 320
|-
| [[Daşkəsən rayonu|Daşkəsən]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 32 644
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 9
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 25
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 32 694
|-
| [[Füzuli rayonu|Füzuli]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 115 439
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 31
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 115 495
|-
| [[Gədəbəy rayonu|Gədəbəy]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 93 573
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 133
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 93 719
|-
| [[Goranboy rayonu|Goranboy]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 93 654
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 107
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 330
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 14
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 102
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 21
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 94 244
|-
| [[Göyçay rayonu|Göyçay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 108 512
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 396
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 62
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 18
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 19
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 109 018
|-
| [[Göygöl rayonu|Göygöl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 57 071
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 33
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 34
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 38
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 57 191
|-
| [[Hacıqabul rayonu|Hacıqabul]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 65 526
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 33
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 134
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 30
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 104
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 65 837
|-
| [[Xaçmaz rayonu|Xaçmaz]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 115 811
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 24 688
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 643
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 36
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4 165
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 131
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 9 108
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 28
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 90
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 603
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3 540
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 36
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 366
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 159 245
|-
| [[Xızı rayonu|Xızı]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 14 596
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 16
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 27
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 68
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 16
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 14 731
|-
| [[Xocalı rayonu|Xocalı]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 13 028
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 12 929
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 81
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 26 047
|-
| [[Xocavənd rayonu|Xocavənd]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 12 007
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 29 583
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 41 599
|-
| [[İmişli rayonu|İmişli]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 114 103
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 70
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 114 183
|-
| [[İsmayıllı rayonu|İsmayıllı]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 68 448
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8 076
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2 024
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 194
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 9
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 498
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 67
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 79 330
|-
| [[Kəlbəcər rayonu|Kəlbəcər]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 70 895
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 9 794
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 33
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 38
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 9
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 80 769
|-
| [[Kürdəmir rayonu|Kürdəmir]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 103 453
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 39
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 334
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 18
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 103 860
|-
| [[Qax rayonu|Qax]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 43 946
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 253
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 67
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 9
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 64
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1 008
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 7 447
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 446
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 53 259
|-
| [[Qazax rayonu|Qazax]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 88 999
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 46
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 177
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 100
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 51
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 89 377
|-
| [[Qəbələ rayonu|Qəbələ]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 73 667
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 16 020
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 89
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 139
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3 697
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 12
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 93 652
|-
| [[Qobustan rayonu|Qobustan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 39 932
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 58
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 107
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 40 112
|-
| [[Quba rayonu|Quba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 120 774
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8 952
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 135
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2 159
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 63
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 13 880
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2 705
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 778
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2 177
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 801
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 152 452
|-
| [[Qubadlı rayonu|Qubadlı]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 35 613
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 35 630
|-
| [[Qusar rayonu|Qusar]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 7 956
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 79 629
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 87
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 102
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 11
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 20
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 37
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 87 857
|-
| [[Laçın rayonu|Laçın]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 66 671
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 28
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 464
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1 914
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 69 087
|-
| [[Lerik rayonu|Lerik]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 72281
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 11
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2528
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 74 522
|-
| [[Lənkəran rayonu|Lənkəran]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 51 217
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 281
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 154 125
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 17
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 22
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 14
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 27
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 205 726
|-
| [[Masallı rayonu|Masallı]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 181 353
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 74
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 15 675
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 18
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 11
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 9
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 197 147
|-
| [[Neftçala rayonu|Neftçala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 79 411
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 98
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 14
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 79 525
|-
| [[Oğuz rayonu|Oğuz]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 34 296
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4 831
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 142
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 805
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 85
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 21
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 74
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 25
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 40 284
|-
| [[Saatlı rayonu|Saatlı]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 76 774
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 89
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 15 679
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 25
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 92 572
|-
| [[Sabirabad rayonu|Sabirabad]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 148 571
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 81
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3 042
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 16
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 151 713
|-
| [[Salyan rayonu|Salyan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 121 700
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 57
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 93
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 9
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 121 871
|-
| [[Samux rayonu|Samux]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 52 572
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 40
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 292
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 753
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 42
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 53 708
|-
| [[Siyəzən rayonu|Siyəzən]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 37 343
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 150
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 71
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 65
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 16
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 37 654
|-
| [[Şabran rayonu|Şabran]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 48 254
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 65
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 31
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1 390
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1 766
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 17
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 51 533
|-
| [[Şamaxı rayonu|Şamaxı]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 90 350
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 87
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 235
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 879
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 21
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 23
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 91 605
|-
| [[Şəki rayonu|Şəki]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 163 092
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 7 152
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 121
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 14
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 26
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 26
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 286
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 170 733
|-
| [[Şəmkir rayonu|Şəmkir]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 190 432
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 139
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 762
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 18
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 22
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 40
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 191 428
|-
| [[Şuşa rayonu|Şuşa]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 27 364
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1 140
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 41
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 28 560
|-
| [[Tərtər rayonu|Tərtər]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 74 130
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 23 051
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 52
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 27
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 97 270
|-
| [[Tovuz rayonu|Tovuz]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 157 599
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 76
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 157
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 21
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 157 875
|-
| [[Ucar rayonu|Ucar]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 78 076
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 38
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 16
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 78 135
|-
| [[Yardımlı rayonu|Yardımlı]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 58 067
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 58 073
|-
| [[Yevlax rayonu|Yevlax]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 117 176
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 88
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 294
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 210
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 117 803
|-
| [[Zaqatala rayonu|Zaqatala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 80 476
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 50
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 233
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 25 578
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 303
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 11
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 11 203
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 59
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 315
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 118 228
|-
| [[Zəngilan rayonu|Zəngilan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 39 288
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 12
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 34
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 14
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 39 362
|-
| [[Zərdab rayonu|Zərdab]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 52 846
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 19
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| …
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 52 870
|-
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Etnik qrup !! Əhali !! %
|-
| [[Azərbaycan türkləri|Azərbaycanlılar]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 8 172 753 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 91,60%
|-
| [[Talışlar]] || style=&quot;text-align:right;&quot; | 246952 || style=&quot;text-align:right;&quot; | 2,76%
|-
| [[Ləzgilər]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 180 312 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 2,02%
|-
| [[Ermənilər]]&lt;ref group=q&gt;[[Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi|AzStat]]–ın məlumatına görə: 1989-cu il əhalinin siyahıyaalınmasının yekunları əsasında aparılan ekspert hesablamalar nəticəsində Dağlıq Qarabağ regionunda yaşayan erməni əsilli Azərbaycan vətəndaşlarının sayı 120.086 120.097 nəfər (kişilər 57.904, qadınlar 62.182) təşkil edib. 2009-cu ildə keçirilən sonuncu əhalinin siyahıyaalınmasının yekunlarına əsasən, Dağlıq Qarabağ istisna olmaqla ölkənin digər ərazilərində yaşayan erməni əsilli Azərbaycan vətəndaşlarının sayı 220 (kişilər 17, qadınlar 203) nəfər olub. ([http://news.day.az/society/471768.html Bax] {{Wayback|url=http://news.day.az/society/471768.html |date=20150706181717 }})&lt;/ref&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| 120 280 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 1,47%
|-
| [[Ruslar]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 119 301 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 1,34%
|-
| [[Avarlar (qafqazdilli)|Avarlar]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 49 809 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 0,56%
|-
| [[Anadolu türkləri|Türklər]]&lt;ref group=q&gt;(əksəriyyəti) [[Axısqa türkləri]] və (az sayda) [[Anadolu türkləri]]&lt;/ref&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| 37 966 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 0,43%
|-
| [[Tatarlar]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 25 882 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 0,29%
|-
| [[Tatlar (Azərbaycan)|Tatlar]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 24 901 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 0,28%
|-
| [[Ukraynalılar]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 21 484 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 0,24%
|-
| [[Saxurlar]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 12 253 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 0,14%
|-
| [[Gürcülər]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 9 876 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 0,11%
|-
| [[Yəhudilər]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 9 066 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 0,10%
|-
| [[Kürdlər]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 6 063 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 0,07%
|-
| [[Qrızlılar]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 4 343 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 0,05%
|-
| [[Udinlər]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 3 771 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 0,04%
|-
| [[Xınalıqlılar]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 2 233 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 0,03%
|-
| Digərləri || style=&quot;text-align:right;&quot;| 11 220 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 0,13%
|-
| Cəmi || style=&quot;text-align:right;&quot;| 8 922 447 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 100,00%
|}

== Mənbə ==
# {{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm|title=Ethnic composition of Azerbaijan by 2009 census — '''Population statistics of Eastern Europe'''|publisher=|accessdate=20 mart 2015}}
# {{cite web|url=http://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/az/1_5.xls|title=Population by ethnic groups (by population census) — '''The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan'''|publisher=|accessdate=20 mart 2015|archive-date=2015-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150801194515/http://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/az/1_5.xls|url-status=unfit}}.
# {{cite web|url=http://news.day.az/society/471768.html|title=Azərbaycanda yaşayan ermənilərin sayı açıqlandı — '''Day.az'''|publisher=|accessdate=2 iyul 2015|archive-date=2015-07-02|archive-url=https://archive.today/20150702092819/http://news.day.az/society/471768.html|url-status=unfit}}.

== Qeydlər ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
&lt;references group=q/&gt;
&lt;/div&gt;

== Həmçinin bax ==

* [[Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması (1999)]]
* [[Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması (2019)]]

== İstinadlar ==
{{İstinad stili}}
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması]]
[[Kateqoriya:2009-cu ildə Azərbaycan]]</text>
      <sha1>l584jpww27nol6jvlab5hgvyxj690v6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sona Nuriyeva</title>
    <ns>0</ns>
    <id>309515</id>
    <revision>
      <id>9042080</id>
      <parentid>9041259</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:16:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yousiphh</username>
        <id>175220</id>
      </contributor>
      <origin>9042080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1929" sha1="k1tmdkd9kcs4g3czv03est5y8fi5lf1" xml:space="preserve">{{Mənbə azlığı}}{{Hərbi xadim|orijinal adı=Sona Piri qızı Nuriyeva|vətəndaşlığı={{SSRİ}}}}
'''Sona Piri qızı Nuriyeva''' ({{DVTY}}) — ilk azərbaycanlı təyyarəçi qadınlarından biri.

== Həyatı ==
15 dekabr 1915-ci ildə [[Bakı şəhəri]]ndə, [[Əmircan (Suraxanı)|Əmircan]] kəndində anadan olub.

Sona Nuriyeva ilk azərbaycanlı təyyarəçi qadınlardan, həmçinin, Azərbaycanın ilk qadın deputatlarından biridir.

1945-ci ildən [[Sov.İKP]]-nin üzvü, Bakı təyyarəçilər klubunda yetişmiş, 1936-cı ildə Bataysk təyyarəçilik məktəbini bitirmişdir.

[[Azərbaycan]]da mülki aviasiya idarəsində təyyarəçi işləmişdir. [[Böyük Vətən müharibəsi]]ndə xüsusi tapşırıqla [[Tehran]]a uçmuşdur.

1945-ci ildən Beynəlxalq hava xəttində ([[Almaniya]], [[Bolqarıstan]], [[Yuqoslaviya]], [[Polşa]] və s.) qulluq etmişdir.

1949 - 1968-ci illərdə [[Zabrat Hava Limanı|Zabrat aeroportu]]nda işləmişdir. 1978-ci ildən ittifaq (1968 ildən resp.) əhəmiyyətli pensiyaçı olmuşdur.

[[SSRİ Ali Soveti]]nin (1-ci və 2-ci çağırış) deputatı olmuşdur.

&quot;[[Lenin ordeni]]&quot;,  &quot;Şərəf nişanı&quot; və medallarla təltif edilmişdir.

Sona Nuriyevaya çoxlu oçerk, şeir və s. həsr olunmuşdur.

== Mənbə ==
* [http://www.gender-az.org/index_az.shtml?id_main=19&amp;id_sub=71&amp;id_sub_sub=76 NURİYEVA Sona Piri qızı]

[[Kateqoriya:Azərbaycanın qadın pilotları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan pilotları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin I çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin II çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan kommunistləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan kommunistləri]]
[[Kateqoriya:&quot;Şərəf nişanı&quot; ordeni ilə təltif edilənlər]]
[[Kateqoriya:Sovet İttifaqı əhəmiyyətli fərdi təqaüdçülər]]
[[Kateqoriya:Böyük Vətən müharibəsi iştirakçıları]]
[[Kateqoriya:SSRİ pilotları]]</text>
      <sha1>k1tmdkd9kcs4g3czv03est5y8fi5lf1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aravaklar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>309629</id>
    <revision>
      <id>9042006</id>
      <parentid>7069328</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:58:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</comment>
      <origin>9042006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3524" sha1="ldv7vkw3tyfqc3ffnoaw0pyqpuczrpj" xml:space="preserve">[[Fayl:Arowak woman by John Gabriel Stedman.jpg|thumb|Aravak qəbiləsindən ox atan qız (rəssam Con Stedmen)]]
[[Fayl:Arowak village.jpg|thumb|Aravakların yaşayış yeri]]
[[Fayl:Indios guana.jpg|thumb|[[Qyana]] tayfasından aravaklar. Rəssam [[Erkül Florans]].]]
'''Aravaklar''' — [[Hindilər]]in Cənubi Amerikada yaşayan bir qrupu.
 
== Etnik tərkibi və yayılması и расселение ==
Amerikada geniş yaşayan qızıldərili qəbiləsi. Floridanın cənubu, Paraquayın şimalı ilə Peru sahilləri, Amazonun agzı və Antillərdə yaşayan Aravaklar, Cənubi Amerikanın ən önəmli dil ailəsinə və mədəniyyətinə bağlıdır. Uzun köçlər etdilər və getdikləri yerlərdə dillərini və mədəniyyətlərini yaydılar. Bəzi muzeylərdə əl işləri sərgilənir.

== Aravak dilləri ==

'''Aravak dilləri''' (maypur [[dil]]ləri) – [[Cənubi Amerika]] [[Hind dili|hindi dilləri]] ailəsi. Əsasən, Cənubi Amerikanın şimal və mərkəzi hissələrində ([[Çili]] və [[Uruqvay]]dan başqa), qismən də [[Mərkəzi Amerika]]da [[Karib dənizi]] sahilləri (qarifuna dili); əvvəllər həmçinin Böyük [[Antil adaları]] – [[Kuba]], [[Haiti]], [[Yamayka]], [[Puerto-Riko]] (taino dilləri) və Kiçik Antil adalarında (inyeri dilləri) yayılmışdır. Aravak dillərində danışan [[əhali]]nin ümumi sayı təqribən 630 min nəfərdir ([[1999]]), onların, demək olar ki, yarısı quaxiro dilində danışır. Aravak dillərində danışanların əksəriyyəti [[Venesuela]] (təqr. 180 min), [[Kolumbiya]] (140 mindən çox), [[Honduras]] (100 min) və [[Peru]]da (90 min) yaşayır. Tərkibinə daxil olan dillərin sayına (65 dil, onlardan 31-i [[ölü dil]]dir) görə, [[Amerika]] qitəsində ən iri dil ailəsidir. Şimal və Cənub yarımailərinə bölünür. Şimal yarımailəsi 3 qola ayrılır: 1) Amazon (yuxarı Amazon) qolu 6 qrupa bölünür: qərbi naviki; şərqi naviki; resiqaro dili; mərkəzi Amazon dilləri; manau; təsnif edilməmiş ölü dillər; 2) sahilyanı (Karibyanı) qolu 3 qrupa bölünür: ölü aruan dili; vapişana və mavayana dilləri; ta-maypur qrupu; 3)şərq qoluna palikur və maravan-karipura ölü dili daxildir. Cənub yarımailəsi 4 qola ayrılır: 1) qərb qoluna amueşa(yan eşalar; 10 min) və çamikuro dilləri; 2) mərkəzi qol 2 qrupa bölünür: paresi və şinqu; 3) cənub qolu 3 qrupa bölünür: terena, moxo, piro; 4) kampa qolu 3 dildən ibarətdir: aşaninka, aşeninqa və maçigenqa. Bəzi Aravak dilləri üçün yazı sistemi [[İspan dili|ispan]], [[Portuqal dili|portuqal]] və [[İngilis dili|ingilis]] əlifbası əsasında hazırlanmışdır. Aravak dilləri 20 əsrin ortalarından tədqiq olunur (D.M.Teylor, R.Şeyfer, D.Peyn, T.Kaufman, A.Y.Ayxenvald).&lt;ref&gt;{{AME|1|594}}&lt;/ref&gt;

== Tarixi ==

== Təsərrüfat və mədəniyyəti ==

== Ədəbiyyat ==
* Араваки // Большая Российская энциклопедия. Том 2, М., 2005.
* [[Yuri Berezkin|Березкин Ю. Е.]] Мост через океан. New York, 2001;
* Lathrap D. W., The Upper Amazon, N.Y.—Wash., 1970;
* Sanoja M., Vargas I., New light on the prehistory of Eastern Venezuela // Advances in world archaeology, v. 2, N.Y.—[a.o.], 1983, p.&amp;nbsp;205-44.
* Аркадий Фидлер. &quot;Белый Ягуар - вождь араваков&quot;

== Həmçinin bax ==

== Xarici keçidlər ==

== İstinadlar ==
&lt;references /&gt;{{Hindular}}

[[Kateqoriya:Aravaklar]]
[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</text>
      <sha1>ldv7vkw3tyfqc3ffnoaw0pyqpuczrpj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aişə</title>
    <ns>0</ns>
    <id>310355</id>
    <revision>
      <id>9041770</id>
      <parentid>9020076</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:07:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* İstinadlar */</comment>
      <origin>9041770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14262" sha1="2dsvemnmfwvwfa9zvz2j57bjpmcswse" xml:space="preserve">{{adaş|Ayşə (ad)}}
{{Alim|şəkil=New York Public Library, Spencer Collection Turk. MS. 3 Siyar-i Nabî fol. 115r Khawlah bint Hakim asks Muhammad to marry Aisha.jpg|şəklin izahı=Aişənin təsvir olunduğu miniatür}}
'''Aişə bint Əbu Bəkr ibn Əbi Quhafə əl-Qureşiyyə ət-Teymiyyə''' ({{Dil-ar|عائشة بنت أبي بكر}}; {{DVTY|dy=605/613/614|vy=672/678}}) — [[İslam]] [[peyğəmbər]]i [[Məhəmməd]]in həyat yoldaşlarından biri, ilk Raşidi [[xəlifə]] [[Əbu Bəkr|Əbu Bəkrin]] qızı. Qurana&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Quran |title=Əhzab surəsi |pages=6}}&lt;/ref&gt; görə ''&quot;Möminlərin Anası&quot;''&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-10 |title=islamport Aişə |url=http://islamport.com/d/1/mtn/1/52/1900.html |access-date=2025-02-21 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810112217/http://islamport.com/d/1/mtn/1/52/1900.html |url-status= }}&lt;/ref&gt; olaraq qəbul edilir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Əhzab surəsi — Vikimənbə |url=https://az.wikisource.org/wiki/%25C6%258Fhzab_sur%25C9%2599si |access-date=2025-02-21 |website=az.wikisource.org |language=az |archive-date=2024-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130144511/https://az.wikisource.org/wiki/%C6%8Fhzab_sur%C9%99si |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Aişə dövrümüzə qədər gəlib çatan bir çox hədisin mənbəyi olaraq da qəbul edilir.

== Bioqrafiyası ==
Aişə [[Məkkə]]də dünyaya gəlmişdir. O, Qureyş qəbiləsindəndir. Atası məşhur səhabə Əbu Bəkrdir. İlk müsəlmanlardan olan Aişənin uşaqlıq illəri Məkkədə keçmişdir. İslamı bacısı [[Əsma binti Əbu Bəkr|Əsma]] ilə birlikdə&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn Hişam]] |title=Əs-Siratun-nəbəviyyə |language=ərəbcə}}&lt;/ref&gt; qəbul edən Aişə, 624-cü ildə peyğəmbər Məhəmməd ibn Abdullahla evlənmişdir. Aişə [[Məhəmməd|Məhəmmədlə]] evlənməzdən əvvəl isə Cübeyr ibn Mutim ilə nişanlı olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[Bəlazuri]] |first=Əhməd ibn Yəhya |title=[[Ənsabül-Əşrəf]] |language=ərəbcə}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zəkkar |first=Suheyl |title=Riyaz Zikirli |publisher=Dərü-Fikr |year=1996 |location=Beyrut |pages=409 |language=ərəbcə|volume=I}}&lt;/ref&gt;

622-ci ildə Məhəmməd və digər bir qrup müsəlmanlarla birlikdə [[Mədinə]]yə köçmüşdür.

627-ci ildə [[Müreysi müharibəsi|Bəni-Müstəliq qəzvəsində]] iştirak etmişdir. Bu qəzvədən qayıdarkən yolda boyunbağı və ya [[ifk hadisəsi]] baş vermiş, Nur surəsinin müvafiq ayələri nazil olduqdan sonra Aişə bəraət etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2000 |title=İfk hadisesi |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ifk-hadisesi |url-status=dead |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ifk-hadisesi |archive-date=2025-09-25 |access-date=2025-09-25 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|language=tr}}&lt;/ref&gt;

632-ci ildə atası [[Əbu Bəkr]] xəlifə seçilmişdir. 656-cı ildə üçüncü [[Raşidi xilafət|Raşidi]] xəlifə [[Osman ibn Əffan|Osmanın]] üsyançılar tərəfindən öldürülməsi və [[Əli|Əli ibn Əbu Talibin]] [[xəlifə]] seçilməsindən sonra səhabələr [[Təlhə ibn Ubeydullah|Təlhə]], [[Zübeyr ibn Əvvam|Zübeyr]] və digərləri ilə birləşib Əliyə tabe olmaqdan boyun qaçırmış və ondan [[Osman ibn Əffan|Osmanın]] qatillərinin cəzalandırılmasını tələb edərək ona qarşı çıxmışdır. Hadisələrin sonrakı gedişatı müsəlmanlar arasında bir sıra döyüşlərə səbəb olmuşdur. Tarixdə [[Cəməl döyüşü]] olaraq adlandırılan belə döyüşlərin birində Aişə və tərəfdarları məğlub olmuş, [[Təlhə ibn Ubeydullah|Təlhə]] döyüş zamanı, [[Zübeyr ibn Əvvam|Zübeyr]] isə döyüşdən sonra öldürülmüşdür. [[Əli]] qələbədən sonra Aişəni əfv etmiş, onu Mədinəyə yola salmışdır. Aişə ömrünün sonuna qədər Mədinədə yaşamış və orada vəfat etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cemel-vakasi |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi |year=1993 |volume=VII |location=[[İstanbul]] |pages=320-321 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Evlilik yaşı ==
Son dövrlər Aişənin evlilik yaşı müzarikə mövzusu olmuşdur. Bu müzakirələrin mənbəyi isə [[Buxari|Buxarinin]] rəvayət etdiyi hədisdir. Bu hədislə bağlı müasir teoloq və tədqiqatçılar bunları deyirlər:

[[TDV İslam Ensiklopediyası]]nın [[yazıçı]]sı Mustafa Fayda, bəzi müasir tədqiqatçıların&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nədvi |first=Süleyman |title=İslam Tarixi: Əsri-Səadət: Hz. Aişə |volume=V |pages=12-25 |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əqqad |title=əs-Siddiqə bintüs-Siddiq |pages=39, 59-60 |language=ar}}&lt;/ref&gt; irəli sürdükləri (14–18 yaş) iddiaları rədd edərək, Aişənin 614-cü ildə dünyaya gəldiyini, buna görə də evlilik yaşının 9–10 olduğunu iddia edir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=1989 |title=Âişe |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/aise |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/aise |archive-date=2025-09-25 |access-date=2025-09-25 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|language=tr}}&lt;/ref&gt;

[[Avstraliya]]nın Çarlz Stürt Universitetinin teoloqu Dr. Ömər Attila Ergi, Aişənin Məhəmmədlə evləndiyində 18&lt;ref&gt;{{Cite book |last=İbn Hənbəl |first=Əhməd |title=Müsnəd |language=ərəbcə}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Şibli |first=Mövlanə |title=Əsri Səadət |volume=II |pages=997 |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bərki |first=Əli H. |title=Xətəmül-Ənbiya, Həzrət Məhəmməd və həyatı |last2=Keskioğlu |first2=Osman |pages=210 |language=tr}}&lt;/ref&gt;-19&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Şibli |first=Mövlanə |title=Əsri-Səadət |volume=II |pages=997 |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Maʿluf |first=Louis |title=əl-Muncid |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Buxari |title=Fəzailül-Quran |pages=6 |language=ar}}&lt;/ref&gt; yaşında olduğunu, Buxarinin rəvayətindəki yaşın Aişənin [[Muheyyiz ayini|müheyyiz]] yaşı olduğunu və dövrün mənbələrinin də bunu sübut etdiyi söyləyir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=POLITURCO |date=2024 |title=Dr. Ömer A. Ergi ile Hz. Âişe'nin Evlilik Yaşı |url=https://www.youtube.com/watch?v=OCpSmW2ENyA |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20240626022042/https://www.youtube.com/watch?si=afy_G2pDy5KAp8Bn&amp;v=OCpSmW2ENyA |archive-date=2024-06-26 |access-date=2025-09-25 |website=YouTube |language=tr}}&lt;/ref&gt;

[[Oksford Universiteti]]nin hədis mütəxəssisi Coşua Littl, yazdığı doktorluq dissertasiyasında, Məhəmmədin Aişə ilə 9 yaşında evləndiyini bildirən hədisin, onun vəfatından 150 il sonra İraqda [[Hişam ibn Urvə]] tərəfindən məzhəb təbliğatı məqsəd ilə (yəni Aişənin [[Fatimə]]yə qarşı mövqeyini gücləndirmək məqsədilə) nəql edildiyini söyləyir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hashmi |first=Javad T. |date=2022 |title=Oxford Study Sheds Light on Muhammad’s ‘Underage’ Wife Aisha |url=https://newlinesmag.com/essays/oxford-study-sheds-light-on-muhammad-underage-wife-aisha/ |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004225630/https://newlinesmag.com/essays/oxford-study-sheds-light-on-muhammad-underage-wife-aisha/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-09-25 |website=New Lines Magazine |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Little |first=Joshua |date=2022 |title=Why I Studied the Aisha Hadith for my PhD: Some Reflections on Religious Interpretation, Sunni Orthodoxy, and Islamophobia |url=https://islamicorigins.com/why-i-studied-the-aisha-hadith/?utm_source=chatgpt.com |url-status=live |archive-url=https://islamicorigins.com/why-i-studied-the-aisha-hadith/?utm_source=chatgpt.com |archive-date=2025-09-25 |access-date=2025-09-25 |website=Islamic Origins|language=en}}&lt;/ref&gt;

Prof. [[Yaşar Nuri Öztürk]] Aişənin evləndiyində yaşının ən az 18,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=HT Bilim |first=Tarih ve Felsefe |date=2022 |title=Hz. Aişe'nin Peygamberimizle Evlendiğinde 9 Yaşındaydı İddiası Büyük Bir Yalan Ve İftiradır |url=https://www.youtube.com/watch?v=bVEA6oCcAas |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607033336/https://www.youtube.com/watch?si=fCscXqVBIaaifTVA&amp;v=bVEA6oCcAas&amp;feature=youtu.be |archive-date=2024-06-07 |access-date=2025-09-25 |website=YouTube |language=tr}}&lt;/ref&gt; Prof. Dr. Süleyman Atəş isə 20&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ateş |first=Süleyman |title=Hz. Ayşe’nin evlenme yaşıyla ilgili rivayetler tarihi bilgilere terstir |url=https://www.suleyman-ates.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=564%3Ahz-ayenin-evlenme-yayla-ilgili-rivayetler-tarihi-bilgilere-terstir&amp;catid=46%3Aubat-2013&amp;Itemid=97 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251001144355/https://www.suleyman-ates.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=564%3Ahz-ayenin-evlenme-yayla-ilgili-rivayetler-tarihi-bilgilere-terstir&amp;catid=46%3Aubat-2013&amp;Itemid=97 |archive-date=2025-10-01 |access-date=2025-09-25 |website=Prof. Dr. Süleyman Ateş |language=tr}}&lt;/ref&gt; olduğunu söyləyir.

[[Fəlsəfə doktoru]] Rauf Məmmədov Aişənin hicrətdən iki il sonra, 624-cü ildə 18-19 yaşında Məhəmməd ilə nikaha daxil olduğunu və bunun tarixi faktlar tərəfindən də təsdiqləndiyini söyləyir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Məmmədov |first=Rauf |date=2020 |title=İslamda həddi-buluğ (rüşd) və evlilik məsələsi - II yazı |url=https://crossmedia.az/az/article/17800 |url-status=live |archive-url=https://crossmedia.az/az/article/17800 |archive-date=2025-09-25 |access-date=2025-09-25 |website=CROSSMEDİA|language=az}}&lt;/ref&gt;

Bünyamin Ərula görə Aişənin evlilik yaşı ilə bağlı hər iki tərəfin də (9-10 yaş ilə 18-19 yaş deyənlər) istinad etdikləri rəvayətlərdən heç biri mütəvatir deyildir və o, bu rəvayətlər ilə Aişənin evlilik yaşını dəqiq müəyyənləşdirməyin mümkün olmadığını söyləyir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Erul |first=Bünyamin |title=İslam Araşdırmalar dergisi |volume=XIX |pages=649 |language=tr|chapter=&quot;Hz. Aişe kaç yaşında evlendi? Dokuz mu? On dokuz mu?&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Hədis elmindəki yeri ==
Onun adı ən çox hədis rəvayət etmiş şəxslər arasında çəkilir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kandemir |first=M. Yaşar |date=1997 |title=Hadis |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hadis |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250831185757/https://islamansiklopedisi.org.tr/hadis |archive-date=2025-08-31 |access-date=2025-08-31 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ələvi əl-Maliki |first=Məhəmməd ibn əs-Seyyid |title=Əl-Qəvaidül-əsasiyyə fi elm müstələhil-Hədis |year=h.q. 1442 |pages=56 |language=ar}}&lt;/ref&gt; [[Zərkəşi]], onun 2110 hədis rəvayət ediyini qeyd edir və onu &quot;[[müksirun]]&quot; adlandırır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zərkəşi |title=ƏI-İcabə li İradi mə İstədrəkəthu Aişətü aləs-Səhabə |pages=121 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Bu da onun [[Məhəmməd|Məhəmmədin]] həyat yoldaşı olması səbəbi ilədir. Onun Məhəmmədin həyat yoldaşı olması səbəbi ilə müəyyən imtiyazlara malik olması da danılmaz faktdır. Çünki başqalarının şahid olmadığı hallara Aişə birbaşa şahid olur, Məhəmmədin etdiyi hər bir işin səbəbini öyrənmədən ötüşmürdü. Bu səbəbdən Məhəmmədin evində etdiyi və ''&quot;feili-hədis&quot;'' adlandırılan sünnənin rəvayətində ondan gələn rəvayətlərə etibar edilirdi.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=Üsd əl-Qabə |volume=VII |pages=191 |language=ar|first=İzzəddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=İsfahani |title=[[Hilyətül-Övliya]] |volume=II |pages=43 |language=ar|first=Əbu Nuaym}}&lt;/ref&gt; [[Məsruq ibn Əcdə|Məsruq]] ondan hədis rəvayət edərkən ''&quot;əs-Siqatu binti-Siddiq&quot;'' ifadəsini işlətmişdir. Onu hədis elmində qabaqcıl edən ən mühüm xüsusiyyətləri sözsüz ki, yaddaşı və diqqətli olmasıdır: [[Əbu Davud ət-Təyalisi|Əbu Davud ət-Təyalisinin]] ''&quot;Müsnəd&quot;''ində [[Məkhul|Məkhuldan]] gələn bir rəvayətdə deyilir ki, Aişə, [[Əbu Hüreyrə|Əbu Hüreyrənin]] ''&quot;Uğursuzluq üç şeydədir: evdə, qadında və atda&quot;'' dediyini eşidikdə, diqqətsizlik edən Əbu Hüreyrənin rəvayətini düzəldərək, diqqətli olması haqqında ona xəbərdarlıq edərək&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zərkəşi |title=ƏI-İcabə li İradi mə İstədrəkəthu Aişətü aləs-Səhabə |pages=114 |language=ar}}&lt;/ref&gt; bildirmişdir ki, Məhəmməd qadın, ev və atı ''&quot;uğursuzluq&quot;'' adlandırmamış, bunu deyənləri tənqid etmişdir. Aişənin diqqəti və yaddaşı ilə bağlı, buna bənzər daha bir neçə hadisəni misal çəkmək mümkündür.

Qadınların xüsusi halları ilə bağlı hədislərin demək olar hamısının rəvayətçisi də Aişədir. Onun səhih isnadı belədir:

''Yəhya ibn Səid — Ubeydullah ibn Ömər ibn Həfs — [[Qasım ibn Məhəmməd ibn Əbu Bəkr|Qasım ibn Məhəmməd]] — Aişə və [[Zöhri]] və ya [[Hişam ibn Urvə]] — [[Urvə ibn Zübeyr]] — Aişə.''

Ən zəif isnadı isə belədir:

''Haris ibn Şibl — Ümmün-Numan — Aişə.''&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zərkəşi |title=ƏI-İcabə li İradi mə İstədrəkəthu Aişətü aləs-Səhabə |pages=63 |language=ar}}&lt;/ref&gt;

Aişə eyni zamanda ilk hədis tənqidçisi hesab olunur.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Erul |first=Bünyamin |url=https://isamveri.org/pdfdrg/D01910/2000_2/2000_2_ERULB.pdf |title=Hadiste Eleştirel Yaklaşımın Öncüsü Olarak Hz. Aişe |year=2000 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==

* [[Əsma binti Əbu Bəkr]]
* [[Muheyyiz ayini]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}


[[Kateqoriya:Məkkədə doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Mədinədə vəfat edənlər]]
[[Kateqoriya:VII əsr qadınları]]
[[Kateqoriya:Ərəb qadınları]]
[[Kateqoriya:Səhabələr]]
[[Kateqoriya:VII əsr ərəbləri]]
[[Kateqoriya:İslam tarixi]]
[[Kateqoriya:Qadınlar müharibədə]]
[[Kateqoriya:Quranda adı çəkilənlər]]
[[Kateqoriya:Bənu Teym]]</text>
      <sha1>2dsvemnmfwvwfa9zvz2j57bjpmcswse</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041772</id>
      <parentid>9041770</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:09:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* İstinadlar */</comment>
      <origin>9041772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14262" sha1="jk3tmw8a4aj60ytzu43dm1l8hnqut36" xml:space="preserve">{{adaş|Ayşə (ad)}}
{{Alim|şəkil=New York Public Library, Spencer Collection Turk. MS. 3 Siyar-i Nabî fol. 115r Khawlah bint Hakim asks Muhammad to marry Aisha.jpg|şəklin izahı=Aişənin təsvir olunduğu miniatür}}
'''Aişə bint Əbu Bəkr ibn Əbi Quhafə əl-Qureşiyyə ət-Teymiyyə''' ({{Dil-ar|عائشة بنت أبي بكر}}; {{DVTY|dy=605/613/614|vy=672/678}}) — [[İslam]] [[peyğəmbər]]i [[Məhəmməd]]in həyat yoldaşlarından biri, ilk Raşidi [[xəlifə]] [[Əbu Bəkr|Əbu Bəkrin]] qızı. Qurana&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Quran |title=Əhzab surəsi |pages=6}}&lt;/ref&gt; görə ''&quot;Möminlərin Anası&quot;''&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-10 |title=islamport Aişə |url=http://islamport.com/d/1/mtn/1/52/1900.html |access-date=2025-02-21 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810112217/http://islamport.com/d/1/mtn/1/52/1900.html |url-status= }}&lt;/ref&gt; olaraq qəbul edilir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Əhzab surəsi — Vikimənbə |url=https://az.wikisource.org/wiki/%25C6%258Fhzab_sur%25C9%2599si |access-date=2025-02-21 |website=az.wikisource.org |language=az |archive-date=2024-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130144511/https://az.wikisource.org/wiki/%C6%8Fhzab_sur%C9%99si |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Aişə dövrümüzə qədər gəlib çatan bir çox hədisin mənbəyi olaraq da qəbul edilir.

== Bioqrafiyası ==
Aişə [[Məkkə]]də dünyaya gəlmişdir. O, Qureyş qəbiləsindəndir. Atası məşhur səhabə Əbu Bəkrdir. İlk müsəlmanlardan olan Aişənin uşaqlıq illəri Məkkədə keçmişdir. İslamı bacısı [[Əsma binti Əbu Bəkr|Əsma]] ilə birlikdə&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn Hişam]] |title=Əs-Siratun-nəbəviyyə |language=ərəbcə}}&lt;/ref&gt; qəbul edən Aişə, 624-cü ildə peyğəmbər Məhəmməd ibn Abdullahla evlənmişdir. Aişə [[Məhəmməd|Məhəmmədlə]] evlənməzdən əvvəl isə Cübeyr ibn Mutim ilə nişanlı olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[Bəlazuri]] |first=Əhməd ibn Yəhya |title=[[Ənsabül-Əşrəf]] |language=ərəbcə}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zəkkar |first=Suheyl |title=Riyaz Zikirli |publisher=Dərü-Fikr |year=1996 |location=Beyrut |pages=409 |language=ərəbcə|volume=I}}&lt;/ref&gt;

622-ci ildə Məhəmməd və digər bir qrup müsəlmanlarla birlikdə [[Mədinə]]yə köçmüşdür.

627-ci ildə [[Müreysi müharibəsi|Bəni-Müstəliq qəzvəsində]] iştirak etmişdir. Bu qəzvədən qayıdarkən yolda boyunbağı və ya [[ifk hadisəsi]] baş vermiş, Nur surəsinin müvafiq ayələri nazil olduqdan sonra Aişə bəraət etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2000 |title=İfk hadisesi |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ifk-hadisesi |url-status=dead |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ifk-hadisesi |archive-date=2025-09-25 |access-date=2025-09-25 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|language=tr}}&lt;/ref&gt;

632-ci ildə atası [[Əbu Bəkr]] xəlifə seçilmişdir. 656-cı ildə üçüncü [[Raşidi xilafət|Raşidi]] xəlifə [[Osman ibn Əffan|Osmanın]] üsyançılar tərəfindən öldürülməsi və [[Əli|Əli ibn Əbu Talibin]] [[xəlifə]] seçilməsindən sonra səhabələr [[Təlhə ibn Ubeydullah|Təlhə]], [[Zübeyr ibn Əvvam|Zübeyr]] və digərləri ilə birləşib Əliyə tabe olmaqdan boyun qaçırmış və ondan [[Osman ibn Əffan|Osmanın]] qatillərinin cəzalandırılmasını tələb edərək ona qarşı çıxmışdır. Hadisələrin sonrakı gedişatı müsəlmanlar arasında bir sıra döyüşlərə səbəb olmuşdur. Tarixdə [[Cəməl döyüşü]] olaraq adlandırılan belə döyüşlərin birində Aişə və tərəfdarları məğlub olmuş, [[Təlhə ibn Ubeydullah|Təlhə]] döyüş zamanı, [[Zübeyr ibn Əvvam|Zübeyr]] isə döyüşdən sonra öldürülmüşdür. [[Əli]] qələbədən sonra Aişəni əfv etmiş, onu Mədinəyə yola salmışdır. Aişə ömrünün sonuna qədər Mədinədə yaşamış və orada vəfat etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cemel-vakasi |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi |year=1993 |volume=VII |location=[[İstanbul]] |pages=320-321 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Evlilik yaşı ==
Son dövrlər Aişənin evlilik yaşı müzarikə mövzusu olmuşdur. Bu müzakirələrin mənbəyi isə [[Buxari|Buxarinin]] rəvayət etdiyi hədisdir. Bu hədislə bağlı müasir teoloq və tədqiqatçılar bunları deyirlər:

[[TDV İslam Ensiklopediyası]]nın [[yazıçı]]sı Mustafa Fayda, bəzi müasir tədqiqatçıların&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nədvi |first=Süleyman |title=İslam Tarixi: Əsri-Səadət: Hz. Aişə |volume=V |pages=12-25 |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əqqad |title=Əs-Siddiqə bintüs-Siddiq |pages=39, 59-60 |language=ar}}&lt;/ref&gt; irəli sürdükləri (14–18 yaş) iddiaları rədd edərək, Aişənin 614-cü ildə dünyaya gəldiyini, buna görə də evlilik yaşının 9–10 olduğunu iddia edir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=1989 |title=Âişe |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/aise |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/aise |archive-date=2025-09-25 |access-date=2025-09-25 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|language=tr}}&lt;/ref&gt;

[[Avstraliya]]nın Çarlz Stürt Universitetinin teoloqu Dr. Ömər Attila Ergi, Aişənin Məhəmmədlə evləndiyində 18&lt;ref&gt;{{Cite book |last=İbn Hənbəl |first=Əhməd |title=Müsnəd |language=ərəbcə}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Şibli |first=Mövlanə |title=Əsri Səadət |volume=II |pages=997 |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bərki |first=Əli H. |title=Xətəmül-Ənbiya, Həzrət Məhəmməd və həyatı |last2=Keskioğlu |first2=Osman |pages=210 |language=tr}}&lt;/ref&gt;-19&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Şibli |first=Mövlanə |title=Əsri-Səadət |volume=II |pages=997 |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Maʿluf |first=Louis |title=əl-Muncid |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Buxari |title=Fəzailül-Quran |pages=6 |language=ar}}&lt;/ref&gt; yaşında olduğunu, Buxarinin rəvayətindəki yaşın Aişənin [[Muheyyiz ayini|müheyyiz]] yaşı olduğunu və dövrün mənbələrinin də bunu sübut etdiyi söyləyir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=POLITURCO |date=2024 |title=Dr. Ömer A. Ergi ile Hz. Âişe'nin Evlilik Yaşı |url=https://www.youtube.com/watch?v=OCpSmW2ENyA |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20240626022042/https://www.youtube.com/watch?si=afy_G2pDy5KAp8Bn&amp;v=OCpSmW2ENyA |archive-date=2024-06-26 |access-date=2025-09-25 |website=YouTube |language=tr}}&lt;/ref&gt;

[[Oksford Universiteti]]nin hədis mütəxəssisi Coşua Littl, yazdığı doktorluq dissertasiyasında, Məhəmmədin Aişə ilə 9 yaşında evləndiyini bildirən hədisin, onun vəfatından 150 il sonra İraqda [[Hişam ibn Urvə]] tərəfindən məzhəb təbliğatı məqsəd ilə (yəni Aişənin [[Fatimə]]yə qarşı mövqeyini gücləndirmək məqsədilə) nəql edildiyini söyləyir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hashmi |first=Javad T. |date=2022 |title=Oxford Study Sheds Light on Muhammad’s ‘Underage’ Wife Aisha |url=https://newlinesmag.com/essays/oxford-study-sheds-light-on-muhammad-underage-wife-aisha/ |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004225630/https://newlinesmag.com/essays/oxford-study-sheds-light-on-muhammad-underage-wife-aisha/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-09-25 |website=New Lines Magazine |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Little |first=Joshua |date=2022 |title=Why I Studied the Aisha Hadith for my PhD: Some Reflections on Religious Interpretation, Sunni Orthodoxy, and Islamophobia |url=https://islamicorigins.com/why-i-studied-the-aisha-hadith/?utm_source=chatgpt.com |url-status=live |archive-url=https://islamicorigins.com/why-i-studied-the-aisha-hadith/?utm_source=chatgpt.com |archive-date=2025-09-25 |access-date=2025-09-25 |website=Islamic Origins|language=en}}&lt;/ref&gt;

Prof. [[Yaşar Nuri Öztürk]] Aişənin evləndiyində yaşının ən az 18,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=HT Bilim |first=Tarih ve Felsefe |date=2022 |title=Hz. Aişe'nin Peygamberimizle Evlendiğinde 9 Yaşındaydı İddiası Büyük Bir Yalan Ve İftiradır |url=https://www.youtube.com/watch?v=bVEA6oCcAas |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607033336/https://www.youtube.com/watch?si=fCscXqVBIaaifTVA&amp;v=bVEA6oCcAas&amp;feature=youtu.be |archive-date=2024-06-07 |access-date=2025-09-25 |website=YouTube |language=tr}}&lt;/ref&gt; Prof. Dr. Süleyman Atəş isə 20&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ateş |first=Süleyman |title=Hz. Ayşe’nin evlenme yaşıyla ilgili rivayetler tarihi bilgilere terstir |url=https://www.suleyman-ates.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=564%3Ahz-ayenin-evlenme-yayla-ilgili-rivayetler-tarihi-bilgilere-terstir&amp;catid=46%3Aubat-2013&amp;Itemid=97 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251001144355/https://www.suleyman-ates.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=564%3Ahz-ayenin-evlenme-yayla-ilgili-rivayetler-tarihi-bilgilere-terstir&amp;catid=46%3Aubat-2013&amp;Itemid=97 |archive-date=2025-10-01 |access-date=2025-09-25 |website=Prof. Dr. Süleyman Ateş |language=tr}}&lt;/ref&gt; olduğunu söyləyir.

[[Fəlsəfə doktoru]] Rauf Məmmədov Aişənin hicrətdən iki il sonra, 624-cü ildə 18-19 yaşında Məhəmməd ilə nikaha daxil olduğunu və bunun tarixi faktlar tərəfindən də təsdiqləndiyini söyləyir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Məmmədov |first=Rauf |date=2020 |title=İslamda həddi-buluğ (rüşd) və evlilik məsələsi - II yazı |url=https://crossmedia.az/az/article/17800 |url-status=live |archive-url=https://crossmedia.az/az/article/17800 |archive-date=2025-09-25 |access-date=2025-09-25 |website=CROSSMEDİA|language=az}}&lt;/ref&gt;

Bünyamin Ərula görə Aişənin evlilik yaşı ilə bağlı hər iki tərəfin də (9-10 yaş ilə 18-19 yaş deyənlər) istinad etdikləri rəvayətlərdən heç biri mütəvatir deyildir və o, bu rəvayətlər ilə Aişənin evlilik yaşını dəqiq müəyyənləşdirməyin mümkün olmadığını söyləyir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Erul |first=Bünyamin |title=İslam Araşdırmalar dergisi |volume=XIX |pages=649 |language=tr|chapter=&quot;Hz. Aişe kaç yaşında evlendi? Dokuz mu? On dokuz mu?&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Hədis elmindəki yeri ==
Onun adı ən çox hədis rəvayət etmiş şəxslər arasında çəkilir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kandemir |first=M. Yaşar |date=1997 |title=Hadis |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hadis |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250831185757/https://islamansiklopedisi.org.tr/hadis |archive-date=2025-08-31 |access-date=2025-08-31 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ələvi əl-Maliki |first=Məhəmməd ibn əs-Seyyid |title=Əl-Qəvaidül-əsasiyyə fi elm müstələhil-Hədis |year=h.q. 1442 |pages=56 |language=ar}}&lt;/ref&gt; [[Zərkəşi]], onun 2110 hədis rəvayət ediyini qeyd edir və onu &quot;[[müksirun]]&quot; adlandırır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zərkəşi |title=ƏI-İcabə li İradi mə İstədrəkəthu Aişətü aləs-Səhabə |pages=121 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Bu da onun [[Məhəmməd|Məhəmmədin]] həyat yoldaşı olması səbəbi ilədir. Onun Məhəmmədin həyat yoldaşı olması səbəbi ilə müəyyən imtiyazlara malik olması da danılmaz faktdır. Çünki başqalarının şahid olmadığı hallara Aişə birbaşa şahid olur, Məhəmmədin etdiyi hər bir işin səbəbini öyrənmədən ötüşmürdü. Bu səbəbdən Məhəmmədin evində etdiyi və ''&quot;feili-hədis&quot;'' adlandırılan sünnənin rəvayətində ondan gələn rəvayətlərə etibar edilirdi.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=Üsd əl-Qabə |volume=VII |pages=191 |language=ar|first=İzzəddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=İsfahani |title=[[Hilyətül-Övliya]] |volume=II |pages=43 |language=ar|first=Əbu Nuaym}}&lt;/ref&gt; [[Məsruq ibn Əcdə|Məsruq]] ondan hədis rəvayət edərkən ''&quot;əs-Siqatu binti-Siddiq&quot;'' ifadəsini işlətmişdir. Onu hədis elmində qabaqcıl edən ən mühüm xüsusiyyətləri sözsüz ki, yaddaşı və diqqətli olmasıdır: [[Əbu Davud ət-Təyalisi|Əbu Davud ət-Təyalisinin]] ''&quot;Müsnəd&quot;''ində [[Məkhul|Məkhuldan]] gələn bir rəvayətdə deyilir ki, Aişə, [[Əbu Hüreyrə|Əbu Hüreyrənin]] ''&quot;Uğursuzluq üç şeydədir: evdə, qadında və atda&quot;'' dediyini eşidikdə, diqqətsizlik edən Əbu Hüreyrənin rəvayətini düzəldərək, diqqətli olması haqqında ona xəbərdarlıq edərək&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zərkəşi |title=ƏI-İcabə li İradi mə İstədrəkəthu Aişətü aləs-Səhabə |pages=114 |language=ar}}&lt;/ref&gt; bildirmişdir ki, Məhəmməd qadın, ev və atı ''&quot;uğursuzluq&quot;'' adlandırmamış, bunu deyənləri tənqid etmişdir. Aişənin diqqəti və yaddaşı ilə bağlı, buna bənzər daha bir neçə hadisəni misal çəkmək mümkündür.

Qadınların xüsusi halları ilə bağlı hədislərin demək olar hamısının rəvayətçisi də Aişədir. Onun səhih isnadı belədir:

''Yəhya ibn Səid — Ubeydullah ibn Ömər ibn Həfs — [[Qasım ibn Məhəmməd ibn Əbu Bəkr|Qasım ibn Məhəmməd]] — Aişə və [[Zöhri]] və ya [[Hişam ibn Urvə]] — [[Urvə ibn Zübeyr]] — Aişə.''

Ən zəif isnadı isə belədir:

''Haris ibn Şibl — Ümmün-Numan — Aişə.''&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zərkəşi |title=ƏI-İcabə li İradi mə İstədrəkəthu Aişətü aləs-Səhabə |pages=63 |language=ar}}&lt;/ref&gt;

Aişə eyni zamanda ilk hədis tənqidçisi hesab olunur.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Erul |first=Bünyamin |url=https://isamveri.org/pdfdrg/D01910/2000_2/2000_2_ERULB.pdf |title=Hadiste Eleştirel Yaklaşımın Öncüsü Olarak Hz. Aişe |year=2000 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==

* [[Əsma binti Əbu Bəkr]]
* [[Muheyyiz ayini]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}


[[Kateqoriya:Məkkədə doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Mədinədə vəfat edənlər]]
[[Kateqoriya:VII əsr qadınları]]
[[Kateqoriya:Ərəb qadınları]]
[[Kateqoriya:Səhabələr]]
[[Kateqoriya:VII əsr ərəbləri]]
[[Kateqoriya:İslam tarixi]]
[[Kateqoriya:Qadınlar müharibədə]]
[[Kateqoriya:Quranda adı çəkilənlər]]
[[Kateqoriya:Bənu Teym]]</text>
      <sha1>jk3tmw8a4aj60ytzu43dm1l8hnqut36</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041774</id>
      <parentid>9041772</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:11:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* İstinadlar */</comment>
      <origin>9041774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14292" sha1="rh6uxruz8nqeh391g8wzi0gclps8nc8" xml:space="preserve">{{adaş|Ayşə (ad)}}
{{Alim|şəkil=New York Public Library, Spencer Collection Turk. MS. 3 Siyar-i Nabî fol. 115r Khawlah bint Hakim asks Muhammad to marry Aisha.jpg|şəklin izahı=Aişənin təsvir olunduğu miniatür}}
'''Aişə bint Əbu Bəkr ibn Əbi Quhafə əl-Qureşiyyə ət-Teymiyyə''' ({{Dil-ar|عائشة بنت أبي بكر}}; {{DVTY|dy=605/613/614|vy=672/678}}) — [[İslam]] [[peyğəmbər]]i [[Məhəmməd]]in həyat yoldaşlarından biri, ilk Raşidi [[xəlifə]] [[Əbu Bəkr|Əbu Bəkrin]] qızı. Qurana&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Quran |title=Əhzab surəsi |pages=6}}&lt;/ref&gt; görə ''&quot;Möminlərin Anası&quot;''&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-10 |title=islamport Aişə |url=http://islamport.com/d/1/mtn/1/52/1900.html |access-date=2025-02-21 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810112217/http://islamport.com/d/1/mtn/1/52/1900.html |url-status= }}&lt;/ref&gt; olaraq qəbul edilir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Əhzab surəsi — Vikimənbə |url=https://az.wikisource.org/wiki/%25C6%258Fhzab_sur%25C9%2599si |access-date=2025-02-21 |website=az.wikisource.org |language=az |archive-date=2024-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130144511/https://az.wikisource.org/wiki/%C6%8Fhzab_sur%C9%99si |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Aişə dövrümüzə qədər gəlib çatan bir çox hədisin mənbəyi olaraq da qəbul edilir.

== Bioqrafiyası ==
Aişə [[Məkkə]]də dünyaya gəlmişdir. O, Qureyş qəbiləsindəndir. Atası məşhur səhabə Əbu Bəkrdir. İlk müsəlmanlardan olan Aişənin uşaqlıq illəri Məkkədə keçmişdir. İslamı bacısı [[Əsma binti Əbu Bəkr|Əsma]] ilə birlikdə&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn Hişam]] |title=Əs-Siratun-nəbəviyyə |language=ərəbcə}}&lt;/ref&gt; qəbul edən Aişə, 624-cü ildə peyğəmbər Məhəmməd ibn Abdullahla evlənmişdir. Aişə [[Məhəmməd|Məhəmmədlə]] evlənməzdən əvvəl isə Cübeyr ibn Mutim ilə nişanlı olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[Bəlazuri]] |first=Əhməd ibn Yəhya |title=[[Ənsabül-Əşrəf]] |language=ərəbcə}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zəkkar |first=Suheyl |title=Riyaz Zikirli |publisher=Dərü-Fikr |year=1996 |location=Beyrut |pages=409 |language=ərəbcə|volume=I}}&lt;/ref&gt;

622-ci ildə Məhəmməd və digər bir qrup müsəlmanlarla birlikdə [[Mədinə]]yə köçmüşdür.

627-ci ildə [[Müreysi müharibəsi|Bəni-Müstəliq qəzvəsində]] iştirak etmişdir. Bu qəzvədən qayıdarkən yolda boyunbağı və ya [[ifk hadisəsi]] baş vermiş, Nur surəsinin müvafiq ayələri nazil olduqdan sonra Aişə bəraət etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2000 |title=İfk hadisesi |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ifk-hadisesi |url-status=dead |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ifk-hadisesi |archive-date=2025-09-25 |access-date=2025-09-25 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|language=tr}}&lt;/ref&gt;

632-ci ildə atası [[Əbu Bəkr]] xəlifə seçilmişdir. 656-cı ildə üçüncü [[Raşidi xilafət|Raşidi]] xəlifə [[Osman ibn Əffan|Osmanın]] üsyançılar tərəfindən öldürülməsi və [[Əli|Əli ibn Əbu Talibin]] [[xəlifə]] seçilməsindən sonra səhabələr [[Təlhə ibn Ubeydullah|Təlhə]], [[Zübeyr ibn Əvvam|Zübeyr]] və digərləri ilə birləşib Əliyə tabe olmaqdan boyun qaçırmış və ondan [[Osman ibn Əffan|Osmanın]] qatillərinin cəzalandırılmasını tələb edərək ona qarşı çıxmışdır. Hadisələrin sonrakı gedişatı müsəlmanlar arasında bir sıra döyüşlərə səbəb olmuşdur. Tarixdə [[Cəməl döyüşü]] olaraq adlandırılan belə döyüşlərin birində Aişə və tərəfdarları məğlub olmuş, [[Təlhə ibn Ubeydullah|Təlhə]] döyüş zamanı, [[Zübeyr ibn Əvvam|Zübeyr]] isə döyüşdən sonra öldürülmüşdür. [[Əli]] qələbədən sonra Aişəni əfv etmiş, onu Mədinəyə yola salmışdır. Aişə ömrünün sonuna qədər Mədinədə yaşamış və orada vəfat etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cemel-vakasi |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi |year=1993 |volume=VII |location=[[İstanbul]] |pages=320-321 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Evlilik yaşı ==
Son dövrlər Aişənin evlilik yaşı müzarikə mövzusu olmuşdur. Bu müzakirələrin mənbəyi isə [[Buxari|Buxarinin]] rəvayət etdiyi hədisdir. Bu hədislə bağlı müasir teoloq və tədqiqatçılar bunları deyirlər:

[[TDV İslam Ensiklopediyası]]nın [[yazıçı]]sı Mustafa Fayda, bəzi müasir tədqiqatçıların&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nədvi |first=Süleyman |title=İslam Tarixi: Əsri-Səadət: Hz. Aişə |volume=V |pages=12-25 |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əqqad |title=Əs-Siddiqə bintüs-Siddiq |pages=39, 59-60 |language=ar}}&lt;/ref&gt; irəli sürdükləri (14–18 yaş) iddiaları rədd edərək, Aişənin 614-cü ildə dünyaya gəldiyini, buna görə də evlilik yaşının 9–10 olduğunu iddia edir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=1989 |title=Âişe |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/aise |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/aise |archive-date=2025-09-25 |access-date=2025-09-25 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|language=tr}}&lt;/ref&gt;

[[Avstraliya]]nın Çarlz Stürt Universitetinin teoloqu Dr. Ömər Attila Ergi, Aişənin Məhəmmədlə evləndiyində 18&lt;ref&gt;{{Cite book |last=İbn Hənbəl |first=Əhməd |title=Müsnəd |language=ərəbcə}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Şibli |first=Mövlanə |title=Əsri Səadət |volume=II |pages=997 |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bərki |first=Əli H. |title=Xətəmül-Ənbiya, Həzrət Məhəmməd və həyatı |last2=Keskioğlu |first2=Osman |pages=210 |language=tr}}&lt;/ref&gt;-19&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Şibli |first=Mövlanə |title=Əsri-Səadət |volume=II |pages=997 |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Maʿluf |first=Louis |title=əl-Muncid |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Buxari |title=Fəzailül-Quran |pages=6 |language=ar}}&lt;/ref&gt; yaşında olduğunu, Buxarinin rəvayətindəki yaşın Aişənin [[Muheyyiz ayini|müheyyiz]] yaşı olduğunu və dövrün mənbələrinin də bunu sübut etdiyi söyləyir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=POLITURCO |date=2024 |title=Dr. Ömer A. Ergi ile Hz. Âişe'nin Evlilik Yaşı |url=https://www.youtube.com/watch?v=OCpSmW2ENyA |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20240626022042/https://www.youtube.com/watch?si=afy_G2pDy5KAp8Bn&amp;v=OCpSmW2ENyA |archive-date=2024-06-26 |access-date=2025-09-25 |website=YouTube |language=tr}}&lt;/ref&gt;

[[Oksford Universiteti]]nin hədis mütəxəssisi Coşua Littl, yazdığı doktorluq dissertasiyasında, Məhəmmədin Aişə ilə 9 yaşında evləndiyini bildirən hədisin, onun vəfatından 150 il sonra İraqda [[Hişam ibn Urvə]] tərəfindən məzhəb təbliğatı məqsəd ilə (yəni Aişənin [[Fatimə]]yə qarşı mövqeyini gücləndirmək məqsədilə) nəql edildiyini söyləyir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hashmi |first=Javad T. |date=2022 |title=Oxford Study Sheds Light on Muhammad’s ‘Underage’ Wife Aisha |url=https://newlinesmag.com/essays/oxford-study-sheds-light-on-muhammad-underage-wife-aisha/ |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004225630/https://newlinesmag.com/essays/oxford-study-sheds-light-on-muhammad-underage-wife-aisha/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-09-25 |website=New Lines Magazine |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Little |first=Joshua |date=2022 |title=Why I Studied the Aisha Hadith for my PhD: Some Reflections on Religious Interpretation, Sunni Orthodoxy, and Islamophobia |url=https://islamicorigins.com/why-i-studied-the-aisha-hadith/?utm_source=chatgpt.com |url-status=live |archive-url=https://islamicorigins.com/why-i-studied-the-aisha-hadith/?utm_source=chatgpt.com |archive-date=2025-09-25 |access-date=2025-09-25 |website=Islamic Origins|language=en}}&lt;/ref&gt;

Prof. [[Yaşar Nuri Öztürk]] Aişənin evləndiyində yaşının ən az 18,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=HT Bilim |first=Tarih ve Felsefe |date=2022 |title=Hz. Aişe'nin Peygamberimizle Evlendiğinde 9 Yaşındaydı İddiası Büyük Bir Yalan Ve İftiradır |url=https://www.youtube.com/watch?v=bVEA6oCcAas |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607033336/https://www.youtube.com/watch?si=fCscXqVBIaaifTVA&amp;v=bVEA6oCcAas&amp;feature=youtu.be |archive-date=2024-06-07 |access-date=2025-09-25 |website=YouTube |language=tr}}&lt;/ref&gt; Prof. Dr. Süleyman Atəş isə 20&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ateş |first=Süleyman |title=Hz. Ayşe’nin evlenme yaşıyla ilgili rivayetler tarihi bilgilere terstir |url=https://www.suleyman-ates.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=564%3Ahz-ayenin-evlenme-yayla-ilgili-rivayetler-tarihi-bilgilere-terstir&amp;catid=46%3Aubat-2013&amp;Itemid=97 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251001144355/https://www.suleyman-ates.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=564%3Ahz-ayenin-evlenme-yayla-ilgili-rivayetler-tarihi-bilgilere-terstir&amp;catid=46%3Aubat-2013&amp;Itemid=97 |archive-date=2025-10-01 |access-date=2025-09-25 |website=Prof. Dr. Süleyman Ateş |language=tr}}&lt;/ref&gt; olduğunu söyləyir.

[[Fəlsəfə doktoru]] Rauf Məmmədov Aişənin hicrətdən iki il sonra, 624-cü ildə 18-19 yaşında Məhəmməd ilə nikaha daxil olduğunu və bunun tarixi faktlar tərəfindən də təsdiqləndiyini söyləyir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Məmmədov |first=Rauf |date=2020 |title=İslamda həddi-buluğ (rüşd) və evlilik məsələsi - II yazı |url=https://crossmedia.az/az/article/17800 |url-status=live |archive-url=https://crossmedia.az/az/article/17800 |archive-date=2025-09-25 |access-date=2025-09-25 |website=CROSSMEDİA|language=az}}&lt;/ref&gt;

Bünyamin Ərula görə Aişənin evlilik yaşı ilə bağlı hər iki tərəfin də (9-10 yaş ilə 18-19 yaş deyənlər) istinad etdikləri rəvayətlərdən heç biri mütəvatir deyildir və o, bu rəvayətlər ilə Aişənin evlilik yaşını dəqiq müəyyənləşdirməyin mümkün olmadığını söyləyir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Erul |first=Bünyamin |title=İslam Araşdırmalar dergisi |volume=XIX |pages=649 |language=tr|chapter=&quot;Hz. Aişe kaç yaşında evlendi? Dokuz mu? On dokuz mu?&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Hədis elmindəki yeri ==
Onun adı ən çox hədis rəvayət etmiş şəxslər arasında çəkilir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kandemir |first=M. Yaşar |date=1997 |title=Hadis |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hadis |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250831185757/https://islamansiklopedisi.org.tr/hadis |archive-date=2025-08-31 |access-date=2025-08-31 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ələvi əl-Maliki |first=Məhəmməd ibn əs-Seyyid |title=Əl-Qəvaidül-əsasiyyə fi elm müstələhil-Hədis |year=h.q. 1442 |pages=56 |language=ar}}&lt;/ref&gt; [[Zərkəşi]], onun 2110 hədis rəvayət ediyini qeyd edir və onu &quot;[[müksirun]]&quot; adlandırır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zərkəşi |title=ƏI-İcabə li İradi mə İstədrəkəthu Aişətü aləs-Səhabə |pages=121 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Bu da onun [[Məhəmməd|Məhəmmədin]] həyat yoldaşı olması səbəbi ilədir. Onun Məhəmmədin həyat yoldaşı olması səbəbi ilə müəyyən imtiyazlara malik olması da danılmaz faktdır. Çünki başqalarının şahid olmadığı hallara Aişə birbaşa şahid olur, Məhəmmədin etdiyi hər bir işin səbəbini öyrənmədən ötüşmürdü. Bu səbəbdən Məhəmmədin evində etdiyi və ''&quot;feili-hədis&quot;'' adlandırılan sünnənin rəvayətində ondan gələn rəvayətlərə etibar edilirdi.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |volume=VII |pages=191 |language=ar|first=İzzəddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=İsfahani |title=[[Hilyətül-Övliya]] |volume=II |pages=43 |language=ar|first=Əbu Nuaym}}&lt;/ref&gt; [[Məsruq ibn Əcdə|Məsruq]] ondan hədis rəvayət edərkən ''&quot;əs-Siqatu binti-Siddiq&quot;'' ifadəsini işlətmişdir. Onu hədis elmində qabaqcıl edən ən mühüm xüsusiyyətləri sözsüz ki, yaddaşı və diqqətli olmasıdır: [[Əbu Davud ət-Təyalisi|Əbu Davud ət-Təyalisinin]] ''&quot;Müsnəd&quot;''ində [[Məkhul|Məkhuldan]] gələn bir rəvayətdə deyilir ki, Aişə, [[Əbu Hüreyrə|Əbu Hüreyrənin]] ''&quot;Uğursuzluq üç şeydədir: evdə, qadında və atda&quot;'' dediyini eşidikdə, diqqətsizlik edən Əbu Hüreyrənin rəvayətini düzəldərək, diqqətli olması haqqında ona xəbərdarlıq edərək&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zərkəşi |title=ƏI-İcabə li İradi mə İstədrəkəthu Aişətü aləs-Səhabə |pages=114 |language=ar}}&lt;/ref&gt; bildirmişdir ki, Məhəmməd qadın, ev və atı ''&quot;uğursuzluq&quot;'' adlandırmamış, bunu deyənləri tənqid etmişdir. Aişənin diqqəti və yaddaşı ilə bağlı, buna bənzər daha bir neçə hadisəni misal çəkmək mümkündür.

Qadınların xüsusi halları ilə bağlı hədislərin demək olar hamısının rəvayətçisi də Aişədir. Onun səhih isnadı belədir:

''Yəhya ibn Səid — Ubeydullah ibn Ömər ibn Həfs — [[Qasım ibn Məhəmməd ibn Əbu Bəkr|Qasım ibn Məhəmməd]] — Aişə və [[Zöhri]] və ya [[Hişam ibn Urvə]] — [[Urvə ibn Zübeyr]] — Aişə.''

Ən zəif isnadı isə belədir:

''Haris ibn Şibl — Ümmün-Numan — Aişə.''&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zərkəşi |title=ƏI-İcabə li İradi mə İstədrəkəthu Aişətü aləs-Səhabə |pages=63 |language=ar}}&lt;/ref&gt;

Aişə eyni zamanda ilk hədis tənqidçisi hesab olunur.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Erul |first=Bünyamin |url=https://isamveri.org/pdfdrg/D01910/2000_2/2000_2_ERULB.pdf |title=Hadiste Eleştirel Yaklaşımın Öncüsü Olarak Hz. Aişe |year=2000 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==

* [[Əsma binti Əbu Bəkr]]
* [[Muheyyiz ayini]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}


[[Kateqoriya:Məkkədə doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Mədinədə vəfat edənlər]]
[[Kateqoriya:VII əsr qadınları]]
[[Kateqoriya:Ərəb qadınları]]
[[Kateqoriya:Səhabələr]]
[[Kateqoriya:VII əsr ərəbləri]]
[[Kateqoriya:İslam tarixi]]
[[Kateqoriya:Qadınlar müharibədə]]
[[Kateqoriya:Quranda adı çəkilənlər]]
[[Kateqoriya:Bənu Teym]]</text>
      <sha1>rh6uxruz8nqeh391g8wzi0gclps8nc8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041778</id>
      <parentid>9041774</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:13:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* İstinadlar */</comment>
      <origin>9041778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14638" sha1="9ef2cjch596fb0t7i4mdulk9ropdksq" xml:space="preserve">{{adaş|Ayşə (ad)}}
{{Alim|şəkil=New York Public Library, Spencer Collection Turk. MS. 3 Siyar-i Nabî fol. 115r Khawlah bint Hakim asks Muhammad to marry Aisha.jpg|şəklin izahı=Aişənin təsvir olunduğu miniatür}}
'''Aişə bint Əbu Bəkr ibn Əbi Quhafə əl-Qureşiyyə ət-Teymiyyə''' ({{Dil-ar|عائشة بنت أبي بكر}}; {{DVTY|dy=605/613/614|vy=672/678}}) — [[İslam]] [[peyğəmbər]]i [[Məhəmməd]]in həyat yoldaşlarından biri, ilk Raşidi [[xəlifə]] [[Əbu Bəkr|Əbu Bəkrin]] qızı. Qurana&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Quran |title=Əhzab surəsi |pages=6}}&lt;/ref&gt; görə ''&quot;Möminlərin Anası&quot;''&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-10 |title=islamport Aişə |url=http://islamport.com/d/1/mtn/1/52/1900.html |access-date=2025-02-21 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810112217/http://islamport.com/d/1/mtn/1/52/1900.html |url-status= }}&lt;/ref&gt; olaraq qəbul edilir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Əhzab surəsi — Vikimənbə |url=https://az.wikisource.org/wiki/%25C6%258Fhzab_sur%25C9%2599si |access-date=2025-02-21 |website=az.wikisource.org |language=az |archive-date=2024-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130144511/https://az.wikisource.org/wiki/%C6%8Fhzab_sur%C9%99si |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Aişə dövrümüzə qədər gəlib çatan bir çox hədisin mənbəyi olaraq da qəbul edilir.

== Bioqrafiyası ==
Aişə [[Məkkə]]də dünyaya gəlmişdir. O, Qureyş qəbiləsindəndir. Atası məşhur səhabə Əbu Bəkrdir. İlk müsəlmanlardan olan Aişənin uşaqlıq illəri Məkkədə keçmişdir. İslamı bacısı [[Əsma binti Əbu Bəkr|Əsma]] ilə birlikdə&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn Hişam]] |title=Əs-Siratun-nəbəviyyə |language=ərəbcə}}&lt;/ref&gt; qəbul edən Aişə, 624-cü ildə peyğəmbər Məhəmməd ibn Abdullahla evlənmişdir. Aişə [[Məhəmməd|Məhəmmədlə]] evlənməzdən əvvəl isə Cübeyr ibn Mutim ilə nişanlı olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[Bəlazuri]] |first=Əhməd ibn Yəhya |title=[[Ənsabül-Əşrəf]] |language=ərəbcə}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zəkkar |first=Suheyl |title=Riyaz Zikirli |publisher=Dərü-Fikr |year=1996 |location=Beyrut |pages=409 |language=ərəbcə|volume=I}}&lt;/ref&gt;

622-ci ildə Məhəmməd və digər bir qrup müsəlmanlarla birlikdə [[Mədinə]]yə köçmüşdür.

627-ci ildə [[Müreysi müharibəsi|Bəni-Müstəliq qəzvəsində]] iştirak etmişdir. Bu qəzvədən qayıdarkən yolda boyunbağı və ya [[ifk hadisəsi]] baş vermiş, Nur surəsinin müvafiq ayələri nazil olduqdan sonra Aişə bəraət etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2000 |title=İfk hadisesi |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ifk-hadisesi |url-status=dead |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ifk-hadisesi |archive-date=2025-09-25 |access-date=2025-09-25 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|language=tr}}&lt;/ref&gt;

632-ci ildə atası [[Əbu Bəkr]] xəlifə seçilmişdir. 656-cı ildə üçüncü [[Raşidi xilafət|Raşidi]] xəlifə [[Osman ibn Əffan|Osmanın]] üsyançılar tərəfindən öldürülməsi və [[Əli|Əli ibn Əbu Talibin]] [[xəlifə]] seçilməsindən sonra səhabələr [[Təlhə ibn Ubeydullah|Təlhə]], [[Zübeyr ibn Əvvam|Zübeyr]] və digərləri ilə birləşib Əliyə tabe olmaqdan boyun qaçırmış və ondan [[Osman ibn Əffan|Osmanın]] qatillərinin cəzalandırılmasını tələb edərək ona qarşı çıxmışdır. Hadisələrin sonrakı gedişatı müsəlmanlar arasında bir sıra döyüşlərə səbəb olmuşdur. Tarixdə [[Cəməl döyüşü]] olaraq adlandırılan belə döyüşlərin birində Aişə və tərəfdarları məğlub olmuş, [[Təlhə ibn Ubeydullah|Təlhə]] döyüş zamanı, [[Zübeyr ibn Əvvam|Zübeyr]] isə döyüşdən sonra öldürülmüşdür. [[Əli]] qələbədən sonra Aişəni əfv etmiş, onu Mədinəyə yola salmışdır. Aişə ömrünün sonuna qədər Mədinədə yaşamış və orada vəfat etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cemel-vakasi |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi |year=1993 |volume=VII |location=[[İstanbul]] |pages=320-321 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Evlilik yaşı ==
Son dövrlər Aişənin evlilik yaşı müzarikə mövzusu olmuşdur. Bu müzakirələrin mənbəyi isə [[Buxari|Buxarinin]] rəvayət etdiyi hədisdir. Bu hədislə bağlı müasir teoloq və tədqiqatçılar bunları deyirlər:

[[TDV İslam Ensiklopediyası]]nın [[yazıçı]]sı Mustafa Fayda, bəzi müasir tədqiqatçıların&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nədvi |first=Süleyman |title=İslam Tarixi: Əsri-Səadət: Hz. Aişə |volume=V |pages=12-25 |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əqqad |title=Əs-Siddiqə bintüs-Siddiq |pages=39, 59-60 |language=ar}}&lt;/ref&gt; irəli sürdükləri (14–18 yaş) iddiaları rədd edərək, Aişənin 614-cü ildə dünyaya gəldiyini, buna görə də evlilik yaşının 9–10 olduğunu iddia edir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=1989 |title=Âişe |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/aise |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/aise |archive-date=2025-09-25 |access-date=2025-09-25 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|language=tr}}&lt;/ref&gt;

[[Avstraliya]]nın Çarlz Stürt Universitetinin teoloqu Dr. Ömər Attila Ergi, Aişənin Məhəmmədlə evləndiyində 18&lt;ref&gt;{{Cite book |last=İbn Hənbəl |first=Əhməd |title=Müsnəd |language=ərəbcə}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Şibli |first=Mövlanə |title=Əsri Səadət |volume=II |pages=997 |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bərki |first=Əli H. |title=Xətəmül-Ənbiya, Həzrət Məhəmməd və həyatı |last2=Keskioğlu |first2=Osman |pages=210 |language=tr}}&lt;/ref&gt;-19&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Şibli |first=Mövlanə |title=Əsri-Səadət |volume=II |pages=997 |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Maʿluf |first=Louis |title=əl-Muncid |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Buxari |title=Fəzailül-Quran |pages=6 |language=ar}}&lt;/ref&gt; yaşında olduğunu, Buxarinin rəvayətindəki yaşın Aişənin [[Muheyyiz ayini|müheyyiz]] yaşı olduğunu və dövrün mənbələrinin də bunu sübut etdiyi söyləyir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=POLITURCO |date=2024 |title=Dr. Ömer A. Ergi ile Hz. Âişe'nin Evlilik Yaşı |url=https://www.youtube.com/watch?v=OCpSmW2ENyA |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20240626022042/https://www.youtube.com/watch?si=afy_G2pDy5KAp8Bn&amp;v=OCpSmW2ENyA |archive-date=2024-06-26 |access-date=2025-09-25 |website=YouTube |language=tr}}&lt;/ref&gt;

[[Oksford Universiteti]]nin hədis mütəxəssisi Coşua Littl, yazdığı doktorluq dissertasiyasında, Məhəmmədin Aişə ilə 9 yaşında evləndiyini bildirən hədisin, onun vəfatından 150 il sonra İraqda [[Hişam ibn Urvə]] tərəfindən məzhəb təbliğatı məqsəd ilə (yəni Aişənin [[Fatimə]]yə qarşı mövqeyini gücləndirmək məqsədilə) nəql edildiyini söyləyir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hashmi |first=Javad T. |date=2022 |title=Oxford Study Sheds Light on Muhammad’s ‘Underage’ Wife Aisha |url=https://newlinesmag.com/essays/oxford-study-sheds-light-on-muhammad-underage-wife-aisha/ |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004225630/https://newlinesmag.com/essays/oxford-study-sheds-light-on-muhammad-underage-wife-aisha/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-09-25 |website=New Lines Magazine |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Little |first=Joshua |date=2022 |title=Why I Studied the Aisha Hadith for my PhD: Some Reflections on Religious Interpretation, Sunni Orthodoxy, and Islamophobia |url=https://islamicorigins.com/why-i-studied-the-aisha-hadith/?utm_source=chatgpt.com |url-status=live |archive-url=https://islamicorigins.com/why-i-studied-the-aisha-hadith/?utm_source=chatgpt.com |archive-date=2025-09-25 |access-date=2025-09-25 |website=Islamic Origins|language=en}}&lt;/ref&gt;

Prof. [[Yaşar Nuri Öztürk]] Aişənin evləndiyində yaşının ən az 18,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=HT Bilim |first=Tarih ve Felsefe |date=2022 |title=Hz. Aişe'nin Peygamberimizle Evlendiğinde 9 Yaşındaydı İddiası Büyük Bir Yalan Ve İftiradır |url=https://www.youtube.com/watch?v=bVEA6oCcAas |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607033336/https://www.youtube.com/watch?si=fCscXqVBIaaifTVA&amp;v=bVEA6oCcAas&amp;feature=youtu.be |archive-date=2024-06-07 |access-date=2025-09-25 |website=YouTube |language=tr}}&lt;/ref&gt; Prof. Dr. Süleyman Atəş isə 20&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ateş |first=Süleyman |title=Hz. Ayşe’nin evlenme yaşıyla ilgili rivayetler tarihi bilgilere terstir |url=https://www.suleyman-ates.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=564%3Ahz-ayenin-evlenme-yayla-ilgili-rivayetler-tarihi-bilgilere-terstir&amp;catid=46%3Aubat-2013&amp;Itemid=97 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251001144355/https://www.suleyman-ates.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=564%3Ahz-ayenin-evlenme-yayla-ilgili-rivayetler-tarihi-bilgilere-terstir&amp;catid=46%3Aubat-2013&amp;Itemid=97 |archive-date=2025-10-01 |access-date=2025-09-25 |website=Prof. Dr. Süleyman Ateş |language=tr}}&lt;/ref&gt; olduğunu söyləyir.

[[Fəlsəfə doktoru]] Rauf Məmmədov Aişənin hicrətdən iki il sonra, 624-cü ildə 18-19 yaşında Məhəmməd ilə nikaha daxil olduğunu və bunun tarixi faktlar tərəfindən də təsdiqləndiyini söyləyir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Məmmədov |first=Rauf |date=2020 |title=İslamda həddi-buluğ (rüşd) və evlilik məsələsi - II yazı |url=https://crossmedia.az/az/article/17800 |url-status=live |archive-url=https://crossmedia.az/az/article/17800 |archive-date=2025-09-25 |access-date=2025-09-25 |website=CROSSMEDİA|language=az}}&lt;/ref&gt;

Bünyamin Ərula görə Aişənin evlilik yaşı ilə bağlı hər iki tərəfin də (9-10 yaş ilə 18-19 yaş deyənlər) istinad etdikləri rəvayətlərdən heç biri mütəvatir deyildir və o, bu rəvayətlər ilə Aişənin evlilik yaşını dəqiq müəyyənləşdirməyin mümkün olmadığını söyləyir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Erul |first=Bünyamin |title=İslam Araşdırmalar dergisi |volume=XIX |pages=649 |language=tr|chapter=&quot;Hz. Aişe kaç yaşında evlendi? Dokuz mu? On dokuz mu?&quot;|url=https://www.islamiarastirmalar.com/journal_article/hz-aise-kac-yasinda-evlendi-dokuz-mu-on-dokuz-mu-at-what-age-did-aishah-get-married-nine-or-nineteen/|archive-url=https://www.islamiarastirmalar.com/journal_article/hz-aise-kac-yasinda-evlendi-dokuz-mu-on-dokuz-mu-at-what-age-did-aishah-get-married-nine-or-nineteen/|archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;

== Hədis elmindəki yeri ==
Onun adı ən çox hədis rəvayət etmiş şəxslər arasında çəkilir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kandemir |first=M. Yaşar |date=1997 |title=Hadis |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hadis |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250831185757/https://islamansiklopedisi.org.tr/hadis |archive-date=2025-08-31 |access-date=2025-08-31 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ələvi əl-Maliki |first=Məhəmməd ibn əs-Seyyid |title=Əl-Qəvaidül-əsasiyyə fi elm müstələhil-Hədis |year=h.q. 1442 |pages=56 |language=ar}}&lt;/ref&gt; [[Zərkəşi]], onun 2110 hədis rəvayət ediyini qeyd edir və onu &quot;[[müksirun]]&quot; adlandırır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zərkəşi |title=ƏI-İcabə li İradi mə İstədrəkəthu Aişətü aləs-Səhabə |pages=121 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Bu da onun [[Məhəmməd|Məhəmmədin]] həyat yoldaşı olması səbəbi ilədir. Onun Məhəmmədin həyat yoldaşı olması səbəbi ilə müəyyən imtiyazlara malik olması da danılmaz faktdır. Çünki başqalarının şahid olmadığı hallara Aişə birbaşa şahid olur, Məhəmmədin etdiyi hər bir işin səbəbini öyrənmədən ötüşmürdü. Bu səbəbdən Məhəmmədin evində etdiyi və ''&quot;feili-hədis&quot;'' adlandırılan sünnənin rəvayətində ondan gələn rəvayətlərə etibar edilirdi.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |volume=VII |pages=191 |language=ar|first=İzzəddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=İsfahani |title=[[Hilyətül-Övliya]] |volume=II |pages=43 |language=ar|first=Əbu Nuaym}}&lt;/ref&gt; [[Məsruq ibn Əcdə|Məsruq]] ondan hədis rəvayət edərkən ''&quot;əs-Siqatu binti-Siddiq&quot;'' ifadəsini işlətmişdir. Onu hədis elmində qabaqcıl edən ən mühüm xüsusiyyətləri sözsüz ki, yaddaşı və diqqətli olmasıdır: [[Əbu Davud ət-Təyalisi|Əbu Davud ət-Təyalisinin]] ''&quot;Müsnəd&quot;''ində [[Məkhul|Məkhuldan]] gələn bir rəvayətdə deyilir ki, Aişə, [[Əbu Hüreyrə|Əbu Hüreyrənin]] ''&quot;Uğursuzluq üç şeydədir: evdə, qadında və atda&quot;'' dediyini eşidikdə, diqqətsizlik edən Əbu Hüreyrənin rəvayətini düzəldərək, diqqətli olması haqqında ona xəbərdarlıq edərək&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zərkəşi |title=ƏI-İcabə li İradi mə İstədrəkəthu Aişətü aləs-Səhabə |pages=114 |language=ar}}&lt;/ref&gt; bildirmişdir ki, Məhəmməd qadın, ev və atı ''&quot;uğursuzluq&quot;'' adlandırmamış, bunu deyənləri tənqid etmişdir. Aişənin diqqəti və yaddaşı ilə bağlı, buna bənzər daha bir neçə hadisəni misal çəkmək mümkündür.

Qadınların xüsusi halları ilə bağlı hədislərin demək olar hamısının rəvayətçisi də Aişədir. Onun səhih isnadı belədir:

''Yəhya ibn Səid — Ubeydullah ibn Ömər ibn Həfs — [[Qasım ibn Məhəmməd ibn Əbu Bəkr|Qasım ibn Məhəmməd]] — Aişə və [[Zöhri]] və ya [[Hişam ibn Urvə]] — [[Urvə ibn Zübeyr]] — Aişə.''

Ən zəif isnadı isə belədir:

''Haris ibn Şibl — Ümmün-Numan — Aişə.''&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zərkəşi |title=ƏI-İcabə li İradi mə İstədrəkəthu Aişətü aləs-Səhabə |pages=63 |language=ar}}&lt;/ref&gt;

Aişə eyni zamanda ilk hədis tənqidçisi hesab olunur.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Erul |first=Bünyamin |url=https://isamveri.org/pdfdrg/D01910/2000_2/2000_2_ERULB.pdf |title=Hadiste Eleştirel Yaklaşımın Öncüsü Olarak Hz. Aişe |year=2000 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==

* [[Əsma binti Əbu Bəkr]]
* [[Muheyyiz ayini]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}


[[Kateqoriya:Məkkədə doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Mədinədə vəfat edənlər]]
[[Kateqoriya:VII əsr qadınları]]
[[Kateqoriya:Ərəb qadınları]]
[[Kateqoriya:Səhabələr]]
[[Kateqoriya:VII əsr ərəbləri]]
[[Kateqoriya:İslam tarixi]]
[[Kateqoriya:Qadınlar müharibədə]]
[[Kateqoriya:Quranda adı çəkilənlər]]
[[Kateqoriya:Bənu Teym]]</text>
      <sha1>9ef2cjch596fb0t7i4mdulk9ropdksq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041785</id>
      <parentid>9041778</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:16:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Hədis elmindəki yeri */</comment>
      <origin>9041785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14682" sha1="q3zfq8kmkxbw25ajq5zrptjx3h31tfv" xml:space="preserve">{{adaş|Ayşə (ad)}}
{{Alim|şəkil=New York Public Library, Spencer Collection Turk. MS. 3 Siyar-i Nabî fol. 115r Khawlah bint Hakim asks Muhammad to marry Aisha.jpg|şəklin izahı=Aişənin təsvir olunduğu miniatür}}
'''Aişə bint Əbu Bəkr ibn Əbi Quhafə əl-Qureşiyyə ət-Teymiyyə''' ({{Dil-ar|عائشة بنت أبي بكر}}; {{DVTY|dy=605/613/614|vy=672/678}}) — [[İslam]] [[peyğəmbər]]i [[Məhəmməd]]in həyat yoldaşlarından biri, ilk Raşidi [[xəlifə]] [[Əbu Bəkr|Əbu Bəkrin]] qızı. Qurana&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Quran |title=Əhzab surəsi |pages=6}}&lt;/ref&gt; görə ''&quot;Möminlərin Anası&quot;''&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-10 |title=islamport Aişə |url=http://islamport.com/d/1/mtn/1/52/1900.html |access-date=2025-02-21 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810112217/http://islamport.com/d/1/mtn/1/52/1900.html |url-status= }}&lt;/ref&gt; olaraq qəbul edilir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Əhzab surəsi — Vikimənbə |url=https://az.wikisource.org/wiki/%25C6%258Fhzab_sur%25C9%2599si |access-date=2025-02-21 |website=az.wikisource.org |language=az |archive-date=2024-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130144511/https://az.wikisource.org/wiki/%C6%8Fhzab_sur%C9%99si |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Aişə dövrümüzə qədər gəlib çatan bir çox hədisin mənbəyi olaraq da qəbul edilir.

== Bioqrafiyası ==
Aişə [[Məkkə]]də dünyaya gəlmişdir. O, Qureyş qəbiləsindəndir. Atası məşhur səhabə Əbu Bəkrdir. İlk müsəlmanlardan olan Aişənin uşaqlıq illəri Məkkədə keçmişdir. İslamı bacısı [[Əsma binti Əbu Bəkr|Əsma]] ilə birlikdə&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn Hişam]] |title=Əs-Siratun-nəbəviyyə |language=ərəbcə}}&lt;/ref&gt; qəbul edən Aişə, 624-cü ildə peyğəmbər Məhəmməd ibn Abdullahla evlənmişdir. Aişə [[Məhəmməd|Məhəmmədlə]] evlənməzdən əvvəl isə Cübeyr ibn Mutim ilə nişanlı olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[Bəlazuri]] |first=Əhməd ibn Yəhya |title=[[Ənsabül-Əşrəf]] |language=ərəbcə}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zəkkar |first=Suheyl |title=Riyaz Zikirli |publisher=Dərü-Fikr |year=1996 |location=Beyrut |pages=409 |language=ərəbcə|volume=I}}&lt;/ref&gt;

622-ci ildə Məhəmməd və digər bir qrup müsəlmanlarla birlikdə [[Mədinə]]yə köçmüşdür.

627-ci ildə [[Müreysi müharibəsi|Bəni-Müstəliq qəzvəsində]] iştirak etmişdir. Bu qəzvədən qayıdarkən yolda boyunbağı və ya [[ifk hadisəsi]] baş vermiş, Nur surəsinin müvafiq ayələri nazil olduqdan sonra Aişə bəraət etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2000 |title=İfk hadisesi |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ifk-hadisesi |url-status=dead |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ifk-hadisesi |archive-date=2025-09-25 |access-date=2025-09-25 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|language=tr}}&lt;/ref&gt;

632-ci ildə atası [[Əbu Bəkr]] xəlifə seçilmişdir. 656-cı ildə üçüncü [[Raşidi xilafət|Raşidi]] xəlifə [[Osman ibn Əffan|Osmanın]] üsyançılar tərəfindən öldürülməsi və [[Əli|Əli ibn Əbu Talibin]] [[xəlifə]] seçilməsindən sonra səhabələr [[Təlhə ibn Ubeydullah|Təlhə]], [[Zübeyr ibn Əvvam|Zübeyr]] və digərləri ilə birləşib Əliyə tabe olmaqdan boyun qaçırmış və ondan [[Osman ibn Əffan|Osmanın]] qatillərinin cəzalandırılmasını tələb edərək ona qarşı çıxmışdır. Hadisələrin sonrakı gedişatı müsəlmanlar arasında bir sıra döyüşlərə səbəb olmuşdur. Tarixdə [[Cəməl döyüşü]] olaraq adlandırılan belə döyüşlərin birində Aişə və tərəfdarları məğlub olmuş, [[Təlhə ibn Ubeydullah|Təlhə]] döyüş zamanı, [[Zübeyr ibn Əvvam|Zübeyr]] isə döyüşdən sonra öldürülmüşdür. [[Əli]] qələbədən sonra Aişəni əfv etmiş, onu Mədinəyə yola salmışdır. Aişə ömrünün sonuna qədər Mədinədə yaşamış və orada vəfat etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cemel-vakasi |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi |year=1993 |volume=VII |location=[[İstanbul]] |pages=320-321 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Evlilik yaşı ==
Son dövrlər Aişənin evlilik yaşı müzarikə mövzusu olmuşdur. Bu müzakirələrin mənbəyi isə [[Buxari|Buxarinin]] rəvayət etdiyi hədisdir. Bu hədislə bağlı müasir teoloq və tədqiqatçılar bunları deyirlər:

[[TDV İslam Ensiklopediyası]]nın [[yazıçı]]sı Mustafa Fayda, bəzi müasir tədqiqatçıların&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nədvi |first=Süleyman |title=İslam Tarixi: Əsri-Səadət: Hz. Aişə |volume=V |pages=12-25 |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əqqad |title=Əs-Siddiqə bintüs-Siddiq |pages=39, 59-60 |language=ar}}&lt;/ref&gt; irəli sürdükləri (14–18 yaş) iddiaları rədd edərək, Aişənin 614-cü ildə dünyaya gəldiyini, buna görə də evlilik yaşının 9–10 olduğunu iddia edir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=1989 |title=Âişe |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/aise |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/aise |archive-date=2025-09-25 |access-date=2025-09-25 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|language=tr}}&lt;/ref&gt;

[[Avstraliya]]nın Çarlz Stürt Universitetinin teoloqu Dr. Ömər Attila Ergi, Aişənin Məhəmmədlə evləndiyində 18&lt;ref&gt;{{Cite book |last=İbn Hənbəl |first=Əhməd |title=Müsnəd |language=ərəbcə}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Şibli |first=Mövlanə |title=Əsri Səadət |volume=II |pages=997 |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bərki |first=Əli H. |title=Xətəmül-Ənbiya, Həzrət Məhəmməd və həyatı |last2=Keskioğlu |first2=Osman |pages=210 |language=tr}}&lt;/ref&gt;-19&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Şibli |first=Mövlanə |title=Əsri-Səadət |volume=II |pages=997 |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Maʿluf |first=Louis |title=əl-Muncid |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Buxari |title=Fəzailül-Quran |pages=6 |language=ar}}&lt;/ref&gt; yaşında olduğunu, Buxarinin rəvayətindəki yaşın Aişənin [[Muheyyiz ayini|müheyyiz]] yaşı olduğunu və dövrün mənbələrinin də bunu sübut etdiyi söyləyir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=POLITURCO |date=2024 |title=Dr. Ömer A. Ergi ile Hz. Âişe'nin Evlilik Yaşı |url=https://www.youtube.com/watch?v=OCpSmW2ENyA |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20240626022042/https://www.youtube.com/watch?si=afy_G2pDy5KAp8Bn&amp;v=OCpSmW2ENyA |archive-date=2024-06-26 |access-date=2025-09-25 |website=YouTube |language=tr}}&lt;/ref&gt;

[[Oksford Universiteti]]nin hədis mütəxəssisi Coşua Littl, yazdığı doktorluq dissertasiyasında, Məhəmmədin Aişə ilə 9 yaşında evləndiyini bildirən hədisin, onun vəfatından 150 il sonra İraqda [[Hişam ibn Urvə]] tərəfindən məzhəb təbliğatı məqsəd ilə (yəni Aişənin [[Fatimə]]yə qarşı mövqeyini gücləndirmək məqsədilə) nəql edildiyini söyləyir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hashmi |first=Javad T. |date=2022 |title=Oxford Study Sheds Light on Muhammad’s ‘Underage’ Wife Aisha |url=https://newlinesmag.com/essays/oxford-study-sheds-light-on-muhammad-underage-wife-aisha/ |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004225630/https://newlinesmag.com/essays/oxford-study-sheds-light-on-muhammad-underage-wife-aisha/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-09-25 |website=New Lines Magazine |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Little |first=Joshua |date=2022 |title=Why I Studied the Aisha Hadith for my PhD: Some Reflections on Religious Interpretation, Sunni Orthodoxy, and Islamophobia |url=https://islamicorigins.com/why-i-studied-the-aisha-hadith/?utm_source=chatgpt.com |url-status=live |archive-url=https://islamicorigins.com/why-i-studied-the-aisha-hadith/?utm_source=chatgpt.com |archive-date=2025-09-25 |access-date=2025-09-25 |website=Islamic Origins|language=en}}&lt;/ref&gt;

Prof. [[Yaşar Nuri Öztürk]] Aişənin evləndiyində yaşının ən az 18,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=HT Bilim |first=Tarih ve Felsefe |date=2022 |title=Hz. Aişe'nin Peygamberimizle Evlendiğinde 9 Yaşındaydı İddiası Büyük Bir Yalan Ve İftiradır |url=https://www.youtube.com/watch?v=bVEA6oCcAas |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607033336/https://www.youtube.com/watch?si=fCscXqVBIaaifTVA&amp;v=bVEA6oCcAas&amp;feature=youtu.be |archive-date=2024-06-07 |access-date=2025-09-25 |website=YouTube |language=tr}}&lt;/ref&gt; Prof. Dr. Süleyman Atəş isə 20&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ateş |first=Süleyman |title=Hz. Ayşe’nin evlenme yaşıyla ilgili rivayetler tarihi bilgilere terstir |url=https://www.suleyman-ates.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=564%3Ahz-ayenin-evlenme-yayla-ilgili-rivayetler-tarihi-bilgilere-terstir&amp;catid=46%3Aubat-2013&amp;Itemid=97 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251001144355/https://www.suleyman-ates.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=564%3Ahz-ayenin-evlenme-yayla-ilgili-rivayetler-tarihi-bilgilere-terstir&amp;catid=46%3Aubat-2013&amp;Itemid=97 |archive-date=2025-10-01 |access-date=2025-09-25 |website=Prof. Dr. Süleyman Ateş |language=tr}}&lt;/ref&gt; olduğunu söyləyir.

[[Fəlsəfə doktoru]] Rauf Məmmədov Aişənin hicrətdən iki il sonra, 624-cü ildə 18-19 yaşında Məhəmməd ilə nikaha daxil olduğunu və bunun tarixi faktlar tərəfindən də təsdiqləndiyini söyləyir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Məmmədov |first=Rauf |date=2020 |title=İslamda həddi-buluğ (rüşd) və evlilik məsələsi - II yazı |url=https://crossmedia.az/az/article/17800 |url-status=live |archive-url=https://crossmedia.az/az/article/17800 |archive-date=2025-09-25 |access-date=2025-09-25 |website=CROSSMEDİA|language=az}}&lt;/ref&gt;

Bünyamin Ərula görə Aişənin evlilik yaşı ilə bağlı hər iki tərəfin də (9-10 yaş ilə 18-19 yaş deyənlər) istinad etdikləri rəvayətlərdən heç biri mütəvatir deyildir və o, bu rəvayətlər ilə Aişənin evlilik yaşını dəqiq müəyyənləşdirməyin mümkün olmadığını söyləyir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Erul |first=Bünyamin |title=İslam Araşdırmalar dergisi |volume=XIX |pages=649 |language=tr|chapter=&quot;Hz. Aişe kaç yaşında evlendi? Dokuz mu? On dokuz mu?&quot;|url=https://www.islamiarastirmalar.com/journal_article/hz-aise-kac-yasinda-evlendi-dokuz-mu-on-dokuz-mu-at-what-age-did-aishah-get-married-nine-or-nineteen/|archive-url=https://www.islamiarastirmalar.com/journal_article/hz-aise-kac-yasinda-evlendi-dokuz-mu-on-dokuz-mu-at-what-age-did-aishah-get-married-nine-or-nineteen/|archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;

== Hədis elmindəki yeri ==
Onun adı ən çox hədis rəvayət etmiş şəxslər arasında çəkilir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kandemir |first=M. Yaşar |date=1997 |title=Hadis |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hadis |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250831185757/https://islamansiklopedisi.org.tr/hadis |archive-date=2025-08-31 |access-date=2025-08-31 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ələvi əl-Maliki |first=Məhəmməd ibn əs-Seyyid |title=Əl-Qəvaidül-əsasiyyə fi elm müstələhil-Hədis |year=h.q. 1442 |pages=56 |language=ar}}&lt;/ref&gt; [[Zərkəşi]], onun 2110 hədis rəvayət ediyini qeyd edir və onu &quot;[[müksirun]]&quot; adlandırır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zərkəşi |title=ƏI-İcabə li İradi mə İstədrəkəthu Aişətü aləs-Səhabə |pages=121 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Bu da onun [[Məhəmməd|Məhəmmədin]] həyat yoldaşı olması səbəbi ilədir. Onun Məhəmmədin həyat yoldaşı olması səbəbi ilə müəyyən imtiyazlara malik olması da danılmaz faktdır. Çünki başqalarının şahid olmadığı hallara Aişə birbaşa şahid olur, Məhəmmədin etdiyi hər bir işin səbəbini öyrənmədən ötüşmürdü. Bu səbəbdən Məhəmmədin evində etdiyi və ''&quot;feili-hədis&quot;'' adlandırılan sünnənin rəvayətində ondan gələn rəvayətlərə etibar edilirdi.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |volume=VII |pages=191 |language=ar|first=İzzəddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=İsfahani |title=[[Hilyətül-Övliya]] |volume=II |pages=43 |language=ar|first=Əbu Nuaym}}&lt;/ref&gt; [[Məsruq ibn Əcdə|Məsruq]] ondan hədis rəvayət edərkən ''&quot;əs-Siqatu binti-Siddiq&quot;'' ifadəsini işlətmişdir. Onu hədis elmində qabaqcıl edən ən mühüm xüsusiyyətləri sözsüz ki, yaddaşı və diqqətli olmasıdır: [[Əbu Davud ət-Təyalisi|Əbu Davud ət-Təyalisinin]] ''&quot;Müsnəd&quot;''ində [[Məkhul|Məkhuldan]] gələn bir rəvayətdə deyilir ki, Aişə, [[Əbu Hüreyrə|Əbu Hüreyrənin]] ''&quot;Uğursuzluq üç şeydədir: evdə, qadında və atda&quot;'' dediyini eşidikdə, diqqətsizlik edən Əbu Hüreyrənin rəvayətini düzəldərək, diqqətli olması haqqında ona xəbərdarlıq edərək&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zərkəşi |title=ƏI-İcabə li İradi mə İstədrəkəthu Aişətü aləs-Səhabə |pages=114 |language=ar}}&lt;/ref&gt; bildirmişdir ki, Məhəmməd qadın, ev və atı ''&quot;uğursuzluq&quot;'' adlandırmamış, bunu deyənləri tənqid etmişdir. Aişənin diqqəti və yaddaşı ilə bağlı, buna bənzər daha bir neçə hadisəni misal çəkmək mümkündür.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Qadınların xüsusi halları ilə bağlı hədislərin demək olar hamısının rəvayətçisi də Aişədir. Onun səhih isnadı belədir:

''Yəhya ibn Səid — Ubeydullah ibn Ömər ibn Həfs — [[Qasım ibn Məhəmməd ibn Əbu Bəkr|Qasım ibn Məhəmməd]] — Aişə və [[Zöhri]] və ya [[Hişam ibn Urvə]] — [[Urvə ibn Zübeyr]] — Aişə.''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ən zəif isnadı isə belədir:

''Haris ibn Şibl — Ümmün-Numan — Aişə.''&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zərkəşi |title=ƏI-İcabə li İradi mə İstədrəkəthu Aişətü aləs-Səhabə |pages=63 |language=ar}}&lt;/ref&gt;

Aişə eyni zamanda ilk hədis tənqidçisi hesab olunur.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Erul |first=Bünyamin |url=https://isamveri.org/pdfdrg/D01910/2000_2/2000_2_ERULB.pdf |title=Hadiste Eleştirel Yaklaşımın Öncüsü Olarak Hz. Aişe |year=2000 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==

* [[Əsma binti Əbu Bəkr]]
* [[Muheyyiz ayini]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}


[[Kateqoriya:Məkkədə doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Mədinədə vəfat edənlər]]
[[Kateqoriya:VII əsr qadınları]]
[[Kateqoriya:Ərəb qadınları]]
[[Kateqoriya:Səhabələr]]
[[Kateqoriya:VII əsr ərəbləri]]
[[Kateqoriya:İslam tarixi]]
[[Kateqoriya:Qadınlar müharibədə]]
[[Kateqoriya:Quranda adı çəkilənlər]]
[[Kateqoriya:Bənu Teym]]</text>
      <sha1>q3zfq8kmkxbw25ajq5zrptjx3h31tfv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041896</id>
      <parentid>9041785</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:49:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bioqrafiyası */</comment>
      <origin>9041896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14825" sha1="pjfnkl59agcqi3asn9tnnx0zps7ma3e" xml:space="preserve">{{adaş|Ayşə (ad)}}
{{Alim|şəkil=New York Public Library, Spencer Collection Turk. MS. 3 Siyar-i Nabî fol. 115r Khawlah bint Hakim asks Muhammad to marry Aisha.jpg|şəklin izahı=Aişənin təsvir olunduğu miniatür}}
'''Aişə bint Əbu Bəkr ibn Əbi Quhafə əl-Qureşiyyə ət-Teymiyyə''' ({{Dil-ar|عائشة بنت أبي بكر}}; {{DVTY|dy=605/613/614|vy=672/678}}) — [[İslam]] [[peyğəmbər]]i [[Məhəmməd]]in həyat yoldaşlarından biri, ilk Raşidi [[xəlifə]] [[Əbu Bəkr|Əbu Bəkrin]] qızı. Qurana&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Quran |title=Əhzab surəsi |pages=6}}&lt;/ref&gt; görə ''&quot;Möminlərin Anası&quot;''&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-10 |title=islamport Aişə |url=http://islamport.com/d/1/mtn/1/52/1900.html |access-date=2025-02-21 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810112217/http://islamport.com/d/1/mtn/1/52/1900.html |url-status= }}&lt;/ref&gt; olaraq qəbul edilir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Əhzab surəsi — Vikimənbə |url=https://az.wikisource.org/wiki/%25C6%258Fhzab_sur%25C9%2599si |access-date=2025-02-21 |website=az.wikisource.org |language=az |archive-date=2024-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130144511/https://az.wikisource.org/wiki/%C6%8Fhzab_sur%C9%99si |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Aişə dövrümüzə qədər gəlib çatan bir çox hədisin mənbəyi olaraq da qəbul edilir.

== Bioqrafiyası ==
Aişə [[Məkkə]]də dünyaya gəlmişdir. O, [[Qureyş]] qəbiləsindəndir. Atası məşhur səhabə [[Əbu Bəkr|Əbu Bəkrdir]]. İlk müsəlmanlardan olan Aişənin uşaqlıq illəri Məkkədə keçmişdir. İslamı bacısı [[Əsma binti Əbu Bəkr|Əsma]] ilə birlikdə&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn Hişam]] |title=Əs-Siratun-nəbəviyyə |language=ərəbcə}}&lt;/ref&gt; qəbul edən Aişə, 624-cü ildə peyğəmbər Məhəmməd ibn Abdullahla evlənmişdir. Aişə [[Məhəmməd|Məhəmmədlə]] evlənməzdən əvvəl isə [[Cübeyr ibn Mutim]] ilə nişanlı olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[Bəlazuri]] |first=Əhməd ibn Yəhya |title=[[Ənsabül-Əşrəf]] |language=ar|publisher=Dərül-Fikr|year=1996|location=Beyrut|pages=409|volume=I}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn Səd]] |first=Məhəmməd |title=[[Kitabüt-Təbəqatil-kəbir]] |publisher=Dərü-Fikr |year=1990 |location=[[Beyrut]] |pages=47 |language=ar|volume=VIII}}&lt;/ref&gt;

622-ci ildə Məhəmməd və digər bir qrup müsəlmanlarla birlikdə [[Mədinə]]yə köçmüşdür.

627-ci ildə [[Müreysi müharibəsi|Bəni-Müstəliq qəzvəsində]] iştirak etmişdir. Bu qəzvədən qayıdarkən yolda boyunbağı və ya [[ifk hadisəsi]] baş vermiş, [[Nur surəsi|Nur surəsinin]] müvafiq ayələri nazil olduqdan sonra Aişə bəraət etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2000 |title=İfk hadisesi |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ifk-hadisesi |url-status=dead |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ifk-hadisesi |archive-date=2025-09-25 |access-date=2025-09-25 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|language=tr}}&lt;/ref&gt;

632-ci ildə atası [[Əbu Bəkr]] xəlifə seçilmişdir. 656-cı ildə üçüncü [[Raşidi xilafət|Raşidi]] xəlifə [[Osman ibn Əffan|Osmanın]] üsyançılar tərəfindən öldürülməsi və [[Əli|Əli ibn Əbu Talibin]] [[xəlifə]] seçilməsindən sonra səhabələr [[Təlhə ibn Ubeydullah|Təlhə]], [[Zübeyr ibn Əvvam|Zübeyr]] və digərləri ilə birləşib Əliyə tabe olmaqdan boyun qaçırmış və ondan [[Osman ibn Əffan|Osmanın]] qatillərinin cəzalandırılmasını tələb edərək ona qarşı çıxmışdır. Hadisələrin sonrakı gedişatı müsəlmanlar arasında bir sıra döyüşlərə səbəb olmuşdur. Tarixdə [[Cəməl döyüşü]] olaraq adlandırılan belə döyüşlərin birində Aişə və tərəfdarları məğlub olmuş, [[Təlhə ibn Ubeydullah|Təlhə]] döyüş zamanı, [[Zübeyr ibn Əvvam|Zübeyr]] isə döyüşdən sonra öldürülmüşdür. [[Əli]] qələbədən sonra Aişəni əfv etmiş, onu Mədinəyə yola salmışdır. 

Aişə ömrünün sonuna qədər [[Mədinə|Mədinədə]] yaşamış və orada vəfat etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cemel-vakasi |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi |year=1993 |volume=VII |location=[[İstanbul]] |pages=320-321 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Evlilik yaşı ==
Son dövrlər Aişənin evlilik yaşı müzarikə mövzusu olmuşdur. Bu müzakirələrin mənbəyi isə [[Buxari|Buxarinin]] rəvayət etdiyi hədisdir. Bu hədislə bağlı müasir teoloq və tədqiqatçılar bunları deyirlər:

[[TDV İslam Ensiklopediyası]]nın [[yazıçı]]sı Mustafa Fayda, bəzi müasir tədqiqatçıların&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nədvi |first=Süleyman |title=İslam Tarixi: Əsri-Səadət: Hz. Aişə |volume=V |pages=12-25 |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əqqad |title=Əs-Siddiqə bintüs-Siddiq |pages=39, 59-60 |language=ar}}&lt;/ref&gt; irəli sürdükləri (14–18 yaş) iddiaları rədd edərək, Aişənin 614-cü ildə dünyaya gəldiyini, buna görə də evlilik yaşının 9–10 olduğunu iddia edir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=1989 |title=Âişe |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/aise |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/aise |archive-date=2025-09-25 |access-date=2025-09-25 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|language=tr}}&lt;/ref&gt;

[[Avstraliya]]nın Çarlz Stürt Universitetinin teoloqu Dr. Ömər Attila Ergi, Aişənin Məhəmmədlə evləndiyində 18&lt;ref&gt;{{Cite book |last=İbn Hənbəl |first=Əhməd |title=Müsnəd |language=ərəbcə}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Şibli |first=Mövlanə |title=Əsri Səadət |volume=II |pages=997 |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bərki |first=Əli H. |title=Xətəmül-Ənbiya, Həzrət Məhəmməd və həyatı |last2=Keskioğlu |first2=Osman |pages=210 |language=tr}}&lt;/ref&gt;-19&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Şibli |first=Mövlanə |title=Əsri-Səadət |volume=II |pages=997 |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Maʿluf |first=Louis |title=əl-Muncid |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Buxari |title=Fəzailül-Quran |pages=6 |language=ar}}&lt;/ref&gt; yaşında olduğunu, Buxarinin rəvayətindəki yaşın Aişənin [[Muheyyiz ayini|müheyyiz]] yaşı olduğunu və dövrün mənbələrinin də bunu sübut etdiyi söyləyir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=POLITURCO |date=2024 |title=Dr. Ömer A. Ergi ile Hz. Âişe'nin Evlilik Yaşı |url=https://www.youtube.com/watch?v=OCpSmW2ENyA |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20240626022042/https://www.youtube.com/watch?si=afy_G2pDy5KAp8Bn&amp;v=OCpSmW2ENyA |archive-date=2024-06-26 |access-date=2025-09-25 |website=YouTube |language=tr}}&lt;/ref&gt;

[[Oksford Universiteti]]nin hədis mütəxəssisi Coşua Littl, yazdığı doktorluq dissertasiyasında, Məhəmmədin Aişə ilə 9 yaşında evləndiyini bildirən hədisin, onun vəfatından 150 il sonra İraqda [[Hişam ibn Urvə]] tərəfindən məzhəb təbliğatı məqsəd ilə (yəni Aişənin [[Fatimə]]yə qarşı mövqeyini gücləndirmək məqsədilə) nəql edildiyini söyləyir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hashmi |first=Javad T. |date=2022 |title=Oxford Study Sheds Light on Muhammad’s ‘Underage’ Wife Aisha |url=https://newlinesmag.com/essays/oxford-study-sheds-light-on-muhammad-underage-wife-aisha/ |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004225630/https://newlinesmag.com/essays/oxford-study-sheds-light-on-muhammad-underage-wife-aisha/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-09-25 |website=New Lines Magazine |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Little |first=Joshua |date=2022 |title=Why I Studied the Aisha Hadith for my PhD: Some Reflections on Religious Interpretation, Sunni Orthodoxy, and Islamophobia |url=https://islamicorigins.com/why-i-studied-the-aisha-hadith/?utm_source=chatgpt.com |url-status=live |archive-url=https://islamicorigins.com/why-i-studied-the-aisha-hadith/?utm_source=chatgpt.com |archive-date=2025-09-25 |access-date=2025-09-25 |website=Islamic Origins|language=en}}&lt;/ref&gt;

Prof. [[Yaşar Nuri Öztürk]] Aişənin evləndiyində yaşının ən az 18,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=HT Bilim |first=Tarih ve Felsefe |date=2022 |title=Hz. Aişe'nin Peygamberimizle Evlendiğinde 9 Yaşındaydı İddiası Büyük Bir Yalan Ve İftiradır |url=https://www.youtube.com/watch?v=bVEA6oCcAas |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607033336/https://www.youtube.com/watch?si=fCscXqVBIaaifTVA&amp;v=bVEA6oCcAas&amp;feature=youtu.be |archive-date=2024-06-07 |access-date=2025-09-25 |website=YouTube |language=tr}}&lt;/ref&gt; Prof. Dr. Süleyman Atəş isə 20&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ateş |first=Süleyman |title=Hz. Ayşe’nin evlenme yaşıyla ilgili rivayetler tarihi bilgilere terstir |url=https://www.suleyman-ates.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=564%3Ahz-ayenin-evlenme-yayla-ilgili-rivayetler-tarihi-bilgilere-terstir&amp;catid=46%3Aubat-2013&amp;Itemid=97 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251001144355/https://www.suleyman-ates.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=564%3Ahz-ayenin-evlenme-yayla-ilgili-rivayetler-tarihi-bilgilere-terstir&amp;catid=46%3Aubat-2013&amp;Itemid=97 |archive-date=2025-10-01 |access-date=2025-09-25 |website=Prof. Dr. Süleyman Ateş |language=tr}}&lt;/ref&gt; olduğunu söyləyir.

[[Fəlsəfə doktoru]] Rauf Məmmədov Aişənin hicrətdən iki il sonra, 624-cü ildə 18-19 yaşında Məhəmməd ilə nikaha daxil olduğunu və bunun tarixi faktlar tərəfindən də təsdiqləndiyini söyləyir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Məmmədov |first=Rauf |date=2020 |title=İslamda həddi-buluğ (rüşd) və evlilik məsələsi - II yazı |url=https://crossmedia.az/az/article/17800 |url-status=live |archive-url=https://crossmedia.az/az/article/17800 |archive-date=2025-09-25 |access-date=2025-09-25 |website=CROSSMEDİA|language=az}}&lt;/ref&gt;

Bünyamin Ərula görə Aişənin evlilik yaşı ilə bağlı hər iki tərəfin də (9-10 yaş ilə 18-19 yaş deyənlər) istinad etdikləri rəvayətlərdən heç biri mütəvatir deyildir və o, bu rəvayətlər ilə Aişənin evlilik yaşını dəqiq müəyyənləşdirməyin mümkün olmadığını söyləyir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Erul |first=Bünyamin |title=İslam Araşdırmalar dergisi |volume=XIX |pages=649 |language=tr|chapter=&quot;Hz. Aişe kaç yaşında evlendi? Dokuz mu? On dokuz mu?&quot;|url=https://www.islamiarastirmalar.com/journal_article/hz-aise-kac-yasinda-evlendi-dokuz-mu-on-dokuz-mu-at-what-age-did-aishah-get-married-nine-or-nineteen/|archive-url=https://www.islamiarastirmalar.com/journal_article/hz-aise-kac-yasinda-evlendi-dokuz-mu-on-dokuz-mu-at-what-age-did-aishah-get-married-nine-or-nineteen/|archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;

== Hədis elmindəki yeri ==
Onun adı ən çox hədis rəvayət etmiş şəxslər arasında çəkilir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kandemir |first=M. Yaşar |date=1997 |title=Hadis |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hadis |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250831185757/https://islamansiklopedisi.org.tr/hadis |archive-date=2025-08-31 |access-date=2025-08-31 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ələvi əl-Maliki |first=Məhəmməd ibn əs-Seyyid |title=Əl-Qəvaidül-əsasiyyə fi elm müstələhil-Hədis |year=h.q. 1442 |pages=56 |language=ar}}&lt;/ref&gt; [[Zərkəşi]], onun 2110 hədis rəvayət ediyini qeyd edir və onu &quot;[[müksirun]]&quot; adlandırır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zərkəşi |title=ƏI-İcabə li İradi mə İstədrəkəthu Aişətü aləs-Səhabə |pages=121 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Bu da onun [[Məhəmməd|Məhəmmədin]] həyat yoldaşı olması səbəbi ilədir. Onun Məhəmmədin həyat yoldaşı olması səbəbi ilə müəyyən imtiyazlara malik olması da danılmaz faktdır. Çünki başqalarının şahid olmadığı hallara Aişə birbaşa şahid olur, Məhəmmədin etdiyi hər bir işin səbəbini öyrənmədən ötüşmürdü. Bu səbəbdən Məhəmmədin evində etdiyi və ''&quot;feili-hədis&quot;'' adlandırılan sünnənin rəvayətində ondan gələn rəvayətlərə etibar edilirdi.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |volume=VII |pages=191 |language=ar|first=İzzəddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=İsfahani |title=[[Hilyətül-Övliya]] |volume=II |pages=43 |language=ar|first=Əbu Nuaym}}&lt;/ref&gt; [[Məsruq ibn Əcdə|Məsruq]] ondan hədis rəvayət edərkən ''&quot;əs-Siqatu binti-Siddiq&quot;'' ifadəsini işlətmişdir. Onu hədis elmində qabaqcıl edən ən mühüm xüsusiyyətləri sözsüz ki, yaddaşı və diqqətli olmasıdır: [[Əbu Davud ət-Təyalisi|Əbu Davud ət-Təyalisinin]] ''&quot;Müsnəd&quot;''ində [[Məkhul|Məkhuldan]] gələn bir rəvayətdə deyilir ki, Aişə, [[Əbu Hüreyrə|Əbu Hüreyrənin]] ''&quot;Uğursuzluq üç şeydədir: evdə, qadında və atda&quot;'' dediyini eşidikdə, diqqətsizlik edən Əbu Hüreyrənin rəvayətini düzəldərək, diqqətli olması haqqında ona xəbərdarlıq edərək&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zərkəşi |title=ƏI-İcabə li İradi mə İstədrəkəthu Aişətü aləs-Səhabə |pages=114 |language=ar}}&lt;/ref&gt; bildirmişdir ki, Məhəmməd qadın, ev və atı ''&quot;uğursuzluq&quot;'' adlandırmamış, bunu deyənləri tənqid etmişdir. Aişənin diqqəti və yaddaşı ilə bağlı, buna bənzər daha bir neçə hadisəni misal çəkmək mümkündür.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Qadınların xüsusi halları ilə bağlı hədislərin demək olar hamısının rəvayətçisi də Aişədir. Onun səhih isnadı belədir:

''Yəhya ibn Səid — Ubeydullah ibn Ömər ibn Həfs — [[Qasım ibn Məhəmməd ibn Əbu Bəkr|Qasım ibn Məhəmməd]] — Aişə və [[Zöhri]] və ya [[Hişam ibn Urvə]] — [[Urvə ibn Zübeyr]] — Aişə.''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ən zəif isnadı isə belədir:

''Haris ibn Şibl — Ümmün-Numan — Aişə.''&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zərkəşi |title=ƏI-İcabə li İradi mə İstədrəkəthu Aişətü aləs-Səhabə |pages=63 |language=ar}}&lt;/ref&gt;

Aişə eyni zamanda ilk hədis tənqidçisi hesab olunur.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Erul |first=Bünyamin |url=https://isamveri.org/pdfdrg/D01910/2000_2/2000_2_ERULB.pdf |title=Hadiste Eleştirel Yaklaşımın Öncüsü Olarak Hz. Aişe |year=2000 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==

* [[Əsma binti Əbu Bəkr]]
* [[Muheyyiz ayini]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}


[[Kateqoriya:Məkkədə doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Mədinədə vəfat edənlər]]
[[Kateqoriya:VII əsr qadınları]]
[[Kateqoriya:Ərəb qadınları]]
[[Kateqoriya:Səhabələr]]
[[Kateqoriya:VII əsr ərəbləri]]
[[Kateqoriya:İslam tarixi]]
[[Kateqoriya:Qadınlar müharibədə]]
[[Kateqoriya:Quranda adı çəkilənlər]]
[[Kateqoriya:Bənu Teym]]</text>
      <sha1>pjfnkl59agcqi3asn9tnnx0zps7ma3e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pərəsər</title>
    <ns>0</ns>
    <id>314688</id>
    <revision>
      <id>9041962</id>
      <parentid>8763416</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T02:51:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3332" sha1="mtqv0mkh4re5youwpavdkwdqsaj2uej" xml:space="preserve">{{Yaşayış məntəqəsi
|rəsmi adı          = Pərəsər
|şəkli    = 
|bayrağı      = 
|gerbi        = 
|Şəhərin xəritəsi     = 
|Bayrağın ölçüsü      = 
|Gerbin ölçüsü        = 
|Xəritənin ölçüsü     = 250

|pushpin_map          =  İran
|pushpin_label_position=
|label                =  Pərəsər
|name                 =  Pərəsər
|pushpin_mapsize      =
|latd  = 37|latm  = 35|lats  = 58|latNS  = N
|longd = 49|longm = 04|longs = 25|longEW = E
|Ölkə                 = {{IRN}}
|Bölgə                = [[Gilan ostanı]]
|Əsası qoyulub        = 
|Əvvəlki adı          = 
|Sahə                 = 
|əhalisi                = 7875
|siyahıyaalma ili             = 2006
|əhalisi sıxlığı        = 
|Nəqliyyat vas. kodu  = 
|Telefon kodu         = 0182
|Poçt indeksi         = 
|İcra başçısı         = 
|Bələdiyyə başçısı    = 
|Qubernator           = 
|İnternet rəsmi_saytıı       = 
}}

'''Pərəsər''' — [[İran]]ın [[Gilan ostanı]]nda yerləşən şəhər&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.amar.org.ir/Portals/2/census-90/shahrestanha-jamiat-90.xlsx |access-date=2013-03-15 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304201839/http://www.amar.org.ir/Portals/2/census-90/shahrestanha-jamiat-90.xlsx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 
==Əhalisi==
Pərəsər əhalisinin çoxluğunu [[Azərbaycanlılar]]&lt;ref name=&quot;Pərəsər&quot;&gt;{{Cite web |title=Pərəsər |url=https://rezvanshahr.gilan.ir/node/75 |access-date=2019-11-03 |archive-date=2019-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103143544/https://rezvanshahr.gilan.ir/node/75 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; və [[Talışlar]] təşkil edir. Burada yaşayan etnik [[Talışlar]] əsasən islamın [[Sünni|sünni-şafei]] qoluna etiqad edirlər; [[Azərbaycanlılar]] isə əsasən [[Şiə|şiə-cəfəri]] inanclıdır.&lt;ref&gt;[https://rch.ac.ir/article/Details/13103 İslam ensiklopedyası]{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

==Görməli yerlər==
[[Fayl:آبشار ویسادار پره سر .jpg|thumb|250px|Visadar şəlaləsi]]
*25m hündürlüyü olan Visadar şəlaləsi
*Ağ Məscid
*Simbərxala və Gisum çimərlikləri
*Çərudə və Vəskə yaylaqları
*Sultan Bərzkuh türbəsi&lt;ref name=&quot;Pərəsərin görməli yerləri&quot;&gt;{{Cite web |title=Pərəsərin görməli yerləri |url=https://talesh-voice.blogsky.com/6 |access-date=2019-11-03 |archive-date=2021-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119055028/https://talesh-voice.blogsky.com/6 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==Qalereya==
&lt;gallery
mode:&quot;packed&quot;&gt;
Fayl:طبیعت برزکوه.jpg|Bərzkuhun təbiəti
Fayl:محل بقعه برزکوه.jpg|Bərzkuh türbəsi
Fayl:آبشارهای پره سر.jpg|Çırağəli şəlaləsi
Fayl:زنبورداری در پره سر.JPG|Pərəsərdə arıçılığ
Fayl:دامپروری در پره سر.JPG|Pərəsərdə Davar saxlamaq
Fayl:مزرعه گل گاوزبان در پره سر.jpg|Qızartıotu tarlası
&lt;/gallery&gt;

== İstinadlar ==
 {{İstinad siyahısı}}

== Həmçinin bax ==
{{Gilan ostanı}}
{{Rizvanşəhr şəhristanı}}
{{İran-qaralama}}

[[Kateqoriya:Gilan ostanının şəhərləri]]
[[Kateqoriya:Xəzər dənizinin limanları]]
[[Kateqoriya:Rizvanşəhr şəhristanının yaşayış məntəqələri]]</text>
      <sha1>mtqv0mkh4re5youwpavdkwdqsaj2uej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kim İr Sen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315243</id>
    <revision>
      <id>9042049</id>
      <parentid>8938433</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T06:20:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>김릴썽3</username>
        <id>353290</id>
      </contributor>
      <origin>9042049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2465" sha1="qyk7qbz5v9d1q2stp1yqalxwulng9nb" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs
 |həyat yoldaşı                 = Kim Sonq-ae və Kim Conq Suk
 |uşağı                         = Kim Pyonq İl, [[Kim Çen İr]], Kim Kyonq Hu və Çanq Sunq Taek
}}

'''Kim İr Sen''' 개새끼 ({{DVTY}}) — [[Koreya Xalq Demokratik Respublikası]]nın qurucusu, lideri, Koreya Xalq Ordusunun Ali Baş Komandanı (əsgər sayına görə dünyada dördüncü ordu), Koreya Əmək Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Birinci Katibi və qurucusu.

== Həyatı ==
[[Fayl:Kim Il-sung's birthplace.jpg|thumb|left|230px|Kim İr Senin doğulduğu ev]]
İr Sen [[Pxenyan]] şəhərində anadan olub. Atası Kim Hyonq Cinq (1884–1926), anası isə Kanq Pank Sonkdur (1892–1932). 1945-ci il avqustun 10-u [[Şimali Koreya]] dövlətinin əsasını qoyub. İlk dəfə 1939-cu ildə Kim Sonq-ae (1928–2001) ilə ailə həyatı qurub. Bu evlilikdən Kim Pyonq İl (1954) adlı oğlu olub. Bir neçə il sonra Kim Conq Sukla ailə həyatı qurub.

== Hakimiyyət illəri ==
[[Fayl:Kim Il-sung 1946.JPG|thumb|left|200px|İr Sen 1946-cı ildə]]
Onun hakimiyyət illəri Şimali Koreyanın qızıl dövrü adlandırılır. 1941-ci ildən 1994-cü ilə qədər hakimiyyətdə olub və dünyanın ən qəddar [[diktator]]larından biri kimi [[Ginnesin Rekordlar Kitabı]]nda dır. 1966-cı ildə ölkədə ilk telekanal olan Uriminzokkirinin yaradılmasına dəstək verib. Ölkədə güclü hərbi sistem yaradıb.

== Ailəsi ==
Əksər kommunist dövlətlərində olduğu kimi, Şimali Koreyada da hökumət nümayəndələrinin ailələri haqqında məlumatlar xalqdan çox gizli saxlanılır.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114873,10843627,Nie_zyje_Kim_Dzong_Il__Zobacz__kto_jest_kim_w_jego.html]
{{Kommunizm |vəziyyət=collapsed}}
{{Xarici keçidlər}}
[[Kateqoriya:Şimali Koreyanın dövlət başçıları]]
[[Kateqoriya:Şimali Koreya siyasətçiləri]]
[[Kateqoriya:Ürək tutmasından ölənlər]]
[[Kateqoriya:Pxenyanda vəfat edənlər]]
[[Kateqoriya:Koreya müharibəsi iştirakçıları]]
[[Kateqoriya:Şimali Koreya yazıçıları]]
[[Kateqoriya:İkinci Dünya müharibəsində SSRİ hərbçiləri]]
[[Kateqoriya:SSRİ kapitanları]]
[[Kateqoriya:Stalinizm]]
[[Kateqoriya:Marksistlər]]
[[Kateqoriya:Antikapitalistlər]]
[[Kateqoriya:Antiimperializm]]
[[Kateqoriya:Mumiyalar]]
[[Kateqoriya:Din tənqidçiləri]]
[[Kateqoriya:İkinci Dünya müharibəsi]]</text>
      <sha1>qyk7qbz5v9d1q2stp1yqalxwulng9nb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042050</id>
      <parentid>9042049</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T06:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>144602</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/김릴썽3|김릴썽3]] ([[User talk:김릴썽3|müzakirə]]) tərəfindən edilmiş 1 redaktə geri qaytarılaraq [[User:Həsən İmanov|Həsən İmanov]] tərəfindən yaradılan sonuncu versiya bərpa olundu</comment>
      <origin>8938433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2455" sha1="ns9t86yihxoij2ola4412xhozpkjo38" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs
 |həyat yoldaşı                 = Kim Sonq-ae və Kim Conq Suk
 |uşağı                         = Kim Pyonq İl, [[Kim Çen İr]], Kim Kyonq Hu və Çanq Sunq Taek
}}

'''Kim İr Sen''' ({{DVTY}}) — [[Koreya Xalq Demokratik Respublikası]]nın qurucusu, lideri, Koreya Xalq Ordusunun Ali Baş Komandanı (əsgər sayına görə dünyada dördüncü ordu), Koreya Əmək Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Birinci Katibi və qurucusu.

== Həyatı ==
[[Fayl:Kim Il-sung's birthplace.jpg|thumb|left|230px|Kim İr Senin doğulduğu ev]]
İr Sen [[Pxenyan]] şəhərində anadan olub. Atası Kim Hyonq Cinq (1884–1926), anası isə Kanq Pank Sonkdur (1892–1932). 1945-ci il avqustun 10-u [[Şimali Koreya]] dövlətinin əsasını qoyub. İlk dəfə 1939-cu ildə Kim Sonq-ae (1928–2001) ilə ailə həyatı qurub. Bu evlilikdən Kim Pyonq İl (1954) adlı oğlu olub. Bir neçə il sonra Kim Conq Sukla ailə həyatı qurub.

== Hakimiyyət illəri ==
[[Fayl:Kim Il-sung 1946.JPG|thumb|left|200px|İr Sen 1946-cı ildə]]
Onun hakimiyyət illəri Şimali Koreyanın qızıl dövrü adlandırılır. 1941-ci ildən 1994-cü ilə qədər hakimiyyətdə olub və dünyanın ən qəddar [[diktator]]larından biri kimi [[Ginnesin Rekordlar Kitabı]]nda dır. 1966-cı ildə ölkədə ilk telekanal olan Uriminzokkirinin yaradılmasına dəstək verib. Ölkədə güclü hərbi sistem yaradıb.

== Ailəsi ==
Əksər kommunist dövlətlərində olduğu kimi, Şimali Koreyada da hökumət nümayəndələrinin ailələri haqqında məlumatlar xalqdan çox gizli saxlanılır.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114873,10843627,Nie_zyje_Kim_Dzong_Il__Zobacz__kto_jest_kim_w_jego.html]
{{Kommunizm |vəziyyət=collapsed}}
{{Xarici keçidlər}}
[[Kateqoriya:Şimali Koreyanın dövlət başçıları]]
[[Kateqoriya:Şimali Koreya siyasətçiləri]]
[[Kateqoriya:Ürək tutmasından ölənlər]]
[[Kateqoriya:Pxenyanda vəfat edənlər]]
[[Kateqoriya:Koreya müharibəsi iştirakçıları]]
[[Kateqoriya:Şimali Koreya yazıçıları]]
[[Kateqoriya:İkinci Dünya müharibəsində SSRİ hərbçiləri]]
[[Kateqoriya:SSRİ kapitanları]]
[[Kateqoriya:Stalinizm]]
[[Kateqoriya:Marksistlər]]
[[Kateqoriya:Antikapitalistlər]]
[[Kateqoriya:Antiimperializm]]
[[Kateqoriya:Mumiyalar]]
[[Kateqoriya:Din tənqidçiləri]]
[[Kateqoriya:İkinci Dünya müharibəsi]]</text>
      <sha1>ns9t86yihxoij2ola4412xhozpkjo38</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:1970 FİFA Dünya Kuboku</title>
    <ns>14</ns>
    <id>321067</id>
    <revision>
      <id>9042026</id>
      <parentid>6019538</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T05:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:1969/1970 mövsümündə Meksikada futbol]]</comment>
      <origin>9042026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="169" sha1="n3m1pt31ozctar39nxdd1a4a3uzfpxu" xml:space="preserve">{{catmore}}
{{Vikianbar kateqoriyası|FIFA World Cup 1970}}

[[Kateqoriya:FİFA Dünya Kuboku turnirləri|1970]]
[[Kateqoriya:1969/1970 mövsümündə Meksikada futbol]]</text>
      <sha1>n3m1pt31ozctar39nxdd1a4a3uzfpxu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:1986 FİFA Dünya Kuboku</title>
    <ns>14</ns>
    <id>321071</id>
    <revision>
      <id>9042027</id>
      <parentid>6019532</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T05:02:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:1985/1986 mövsümündə Meksikada futbol]]</comment>
      <origin>9042027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="169" sha1="osjudey73giqx81vc19qgw13mqa6t9n" xml:space="preserve">{{catmore}}
{{Vikianbar kateqoriyası|FIFA World Cup 1986}}

[[Kateqoriya:FİFA Dünya Kuboku turnirləri|1986]]
[[Kateqoriya:1985/1986 mövsümündə Meksikada futbol]]</text>
      <sha1>osjudey73giqx81vc19qgw13mqa6t9n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şimali Amerikanın kolonizasiyası</title>
    <ns>0</ns>
    <id>328365</id>
    <revision>
      <id>9042018</id>
      <parentid>8887466</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</comment>
      <origin>9042018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="629" sha1="lz3vkd2yt4bafn9k0npolnc8m8yki0m" xml:space="preserve">'''Şimali Amerikanın kolonizasiyası''' — Şimali Amerikanın kolonizasiyası başlayanda müasir ABŞ ərazisində ümumi sayı 3–4 milyon nəfər olan 400 hindu tayfasından ibarət idi.&lt;ref&gt;Расы и народы. Издательство &quot;Наука&quot; Москва 1987 səh. 60&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{tarix-qaralama}}
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:Geosiyasət]]
[[Kateqoriya:Amerika tarixi]]
[[Kateqoriya:Müstəmləkəçilik]]
[[Kateqoriya:Avropa tarixi]]
[[Kateqoriya:Qərb mədəniyyəti]]
[[Kateqoriya:Şimali Amerika tarixi]]
[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</text>
      <sha1>lz3vkd2yt4bafn9k0npolnc8m8yki0m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abdullah ibn Həsən</title>
    <ns>0</ns>
    <id>335621</id>
    <revision>
      <id>9041977</id>
      <parentid>8652474</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:21:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9041977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1750" sha1="fx2u6zmgp09wmd35icg5g1f6r7wo2kp" xml:space="preserve">{{Şəxs
 |adı              = Abdullah ibn Həsən
 |orijinal adı     = عبدالله ابن حسن
 |şəkil            = 
 |şəklin ölçüsü    = 
 |şəklin izahı     = 
 |digər adı        = 
 |doğum tarixi     = 
 |doğum yeri       = [[Mədinə]]
 |vəfat tarixi     = 10.10.680
 |vəfat yeri       = [[Kərbəla]], [[İraq]]
 |vəfat səbəbi     = 
 |dəfn yeri        = 
 |vətəndaşlığı     = 
 |milliyyəti       = 
 |dini             = 
 |ixtisası         = 
 |təhsili          = 
 |fəaliyyəti       = 
 |fəaliyyət illəri = 
 |tanınır          = 
 |mükafatları      = 
 |imzası           = 
 |imzanın ölçüsü   = 
 |imzanın izahı    = 
 |saytı            = 
 |vikianbar        = 
}}
'''Abdullah ibn Həsən ibn Əli ibn Əbi Talib''' ({{lang-ar|عبدالله ابن حسن ابن علي‎}}; {{DVTY}}) - [[Həsən ibn Əli]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Martyrs of Karbala |url=http://www.almujtaba.com/en/index.php/left-menu-articles/55-muharram/1304-the-martyrs-of-karbala |access-date=2013-11-13 |archive-date=2012-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121217032133/http://www.almujtaba.com/en/index.php/left-menu-articles/55-muharram/1304-the-martyrs-of-karbala |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ilə Ümm Vələdin oğludur. [[Kərbəla döyüşü]]ndə [[Hərmələ]] tərəfindən öldürülmüşdür.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
*[http://ceferiler.com/meherrem/815-krbla-hidlri.html Kərbəla Şəhidləri] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20131108050301/http://ceferiler.com/meherrem/815-krbla-hidlri.html |date=2013-11-08 }}

[[Kateqoriya:Kərbəla döyüşü]]
[[Kateqoriya:Həsənilər]]
[[Kateqoriya:Kərbəla döyüşündə həlak olanlar]]</text>
      <sha1>fx2u6zmgp09wmd35icg5g1f6r7wo2kp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041978</id>
      <parentid>9041977</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:22:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9041978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1750" sha1="k94vpdc5ut88adqr0blc3phh3v0qyo6" xml:space="preserve">{{Şəxs
 |adı              = Abdullah ibn Həsən
 |orijinal adı     = عبدالله ابن حسن
 |şəkil            = 
 |şəklin ölçüsü    = 
 |şəklin izahı     = 
 |digər adı        = 
 |doğum tarixi     = 
 |doğum yeri       = [[Mədinə]]
 |vəfat tarixi     = 10.10.680
 |vəfat yeri       = [[Kərbəla]], [[İraq]]
 |vəfat səbəbi     = 
 |dəfn yeri        = 
 |vətəndaşlığı     = 
 |milliyyəti       = 
 |dini             = 
 |ixtisası         = 
 |təhsili          = 
 |fəaliyyəti       = 
 |fəaliyyət illəri = 
 |tanınır          = 
 |mükafatları      = 
 |imzası           = 
 |imzanın ölçüsü   = 
 |imzanın izahı    = 
 |saytı            = 
 |vikianbar        = 
}}
'''Abdullah ibn Həsən ibn Əli ibn Əbi Talib''' ({{lang-ar|عبدالله ابن حسن ابن علي}}; {{DVTY}}) — [[Həsən ibn Əli]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Martyrs of Karbala |url=http://www.almujtaba.com/en/index.php/left-menu-articles/55-muharram/1304-the-martyrs-of-karbala |access-date=2013-11-13 |archive-date=2012-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121217032133/http://www.almujtaba.com/en/index.php/left-menu-articles/55-muharram/1304-the-martyrs-of-karbala |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ilə Ümm Vələdin oğludur. [[Kərbəla döyüşü]]ndə [[Hərmələ]] tərəfindən öldürülmüşdür.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://ceferiler.com/meherrem/815-krbla-hidlri.html Kərbəla Şəhidləri] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20131108050301/http://ceferiler.com/meherrem/815-krbla-hidlri.html |date=2013-11-08 }}

[[Kateqoriya:Kərbəla döyüşü]]
[[Kateqoriya:Həsənilər]]
[[Kateqoriya:Kərbəla döyüşündə həlak olanlar]]</text>
      <sha1>k94vpdc5ut88adqr0blc3phh3v0qyo6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041979</id>
      <parentid>9041978</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9041979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1035" sha1="b2ouzydkyhpn2xjvzfphbxihvhwqkme" xml:space="preserve">{{Şəxs}}

'''Abdullah ibn Həsən ibn Əli ibn Əbi Talib''' ({{lang-ar|عبدالله ابن حسن ابن علي}}; {{DVTY}}) — [[Həsən ibn Əli]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Martyrs of Karbala |url=http://www.almujtaba.com/en/index.php/left-menu-articles/55-muharram/1304-the-martyrs-of-karbala |access-date=2013-11-13 |archive-date=2012-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121217032133/http://www.almujtaba.com/en/index.php/left-menu-articles/55-muharram/1304-the-martyrs-of-karbala |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ilə Ümm Vələdin oğludur. [[Kərbəla döyüşü]]ndə [[Hərmələ]] tərəfindən öldürülmüşdür.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://ceferiler.com/meherrem/815-krbla-hidlri.html Kərbəla Şəhidləri] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20131108050301/http://ceferiler.com/meherrem/815-krbla-hidlri.html |date=2013-11-08 }}

[[Kateqoriya:Kərbəla döyüşü]]
[[Kateqoriya:Həsənilər]]
[[Kateqoriya:Kərbəla döyüşündə həlak olanlar]]</text>
      <sha1>b2ouzydkyhpn2xjvzfphbxihvhwqkme</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Əbu Bəkr ibn Həsən</title>
    <ns>0</ns>
    <id>335663</id>
    <revision>
      <id>9041972</id>
      <parentid>8797705</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:16:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9041972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="500" sha1="nnj0krp19uao7yzdno0raluno5x3241" xml:space="preserve">{{adaş|Əbu Bəkr (ad)}}
{{Şəxs

}}
'''Əbu Bəkr ibn Həsən ibn Əli''' ({{Dil-ar|أبي بكر ابن حسن ابن علي}}; {{DVTY}})‏‎ - [[Həsən ibn Əli|Həsən ibn Əlinin]] oğlu, [[Kərbəla döyüşü|Kərbəla hadisəsində]] həlak olmuşdur.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

{{islam-qaralama}}

[[Kateqoriya:Kərbəla döyüşü]]
[[Kateqoriya:Kərbəlada vəfat edənlər]]
[[Kateqoriya:Kərbəla döyüşündə həlak olanlar]]
[[Kateqoriya:Məhəmmədin ailəsi]]</text>
      <sha1>nnj0krp19uao7yzdno0raluno5x3241</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041973</id>
      <parentid>9041972</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:16:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9041973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="498" sha1="pi54bstoc67x6m2txcxq7w0msfgde4g" xml:space="preserve">{{adaş|Əbu Bəkr (ad)}}
{{Şəxs

}}
'''Əbu Bəkr ibn Həsən ibn Əli''' ({{Dil-ar|أبي بكر ابن حسن ابن علي}}; {{DVTY}})‏ — [[Həsən ibn Əli|Həsən ibn Əlinin]] oğlu, [[Kərbəla döyüşü|Kərbəla hadisəsində]] həlak olmuşdur.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
{{islam-qaralama}}

[[Kateqoriya:Kərbəla döyüşü]]
[[Kateqoriya:Kərbəlada vəfat edənlər]]
[[Kateqoriya:Kərbəla döyüşündə həlak olanlar]]
[[Kateqoriya:Məhəmmədin ailəsi]]</text>
      <sha1>pi54bstoc67x6m2txcxq7w0msfgde4g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041974</id>
      <parentid>9041973</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:17:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9041974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="497" sha1="47y6d7szdqq2q0tefxwd7qltkior1b6" xml:space="preserve">{{adaş|Əbu Bəkr (ad)}}
{{Şəxs}}

'''Əbu Bəkr ibn Həsən ibn Əli''' ({{Dil-ar|أبي بكر ابن حسن ابن علي}}; {{DVTY}})‏ — [[Həsən ibn Əli|Həsən ibn Əlinin]] oğlu, [[Kərbəla döyüşü|Kərbəla hadisəsində]] həlak olmuşdur.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
{{islam-qaralama}}

[[Kateqoriya:Kərbəla döyüşü]]
[[Kateqoriya:Kərbəlada vəfat edənlər]]
[[Kateqoriya:Kərbəla döyüşündə həlak olanlar]]
[[Kateqoriya:Məhəmmədin ailəsi]]</text>
      <sha1>47y6d7szdqq2q0tefxwd7qltkior1b6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eldənizlər</title>
    <ns>0</ns>
    <id>339878</id>
    <revision>
      <id>9042146</id>
      <parentid>9026404</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:00:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yousiphh</username>
        <id>175220</id>
      </contributor>
      <comment>/* Memarlıq */</comment>
      <origin>9042146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107300" sha1="m7zsn90sjdo6oif7gzqqueoofdg2b0s" xml:space="preserve">{{Seçilmiş məqalə}}
{{Tarixi dövlət
| adı                  = Eldənizlər
| orijinal_adı         = اتابکان آذربایجان&amp;lrm; &lt;br&gt;Atabakan-e Azarbayjan&lt;ref&gt;{{cite book |title=The expansion of Islam in the middle periods Volume 1 |last=Hodgson |first=Marshall G.S. |authorlink= |coauthors= |year=1977 |publisher=University of Chicago Press |location= |isbn=0-226-34684-6 |page=262 |pages= |url=http://books.google.com/books?id=nzJeEKoZPhUC&amp;pg=PA262 |accessdate= |archive-date=2018-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181223101503/https://books.google.com/books?id=nzJeEKoZPhUC&amp;pg=PA262&amp;hl=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;iranica&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/atabakan-e-adarbayjan |title=Atabakan-e Ādarbayjan |author=Luther, K.A. |date=December 15, 1987 |work=Encyclopedia Iranica |publisher= |accessdate=October 28, 2010 |archive-date=November 17, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161117005647/http://www.iranicaonline.org/articles/atabakan-e-adarbayjan |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| statusu              = Atabəylik
| himni                = 
| bayrağı              = Atabek of Azerbaijan.png
| bayrağın_izahı       = 
| gerbi                = 
| gerbin_yazısı        = 
| xəritəsi             = Map of Eldiguzids.png
| xəritənin_izahı      = Eldənizlərin ən qüdrətli dövrlərindəki sərhədləri&lt;ref name=&quot;Gəlir&quot; /&gt;
| s1                   = Böyük Səlcuq İmperiyası
| s1_bayrağı           = Böyük Səlcuq bayrağı.svg
| quruluş_ili          = 1136
| süqut_ili            = 1225
| x1                   = Xarəzmşahlar dövləti
| x1_bayrağı           = Khwarazmian dynasty flag.png
| x2                   = Gürcüstan krallığı
| x2_bayrağı           = Kartli - drosha jvari.svg
| paytaxtı             = [[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvan]]&lt;ref name=&quot;iranica&quot; /&gt;&lt;br&gt;[[Həmədan]]&lt;ref&gt;Houtsma, M. T. ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936'', BRILL, 1987, ISBN 90-04-08265-4, s.1053&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; [[Təbriz]]&lt;ref&gt;Erdoğan Merçil.s. 90.&lt;/ref&gt;
| ən_böyük_şəhəri      = [[Ərdəbil]], [[Beyləqan]], [[Bərdə]], [[Gəncə]] və paytaxt şəhərlər
| rəsmi_dilləri        = [[Azərbaycan dili|Azərbaycan-türk dili]]&lt;ref name=&quot;Fars dili&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Johanson, Lars &amp; Csato, Eva &amp; Karakoç, Birsel &amp; Hickey, Raymond. (2020). Turkic Language Contacts. 551-570. 10.1002/9781119485094.ch28. page 177, 181. {{oq|en|A case in point is the introduction of Azeri in Transcaucasia and Iran by relatively small Seljuk groups, which led to gradual supplanting of several existing regional and local Iranian and Caucasian codes.}}{{oq|en|Azeri was introduced substratal variety by Seljuk speakers of an Oghuz Turkic that was already influenced by Persian (§ 10.4).}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Fars dili]]&lt;ref name=&quot;Fars dili&quot; /&gt;
| pul_vahidi            = [[Dinar]],&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.156.&lt;/ref&gt; [[dirhəm]]
| idarəetmə_forması    = [[Mütləq monarxiya]]
| sülalə               = Eldənizlər
| rəhbər_titulu        = [[Sultan]], [[atabəy]]
| rəhbər1              = [[Şəmsəddin Eldəniz]]&lt;ref&gt;{{cite book |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |authorlink= |coauthors= |year=1996 |publisher=Columbia University Press |location= |isbn=0-231-10714-5 |page= |pages=199–200 |url=https://books.google.com/books?id=2O_BQs6Sro0C&amp;pg=PA199 |accessdate= |quote=''pp 199-200(Eldiguizds or Ildegizds): &quot;The Elgiguzids or Ildegizds were a Turkish Atabeg dynasty who controlled most of Azerbaijan(apart from the region of Maragha held by another Atabeg line, the Ahamadilis), Arran and northern Jibal during the second half the twelfth century when the Great Seljuq Sultane of Western Persia and Iraq was in full decay and unable to prevent the growth of virtually independent powers in the province&quot;, pp 199-200: &quot;Eldiguz (Arabic-Persian sources write 'y.l.d.k.z) was originally a Qipchaq military slave&quot;, pp199-200: &quot;The historical significance of these Atabegs thus lies in their firm control over most of north-western Persia during the later Seljuq periodand also their role in Transcaucasia as champions of Islamagainst the resurgent Bagtarid Kings&quot;. pp 199: &quot;In their last phase, the Eldiguzids were once more local rulers in Azerbaijan and eastern Transcaucasia, hard pressed by the aggressive Georgians, and they did not survive the troubled decades of the thirteenth century&quot;.'' |archive-date=2022-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220329014004/https://books.google.com/books?id=2O_BQs6Sro0C&amp;pg=PA199 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; (ilk)
| rəhbər_il1            = 1136–1175
| rəhbər titulu2        = 
| rəhbər2               = [[Atabəy Özbək|Müzəffərəddin Özbək]] (son)&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.129.&lt;/ref&gt;
| rəhbər_il2            = 1210–1225
| rəhbər titulu3        = 
| rəhbər3               = 
| rəhbər_il3            = 
| dini                  = [[İslam]] ([[Sünni]])
| qeydlər               = İllik xəzinə gəliri : 84,2 milyon dinar&lt;ref name=&quot;Gəlir&quot; /&gt;{{Bax|#İqtisadiyyat|1}}
| indi                  = {{bayraq|Azərbaycan}}[[Azərbaycan]]&lt;br&gt;{{bayraq|Türkiyə}}[[Türkiyə]]&lt;br&gt;{{bayraq|Gürcüstan}}[[Gürcüstan]]&lt;br&gt;
{{bayraq|Ermənistan}}[[Ermənistan]]&lt;br&gt;{{bayraq|İraq}}[[İraq]]&lt;br&gt;{{bayraq|İran}}[[İran]]&lt;br&gt;{{bayraq|Rusiya}}[[Rusiya]]
| demonimi              = 
| area_km2              = 
| area_rank             = 
| GDP_PPP               = 
| GDP_PPP_year          = 
| HDI                   = 
| HDI_year              = 
| today                 = 
|idarəetmə forması      = [[Mütləq monarxiya]]
}}
'''Eldənizlər'''&lt;ref name=&quot;ASE&quot;&gt;{{ASE|4|5|Eldənizlər}}&lt;/ref&gt; ({{dil-fa|ایلدگزیان&amp;lrm;}}), həmçinin '''Eldəgəzlər''',&lt;ref name=&quot;ASE&quot; /&gt; və ya '''Azərbaycan Atabəyləri''' ({{dil-fa|اتابکان آذربایجان&amp;lrm;}}, {{comment|translit.|transliterasiya|transliterasiya}} ''Atabakan-e Āzarbayjan'') — 1136–1225-ci illərdə [[Azərbaycan (tarixi ərazi)|Azərbaycan]]ı, şərqi [[Anadolu]]nu, şimali [[İraq]]ı, [[İran]]ı və [[Cibal|Cibəli]] idarə etmiş tarixi dövlət. Sülalənin əsası [[qıpçaqlar|qıpçaq]] əsilli [[Şəmsəddin Eldəniz]] tərəfindən qoyulmuşdur. Belə ki, sultan Məsud tərəfindən [[Arran]]ı [[iqta]] olaraq alan Eldəniz tezliklə hakimiyyətini bütün [[Azərbaycan (tarixi ərazi)|Azərbaycana]] yaymışdı. 1160-cı ildə oğulluğu [[Arslanşah (İraq Səlcuq hökmdarı)|Arslanşahı]] da hökmdar etdikdən sonra Eldəniz [[İraq Səlcuqlu dövləti|İraq Səlcuq sultanlığındak]]ı hakimiyyəti də faktiki olaraq ələ keçirdi. Şəmsəddin Eldənizin dövründə Azərbaycan atabəylərinin torpaqları [[Arran]], [[Azərbaycan (tarixi ərazi)|Azərbaycan]], [[Şirvan (tarixi ərazi)|Şirvan]], [[Cibal|Cibəl]], [[Həmədan]], [[Gilan ostanı|Gilan]], [[Mazandaran ostanı|Mazandaran]], [[İsfahan ostanı|İsfahan]], [[Rey şəhristanı|Rey]], [[Mosul qəzası|Mosul]], [[Kirman ostanı|Kirman]], [[Fars ostanı|Fars]], [[Xuzistan ostanı|Xuzistan]], [[Axlatyan|Axlat]], [[Ərzurum]] və [[Marağa]] ərazilərini əhatə edirdi.&lt;ref name=&quot;Eldəniz&quot; /&gt;

Sülalənin möhkəmlənməsi Eldənizin oğlu [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan]]ın dövrü ilə bağlıdır. 1175-ci ildə sultan Arslanşahın ölümündən sonra onun 7 yaşlı oğlu [[III Toğrul]]u hakimiyyətə gətirən Cahan Pəhləvan özünü onun atabəyi elan etdi və [[Şəmsəddin Eldəniz]] kimi faktiki olaraq hakimiyyəti öz əlinə aldı.&lt;ref&gt;Antoine Constant. ''L'Azerbaïdjan'', Karthala Editions, 2002, ISBN 2-84586-144-3, p. 96&lt;/ref&gt; Atabəy [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Cahan Pəhləvan]] tərəfindən mərkəzi hakimiyyətə qarşı üsyanlar yatırılmış və qonşuluqdakı hakim sülalələr ilə dostluq münasibətləri yaradılmışdı. Cahan Pəhləvanın dövrü stabillik dövrü olduğu üçün Eldənizlərin hakimiyyəti altındakı torpaqlarda mədəni sahələr inkişaf etmişdi. Adı çəkilən atabəyin dövründə Eldənizlərin paytaxtı Naxçıvandan Həmədana köçürülmüşdü.&lt;ref&gt;Houtsma, M. T. ''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936'', BRILL, 1987, ISBN 90-04-08265-4, p. 1053&lt;/ref&gt;

Əsrin böyük şairləri [[Nizami Gəncəvi|Nizami]] və [[Xaqani Şirvani|Xaqani]] Eldənizlər dövründə yaşamışdılar. Hər iki şairin Eldəniz sarayı ilə sıx əlaqələri olmuşdur. Eldənizlər dövründə memarlıq sahəsində də bir sıra irəliləyişlər əldə edilmişdi. [[Arran memarlıq məktəbi|Arran]] və [[Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi|Naxçıvan-Marağa]] memarlıq məktəbləri bu dövrdə inkişaf etmişdi. Naxçıvan- Marağa memarlıq məktəbinin inkişafında [[Əcəmi Naxçıvani|Memar Əcəminin]] böyük rolu olmuşdur. [[Yusif ibn Küseyir türbəsi]], [[Möminə Xatun türbəsi]], [[Göy Günbəd türbəsi]], [[Atabəylər məscidi (Naxçıvan)|Atabəylər məscidi]] kimi memarlıq nümunələri Eldənizlər dövrü ilə bağlıdır.&lt;ref&gt;{{Cite book
| title = НАСЛЕДИЕ АРХИТЕКТУРЫ
| author = Роза Салаева
| url = http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/rubooks/rzsal.pdf
| publisher = 
| location = БАКУ
| year = 2002
| volume = 
| pages = 
| isbn = 
| accessdate = 
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20121209150304/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/rubooks/rzsal.pdf
| dead-url = dead
| archivedate = 2012-12-09
}}&lt;/ref&gt;

[[Məhəmməd Cahan Pəhləvan]]dan sonra hakimiyyətə qardaşı [[Qızıl Arslan]] gəldi. Qızıl Arslanın dövründə paytaxt Təbrizə köçürüldü. O, ara müharibələrinə son qoydu və həmçinin özünü sultan elan edərək Eldənizlərin hakimiyyətini, hökm etdikləri ərazilərdə qanuniləşdirdi. 1191-ci ildə sultan Qızıl Arslanın ölümündən sonra taxt müharibələri yenidən başladı. Bu müharibələrdə Cahan Pəhləvanın oğulları, [[Atabəy Əbu Bəkr|Əbu Bəkr]], [[Əmir Əmiran Ömər]] və [[Qutluq İnanc]] əsas rol oynayırdılar.&lt;ref&gt;Nuriyeva İradə.s.19–20.&lt;/ref&gt;

Hakimiyyətdə olan sonuncu hökmdarlar Əbu Bəkr və [[Özbək (atabəy)|Özbəyin]] dövründə dövlət zəifləyərək süquta sürükləndi. Hər iki hökmdar dövlət işləri ilə maraqlanmır və vaxtlarını daha çox içki məclislərində keçirməyə üstünlük verirdilər. Özbəyin dövründə Azərbaycan atabəylərinin torpaqlarının çoxu itirilmişdi, onun hakimiyyəti təkcə [[Azərbaycan (tarixi ərazi)|Azərbaycanla]] məhdudlaşmışdı. Nəhayət son hökmdar Özbək dövründə bütün Eldəniz torpaqları [[Cəlaləddin Mənguberdi|Cəlaləddin Məngüberdi]] tərəfindən işğal edildi. Ona heç bir müqavimət göstərməyən Özbək isə 1225-ci ildə [[Əlincə qalası]]nda öldü.&lt;ref&gt;{{Cite book
| title = İldenizliler
| author = Gülay Ögün Bezer
| url = http://www.islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c22/c220051.pdf
| publisher = TDV İslam Ansiklopedisi
| location = 
| year = 2013
| volume = 
| pages = 84
| isbn = 
| accessdate = 
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20170821195803/http://www.islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c22/c220051.pdf
| dead-url = yes
| archivedate = 21 avqust 2017
}}&lt;/ref&gt;

== Sülalənin mənşəyi ==
Eldənizlər sülaləsinin banisi olan [[Şəmsəddin Eldəniz]] [[qıpçaqlar]]dan idi. ''[[Mirxond]] yazır: &quot;Məlumatlı tarixçilər xəbər verirlər ki, qıpçaqların ölkəsində qədim çağlarda belə bir adət var idi: Əgər hər hansı bir tacir birdəfəyə 40 qul alsaydı, satan ondan yalnız otuz doqquzunun pulunu alır, qırxıncını pulsuz verirdi&quot;.'' Belə olmuşdu ki, [[II Mahmud (Səlcuq)|sultan Mahmudun]] hakimiyyəti dövründə bir qul alverçisi 39 qulu satıb, qırxıncı qul üçün pul götürməmişdi. Həmin qul da Eldəniz olmuşdur.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.37&lt;/ref&gt;

Bəzi mənbələrə görə Eldənizin mənşəyi [[Qafqaz]]dakı qıpçaqlardan, bəzilərinə görə isə [[Mərkəzi Asiya]]dan və [[Xorasan]] ərazisindəki qıpçaqlardan gəlməkdədir. Xarəzm tarixçisi Bahaəddin Məhəmməd ibn Müəyyəd [[Xarəzmşahlar dövləti|Xarəzmşahlar]]ın məktublarını qələmə aldığı əsərində atabəy [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Cahan Pəhləvana]] aid bir məktubdan bəhs edərkən, atabəyin Xarəzm ordularının başında [[Taraz]]a qədər gəlmiş qıpçaq Uran qəbiləsinin rəhbərlərindən Kıranla ''&quot;qohum olduğunu&quot;'' yazmaqdadır. Xarəzm ordusuna keçənə qədər adı çəkilən qəbilənin böyük hissəsi [[müsəlman]] deyildi. Belə ki, qəbilə [[Tenqriçilik|türk tanrıçılığına]] pərəstiş edirdi.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.22.&lt;/ref&gt;

== Şəmsəddin Eldəniz (1136–1175) ==
{{Həmçinin bax|Şəmsəddin Eldəniz}}

=== Sülalənin güclənməsi ===
{{Azərbaycan tarixi}}
[[Şəmsəddin Eldəniz|Eldənizi]] qul kimi alan Səlcuq vəziri Sümeyrəminin 1122-ci ilin mayında sui-qəsdlə öldürülməsindən sonra sultan Mahmud onun bütün var-dövlətini müsadirə etdirirdi. Eldəniz də sultanın xidmətinə keçdi. Sultan Mahmud Eldənizin bacarığını görüb, tərbiyəsini Əmir Nəsrə tapşırır. Tezliklə onu [[İraq Səlcuqlu dövləti|sultan]] mətbəxinə başçı təyin edirlər. O, bu vəzifəsində ikən sultan Mahmud vəfat etdi. Sultan [[II Toğrul]]un hakimiyyəti dövründə Eldəniz sultanın şəxsi məmlükləri sırasına keçirildi. Sultanın xanımı [[Möminə Xatun|Mömünə xatun]] ona xüsusi iltifat göstərirdi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.s.305.&lt;/ref&gt;

1136-cı ildə [[Qiyasəddin Məsud|sultan Məsud]] [[Arran]]ı atabəy Eldənizə iqta torpağı verdi və o, [[Bərdə]]yə öz iqamətgahına yola düşdü. Eldəniz burada yerli əmirləri tezliklə öz tərəfinə çəkdi, tabeliyindəki torpaqları müstəqil idarə etməyə və saraya nadir hallarda getməyə başladı. Cüzcani yazır: ''&quot;Eldəniz Azərbaycan ərazini öz hakimiyyəti altına alıb, çoxlu işlər gördü və bu ölkədə onun fəaliyyətinin izləri hələ də qalmaqdadır&quot;.''&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.38–39.&lt;/ref&gt; Bununla Eldənizlər dövlətinin və bu dövləti idarə edən Eldənizlər sülaləsinin əsası qoyuldu. Eldənizin ələ keçirdiyi torpaqlara daxil olan [[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvan]] paytaxt seçildi.&lt;ref name=&quot;Eldəniz&quot;&gt;İradə Nuriyeva.s.18.&lt;/ref&gt;

=== Hakimiyyətin ələ keçirilməsi ===
[[Fayl:Атабеки эльдагизы атабек эльданиз.jpg|thumb|left|220px|Atabəy [[Şəmsəddin Eldəniz]]in adına zərb olunmuş pul. [[Azərbaycan Tarixi Muzeyinin Numizmatikа Fоndu]]]]
1145–1146-cı illərdə [[Fars ostanı|Fars]] hakimi Boz Aba və [[Rey]] hakimi Abbas ittifaq bağlayaraq mərkəzi hakimiyyətə qarşı qiyam qaldırdılar. Bu ittifaqa sultan Məsudun hacibi Əbdürrəhman ibn Toğan Yürək də daxil oldu. Sultan Məsud bu qiyamı yatıra bilmədiyi üçün [[Şəmsəddin Eldəniz|atabəy Eldənizd]]ən kömək istədi. Atabəy təcili yola çıxıb Məsudla birlikdə [[Kaşan (İran)|Kaşan]] ətrafında qiyamçıların qarşısına çıxdı. Döyüşdə üsyançılar məğlub oldular və geri çəkildilər. Bu proseslər Eldənizin isə [[İraq Səlcuqlu dövləti|İraq Səlcuq sultanlğında]]kı nüfuzunu daha da artdı.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.23.&lt;/ref&gt;

1160-cı ildə İraq Səlcuq sultanı [[Süleyman şah (Səlcuqlu)|Süleyman şah]] əmirlərin çıxışları nəticəsində taxtdan salınıb öldürülən zaman, qəsdin təşkilatçıları, başda nüfuzlu əyyanlardan olan Şərafəddin Müvəffəq Qord-Boz Eldənizə müraciətlə xahiş etdilər ki, öz oğulluğu [[Arslanşah (İraq Səlcuq hökmdarı)|Arslanşahı]] İraq sultanlığı taxtına çıxarmaq üçün Həmədana gətirsin.&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.115.&lt;/ref&gt; 1160-cı ilin noyabrında Eldəniz 20 minlik ordu ilə Həmədana daxil oldu. Burada onları dövlətin bütün əyan və əmirləri (Reyin hakimi İnancdan başqa) qarşıladılar və təntənəli mərasimdən sonra Arslanşah hökmdar elan edildi.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.39–40.&lt;/ref&gt;

1160-cı ildə Şəmsəddin Eldəniz ''&quot;böyük atabəy&quot;'' titulu aldı və İraq Səlcuq sultanlığının idərisini faktiki olaraq ələ keçirdi. Böyük oğlu [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan]] sultanın hacibi oldu, kiçik oğlu [[Qızıl Arslan]] isə ordunun ali baş komandanı təyin edildi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.s.306.&lt;/ref&gt;

Atabəy Eldənizin İraq Səlcuq taxtını ələ keçirməsi asan olmadı. Arslanşaha qarşı taxtın 2 iddiaçısı meydana çıxdı. [[Ağsunqurilər|Marağa]] atabəyinin nəzarəti altında olan Mahmud şah və Fars hakiminin nəzarəti altındakı Məlik şah üsyan qaldırdılar. Bu iki iddiaçı xəlifənin təkidilə Eldənizə qarşı hərəkət keçdilər. Ancaq Eldəniz sürətli hərəkət edərək onların birləşməsinə imkan vermədi. 2 avqust 1161-ci ildə Rey ətrafında Mahmud şah ibn Məhəmmədin ordusunu darmadağın etdi. Reyi ələ keçirib oranı Cahan Pəhləvanın iqtası elan etdi.&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.116.&lt;/ref&gt; Rey hakimi Əmir İnanc da Eldənizin vassalına çevrildi.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.25.&lt;/ref&gt;

Daha sonra Eldəniz Marağa atabəyi Nüsrətəddin Arslan-Abaya elçi göndərib, şahzadə Mahmud şah ibn Məhəmmədin ona verilməsini və özünün də sultan xidmətinə gəlməsini tələb etdi. Ancaq Nüsrətəddin bu tələbi yerinə yetirməkdən boyun qaçırdı və bildirdi: ''&quot;sultan mənim yanımda yaşayır!&quot;'' Bundan sonra atabəy Eldəniz Cahan Pəhləvanın başçılığı altında ordu toplayıb, Nüsrətəddinə qarşı göndərdi. Nüsrətəddin yardım üçün Əxlat hakimi şah-ərmən Seyfəddin bəy Teymura müraciət etdi və o da ordusunu köməyə göndərdi. Səfidrud çayının yaxınlığında baş vermiş döyüşdə Cahan Pəhləvan məğlub oldu və [[Həmədan]]a qaçdı.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.41.&lt;/ref&gt; Lakin bir müddət sonra Nüsrətəddin vəfat etdi. Eldəniz onun mülklərində çoxuna ələ keçirdi və Ağsunquriləri təsiri altına saldı.&lt;ref name=&quot;Əkbər N.Nəcəf.s.26&quot;&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.26.&lt;/ref&gt;

=== Sərhədlərin genişləndirilməsi ===
Eldənizin sonuncu rəqibi, Arslanşahın hakimiyyətini tanımaq istəməyən [[Fars ostanı|Fars]] hakimi Sunqur ibn Mədud 1161-ci ildə vəfat etdi. Onun yerinə gələn Zəngi ibn Mədud 1162-ci ildə sultanın və atabəy Eldənizin vassal asılılığını qəbul edərək, onların adına pul kəsdirdi. Həmin il atabəy Eldəniz [[Ərdəbil]] vilayətini Məhəmməd ibn Ağ Quşdan aldı və həmin ərazini oğlu [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Cahan Pəhləvan]]ın mülklərinə qatdı.&lt;ref&gt;Erdoğan Merçil.s.48–49.&lt;/ref&gt;

1161-ci ildə [[Gürcüstan çarlığı|gürcü]] qoşunları Eldənizlərin tabeliyində olan [[Dvin|Dəbil şəhərin]]ə hücum edib 10 minə qədər adamı qılıncdan keçirmiş, qadınları və uşaqları çılpaq halda [[Gürcüstan]]a aparmışdılar. Gürcü qadınlarının etirazından sonra onların paltarları özlərinə qaytarılmışdı.&lt;ref name=&quot;Eldəniz&quot; /&gt; Baş vermiş hadisədən xəbər tutan atabəy Eldəniz [[Əxlat]], [[Marağa]], [[Ərzurum|Ərzən ər-Rum]] hakimlərini və başqa əmirləri gürcülərə qarşı birləşdirdi. 1163-cü ilin yanvarında atabəy Eldənizin qoşunları Gürcüstana daxil oldular. Eldənizin və [[III Georgi]]nin qoşunları arasında hərbi əməliyyat 1 ay davam etdi. Həmin ilin iyulunda əmirlərin birləşmiş qüvvələri gürcülərə qarşı ikinci yürüşə başladılar, Eldəniz Dəbil şəhərini onların əlindən aldı və III Georgini ağır məğlubiyyətə uğratdı. Lakin bu məğlubiyyətə baxmayaraq, 1164-cü ilin aprelində gürcü qoşunları yenidən Dəbilə həmlə edərək şəhəri taladılar. Eldəniz yenidən onları şəhərdən qovdu və həmin ilin sonunda şəhəri [[Şəddadilər|Şəddadi]] əmiri Fəzlunun qardaşı əmir Şahənşahın ixtiyarına verdi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.s.307–308.&lt;/ref&gt;

1167-ci ildə Mosul atabəyləri [[Zəngilər]] də Arslanşahın hakimiyyətini qəbul etdilər. Həmçinin Eldəniz [[Kirman]] və [[Xuzistan ostanı|Xuzistan]] hakimlərini də itaəti altına aldı. Beləcə, atabəy Eldəniz dövründə Azərbaycan Atabəyləri İraq Səlcuqlularının bütün torpaqlarını əllərinə keçirdilər. Atabəyə itaət edən əyalətlər arasında [[Arran]], [[Azərbaycan (tarixi ərazi)|Azərbaycan]], [[Şirvan (tarixi ərazi)|Şirvan]], [[Cibal|Cibəl]], [[Həmədan]], [[Gilan ostanı|Gilan]], [[Mazandaran ostanı|Mazandaran]], [[İsfahan ostanı|İsfahan]], [[Rey]], [[Mosul qəzası|Mosul]], [[Kirman ostanı|Kirman]], [[Fars ostanı|Fars]], [[Xuzistan ostanı|Xuzistan]], [[Axlatyan|Axlat]], [[Ərzurum]] və [[Marağa]] yer alırdı. Səlcuq müvərrixi əl-Hüseyni belə qeyd edir: ''&quot;Əsl hökmdar atabəy Eldənizin özü idi. Əmrləri o verirdi, iqta torpaqlarını o paylayırdı, dövlət xəzinəsinə nəzarəti də o edirdi. Sultan Arslanşah ibn Toğrulun ancaq adı var idi&quot;.''&lt;ref name=&quot;Əkbər N.Nəcəf.s.26&quot; /&gt;

1167–1168-ci ilərdə Kirman hakimi [[Toğrulşah|Toğrul şah]] öldü və onun oğlanları arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə başlandı. Toğrul şahın ortancıl oğlu [[II Arslanşah]] qaçıb Həmədana – [[Arslanşah (İraq Səlcuq hökmdarı)|sultan Arslanşah]] və [[Şəmsəddin Eldəniz|atabəy Eldəniz]]in yanına gəldi. 1168-ci ildə atabəyin qüvvələri Kirmana daxil oldular. II Arslanşah atabəyin vassalı kimi Kirmana hakim təyin edildi.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.43.&lt;/ref&gt;

1166-cı ildə çoxsaylı gürcü qoşunu Azərbaycana soxularaq [[Gəncə]]yədək irəlilədi. Şəhər qarət və talanlara məruz qaldı. Bu müdaxilədən sonra, 1174-cü ilədək tərəflərdən heç biri fəal hərbi əməliyyat aparmadı. Lakin 1174-cü ilin əvvəlində atabəyin Naxçıvandan Həmədana gələn arvadı [[Möminə Xatun|Möminə xatun]] gürcü qoşunlarının yeni hücumundan xəbər gətirdi. 1175-ci ilin avqustunda atabəy Eldənizin, sultan Arslanşahın, Əxlat hakimi Şah Ərmənin və [[Diyarbəkir ili|Diyarbəkir]] hakiminin birləşmiş qüvvələri [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Cahan Pəhləvan]]ın başçılığı altında gürcülərə qarşı daha bir yürüş təşkil etdilər. [[Ravəndi]]nin məlumatına görə, gürcülər ''&quot;məğlub edildilər, müsəlmanlar isə elə bir qələbə qazandılar ki, beləsini kimsə xatırlaya bilmirdi&quot;.'' Bu məğlubiyyətdən sonra gürcülər Dəbilə, eləcə də Eldənizlərin tabeliyində olan başqa torpaqlara olan hücumlarından müvəqqəti olaraq əl çəkdilər.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.s.308.&lt;/ref&gt;

1166–1167-ci illərdədə atabəydən vassal asılılıqda olan [[Nişapur şəhristanı|Nişapur]] hakimi Ay-Aba Həmədana gəldi və atabəy Eldənizə bildirdi ki, [[El Arslan|xarəzmşah İl-Arslan]] öz qoşunlarını Nişapuru tutmağa yönəltmişdir. Atabəy Eldəniz Həmədandan Reyə yollandı və oradan xarəzmşah İl-Arslanın yanına aşağıdakı məzmunda bir məktubla elçi göndərdi: ''&quot;Doğrudan-doğruya bu Müəyyid Ay-Aba sultanın məmlükdür, [[Böyük Xorasan|Xorasan]] isə sultanın ölkəsidir, onun atalarının və babalarının yeridir. Eləcə də sənin qaldığın [[Xarəzm]] də onun mülküdür! Əgər sən Nişapura hərəkət etsən, onda mənim cavabım sənə qarşı hücum və bizim aramızda müharibə olacaqdır. Sən özün haqqında düşünmürsənmi?!&quot;''&lt;ref name=&quot;Bünyadov53&quot;&gt;Ziya Bünyadov.s.53.&lt;/ref&gt;

Mühasirə 2 ay uzansa da, şəhər təslim olmadı. Atabəyin və Xarəzmşahın qoşunları arasında baş verən döyüş bir nəticə vermədi. Bununla belə, Eldənizlər çox keçmədən Nişapuru itirdilər. Belə ki, əvvəllər Eldənizlərin vassalı olan Nişapur hakimi Ay-Aba özü xarəzmşahın tərəfinə keçmişdi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.s.308–309.&lt;/ref&gt;

1168-ci ildə Marağa hakimi Arslan-Aba hakimiyyətə qarşı üsyan etdi, lakin bu üsyan Marağanı mühasirəyə alan Cahan Pəhləvan tərəfindən yatırıldı. Çox keçmədən marağalıların əvvəlki vassallığını bərpa edən barışıq imzalandı.&lt;ref name=&quot;Bünyadov53&quot; /&gt; 1170-ci ildə Reyə hərəkət edən atabəy, bu əyaləti əlinə keçirib oğlu Cahan Pəhləvanın iqtaları arasına qatdı. Rey hakimi İnanc, atabəyin əmriylə öldürüldü.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.27.&lt;/ref&gt;

1175-ci ilin oktyabr-noyabr aylarında [[Şəmsəddin Eldəniz]] və dekabr-yanvar aylarında isə Arslanşah vəfat etdi.&lt;ref&gt;Erdoğan Merçil.s. 87–88.&lt;/ref&gt;

== Məhəmməd Cahan Pəhləvan (1175–1186) ==
{{Həmçinin bax|Məhəmməd Cahan Pəhləvan}}

=== Daxili mübarizə ===
[[Fayl:Мухаммед джахан пахливан.jpg|thumb|right|220px|[[Məhəmməd Cahan Pəhləvan]]ın adına zərb olunmuş [[dirhəm]]. [[Azərbaycan Tarixi Muzeyinin Numizmatikа Fоndu]]]]
[[Şəmsəddin Eldəniz|Atabəy Eldənizin]] ölüm xəbəri [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Cahan Pəhləvana]] yetişən kimi o, dərhal [[Həmədan]]dan [[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvana]] yola düşdü, dövlət xəzinəsini və taxt-tacın əmlakını öz nəzarəti altına aldı. Bütün qoşunları bir yerə toplayaraq, Atabəy hadisələrin sonrakı gedişini, Sultan [[Arslan şah|Arslanşah]]ın ona qarşı münasibətinin məqsədini gözləməyə başladı.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.119.&lt;/ref&gt;

Eldənizin siyasətindən narazı olan əmirlər Cahan Pəhləvanın Həmədanı tərk etməsindən istifadə edərək, sultan Arslanşahı böyük ordu ilə [[Azərbaycan]]a hücum etməyə təhrik etdilər.&lt;ref&gt;Erdoğan Merçil.s. 89.&lt;/ref&gt; Lakin [[Zəncan]]da xəstələnərək, yenidən Həmədana qayıdan sultan Arslanşah, Cahan Pəhləvanı paytaxta dəvət edir, onunla barışır, dövlətin idarəsini ona tapşırdıqdan az sonra vəfat edir. Mənbələrin məlumatı Arslanşahın Cahan Pəhləvanın sərəncamı ilə zəhərlənməsi faktını təsdiq edir. Bu yolla rəqibini aradan götürən Atabəy, Arslanşahın 7 yaşlı oğlu [[III Toğrul]]u 1177-ci ildə sultanlıq taxtında əyləşdirir, özü də onun atabəyi olur.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.313.&lt;/ref&gt;

Cahan Pəhləvan onun tabeliyindən çıxmış vassalı, [[Xuzistan ostanı|Xuzistan]] hakimi Aydoğdu Şimlənin çıxışını yatırmalı oldu. Atabəy Eldəniz öz sağlığında xəlifənin həmlələrinin qarşısını almağa qadir qüvvəyə malik olan bu vassalına həmişə qoşunla yardım etmişdi. Şimlə Atabəy Eldənizin ölümündən istifadə edərək [[Nəhavənd]]i hiylə yolu ilə daxil olaraq, şəhəri talan etdi, şəhər qazısını və hakimini isə edam etdirdi. Cahan Pəhləvanın göndərdiyi qoşunla baş vermiş döyüşdə Şimlənin ordusunu darmadağın edildi, ağır yaralanmış Şimlə isə əsir alındı və iki gün sonra öldü. Xuzistanda hakimiyyətə keçən oğlu Şərəfəddin Əmiran Atabəyə tabe oldu.&lt;ref&gt;Erdoğan Merçil.s. 89–90.&lt;/ref&gt;

Atabəyin qarşısında [[İraq Səlcuqlu dövləti|Səlcuq sülaləsind]]ən yeganə maneə Sultan III Toğrulun əmisi şahzadə Məhəmməd idi. Şahzadə Məhəmməd III Toğrul hakimiyyətə gətirildikdən sonra [[İsfahan ostanı|İsfahana]] gedərək Atabəy Cahan Pəhləvana qarşı qoşun yığmağa başladı. Lakin məğlub edildi və əsir alınaraq Sərcahan qalasında həbsə atıldı.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.59–60.&lt;/ref&gt;

Atabəy Pəhləvan Marağa atabəyi Arslan-Aba ibn Ağsunqurun 1175-ci ildəki vəfatından istifadə edib onun torpaqlarını əlinə keçirmək üçün hərəkətə başladı və təzliklə [[Marağa]] mühasirəyə alındı. Eyni zamanda [[Arran]] və Azərbaycan hakimi qardaşı Qızıl Arslan da Təbrizə hücum etdi. Marağa şəhərinin qaziül-qüzatı&lt;ref group=q&gt;Ərəb sözüdür, tərcüməsi &quot;baş qazı&quot; deməkdir.&lt;/ref&gt; Sədrəddin ilə bağlanan sülh müqaviləsinə görə Marağa, Ruindej qalası [[Ağsunqurilər]]ə verilmək şərti ilə Marağa atabəylərinin digər torpaqları Eldənizlilərin əlinə keçdi. Arran və Azərbaycan hakimi [[Qızıl Arslan]] bu səbəbdən öz iqamətgahını Naxçıvandan [[Təbriz]]ə köçürdü.&lt;ref name=&quot;Əkbər N.Nəcəf.s.39&quot;&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.39.&lt;/ref&gt;

=== Xarici əlaqələr ===
[[Fayl:Qədim Gəncə gil qab 2.JPG|thumb|left|240px|Üzərində Məhəmməd Cahan Pəhləvanın adı yazılmış və antropomorf təsvirlərlə bəzədilmiş saxsı qab, [[Qədim Gəncə]], [[Gəncə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi]]]]
Atabəyin inzibatçılıq qabiliyyəti və amansız tələbkarlığı dövlət idarəçilik sisteminin hər bir sahəsində möhkəm qayda-qanunun yaranmasına səbəb oldu. Hakimiyyətdə olduğu 10 il müddətində dövlət heç bir xarici müdaxiləyə məruz qalmadı. Əl-Hüseyni yazır ki, [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Cahan Pəhləvan]]ın hakimiyyəti illərində ''&quot;[[gürcülər]] onun tələblərini qəbul edərək, sülh bağladılar&quot;.''&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.314.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.120–121.&lt;/ref&gt;

Atabəy hakimiyyəti möhkəmləndikdən az sonra onunla xarəzmşah [[Əlaəddin Təkiş Xarəzmşah|Təkiş]] arasında dostluq münasibətləri yarandı. Dövrümüzə xarəzmşah Təkişin ''&quot;İraqın böyük atabəyi Şəms əd-Dövlə və-d-Din Pəhləvana&quot;'' yazdığı məktublardan cəmi dördü çatmışdır. Bunların birində (avqust, 1181-ci il) təəssüf hissi ilə deyilirdi ki, ''&quot;cənabi-Humayun&quot;'' padşah öz elçilərinin sayını azaltmışdır. Digər bir məktubda Xarəzmşah xahiş edir ki, onun hədiyyələrini qəbul etsin, belə ki, ''&quot;bu hədiyyələr səmimi qəlblə göndərilib. Xarəzmşah ümid etdiyini bildirir ki, həmişə onların arasında sevinc qapıları açıq, şübhə qapıları isə bağlı olacaq.&quot;''

Hələbdə [[Zəngilər|Zəngi Atabəylərinin]] ən böyük nümayəndəsi Nurəddinin vəfatından sonra Misiri əlinə keçirən [[Səlahəddin Əyyubi]] öz hərbi gücündə istifadə edərək Zəngilərin əvvəlcə [[Hələb]] qolunu öz hakimiyyəti altına almış, daha sonra da Cahan Pəhləvanın vassalı [[Mosul qəzası|Mosul]] Zəngilərinə təsir etməyə başlamışdı. Mosul hakimi Zəngilərdən İzzəddin Məsud Səlahəddin Əyyubiyə bir elçi göndərərək sülh təklif etsə də Əyyubi bunu qəbul etmədi. Səlahəddin Əyyubinin cavabı üzərinə Mosul atabəyi İzzəddin Cahan Pəhləvana özlərinin sultanın vassalları olmaları səbəbilə qorunmasını xahiş etdi. Bunu eşidən Əyyubi 1185-ci ilin aprelində Mosulu mühasirəyə aldı. Ancaq tam bu vaxt [[Ərmənşahlar bəyliyi|Ərmənşahlardan]] II Sökmənin 10 iyul 1185-ci ildə vəfat xəbərini eşidən Səlahəddin Əyyubi mühasirəni dayandırıb [[Axlatyan|Axlat]] istiqamətində hərəkətə keçdi. Əyyubinin gəlişinə qədər Axlatda Ərmənşahların başına keçən Seyfəddin bəy Teymur kömək üçün Pəhləvana müraciət etdi. Həm Mosul, həm də Axlatdakı vəziyyəti hesaba qatan Atabəy Pəhləvan təcili olaraq Şərqi [[Anadolu]] istiqamətində hərəkətə keçdi. Atabəyin köməyə gəlməsi ilə qüvvələr fərqinin əleyhinə olduğunu başa düşən Səlahəddin geri çəkildi.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.33–34.&lt;/ref&gt;

1185-ci Cahan Pəhləvanın vassalı, Əxlatın hakimi Nəsirəddin Məhəmməd ibn İbrahim II Sökmənin ölümündən sonra məmlükü Seyfəddin bəy Teymur əlinə keçirdi. II Sökmənin vəziri Məcdəddin ibn əl-Müvəffəq başda olmaqla [[Xilat|Əxlat]]ın əyanları – məmlükün rəqibləri Səlahəddinə müraciətlə Əxlatın Teymurdan geri alınmasını xahiş etdilər. Səlahəddin bu təklifi qəbul etdi və Əxlata qoşun göndərdi. Kəşfiyyat məqsədilə fəqih İsa Əxlata elçi göndərildi. II Sökmənin vəziri ona bildirdi ki:''&quot;Seyfəddin bəy Teymur və Pəhləvanın qızı II Sökmənin həyat yoldaşı Əxlat qalasındadırlar, bəlkə Pəhləvan da buraya gəldi&quot;.'' Fəqih heç bir nəticə əldə etmədən geri qayıtdı.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.64.&lt;/ref&gt;

Tezliklə atabəy [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Cahan Pəhləvan]] da himayəsində olan torpaqların qorunması adı ilə qoşun ilə Əxlata özünü çatdırdı. Atabəyin qoşunları şəhərin şərqində mövqe tutdular. Cahan Pəhləvan [[Səlahəddin Əyyubi|Səlahəddin]]ə məktub yazaraq bildirdi: ''&quot;Bu ölkə mənim qızıma mənsubdur və o, hazırda qaladadır. Mənim məsləhətim budur: qoy aramızda olan dostluq münasibəti əvvəlki kimi qalsın və davam etdirilsin&quot;.'' Bundan sonra Səlahəddin əl-Cəzirəyə, Pəhləvan isə öz ölkəsinə qayıdtdılar. Seyfəddin bəy Teymur Atabəyə pul və hədiyyələr göndərdi və Əxlatda Cahan Pəhləvanın adı ilə xütbə oxunmağa başlandı.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.65.&lt;/ref&gt;

Bu hadisələr zamanı atabəy Cahan Pəhləvanın qarnından bərk ağrı bərk ağri tutdu. Atabəy əmr etdi ki, onu tikdirdiyi Təbərək qalasına, ailəsinin yanına aparsınlar. Təbiblərinin bütün səylərinə baxmayaraq, onlar Atabəyi ölüm yatağından qaldıra bilmədilər. 1186-cı ildə, 50 yaşında vəfat etdi.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.34.&lt;/ref&gt;

Cahan Pəhləvan ölümündən əvvəl öz övladları arasında hakimiyyəti bölüşdürmüşdü. Azərbaycan və Arranın idarəsini oğlu [[Atabəy Əbu Bəkr|Əbu Bəkr]]ə tapşırmış, qardaşı Qızıl Arslanı da onun atabəyi təyin etmişdi. [[Rey]], [[İsfahan]] və Əcəm İraqının idarəsi [[Qutluq İnanc]] ilə [[Əmir Əmiran Ömər]]ə, [[Həmədan]]ı isə [[Atabəy Özbək|Özbəy]]ə vermişdi.&lt;ref name=&quot;Süleyman Əliyarlı.s.121&quot;&gt;Süleyman Əliyarlı.s.121.&lt;/ref&gt; Lakin atabəyin qəfil ölümü onun qoyduğu qayda-qanunu pozdu. Varisi Qızıl Arslan yalnız sultan [[III Toğrul]]un deyil, eləcə də qardaşının dul arvadı [[İnanc xatun]]un və onun [[İraq Səlcuqlu dövləti|İraq Səlcuq]] əmirləri arasındakı tərəfdarlarının müqavimətləri ilə üzləşməli oldu.&lt;ref name=&quot;Süleyman Əliyarlı.s.121&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.314–315.&lt;/ref&gt;

== Qızıl Arslan (1186–1191) ==
{{Həmçinin bax|Qızıl Arslan}}
[[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Cahan Pəhləvan]]ın ölümü sultanlığın hakim dairəsində çaşqınlığa səbəb oldu. Əyanlar və atabəyin yaxın adamları (İnanc xatun və onun tərəfdarları) iki və ya üç ay ərzində Cahan Pəhləvanın ölümünü onun təbəələrindən gizlədir, xəstəliyi haqqında xəbər yayırdılar. Bütün bu müddətdə onlar Cahan Pəhləvanın yerini kimin tuta biləcəyi haqqında məşvərətlər keçirirdilər. Nəhayət, onlar sultan [[III Toğrul]]un yanına gedib, [[Qızıl Arslan]]ın iqta torpaqları sayılan [[Azərbaycan]]ı və [[Arran]]ı onun hakimiyyəti altında saxlamağa və qoşunun baş komandanı vəzifəsini də ona tapşırmağa razı salmaq qərarına gəldilər.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.68.&lt;/ref&gt;
[[Fayl:Atabəy Qızıl Arslanın şair Nizami Gəncəvini qarşılaması.jpg|thumb|left|300px|Atabəy [[Qızıl Arslan]]ın şair [[Nizami Gəncəvi]]ni qarşılaması. 1481-ci ilə aid əlyazmadan miniatür. ([[Uolters Sənət Muzeyi]], [[Baltimor]], [[ABŞ]])]]
Cahan Pəhləvanın əmrindəki məmlüklər və əmirlər də taxt iddiaçıları arasında üçə bölünmüşdülər. Ordunun böyük bir hissəsi Qızıl Arslanın tərəfində idi. Əmirbar&lt;ref group=q&gt;Ərəbcədən tərcüməsi rəsmi mərasim əmiri.&lt;/ref&gt; Mahmud Anasıoğlu, [[Qəzvin ostanı|Qəzvin]] əmiri Nurəddin Qara, [[Nətənz|Natanz]] hakimi Nurəddin Qıran Huvan, [[Rey]] əmiri Siracəddin Qaymaz, Qarac valisi Əbu Duləf, Fərrazin hakimi və atabəy Cahan Pəhləvanın məlikül-ümərası Cəmaləddin Uluq Barbəy Ay-Aba əl-Fərrazin Qızıl Arslanın atabəyliyini dəstəkləyirdilər. Cəmaləddin Ay-Aba, Seyfəddin Rus və Cəmaləddin Öz-Aba [[Qutluq İnanc]] ilə [[Əmir Əmiran Ömər]]in, İzzəddin Miyak əl-Atabəyi, Qaragöz əl-Atabəyi, Bəşir və Sevinc Aba sultan III Toğrulun tərəfini tuturdular.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.35.&lt;/ref&gt;

İnanc xatunun narazılığına baxmayaraq, əmirlərin əksəriyyəti belə bir nəticəyə gəldilər ki, Cahan Pəhləvanın varisi məhz Qızıl Arslan olmalıdır. 1186-cı ildə onlar sədaqətlərini Qızıl Arslana bildirərək, ondan [[Həmədan]]a gəlməyi və dövlətin idarəsini öhdəsinə götürməyi xahiş edirlər. Sultan III Toğrul da Qızıl Arslanı özünün atabəyi təyin etməyə məcbur oldu.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.314&lt;/ref&gt;

Qızıl Arslana olan bu münasibət, mövqeyinin möhkəmlənməsi İnanc xatunu heç də qane etmirdi. O, mərhum ərinin sabiq məmlükləri Əmir Camaləddin Ay-Aba və Seyfəddin Rusla gizli danışığa girərək, onların sultan III Toğrulun tərəfinə keçmələrinə nail oldu.&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.122.&lt;/ref&gt; [[Zəncan ostanı|Zəncan]], [[Əbhər]] və Marağa hakimləri də onlara qoşuldular. 1187-ci ildə Həmədan yaxınlığında birləşmiş qüvvələrlə Qızıl Arslanın ordusu arasında bir neçə gün davam edən döyüşlərdən sonra Qızıl Arslanın ordusu geri çəkildi.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.35–36.&lt;/ref&gt;

Bundan sonra sultanın əmri ilə onun tərəfdarları Qızıl Arslanın tərəfdarlarını aradan qaldırmağa başladılar. Belə ki, III Toğrulun vəziri İzzəddin, [[Həmədan]]ın rəisi Fəxrəddin, Qızıl Arslanın əmirləri Siracəddin Qaymaz, Bədrəddin Qaragöz və başqalan öldürüldü. Bundan sonra yerli hakimlər, xüsusən ətraf ərazinin hakimləri sultanla əlaqəni kəsməyə başladılar.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.71.&lt;/ref&gt;

Daha sonra Qızıl Arslan [[Abbasilər xilafəti|Bağdad xəlifəsi]] [[ən-Nasir Lidinillah]]a müraciət edərək yardım istədi. Xəlifə ən-Nasir Qızıl Arslanın təklifini qəbul etdi və Cəlaləddin ibn Yunisin başçılığı ilə Həmədana qoşun göndərdi. Həmədan ətrafındakı Day-Mərgdə meydana gələn döyüşdə Qızıl Arslanın gəlməsini gözləməyib döyüşə girən xəlifə qüvvələri 6 may 1188-ci ildə III Toğrul tərəfindən darmadağın edildilər.&lt;ref&gt;Erdoğan Merçil.s. 95.&lt;/ref&gt;

Məğlubiyyət xəbərini eşidən xəlifə təcili ikinci bir ordu təşkil etdi və başına da Mücahidəddin Xalis əl-Xassi gətirdi. 1188-ci ilin dekabrında xəlifə ilə sultan arasında ikinci vuruşma meydana gəldi. Bu dəfə III Toğrul Həmədanı tərk edib İsfahana qaçdı və Abbasi ordusu paytaxtı tutdu. Qızıl Arslan da buraya gəldi. Həmədanda xəlifənin əmriylə taxta Qızıl Arslan oturduldu və [[Bağdad]]da onun adına ''&quot;hökmdar və möminlər əmirinin köməkçisi&quot;'' adıyla xütbə oxuduldu.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.36.&lt;/ref&gt;

Qızıl Arslanın Həmədanda olmasından istifadə edən sultan III Toğrul öz qoşunu ilə [[Üşnü mahalı|Uşnu]], [[Xoy]], [[Urmiya]] və [[Səlmas]] şəhərlərinə soxulub, hər yeri talan etdi&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.123.&lt;/ref&gt; və [[Səlahəddin Əyyubi]]yə müraciət edərək, yardım göstərməsini xahiş etdi. Səlahəddin, Qızıl Arslanla III Toğrulu barışdırmağa cəhd göstərsə də bu heç bir nəticə vermədi. Əvvəl barışığa razı olan III Toğrul, yenidən Qızıl Arslanla müharibə etmək qərarına gələrək, 1190-cı ilin oktyabrında Qızıl Arslanın üzərinə hücuma keçdi. Qızıl Arslan digər rəqibi İnanc xatunun oğulları ilə barışıq imzaladı, onları öz yanında xidmətə götürdü və nəhayət mərhum qardaşının dul qalmış arvadı İnanc xatunla evləndi. Beləliklə yalnız bu tədbirlərdən sonra 1191-ci ildə III Toğrulla qarşılaşan Qızıl Arslan sultanı məğlub edərək həbsə atdı.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.316.&lt;/ref&gt;

1191-ci ildə Qızıl Arslan fəallaşmış olan [[gürcülər]]in qarşısını almaq üçün hərəkət keçdi. Atabəy qoşunları [[Van gölü]]nə yaxınlaşaraq yollarının üzərindəki [[Bitlis]] şəhərini tutdular. Eyni zamanda Qızıl Arslan, [[Böyük Tamara|kraliça Tamaran]]ın birinci əri, gürcü sarayından qovulmuş olan Georgi Rusa hərbi yardım göstərdi. Gürcüstana soxulan Qızıl Arslanın qüvvələri ölkəni talan etdilər və çoxlu əsir qənimətlə geri qayıtdılar.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.74.&lt;/ref&gt;

Qızıl Arslan Həmədana qayıdarkən [[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvanda]] həbsdə olan [[İraq Səlcuqlu dövləti|Səlcuq taxtın]]ın varislərindən Səncər ibn Süleymanı da özüylə gətirərək İraq Səlcuq taxtına əyləşdirdi. Sonradan xəlifənin də məsləhəti ilə Səncəri yenidən həbs etdirib sultanlıq tacını öz başına qoydu. Beləcə, Eldənizlərin hakimiyyət uğrunda mübarizəsi Naxçıvan iqtidarlığından Səlcuqi sultanlıq taxtına qədər bir yol keçərək öz inkişaflarının zirvəsinə çatdı. Beləliklə, Azərbaycan Atabəyləri formal hakimiyyəti, yəni [[sultan]] titulunu ələ keçirdilər.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.37.&lt;/ref&gt;

Lakin Qızıl Arslan gerçək hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsi üçün mövcud olan bütün imkanlardan istifadə etmədi. Sarayda özbaşınalıq hökm sürür, hökmdarın isə içki məclislərindən başı açılmırdı. Nəhayət, Qızıl Arslana qarşı qəsd təşkil olundu. İnanc xatun bu qəsddə fəal rol oynayırdı. 1191-ci ilin sentyabr ayında Qızıl Arslan öldürüldü.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.76.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.124.&lt;/ref&gt;

== Əbu Bəkr (1191–1210) ==
{{Həmçinin bax|Atabəy Əbu Bəkr}}
&lt;div class=&quot;floatright&quot; style=&quot;background-color:#EEEEEE;border:1px; font-size:90%; solid #C8C8C8;padding:1em;text-align:center&quot;&gt;
'''Əbu Bəkrin adına zərb olunmuş dirhəmlər'''&lt;br&gt;[[Fayl:Атабек Абу бакр Элбдагизы.jpg|150px]] [[Fayl:Атабек Абу бакр Элбдагизы.jpg|150px]]

[[Fayl:Əbu Bəkr misr dirhəm 1.JPG|150px]] [[Fayl:Əbu Bəkr misr dirhəm.JPG|155px]]&lt;br&gt;
&lt;/div &gt;
[[Qızıl Arslan|Sultan Qızıl Arslan]] öldürülən kimi [[Atabəy Əbu Bəkr|Əbu Bəkr]] [[Azərbaycan]]a yola düşdü və tezliklə [[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvana]], [[Şəmsəddin Eldəniz]]in hakimiyyəti dövründən Azərbaycan Atabəylərinin tabeliyində olan torpaqlardan yığılmış vergilərin toplandığı [[Əlincə qalası]]na çatdı. Qala bütün xəzinələrlə birlikdə Əbu Bəkr tərəfindən ələ keçirildi. Azərbaycandakı bütün yerli hakimlər onun hakimiyyətini tanıdılar.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.317.&lt;/ref&gt; [[Həmədan]] və ətraf vilayətləri isə Cahan Pəhləvanın [[İnanc xatun]]dan olan oğlanları [[Qutluq İnanc|Qutluq İnanc Mahmud]] və [[Əmir Əmiran Ömər]] zəbt etdilər. İnanc xatunun özü [[Rey]]də qaldı.&lt;ref name=&quot;Əkbər N.Nəcəf.s.39&quot; /&gt;

[[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Cahan Pəhləvan]]ın silahdaşlarından olan Mahmud Anas 1192-ci ildə [[III Toğrul|sultan III Toğrulu]] həbsdən çıxardı. Qutluq İnancın üzərinə hücuma keçən III Toğrul [[Qəzvin]] yaxınlığındakı döyüşdə İnancın 15 minlik qoşununu məğlub etdi. Ordusunun xəyanətinə uğrayan Qutluq İnanc Reyə çəkildi. Bu qələbədən sonra sultan III Toğrulun təntənəli surətdə Həmədana daxil oldu və yenidən sultan taxtına sahibləndi.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.77–78.&lt;/ref&gt;

Məğlub olan Qutluq İnanc [[Əlaəddin Təkiş Xarəzmşah|xarəzmşah Təkiş]]dən III Toğrula qarşı mübarizə üçün yardım istədi. Xarəzmşah Təkiş [[İran|Əcəm İraqında]] vəziyyətin gərginliyindən istifadə edərək, 1193-cü ilin əvvəlində bölgəni işğal etmək üçün qoşun göndərdi. Xarəzm qoşunları hücuma keçərək Reyi və Təbərkək qalasını ələ keçirdilər. Qutluq İnanc Xarəzmşah qoşunlarının qüvvəsindən qorxaraq, qaçıb Sərcahan qalasında sığındı. Bundan istifadə edən edən III Toğrul Təkişə külli miqdarda bəxşiş göndərdi və Qutluq İnanca qarşı mübarizədə ondan kömək dilədi. Kömək əvəzi olaraq III Toğrul öz qızını Təkişin qardaşı Yunis xana verdi. Hətta onun adı ilə pul kəsdirməyə və xütbə oxutmağa söz verdi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.317–318.&lt;/ref&gt;

Bu vaxt xarəzmşah Təkişin qardaşı Sultanşah ona qarşı üsyan qaldırdı, [[Köhnə Ürgənc|Gürgənci]] zəbt etdi və [[Xarəzm]]i mühasirəyə aldı. Ona görə də Təkiş zəbt olunmuş torpaqlardan xərac topladıqdan sonra, Rey və Təbərəkdə əmir Tamqaçın başçılığı ilə qoşun dəstələri qoyaraq tezliklə Xarəzmə qayıtdı.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.78.&lt;/ref&gt; III Toğrul xarəzmşahın getməsindən istifadə edərək, 1193-cü ilin mart-aprelində [[Xarəzmşahlar dövləti|Xarəzmşahlar]]ın qoşun dəstəsinə hücum etdi, onları qılıncdan keçirdi. Rey və Təbərək qalasını ələ keçirdi və məğlub edilərək öldürülmüş Əmir Tamqaçın başını Xarəzmə göndərdi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.318.&lt;/ref&gt;

Hadisələrin belə şəkil alması İnanc xatunu III Toğrulla münasibətdə siyasəti dəyişməyə vadar edir. O, III Toğrula müraciət edərək, dostluq münasibətləri və özünün sərvətləri müqabilində onunla evlənmək təklifini qəbul etməyi xahiş etdi. Lakin evləndikdən az sonra Toğrula xəbər verildi ki, İnanc xatun onu zəhərləmək fikrindədir. Bu xəbər Toğrula çatan kimi təşkil etdiyi sui-qəsd [[İnanc xatun]]un özünə qarşı istifadə edildi və İnanc xatun öldürüldü.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.79.{{oq|az|&quot;Lakin kəbin kəsildikdən az sonra Toğrula xəbər verirlər ki, İnanc xatın onu zəhərləmək qəsdinidədir. Qulluqçu qızlardan biri III Toğrula xəbər verir ki, onun xanımı sultanın içkisinə zəhər qatıb. III Toğrul İnanc xatını həmin içkini içməyə məcbur edir və o zəhərlənir. Bu dövr Atabəylər dövlətinin siyasi həyatında həddən artıq sui-qəsd və intriqalar törədilməsində dəhşətli rol oynamış həmin qadının həyatı belə sona çatır&quot;.}}&lt;/ref&gt;

Qutluq İnanc Mahmud anasının aqibətindən sonra Əmir Əmiran Ömərə sığındı. Qardaşlar birləşərək [[Təbriz]]i ələ keçirdilər və digər qardaşları Əbu Bəkrin üzərinə hücuma hazırlaşmağa başladılar. 1193-cü ilin axırlarında Təbriz yaxınlığında baş verən döyüşdə Əbu Bəkr qalib gəldi. Qutluq İnanc [[Zəncan]]a, Ömər isə [[Şirvanşahlar dövləti|Şirvana]] qaçdı.&lt;ref name=&quot;Əkbər N.Nəcəf.s.39&quot; /&gt; Qutluq İnanc xarəzmşah Təkişə məktub göndərdi və yenidən III Toğrula qarşı mübarizə üçün ondan kömək istədi. Eyni zamanda xəlifə [[ən-Nasir]] də Təkişə məktubla müraciət etdi. Bu təklifi qəbul edən Təkiş, 1193-cü ildə Xarəzmdən yürüşə başladı. [[Simnan ostanı|Semnanda]] Qutluq İnanc və III Toğrulu tərk etmiş İraq əmirləri Təkişə qoşuldular.&lt;ref name=&quot;Azərbaycan tarixi.s.318&quot;&gt;Azərbaycan tarixi.s.318.&lt;/ref&gt;

Xarəzmşahın hücum xəbərini eşidən III Toğrul təcili surətdə qoşunları ilə Reyə tərəf üz qoydu və əsas qüvvələrinin yaxınlaşmasını gözləmədən xarəzmşahla döyüşə girmək qərarına gəldi. 1194-cü ilin martın 4-də III Toğrul 60 nəfər qulamla Rey yaxınlığında Xarəzm ordusunun Qutluq İnancın başçılıq etdiyi qabaq dəstələri üzərinə hücuma keçdi. Toqquşma zamanı oxla gözündən yaralanan və atdan yıxılan sultan, Qutluq İnanc tərəfindən öldürüldü və başı xarəzmşaha aparıldı.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.80–81.&lt;/ref&gt;

III Toğrulun ölümündən sonra, 1194-cü ilin iyulunda, Təkiş Həmədanı və [[İran|Əcəm İraqın]]ın əksər şəhərlərini ələ keçirərək, tutulmuş torpaqları öz əmirləri arasında bölüşdürdü. O, [[İsfahan ostanı|İsfahan]]ı Qutluq İnanca verərək, onu İraqın baş əmiri təyin etdi. Həmədan — əmir Qaragöz əl-Atabəyiyə, Rey – Təkişin oğlu Yunis xana verildi. Əmir Mayaçuq Yunis xanın atabəyi təyin olundu.&lt;ref name=&quot;Azərbaycan tarixi.s.318&quot; /&gt;

1195-ci ilin əvvəllərində [[Xuzistan ostanı|Xuzistan]] hakimi İl-Doğdu öldü. Bundan istifadə edən ən-Nasir vəziri İbn əl-Qəssabın başçılığı ilə Xuzistana qoşun yeritdi. Xuzistan şəhərlərini işğal etdikdən sonra xəlifənin əmri ilə [[Abbasilər xilafəti|Abbasi]] qoşunları qarışıqlıq içində olan Əcəm İraqına da hücuma başladılar.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.82.&lt;/ref&gt;

Həmin il Qutluq İnanc və Yusif xanın atabəyi Mayaçuq arasında ziddiyyət yarandı. Zəncan yaxınlığındakı döyüşdə məğlub olan Qutluq İnanc xəlifənin vəziri, həm də Abbasi ordusunun komandanı olan İbn əl-Qəssaba sığınaraq ondan kömək istədi. Vəzir Qutluq İnancı fəxri xələtlə təltif etdi və süvari dəstəsini onun sərəncamına verdi. Yenidən [[Həmədan]]a hücum edən İnanc qısamüddətli döyüşdən sonra Yunis xanı və Mayaçuqu şəhərdən çıxara bildi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.s.319.&lt;/ref&gt;

Bu hadisələrdən xəbər tutan [[Əlaəddin Təkiş|xarəzmşah Təkiş]] xəlifə qoşunlarının Əcəm İraqından çıxarılmasını tələb etdi və Əcəm İraqına yürüşə başladı. 1196-cı ilin iyulunda, vəzirin ölümündən sonra xəlifə qoşunları içərisində başlanan ixtilafdan istifadə edən xarəzmşah Həmədanı mühasirəyə aldı. Şəhər ələ keçirildi və [[Qutluq İnanc]] öldürüldü.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.83.&lt;/ref&gt;

Şirvanşah [[I Axsitan]]a sığınan Əmir Əmiran Ömərə I Axsitan tərəfindən hərbi qüvvə ilə yardım göstərildi. Həmçinin Gürcü çariçası [[Böyük Tamara|Tamardan]] da hərbi dəstək alan Ömər, birləşmiş qoşunlarla [[Şəmkir rayonu|Şəmkir]] və [[Beyləqan rayonu|Beylaqan]] döyüşlərində Əbu Bəkri ağır məğlubiyyətə uğratdı. Əmir Əmiran Ömər və [[gürcülər]]in hərbi qüvvələri [[Gəncə]]yə hücum etdilər. Gəncə əhalisi ''&quot;kafirlərlə&quot;'' gəldiyinə görə təslim olmayacaqlarını bildirdi.&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.125.&lt;/ref&gt; Əmir Əmiran Ömər Gəncəni hiylə ilə ələ keçirdi. Gürcü qoşunları Gəncəni tərk etdikdən sonra isə əhali tərəfindən hücuma məruz qalan Əmir Əmiran Ömər öldürüldü. Şəhər yenidən Əbu Bəkrin hakimiyyəti altına keçdi. Bundan xəbər tutan gürcü qoşunları Azərbaycan sərhədlərini keçdilər. Əbu Bəkr dövlətin müdafiəsini başlı-başına buraxaraq, Naxçıvana, oradan da Təbrizə getdi. Gəncəni ala bilməyən gürcü qoşunları 1203-cü ildə [[Dvin|Dəbil]]ə daxil oldular və şəhəri qarət etdilər.&lt;ref&gt;İradə Nuriyeva.s.20.&lt;/ref&gt;

Güclü rəqibə müqavimətin faydasız olduğunu başa düşən Əbu Bəkr xarəzmşah Təkişə tabe olduğunu bildirdi və Əcəm İraqı ilə Azərbaycanın idarəsinin ona verildiyini yazan bir icazə aldı. Ancaq xarəzmşahın hüzuruna getməyib qardaşı Özbəyi göndərdi. [[Özbək (atabəy)|Özbək]] Həmədanda xarəzmşah tərəfindən yaxşı qarşılandı. Təkiş, [[İraqi Ərəb]], İraqi Əcəmin idarəsini Özbəyə tapşırıb Cəmaləddin Ay-Abanı onun vəziri təyin etdi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.s.319–320.&lt;/ref&gt;

Xarəzmşah Təkişin geri qayıtmasından sonra İraq məmlükləri bir yerə yığışaraq Xarəzmşahlara qarşı mübarizəyə başladılar. İttifaqın başında duran Cahan Pəhləvanın vassalı [[Gökcə ət-Türki]] ilə birlikdə xəlifə ən-Nasir də Xarəzmşahlara qarşı hərəkətə keçmişdi. Xarəzmşah tərəfindən Özbəyə verilən köhnə İraq Səlcuq torpaqları xəlifə ilə Gökcə arasında bölüşdürüldü. Rey, [[Savə]], [[Qum ostanı|Qum]], [[Kaşan (İran)|Kaşan]] Gökcənin, İsfahan, Həmədan, Zəncan və [[Qəzvin]] isə xəlifənin əlinə keçdi. Həmədanın idarəsi Özbəkdə öz əlinə aldı.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.40.&lt;/ref&gt;

Lakin 1197-ci ildə yanvarın 27-də Özbəyə xidmət adıyla gəlmiş olan vəzir Cəmaləddinin tərəfdarları Özbəyi Həmədandan çıxardılar və şəhəri ələ keçirdilər. Bu vaxt 1197-ci ildə [[Əyyubilər sülaləsi|Əyyubilərin]] sərkərdələrindən əmir Əbül Hayc əs-Sami Əyyubi sultanı ilə əlaqələrinin pisləşməsi səbəbindən xəlifəyə sığındı. Xəlifə onu ordu komandanı təyin edərək Həmədana hücuma hazırlaşmağı əmr etdi. Abbasi qoşunları Həmədana yaxınlaşanda Özbək də öz ordusu ilə onlara qoşuldu. Lakin hərbi müşavirə zamanı Özbək Əbül Haycın təklifi ilə razılaşmadığı üçün tərəflər arasında münaqişə yarandı və Özbək həbs edildi. Bundan xəbər tutan xəlifə Özbəyin təcili azad olunması əmrini verdi və ona fəxri geyim və qızıl qılınc göndərdi. Əbül Hayc işin belə şəkil aldığını görərək qorxuya düşdü. Ordusunu tərk edərək [[Ərbil]]ə qaçdı və orada öldü.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.88.&lt;/ref&gt;

Bir müddət sonra Abbasi ordusuna güvənməyən Özbək də Həmədanı tərk edərək [[Azərbaycan]]a, qardaşı Əbu Bəkrin yanına geri döndü. 1220-ci ildə xarəzmşah Təkişin vəfatında sonra taxta oğlu [[Əlaəddin Məhəmməd Xarəzmşah|Əlaəddin Məhəmməd]] keçdi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.s.320–321.&lt;/ref&gt; Xarəzm taxtında meydana gələn hökmdar dəyişikliyindən istifadə edən Gökcə, Özbək və Əbu Bəkr İraqi Əcəm bölgəsindəki fəallıqlarını artırdılar. Həmədana gələn atabəy Əbu Bəkr buranın idarəsini qardaşına verib, İsfahanı öz əlinə keçirdi. Reyin idarəsi isə Gökcəyə verildi. Ancaq Eldənizlərlə onların vassalları arasındakı ixtilaf yenidən canlandı. Atabəy Əbu Bəkrin başı içki və kef məclislərinə qarışdığından onun vəzifəsini ölkənin əsil sahibi kimi Cəmaləddin Ay-Aba icra edirdi. Bu vəziyyət Gökcənin gücünün artmasına səbəb oldu. Bir çox saray əyyanları Gökcənin tərəfinə keçməyə başladılar.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.41.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; | &quot;Biz eşitmişik ki, sən elm adamlarına və xeyirxahlara hamilik edir və onlara mərhəmət göstərirsən. Ona görə də biz səni mehriban və mömin adam hesab edirdik. Lakin biz indi bunun tam əksini görürük. Sən islam ölkəsinə soxulur və müsəlmanlarla vuruşursan, onların mülkünü qarət edir və nifaq törədirsən. Əgər sən doğrudan da beləsənsə, sənin ağlın yoxdur. Bir kəndin sahibi olduğun halda, bizim üzərimizə, Həmədan darvazalarından tutmuş Əxlat və İrbilə qədər torpaqların hakimlərinin üzərinə hücum çəkirsən? Tutalım ki, sən onu [Əbu Bəkri] qaçmağa məcbur edəcəksən, bəs sənə məlum deyilmidir ki, onun məmlükləri var, mən də onlardan biriyəm? Əgər Əbu Bəkr, hər kənddən bir dəstə və ya hər şəhərdən on nəfər çağırsaydı, onun qoşunu səninkindən bir neçə dəfə artıq olardı! Sənə məsləhətim budur ki, öz şəhərinə qayıdasan! Bunu sənə yalnız rəhmim gəldiyi üçün deyirəm!&quot;
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Şəmsəddin Aydoğmuşun Müzəffərəddin Göy-Böriyə məktubu.&lt;ref&gt;Z. Bünyadov.s.91.&lt;/ref&gt;
|}
Çox keçmədən atabəy Əbu Bəkrin tərəfdarlarının və ordusunun çox hissəsi [[Gökcə ət-Türki|Gökcənin]] tərəfinə keçdi. Əbu Bəkr İsfahana çəkildi, Gökcə isə təntənəli surətdə Həmədana daxil oldu. Bu zaman onunla qalan digər əmirlərin də xəyanəti nəticəsində Əbu Bəkrə tamamilə Azərbaycana çəkildi. Lakin 1203–1204-cü illərdə Gökcəyə qarşı [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Cahan Pəhləvan]]ın keçmiş vassallarından [[Şəmsəddin Aydoğmuş]] çıxış etdi. Baş vermiş döyüşdə Gökcə öldürüldü və bütün torpaqları Aydoğmuşun əlinə keçdi. Aydoğmuş hakimiyyətini qanuniləşdirmək üçün onunla birgə üsyana qalxan Eldəniz şahzadəsi Özbəyi sultan elan etsə də bütün hakimiyyəti öz əlində cəmləmişdi.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.90.&lt;/ref&gt;

1204–1205-ci illərdə gürcülər Azərbaycanın içərilərinə soxuldular. [[İbn əl-Əsir]]in yazdığına görə, onlar Azərbaycanda ''&quot;xeyli zorakılıq, dağıntı törətdilər, qarətçilik etdilər, bir çoxlarını əsir tutub apardılar&quot;''. Müqavimətlə üzləşməyərək irəliləyən gürcülər Eldənizlərin qərb ərazilərinə, Əxlata, [[Malazgird|Malazgirt]]ə və [[Ərciş]]ə hücumlar təşkil etdilər. Burada, gürcülərlə yerli hakimlərin qoşunları arasında baş verən döyüşdə gürcü ordusu məğlubiyyətə uğradıldı. Lakin sonrakı il gürcü qoşunları yenidən [[Qərbi Azərbaycan|Azərbaycanın qərb vilayətlərin]]ə hücum edib, bir çox məskənləri xarabazara çevirdilər. Bir daha Əxlatı tutmağa cəhd göstərsələr də, yenidən darmadağın edildilər. Əbu Bəkr gürcü hücumunun qarşısını almaq məqsədilə, nəhayət, gürcü hökmdarının qızı ilə evləndi və bundan sonra gürcü hücumları dayandı.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.s.321.&lt;/ref&gt;

Bu dövrdə [[Marağa]] hakimi Körpə Arslan, [[Ərbil]] atabəyi Göy-Börü ilə müqavilə bağlayıb Təbrizi ələ keçirməyə hazırlaşırdı. Müqavimət göstərə bilməyən atabəy Əbu Bəkr Şəmsəddin Aydoğmuşdan kömək istədi. Əbu Bəkrin bu istəyini qəbul edən Aydoğmuş öz ordusu ilə Əbu Bəkrin düşərgəsinə gələrək, onunla qüvvəsini birləşdirdi. Bunu eşidən Göy-Börü təcili Azərbaycanı tərk etdi. Aydoğmuş ilə Əbu Bəkr Marağanı mühasirəyə aldılar. Ancaq Əlaəddin Körpə Arslanın sülh təklif etməsi ilə mühasirə dayandırıldı və müqaviləyə əsasən Marağa qalalarından biri Əbu Bəkrə, Uşnu ilə Urmiya isə Körpə Arslana verildi.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.41–42.&lt;/ref&gt;

1208-ci ilin ortalarında [[Əlaəddin Körpə Arslan|Körpə Arslan]]ın vəfatından və azyaşlı oğlunun da ölümündən sonra Marağa hakimlərinin taxta keçmək üçün heç bir nümayəndəsi qalmamışdı. Bundan istifadə edən atabəy Əbu Bəkr Marağanı və [[Ağsunqurilər|Əhmədili sülaləsi]]nin Ruindej qalasından başqa bütün torpaqlarını tutdu. Ruindej qalasını isə Körpə Arslanın bütün sərvətlərini mənimsəmiş xacəsi ələ keçirmişdi. Həmçinin həmin il [[Əlaəddin Təkiş|xarəzmşah Təkiş]]in oğlu Tacəddin Əlişah Əbu Bəkrin torpaqlarına hücuma keçsə də, məğlub edildi və öldürüldü.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.s.322.&lt;/ref&gt;

Atabəy Nüsrətəddin Əbu Bəkrin ölümü 1210-cu ilin sonu 1211-ci ilin əvvəlinə təsadüf edir. 1211-ci ildə əmisi [[Qızıl Arslan]]a aid [[dinar]]ların yenidən zərb edilməsinə qərar verilməsi onun ölümünün 1211-ci ilin əvvəlləri olduğunu göstərir. Qardaşının vəfatından sonra Eldənizlərin taxtına Özbək keçdi.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.95.&lt;/ref&gt;

== Özbək (1210–1225) ==
{{Həmçinin bax|Atabəy Özbək}}

=== Gürcü yürüşləri və Əcəm İraqındakı döyüşlər ===
Gürcü qoşunları 1210–1211-ci illərdə [[Azərbaycan]]a dağıdıcı basqınlar etdilər. Onlar [[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvanı]] mühasirəyə aldılar, lakin ələ keçirə bilmədilər. Sonra [[Mərənd]]i talan etdilər və [[Təbriz]]i mühasirəyə aldılar. [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan]]ın həyat yoldaşı [[Zahidə xatun]] çoxlu pul, daş-qaş və sənətkarlıq məhsulları verib şəhəri dağıntıdan qurtardı. Təbrizlilərin, eləcə də [[Miyana|Miyanənin]] bütün malqarası aparıldı, ətraf yerlər qarət edildi. Gürcü qoşunları geri çəkilərkən miyanəlilər üsyan qaldırıb gürcü qarnizonunu darmadağın etdilər. Yenidən şəhərə hücum edən gürcü dəstələri şəhər hakimini ailəsi ilə birlikdə qılıncdan keçirdilər, dərilərini soyub minarənin başından asdılar, sonra isə şəhəri qarət edib yandırdılar. [[Zəncan]], [[Qəzvin]] və [[Əbhər]] əhalisinə də eyni cür divan tutdular. Uçan şəhərinin, Ərdəbilin bütün varidatlarını karvanlarla apardılar. 12 min ərdəbilli qılıncdan keçirildi. [[Özbək (atabəy)|Özbəyin]] hakimiyyəti illərində Eldənizlər dövlətinin süqutu daha da sürətləndi.&lt;ref&gt;İradə Nuriyeva.s.20–21&lt;/ref&gt;

Onun taxta çıxdığı vaxt [[İran|İraqi Əcəmd]]ə vəziyyət ağır idi. Bu vaxt bir müddətdir İraqi Əcəmi tək başına idarə edən [[Şəmsəddin Aydoğmuş|Aydoğmuşa]] qarşı Cahan Pəhləvanın bir başqa məmlükü Nəsrəddin Məngli çıxış edərək onu məğlub etdi və İraqi Əcəm torpaqlarını əlinə keçirərək [[Rey]], [[İsfahan ostanı|İsfahan]], [[Həmədan ostanı|Həmədan]] və digər əyalətlərdə öz adına xütbələr oxudub, ''&quot;[[sultan]]&quot;'' adıyla sikkələr zərb etdirdi. Xəlifə [[ən-Nasir]], Azərbaycan atabəyi Özbək və ismaili hökmdarı Cəlaləddin Həsən öz aralarında Menglinin əlindəki İraqi Əcəm torpaqlarını da bölüşdürdülər. [[Ərbil bəyliyi|Ərbil atabəyi]] Müzəffərəddin Göy-Börü də onlara qoşuldu. Müttəfiqlərin birləşmiş orduları Həmədana hərəkət etdilər. 1215-ci ilin avqust-senyabrında meydana gələn döyüşdə Məngli məğlub oldu və qaçdığı [[Savə]]də şəhər hakimi tərəfindən öldürüldü. Başı isə atabəy Özbəyə göndərildi. Mənglinin əlindən aldığı torpaqlar üzərinə Cahan Pəhləvanın vassallarından Seyfəddin Oğlamışı vali təyin edən atabəy Özbək Təbrizə qayıtdı. Ancaq daha əvvəl [[Xarəzmşahlar dövləti|Xarəzmşahlar]]ın xidmətində olan Oğlamış hakim təyin edildikdən sonra xütbəni xarəzmşah [[Əlaəddin Məhəmməd Xarəzmşah|Əlaəddin Məhəmmədin]] adına oxutmağa başladı. Bu səbəbdən də 1217-ci ilin yazında Oğlamış sui-qəsd nəticəsində öldürüldü.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.43–44.&lt;/ref&gt;

Bu zaman atabəy Özbək və onun vassalı, [[Zəngilər|Fars hakimi]] atabəy Səd ibn Zəngi Oğlamışın həlakından və xarəzmşahın uzaqda olmasından istifadə edərək, qoşunlarını Əcəm İraqında yeritdilər. Özbək [[İsfahan ostanı|İsfahan]] əhalisinin razılığı ilə şəhərə daxil oldu. Eyni vaxtda Səd ibn Zəngi Rey, [[Qəzvin]], Hüvar və [[Simnan ostanı|Semnan]] şəhərini və onların nahiyələrini ələ keçirdi. Atabəy Özbək və atabəy Səd tərəfindən İranın ərazisinin xeyli hissəsinin zəbt olunduğunu [[Qumis]]də eşidən xarəzmşah öz qoşunlarından 12 min seçmə atlını ayırıb Reyə göndərdi. Xeyli-Buzurq yaxınlığında xarəzmşah Əlaəddin Məhəmmədin ordusu atabəy Sədi yaxaladı və döyüşdə məğlub olan Səd əsir götürülərək Həmədana, xarəzmşahın yanına aparıldı.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.97.&lt;/ref&gt;

Bunu eşidən Özbək, [[Əhər şəhristanı|Əhər]] hakimi Nurəddin Məhəmmədi Təbrizə göndərib özü də dağlarda yerləşən qalalardan birinə qaçdı. Ancaq Nurəddin Məhəmməd [[Miyana|Miyanə]] yaxınlarında Xarəzmşahlara məğlub oldu və özüylə birlikdə vəzir Rəbibəddin Dəndan da əsir düşdü. Əlaəddin Məhəmməd vəziri Nəsirəddin Dövlətyarı Özbəyin yanına göndərərək ona təslim olmağı və xarəzmşah adına xütbə oxutdurub, sikkə kəsdirməyi əmr etdi. Xarəzmşahın bu təkliflərini qəbul edən Özbək, [[Arran]] və Azərbaycandakı hakimiyyətini qorusa da Əlaəddin Məhəmmədin vassalına çevrildi.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.44–45.&lt;/ref&gt;

1214–1215-ci illərdə Gürcü hücumlarının arasının kəsilməsindən istifadə edən Özbək öz mülklərində işləri qaydaya salmaq qərarına gəldi. Bu məqsədlə o, atabəy xəzinəsinə vergiləri ödəməkdən imtina etmiş yerli hakimləri cəzalandırmaq üçün [[Qarabağ]]a yürüş etdi. XIII əsrin anonim müəllifinin məlumatına görə, atabəyin ''&quot;qoşunları qələbə çalaraq, hamını qılıncdan keçirtdilər. Onlar xeyli pul və zəngin hərbi qənimət gətirdilər&quot;.''&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.s.324.&lt;/ref&gt;

1222-ci ildə [[Şirvanşahlar dövləti|Şirvana]] hücum edən qıpçaqları darmadağm edən gürcülər oradan qayıdaraq 1222-ci ilin noyabrında [[Beyləqan]]a hücum etdilər. Şəhəri qarət etdikdən sonra geri döndülər.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.137–138.&lt;/ref&gt;

=== Monqolların yürüşü ===
{{Əsas|Monqolların Azərbaycana ilk yürüşü}}
[[Fayl:Genghis Khan.jpg|thumb|left|200px|[[Çingiz xan]].]]
[[Özbək (atabəy)|Atabəy Özbəyin]] hakimiyyətinin və Eldənizlilərin son dövründə [[Monqol İmperiyası|monqollar]]ın [[Orta Asiyanın monqollar tərəfindən istilası|Orta Asiya]], [[Orta Şərq]] və [[Qafqaz]]a birinci yürüşü gerçəkləşdi. Cəbə Noyon və Subutay Bahadırın&lt;ref group=q&gt;Bu sərkərdənin adı Sübidey, Subatay, Sabutay Bahadır olaraq da yazılır.&lt;/ref&gt; komandanlığı altında monqollar [[Xorasan]] və [[İran|İraqi Əcəm]] torpaqlarından keçərək 1221-ci ildə yanvar ayında [[Təbriz]]ə çatdılar. [[Atabəy Özbək]] monqollara elçi göndərib barışıq imzalamağı təklif etdi. Monqollar Təbriz qarnizonundakı xarəzmlilərin onlara təslim edilməsini istədilər. Atabəy Özbək xarəzmlilərin bir hissəsini özü öldürtdü, qalanını da monqollara göndərdi. Bunun xaricində Özbək onlara təzminat olaraq pul, paltar və mal-qara da verdi.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.45.&lt;/ref&gt;

Monqolların gündən-günə artan təhlükəsini görən gürcü hökmdarı IV Georgi Laşa qonşu hakimlərə, o cümlədən atabəy Özbəyə, Əxlat və [[Cəzirə]] hakimi əl-Məlik əl-Əşrəfə müraciət etdi. Atabəy Özbək və Georgi barışıq müqaviləsi və monqollara qarşı birgə çıxış haqqında saziş bağladılar.&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.130.&lt;/ref&gt; Lakin birgə hərəkət haqqında danışıqlar monqollara məlum oldu və onlar yenidən Gürcüstana və Arrana soxuldular. Gürcü qoşunları darmadağın edildilər.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.100.&lt;/ref&gt;

Bundan sonra yenidən [[Azərbaycan]] ərazisinə qayıdan monqollar bir daha Təbrizə hücum etdilər. Lakin şəhər əhalisi bu dəfə də təzminat verməklə şəhərin işğalının qarşısını ala bildi. Daha sonra üzlərini [[Marağa]] tərəfə çevirdilər. 1221-ci ilin martında Özbəyin həyat yoldaşı Sülafə xatuna mənsub olan Marağa şəhəri mühasirəyə alındı. Ağır mühasirəni saxlaya bilməyən marağalılar məğlub oldular. Monqolların əlinə keçən şəhər yandırıldı və qarət edildi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixis.326.&lt;/ref&gt;

Üzlərini [[Həmədan]]a çevirən monqollar şəhəri keçirərək xarabaya çevirdikdən sonra [[Ərdəbil]]ə hərəkət etdilər. Buranı da dağıtdıqdan sonra yenidən Təbrizə gəldilər. Atabəy Özbək [[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvana]] qaçdı. Təbriz hakimi Şəmsəddin ət-Tuğrayi isə monqollara hədiyyələr verərək şəhəri onların hücumundan qurtardı.&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.132.&lt;/ref&gt; Monqollar buradan [[Sərab]]a yollandılar, Sərabda da Ərdəbildə etdiklərini təkrarlayaraq buradan Naxçıvana hərəkət etdilər. Naxçıvan kəndlərinin əhalisini öldürməyə başlayınca atabəy Özbəyin oğlu [[Qızıl Arslan Xamuş|Xamuş]] onların yanına elçi göndərib üzrxahlıq etdi. Monqollar da onlara toxunulmazlıq əlaməti olaraq üzərində damğa olan ağacdan qayrılmış bayqu&lt;ref group=q&gt;Monqollarda rəsmi sənəd mənasında işlədilir.&lt;/ref&gt; verdilər.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.46.&lt;/ref&gt;

Naxçıvandan sonra monqollar şimala, [[Gəncə]] və [[Beyləqan]]a doğru hərəkətə başladılar. Beyləqanı qarət etdikdən sonra, Gəncəyə hücum edib şəhəri mühasirəyə aldılar. Buradan təzminat alaraq [[Dərbənd]] keçidi vasitəsilə şimala keçmək üçün cəhd göstərdilər. Onların ilk cəhdi baş tutmadı, belə ki, Dərbənd darvazalarını tutan [[qıpçaqlar]] onlara müqavimət göstərdilər. Belə olduqda monqollar Şirvanşah [[I Güştasp|I Guştəsb]]ə elçi göndərərək guya sülh bağlamaq üçün bir neçə nəfərin göndərilməsini xahiş etdilər. Şirvanşah öz zadəganları arasından 10 nəfər göndərdi. Monqollar onlardan birini öldürüb, qalanlarından isə şimala keçidi göstərməyi tələb etdilər. Beləliklə Dərbənddən şimala hərəkət edərək Azərbaycandan çıxdılar.&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.133–134.&lt;/ref&gt;

Atabəy Özbəyin fəaliyyətsizliyinə və nüfuzunu itirməsinə baxmayaraq, onun atası Cahan Pəhləvanın vassalları ənənə üzrə Azərbaycan Atabəyləri sülaləsinə olan ehtiramı saxlayırdılar. Belə ki, Mosul Atabəylərinin torpaq sahibləri arasında nifaq düşərkən II İmadəddin Zəngi 1222-ci ildə Mosul hakimi Bədrəddin Lülü tərəfindən öz mülklərindən qovulmuşdu. II İmaməddin Zəngi atabəy Özbəyə pənah apardı, Özbək iltifat göstərərək onun mülklərini pay torpaqlarına, yəni iqtaya bölüb, özünü isə sarayda xidmətə götürdü.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.103–104.&lt;/ref&gt;

=== Xarəzmşah Cəlaləddinin yürüşü ===
[[Xarəzmşahlar]]ın [[Monqol imperiyası|monqollar]] tərəfindən darmadağın edilməsindən və xarəzmşah [[II Məhəmməd (Xarəzm hökmdarı)|Əlaəddin Məhəmməd]]in ölümündən sonra onun oğulları bəzi ərazilərdə hakimiyyətlərini bərpa etmişdilər. Onlardan ən qüvvətlisi [[Qiyasəddin Pir şah]] idi. O, [[Əcəm İraqı|İraqi Əcəmi]] ələ keçirmişdi. Digər qardaşı [[Cəlaləddin Mənguberdi|Cəlaləddin Məngüberdi]]&lt;ref group=q&gt;Qaynaqlarda bu hökmdarın adı &quot;Manqburnu&quot;, bəzən də &quot;Məngü-Berti&quot; şəklində keçir. Manqburnu qədim türkcədə &quot;böyük burunlu&quot; deməkdir. Məngü-Bərti isə &quot;əbədi qurd&quot; mənasına gəlir. Bu iki ad arasında qaynaqlarda yer alan fərqin Cəlaləddinin adının tam oxunmamasından irəli gəlməkdədir. Ayrıca, &quot;manq&quot; türklərdə boy adı mənasını da verməkdədir.&lt;/ref&gt; isə [[Hindistan]]a hərəkət etmişdi. Cəlaləddin Hindistanda bir müddət qaldıqdan sonra, oradan [[Fars ostanı|Farsa]] yollandı. Cəlaləddindən əvvəl qardaşı Pir şah Eldənizlərin mülklərinə hücum etmişdi. [[Marağa]]nı əlinə keçirən Pir şaha [[Özbək (atabəy)|atabəy Özbək]] sülh təklif etmiş və bacısı Cəlaliyyə xatunu da ona ərə vermişdi.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.47.&lt;/ref&gt;

Bundan sonra Qiyasəddin Pir şah öz qoşunlarını Reyə çəkdi. Burada onunla atabəyi və qaynı İğan-Taisi arasında nifaq düşdü və nəticədə İğan-Taisi 50 minlik ordu ilə kənara çəkildi. Onların arasındakı nifaqdan istifadə edən Özbək Pir şaha qarşı çıxdı. Lakin daha sonra Pir şah İğan-Taisini məğlub edərək onu geriyə — [[Azərbaycan]]a çəkilməyə məcbur etdi. Azərbaycana daxil olan İğan-Taisi qarət və qırğına başladı.&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.139.&lt;/ref&gt; Sonra isə xəlifə ən-Nasirin əmri ilə [[Həmədan ostanı|Həmədana]] tərəf hərəkət etdi ki, bura başqa vilayətlərlə birlikdə ona xəlifə tərəfindən iqta adıyla verilmişdi. Burada İğan-Taisi Hindistandan gəlmiş Cəlaləddin Manqburnun qoşunları tərəfindən mühasirəyə alınaraq darmadağın edildi və özü əsir alındı. Bundan sonra Cəlaləddin [[Abbasilər xilafəti|Abbasilər]] üzərinə hücuma hazırlaşdı.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.105–106.&lt;/ref&gt;

Xəlifə qoşunlarını darmadağın edən Cəlaləddin 12 gün [[Bağdad]] ətrafında qaldıqdan sonra, Marağa əhalisinin dəvəti ilə Azərbaycana tərəf hücuma başladı. 1225-ci ilin may ayında Marağa müqavimət göstərmədən Cəlaləddinə tabe oldu. Bundan sonra Cəlaləddin monqolların viran qoyduğu Uçanı keçərək, Təbriz şəhərini mühasirəyə aldı. Şəhər hakimi Nizaməddin ət-Tuğrainin başçılıq etdiyi Təbriz qoşunu yeddi gündən çox müdafiə oluna bilmədi. 1225-ci ilin iyun ayının 25-də atabəy Özbəyin hələ xarəzmşah [[Marağa]]da olarkən tərk etdiyi Təbriz şəhəri Xarəzm qoşunları tərəfindən tutuldu.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.328–329.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.139–140.&lt;/ref&gt;

Azərbaycandakı qarışıqlıqdan istifadə edən gürcülər [[İvane Mxarqrdzeli]]nin komandanlığı altında 60 minlik ordu ilə [[Azərbaycan]]a hücum etmək üçün [[Dvin|Dəbil]] yaxınlığındakı Qarni qalasında toplaşdılar. [[Gürcüstan çarlığı|Gürcülər]]in əsas məqsədi [[Bağdad]]ı və Təbrizi ələ keçirmək idi. Bir neçə həftə Təbrizdə qalan Cəlaləddin vəziri Şərəf əl-Mülkü buraya naib təyin edərək&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.48.&lt;/ref&gt; Dəbilə doğru hərəkətə başladı. Cəlaləddin Qərnidə gürcü qoşunu ilə döyüşə çıxdı. Baş vermiş döyüşdə gürcülər darmadağın edildilər və 20 min itki ilə geri çəkildilər.&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.142.&lt;/ref&gt; Bu hadisələr zamanı Azərbaycan Atabəylərinin keçmiş vassalları – [[Sürməli qəzası|Sürməli]] hakimləri Şərəfəddin Uzdərə və Hüsaməddin Xızır Cəlaləddinin yanında xidmətə keçdilər.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.109.&lt;/ref&gt;

Bundan sonra [[Tbilisi|Tiflis]] istiqamətində hərəkət edən Cəlaləddin yol üstə olan [[Beyləqan]], [[Bərdə]], [[Gəncə]], [[Şəmkir]] şəhərlərini, eləcə də Bərdəylə Gəncə arasında yerləşən Şutur qalasını tutdu. Sultanın bu yürüşü ərəfəsində Gəncədə qalan atabəy Özbək, ondan Gəncə və onun nahiyələrinə mülkiyyət hüququ əldə etsə də, çox keçmədən Naxçıvan yaxınlığındakı [[Əlincə qalası]]nda sığınacaq tapdı. Həyat yoldaşı Məleykənin öz razılığı ilə sultan Cəlaləddin Məngüberdi ilə evlənməsi&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.143.&lt;/ref&gt; xəbəri Özbəyə çatanda o mənbələrin yazdığına görə ''&quot;başını yastığa qoydu, o saat hərarəti qalxdı və o, bir neçə gündən sonra vəfat etdi&quot;.''&lt;ref name=&quot;Xamuş&quot;&gt;Azərbaycan tarixi.330.&lt;/ref&gt;

''Atabəy Müzəffərəddin Əbu Nəsr Özbək ibn Məhəmməd ibn atabəy Eldəniz ət-türki əs-səlcuqi ət-Toğrulun'' ölümü ilə Azərbaycan Atabəyləri öz mövcudluğunu itirdi. Eldənizlərin hakimiyyəti altında olan ərazilər – Azərbaycan, Arran, [[Şirvanşahlar dövləti|Şirvan]] xarəzmşah Cəlaləddin Məngüberdinin hakimiyyəti altına keçdi. Bu 1231-ci il avqustun ortalarınadək davam etdi və həmin il Cəlaləddinin qoşunları monqollar tərəfindən darmadağın edildi, özü isə öldürüldü.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.49.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.112.&lt;/ref&gt;

Atasının ölümündən sonra atabəy Özbəyin yeganə oğlu [[Qızıl Arslan Xamuş]] Gəncəyə gələrək, Cəlaləddinə xidmət etmək istədiyini bildirdi. ''&quot;Anadangəlmə lal-kar olan&quot;'', buna görə də ''&quot;Xamuş&quot;'' ləqəbini alan Qızıl Arslan, Marağanın hakimi, [[Ağsunqurilər]] nəslindən olan [[Əlaəddin Körpə Arslan]] əl-Əhmədilinin nəvəsi Sülafə xatuna evlənmişdi.&lt;ref name=&quot;Xamuş&quot; /&gt;

1226-cı ildə atabəy Özbəyin məmlükləri Bəklik əs-Sədidi və Seyfəddin Sunqurca sultan Cəlaləddinə qarşı qiyam qaldırdılar. Onların bu çıxışı uğursuz nəticələndi – Cəlaləddin onları [[Xoy şəhristanı|Xoy]] bölgəsində mühasirə edərək təslim olmağa vadar etdi. Məğlubiyyətə uğramış məmlüklər sultana xidmət etməyə başladılar. 1229-cu ildə Bəklik əs-Sədidi və Seyfəddin Sunqurca atabəyin başqa məmlükləri, o cümlədən Nəsirəddin Ağ Quş və başqaları ilə birlikdə Xamuşun oğlu [[II Əbu Bəkr|Nüsrəddini]] həbsdən çıxararaq Eldənizlərin hakimiyyətini bərpa etmək üçün yenidən qiyam qaldırdılar. Lakin bu qiyam da uğursuz nəticələndi. Ağ Quş və Bəkliyi çarmıxa çəkdilər.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.112.&lt;/ref&gt;

== Dövlət quruluşu ==

=== İdarəetmə və inzibati bölgü ===
Azərbaycan Atabəylərində inzibati idarə eynilə [[İraq Səlcuqlu dövləti|İraq Səlcuq sultanlığında]] olduğu kimi idi. Sülalənin banisi [[Şəmsəddin Eldəniz]] öz dövlətinin nə inzibati, nə də hərbi quruluşunda demək olar ki, heç bir dəyişiklik etmədi. İnzibati və idarəetmə cəhətdən Eldənizlər İraq Səlcuqlarının sistemlərindən istifadə edirdilər.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.151.&lt;/ref&gt;

[[Qızıl Arslan]]a qədər Eldənizlərdə ''&quot;böyük atabəy&quot;'' yəni ''&quot;atabəy əl-əzəm&quot;'' deyilən vəzifə mövcud idi. Bu vəzifədə &quot;[[sultan]]&quot;ın atabəyi dururdu. Divana rəhbərlik &quot;[[vəzir]]&quot;in əlində idi. O, ''&quot;əshab əd-divan&quot;'' adlanırdı. Vəzir məmurları vəzifəyə təyin etmək və vəzifədən kənarlaşdırmaq, təqaüdləri və məvacibləri müəyyənləşdirmək, vergi idarəsinə və xəzinəyə nəzarət etmək hüquqlarına malik idi. [[Vəzir]] daim hökmdarın yanında olur, onu səfər və yürüşlərdə müşayiət edir, özü qoşun göndərə və ona başçılıq edə bilirdi. Dövlətdə böyük hörmətə malik olan vəzirlər, &quot;''əshab əd-divan&quot;'', &quot;''vəzir&quot;'', &quot;''sadr&quot;'', &quot;''dəstur&quot;'', &quot;''xocayi-bozorq&quot;'' titullarını daşıyırdılar. [[Mürəkkəbqabı]] və müəyyən mahuddan hazırlanmış çalma onların vəzifə əlamətləri idi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.310–311.&lt;/ref&gt;
[[Fayl:Medieval azerbaijani helmet 4.JPG|thumb|right|200px|Eldənizlər dövrünə aid dəbilqə. [[Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi]]]]
Dövlətdə üçüncü vəzifə böyük və ya ''&quot;ulu hacib&quot;'' vəzifəsi idi. Bu vəzifəni icra edən şəxs &quot;''əmir əl-hacib əl-kəbir&quot;,'' və ya &quot;''hacib əl-xass əl-həzrət&quot;'' rütbəsini daşıyırdı. O, dövlət başçısına aid mühüm işlər haqqında məlumat verir, onun qayğısına qalır və saray mərasimlərini təyin edirdi.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.157–158.&lt;/ref&gt;

[[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Cahan Pəhləvan]] dövründən başlayaraq, rəhbər vəzir olmaqla ali idarə, yəni ''&quot;divan əl-alə&quot;'' yaradılmışdı. Bu idarənin nəzdində dövlət dəftərxanası yəni &quot;divan əl-inşa&quot; və yaxud &quot;divan ət-tuğra&quot;, maliyyə idarəsi və ya xəzinədarlıq yəni ''&quot;divan əl-istifa&quot;'' var idi. [[Dövlət]] dəftərxanası həm daxili, həm də xarici yazışmaları aparırdı. Bu dəftərxananın başçısı ''&quot;[[Münşi əl-məmalik|münşi]]&quot;'' və ya ''&quot;tuğrayi&quot;'' adlanırdı. Bu vəzifə irsi olmuş, onu icra edən şəxslər və onların sonrakı nəsilləri ''&quot;ət-tuğrayi&quot;'' ləqəbini daşımışdılar. Maliyyə idarəsinə və ya xəzinəyə rəhbərlik edən ali maliyyə məmuru, yəni ''&quot;[[müstövfi əl-məmalik]]&quot;'' dövlətin maliyyə idarələri sisteminin başında dururdu. Hərbi idarəyə yəni ''&quot;divan əl-ceyş və ya divan əl-ərz&quot;'' sahib ''&quot;divan əl-ərz&quot;'' başçılıq edirdi. O, hərbi iqtalara nəzarət edir, bütün rütbələrdən olan hərbi qulluqçuların maaş və xərclərinin ödənilməsi işlərinə baxırdı. Hərbi vəzifələr, eləcə də ordu ilə bağlı hər şey xidmətdə olan türk əyanlarının əlində idi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.311–312.&lt;/ref&gt;

Hər bir vilayətin başına ''&quot;vali&quot;,'' yəni canişin təyin edilirdi. Valilər bu vəzifəni tutmazdan əvvəl çox vaxt qoşun əmirləri kimi fəaliyyət göstərirdilər. Vali öz vilayətinin hakimi idi. Dini hakimlər – &quot;[[qazı]]&quot;lar valinin tabeliyində idilər. Vilayətin bütün məmurlarının rəisi, onun ali baş komandanı olan valiyə, maliyyə idarəsi də tabe edilmişdi. Validən sonra vilayətdə vəzifə cəhətdən ikinci şəxs onun vəziri idi. Valinin adından şəhərləri &quot;rəis&quot;lər idarə edirdilər. Bir qayda olaraq, tanınmış yerli nəsildən olan &quot;şəhər rəisləri&quot;nin vəzifəsi irsi idi. Rəisin özünün vəzifəyə qoyduğu və vəzifədən götürdüyü &quot;xəfiyyə rəisləri&quot; də ona tabe idilər.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.162–164.&lt;/ref&gt;

=== Ordu ===
Eldənizlərin ordusu mərkəzi hakimiyyətdən iqta almış əmirlərin qüvvələrindən və valilərin hakimlik etdikləri ərazilərdən göndərdikləri qüvvədən ibarət idi. Həmçinin hərbi qüvvələrdən başqa, hökmdarın özünün 50 min nəfərlik nizami süvari qoşunu vardı.&lt;ref&gt;İradə Nuriyeva.s.19.&lt;/ref&gt; Əl-Hüseyni özünün ''&quot;Əxbar əd-dövlə əs-Səlcuqiyyə&quot;'' kitabında qeyd edir ki, sultan [[Arslanşah (İraq Səlcuq hökmdarı)|Arslanşah]]ın qardaşı Məhəmməd Arslanşahın ölümünü eşitdikdə, öz atabəyi, [[Xuzistan]] hakimi və vilayətin qoşun başçısı Şərafəddini Əmiran ibn Şimlidən onunla birlikdə Əcəm İraqı üzərinə yürüməyi tələb etdi. Şərafəddini Əmiran isə belə qeyd etdi: ''&quot;Mən atabəy Pəhləvanla təkbətək, sənsiz döyüşüb səni qoruya bilmərəm. Bir az qabaq mənim atam Karmisində döyüşmüşdü, ancaq o, atama üstün gəlib, atamı öldürmüşdü. İndi isə İraqın, Arranın, Azərbaycanın qoşunları onunladır və onların sayı 50 min atlıdan çoxdur&quot;''.&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.120.&lt;/ref&gt;

== Mədəniyyət ==

=== Elm ===
Atabəy hökmdarlarının elmə, sənətə və sənət adamlarına verdikləri qiymət bu dövrdə elmin, mədəniyyətin inkişafını stimullaşdıran amillərdən idi. Şirvanşahların və Eldənizlərin saraylarında dövrün ən yaxşı alimləri toplanmışdı. Onların riyaziyyat, təbiətşünaslıq, tibb, kimya, fəlsəfə, məntiq, hüquq, astronomiya, ərəb və fars ədəbiyyatı və b. sahələrdə böyük müvəffəqiyyət və uğurları olmuş, bir çoxları müsəlman mədəniyyət və elminin böyük xadimləri kimi tanınmışdır.&lt;ref&gt;Təhmasib Fərzəliyev.s.14&lt;/ref&gt;

==== Tibb ====
Bu dövrdə [[Azərbaycan (tarixi ərazi)|Azərbaycanda]] tibb elmi də yüksək səviyyədə inkişaf etmiş, Azərbaycan təbabət alimləri tərəfindən tibbə dair tədqiqatlar aparılmış, bir sıra xəstəliklərin müalicəsi və farmologiya dair əsərlər yazılmışdır. Bunlara Kəfiəddin Ömər ibn Osman,&lt;ref group=q&gt;Xaqani Şirvaninin əmisi və müəllimi.&lt;/ref&gt; Mövlana Kəmaləddin Hüseyn oğlu Nurəddin, Atabəy Özbəyin şəxsi həkimi olmuş Cəlaləddin Təbib, tibbə dair ''&quot;Əl -Muxtar&quot;'' və ''&quot;Kitabi tibb əl- Camali&quot;'' kitabların müəllifi Mühzədbəddin Təbrizi, Mahmud ibn İlyas, Əkmələddin Naxçıvani, Fəxrəddin Əbu Abdullah Əhməd ibn Ərəbşah ibn Cəbrayıl ən- Naxçivani, Əkməllədin ən Naxçıvani və s. kimi böyük alimlər daxildir. Cəlalləddin Təbibidən bəhs edən atabəy Özbək deyirdi:&lt;ref&gt;Əsgər Əhməd.s.242,301.&lt;/ref&gt;{{sitat|&quot;Mənim həyatımı saxlayan bu adamdır. O, yalnız xəstələnlərin möcüzəli şəfavericisi deyil. O, xəstəliyi əvvəlcədən təyin edir və o dərəcədə dava-dərman hazırlayır ki, onlar tam mənasında müalicə edir … Onun varlığı insanlara hədsiz xeyir verir və sonralar ona bənzər həkim yetişməmişdir&quot;.}}

==== Ədəbiyyat ====
{{Şəkillər albomu
| yer            = right
| istiqamət      = üfüqi
| şəkil1         = Nizaminin portreti Qəzənfər Xalıqov.jpg
| alt1           = Nizami Gəncəvinin Qəzənfər Xalıqov tərəfindən çəkilmiş bədii portreti
| izah1          = &lt;center&gt;''[[Nizami Gəncəvi]]''&lt;/center&gt;
| miqyas1        = 200
| şəkil2         = Xaqani.jpg
| alt2           = Xaqani Şirvaninin bədii portreti
| izah2          = &lt;center&gt;''[[Xaqani Şirvani]]''&lt;/center&gt;
| miqyas2        = 181
}}
Söz ehtiyatı, sintaktik ifadələrin zənginliyi, məcaz və tərkiblərin ifadəliyi və orijinallığı – poetik formanın bütün bu əlamətlərinə görə XII əsr Azərbaycan şairləri müasirləri və sonrakı şairlər nəsli arasında seçilirdi. Məzmun zənginliyinə görə isə [[Nizami Gəncəvi|Nizami]] və [[Xaqani Şirvani|Xaqani]] yaradıcılığı insan dühasının son dərəcə gözəl nailiyyətləri sırasında durur. Səlcuq sultanlarının, sonralar isə Azərbaycan Atabəylərinin saray şairləri olmuşdur. Səlcuq sultanları, eləcə də sonralar onları əvəz edən Atabəylər qəbilə quruluşunu mühafizə edən və yazısız [[türk dilləri]]ndə danışan köçərilərin nümayəndələri idilər.&lt;ref name=&quot;Fars dili&quot;&gt;Ziya Bünyadov.s.199.&lt;/ref&gt;

Dövrün böyük şairlərindən olan Əfzələddin Xaqaninin şerinin əhəmiyyətli cəhətlərindən biri də [[fars dili]]nin hökmranlıq etdiyi şeir dilinə şairin azərbaycan-türk sözlərini gətirməsidir. Bunlardan şairin ''&quot;Məra dər parsi fohşi ke quyənd, be torki çərxeşan quyəd ke sənsən&quot;'' (tərcüməsi: ''&quot;farsca mənə söyüş desələr, çərxi fələk onlara türkcə deyər ki, sənsən&quot;'') misralı məşhur beytində işlədilmiş ''&quot;sənsən&quot;'' sözünü, eləcə də özünün şeir &quot;Divan&quot;ında işlətdiyi ''su'', ''[[Tanrı]]'', ''vuşaq (uşaq)'', ''çuxa'', ''qunduz'', ''xatun'', ''sürmə'', ''qara qız'', dağ, xan və s. bu kimi sözləri qeyd etmək olar.&lt;ref&gt;İradə Nuriyeva.26.&lt;/ref&gt;

Atabəylərin saray şairlərindən biri də Əsirəddin Əbül-Fəzl Məhəmməddir. O, [[Mərkəzi Asiya]]nın [[Axsikənd|Əxsikət]] şəhərində doğulmuş, Xaqani səpkisində yaradan poetik formanın ustadıdır. Şairə &quot;s''ultan əl-füzəla&quot;''&lt;ref group=q&gt;Ərəbcədən tərcüməsi ''&quot;nəciblərin sultanı&quot;.''&lt;/ref&gt; ləqəbi verilmişdi. Həmçinin ''&quot;malik əl-kəlam&quot;''&lt;ref group=q&gt;Ərəbcədən tərcüməsi &quot;sözün hakimi&quot;.&lt;/ref&gt; ləqəbini almış Zəhirəddin Tahir əl-Fəryabi də Atabəylərin Mərkəzi Asiyadan olan şairlərindən olmuşdur. O, 1189-cu ildə [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Cahan Pəhləvan]], sonralar [[Qızıl Arslan]] və [[Atabəy Əbu Bəkr|Əbu Bəkrin]] himayəsinə keçmişdir. [[Təbriz]]də Xaqani ilə dostlaşan əl-Fəryabi mədhiyyələrində onu təqlid edirdi. Şair Təbrizdə vəfat etmişdir və qəbri də Xaqaninin qəbri ilə yanaşıdır. Azərbaycan Atabəylərinin sarayında Seyyid Zülfüqar Şirvani, Qivami Mütərrizi, Fərrux Şirvani, Cövhəri, Yusif Füzuli, Kəmaləddin Naxçıvani, Seyyid İzzədin əl-Ələvi və başqa bu kimi şairlər də yaşayırdılar.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.202.&lt;/ref&gt;

Nizami Gəncəvi 1180–1181-ci illərdə bitirdiyi ikinci poemasını – &quot;[[Xosrov və Şirin]]&quot; əsərini sonuncu [[İraq Səlcuqlu dövləti|İraq Səlcuq]] sultanı [[III Toğrul]]a həsr etmişdi. Lakin bu, bir növ rəsmi ithaf idi. Əslində isə poema atabəy Məhəmməd Cahan Pəhləvana həsr olunmuşdu. Cahan Pəhləvan 1186-cı ildə öldüyü üçün poemanın mədhi onun qardaşı atabəy Qızıl Arslanın adına yazıldı. Nizamini Gəncə yaxınlığındakı düşərgəsinə dəvət edən Qızıl Arslan öz çadırında onu qəbul etmişdi. Poemanın müqabilində Qızıl Arslan bəxşiş olaraq Nizamiyə Həmdünyan kəndini və fəxri geyim təqdim etdi.
{{cquote|Tacı aydan yüksək o Qızıl Arslan,&lt;br&gt;
Qərbin pənahıdır, Şərqə hökmran.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://khatai.cls.az/more/text/9993|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220326093744/http://khatai.cls.az/more/text/9993|title=12 mart, 2015|author=Nizami Gəncəvi|date=|publisher=khatai.cls.az|accessdate=|language=|archive-date=2022-03-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|müəllif='''''&quot;Xosrov və Şirin&quot;, Nizami Gəncəvi.'''''}}

==== Təhsil ====
Atabəylər dövründə və orta əsrlərdə [[Azərbaycan (tarixi ərazi)|Azərbaycanda]] məktəb ibtidai təhsil müəssisəsi kimi tanınırdı. Məktəblər ilkin savad verir və əsasən də mədrəsələr üçün şagirdlər hazırlayırdılar. Məktəblərə qəbul 5–6 yaşından aparılır və 15 yaşına kimi orada təhsil alırdılar.&lt;ref&gt;Zakir Məmmədov.s.32.&lt;/ref&gt; Məktəblərdə yazıb-oxumaqla bərabər, əsas istiqamət dini yönümlü olub, [[Quran]]ın əzbərlənməsi və dini ehkamların öyrədilməsinə yönəldilirdi. Bundan başqa, ayrı-ayrı fənlər barəsində də məlumat verilirdi. Bu dövrlərdə yetim uşaqların təhsili üçün ayrıca ''&quot;beyt ət-təlim&quot;'' adlanan məktəblər də fəaliyyət göstərirdi. Burada hər 10 uşağa bir tərbiyəçi – [[atabəy]] təhkim olunurdu. Onlar yetimlərin yaşayışına, yeməyinə, geyiminə, tərbiyəsinə və s. cavabdeh idilər.&lt;ref&gt;Əsgər Əhməd.s.245&lt;/ref&gt;

Orta əsrlərdə Azərbaycanda təhsilin &quot;məzhər&quot; adlı forması da mövcud idi. Bu təhsil formasında hər ustad bir və ya bir neçə şagirdə ayrı-ayrı fənlərdən dərs demək əvəzinə, onlara ümumi rəhbərlik edirdi. Şagirdlər müstəqil şəkildə elmin müxtəlif sahələri ilə məşğul olur və vaxtaşırı ustadın yanına gəlib məsləhət alır, onun mühazirələrini dinləyirdilər.&lt;ref&gt;Zakir Məmmədov.s.35–36.&lt;/ref&gt;

Mədrəsələrdə orta təhsil müəssisələri olan dini təlimlərlə yanaşı, dünyəvi elmlər də tədris edilirdi. XII–XV əsrlərdə müsəlman Şərqində mədrəsələr təhsil mərkəzləri olmaqla bərabər, həm də elmi mərkəzlər rolunu oynayırdılar.&lt;ref&gt;Əsgər Əhməd.s.246&lt;/ref&gt;

Dövrün alimlərindən olan [[İbn əl-Müsənna|Fəxrəddin Əbülfəzl İsmayıl ibn əl-Müsənna ət-Təbrizi]] [[Bağdad]]ın ''&quot;ən-Nizamiyyə&quot;'' mədrəsəsində mühazirələr oxuyurdu. O, ''&quot;Azərbaycan tarixi&quot;'' əsərinin müəllifidir. Lakin çox təəssüf ki, bu əsər dövrümüzə gəlib çatmamışdır. Ət-Təbrizidən başqa Eldənizlər dövrünün təhsilini almış, Azərbaycanın özündə və həmçinin [[Dəməşq]]də, [[Yəmən]]də, [[Qahirə]]də, Bağdadda mühazirələr deyən bir çox alim yetişmişdir. Onlara Mahmudəl-Ərdəbili, əz-Zəki əl-Beyləqani, Əminəddin Müzəffər ət-Təbrizi, Məhəmməd əl-Urməvi, Fəxrəddin ər-Razi, Məhəmməd ət-Təbrizi, Əbu Həfs Ömər əl-Cənzi, İsmayıl əl-Cənzəvi, Həddad ən-Naxçıvani, Şəmsəddin Məhəmməd ət-Təbrizi, Şeyx Əbu Həmid Tacəddin əl-Urməvi, Qazi Şəmsəddin əl-Hüvəyyi, Əbu Məhəmməd ət-Təbrizi, İsmayıl əl-Maraqi, Məhəmməd əl-Həsən əl-Maraqi və başqaları daxildirlər.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.208–210&lt;/ref&gt;

=== Memarlıq ===
{{Həmçinin bax|Yusif ibn Küseyir türbəsi|Möminə Xatun türbəsi|Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi}}
&lt;center&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot; widths=&quot;200px&quot;&gt;
Fayl:Nakhichevan Mausoleum.jpg|&lt;small&gt;[[Yusif Küseyir oğlu türbəsi]]&lt;/small&gt;
Fayl:Kabud dome.JPG|&lt;small&gt;[[Göy Günbəd türbəsi]]&lt;/small&gt;
Fayl:122 phot. de Perse, d'Azerbaïdjan, d'Arménie, 1889-1893, sites et personnages, dont des portraits du chah et des principaux dignitaires de la cour et du gouvernement. Des collections du prince R.... - btv1b532288882 (171 of 224).jpg|&lt;small&gt;[[Atabəylər məscidi (Naxçıvan)|Atabəylər məscidi]]&lt;/small&gt;
Fayl:Mömünəxatun türbəsi 2018.jpg|&lt;small&gt;[[Möminə Xatun türbəsi]]&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;
[[Azərbaycan (tarixi ərazi)|Azərbaycan]]ın ən böyük iqtisadi, siyasi və mədəni mərkəzləri olan [[Şamaxı]], [[Bakı]], [[Gəncə]], [[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvan]], [[Beyləqan]], [[Təbriz]], [[Marağa]], [[Urmiya]] və b. şəhərlərdə müxtəlif səciyyəli abidələr inşa edildi. Orta əsr [[Azərbaycan memarlığı]]nın inkişafını müəyyənləşdirən və 3 əsas üslub istiqamətini əks etdirən [[Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbi|Şirvan-Abşeron]], [[Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi|Naxçıvan-Marağa]] və [[Arran memarlıq məktəbi|Arran memarlıq]] məktəbləri bu dövrdə təşəkkül tapmışdır. Bu məktəblərin üslub istiqamətində lokal cəhətlər, o cümlədən regionun etnik və sosial quruluşu həlledici rol oynayırdı.&lt;ref&gt;İradə Nuriyeva.s.27.&lt;/ref&gt;

[[Əcəmi Naxçıvani|Memar Əcəminin]] inkişaf etdirdiyi Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi – üslub, təkcə Naxçıvanı əhatə etməmiş, [[Cənubi Azərbaycan]]da [[Marağa]] şəhərinə, şimalda [[Bərdə]] şəhərinə, eyni zamanda [[Anadolu|Şərqi Anadolu]] ərazisinə də yayılmışdır. Ümumilikdə bu memarlıq üslubu Şərq aləminin böyük bir hissəsində davam edib, kompozisiyalı abidələrin yaradılmasına təkan vermişdir.&lt;ref name=&quot;artofazerbaijan&quot;&gt;{{Cite book
| title = Архитектура и изобразительное искусство.
| author = Л.С. Бретаницкий.
| url = http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/002/932.htm
| publisher = Российские универсальные энциклопедии. Брокгауз-Ефрон и Большая советская энциклопедия объединенный словник.
| location = 
| year = 
| volume = 
| pages = 
| isbn = 
| accessdate = 
| archiveurl = https://www.webcitation.org/66qKxAjWb?url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/002/932.htm
| archivedate = 2012-04-11
| url-status = live
}}&lt;/ref&gt;

Eldəniz dövrünün memarlığına daxil olan, ən böyük mədəniyyət nümunələrindən biri, Əcəmi Əbubəkr oğlu tərəfindən 1186-cı ildə Naxçıvan şəhərinin qərb hissəsində ucaldılan [[Möminə Xatun türbəsi|Mömünə Xatun türbəsidir]]. Bişmiş kərpicdən hörülmüş abidə zəngin naxışlarla bəzənmiş xırda kərpiclərlə üzlənmişdir. Bu türbənin prizma şəkilli binası ilə onun çadır örtüyü arasındakı məkan, fiqurlu hörgü şəklində yerinə yetirilmiş yazı vasitəsilə həll edilmişdir. Məqbərənin yeraltı hissəsində formaca onguşəli olan, bədii baxımdan zəngin tərtibata malik sərdabə vardır.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.377.&lt;/ref&gt;

Dövrün dini memarlıq nümunələrindən biri dövrümüzə gəlib çatmamış [[Atabəylər məscidi (Naxçıvan)|Atabəylər məscididir]]. XIX əsirdə yaşamış alman səyyah V. A. Engelqard yazır:&lt;ref&gt;C. Qiyasi.s.48&lt;/ref&gt;
{{sitat|&quot;Bu türk məscidi yonulmuş daşdan qurulmuş tağları olan iri tikilidir və onun içərisində yüksək işləməli müxtəlif yapma (gəctəraşlıq) naxışlar görünür. Binanın bir bölümü artıq uçmuşdur, qalanı isə uçmaq təhlükəsindədir. Ondan 50 sajen&lt;ref group=q&gt;Təqribən 107 metr.&lt;/ref&gt; aralıda vaxtilə bu məscidə aid olan və yanlarında hər biri 10 sajen&lt;ref group=q&gt;Təqribən 42 metr.&lt;/ref&gt; ucalıqda qoşa minarəli qapı var. Məscidlə qapı arasındakı məkanı əvvəllər məscidə aid olan yardımçı tikililər tuturmuş, indi isə bu tikililər artıq olmayanda elə təsəvvür yaranır ki, qapı ona çox yaxın olan xüsusi qülləyə (Mömünə xatun türbəsinə) məxsusdur.&quot;}}

Həmin dövrün tikililərindən biri də memar Əcəminin hələ 1162-ci ildə ''&quot;şeyxlər başçısı&quot;'' [[Yusif Küseyir oğlu]] üçün tikdiyi türbədir. Bu türbənin həm əsas tikintisi, həm də bəzək hörgüsü bir materialla – bişmiş (qırmızı) kərpiclə işlənmişdir. Türbə ikiqatlı olub, hər iki qatı planda səkkizbucaqlı biçimdədir. Yer altında salınmış sərdabə səkkizüzlü plana uyğun ortası yastı olan günbəzlə örtülmüşdür. Məqbərənin bucaqlarındakı həndəsi bəzəklər köndələninə düzülmüş kərpiclər əsasında əmələ gətirilmişdir. Usta, rəngli material əlavə etmədən işıq və kölgənin maksimal bədii effektinə nail olmağa çalışmışdır.&lt;ref&gt;K. M. Məmmədzadə.s.43.&lt;/ref&gt;

Eldənizlər dövrünə aid digər memarlıq abidəsi isə 1194-cü ildə [[Marağa]]da tikilmiş [[Göy Günbəd türbəsi|Göy Günbəddir]]. Göy Günbədin qülləsinin plan-məkan quruluşu [[Xərrəqan türbələri]] ilə birtiplidir – səkkizüzlü prizmanın bucaqları bayırda silindrik dayaqlarla möhkəmləndirilmişdir. Ancaq dayaqlararası sivri tağçalarda və karnizdə stalaktitlərdən istifadə etmək baxımından Göy Günbəd Mömünə Xatun Türbəsinin aydın təsirinə məruz qalmışdır.&lt;ref&gt;C. Qiyasi.s.99.&lt;/ref&gt;

== İqtisadiyyat ==
[[Həmdullah Qəzvini]]n ''&quot;Nüzhətül-qülüb&quot;'' əsərindəki rəqəmlərə görə, bilavasitə Azərbaycanınn dövlət gəliri Atabəylər dövründə, yəni XII yüzildə 25 milyon [[dinar]] idi. Aşağıda Eldənizlərin ən qüvvətli dövrlərində vergi gəlirləri qeyd olunub (dinar ilə):&lt;ref name=&quot;Gəlir&quot;&gt;Süleyman Əliyarlı.s.155.&lt;/ref&gt;
# [[Azərbaycan]] – 25 milyon
# [[İran|İraqi Əcəm]] – 25,2 milyon
# [[İraqi Ərəb]] – 30 milyon
# [[Ərməniyyə|Ərminiyyət əl-Əkbər]] – 2 milyon

Azərbaycanın tarixi ərazilərinin böyük hissəsini əhatə edən Eldənizlərin və ölkənin şimal-şərq əyalətlərini əhatə edən [[Şirvanşahlar dövləti]]nin, eləcə də monqol işğallarından sonra yaranan [[Elxanilər dövləti|Hülakilər dövlətinin]] mövcudluğu, əvvəl [[Marağa]], sonra isə [[Təbriz]] şəhərlərini mərkəz olaraq seçmələri Azərbaycanın təsərrüfat həyatının inkişafına, o cümlədən də ölçü vasitələrinin vahid sisteminin yaranmasına və tətbiqinə gətirib çıxardı.&lt;ref&gt;Əsgər Əhməd.s.310.&lt;/ref&gt;

=== Şəhərlər və ticarət ===
[[Fayl:Azerbaijani Atabeks era vase from Ganja.JPG|thumb|right|170px|Eldənizlər dövrünə aid vaza, [[Qədim Gəncə]], [[Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi]].]]
Atabəylər dövründə öz inkişafının pik nöqtəsinə çatan [[Gəncə]] Eldənizlərin əsas şəhərlərindən biri olmuşdur. Gəncə Yaxın və Orta Şərqdə ən mühüm ticarət-sənət mərkəzi idi. Şəhər yaxınlığında dəmir və mis filizlərinin olması onu göstərir ki, burada dəmirçilik, metal emalı, silahqayırma, qab-qacaq hazırlanması, metalda naxış açma və başqa sənət sahələri inkişaf etmişdir.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.167–168.&lt;/ref&gt;

[[Bərdə]] vilayəti bütün [[Yaxın Şərq|Yaxın]] və [[Orta Şərq]]də toxuculuq üçün başlıca xammal mənbələrindən biri olan xam ipək istehsalı üzrə mühüm baza olmuşdu. Bərdə ilə yanaşı, [[Beyləqan]], [[Təbriz]], [[Şabran]] və bir çox digər Azərbaycan vilayət və bölgələrində də xam ipək istehsalı geniş yayılmışdı. Həmçinin Təbriz, Marağa, [[Xoy]], Beyləqan, [[Ərdəbil]] şəhərləri əhəmiyyətli toxuculuq mərkəzləri idi. Bu dövrdə Azərbaycanda xalçaçılıq geniş yayılmışdı. Xalçaçılıq [[Mərənd]]də və [[Kür-Araz ovalığı|Kür-Araz hövzəsinin]] şərqində yerləşən şəhər və yaşayış məntəqələrində inkişaf etmişdi. [[Dabbaqlıq|Dabbağlıq]] sənəti [[Ənaristan|Ənar]] və [[Əhər]] kimi şəhərlərdə əsas yer tuturdu. XII əsrdə, Təbriz və Ərdəbil metalişləmə sənətinin, o cümlədən də dəmirçiliyin iri mərkəzləri idi. [[Dulusçuluq]] sənəti Azərbaycanın bütün bölgələrində böyük inkişaf yolu keçmişdi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.339–343.&lt;/ref&gt;

Azərbaycanın iri iqtisadi mərkəzi olan Naxçıvan Atabəylərin hakimiyyəti dövründə inkişaf etmiş sənətkarlıq istehsalına malik idi. Şəhərdə müxtəlif sənət sahələrini təmsil edən çoxlu ustalar – toxucular, bənnalar, çini qab və ağac emaletmə ustaları, zərgərlər və b. çalışırdılar. Şəhərin sənətkarlıq istehsalında toxuculuq və onunla bağlı olan sahələr – Çin parçası, zərif örtük, xalça, keçə, çuxalıq yun parça, hamam fitələri üçün nazik şal və pambıq parça istehsalı mühüm rol oynayırdı.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.170–171.&lt;/ref&gt;

Əkinçilikdə, eləcə də ümumiyyətlə ölkənin bütün təsərrüfat həyatında aparıcı sahə taxılçılıq idi. [[Buğda]] və [[Arpa (bitki)|arpa]] becərilməsi əsasən dəmyə xarakteri daşıyır və demək olar, ölkənin bütün vilayətlərini əhatə edirdi. [[Dəmyə əkinçiliyi]] ilə yanaşı, suvarma əkinçiliyi də mövcud idi. [[Kəhriz]] və [[Arx|arxlar]] sistemi geniş yayılmışdı. Beyləqanda bağçılıq, [[nar]], [[üzüm]] və başqa [[meyvə]] sahələri inkişaf etmişdi. Azərbaycan erkən orta əsrlərdən başlayaraq [[Çəltik|çəltiyin]] geniş surətdə becərildiyi ölkələrdən idi. Bitkinin əsas becərilmə zonası Şəki, Naxçıvan, [[Muğan düzü|Muğan]], Təbriz və başqa vilayətlər idi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.334.&lt;/ref&gt;

=== Sikkə zərbi ===
[[Azərbaycan (tarixi ərazi)|Azərbaycan]]ın şəhər və vilayətləri daxili və beynəlxalq əhəmiyyətli ticarət yollarının sıx şəbəkəsi vasitəsilə əlaqələnirdi. Bu ticarət əlaqələrinin nə qədər intensiv və geniş olduğunu, [[Beyləqan rayonu|Beyləqan]] ərazisində arxeoloji qazıntılar zamanı aşkar edilmiş [[sikkə]] tapıntıları sübut edir. Burada böyük miqdarda (1500 nüsxə) Eldəniz sikkələri aşkara çıxarılmışdır. Eldəniz sikkələrinin təxminən yarısını Cənubi Azərbaycan şəhərlərində, o cümlədən [[Ərdəbil]]də zərb olunmuş sikkələr təşkil edirdi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.s.345.&lt;/ref&gt;

Həmçinin [[Astara rayonu]]nun Məşkan kəndində tapılmış sikkə xəzinəsi bütünlüklə &quot;düzgün&quot; kəsilmiş mis sikkələrdən – sonuncu Azərbaycan Atabəyləri və onların vassallarının adından zərb olunmuş mis [[dirhəm]]lərdən ibarət olmuşdur. 1974-cü ilin noyabrında [[Masallı rayonu]]nun [[Xırmandalı (Masallı)|Xırmandalı kəndind]]ə tapılmış ikinci xəzinədə isə yalnız &quot;düzgün olmayan&quot; şəkildə eyni hökmdarların adından kəsilmiş balaca mis sikkələr vardı.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.183.&lt;/ref&gt;

=== Torpaq sahibliyi və vergilər ===
[[Feodal]] torpaq mülkiyyətinin bir neçə növü var idi. &quot;''[[Mülk]]&quot; torpaqları'' irsi idi, mülk sahibləri&lt;ref group=q&gt;Mülk sahiblərinə malik, məlik və ya mülkədar deyilirdi.&lt;/ref&gt; torpağı sata və bağışlaya bilərdilər. &quot;[[Camaat torpaqları|Camaat]] (icma) torpaqları&quot; — otlaqlar, örüşlər, meşələr, bataqlıqlar və s., bəzən əkin yerləri olurdu. Camaat torpaqları dövlətin mülkiyyətində idi, dövlətə torpaq vergisi-xərac verirdi. &quot;[[Xassə torpaqları|Xassə]]&quot; hökmdarların və sülalələrin mülkiyyətində geniş torpaq sahələri idi. Dövlətə məxsus olan, yəni gəliri birbaşa xəzinəyə gələn torpaqlara &quot;divani&quot; və ya &quot;[[divan torpaqları]]&quot; deyilirdi. Şərti torpaq mülkləri — &quot;[[iqta]]&quot; sistemi də inkişaf etməkdə idi. İqta dövlətə xidmət müqabilində verilirdi. İqta sahibləri — iqtadarlar bilavasitə təsərrüfatla və ya təsərrüfatçılıqla məşğul olmur, bir qayda olaraq, öz iqtalarını icarəyə verirdilər. Zaman keçdikcə onlar iqtadarların xüsusi mülkiyyətinə çevrilirdi. &quot;[[Vəqf]]&quot; torpaqları ayrı-ayrı ruhanilərə, dini və xeyriyyə müəssisələrinə, [[məscid]]lərə, [[mədrəsə]]lərə və s. verilirdi.&lt;ref&gt;Nuriyeva İradə s.24.&lt;/ref&gt;

XII əsrdə və XIII əsrin başlanğıcında və qabaqkı dövrlərdə ''&quot;[[xərac]]&quot;'' əsas vergi kimi öz əhəmiyyətini saxlayırdı. Torpaqdan istifadə müqabilində kəndlidən pul, ya da &quot;natura&quot;&lt;ref group=q&gt;Yəni vergi pul şəklində deyil, məhsul şəklində ödənilirdi.&lt;/ref&gt; şəklində alınırdı. ''&quot;[[Üşr]]&quot;''&lt;ref group=q&gt;Ərəbcədən tərcümədə onda bir mənasındadır.&lt;/ref&gt; vergisi &quot;[[xass torpaqlar]]&quot;dan və iqta sahiblərindən alınırdı. ''&quot;[[Aləf]]&quot;''&lt;ref group=q&gt;Ulufə ərəbcə hərfi tərcümədə ''&quot;qida&quot;'', ''&quot;yem&quot;'' mənasındadır.&lt;/ref&gt; qarovulda duran dəstəni və ya rəsmi şəxsi təmin etmək üçün qida və başqa təbii rüsumlar vergisi idi. ''&quot;[[Təhəkkümat]]&quot;''&lt;ref group=q&gt;[[Ərəbcə]]dən ''&quot;təhəkkümün&quot;'' cəm şəkli. ''&quot;Mühakimə&quot;'', ''&quot;nəzarət&quot;'' deməkdir.&lt;/ref&gt; elə bir vergi növü idi ki, dini müəssisələr və mülklər onu ödəməkdən azad idilər. Gömrük və gözlətmə haqqı da bu təhəkkümata aid idi. ''&quot;[[İnam (vergi)|İnam]]&quot;''&lt;ref group=q&gt;Ərəbcədən tərcümədə xeyirxahlıq ifadə edir.&lt;/ref&gt; hökmdarın göstərişi əsasında təbəələrdən haqla birlikdə yığılan əlavə ödənc növlərindən biri idi. Əlavə olaraq iqta sahibləri tərəfindən ''&quot;[[mənəl]]&quot;'', &quot;''[[marafiq]]&quot;'', ''&quot;[[dəraib]]&quot;'' kimi vergilər də alınırdı.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.194–197.&lt;/ref&gt;

== Qeydlər ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|4}}

== Ədəbiyyat ==
{{Siyahı sütunlarla|2|
* Ziya Bünyadov. ''Azərbaycan Atabəyləri dövləti (1136-1225-ci illər).'' Bakı, &quot;Şərq-Qərb&quot;, 2007. 312 səh.
* Əkbər N.Nəcəf. ''Səlcuqlu dövlətləri və atabəyləri tarixi (Oğuzların ortaya çıxmasından – XIV əsrə qədər)''. Bakı, &quot;Qanun&quot;, 2010.
* Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə. ''II cild (III-XIII əsrin I rübü).'' Bakı, &quot;Elm&quot;, 2007. 608 səh. - 24 səh.
* Nuriyeva İradə Tofiq qızı. ''Azərbaycan dövlətləri intibah dövründə.'' Bakı, &quot;Mütərcim&quot;, 2015. – 32 səh.
* Erdoğan Merçil. ''İldenizliler: Azurbaycan Atabegleri, Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi.'' İstanbul, 1993. c. 8.
* Əsgər Əhməd. ''XII-XV əsrlərdə Аzərbaycanın mənəvi mədəniyyəti.'' Bakı, 2012, &quot;Elm&quot;. 372 səh.
* Təhmasib Fərzəliyev. ''Azərbaycan folklorunda xalq dram və oyun tamaşaları. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər.'' VII kitab. Bakı &quot;Elm&quot;, 1987.
* Zakir Məmmədov. ''Azərbaycan fəlsəfəsi tarixi.'' Bakı, &quot;İşıq&quot;,1994.
* K. M. Məmmədzadə. ''Azərbaycanda inşaat sənəti.'' Bakı, &quot;Elm&quot;, 1978.
* Süleyman Əliyarlı. ''Azərbaycan tarixi üzrə qaynaqlar.'' Bakı, &quot;Çıraq&quot;, 2007. 400 səh.
* C. Qiyasi. ''Nizami dövrünün memarlıq abidələri.'' Bakı, &quot;İşıq&quot;, 1991.
}}

== Xarici keçidlər ==
* {{cite book |title=The expansion of Islam in the middle periods Volume 1 |last=Hodgson |first=Marshall G.S. |authorlink= |coauthors= |year=1977 |publisher=University of Chicago Press |location= |isbn=0-226-34684-6 |page=262 |pages= |url=http://books.google.com/books?id=nzJeEKoZPhUC&amp;pg=PA262 |accessdate=}}
* {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/atabakan-e-adarbayjan |title=Atabakan-e Ādarbayjan |author=Luther, K.A. |date=December 15, 1987 |work=Encyclopedia Iranica |publisher= |accessdate=October 28, 2010}}
* {{Cite book | title = İldenizliler | author = Gülay Ögün Bezer | url= http://www.islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c22/c220051.pdf | publisher= TDV İslam Ansiklopedisi | location= | year = 2013 | volume = | pages= 84 | isbn= | accessdate= | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170821195803/http://www.islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c22/c220051.pdf | dead-url = yes | archivedate = 21 avqust 2017}}
* {{Cite book| title = НАСЛЕДИЕ АРХИТЕКТУРЫ| author = Роза Салаева| url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/rubooks/rzsal.pdf| publisher=| location=БАКУ| year = 2002 | volume = | pages=| isbn=| accessdate=| archiveurl =https://web.archive.org/web/20121209150304/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/rubooks/rzsal.pdf | dead-url = yes|archivedate = 2012-12-09}}
{{Eldənizlərin hökmdarları}}

[[Kateqoriya:Eldənizlər]]
[[Kateqoriya:İran tarixi]]
[[Kateqoriya:Müsəlman sülalələr]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı sülalələr]]</text>
      <sha1>m7zsn90sjdo6oif7gzqqueoofdg2b0s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042147</id>
      <parentid>9042146</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:00:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yousiphh</username>
        <id>175220</id>
      </contributor>
      <comment>/* Monqolların yürüşü */</comment>
      <origin>9042147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107299" sha1="p83ng6udt9sb7daydaghpslfqajfw61" xml:space="preserve">{{Seçilmiş məqalə}}
{{Tarixi dövlət
| adı                  = Eldənizlər
| orijinal_adı         = اتابکان آذربایجان&amp;lrm; &lt;br&gt;Atabakan-e Azarbayjan&lt;ref&gt;{{cite book |title=The expansion of Islam in the middle periods Volume 1 |last=Hodgson |first=Marshall G.S. |authorlink= |coauthors= |year=1977 |publisher=University of Chicago Press |location= |isbn=0-226-34684-6 |page=262 |pages= |url=http://books.google.com/books?id=nzJeEKoZPhUC&amp;pg=PA262 |accessdate= |archive-date=2018-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181223101503/https://books.google.com/books?id=nzJeEKoZPhUC&amp;pg=PA262&amp;hl=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;iranica&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/atabakan-e-adarbayjan |title=Atabakan-e Ādarbayjan |author=Luther, K.A. |date=December 15, 1987 |work=Encyclopedia Iranica |publisher= |accessdate=October 28, 2010 |archive-date=November 17, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161117005647/http://www.iranicaonline.org/articles/atabakan-e-adarbayjan |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| statusu              = Atabəylik
| himni                = 
| bayrağı              = Atabek of Azerbaijan.png
| bayrağın_izahı       = 
| gerbi                = 
| gerbin_yazısı        = 
| xəritəsi             = Map of Eldiguzids.png
| xəritənin_izahı      = Eldənizlərin ən qüdrətli dövrlərindəki sərhədləri&lt;ref name=&quot;Gəlir&quot; /&gt;
| s1                   = Böyük Səlcuq İmperiyası
| s1_bayrağı           = Böyük Səlcuq bayrağı.svg
| quruluş_ili          = 1136
| süqut_ili            = 1225
| x1                   = Xarəzmşahlar dövləti
| x1_bayrağı           = Khwarazmian dynasty flag.png
| x2                   = Gürcüstan krallığı
| x2_bayrağı           = Kartli - drosha jvari.svg
| paytaxtı             = [[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvan]]&lt;ref name=&quot;iranica&quot; /&gt;&lt;br&gt;[[Həmədan]]&lt;ref&gt;Houtsma, M. T. ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936'', BRILL, 1987, ISBN 90-04-08265-4, s.1053&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; [[Təbriz]]&lt;ref&gt;Erdoğan Merçil.s. 90.&lt;/ref&gt;
| ən_böyük_şəhəri      = [[Ərdəbil]], [[Beyləqan]], [[Bərdə]], [[Gəncə]] və paytaxt şəhərlər
| rəsmi_dilləri        = [[Azərbaycan dili|Azərbaycan-türk dili]]&lt;ref name=&quot;Fars dili&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Johanson, Lars &amp; Csato, Eva &amp; Karakoç, Birsel &amp; Hickey, Raymond. (2020). Turkic Language Contacts. 551-570. 10.1002/9781119485094.ch28. page 177, 181. {{oq|en|A case in point is the introduction of Azeri in Transcaucasia and Iran by relatively small Seljuk groups, which led to gradual supplanting of several existing regional and local Iranian and Caucasian codes.}}{{oq|en|Azeri was introduced substratal variety by Seljuk speakers of an Oghuz Turkic that was already influenced by Persian (§ 10.4).}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Fars dili]]&lt;ref name=&quot;Fars dili&quot; /&gt;
| pul_vahidi            = [[Dinar]],&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.156.&lt;/ref&gt; [[dirhəm]]
| idarəetmə_forması    = [[Mütləq monarxiya]]
| sülalə               = Eldənizlər
| rəhbər_titulu        = [[Sultan]], [[atabəy]]
| rəhbər1              = [[Şəmsəddin Eldəniz]]&lt;ref&gt;{{cite book |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |authorlink= |coauthors= |year=1996 |publisher=Columbia University Press |location= |isbn=0-231-10714-5 |page= |pages=199–200 |url=https://books.google.com/books?id=2O_BQs6Sro0C&amp;pg=PA199 |accessdate= |quote=''pp 199-200(Eldiguizds or Ildegizds): &quot;The Elgiguzids or Ildegizds were a Turkish Atabeg dynasty who controlled most of Azerbaijan(apart from the region of Maragha held by another Atabeg line, the Ahamadilis), Arran and northern Jibal during the second half the twelfth century when the Great Seljuq Sultane of Western Persia and Iraq was in full decay and unable to prevent the growth of virtually independent powers in the province&quot;, pp 199-200: &quot;Eldiguz (Arabic-Persian sources write 'y.l.d.k.z) was originally a Qipchaq military slave&quot;, pp199-200: &quot;The historical significance of these Atabegs thus lies in their firm control over most of north-western Persia during the later Seljuq periodand also their role in Transcaucasia as champions of Islamagainst the resurgent Bagtarid Kings&quot;. pp 199: &quot;In their last phase, the Eldiguzids were once more local rulers in Azerbaijan and eastern Transcaucasia, hard pressed by the aggressive Georgians, and they did not survive the troubled decades of the thirteenth century&quot;.'' |archive-date=2022-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220329014004/https://books.google.com/books?id=2O_BQs6Sro0C&amp;pg=PA199 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; (ilk)
| rəhbər_il1            = 1136–1175
| rəhbər titulu2        = 
| rəhbər2               = [[Atabəy Özbək|Müzəffərəddin Özbək]] (son)&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.129.&lt;/ref&gt;
| rəhbər_il2            = 1210–1225
| rəhbər titulu3        = 
| rəhbər3               = 
| rəhbər_il3            = 
| dini                  = [[İslam]] ([[Sünni]])
| qeydlər               = İllik xəzinə gəliri : 84,2 milyon dinar&lt;ref name=&quot;Gəlir&quot; /&gt;{{Bax|#İqtisadiyyat|1}}
| indi                  = {{bayraq|Azərbaycan}}[[Azərbaycan]]&lt;br&gt;{{bayraq|Türkiyə}}[[Türkiyə]]&lt;br&gt;{{bayraq|Gürcüstan}}[[Gürcüstan]]&lt;br&gt;
{{bayraq|Ermənistan}}[[Ermənistan]]&lt;br&gt;{{bayraq|İraq}}[[İraq]]&lt;br&gt;{{bayraq|İran}}[[İran]]&lt;br&gt;{{bayraq|Rusiya}}[[Rusiya]]
| demonimi              = 
| area_km2              = 
| area_rank             = 
| GDP_PPP               = 
| GDP_PPP_year          = 
| HDI                   = 
| HDI_year              = 
| today                 = 
|idarəetmə forması      = [[Mütləq monarxiya]]
}}
'''Eldənizlər'''&lt;ref name=&quot;ASE&quot;&gt;{{ASE|4|5|Eldənizlər}}&lt;/ref&gt; ({{dil-fa|ایلدگزیان&amp;lrm;}}), həmçinin '''Eldəgəzlər''',&lt;ref name=&quot;ASE&quot; /&gt; və ya '''Azərbaycan Atabəyləri''' ({{dil-fa|اتابکان آذربایجان&amp;lrm;}}, {{comment|translit.|transliterasiya|transliterasiya}} ''Atabakan-e Āzarbayjan'') — 1136–1225-ci illərdə [[Azərbaycan (tarixi ərazi)|Azərbaycan]]ı, şərqi [[Anadolu]]nu, şimali [[İraq]]ı, [[İran]]ı və [[Cibal|Cibəli]] idarə etmiş tarixi dövlət. Sülalənin əsası [[qıpçaqlar|qıpçaq]] əsilli [[Şəmsəddin Eldəniz]] tərəfindən qoyulmuşdur. Belə ki, sultan Məsud tərəfindən [[Arran]]ı [[iqta]] olaraq alan Eldəniz tezliklə hakimiyyətini bütün [[Azərbaycan (tarixi ərazi)|Azərbaycana]] yaymışdı. 1160-cı ildə oğulluğu [[Arslanşah (İraq Səlcuq hökmdarı)|Arslanşahı]] da hökmdar etdikdən sonra Eldəniz [[İraq Səlcuqlu dövləti|İraq Səlcuq sultanlığındak]]ı hakimiyyəti də faktiki olaraq ələ keçirdi. Şəmsəddin Eldənizin dövründə Azərbaycan atabəylərinin torpaqları [[Arran]], [[Azərbaycan (tarixi ərazi)|Azərbaycan]], [[Şirvan (tarixi ərazi)|Şirvan]], [[Cibal|Cibəl]], [[Həmədan]], [[Gilan ostanı|Gilan]], [[Mazandaran ostanı|Mazandaran]], [[İsfahan ostanı|İsfahan]], [[Rey şəhristanı|Rey]], [[Mosul qəzası|Mosul]], [[Kirman ostanı|Kirman]], [[Fars ostanı|Fars]], [[Xuzistan ostanı|Xuzistan]], [[Axlatyan|Axlat]], [[Ərzurum]] və [[Marağa]] ərazilərini əhatə edirdi.&lt;ref name=&quot;Eldəniz&quot; /&gt;

Sülalənin möhkəmlənməsi Eldənizin oğlu [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan]]ın dövrü ilə bağlıdır. 1175-ci ildə sultan Arslanşahın ölümündən sonra onun 7 yaşlı oğlu [[III Toğrul]]u hakimiyyətə gətirən Cahan Pəhləvan özünü onun atabəyi elan etdi və [[Şəmsəddin Eldəniz]] kimi faktiki olaraq hakimiyyəti öz əlinə aldı.&lt;ref&gt;Antoine Constant. ''L'Azerbaïdjan'', Karthala Editions, 2002, ISBN 2-84586-144-3, p. 96&lt;/ref&gt; Atabəy [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Cahan Pəhləvan]] tərəfindən mərkəzi hakimiyyətə qarşı üsyanlar yatırılmış və qonşuluqdakı hakim sülalələr ilə dostluq münasibətləri yaradılmışdı. Cahan Pəhləvanın dövrü stabillik dövrü olduğu üçün Eldənizlərin hakimiyyəti altındakı torpaqlarda mədəni sahələr inkişaf etmişdi. Adı çəkilən atabəyin dövründə Eldənizlərin paytaxtı Naxçıvandan Həmədana köçürülmüşdü.&lt;ref&gt;Houtsma, M. T. ''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936'', BRILL, 1987, ISBN 90-04-08265-4, p. 1053&lt;/ref&gt;

Əsrin böyük şairləri [[Nizami Gəncəvi|Nizami]] və [[Xaqani Şirvani|Xaqani]] Eldənizlər dövründə yaşamışdılar. Hər iki şairin Eldəniz sarayı ilə sıx əlaqələri olmuşdur. Eldənizlər dövründə memarlıq sahəsində də bir sıra irəliləyişlər əldə edilmişdi. [[Arran memarlıq məktəbi|Arran]] və [[Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi|Naxçıvan-Marağa]] memarlıq məktəbləri bu dövrdə inkişaf etmişdi. Naxçıvan- Marağa memarlıq məktəbinin inkişafında [[Əcəmi Naxçıvani|Memar Əcəminin]] böyük rolu olmuşdur. [[Yusif ibn Küseyir türbəsi]], [[Möminə Xatun türbəsi]], [[Göy Günbəd türbəsi]], [[Atabəylər məscidi (Naxçıvan)|Atabəylər məscidi]] kimi memarlıq nümunələri Eldənizlər dövrü ilə bağlıdır.&lt;ref&gt;{{Cite book
| title = НАСЛЕДИЕ АРХИТЕКТУРЫ
| author = Роза Салаева
| url = http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/rubooks/rzsal.pdf
| publisher = 
| location = БАКУ
| year = 2002
| volume = 
| pages = 
| isbn = 
| accessdate = 
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20121209150304/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/rubooks/rzsal.pdf
| dead-url = dead
| archivedate = 2012-12-09
}}&lt;/ref&gt;

[[Məhəmməd Cahan Pəhləvan]]dan sonra hakimiyyətə qardaşı [[Qızıl Arslan]] gəldi. Qızıl Arslanın dövründə paytaxt Təbrizə köçürüldü. O, ara müharibələrinə son qoydu və həmçinin özünü sultan elan edərək Eldənizlərin hakimiyyətini, hökm etdikləri ərazilərdə qanuniləşdirdi. 1191-ci ildə sultan Qızıl Arslanın ölümündən sonra taxt müharibələri yenidən başladı. Bu müharibələrdə Cahan Pəhləvanın oğulları, [[Atabəy Əbu Bəkr|Əbu Bəkr]], [[Əmir Əmiran Ömər]] və [[Qutluq İnanc]] əsas rol oynayırdılar.&lt;ref&gt;Nuriyeva İradə.s.19–20.&lt;/ref&gt;

Hakimiyyətdə olan sonuncu hökmdarlar Əbu Bəkr və [[Özbək (atabəy)|Özbəyin]] dövründə dövlət zəifləyərək süquta sürükləndi. Hər iki hökmdar dövlət işləri ilə maraqlanmır və vaxtlarını daha çox içki məclislərində keçirməyə üstünlük verirdilər. Özbəyin dövründə Azərbaycan atabəylərinin torpaqlarının çoxu itirilmişdi, onun hakimiyyəti təkcə [[Azərbaycan (tarixi ərazi)|Azərbaycanla]] məhdudlaşmışdı. Nəhayət son hökmdar Özbək dövründə bütün Eldəniz torpaqları [[Cəlaləddin Mənguberdi|Cəlaləddin Məngüberdi]] tərəfindən işğal edildi. Ona heç bir müqavimət göstərməyən Özbək isə 1225-ci ildə [[Əlincə qalası]]nda öldü.&lt;ref&gt;{{Cite book
| title = İldenizliler
| author = Gülay Ögün Bezer
| url = http://www.islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c22/c220051.pdf
| publisher = TDV İslam Ansiklopedisi
| location = 
| year = 2013
| volume = 
| pages = 84
| isbn = 
| accessdate = 
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20170821195803/http://www.islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c22/c220051.pdf
| dead-url = yes
| archivedate = 21 avqust 2017
}}&lt;/ref&gt;

== Sülalənin mənşəyi ==
Eldənizlər sülaləsinin banisi olan [[Şəmsəddin Eldəniz]] [[qıpçaqlar]]dan idi. ''[[Mirxond]] yazır: &quot;Məlumatlı tarixçilər xəbər verirlər ki, qıpçaqların ölkəsində qədim çağlarda belə bir adət var idi: Əgər hər hansı bir tacir birdəfəyə 40 qul alsaydı, satan ondan yalnız otuz doqquzunun pulunu alır, qırxıncını pulsuz verirdi&quot;.'' Belə olmuşdu ki, [[II Mahmud (Səlcuq)|sultan Mahmudun]] hakimiyyəti dövründə bir qul alverçisi 39 qulu satıb, qırxıncı qul üçün pul götürməmişdi. Həmin qul da Eldəniz olmuşdur.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.37&lt;/ref&gt;

Bəzi mənbələrə görə Eldənizin mənşəyi [[Qafqaz]]dakı qıpçaqlardan, bəzilərinə görə isə [[Mərkəzi Asiya]]dan və [[Xorasan]] ərazisindəki qıpçaqlardan gəlməkdədir. Xarəzm tarixçisi Bahaəddin Məhəmməd ibn Müəyyəd [[Xarəzmşahlar dövləti|Xarəzmşahlar]]ın məktublarını qələmə aldığı əsərində atabəy [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Cahan Pəhləvana]] aid bir məktubdan bəhs edərkən, atabəyin Xarəzm ordularının başında [[Taraz]]a qədər gəlmiş qıpçaq Uran qəbiləsinin rəhbərlərindən Kıranla ''&quot;qohum olduğunu&quot;'' yazmaqdadır. Xarəzm ordusuna keçənə qədər adı çəkilən qəbilənin böyük hissəsi [[müsəlman]] deyildi. Belə ki, qəbilə [[Tenqriçilik|türk tanrıçılığına]] pərəstiş edirdi.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.22.&lt;/ref&gt;

== Şəmsəddin Eldəniz (1136–1175) ==
{{Həmçinin bax|Şəmsəddin Eldəniz}}

=== Sülalənin güclənməsi ===
{{Azərbaycan tarixi}}
[[Şəmsəddin Eldəniz|Eldənizi]] qul kimi alan Səlcuq vəziri Sümeyrəminin 1122-ci ilin mayında sui-qəsdlə öldürülməsindən sonra sultan Mahmud onun bütün var-dövlətini müsadirə etdirirdi. Eldəniz də sultanın xidmətinə keçdi. Sultan Mahmud Eldənizin bacarığını görüb, tərbiyəsini Əmir Nəsrə tapşırır. Tezliklə onu [[İraq Səlcuqlu dövləti|sultan]] mətbəxinə başçı təyin edirlər. O, bu vəzifəsində ikən sultan Mahmud vəfat etdi. Sultan [[II Toğrul]]un hakimiyyəti dövründə Eldəniz sultanın şəxsi məmlükləri sırasına keçirildi. Sultanın xanımı [[Möminə Xatun|Mömünə xatun]] ona xüsusi iltifat göstərirdi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.s.305.&lt;/ref&gt;

1136-cı ildə [[Qiyasəddin Məsud|sultan Məsud]] [[Arran]]ı atabəy Eldənizə iqta torpağı verdi və o, [[Bərdə]]yə öz iqamətgahına yola düşdü. Eldəniz burada yerli əmirləri tezliklə öz tərəfinə çəkdi, tabeliyindəki torpaqları müstəqil idarə etməyə və saraya nadir hallarda getməyə başladı. Cüzcani yazır: ''&quot;Eldəniz Azərbaycan ərazini öz hakimiyyəti altına alıb, çoxlu işlər gördü və bu ölkədə onun fəaliyyətinin izləri hələ də qalmaqdadır&quot;.''&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.38–39.&lt;/ref&gt; Bununla Eldənizlər dövlətinin və bu dövləti idarə edən Eldənizlər sülaləsinin əsası qoyuldu. Eldənizin ələ keçirdiyi torpaqlara daxil olan [[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvan]] paytaxt seçildi.&lt;ref name=&quot;Eldəniz&quot;&gt;İradə Nuriyeva.s.18.&lt;/ref&gt;

=== Hakimiyyətin ələ keçirilməsi ===
[[Fayl:Атабеки эльдагизы атабек эльданиз.jpg|thumb|left|220px|Atabəy [[Şəmsəddin Eldəniz]]in adına zərb olunmuş pul. [[Azərbaycan Tarixi Muzeyinin Numizmatikа Fоndu]]]]
1145–1146-cı illərdə [[Fars ostanı|Fars]] hakimi Boz Aba və [[Rey]] hakimi Abbas ittifaq bağlayaraq mərkəzi hakimiyyətə qarşı qiyam qaldırdılar. Bu ittifaqa sultan Məsudun hacibi Əbdürrəhman ibn Toğan Yürək də daxil oldu. Sultan Məsud bu qiyamı yatıra bilmədiyi üçün [[Şəmsəddin Eldəniz|atabəy Eldənizd]]ən kömək istədi. Atabəy təcili yola çıxıb Məsudla birlikdə [[Kaşan (İran)|Kaşan]] ətrafında qiyamçıların qarşısına çıxdı. Döyüşdə üsyançılar məğlub oldular və geri çəkildilər. Bu proseslər Eldənizin isə [[İraq Səlcuqlu dövləti|İraq Səlcuq sultanlğında]]kı nüfuzunu daha da artdı.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.23.&lt;/ref&gt;

1160-cı ildə İraq Səlcuq sultanı [[Süleyman şah (Səlcuqlu)|Süleyman şah]] əmirlərin çıxışları nəticəsində taxtdan salınıb öldürülən zaman, qəsdin təşkilatçıları, başda nüfuzlu əyyanlardan olan Şərafəddin Müvəffəq Qord-Boz Eldənizə müraciətlə xahiş etdilər ki, öz oğulluğu [[Arslanşah (İraq Səlcuq hökmdarı)|Arslanşahı]] İraq sultanlığı taxtına çıxarmaq üçün Həmədana gətirsin.&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.115.&lt;/ref&gt; 1160-cı ilin noyabrında Eldəniz 20 minlik ordu ilə Həmədana daxil oldu. Burada onları dövlətin bütün əyan və əmirləri (Reyin hakimi İnancdan başqa) qarşıladılar və təntənəli mərasimdən sonra Arslanşah hökmdar elan edildi.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.39–40.&lt;/ref&gt;

1160-cı ildə Şəmsəddin Eldəniz ''&quot;böyük atabəy&quot;'' titulu aldı və İraq Səlcuq sultanlığının idərisini faktiki olaraq ələ keçirdi. Böyük oğlu [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan]] sultanın hacibi oldu, kiçik oğlu [[Qızıl Arslan]] isə ordunun ali baş komandanı təyin edildi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.s.306.&lt;/ref&gt;

Atabəy Eldənizin İraq Səlcuq taxtını ələ keçirməsi asan olmadı. Arslanşaha qarşı taxtın 2 iddiaçısı meydana çıxdı. [[Ağsunqurilər|Marağa]] atabəyinin nəzarəti altında olan Mahmud şah və Fars hakiminin nəzarəti altındakı Məlik şah üsyan qaldırdılar. Bu iki iddiaçı xəlifənin təkidilə Eldənizə qarşı hərəkət keçdilər. Ancaq Eldəniz sürətli hərəkət edərək onların birləşməsinə imkan vermədi. 2 avqust 1161-ci ildə Rey ətrafında Mahmud şah ibn Məhəmmədin ordusunu darmadağın etdi. Reyi ələ keçirib oranı Cahan Pəhləvanın iqtası elan etdi.&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.116.&lt;/ref&gt; Rey hakimi Əmir İnanc da Eldənizin vassalına çevrildi.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.25.&lt;/ref&gt;

Daha sonra Eldəniz Marağa atabəyi Nüsrətəddin Arslan-Abaya elçi göndərib, şahzadə Mahmud şah ibn Məhəmmədin ona verilməsini və özünün də sultan xidmətinə gəlməsini tələb etdi. Ancaq Nüsrətəddin bu tələbi yerinə yetirməkdən boyun qaçırdı və bildirdi: ''&quot;sultan mənim yanımda yaşayır!&quot;'' Bundan sonra atabəy Eldəniz Cahan Pəhləvanın başçılığı altında ordu toplayıb, Nüsrətəddinə qarşı göndərdi. Nüsrətəddin yardım üçün Əxlat hakimi şah-ərmən Seyfəddin bəy Teymura müraciət etdi və o da ordusunu köməyə göndərdi. Səfidrud çayının yaxınlığında baş vermiş döyüşdə Cahan Pəhləvan məğlub oldu və [[Həmədan]]a qaçdı.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.41.&lt;/ref&gt; Lakin bir müddət sonra Nüsrətəddin vəfat etdi. Eldəniz onun mülklərində çoxuna ələ keçirdi və Ağsunquriləri təsiri altına saldı.&lt;ref name=&quot;Əkbər N.Nəcəf.s.26&quot;&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.26.&lt;/ref&gt;

=== Sərhədlərin genişləndirilməsi ===
Eldənizin sonuncu rəqibi, Arslanşahın hakimiyyətini tanımaq istəməyən [[Fars ostanı|Fars]] hakimi Sunqur ibn Mədud 1161-ci ildə vəfat etdi. Onun yerinə gələn Zəngi ibn Mədud 1162-ci ildə sultanın və atabəy Eldənizin vassal asılılığını qəbul edərək, onların adına pul kəsdirdi. Həmin il atabəy Eldəniz [[Ərdəbil]] vilayətini Məhəmməd ibn Ağ Quşdan aldı və həmin ərazini oğlu [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Cahan Pəhləvan]]ın mülklərinə qatdı.&lt;ref&gt;Erdoğan Merçil.s.48–49.&lt;/ref&gt;

1161-ci ildə [[Gürcüstan çarlığı|gürcü]] qoşunları Eldənizlərin tabeliyində olan [[Dvin|Dəbil şəhərin]]ə hücum edib 10 minə qədər adamı qılıncdan keçirmiş, qadınları və uşaqları çılpaq halda [[Gürcüstan]]a aparmışdılar. Gürcü qadınlarının etirazından sonra onların paltarları özlərinə qaytarılmışdı.&lt;ref name=&quot;Eldəniz&quot; /&gt; Baş vermiş hadisədən xəbər tutan atabəy Eldəniz [[Əxlat]], [[Marağa]], [[Ərzurum|Ərzən ər-Rum]] hakimlərini və başqa əmirləri gürcülərə qarşı birləşdirdi. 1163-cü ilin yanvarında atabəy Eldənizin qoşunları Gürcüstana daxil oldular. Eldənizin və [[III Georgi]]nin qoşunları arasında hərbi əməliyyat 1 ay davam etdi. Həmin ilin iyulunda əmirlərin birləşmiş qüvvələri gürcülərə qarşı ikinci yürüşə başladılar, Eldəniz Dəbil şəhərini onların əlindən aldı və III Georgini ağır məğlubiyyətə uğratdı. Lakin bu məğlubiyyətə baxmayaraq, 1164-cü ilin aprelində gürcü qoşunları yenidən Dəbilə həmlə edərək şəhəri taladılar. Eldəniz yenidən onları şəhərdən qovdu və həmin ilin sonunda şəhəri [[Şəddadilər|Şəddadi]] əmiri Fəzlunun qardaşı əmir Şahənşahın ixtiyarına verdi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.s.307–308.&lt;/ref&gt;

1167-ci ildə Mosul atabəyləri [[Zəngilər]] də Arslanşahın hakimiyyətini qəbul etdilər. Həmçinin Eldəniz [[Kirman]] və [[Xuzistan ostanı|Xuzistan]] hakimlərini də itaəti altına aldı. Beləcə, atabəy Eldəniz dövründə Azərbaycan Atabəyləri İraq Səlcuqlularının bütün torpaqlarını əllərinə keçirdilər. Atabəyə itaət edən əyalətlər arasında [[Arran]], [[Azərbaycan (tarixi ərazi)|Azərbaycan]], [[Şirvan (tarixi ərazi)|Şirvan]], [[Cibal|Cibəl]], [[Həmədan]], [[Gilan ostanı|Gilan]], [[Mazandaran ostanı|Mazandaran]], [[İsfahan ostanı|İsfahan]], [[Rey]], [[Mosul qəzası|Mosul]], [[Kirman ostanı|Kirman]], [[Fars ostanı|Fars]], [[Xuzistan ostanı|Xuzistan]], [[Axlatyan|Axlat]], [[Ərzurum]] və [[Marağa]] yer alırdı. Səlcuq müvərrixi əl-Hüseyni belə qeyd edir: ''&quot;Əsl hökmdar atabəy Eldənizin özü idi. Əmrləri o verirdi, iqta torpaqlarını o paylayırdı, dövlət xəzinəsinə nəzarəti də o edirdi. Sultan Arslanşah ibn Toğrulun ancaq adı var idi&quot;.''&lt;ref name=&quot;Əkbər N.Nəcəf.s.26&quot; /&gt;

1167–1168-ci ilərdə Kirman hakimi [[Toğrulşah|Toğrul şah]] öldü və onun oğlanları arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə başlandı. Toğrul şahın ortancıl oğlu [[II Arslanşah]] qaçıb Həmədana – [[Arslanşah (İraq Səlcuq hökmdarı)|sultan Arslanşah]] və [[Şəmsəddin Eldəniz|atabəy Eldəniz]]in yanına gəldi. 1168-ci ildə atabəyin qüvvələri Kirmana daxil oldular. II Arslanşah atabəyin vassalı kimi Kirmana hakim təyin edildi.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.43.&lt;/ref&gt;

1166-cı ildə çoxsaylı gürcü qoşunu Azərbaycana soxularaq [[Gəncə]]yədək irəlilədi. Şəhər qarət və talanlara məruz qaldı. Bu müdaxilədən sonra, 1174-cü ilədək tərəflərdən heç biri fəal hərbi əməliyyat aparmadı. Lakin 1174-cü ilin əvvəlində atabəyin Naxçıvandan Həmədana gələn arvadı [[Möminə Xatun|Möminə xatun]] gürcü qoşunlarının yeni hücumundan xəbər gətirdi. 1175-ci ilin avqustunda atabəy Eldənizin, sultan Arslanşahın, Əxlat hakimi Şah Ərmənin və [[Diyarbəkir ili|Diyarbəkir]] hakiminin birləşmiş qüvvələri [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Cahan Pəhləvan]]ın başçılığı altında gürcülərə qarşı daha bir yürüş təşkil etdilər. [[Ravəndi]]nin məlumatına görə, gürcülər ''&quot;məğlub edildilər, müsəlmanlar isə elə bir qələbə qazandılar ki, beləsini kimsə xatırlaya bilmirdi&quot;.'' Bu məğlubiyyətdən sonra gürcülər Dəbilə, eləcə də Eldənizlərin tabeliyində olan başqa torpaqlara olan hücumlarından müvəqqəti olaraq əl çəkdilər.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.s.308.&lt;/ref&gt;

1166–1167-ci illərdədə atabəydən vassal asılılıqda olan [[Nişapur şəhristanı|Nişapur]] hakimi Ay-Aba Həmədana gəldi və atabəy Eldənizə bildirdi ki, [[El Arslan|xarəzmşah İl-Arslan]] öz qoşunlarını Nişapuru tutmağa yönəltmişdir. Atabəy Eldəniz Həmədandan Reyə yollandı və oradan xarəzmşah İl-Arslanın yanına aşağıdakı məzmunda bir məktubla elçi göndərdi: ''&quot;Doğrudan-doğruya bu Müəyyid Ay-Aba sultanın məmlükdür, [[Böyük Xorasan|Xorasan]] isə sultanın ölkəsidir, onun atalarının və babalarının yeridir. Eləcə də sənin qaldığın [[Xarəzm]] də onun mülküdür! Əgər sən Nişapura hərəkət etsən, onda mənim cavabım sənə qarşı hücum və bizim aramızda müharibə olacaqdır. Sən özün haqqında düşünmürsənmi?!&quot;''&lt;ref name=&quot;Bünyadov53&quot;&gt;Ziya Bünyadov.s.53.&lt;/ref&gt;

Mühasirə 2 ay uzansa da, şəhər təslim olmadı. Atabəyin və Xarəzmşahın qoşunları arasında baş verən döyüş bir nəticə vermədi. Bununla belə, Eldənizlər çox keçmədən Nişapuru itirdilər. Belə ki, əvvəllər Eldənizlərin vassalı olan Nişapur hakimi Ay-Aba özü xarəzmşahın tərəfinə keçmişdi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.s.308–309.&lt;/ref&gt;

1168-ci ildə Marağa hakimi Arslan-Aba hakimiyyətə qarşı üsyan etdi, lakin bu üsyan Marağanı mühasirəyə alan Cahan Pəhləvan tərəfindən yatırıldı. Çox keçmədən marağalıların əvvəlki vassallığını bərpa edən barışıq imzalandı.&lt;ref name=&quot;Bünyadov53&quot; /&gt; 1170-ci ildə Reyə hərəkət edən atabəy, bu əyaləti əlinə keçirib oğlu Cahan Pəhləvanın iqtaları arasına qatdı. Rey hakimi İnanc, atabəyin əmriylə öldürüldü.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.27.&lt;/ref&gt;

1175-ci ilin oktyabr-noyabr aylarında [[Şəmsəddin Eldəniz]] və dekabr-yanvar aylarında isə Arslanşah vəfat etdi.&lt;ref&gt;Erdoğan Merçil.s. 87–88.&lt;/ref&gt;

== Məhəmməd Cahan Pəhləvan (1175–1186) ==
{{Həmçinin bax|Məhəmməd Cahan Pəhləvan}}

=== Daxili mübarizə ===
[[Fayl:Мухаммед джахан пахливан.jpg|thumb|right|220px|[[Məhəmməd Cahan Pəhləvan]]ın adına zərb olunmuş [[dirhəm]]. [[Azərbaycan Tarixi Muzeyinin Numizmatikа Fоndu]]]]
[[Şəmsəddin Eldəniz|Atabəy Eldənizin]] ölüm xəbəri [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Cahan Pəhləvana]] yetişən kimi o, dərhal [[Həmədan]]dan [[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvana]] yola düşdü, dövlət xəzinəsini və taxt-tacın əmlakını öz nəzarəti altına aldı. Bütün qoşunları bir yerə toplayaraq, Atabəy hadisələrin sonrakı gedişini, Sultan [[Arslan şah|Arslanşah]]ın ona qarşı münasibətinin məqsədini gözləməyə başladı.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.119.&lt;/ref&gt;

Eldənizin siyasətindən narazı olan əmirlər Cahan Pəhləvanın Həmədanı tərk etməsindən istifadə edərək, sultan Arslanşahı böyük ordu ilə [[Azərbaycan]]a hücum etməyə təhrik etdilər.&lt;ref&gt;Erdoğan Merçil.s. 89.&lt;/ref&gt; Lakin [[Zəncan]]da xəstələnərək, yenidən Həmədana qayıdan sultan Arslanşah, Cahan Pəhləvanı paytaxta dəvət edir, onunla barışır, dövlətin idarəsini ona tapşırdıqdan az sonra vəfat edir. Mənbələrin məlumatı Arslanşahın Cahan Pəhləvanın sərəncamı ilə zəhərlənməsi faktını təsdiq edir. Bu yolla rəqibini aradan götürən Atabəy, Arslanşahın 7 yaşlı oğlu [[III Toğrul]]u 1177-ci ildə sultanlıq taxtında əyləşdirir, özü də onun atabəyi olur.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.313.&lt;/ref&gt;

Cahan Pəhləvan onun tabeliyindən çıxmış vassalı, [[Xuzistan ostanı|Xuzistan]] hakimi Aydoğdu Şimlənin çıxışını yatırmalı oldu. Atabəy Eldəniz öz sağlığında xəlifənin həmlələrinin qarşısını almağa qadir qüvvəyə malik olan bu vassalına həmişə qoşunla yardım etmişdi. Şimlə Atabəy Eldənizin ölümündən istifadə edərək [[Nəhavənd]]i hiylə yolu ilə daxil olaraq, şəhəri talan etdi, şəhər qazısını və hakimini isə edam etdirdi. Cahan Pəhləvanın göndərdiyi qoşunla baş vermiş döyüşdə Şimlənin ordusunu darmadağın edildi, ağır yaralanmış Şimlə isə əsir alındı və iki gün sonra öldü. Xuzistanda hakimiyyətə keçən oğlu Şərəfəddin Əmiran Atabəyə tabe oldu.&lt;ref&gt;Erdoğan Merçil.s. 89–90.&lt;/ref&gt;

Atabəyin qarşısında [[İraq Səlcuqlu dövləti|Səlcuq sülaləsind]]ən yeganə maneə Sultan III Toğrulun əmisi şahzadə Məhəmməd idi. Şahzadə Məhəmməd III Toğrul hakimiyyətə gətirildikdən sonra [[İsfahan ostanı|İsfahana]] gedərək Atabəy Cahan Pəhləvana qarşı qoşun yığmağa başladı. Lakin məğlub edildi və əsir alınaraq Sərcahan qalasında həbsə atıldı.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.59–60.&lt;/ref&gt;

Atabəy Pəhləvan Marağa atabəyi Arslan-Aba ibn Ağsunqurun 1175-ci ildəki vəfatından istifadə edib onun torpaqlarını əlinə keçirmək üçün hərəkətə başladı və təzliklə [[Marağa]] mühasirəyə alındı. Eyni zamanda [[Arran]] və Azərbaycan hakimi qardaşı Qızıl Arslan da Təbrizə hücum etdi. Marağa şəhərinin qaziül-qüzatı&lt;ref group=q&gt;Ərəb sözüdür, tərcüməsi &quot;baş qazı&quot; deməkdir.&lt;/ref&gt; Sədrəddin ilə bağlanan sülh müqaviləsinə görə Marağa, Ruindej qalası [[Ağsunqurilər]]ə verilmək şərti ilə Marağa atabəylərinin digər torpaqları Eldənizlilərin əlinə keçdi. Arran və Azərbaycan hakimi [[Qızıl Arslan]] bu səbəbdən öz iqamətgahını Naxçıvandan [[Təbriz]]ə köçürdü.&lt;ref name=&quot;Əkbər N.Nəcəf.s.39&quot;&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.39.&lt;/ref&gt;

=== Xarici əlaqələr ===
[[Fayl:Qədim Gəncə gil qab 2.JPG|thumb|left|240px|Üzərində Məhəmməd Cahan Pəhləvanın adı yazılmış və antropomorf təsvirlərlə bəzədilmiş saxsı qab, [[Qədim Gəncə]], [[Gəncə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi]]]]
Atabəyin inzibatçılıq qabiliyyəti və amansız tələbkarlığı dövlət idarəçilik sisteminin hər bir sahəsində möhkəm qayda-qanunun yaranmasına səbəb oldu. Hakimiyyətdə olduğu 10 il müddətində dövlət heç bir xarici müdaxiləyə məruz qalmadı. Əl-Hüseyni yazır ki, [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Cahan Pəhləvan]]ın hakimiyyəti illərində ''&quot;[[gürcülər]] onun tələblərini qəbul edərək, sülh bağladılar&quot;.''&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.314.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.120–121.&lt;/ref&gt;

Atabəy hakimiyyəti möhkəmləndikdən az sonra onunla xarəzmşah [[Əlaəddin Təkiş Xarəzmşah|Təkiş]] arasında dostluq münasibətləri yarandı. Dövrümüzə xarəzmşah Təkişin ''&quot;İraqın böyük atabəyi Şəms əd-Dövlə və-d-Din Pəhləvana&quot;'' yazdığı məktublardan cəmi dördü çatmışdır. Bunların birində (avqust, 1181-ci il) təəssüf hissi ilə deyilirdi ki, ''&quot;cənabi-Humayun&quot;'' padşah öz elçilərinin sayını azaltmışdır. Digər bir məktubda Xarəzmşah xahiş edir ki, onun hədiyyələrini qəbul etsin, belə ki, ''&quot;bu hədiyyələr səmimi qəlblə göndərilib. Xarəzmşah ümid etdiyini bildirir ki, həmişə onların arasında sevinc qapıları açıq, şübhə qapıları isə bağlı olacaq.&quot;''

Hələbdə [[Zəngilər|Zəngi Atabəylərinin]] ən böyük nümayəndəsi Nurəddinin vəfatından sonra Misiri əlinə keçirən [[Səlahəddin Əyyubi]] öz hərbi gücündə istifadə edərək Zəngilərin əvvəlcə [[Hələb]] qolunu öz hakimiyyəti altına almış, daha sonra da Cahan Pəhləvanın vassalı [[Mosul qəzası|Mosul]] Zəngilərinə təsir etməyə başlamışdı. Mosul hakimi Zəngilərdən İzzəddin Məsud Səlahəddin Əyyubiyə bir elçi göndərərək sülh təklif etsə də Əyyubi bunu qəbul etmədi. Səlahəddin Əyyubinin cavabı üzərinə Mosul atabəyi İzzəddin Cahan Pəhləvana özlərinin sultanın vassalları olmaları səbəbilə qorunmasını xahiş etdi. Bunu eşidən Əyyubi 1185-ci ilin aprelində Mosulu mühasirəyə aldı. Ancaq tam bu vaxt [[Ərmənşahlar bəyliyi|Ərmənşahlardan]] II Sökmənin 10 iyul 1185-ci ildə vəfat xəbərini eşidən Səlahəddin Əyyubi mühasirəni dayandırıb [[Axlatyan|Axlat]] istiqamətində hərəkətə keçdi. Əyyubinin gəlişinə qədər Axlatda Ərmənşahların başına keçən Seyfəddin bəy Teymur kömək üçün Pəhləvana müraciət etdi. Həm Mosul, həm də Axlatdakı vəziyyəti hesaba qatan Atabəy Pəhləvan təcili olaraq Şərqi [[Anadolu]] istiqamətində hərəkətə keçdi. Atabəyin köməyə gəlməsi ilə qüvvələr fərqinin əleyhinə olduğunu başa düşən Səlahəddin geri çəkildi.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.33–34.&lt;/ref&gt;

1185-ci Cahan Pəhləvanın vassalı, Əxlatın hakimi Nəsirəddin Məhəmməd ibn İbrahim II Sökmənin ölümündən sonra məmlükü Seyfəddin bəy Teymur əlinə keçirdi. II Sökmənin vəziri Məcdəddin ibn əl-Müvəffəq başda olmaqla [[Xilat|Əxlat]]ın əyanları – məmlükün rəqibləri Səlahəddinə müraciətlə Əxlatın Teymurdan geri alınmasını xahiş etdilər. Səlahəddin bu təklifi qəbul etdi və Əxlata qoşun göndərdi. Kəşfiyyat məqsədilə fəqih İsa Əxlata elçi göndərildi. II Sökmənin vəziri ona bildirdi ki:''&quot;Seyfəddin bəy Teymur və Pəhləvanın qızı II Sökmənin həyat yoldaşı Əxlat qalasındadırlar, bəlkə Pəhləvan da buraya gəldi&quot;.'' Fəqih heç bir nəticə əldə etmədən geri qayıtdı.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.64.&lt;/ref&gt;

Tezliklə atabəy [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Cahan Pəhləvan]] da himayəsində olan torpaqların qorunması adı ilə qoşun ilə Əxlata özünü çatdırdı. Atabəyin qoşunları şəhərin şərqində mövqe tutdular. Cahan Pəhləvan [[Səlahəddin Əyyubi|Səlahəddin]]ə məktub yazaraq bildirdi: ''&quot;Bu ölkə mənim qızıma mənsubdur və o, hazırda qaladadır. Mənim məsləhətim budur: qoy aramızda olan dostluq münasibəti əvvəlki kimi qalsın və davam etdirilsin&quot;.'' Bundan sonra Səlahəddin əl-Cəzirəyə, Pəhləvan isə öz ölkəsinə qayıdtdılar. Seyfəddin bəy Teymur Atabəyə pul və hədiyyələr göndərdi və Əxlatda Cahan Pəhləvanın adı ilə xütbə oxunmağa başlandı.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.65.&lt;/ref&gt;

Bu hadisələr zamanı atabəy Cahan Pəhləvanın qarnından bərk ağrı bərk ağri tutdu. Atabəy əmr etdi ki, onu tikdirdiyi Təbərək qalasına, ailəsinin yanına aparsınlar. Təbiblərinin bütün səylərinə baxmayaraq, onlar Atabəyi ölüm yatağından qaldıra bilmədilər. 1186-cı ildə, 50 yaşında vəfat etdi.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.34.&lt;/ref&gt;

Cahan Pəhləvan ölümündən əvvəl öz övladları arasında hakimiyyəti bölüşdürmüşdü. Azərbaycan və Arranın idarəsini oğlu [[Atabəy Əbu Bəkr|Əbu Bəkr]]ə tapşırmış, qardaşı Qızıl Arslanı da onun atabəyi təyin etmişdi. [[Rey]], [[İsfahan]] və Əcəm İraqının idarəsi [[Qutluq İnanc]] ilə [[Əmir Əmiran Ömər]]ə, [[Həmədan]]ı isə [[Atabəy Özbək|Özbəy]]ə vermişdi.&lt;ref name=&quot;Süleyman Əliyarlı.s.121&quot;&gt;Süleyman Əliyarlı.s.121.&lt;/ref&gt; Lakin atabəyin qəfil ölümü onun qoyduğu qayda-qanunu pozdu. Varisi Qızıl Arslan yalnız sultan [[III Toğrul]]un deyil, eləcə də qardaşının dul arvadı [[İnanc xatun]]un və onun [[İraq Səlcuqlu dövləti|İraq Səlcuq]] əmirləri arasındakı tərəfdarlarının müqavimətləri ilə üzləşməli oldu.&lt;ref name=&quot;Süleyman Əliyarlı.s.121&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.314–315.&lt;/ref&gt;

== Qızıl Arslan (1186–1191) ==
{{Həmçinin bax|Qızıl Arslan}}
[[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Cahan Pəhləvan]]ın ölümü sultanlığın hakim dairəsində çaşqınlığa səbəb oldu. Əyanlar və atabəyin yaxın adamları (İnanc xatun və onun tərəfdarları) iki və ya üç ay ərzində Cahan Pəhləvanın ölümünü onun təbəələrindən gizlədir, xəstəliyi haqqında xəbər yayırdılar. Bütün bu müddətdə onlar Cahan Pəhləvanın yerini kimin tuta biləcəyi haqqında məşvərətlər keçirirdilər. Nəhayət, onlar sultan [[III Toğrul]]un yanına gedib, [[Qızıl Arslan]]ın iqta torpaqları sayılan [[Azərbaycan]]ı və [[Arran]]ı onun hakimiyyəti altında saxlamağa və qoşunun baş komandanı vəzifəsini də ona tapşırmağa razı salmaq qərarına gəldilər.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.68.&lt;/ref&gt;
[[Fayl:Atabəy Qızıl Arslanın şair Nizami Gəncəvini qarşılaması.jpg|thumb|left|300px|Atabəy [[Qızıl Arslan]]ın şair [[Nizami Gəncəvi]]ni qarşılaması. 1481-ci ilə aid əlyazmadan miniatür. ([[Uolters Sənət Muzeyi]], [[Baltimor]], [[ABŞ]])]]
Cahan Pəhləvanın əmrindəki məmlüklər və əmirlər də taxt iddiaçıları arasında üçə bölünmüşdülər. Ordunun böyük bir hissəsi Qızıl Arslanın tərəfində idi. Əmirbar&lt;ref group=q&gt;Ərəbcədən tərcüməsi rəsmi mərasim əmiri.&lt;/ref&gt; Mahmud Anasıoğlu, [[Qəzvin ostanı|Qəzvin]] əmiri Nurəddin Qara, [[Nətənz|Natanz]] hakimi Nurəddin Qıran Huvan, [[Rey]] əmiri Siracəddin Qaymaz, Qarac valisi Əbu Duləf, Fərrazin hakimi və atabəy Cahan Pəhləvanın məlikül-ümərası Cəmaləddin Uluq Barbəy Ay-Aba əl-Fərrazin Qızıl Arslanın atabəyliyini dəstəkləyirdilər. Cəmaləddin Ay-Aba, Seyfəddin Rus və Cəmaləddin Öz-Aba [[Qutluq İnanc]] ilə [[Əmir Əmiran Ömər]]in, İzzəddin Miyak əl-Atabəyi, Qaragöz əl-Atabəyi, Bəşir və Sevinc Aba sultan III Toğrulun tərəfini tuturdular.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.35.&lt;/ref&gt;

İnanc xatunun narazılığına baxmayaraq, əmirlərin əksəriyyəti belə bir nəticəyə gəldilər ki, Cahan Pəhləvanın varisi məhz Qızıl Arslan olmalıdır. 1186-cı ildə onlar sədaqətlərini Qızıl Arslana bildirərək, ondan [[Həmədan]]a gəlməyi və dövlətin idarəsini öhdəsinə götürməyi xahiş edirlər. Sultan III Toğrul da Qızıl Arslanı özünün atabəyi təyin etməyə məcbur oldu.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.314&lt;/ref&gt;

Qızıl Arslana olan bu münasibət, mövqeyinin möhkəmlənməsi İnanc xatunu heç də qane etmirdi. O, mərhum ərinin sabiq məmlükləri Əmir Camaləddin Ay-Aba və Seyfəddin Rusla gizli danışığa girərək, onların sultan III Toğrulun tərəfinə keçmələrinə nail oldu.&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.122.&lt;/ref&gt; [[Zəncan ostanı|Zəncan]], [[Əbhər]] və Marağa hakimləri də onlara qoşuldular. 1187-ci ildə Həmədan yaxınlığında birləşmiş qüvvələrlə Qızıl Arslanın ordusu arasında bir neçə gün davam edən döyüşlərdən sonra Qızıl Arslanın ordusu geri çəkildi.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.35–36.&lt;/ref&gt;

Bundan sonra sultanın əmri ilə onun tərəfdarları Qızıl Arslanın tərəfdarlarını aradan qaldırmağa başladılar. Belə ki, III Toğrulun vəziri İzzəddin, [[Həmədan]]ın rəisi Fəxrəddin, Qızıl Arslanın əmirləri Siracəddin Qaymaz, Bədrəddin Qaragöz və başqalan öldürüldü. Bundan sonra yerli hakimlər, xüsusən ətraf ərazinin hakimləri sultanla əlaqəni kəsməyə başladılar.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.71.&lt;/ref&gt;

Daha sonra Qızıl Arslan [[Abbasilər xilafəti|Bağdad xəlifəsi]] [[ən-Nasir Lidinillah]]a müraciət edərək yardım istədi. Xəlifə ən-Nasir Qızıl Arslanın təklifini qəbul etdi və Cəlaləddin ibn Yunisin başçılığı ilə Həmədana qoşun göndərdi. Həmədan ətrafındakı Day-Mərgdə meydana gələn döyüşdə Qızıl Arslanın gəlməsini gözləməyib döyüşə girən xəlifə qüvvələri 6 may 1188-ci ildə III Toğrul tərəfindən darmadağın edildilər.&lt;ref&gt;Erdoğan Merçil.s. 95.&lt;/ref&gt;

Məğlubiyyət xəbərini eşidən xəlifə təcili ikinci bir ordu təşkil etdi və başına da Mücahidəddin Xalis əl-Xassi gətirdi. 1188-ci ilin dekabrında xəlifə ilə sultan arasında ikinci vuruşma meydana gəldi. Bu dəfə III Toğrul Həmədanı tərk edib İsfahana qaçdı və Abbasi ordusu paytaxtı tutdu. Qızıl Arslan da buraya gəldi. Həmədanda xəlifənin əmriylə taxta Qızıl Arslan oturduldu və [[Bağdad]]da onun adına ''&quot;hökmdar və möminlər əmirinin köməkçisi&quot;'' adıyla xütbə oxuduldu.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.36.&lt;/ref&gt;

Qızıl Arslanın Həmədanda olmasından istifadə edən sultan III Toğrul öz qoşunu ilə [[Üşnü mahalı|Uşnu]], [[Xoy]], [[Urmiya]] və [[Səlmas]] şəhərlərinə soxulub, hər yeri talan etdi&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.123.&lt;/ref&gt; və [[Səlahəddin Əyyubi]]yə müraciət edərək, yardım göstərməsini xahiş etdi. Səlahəddin, Qızıl Arslanla III Toğrulu barışdırmağa cəhd göstərsə də bu heç bir nəticə vermədi. Əvvəl barışığa razı olan III Toğrul, yenidən Qızıl Arslanla müharibə etmək qərarına gələrək, 1190-cı ilin oktyabrında Qızıl Arslanın üzərinə hücuma keçdi. Qızıl Arslan digər rəqibi İnanc xatunun oğulları ilə barışıq imzaladı, onları öz yanında xidmətə götürdü və nəhayət mərhum qardaşının dul qalmış arvadı İnanc xatunla evləndi. Beləliklə yalnız bu tədbirlərdən sonra 1191-ci ildə III Toğrulla qarşılaşan Qızıl Arslan sultanı məğlub edərək həbsə atdı.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.316.&lt;/ref&gt;

1191-ci ildə Qızıl Arslan fəallaşmış olan [[gürcülər]]in qarşısını almaq üçün hərəkət keçdi. Atabəy qoşunları [[Van gölü]]nə yaxınlaşaraq yollarının üzərindəki [[Bitlis]] şəhərini tutdular. Eyni zamanda Qızıl Arslan, [[Böyük Tamara|kraliça Tamaran]]ın birinci əri, gürcü sarayından qovulmuş olan Georgi Rusa hərbi yardım göstərdi. Gürcüstana soxulan Qızıl Arslanın qüvvələri ölkəni talan etdilər və çoxlu əsir qənimətlə geri qayıtdılar.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.74.&lt;/ref&gt;

Qızıl Arslan Həmədana qayıdarkən [[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvanda]] həbsdə olan [[İraq Səlcuqlu dövləti|Səlcuq taxtın]]ın varislərindən Səncər ibn Süleymanı da özüylə gətirərək İraq Səlcuq taxtına əyləşdirdi. Sonradan xəlifənin də məsləhəti ilə Səncəri yenidən həbs etdirib sultanlıq tacını öz başına qoydu. Beləcə, Eldənizlərin hakimiyyət uğrunda mübarizəsi Naxçıvan iqtidarlığından Səlcuqi sultanlıq taxtına qədər bir yol keçərək öz inkişaflarının zirvəsinə çatdı. Beləliklə, Azərbaycan Atabəyləri formal hakimiyyəti, yəni [[sultan]] titulunu ələ keçirdilər.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.37.&lt;/ref&gt;

Lakin Qızıl Arslan gerçək hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsi üçün mövcud olan bütün imkanlardan istifadə etmədi. Sarayda özbaşınalıq hökm sürür, hökmdarın isə içki məclislərindən başı açılmırdı. Nəhayət, Qızıl Arslana qarşı qəsd təşkil olundu. İnanc xatun bu qəsddə fəal rol oynayırdı. 1191-ci ilin sentyabr ayında Qızıl Arslan öldürüldü.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.76.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.124.&lt;/ref&gt;

== Əbu Bəkr (1191–1210) ==
{{Həmçinin bax|Atabəy Əbu Bəkr}}
&lt;div class=&quot;floatright&quot; style=&quot;background-color:#EEEEEE;border:1px; font-size:90%; solid #C8C8C8;padding:1em;text-align:center&quot;&gt;
'''Əbu Bəkrin adına zərb olunmuş dirhəmlər'''&lt;br&gt;[[Fayl:Атабек Абу бакр Элбдагизы.jpg|150px]] [[Fayl:Атабек Абу бакр Элбдагизы.jpg|150px]]

[[Fayl:Əbu Bəkr misr dirhəm 1.JPG|150px]] [[Fayl:Əbu Bəkr misr dirhəm.JPG|155px]]&lt;br&gt;
&lt;/div &gt;
[[Qızıl Arslan|Sultan Qızıl Arslan]] öldürülən kimi [[Atabəy Əbu Bəkr|Əbu Bəkr]] [[Azərbaycan]]a yola düşdü və tezliklə [[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvana]], [[Şəmsəddin Eldəniz]]in hakimiyyəti dövründən Azərbaycan Atabəylərinin tabeliyində olan torpaqlardan yığılmış vergilərin toplandığı [[Əlincə qalası]]na çatdı. Qala bütün xəzinələrlə birlikdə Əbu Bəkr tərəfindən ələ keçirildi. Azərbaycandakı bütün yerli hakimlər onun hakimiyyətini tanıdılar.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.317.&lt;/ref&gt; [[Həmədan]] və ətraf vilayətləri isə Cahan Pəhləvanın [[İnanc xatun]]dan olan oğlanları [[Qutluq İnanc|Qutluq İnanc Mahmud]] və [[Əmir Əmiran Ömər]] zəbt etdilər. İnanc xatunun özü [[Rey]]də qaldı.&lt;ref name=&quot;Əkbər N.Nəcəf.s.39&quot; /&gt;

[[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Cahan Pəhləvan]]ın silahdaşlarından olan Mahmud Anas 1192-ci ildə [[III Toğrul|sultan III Toğrulu]] həbsdən çıxardı. Qutluq İnancın üzərinə hücuma keçən III Toğrul [[Qəzvin]] yaxınlığındakı döyüşdə İnancın 15 minlik qoşununu məğlub etdi. Ordusunun xəyanətinə uğrayan Qutluq İnanc Reyə çəkildi. Bu qələbədən sonra sultan III Toğrulun təntənəli surətdə Həmədana daxil oldu və yenidən sultan taxtına sahibləndi.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.77–78.&lt;/ref&gt;

Məğlub olan Qutluq İnanc [[Əlaəddin Təkiş Xarəzmşah|xarəzmşah Təkiş]]dən III Toğrula qarşı mübarizə üçün yardım istədi. Xarəzmşah Təkiş [[İran|Əcəm İraqında]] vəziyyətin gərginliyindən istifadə edərək, 1193-cü ilin əvvəlində bölgəni işğal etmək üçün qoşun göndərdi. Xarəzm qoşunları hücuma keçərək Reyi və Təbərkək qalasını ələ keçirdilər. Qutluq İnanc Xarəzmşah qoşunlarının qüvvəsindən qorxaraq, qaçıb Sərcahan qalasında sığındı. Bundan istifadə edən edən III Toğrul Təkişə külli miqdarda bəxşiş göndərdi və Qutluq İnanca qarşı mübarizədə ondan kömək dilədi. Kömək əvəzi olaraq III Toğrul öz qızını Təkişin qardaşı Yunis xana verdi. Hətta onun adı ilə pul kəsdirməyə və xütbə oxutmağa söz verdi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.317–318.&lt;/ref&gt;

Bu vaxt xarəzmşah Təkişin qardaşı Sultanşah ona qarşı üsyan qaldırdı, [[Köhnə Ürgənc|Gürgənci]] zəbt etdi və [[Xarəzm]]i mühasirəyə aldı. Ona görə də Təkiş zəbt olunmuş torpaqlardan xərac topladıqdan sonra, Rey və Təbərəkdə əmir Tamqaçın başçılığı ilə qoşun dəstələri qoyaraq tezliklə Xarəzmə qayıtdı.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.78.&lt;/ref&gt; III Toğrul xarəzmşahın getməsindən istifadə edərək, 1193-cü ilin mart-aprelində [[Xarəzmşahlar dövləti|Xarəzmşahlar]]ın qoşun dəstəsinə hücum etdi, onları qılıncdan keçirdi. Rey və Təbərək qalasını ələ keçirdi və məğlub edilərək öldürülmüş Əmir Tamqaçın başını Xarəzmə göndərdi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.318.&lt;/ref&gt;

Hadisələrin belə şəkil alması İnanc xatunu III Toğrulla münasibətdə siyasəti dəyişməyə vadar edir. O, III Toğrula müraciət edərək, dostluq münasibətləri və özünün sərvətləri müqabilində onunla evlənmək təklifini qəbul etməyi xahiş etdi. Lakin evləndikdən az sonra Toğrula xəbər verildi ki, İnanc xatun onu zəhərləmək fikrindədir. Bu xəbər Toğrula çatan kimi təşkil etdiyi sui-qəsd [[İnanc xatun]]un özünə qarşı istifadə edildi və İnanc xatun öldürüldü.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.79.{{oq|az|&quot;Lakin kəbin kəsildikdən az sonra Toğrula xəbər verirlər ki, İnanc xatın onu zəhərləmək qəsdinidədir. Qulluqçu qızlardan biri III Toğrula xəbər verir ki, onun xanımı sultanın içkisinə zəhər qatıb. III Toğrul İnanc xatını həmin içkini içməyə məcbur edir və o zəhərlənir. Bu dövr Atabəylər dövlətinin siyasi həyatında həddən artıq sui-qəsd və intriqalar törədilməsində dəhşətli rol oynamış həmin qadının həyatı belə sona çatır&quot;.}}&lt;/ref&gt;

Qutluq İnanc Mahmud anasının aqibətindən sonra Əmir Əmiran Ömərə sığındı. Qardaşlar birləşərək [[Təbriz]]i ələ keçirdilər və digər qardaşları Əbu Bəkrin üzərinə hücuma hazırlaşmağa başladılar. 1193-cü ilin axırlarında Təbriz yaxınlığında baş verən döyüşdə Əbu Bəkr qalib gəldi. Qutluq İnanc [[Zəncan]]a, Ömər isə [[Şirvanşahlar dövləti|Şirvana]] qaçdı.&lt;ref name=&quot;Əkbər N.Nəcəf.s.39&quot; /&gt; Qutluq İnanc xarəzmşah Təkişə məktub göndərdi və yenidən III Toğrula qarşı mübarizə üçün ondan kömək istədi. Eyni zamanda xəlifə [[ən-Nasir]] də Təkişə məktubla müraciət etdi. Bu təklifi qəbul edən Təkiş, 1193-cü ildə Xarəzmdən yürüşə başladı. [[Simnan ostanı|Semnanda]] Qutluq İnanc və III Toğrulu tərk etmiş İraq əmirləri Təkişə qoşuldular.&lt;ref name=&quot;Azərbaycan tarixi.s.318&quot;&gt;Azərbaycan tarixi.s.318.&lt;/ref&gt;

Xarəzmşahın hücum xəbərini eşidən III Toğrul təcili surətdə qoşunları ilə Reyə tərəf üz qoydu və əsas qüvvələrinin yaxınlaşmasını gözləmədən xarəzmşahla döyüşə girmək qərarına gəldi. 1194-cü ilin martın 4-də III Toğrul 60 nəfər qulamla Rey yaxınlığında Xarəzm ordusunun Qutluq İnancın başçılıq etdiyi qabaq dəstələri üzərinə hücuma keçdi. Toqquşma zamanı oxla gözündən yaralanan və atdan yıxılan sultan, Qutluq İnanc tərəfindən öldürüldü və başı xarəzmşaha aparıldı.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.80–81.&lt;/ref&gt;

III Toğrulun ölümündən sonra, 1194-cü ilin iyulunda, Təkiş Həmədanı və [[İran|Əcəm İraqın]]ın əksər şəhərlərini ələ keçirərək, tutulmuş torpaqları öz əmirləri arasında bölüşdürdü. O, [[İsfahan ostanı|İsfahan]]ı Qutluq İnanca verərək, onu İraqın baş əmiri təyin etdi. Həmədan — əmir Qaragöz əl-Atabəyiyə, Rey – Təkişin oğlu Yunis xana verildi. Əmir Mayaçuq Yunis xanın atabəyi təyin olundu.&lt;ref name=&quot;Azərbaycan tarixi.s.318&quot; /&gt;

1195-ci ilin əvvəllərində [[Xuzistan ostanı|Xuzistan]] hakimi İl-Doğdu öldü. Bundan istifadə edən ən-Nasir vəziri İbn əl-Qəssabın başçılığı ilə Xuzistana qoşun yeritdi. Xuzistan şəhərlərini işğal etdikdən sonra xəlifənin əmri ilə [[Abbasilər xilafəti|Abbasi]] qoşunları qarışıqlıq içində olan Əcəm İraqına da hücuma başladılar.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.82.&lt;/ref&gt;

Həmin il Qutluq İnanc və Yusif xanın atabəyi Mayaçuq arasında ziddiyyət yarandı. Zəncan yaxınlığındakı döyüşdə məğlub olan Qutluq İnanc xəlifənin vəziri, həm də Abbasi ordusunun komandanı olan İbn əl-Qəssaba sığınaraq ondan kömək istədi. Vəzir Qutluq İnancı fəxri xələtlə təltif etdi və süvari dəstəsini onun sərəncamına verdi. Yenidən [[Həmədan]]a hücum edən İnanc qısamüddətli döyüşdən sonra Yunis xanı və Mayaçuqu şəhərdən çıxara bildi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.s.319.&lt;/ref&gt;

Bu hadisələrdən xəbər tutan [[Əlaəddin Təkiş|xarəzmşah Təkiş]] xəlifə qoşunlarının Əcəm İraqından çıxarılmasını tələb etdi və Əcəm İraqına yürüşə başladı. 1196-cı ilin iyulunda, vəzirin ölümündən sonra xəlifə qoşunları içərisində başlanan ixtilafdan istifadə edən xarəzmşah Həmədanı mühasirəyə aldı. Şəhər ələ keçirildi və [[Qutluq İnanc]] öldürüldü.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.83.&lt;/ref&gt;

Şirvanşah [[I Axsitan]]a sığınan Əmir Əmiran Ömərə I Axsitan tərəfindən hərbi qüvvə ilə yardım göstərildi. Həmçinin Gürcü çariçası [[Böyük Tamara|Tamardan]] da hərbi dəstək alan Ömər, birləşmiş qoşunlarla [[Şəmkir rayonu|Şəmkir]] və [[Beyləqan rayonu|Beylaqan]] döyüşlərində Əbu Bəkri ağır məğlubiyyətə uğratdı. Əmir Əmiran Ömər və [[gürcülər]]in hərbi qüvvələri [[Gəncə]]yə hücum etdilər. Gəncə əhalisi ''&quot;kafirlərlə&quot;'' gəldiyinə görə təslim olmayacaqlarını bildirdi.&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.125.&lt;/ref&gt; Əmir Əmiran Ömər Gəncəni hiylə ilə ələ keçirdi. Gürcü qoşunları Gəncəni tərk etdikdən sonra isə əhali tərəfindən hücuma məruz qalan Əmir Əmiran Ömər öldürüldü. Şəhər yenidən Əbu Bəkrin hakimiyyəti altına keçdi. Bundan xəbər tutan gürcü qoşunları Azərbaycan sərhədlərini keçdilər. Əbu Bəkr dövlətin müdafiəsini başlı-başına buraxaraq, Naxçıvana, oradan da Təbrizə getdi. Gəncəni ala bilməyən gürcü qoşunları 1203-cü ildə [[Dvin|Dəbil]]ə daxil oldular və şəhəri qarət etdilər.&lt;ref&gt;İradə Nuriyeva.s.20.&lt;/ref&gt;

Güclü rəqibə müqavimətin faydasız olduğunu başa düşən Əbu Bəkr xarəzmşah Təkişə tabe olduğunu bildirdi və Əcəm İraqı ilə Azərbaycanın idarəsinin ona verildiyini yazan bir icazə aldı. Ancaq xarəzmşahın hüzuruna getməyib qardaşı Özbəyi göndərdi. [[Özbək (atabəy)|Özbək]] Həmədanda xarəzmşah tərəfindən yaxşı qarşılandı. Təkiş, [[İraqi Ərəb]], İraqi Əcəmin idarəsini Özbəyə tapşırıb Cəmaləddin Ay-Abanı onun vəziri təyin etdi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.s.319–320.&lt;/ref&gt;

Xarəzmşah Təkişin geri qayıtmasından sonra İraq məmlükləri bir yerə yığışaraq Xarəzmşahlara qarşı mübarizəyə başladılar. İttifaqın başında duran Cahan Pəhləvanın vassalı [[Gökcə ət-Türki]] ilə birlikdə xəlifə ən-Nasir də Xarəzmşahlara qarşı hərəkətə keçmişdi. Xarəzmşah tərəfindən Özbəyə verilən köhnə İraq Səlcuq torpaqları xəlifə ilə Gökcə arasında bölüşdürüldü. Rey, [[Savə]], [[Qum ostanı|Qum]], [[Kaşan (İran)|Kaşan]] Gökcənin, İsfahan, Həmədan, Zəncan və [[Qəzvin]] isə xəlifənin əlinə keçdi. Həmədanın idarəsi Özbəkdə öz əlinə aldı.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.40.&lt;/ref&gt;

Lakin 1197-ci ildə yanvarın 27-də Özbəyə xidmət adıyla gəlmiş olan vəzir Cəmaləddinin tərəfdarları Özbəyi Həmədandan çıxardılar və şəhəri ələ keçirdilər. Bu vaxt 1197-ci ildə [[Əyyubilər sülaləsi|Əyyubilərin]] sərkərdələrindən əmir Əbül Hayc əs-Sami Əyyubi sultanı ilə əlaqələrinin pisləşməsi səbəbindən xəlifəyə sığındı. Xəlifə onu ordu komandanı təyin edərək Həmədana hücuma hazırlaşmağı əmr etdi. Abbasi qoşunları Həmədana yaxınlaşanda Özbək də öz ordusu ilə onlara qoşuldu. Lakin hərbi müşavirə zamanı Özbək Əbül Haycın təklifi ilə razılaşmadığı üçün tərəflər arasında münaqişə yarandı və Özbək həbs edildi. Bundan xəbər tutan xəlifə Özbəyin təcili azad olunması əmrini verdi və ona fəxri geyim və qızıl qılınc göndərdi. Əbül Hayc işin belə şəkil aldığını görərək qorxuya düşdü. Ordusunu tərk edərək [[Ərbil]]ə qaçdı və orada öldü.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.88.&lt;/ref&gt;

Bir müddət sonra Abbasi ordusuna güvənməyən Özbək də Həmədanı tərk edərək [[Azərbaycan]]a, qardaşı Əbu Bəkrin yanına geri döndü. 1220-ci ildə xarəzmşah Təkişin vəfatında sonra taxta oğlu [[Əlaəddin Məhəmməd Xarəzmşah|Əlaəddin Məhəmməd]] keçdi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.s.320–321.&lt;/ref&gt; Xarəzm taxtında meydana gələn hökmdar dəyişikliyindən istifadə edən Gökcə, Özbək və Əbu Bəkr İraqi Əcəm bölgəsindəki fəallıqlarını artırdılar. Həmədana gələn atabəy Əbu Bəkr buranın idarəsini qardaşına verib, İsfahanı öz əlinə keçirdi. Reyin idarəsi isə Gökcəyə verildi. Ancaq Eldənizlərlə onların vassalları arasındakı ixtilaf yenidən canlandı. Atabəy Əbu Bəkrin başı içki və kef məclislərinə qarışdığından onun vəzifəsini ölkənin əsil sahibi kimi Cəmaləddin Ay-Aba icra edirdi. Bu vəziyyət Gökcənin gücünün artmasına səbəb oldu. Bir çox saray əyyanları Gökcənin tərəfinə keçməyə başladılar.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.41.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; | &quot;Biz eşitmişik ki, sən elm adamlarına və xeyirxahlara hamilik edir və onlara mərhəmət göstərirsən. Ona görə də biz səni mehriban və mömin adam hesab edirdik. Lakin biz indi bunun tam əksini görürük. Sən islam ölkəsinə soxulur və müsəlmanlarla vuruşursan, onların mülkünü qarət edir və nifaq törədirsən. Əgər sən doğrudan da beləsənsə, sənin ağlın yoxdur. Bir kəndin sahibi olduğun halda, bizim üzərimizə, Həmədan darvazalarından tutmuş Əxlat və İrbilə qədər torpaqların hakimlərinin üzərinə hücum çəkirsən? Tutalım ki, sən onu [Əbu Bəkri] qaçmağa məcbur edəcəksən, bəs sənə məlum deyilmidir ki, onun məmlükləri var, mən də onlardan biriyəm? Əgər Əbu Bəkr, hər kənddən bir dəstə və ya hər şəhərdən on nəfər çağırsaydı, onun qoşunu səninkindən bir neçə dəfə artıq olardı! Sənə məsləhətim budur ki, öz şəhərinə qayıdasan! Bunu sənə yalnız rəhmim gəldiyi üçün deyirəm!&quot;
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Şəmsəddin Aydoğmuşun Müzəffərəddin Göy-Böriyə məktubu.&lt;ref&gt;Z. Bünyadov.s.91.&lt;/ref&gt;
|}
Çox keçmədən atabəy Əbu Bəkrin tərəfdarlarının və ordusunun çox hissəsi [[Gökcə ət-Türki|Gökcənin]] tərəfinə keçdi. Əbu Bəkr İsfahana çəkildi, Gökcə isə təntənəli surətdə Həmədana daxil oldu. Bu zaman onunla qalan digər əmirlərin də xəyanəti nəticəsində Əbu Bəkrə tamamilə Azərbaycana çəkildi. Lakin 1203–1204-cü illərdə Gökcəyə qarşı [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Cahan Pəhləvan]]ın keçmiş vassallarından [[Şəmsəddin Aydoğmuş]] çıxış etdi. Baş vermiş döyüşdə Gökcə öldürüldü və bütün torpaqları Aydoğmuşun əlinə keçdi. Aydoğmuş hakimiyyətini qanuniləşdirmək üçün onunla birgə üsyana qalxan Eldəniz şahzadəsi Özbəyi sultan elan etsə də bütün hakimiyyəti öz əlində cəmləmişdi.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.90.&lt;/ref&gt;

1204–1205-ci illərdə gürcülər Azərbaycanın içərilərinə soxuldular. [[İbn əl-Əsir]]in yazdığına görə, onlar Azərbaycanda ''&quot;xeyli zorakılıq, dağıntı törətdilər, qarətçilik etdilər, bir çoxlarını əsir tutub apardılar&quot;''. Müqavimətlə üzləşməyərək irəliləyən gürcülər Eldənizlərin qərb ərazilərinə, Əxlata, [[Malazgird|Malazgirt]]ə və [[Ərciş]]ə hücumlar təşkil etdilər. Burada, gürcülərlə yerli hakimlərin qoşunları arasında baş verən döyüşdə gürcü ordusu məğlubiyyətə uğradıldı. Lakin sonrakı il gürcü qoşunları yenidən [[Qərbi Azərbaycan|Azərbaycanın qərb vilayətlərin]]ə hücum edib, bir çox məskənləri xarabazara çevirdilər. Bir daha Əxlatı tutmağa cəhd göstərsələr də, yenidən darmadağın edildilər. Əbu Bəkr gürcü hücumunun qarşısını almaq məqsədilə, nəhayət, gürcü hökmdarının qızı ilə evləndi və bundan sonra gürcü hücumları dayandı.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.s.321.&lt;/ref&gt;

Bu dövrdə [[Marağa]] hakimi Körpə Arslan, [[Ərbil]] atabəyi Göy-Börü ilə müqavilə bağlayıb Təbrizi ələ keçirməyə hazırlaşırdı. Müqavimət göstərə bilməyən atabəy Əbu Bəkr Şəmsəddin Aydoğmuşdan kömək istədi. Əbu Bəkrin bu istəyini qəbul edən Aydoğmuş öz ordusu ilə Əbu Bəkrin düşərgəsinə gələrək, onunla qüvvəsini birləşdirdi. Bunu eşidən Göy-Börü təcili Azərbaycanı tərk etdi. Aydoğmuş ilə Əbu Bəkr Marağanı mühasirəyə aldılar. Ancaq Əlaəddin Körpə Arslanın sülh təklif etməsi ilə mühasirə dayandırıldı və müqaviləyə əsasən Marağa qalalarından biri Əbu Bəkrə, Uşnu ilə Urmiya isə Körpə Arslana verildi.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.41–42.&lt;/ref&gt;

1208-ci ilin ortalarında [[Əlaəddin Körpə Arslan|Körpə Arslan]]ın vəfatından və azyaşlı oğlunun da ölümündən sonra Marağa hakimlərinin taxta keçmək üçün heç bir nümayəndəsi qalmamışdı. Bundan istifadə edən atabəy Əbu Bəkr Marağanı və [[Ağsunqurilər|Əhmədili sülaləsi]]nin Ruindej qalasından başqa bütün torpaqlarını tutdu. Ruindej qalasını isə Körpə Arslanın bütün sərvətlərini mənimsəmiş xacəsi ələ keçirmişdi. Həmçinin həmin il [[Əlaəddin Təkiş|xarəzmşah Təkiş]]in oğlu Tacəddin Əlişah Əbu Bəkrin torpaqlarına hücuma keçsə də, məğlub edildi və öldürüldü.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.s.322.&lt;/ref&gt;

Atabəy Nüsrətəddin Əbu Bəkrin ölümü 1210-cu ilin sonu 1211-ci ilin əvvəlinə təsadüf edir. 1211-ci ildə əmisi [[Qızıl Arslan]]a aid [[dinar]]ların yenidən zərb edilməsinə qərar verilməsi onun ölümünün 1211-ci ilin əvvəlləri olduğunu göstərir. Qardaşının vəfatından sonra Eldənizlərin taxtına Özbək keçdi.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.95.&lt;/ref&gt;

== Özbək (1210–1225) ==
{{Həmçinin bax|Atabəy Özbək}}

=== Gürcü yürüşləri və Əcəm İraqındakı döyüşlər ===
Gürcü qoşunları 1210–1211-ci illərdə [[Azərbaycan]]a dağıdıcı basqınlar etdilər. Onlar [[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvanı]] mühasirəyə aldılar, lakin ələ keçirə bilmədilər. Sonra [[Mərənd]]i talan etdilər və [[Təbriz]]i mühasirəyə aldılar. [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan]]ın həyat yoldaşı [[Zahidə xatun]] çoxlu pul, daş-qaş və sənətkarlıq məhsulları verib şəhəri dağıntıdan qurtardı. Təbrizlilərin, eləcə də [[Miyana|Miyanənin]] bütün malqarası aparıldı, ətraf yerlər qarət edildi. Gürcü qoşunları geri çəkilərkən miyanəlilər üsyan qaldırıb gürcü qarnizonunu darmadağın etdilər. Yenidən şəhərə hücum edən gürcü dəstələri şəhər hakimini ailəsi ilə birlikdə qılıncdan keçirdilər, dərilərini soyub minarənin başından asdılar, sonra isə şəhəri qarət edib yandırdılar. [[Zəncan]], [[Qəzvin]] və [[Əbhər]] əhalisinə də eyni cür divan tutdular. Uçan şəhərinin, Ərdəbilin bütün varidatlarını karvanlarla apardılar. 12 min ərdəbilli qılıncdan keçirildi. [[Özbək (atabəy)|Özbəyin]] hakimiyyəti illərində Eldənizlər dövlətinin süqutu daha da sürətləndi.&lt;ref&gt;İradə Nuriyeva.s.20–21&lt;/ref&gt;

Onun taxta çıxdığı vaxt [[İran|İraqi Əcəmd]]ə vəziyyət ağır idi. Bu vaxt bir müddətdir İraqi Əcəmi tək başına idarə edən [[Şəmsəddin Aydoğmuş|Aydoğmuşa]] qarşı Cahan Pəhləvanın bir başqa məmlükü Nəsrəddin Məngli çıxış edərək onu məğlub etdi və İraqi Əcəm torpaqlarını əlinə keçirərək [[Rey]], [[İsfahan ostanı|İsfahan]], [[Həmədan ostanı|Həmədan]] və digər əyalətlərdə öz adına xütbələr oxudub, ''&quot;[[sultan]]&quot;'' adıyla sikkələr zərb etdirdi. Xəlifə [[ən-Nasir]], Azərbaycan atabəyi Özbək və ismaili hökmdarı Cəlaləddin Həsən öz aralarında Menglinin əlindəki İraqi Əcəm torpaqlarını da bölüşdürdülər. [[Ərbil bəyliyi|Ərbil atabəyi]] Müzəffərəddin Göy-Börü də onlara qoşuldu. Müttəfiqlərin birləşmiş orduları Həmədana hərəkət etdilər. 1215-ci ilin avqust-senyabrında meydana gələn döyüşdə Məngli məğlub oldu və qaçdığı [[Savə]]də şəhər hakimi tərəfindən öldürüldü. Başı isə atabəy Özbəyə göndərildi. Mənglinin əlindən aldığı torpaqlar üzərinə Cahan Pəhləvanın vassallarından Seyfəddin Oğlamışı vali təyin edən atabəy Özbək Təbrizə qayıtdı. Ancaq daha əvvəl [[Xarəzmşahlar dövləti|Xarəzmşahlar]]ın xidmətində olan Oğlamış hakim təyin edildikdən sonra xütbəni xarəzmşah [[Əlaəddin Məhəmməd Xarəzmşah|Əlaəddin Məhəmmədin]] adına oxutmağa başladı. Bu səbəbdən də 1217-ci ilin yazında Oğlamış sui-qəsd nəticəsində öldürüldü.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.43–44.&lt;/ref&gt;

Bu zaman atabəy Özbək və onun vassalı, [[Zəngilər|Fars hakimi]] atabəy Səd ibn Zəngi Oğlamışın həlakından və xarəzmşahın uzaqda olmasından istifadə edərək, qoşunlarını Əcəm İraqında yeritdilər. Özbək [[İsfahan ostanı|İsfahan]] əhalisinin razılığı ilə şəhərə daxil oldu. Eyni vaxtda Səd ibn Zəngi Rey, [[Qəzvin]], Hüvar və [[Simnan ostanı|Semnan]] şəhərini və onların nahiyələrini ələ keçirdi. Atabəy Özbək və atabəy Səd tərəfindən İranın ərazisinin xeyli hissəsinin zəbt olunduğunu [[Qumis]]də eşidən xarəzmşah öz qoşunlarından 12 min seçmə atlını ayırıb Reyə göndərdi. Xeyli-Buzurq yaxınlığında xarəzmşah Əlaəddin Məhəmmədin ordusu atabəy Sədi yaxaladı və döyüşdə məğlub olan Səd əsir götürülərək Həmədana, xarəzmşahın yanına aparıldı.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.97.&lt;/ref&gt;

Bunu eşidən Özbək, [[Əhər şəhristanı|Əhər]] hakimi Nurəddin Məhəmmədi Təbrizə göndərib özü də dağlarda yerləşən qalalardan birinə qaçdı. Ancaq Nurəddin Məhəmməd [[Miyana|Miyanə]] yaxınlarında Xarəzmşahlara məğlub oldu və özüylə birlikdə vəzir Rəbibəddin Dəndan da əsir düşdü. Əlaəddin Məhəmməd vəziri Nəsirəddin Dövlətyarı Özbəyin yanına göndərərək ona təslim olmağı və xarəzmşah adına xütbə oxutdurub, sikkə kəsdirməyi əmr etdi. Xarəzmşahın bu təkliflərini qəbul edən Özbək, [[Arran]] və Azərbaycandakı hakimiyyətini qorusa da Əlaəddin Məhəmmədin vassalına çevrildi.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.44–45.&lt;/ref&gt;

1214–1215-ci illərdə Gürcü hücumlarının arasının kəsilməsindən istifadə edən Özbək öz mülklərində işləri qaydaya salmaq qərarına gəldi. Bu məqsədlə o, atabəy xəzinəsinə vergiləri ödəməkdən imtina etmiş yerli hakimləri cəzalandırmaq üçün [[Qarabağ]]a yürüş etdi. XIII əsrin anonim müəllifinin məlumatına görə, atabəyin ''&quot;qoşunları qələbə çalaraq, hamını qılıncdan keçirtdilər. Onlar xeyli pul və zəngin hərbi qənimət gətirdilər&quot;.''&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.s.324.&lt;/ref&gt;

1222-ci ildə [[Şirvanşahlar dövləti|Şirvana]] hücum edən qıpçaqları darmadağm edən gürcülər oradan qayıdaraq 1222-ci ilin noyabrında [[Beyləqan]]a hücum etdilər. Şəhəri qarət etdikdən sonra geri döndülər.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.137–138.&lt;/ref&gt;

=== Monqolların yürüşü ===
{{Əsas|Monqolların Azərbaycana ilk yürüşü}}
[[Fayl:Genghis Khan.jpg|thumb|left|200px|[[Çingiz xan]]]]
[[Özbək (atabəy)|Atabəy Özbəyin]] hakimiyyətinin və Eldənizlilərin son dövründə [[Monqol İmperiyası|monqollar]]ın [[Orta Asiyanın monqollar tərəfindən istilası|Orta Asiya]], [[Orta Şərq]] və [[Qafqaz]]a birinci yürüşü gerçəkləşdi. Cəbə Noyon və Subutay Bahadırın&lt;ref group=q&gt;Bu sərkərdənin adı Sübidey, Subatay, Sabutay Bahadır olaraq da yazılır.&lt;/ref&gt; komandanlığı altında monqollar [[Xorasan]] və [[İran|İraqi Əcəm]] torpaqlarından keçərək 1221-ci ildə yanvar ayında [[Təbriz]]ə çatdılar. [[Atabəy Özbək]] monqollara elçi göndərib barışıq imzalamağı təklif etdi. Monqollar Təbriz qarnizonundakı xarəzmlilərin onlara təslim edilməsini istədilər. Atabəy Özbək xarəzmlilərin bir hissəsini özü öldürtdü, qalanını da monqollara göndərdi. Bunun xaricində Özbək onlara təzminat olaraq pul, paltar və mal-qara da verdi.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.45.&lt;/ref&gt;

Monqolların gündən-günə artan təhlükəsini görən gürcü hökmdarı IV Georgi Laşa qonşu hakimlərə, o cümlədən atabəy Özbəyə, Əxlat və [[Cəzirə]] hakimi əl-Məlik əl-Əşrəfə müraciət etdi. Atabəy Özbək və Georgi barışıq müqaviləsi və monqollara qarşı birgə çıxış haqqında saziş bağladılar.&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.130.&lt;/ref&gt; Lakin birgə hərəkət haqqında danışıqlar monqollara məlum oldu və onlar yenidən Gürcüstana və Arrana soxuldular. Gürcü qoşunları darmadağın edildilər.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.100.&lt;/ref&gt;

Bundan sonra yenidən [[Azərbaycan]] ərazisinə qayıdan monqollar bir daha Təbrizə hücum etdilər. Lakin şəhər əhalisi bu dəfə də təzminat verməklə şəhərin işğalının qarşısını ala bildi. Daha sonra üzlərini [[Marağa]] tərəfə çevirdilər. 1221-ci ilin martında Özbəyin həyat yoldaşı Sülafə xatuna mənsub olan Marağa şəhəri mühasirəyə alındı. Ağır mühasirəni saxlaya bilməyən marağalılar məğlub oldular. Monqolların əlinə keçən şəhər yandırıldı və qarət edildi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixis.326.&lt;/ref&gt;

Üzlərini [[Həmədan]]a çevirən monqollar şəhəri keçirərək xarabaya çevirdikdən sonra [[Ərdəbil]]ə hərəkət etdilər. Buranı da dağıtdıqdan sonra yenidən Təbrizə gəldilər. Atabəy Özbək [[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvana]] qaçdı. Təbriz hakimi Şəmsəddin ət-Tuğrayi isə monqollara hədiyyələr verərək şəhəri onların hücumundan qurtardı.&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.132.&lt;/ref&gt; Monqollar buradan [[Sərab]]a yollandılar, Sərabda da Ərdəbildə etdiklərini təkrarlayaraq buradan Naxçıvana hərəkət etdilər. Naxçıvan kəndlərinin əhalisini öldürməyə başlayınca atabəy Özbəyin oğlu [[Qızıl Arslan Xamuş|Xamuş]] onların yanına elçi göndərib üzrxahlıq etdi. Monqollar da onlara toxunulmazlıq əlaməti olaraq üzərində damğa olan ağacdan qayrılmış bayqu&lt;ref group=q&gt;Monqollarda rəsmi sənəd mənasında işlədilir.&lt;/ref&gt; verdilər.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.46.&lt;/ref&gt;

Naxçıvandan sonra monqollar şimala, [[Gəncə]] və [[Beyləqan]]a doğru hərəkətə başladılar. Beyləqanı qarət etdikdən sonra, Gəncəyə hücum edib şəhəri mühasirəyə aldılar. Buradan təzminat alaraq [[Dərbənd]] keçidi vasitəsilə şimala keçmək üçün cəhd göstərdilər. Onların ilk cəhdi baş tutmadı, belə ki, Dərbənd darvazalarını tutan [[qıpçaqlar]] onlara müqavimət göstərdilər. Belə olduqda monqollar Şirvanşah [[I Güştasp|I Guştəsb]]ə elçi göndərərək guya sülh bağlamaq üçün bir neçə nəfərin göndərilməsini xahiş etdilər. Şirvanşah öz zadəganları arasından 10 nəfər göndərdi. Monqollar onlardan birini öldürüb, qalanlarından isə şimala keçidi göstərməyi tələb etdilər. Beləliklə Dərbənddən şimala hərəkət edərək Azərbaycandan çıxdılar.&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.133–134.&lt;/ref&gt;

Atabəy Özbəyin fəaliyyətsizliyinə və nüfuzunu itirməsinə baxmayaraq, onun atası Cahan Pəhləvanın vassalları ənənə üzrə Azərbaycan Atabəyləri sülaləsinə olan ehtiramı saxlayırdılar. Belə ki, Mosul Atabəylərinin torpaq sahibləri arasında nifaq düşərkən II İmadəddin Zəngi 1222-ci ildə Mosul hakimi Bədrəddin Lülü tərəfindən öz mülklərindən qovulmuşdu. II İmaməddin Zəngi atabəy Özbəyə pənah apardı, Özbək iltifat göstərərək onun mülklərini pay torpaqlarına, yəni iqtaya bölüb, özünü isə sarayda xidmətə götürdü.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.103–104.&lt;/ref&gt;

=== Xarəzmşah Cəlaləddinin yürüşü ===
[[Xarəzmşahlar]]ın [[Monqol imperiyası|monqollar]] tərəfindən darmadağın edilməsindən və xarəzmşah [[II Məhəmməd (Xarəzm hökmdarı)|Əlaəddin Məhəmməd]]in ölümündən sonra onun oğulları bəzi ərazilərdə hakimiyyətlərini bərpa etmişdilər. Onlardan ən qüvvətlisi [[Qiyasəddin Pir şah]] idi. O, [[Əcəm İraqı|İraqi Əcəmi]] ələ keçirmişdi. Digər qardaşı [[Cəlaləddin Mənguberdi|Cəlaləddin Məngüberdi]]&lt;ref group=q&gt;Qaynaqlarda bu hökmdarın adı &quot;Manqburnu&quot;, bəzən də &quot;Məngü-Berti&quot; şəklində keçir. Manqburnu qədim türkcədə &quot;böyük burunlu&quot; deməkdir. Məngü-Bərti isə &quot;əbədi qurd&quot; mənasına gəlir. Bu iki ad arasında qaynaqlarda yer alan fərqin Cəlaləddinin adının tam oxunmamasından irəli gəlməkdədir. Ayrıca, &quot;manq&quot; türklərdə boy adı mənasını da verməkdədir.&lt;/ref&gt; isə [[Hindistan]]a hərəkət etmişdi. Cəlaləddin Hindistanda bir müddət qaldıqdan sonra, oradan [[Fars ostanı|Farsa]] yollandı. Cəlaləddindən əvvəl qardaşı Pir şah Eldənizlərin mülklərinə hücum etmişdi. [[Marağa]]nı əlinə keçirən Pir şaha [[Özbək (atabəy)|atabəy Özbək]] sülh təklif etmiş və bacısı Cəlaliyyə xatunu da ona ərə vermişdi.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.47.&lt;/ref&gt;

Bundan sonra Qiyasəddin Pir şah öz qoşunlarını Reyə çəkdi. Burada onunla atabəyi və qaynı İğan-Taisi arasında nifaq düşdü və nəticədə İğan-Taisi 50 minlik ordu ilə kənara çəkildi. Onların arasındakı nifaqdan istifadə edən Özbək Pir şaha qarşı çıxdı. Lakin daha sonra Pir şah İğan-Taisini məğlub edərək onu geriyə — [[Azərbaycan]]a çəkilməyə məcbur etdi. Azərbaycana daxil olan İğan-Taisi qarət və qırğına başladı.&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.139.&lt;/ref&gt; Sonra isə xəlifə ən-Nasirin əmri ilə [[Həmədan ostanı|Həmədana]] tərəf hərəkət etdi ki, bura başqa vilayətlərlə birlikdə ona xəlifə tərəfindən iqta adıyla verilmişdi. Burada İğan-Taisi Hindistandan gəlmiş Cəlaləddin Manqburnun qoşunları tərəfindən mühasirəyə alınaraq darmadağın edildi və özü əsir alındı. Bundan sonra Cəlaləddin [[Abbasilər xilafəti|Abbasilər]] üzərinə hücuma hazırlaşdı.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.105–106.&lt;/ref&gt;

Xəlifə qoşunlarını darmadağın edən Cəlaləddin 12 gün [[Bağdad]] ətrafında qaldıqdan sonra, Marağa əhalisinin dəvəti ilə Azərbaycana tərəf hücuma başladı. 1225-ci ilin may ayında Marağa müqavimət göstərmədən Cəlaləddinə tabe oldu. Bundan sonra Cəlaləddin monqolların viran qoyduğu Uçanı keçərək, Təbriz şəhərini mühasirəyə aldı. Şəhər hakimi Nizaməddin ət-Tuğrainin başçılıq etdiyi Təbriz qoşunu yeddi gündən çox müdafiə oluna bilmədi. 1225-ci ilin iyun ayının 25-də atabəy Özbəyin hələ xarəzmşah [[Marağa]]da olarkən tərk etdiyi Təbriz şəhəri Xarəzm qoşunları tərəfindən tutuldu.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.328–329.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.139–140.&lt;/ref&gt;

Azərbaycandakı qarışıqlıqdan istifadə edən gürcülər [[İvane Mxarqrdzeli]]nin komandanlığı altında 60 minlik ordu ilə [[Azərbaycan]]a hücum etmək üçün [[Dvin|Dəbil]] yaxınlığındakı Qarni qalasında toplaşdılar. [[Gürcüstan çarlığı|Gürcülər]]in əsas məqsədi [[Bağdad]]ı və Təbrizi ələ keçirmək idi. Bir neçə həftə Təbrizdə qalan Cəlaləddin vəziri Şərəf əl-Mülkü buraya naib təyin edərək&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.48.&lt;/ref&gt; Dəbilə doğru hərəkətə başladı. Cəlaləddin Qərnidə gürcü qoşunu ilə döyüşə çıxdı. Baş vermiş döyüşdə gürcülər darmadağın edildilər və 20 min itki ilə geri çəkildilər.&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.142.&lt;/ref&gt; Bu hadisələr zamanı Azərbaycan Atabəylərinin keçmiş vassalları – [[Sürməli qəzası|Sürməli]] hakimləri Şərəfəddin Uzdərə və Hüsaməddin Xızır Cəlaləddinin yanında xidmətə keçdilər.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.109.&lt;/ref&gt;

Bundan sonra [[Tbilisi|Tiflis]] istiqamətində hərəkət edən Cəlaləddin yol üstə olan [[Beyləqan]], [[Bərdə]], [[Gəncə]], [[Şəmkir]] şəhərlərini, eləcə də Bərdəylə Gəncə arasında yerləşən Şutur qalasını tutdu. Sultanın bu yürüşü ərəfəsində Gəncədə qalan atabəy Özbək, ondan Gəncə və onun nahiyələrinə mülkiyyət hüququ əldə etsə də, çox keçmədən Naxçıvan yaxınlığındakı [[Əlincə qalası]]nda sığınacaq tapdı. Həyat yoldaşı Məleykənin öz razılığı ilə sultan Cəlaləddin Məngüberdi ilə evlənməsi&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.143.&lt;/ref&gt; xəbəri Özbəyə çatanda o mənbələrin yazdığına görə ''&quot;başını yastığa qoydu, o saat hərarəti qalxdı və o, bir neçə gündən sonra vəfat etdi&quot;.''&lt;ref name=&quot;Xamuş&quot;&gt;Azərbaycan tarixi.330.&lt;/ref&gt;

''Atabəy Müzəffərəddin Əbu Nəsr Özbək ibn Məhəmməd ibn atabəy Eldəniz ət-türki əs-səlcuqi ət-Toğrulun'' ölümü ilə Azərbaycan Atabəyləri öz mövcudluğunu itirdi. Eldənizlərin hakimiyyəti altında olan ərazilər – Azərbaycan, Arran, [[Şirvanşahlar dövləti|Şirvan]] xarəzmşah Cəlaləddin Məngüberdinin hakimiyyəti altına keçdi. Bu 1231-ci il avqustun ortalarınadək davam etdi və həmin il Cəlaləddinin qoşunları monqollar tərəfindən darmadağın edildi, özü isə öldürüldü.&lt;ref&gt;Əkbər N. Nəcəf.s.49.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.112.&lt;/ref&gt;

Atasının ölümündən sonra atabəy Özbəyin yeganə oğlu [[Qızıl Arslan Xamuş]] Gəncəyə gələrək, Cəlaləddinə xidmət etmək istədiyini bildirdi. ''&quot;Anadangəlmə lal-kar olan&quot;'', buna görə də ''&quot;Xamuş&quot;'' ləqəbini alan Qızıl Arslan, Marağanın hakimi, [[Ağsunqurilər]] nəslindən olan [[Əlaəddin Körpə Arslan]] əl-Əhmədilinin nəvəsi Sülafə xatuna evlənmişdi.&lt;ref name=&quot;Xamuş&quot; /&gt;

1226-cı ildə atabəy Özbəyin məmlükləri Bəklik əs-Sədidi və Seyfəddin Sunqurca sultan Cəlaləddinə qarşı qiyam qaldırdılar. Onların bu çıxışı uğursuz nəticələndi – Cəlaləddin onları [[Xoy şəhristanı|Xoy]] bölgəsində mühasirə edərək təslim olmağa vadar etdi. Məğlubiyyətə uğramış məmlüklər sultana xidmət etməyə başladılar. 1229-cu ildə Bəklik əs-Sədidi və Seyfəddin Sunqurca atabəyin başqa məmlükləri, o cümlədən Nəsirəddin Ağ Quş və başqaları ilə birlikdə Xamuşun oğlu [[II Əbu Bəkr|Nüsrəddini]] həbsdən çıxararaq Eldənizlərin hakimiyyətini bərpa etmək üçün yenidən qiyam qaldırdılar. Lakin bu qiyam da uğursuz nəticələndi. Ağ Quş və Bəkliyi çarmıxa çəkdilər.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.112.&lt;/ref&gt;

== Dövlət quruluşu ==

=== İdarəetmə və inzibati bölgü ===
Azərbaycan Atabəylərində inzibati idarə eynilə [[İraq Səlcuqlu dövləti|İraq Səlcuq sultanlığında]] olduğu kimi idi. Sülalənin banisi [[Şəmsəddin Eldəniz]] öz dövlətinin nə inzibati, nə də hərbi quruluşunda demək olar ki, heç bir dəyişiklik etmədi. İnzibati və idarəetmə cəhətdən Eldənizlər İraq Səlcuqlarının sistemlərindən istifadə edirdilər.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.151.&lt;/ref&gt;

[[Qızıl Arslan]]a qədər Eldənizlərdə ''&quot;böyük atabəy&quot;'' yəni ''&quot;atabəy əl-əzəm&quot;'' deyilən vəzifə mövcud idi. Bu vəzifədə &quot;[[sultan]]&quot;ın atabəyi dururdu. Divana rəhbərlik &quot;[[vəzir]]&quot;in əlində idi. O, ''&quot;əshab əd-divan&quot;'' adlanırdı. Vəzir məmurları vəzifəyə təyin etmək və vəzifədən kənarlaşdırmaq, təqaüdləri və məvacibləri müəyyənləşdirmək, vergi idarəsinə və xəzinəyə nəzarət etmək hüquqlarına malik idi. [[Vəzir]] daim hökmdarın yanında olur, onu səfər və yürüşlərdə müşayiət edir, özü qoşun göndərə və ona başçılıq edə bilirdi. Dövlətdə böyük hörmətə malik olan vəzirlər, &quot;''əshab əd-divan&quot;'', &quot;''vəzir&quot;'', &quot;''sadr&quot;'', &quot;''dəstur&quot;'', &quot;''xocayi-bozorq&quot;'' titullarını daşıyırdılar. [[Mürəkkəbqabı]] və müəyyən mahuddan hazırlanmış çalma onların vəzifə əlamətləri idi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.310–311.&lt;/ref&gt;
[[Fayl:Medieval azerbaijani helmet 4.JPG|thumb|right|200px|Eldənizlər dövrünə aid dəbilqə. [[Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi]]]]
Dövlətdə üçüncü vəzifə böyük və ya ''&quot;ulu hacib&quot;'' vəzifəsi idi. Bu vəzifəni icra edən şəxs &quot;''əmir əl-hacib əl-kəbir&quot;,'' və ya &quot;''hacib əl-xass əl-həzrət&quot;'' rütbəsini daşıyırdı. O, dövlət başçısına aid mühüm işlər haqqında məlumat verir, onun qayğısına qalır və saray mərasimlərini təyin edirdi.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.157–158.&lt;/ref&gt;

[[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Cahan Pəhləvan]] dövründən başlayaraq, rəhbər vəzir olmaqla ali idarə, yəni ''&quot;divan əl-alə&quot;'' yaradılmışdı. Bu idarənin nəzdində dövlət dəftərxanası yəni &quot;divan əl-inşa&quot; və yaxud &quot;divan ət-tuğra&quot;, maliyyə idarəsi və ya xəzinədarlıq yəni ''&quot;divan əl-istifa&quot;'' var idi. [[Dövlət]] dəftərxanası həm daxili, həm də xarici yazışmaları aparırdı. Bu dəftərxananın başçısı ''&quot;[[Münşi əl-məmalik|münşi]]&quot;'' və ya ''&quot;tuğrayi&quot;'' adlanırdı. Bu vəzifə irsi olmuş, onu icra edən şəxslər və onların sonrakı nəsilləri ''&quot;ət-tuğrayi&quot;'' ləqəbini daşımışdılar. Maliyyə idarəsinə və ya xəzinəyə rəhbərlik edən ali maliyyə məmuru, yəni ''&quot;[[müstövfi əl-məmalik]]&quot;'' dövlətin maliyyə idarələri sisteminin başında dururdu. Hərbi idarəyə yəni ''&quot;divan əl-ceyş və ya divan əl-ərz&quot;'' sahib ''&quot;divan əl-ərz&quot;'' başçılıq edirdi. O, hərbi iqtalara nəzarət edir, bütün rütbələrdən olan hərbi qulluqçuların maaş və xərclərinin ödənilməsi işlərinə baxırdı. Hərbi vəzifələr, eləcə də ordu ilə bağlı hər şey xidmətdə olan türk əyanlarının əlində idi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.311–312.&lt;/ref&gt;

Hər bir vilayətin başına ''&quot;vali&quot;,'' yəni canişin təyin edilirdi. Valilər bu vəzifəni tutmazdan əvvəl çox vaxt qoşun əmirləri kimi fəaliyyət göstərirdilər. Vali öz vilayətinin hakimi idi. Dini hakimlər – &quot;[[qazı]]&quot;lar valinin tabeliyində idilər. Vilayətin bütün məmurlarının rəisi, onun ali baş komandanı olan valiyə, maliyyə idarəsi də tabe edilmişdi. Validən sonra vilayətdə vəzifə cəhətdən ikinci şəxs onun vəziri idi. Valinin adından şəhərləri &quot;rəis&quot;lər idarə edirdilər. Bir qayda olaraq, tanınmış yerli nəsildən olan &quot;şəhər rəisləri&quot;nin vəzifəsi irsi idi. Rəisin özünün vəzifəyə qoyduğu və vəzifədən götürdüyü &quot;xəfiyyə rəisləri&quot; də ona tabe idilər.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.162–164.&lt;/ref&gt;

=== Ordu ===
Eldənizlərin ordusu mərkəzi hakimiyyətdən iqta almış əmirlərin qüvvələrindən və valilərin hakimlik etdikləri ərazilərdən göndərdikləri qüvvədən ibarət idi. Həmçinin hərbi qüvvələrdən başqa, hökmdarın özünün 50 min nəfərlik nizami süvari qoşunu vardı.&lt;ref&gt;İradə Nuriyeva.s.19.&lt;/ref&gt; Əl-Hüseyni özünün ''&quot;Əxbar əd-dövlə əs-Səlcuqiyyə&quot;'' kitabında qeyd edir ki, sultan [[Arslanşah (İraq Səlcuq hökmdarı)|Arslanşah]]ın qardaşı Məhəmməd Arslanşahın ölümünü eşitdikdə, öz atabəyi, [[Xuzistan]] hakimi və vilayətin qoşun başçısı Şərafəddini Əmiran ibn Şimlidən onunla birlikdə Əcəm İraqı üzərinə yürüməyi tələb etdi. Şərafəddini Əmiran isə belə qeyd etdi: ''&quot;Mən atabəy Pəhləvanla təkbətək, sənsiz döyüşüb səni qoruya bilmərəm. Bir az qabaq mənim atam Karmisində döyüşmüşdü, ancaq o, atama üstün gəlib, atamı öldürmüşdü. İndi isə İraqın, Arranın, Azərbaycanın qoşunları onunladır və onların sayı 50 min atlıdan çoxdur&quot;''.&lt;ref&gt;Süleyman Əliyarlı.s.120.&lt;/ref&gt;

== Mədəniyyət ==

=== Elm ===
Atabəy hökmdarlarının elmə, sənətə və sənət adamlarına verdikləri qiymət bu dövrdə elmin, mədəniyyətin inkişafını stimullaşdıran amillərdən idi. Şirvanşahların və Eldənizlərin saraylarında dövrün ən yaxşı alimləri toplanmışdı. Onların riyaziyyat, təbiətşünaslıq, tibb, kimya, fəlsəfə, məntiq, hüquq, astronomiya, ərəb və fars ədəbiyyatı və b. sahələrdə böyük müvəffəqiyyət və uğurları olmuş, bir çoxları müsəlman mədəniyyət və elminin böyük xadimləri kimi tanınmışdır.&lt;ref&gt;Təhmasib Fərzəliyev.s.14&lt;/ref&gt;

==== Tibb ====
Bu dövrdə [[Azərbaycan (tarixi ərazi)|Azərbaycanda]] tibb elmi də yüksək səviyyədə inkişaf etmiş, Azərbaycan təbabət alimləri tərəfindən tibbə dair tədqiqatlar aparılmış, bir sıra xəstəliklərin müalicəsi və farmologiya dair əsərlər yazılmışdır. Bunlara Kəfiəddin Ömər ibn Osman,&lt;ref group=q&gt;Xaqani Şirvaninin əmisi və müəllimi.&lt;/ref&gt; Mövlana Kəmaləddin Hüseyn oğlu Nurəddin, Atabəy Özbəyin şəxsi həkimi olmuş Cəlaləddin Təbib, tibbə dair ''&quot;Əl -Muxtar&quot;'' və ''&quot;Kitabi tibb əl- Camali&quot;'' kitabların müəllifi Mühzədbəddin Təbrizi, Mahmud ibn İlyas, Əkmələddin Naxçıvani, Fəxrəddin Əbu Abdullah Əhməd ibn Ərəbşah ibn Cəbrayıl ən- Naxçivani, Əkməllədin ən Naxçıvani və s. kimi böyük alimlər daxildir. Cəlalləddin Təbibidən bəhs edən atabəy Özbək deyirdi:&lt;ref&gt;Əsgər Əhməd.s.242,301.&lt;/ref&gt;{{sitat|&quot;Mənim həyatımı saxlayan bu adamdır. O, yalnız xəstələnlərin möcüzəli şəfavericisi deyil. O, xəstəliyi əvvəlcədən təyin edir və o dərəcədə dava-dərman hazırlayır ki, onlar tam mənasında müalicə edir … Onun varlığı insanlara hədsiz xeyir verir və sonralar ona bənzər həkim yetişməmişdir&quot;.}}

==== Ədəbiyyat ====
{{Şəkillər albomu
| yer            = right
| istiqamət      = üfüqi
| şəkil1         = Nizaminin portreti Qəzənfər Xalıqov.jpg
| alt1           = Nizami Gəncəvinin Qəzənfər Xalıqov tərəfindən çəkilmiş bədii portreti
| izah1          = &lt;center&gt;''[[Nizami Gəncəvi]]''&lt;/center&gt;
| miqyas1        = 200
| şəkil2         = Xaqani.jpg
| alt2           = Xaqani Şirvaninin bədii portreti
| izah2          = &lt;center&gt;''[[Xaqani Şirvani]]''&lt;/center&gt;
| miqyas2        = 181
}}
Söz ehtiyatı, sintaktik ifadələrin zənginliyi, məcaz və tərkiblərin ifadəliyi və orijinallığı – poetik formanın bütün bu əlamətlərinə görə XII əsr Azərbaycan şairləri müasirləri və sonrakı şairlər nəsli arasında seçilirdi. Məzmun zənginliyinə görə isə [[Nizami Gəncəvi|Nizami]] və [[Xaqani Şirvani|Xaqani]] yaradıcılığı insan dühasının son dərəcə gözəl nailiyyətləri sırasında durur. Səlcuq sultanlarının, sonralar isə Azərbaycan Atabəylərinin saray şairləri olmuşdur. Səlcuq sultanları, eləcə də sonralar onları əvəz edən Atabəylər qəbilə quruluşunu mühafizə edən və yazısız [[türk dilləri]]ndə danışan köçərilərin nümayəndələri idilər.&lt;ref name=&quot;Fars dili&quot;&gt;Ziya Bünyadov.s.199.&lt;/ref&gt;

Dövrün böyük şairlərindən olan Əfzələddin Xaqaninin şerinin əhəmiyyətli cəhətlərindən biri də [[fars dili]]nin hökmranlıq etdiyi şeir dilinə şairin azərbaycan-türk sözlərini gətirməsidir. Bunlardan şairin ''&quot;Məra dər parsi fohşi ke quyənd, be torki çərxeşan quyəd ke sənsən&quot;'' (tərcüməsi: ''&quot;farsca mənə söyüş desələr, çərxi fələk onlara türkcə deyər ki, sənsən&quot;'') misralı məşhur beytində işlədilmiş ''&quot;sənsən&quot;'' sözünü, eləcə də özünün şeir &quot;Divan&quot;ında işlətdiyi ''su'', ''[[Tanrı]]'', ''vuşaq (uşaq)'', ''çuxa'', ''qunduz'', ''xatun'', ''sürmə'', ''qara qız'', dağ, xan və s. bu kimi sözləri qeyd etmək olar.&lt;ref&gt;İradə Nuriyeva.26.&lt;/ref&gt;

Atabəylərin saray şairlərindən biri də Əsirəddin Əbül-Fəzl Məhəmməddir. O, [[Mərkəzi Asiya]]nın [[Axsikənd|Əxsikət]] şəhərində doğulmuş, Xaqani səpkisində yaradan poetik formanın ustadıdır. Şairə &quot;s''ultan əl-füzəla&quot;''&lt;ref group=q&gt;Ərəbcədən tərcüməsi ''&quot;nəciblərin sultanı&quot;.''&lt;/ref&gt; ləqəbi verilmişdi. Həmçinin ''&quot;malik əl-kəlam&quot;''&lt;ref group=q&gt;Ərəbcədən tərcüməsi &quot;sözün hakimi&quot;.&lt;/ref&gt; ləqəbini almış Zəhirəddin Tahir əl-Fəryabi də Atabəylərin Mərkəzi Asiyadan olan şairlərindən olmuşdur. O, 1189-cu ildə [[Məhəmməd Cahan Pəhləvan|Cahan Pəhləvan]], sonralar [[Qızıl Arslan]] və [[Atabəy Əbu Bəkr|Əbu Bəkrin]] himayəsinə keçmişdir. [[Təbriz]]də Xaqani ilə dostlaşan əl-Fəryabi mədhiyyələrində onu təqlid edirdi. Şair Təbrizdə vəfat etmişdir və qəbri də Xaqaninin qəbri ilə yanaşıdır. Azərbaycan Atabəylərinin sarayında Seyyid Zülfüqar Şirvani, Qivami Mütərrizi, Fərrux Şirvani, Cövhəri, Yusif Füzuli, Kəmaləddin Naxçıvani, Seyyid İzzədin əl-Ələvi və başqa bu kimi şairlər də yaşayırdılar.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.202.&lt;/ref&gt;

Nizami Gəncəvi 1180–1181-ci illərdə bitirdiyi ikinci poemasını – &quot;[[Xosrov və Şirin]]&quot; əsərini sonuncu [[İraq Səlcuqlu dövləti|İraq Səlcuq]] sultanı [[III Toğrul]]a həsr etmişdi. Lakin bu, bir növ rəsmi ithaf idi. Əslində isə poema atabəy Məhəmməd Cahan Pəhləvana həsr olunmuşdu. Cahan Pəhləvan 1186-cı ildə öldüyü üçün poemanın mədhi onun qardaşı atabəy Qızıl Arslanın adına yazıldı. Nizamini Gəncə yaxınlığındakı düşərgəsinə dəvət edən Qızıl Arslan öz çadırında onu qəbul etmişdi. Poemanın müqabilində Qızıl Arslan bəxşiş olaraq Nizamiyə Həmdünyan kəndini və fəxri geyim təqdim etdi.
{{cquote|Tacı aydan yüksək o Qızıl Arslan,&lt;br&gt;
Qərbin pənahıdır, Şərqə hökmran.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://khatai.cls.az/more/text/9993|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220326093744/http://khatai.cls.az/more/text/9993|title=12 mart, 2015|author=Nizami Gəncəvi|date=|publisher=khatai.cls.az|accessdate=|language=|archive-date=2022-03-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|müəllif='''''&quot;Xosrov və Şirin&quot;, Nizami Gəncəvi.'''''}}

==== Təhsil ====
Atabəylər dövründə və orta əsrlərdə [[Azərbaycan (tarixi ərazi)|Azərbaycanda]] məktəb ibtidai təhsil müəssisəsi kimi tanınırdı. Məktəblər ilkin savad verir və əsasən də mədrəsələr üçün şagirdlər hazırlayırdılar. Məktəblərə qəbul 5–6 yaşından aparılır və 15 yaşına kimi orada təhsil alırdılar.&lt;ref&gt;Zakir Məmmədov.s.32.&lt;/ref&gt; Məktəblərdə yazıb-oxumaqla bərabər, əsas istiqamət dini yönümlü olub, [[Quran]]ın əzbərlənməsi və dini ehkamların öyrədilməsinə yönəldilirdi. Bundan başqa, ayrı-ayrı fənlər barəsində də məlumat verilirdi. Bu dövrlərdə yetim uşaqların təhsili üçün ayrıca ''&quot;beyt ət-təlim&quot;'' adlanan məktəblər də fəaliyyət göstərirdi. Burada hər 10 uşağa bir tərbiyəçi – [[atabəy]] təhkim olunurdu. Onlar yetimlərin yaşayışına, yeməyinə, geyiminə, tərbiyəsinə və s. cavabdeh idilər.&lt;ref&gt;Əsgər Əhməd.s.245&lt;/ref&gt;

Orta əsrlərdə Azərbaycanda təhsilin &quot;məzhər&quot; adlı forması da mövcud idi. Bu təhsil formasında hər ustad bir və ya bir neçə şagirdə ayrı-ayrı fənlərdən dərs demək əvəzinə, onlara ümumi rəhbərlik edirdi. Şagirdlər müstəqil şəkildə elmin müxtəlif sahələri ilə məşğul olur və vaxtaşırı ustadın yanına gəlib məsləhət alır, onun mühazirələrini dinləyirdilər.&lt;ref&gt;Zakir Məmmədov.s.35–36.&lt;/ref&gt;

Mədrəsələrdə orta təhsil müəssisələri olan dini təlimlərlə yanaşı, dünyəvi elmlər də tədris edilirdi. XII–XV əsrlərdə müsəlman Şərqində mədrəsələr təhsil mərkəzləri olmaqla bərabər, həm də elmi mərkəzlər rolunu oynayırdılar.&lt;ref&gt;Əsgər Əhməd.s.246&lt;/ref&gt;

Dövrün alimlərindən olan [[İbn əl-Müsənna|Fəxrəddin Əbülfəzl İsmayıl ibn əl-Müsənna ət-Təbrizi]] [[Bağdad]]ın ''&quot;ən-Nizamiyyə&quot;'' mədrəsəsində mühazirələr oxuyurdu. O, ''&quot;Azərbaycan tarixi&quot;'' əsərinin müəllifidir. Lakin çox təəssüf ki, bu əsər dövrümüzə gəlib çatmamışdır. Ət-Təbrizidən başqa Eldənizlər dövrünün təhsilini almış, Azərbaycanın özündə və həmçinin [[Dəməşq]]də, [[Yəmən]]də, [[Qahirə]]də, Bağdadda mühazirələr deyən bir çox alim yetişmişdir. Onlara Mahmudəl-Ərdəbili, əz-Zəki əl-Beyləqani, Əminəddin Müzəffər ət-Təbrizi, Məhəmməd əl-Urməvi, Fəxrəddin ər-Razi, Məhəmməd ət-Təbrizi, Əbu Həfs Ömər əl-Cənzi, İsmayıl əl-Cənzəvi, Həddad ən-Naxçıvani, Şəmsəddin Məhəmməd ət-Təbrizi, Şeyx Əbu Həmid Tacəddin əl-Urməvi, Qazi Şəmsəddin əl-Hüvəyyi, Əbu Məhəmməd ət-Təbrizi, İsmayıl əl-Maraqi, Məhəmməd əl-Həsən əl-Maraqi və başqaları daxildirlər.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.s.208–210&lt;/ref&gt;

=== Memarlıq ===
{{Həmçinin bax|Yusif ibn Küseyir türbəsi|Möminə Xatun türbəsi|Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi}}
&lt;center&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot; widths=&quot;200px&quot;&gt;
Fayl:Nakhichevan Mausoleum.jpg|&lt;small&gt;[[Yusif Küseyir oğlu türbəsi]]&lt;/small&gt;
Fayl:Kabud dome.JPG|&lt;small&gt;[[Göy Günbəd türbəsi]]&lt;/small&gt;
Fayl:122 phot. de Perse, d'Azerbaïdjan, d'Arménie, 1889-1893, sites et personnages, dont des portraits du chah et des principaux dignitaires de la cour et du gouvernement. Des collections du prince R.... - btv1b532288882 (171 of 224).jpg|&lt;small&gt;[[Atabəylər məscidi (Naxçıvan)|Atabəylər məscidi]]&lt;/small&gt;
Fayl:Mömünəxatun türbəsi 2018.jpg|&lt;small&gt;[[Möminə Xatun türbəsi]]&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;
[[Azərbaycan (tarixi ərazi)|Azərbaycan]]ın ən böyük iqtisadi, siyasi və mədəni mərkəzləri olan [[Şamaxı]], [[Bakı]], [[Gəncə]], [[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvan]], [[Beyləqan]], [[Təbriz]], [[Marağa]], [[Urmiya]] və b. şəhərlərdə müxtəlif səciyyəli abidələr inşa edildi. Orta əsr [[Azərbaycan memarlığı]]nın inkişafını müəyyənləşdirən və 3 əsas üslub istiqamətini əks etdirən [[Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbi|Şirvan-Abşeron]], [[Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi|Naxçıvan-Marağa]] və [[Arran memarlıq məktəbi|Arran memarlıq]] məktəbləri bu dövrdə təşəkkül tapmışdır. Bu məktəblərin üslub istiqamətində lokal cəhətlər, o cümlədən regionun etnik və sosial quruluşu həlledici rol oynayırdı.&lt;ref&gt;İradə Nuriyeva.s.27.&lt;/ref&gt;

[[Əcəmi Naxçıvani|Memar Əcəminin]] inkişaf etdirdiyi Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi – üslub, təkcə Naxçıvanı əhatə etməmiş, [[Cənubi Azərbaycan]]da [[Marağa]] şəhərinə, şimalda [[Bərdə]] şəhərinə, eyni zamanda [[Anadolu|Şərqi Anadolu]] ərazisinə də yayılmışdır. Ümumilikdə bu memarlıq üslubu Şərq aləminin böyük bir hissəsində davam edib, kompozisiyalı abidələrin yaradılmasına təkan vermişdir.&lt;ref name=&quot;artofazerbaijan&quot;&gt;{{Cite book
| title = Архитектура и изобразительное искусство.
| author = Л.С. Бретаницкий.
| url = http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/002/932.htm
| publisher = Российские универсальные энциклопедии. Брокгауз-Ефрон и Большая советская энциклопедия объединенный словник.
| location = 
| year = 
| volume = 
| pages = 
| isbn = 
| accessdate = 
| archiveurl = https://www.webcitation.org/66qKxAjWb?url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/002/932.htm
| archivedate = 2012-04-11
| url-status = live
}}&lt;/ref&gt;

Eldəniz dövrünün memarlığına daxil olan, ən böyük mədəniyyət nümunələrindən biri, Əcəmi Əbubəkr oğlu tərəfindən 1186-cı ildə Naxçıvan şəhərinin qərb hissəsində ucaldılan [[Möminə Xatun türbəsi|Mömünə Xatun türbəsidir]]. Bişmiş kərpicdən hörülmüş abidə zəngin naxışlarla bəzənmiş xırda kərpiclərlə üzlənmişdir. Bu türbənin prizma şəkilli binası ilə onun çadır örtüyü arasındakı məkan, fiqurlu hörgü şəklində yerinə yetirilmiş yazı vasitəsilə həll edilmişdir. Məqbərənin yeraltı hissəsində formaca onguşəli olan, bədii baxımdan zəngin tərtibata malik sərdabə vardır.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.377.&lt;/ref&gt;

Dövrün dini memarlıq nümunələrindən biri dövrümüzə gəlib çatmamış [[Atabəylər məscidi (Naxçıvan)|Atabəylər məscididir]]. XIX əsirdə yaşamış alman səyyah V. A. Engelqard yazır:&lt;ref&gt;C. Qiyasi.s.48&lt;/ref&gt;
{{sitat|&quot;Bu türk məscidi yonulmuş daşdan qurulmuş tağları olan iri tikilidir və onun içərisində yüksək işləməli müxtəlif yapma (gəctəraşlıq) naxışlar görünür. Binanın bir bölümü artıq uçmuşdur, qalanı isə uçmaq təhlükəsindədir. Ondan 50 sajen&lt;ref group=q&gt;Təqribən 107 metr.&lt;/ref&gt; aralıda vaxtilə bu məscidə aid olan və yanlarında hər biri 10 sajen&lt;ref group=q&gt;Təqribən 42 metr.&lt;/ref&gt; ucalıqda qoşa minarəli qapı var. Məscidlə qapı arasındakı məkanı əvvəllər məscidə aid olan yardımçı tikililər tuturmuş, indi isə bu tikililər artıq olmayanda elə təsəvvür yaranır ki, qapı ona çox yaxın olan xüsusi qülləyə (Mömünə xatun türbəsinə) məxsusdur.&quot;}}

Həmin dövrün tikililərindən biri də memar Əcəminin hələ 1162-ci ildə ''&quot;şeyxlər başçısı&quot;'' [[Yusif Küseyir oğlu]] üçün tikdiyi türbədir. Bu türbənin həm əsas tikintisi, həm də bəzək hörgüsü bir materialla – bişmiş (qırmızı) kərpiclə işlənmişdir. Türbə ikiqatlı olub, hər iki qatı planda səkkizbucaqlı biçimdədir. Yer altında salınmış sərdabə səkkizüzlü plana uyğun ortası yastı olan günbəzlə örtülmüşdür. Məqbərənin bucaqlarındakı həndəsi bəzəklər köndələninə düzülmüş kərpiclər əsasında əmələ gətirilmişdir. Usta, rəngli material əlavə etmədən işıq və kölgənin maksimal bədii effektinə nail olmağa çalışmışdır.&lt;ref&gt;K. M. Məmmədzadə.s.43.&lt;/ref&gt;

Eldənizlər dövrünə aid digər memarlıq abidəsi isə 1194-cü ildə [[Marağa]]da tikilmiş [[Göy Günbəd türbəsi|Göy Günbəddir]]. Göy Günbədin qülləsinin plan-məkan quruluşu [[Xərrəqan türbələri]] ilə birtiplidir – səkkizüzlü prizmanın bucaqları bayırda silindrik dayaqlarla möhkəmləndirilmişdir. Ancaq dayaqlararası sivri tağçalarda və karnizdə stalaktitlərdən istifadə etmək baxımından Göy Günbəd Mömünə Xatun Türbəsinin aydın təsirinə məruz qalmışdır.&lt;ref&gt;C. Qiyasi.s.99.&lt;/ref&gt;

== İqtisadiyyat ==
[[Həmdullah Qəzvini]]n ''&quot;Nüzhətül-qülüb&quot;'' əsərindəki rəqəmlərə görə, bilavasitə Azərbaycanınn dövlət gəliri Atabəylər dövründə, yəni XII yüzildə 25 milyon [[dinar]] idi. Aşağıda Eldənizlərin ən qüvvətli dövrlərində vergi gəlirləri qeyd olunub (dinar ilə):&lt;ref name=&quot;Gəlir&quot;&gt;Süleyman Əliyarlı.s.155.&lt;/ref&gt;
# [[Azərbaycan]] – 25 milyon
# [[İran|İraqi Əcəm]] – 25,2 milyon
# [[İraqi Ərəb]] – 30 milyon
# [[Ərməniyyə|Ərminiyyət əl-Əkbər]] – 2 milyon

Azərbaycanın tarixi ərazilərinin böyük hissəsini əhatə edən Eldənizlərin və ölkənin şimal-şərq əyalətlərini əhatə edən [[Şirvanşahlar dövləti]]nin, eləcə də monqol işğallarından sonra yaranan [[Elxanilər dövləti|Hülakilər dövlətinin]] mövcudluğu, əvvəl [[Marağa]], sonra isə [[Təbriz]] şəhərlərini mərkəz olaraq seçmələri Azərbaycanın təsərrüfat həyatının inkişafına, o cümlədən də ölçü vasitələrinin vahid sisteminin yaranmasına və tətbiqinə gətirib çıxardı.&lt;ref&gt;Əsgər Əhməd.s.310.&lt;/ref&gt;

=== Şəhərlər və ticarət ===
[[Fayl:Azerbaijani Atabeks era vase from Ganja.JPG|thumb|right|170px|Eldənizlər dövrünə aid vaza, [[Qədim Gəncə]], [[Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi]].]]
Atabəylər dövründə öz inkişafının pik nöqtəsinə çatan [[Gəncə]] Eldənizlərin əsas şəhərlərindən biri olmuşdur. Gəncə Yaxın və Orta Şərqdə ən mühüm ticarət-sənət mərkəzi idi. Şəhər yaxınlığında dəmir və mis filizlərinin olması onu göstərir ki, burada dəmirçilik, metal emalı, silahqayırma, qab-qacaq hazırlanması, metalda naxış açma və başqa sənət sahələri inkişaf etmişdir.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.167–168.&lt;/ref&gt;

[[Bərdə]] vilayəti bütün [[Yaxın Şərq|Yaxın]] və [[Orta Şərq]]də toxuculuq üçün başlıca xammal mənbələrindən biri olan xam ipək istehsalı üzrə mühüm baza olmuşdu. Bərdə ilə yanaşı, [[Beyləqan]], [[Təbriz]], [[Şabran]] və bir çox digər Azərbaycan vilayət və bölgələrində də xam ipək istehsalı geniş yayılmışdı. Həmçinin Təbriz, Marağa, [[Xoy]], Beyləqan, [[Ərdəbil]] şəhərləri əhəmiyyətli toxuculuq mərkəzləri idi. Bu dövrdə Azərbaycanda xalçaçılıq geniş yayılmışdı. Xalçaçılıq [[Mərənd]]də və [[Kür-Araz ovalığı|Kür-Araz hövzəsinin]] şərqində yerləşən şəhər və yaşayış məntəqələrində inkişaf etmişdi. [[Dabbaqlıq|Dabbağlıq]] sənəti [[Ənaristan|Ənar]] və [[Əhər]] kimi şəhərlərdə əsas yer tuturdu. XII əsrdə, Təbriz və Ərdəbil metalişləmə sənətinin, o cümlədən də dəmirçiliyin iri mərkəzləri idi. [[Dulusçuluq]] sənəti Azərbaycanın bütün bölgələrində böyük inkişaf yolu keçmişdi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.339–343.&lt;/ref&gt;

Azərbaycanın iri iqtisadi mərkəzi olan Naxçıvan Atabəylərin hakimiyyəti dövründə inkişaf etmiş sənətkarlıq istehsalına malik idi. Şəhərdə müxtəlif sənət sahələrini təmsil edən çoxlu ustalar – toxucular, bənnalar, çini qab və ağac emaletmə ustaları, zərgərlər və b. çalışırdılar. Şəhərin sənətkarlıq istehsalında toxuculuq və onunla bağlı olan sahələr – Çin parçası, zərif örtük, xalça, keçə, çuxalıq yun parça, hamam fitələri üçün nazik şal və pambıq parça istehsalı mühüm rol oynayırdı.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.170–171.&lt;/ref&gt;

Əkinçilikdə, eləcə də ümumiyyətlə ölkənin bütün təsərrüfat həyatında aparıcı sahə taxılçılıq idi. [[Buğda]] və [[Arpa (bitki)|arpa]] becərilməsi əsasən dəmyə xarakteri daşıyır və demək olar, ölkənin bütün vilayətlərini əhatə edirdi. [[Dəmyə əkinçiliyi]] ilə yanaşı, suvarma əkinçiliyi də mövcud idi. [[Kəhriz]] və [[Arx|arxlar]] sistemi geniş yayılmışdı. Beyləqanda bağçılıq, [[nar]], [[üzüm]] və başqa [[meyvə]] sahələri inkişaf etmişdi. Azərbaycan erkən orta əsrlərdən başlayaraq [[Çəltik|çəltiyin]] geniş surətdə becərildiyi ölkələrdən idi. Bitkinin əsas becərilmə zonası Şəki, Naxçıvan, [[Muğan düzü|Muğan]], Təbriz və başqa vilayətlər idi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.334.&lt;/ref&gt;

=== Sikkə zərbi ===
[[Azərbaycan (tarixi ərazi)|Azərbaycan]]ın şəhər və vilayətləri daxili və beynəlxalq əhəmiyyətli ticarət yollarının sıx şəbəkəsi vasitəsilə əlaqələnirdi. Bu ticarət əlaqələrinin nə qədər intensiv və geniş olduğunu, [[Beyləqan rayonu|Beyləqan]] ərazisində arxeoloji qazıntılar zamanı aşkar edilmiş [[sikkə]] tapıntıları sübut edir. Burada böyük miqdarda (1500 nüsxə) Eldəniz sikkələri aşkara çıxarılmışdır. Eldəniz sikkələrinin təxminən yarısını Cənubi Azərbaycan şəhərlərində, o cümlədən [[Ərdəbil]]də zərb olunmuş sikkələr təşkil edirdi.&lt;ref&gt;Azərbaycan tarixi.s.345.&lt;/ref&gt;

Həmçinin [[Astara rayonu]]nun Məşkan kəndində tapılmış sikkə xəzinəsi bütünlüklə &quot;düzgün&quot; kəsilmiş mis sikkələrdən – sonuncu Azərbaycan Atabəyləri və onların vassallarının adından zərb olunmuş mis [[dirhəm]]lərdən ibarət olmuşdur. 1974-cü ilin noyabrında [[Masallı rayonu]]nun [[Xırmandalı (Masallı)|Xırmandalı kəndind]]ə tapılmış ikinci xəzinədə isə yalnız &quot;düzgün olmayan&quot; şəkildə eyni hökmdarların adından kəsilmiş balaca mis sikkələr vardı.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.183.&lt;/ref&gt;

=== Torpaq sahibliyi və vergilər ===
[[Feodal]] torpaq mülkiyyətinin bir neçə növü var idi. &quot;''[[Mülk]]&quot; torpaqları'' irsi idi, mülk sahibləri&lt;ref group=q&gt;Mülk sahiblərinə malik, məlik və ya mülkədar deyilirdi.&lt;/ref&gt; torpağı sata və bağışlaya bilərdilər. &quot;[[Camaat torpaqları|Camaat]] (icma) torpaqları&quot; — otlaqlar, örüşlər, meşələr, bataqlıqlar və s., bəzən əkin yerləri olurdu. Camaat torpaqları dövlətin mülkiyyətində idi, dövlətə torpaq vergisi-xərac verirdi. &quot;[[Xassə torpaqları|Xassə]]&quot; hökmdarların və sülalələrin mülkiyyətində geniş torpaq sahələri idi. Dövlətə məxsus olan, yəni gəliri birbaşa xəzinəyə gələn torpaqlara &quot;divani&quot; və ya &quot;[[divan torpaqları]]&quot; deyilirdi. Şərti torpaq mülkləri — &quot;[[iqta]]&quot; sistemi də inkişaf etməkdə idi. İqta dövlətə xidmət müqabilində verilirdi. İqta sahibləri — iqtadarlar bilavasitə təsərrüfatla və ya təsərrüfatçılıqla məşğul olmur, bir qayda olaraq, öz iqtalarını icarəyə verirdilər. Zaman keçdikcə onlar iqtadarların xüsusi mülkiyyətinə çevrilirdi. &quot;[[Vəqf]]&quot; torpaqları ayrı-ayrı ruhanilərə, dini və xeyriyyə müəssisələrinə, [[məscid]]lərə, [[mədrəsə]]lərə və s. verilirdi.&lt;ref&gt;Nuriyeva İradə s.24.&lt;/ref&gt;

XII əsrdə və XIII əsrin başlanğıcında və qabaqkı dövrlərdə ''&quot;[[xərac]]&quot;'' əsas vergi kimi öz əhəmiyyətini saxlayırdı. Torpaqdan istifadə müqabilində kəndlidən pul, ya da &quot;natura&quot;&lt;ref group=q&gt;Yəni vergi pul şəklində deyil, məhsul şəklində ödənilirdi.&lt;/ref&gt; şəklində alınırdı. ''&quot;[[Üşr]]&quot;''&lt;ref group=q&gt;Ərəbcədən tərcümədə onda bir mənasındadır.&lt;/ref&gt; vergisi &quot;[[xass torpaqlar]]&quot;dan və iqta sahiblərindən alınırdı. ''&quot;[[Aləf]]&quot;''&lt;ref group=q&gt;Ulufə ərəbcə hərfi tərcümədə ''&quot;qida&quot;'', ''&quot;yem&quot;'' mənasındadır.&lt;/ref&gt; qarovulda duran dəstəni və ya rəsmi şəxsi təmin etmək üçün qida və başqa təbii rüsumlar vergisi idi. ''&quot;[[Təhəkkümat]]&quot;''&lt;ref group=q&gt;[[Ərəbcə]]dən ''&quot;təhəkkümün&quot;'' cəm şəkli. ''&quot;Mühakimə&quot;'', ''&quot;nəzarət&quot;'' deməkdir.&lt;/ref&gt; elə bir vergi növü idi ki, dini müəssisələr və mülklər onu ödəməkdən azad idilər. Gömrük və gözlətmə haqqı da bu təhəkkümata aid idi. ''&quot;[[İnam (vergi)|İnam]]&quot;''&lt;ref group=q&gt;Ərəbcədən tərcümədə xeyirxahlıq ifadə edir.&lt;/ref&gt; hökmdarın göstərişi əsasında təbəələrdən haqla birlikdə yığılan əlavə ödənc növlərindən biri idi. Əlavə olaraq iqta sahibləri tərəfindən ''&quot;[[mənəl]]&quot;'', &quot;''[[marafiq]]&quot;'', ''&quot;[[dəraib]]&quot;'' kimi vergilər də alınırdı.&lt;ref&gt;Ziya Bünyadov.194–197.&lt;/ref&gt;

== Qeydlər ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|4}}

== Ədəbiyyat ==
{{Siyahı sütunlarla|2|
* Ziya Bünyadov. ''Azərbaycan Atabəyləri dövləti (1136-1225-ci illər).'' Bakı, &quot;Şərq-Qərb&quot;, 2007. 312 səh.
* Əkbər N.Nəcəf. ''Səlcuqlu dövlətləri və atabəyləri tarixi (Oğuzların ortaya çıxmasından – XIV əsrə qədər)''. Bakı, &quot;Qanun&quot;, 2010.
* Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə. ''II cild (III-XIII əsrin I rübü).'' Bakı, &quot;Elm&quot;, 2007. 608 səh. - 24 səh.
* Nuriyeva İradə Tofiq qızı. ''Azərbaycan dövlətləri intibah dövründə.'' Bakı, &quot;Mütərcim&quot;, 2015. – 32 səh.
* Erdoğan Merçil. ''İldenizliler: Azurbaycan Atabegleri, Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi.'' İstanbul, 1993. c. 8.
* Əsgər Əhməd. ''XII-XV əsrlərdə Аzərbaycanın mənəvi mədəniyyəti.'' Bakı, 2012, &quot;Elm&quot;. 372 səh.
* Təhmasib Fərzəliyev. ''Azərbaycan folklorunda xalq dram və oyun tamaşaları. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər.'' VII kitab. Bakı &quot;Elm&quot;, 1987.
* Zakir Məmmədov. ''Azərbaycan fəlsəfəsi tarixi.'' Bakı, &quot;İşıq&quot;,1994.
* K. M. Məmmədzadə. ''Azərbaycanda inşaat sənəti.'' Bakı, &quot;Elm&quot;, 1978.
* Süleyman Əliyarlı. ''Azərbaycan tarixi üzrə qaynaqlar.'' Bakı, &quot;Çıraq&quot;, 2007. 400 səh.
* C. Qiyasi. ''Nizami dövrünün memarlıq abidələri.'' Bakı, &quot;İşıq&quot;, 1991.
}}

== Xarici keçidlər ==
* {{cite book |title=The expansion of Islam in the middle periods Volume 1 |last=Hodgson |first=Marshall G.S. |authorlink= |coauthors= |year=1977 |publisher=University of Chicago Press |location= |isbn=0-226-34684-6 |page=262 |pages= |url=http://books.google.com/books?id=nzJeEKoZPhUC&amp;pg=PA262 |accessdate=}}
* {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/atabakan-e-adarbayjan |title=Atabakan-e Ādarbayjan |author=Luther, K.A. |date=December 15, 1987 |work=Encyclopedia Iranica |publisher= |accessdate=October 28, 2010}}
* {{Cite book | title = İldenizliler | author = Gülay Ögün Bezer | url= http://www.islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c22/c220051.pdf | publisher= TDV İslam Ansiklopedisi | location= | year = 2013 | volume = | pages= 84 | isbn= | accessdate= | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170821195803/http://www.islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c22/c220051.pdf | dead-url = yes | archivedate = 21 avqust 2017}}
* {{Cite book| title = НАСЛЕДИЕ АРХИТЕКТУРЫ| author = Роза Салаева| url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/rubooks/rzsal.pdf| publisher=| location=БАКУ| year = 2002 | volume = | pages=| isbn=| accessdate=| archiveurl =https://web.archive.org/web/20121209150304/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/rubooks/rzsal.pdf | dead-url = yes|archivedate = 2012-12-09}}
{{Eldənizlərin hökmdarları}}

[[Kateqoriya:Eldənizlər]]
[[Kateqoriya:İran tarixi]]
[[Kateqoriya:Müsəlman sülalələr]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı sülalələr]]</text>
      <sha1>p83ng6udt9sb7daydaghpslfqajfw61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bəyimxanım Vəliyeva</title>
    <ns>0</ns>
    <id>342055</id>
    <revision>
      <id>9041743</id>
      <parentid>9041634</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T15:25:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bəyimxanım Vəliyeva</username>
        <id>340598</id>
      </contributor>
      <origin>9041743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17933" sha1="2j6orr71t38pf6kzttwm2dwk3b7xpft" xml:space="preserve">{{vikiləşdirmək}}
{{Stil kitabçasına uyğun olmayan}}
{{mənbə azlığı|tarix=mart 2026}}
{{Musiqiçi
 |adı              = Bəyimxanım Vəliyeva
 |orijinal adı     = Bəyimxanım Ənvər qızı Vəliyeva
 |digər adı        = 
 |şəkil            = 
 |şəklin ölçüsü    = 
 |şəklin izahı     = 
 |fon rəngi        = solo ifaçı
 |doğum adı        = 
 |ləqəbi           = 
 |doğum tarixi     = 20.09.1989
 |doğum yeri       = [[Bakı]], {{AzSSR}}, {{USSR}}
 |vəfat tarixi     = 
 |vəfat yeri       = 
 |vəfat səbəbi     = 
 |dəfn yeri        = 
 |vətəndaşlığı     = {{AZE}}
 |fəaliyyəti       = [[Müğənni]], xanəndə
 |milliyyəti       = [[Azərbaycanlı]]
 |janr             = Muğam,Estrada
 |musiqi aləti     = 
 |səs tembri       = 
 |fəaliyyət illəri = 1992 - indiyədək
 |albom şirkəti    = 
 |əlaqələri        = 
 |təhsili          = 
 |üzvlüyü          = 
 |mükafatları      = {{Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti}}
 |imzası           = 
 |saytı            = 
 |vikianbar        = 
}}

'''Bəyimxanım Vəliyeva''' (tam adı:''Bəyimxanım Ənvər qızı Vəliyeva''; {{DVTY}}) — Azərbaycan xanəndəsi, [[Azərbaycan Televiziyası|Azərbaycan Dövlət Televiziyasının]] solisti, [[Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti]] (2015), [[Beynəlxalq Muğam Mərkəzi]]nin solisti (2019), Azərbaycan Milli Konservatoriyanın Dosenti (2023)

&quot;Humay&quot; Milli Mükafatı ilə təltif edilib (2024).{{mənbə göstər}}

{{Musiqiçi informasiya qutusu
| Adı            = Bəyimxanım Vəliyeva
| Orijinal adı   = Bəyimxanım Ənvər qızı Vəliyeva
| Şəkil          = 
| Şəklin ölçüsü  = 
| Şəklin izahı   = 
| Doğum tarixi   = 20 sentyabr 1989
| Doğum yeri     = Bakı, Azərbaycan SSR, SSRİ
| Vəfatı         = 
| Vəfat yeri     = 
| Milləti        = [[azərbaycanlılar|azərbaycanlı]]
| Vətəndaşlığı   = {{AZE}}
| Həyat yoldaşı  = 
| Uşaqları       = 
| Təhsili        = [[Azərbaycan Milli Konservatoriyası]]
| Elmi dərəcəsi  = [[Sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru]] (2022)
| Elmi adı       = [[Dosent]] (2026)
| Fəaliyyəti     = xanəndə, pedaqoq, dosent
| Fəaliyyət illəri = 1992–ci ildən 
| Janr           = [[Muğam]], [[Azərbaycan xalq musiqisi]]
| İxtisası       = xanəndə
| Mükafatları    = Əməkdar artist, Sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Humay mükafatçısı
}}

'''Bəyimxanım Ənvər qızı Vəliyeva''' (d. [[20 sentyabr]] [[1989]], [[Bakı]]) — Azərbaycan xanəndəsi, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru (2022), dosent (2026).

== Həyatı və təhsili ==
Bəyimxanım Vəliyeva 20 sentyabr 1989-cu ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur.&lt;ref name=&quot;bio&quot;&gt;Bəyimxanım Vəliyevanın tərcümeyi-halı&lt;/ref&gt; 1998-ci ildə [[Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbi]]nin xanəndəlik ixtisası üzrə [[Ağaxan Abdullayev]]in muğam sinfinə daxil olmuş, 2007-ci ildə həmin məktəbi fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.&lt;ref name=&quot;bio&quot;/&gt;

2007-ci ildə [[Azərbaycan Milli Konservatoriyası]]nın &quot;Solo oxuma&quot; fakültəsinə qəbul olunmuş və 2011-ci ildə bakalavr pilləsini fərqlənmə diplomu ilə başa vurmuşdur.&lt;ref name=&quot;bio&quot;/&gt; Elə həmin il konservatoriyanın magistratura pilləsinə daxil olmuş, 2013-cü ildə magistr təhsilini də fərqlənmə diplomu ilə tamamlamışdır.&lt;ref name=&quot;bio&quot;/&gt; 

2014-cü ildə Azərbaycan Milli Konservatoriyasının doktorantura pilləsinə qəbul olunmuş və 2017-ci ildə təhsilini yekunlaşdırmışdır.&lt;ref name=&quot;bio&quot;/&gt;

== Elmi və pedaqoji fəaliyyəti ==
2022-ci ildə ''&quot;Xan Şuşinskinin ifaçılıq xüsusiyyətləri və muğam sənətində tutduğu yer&quot;'' mövzusunda dissertasiya işini müdafiə edərək sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür.&lt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Əməkdar artist alimlik dərəcəsi aldı |url=https://oxu.az/society/679071 |access-date=2022-12-29 |archive-date=2022-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229150553/https://oxu.az/society/679071 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&gt;
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin yanında Ali Attestasiya Komissiyasının 5 mart 2026-cı il tarixli qərarı ilə sənətşünaslıq elm sahəsinin musiqi sənəti ixtisası üzrə dosent adı verilib.&lt;ref https://globalinfo.az/beyimxanim-veliyevaya-dosent-elmi-adi-verildi-foto//&gt;
&lt;&lt;ref&gt; |url=https://icma.az/news/beyimxanim-veliyevaya-dosent-elmi-adi-verildi-foto-1560249 &lt;/ref&gt;&gt;
2012-ci ildən Azərbaycan Milli Konservatoriyasında pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olur. 

=== Dərs vəsaitləri və nəşrləri ===
* ''&quot;Azərbaycan xanəndəlik sənətinin böyük ustadı Xan Şuşinski'' (Monoqrafiya). Bakı : Unicopy, 2023. - 148 s.
* ''[Xanəndəlik ixtisasının tədris metodikası]'' (Dərs vəsaiti). Bakı. 2025

=== Seçilmiş elmi məqalələri ===
* &quot;[Məqalənin adı]&quot; // *[Jurnalın adı]*, [İl], № [Nömrəsi], s. [Səhifələr].
* &quot;[Məqalənin adı]&quot; // *[Jurnalın adı]*, [İl], № [Nömrəsi], s. [Səhifələr].

== Təltif və sertifikatları ==
* [[Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti]]
[İl] — [Humay Milli Mükafatı] (2024)
* [İl] — [Songwriting: Writing the Lyrics, Berklee] (2026)
* [İl] — [Education and Training Assessment Skills, Alison] (2026)
* [İl] — [Azerbaijani Mugham Across Borders, &quot;Magam Beyond Nation&quot;, National symposium] 

== İstinadlar ==
{{https://report.az/incesenet-xeberleri/humay-mukafatinin-qalibleri-melum-olub}}

== Xarici keçidlər ==
* {{Müvafiq xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:1989-cu ildə doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Bakıda doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan xanəndələri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Konservatoriyasının məzunları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Konservatoriyasının müəllimləri]]
[[Kateqoriya:Sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktorları]]
[[Kateqoriya:Dosentlər]]


== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* {{Müvafiq xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:1989-cu ildə doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Bakıda doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan xanəndələri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Konservatoriyasının məzunları]]
[[Kateqoriya:Sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktorları]]


=

== Ailəsi ==
Ailəlidir, beş övladı var.

== Karyerası ==
İlk dəfə 1992-ci ildə Əfsər Cavanşirovun rəhbərlik etdiyi &quot;Bənövşə&quot; mahnı və rəqs ansamblının solisti olaraq Azərbaycan Dövlət Televiziyasında &quot;Nargilə&quot; mahnısı ilə çıxış etmişdir.
-	1994-cü ildə Respublika üzrə keçirilən bağçalar və məktəblərarası müsabiqədə &quot;Ananın səsi&quot; mahnısı ilə 1-ci yerə layiq görülmüş;

-	1996-cı ildə keçirilən &quot;7–17&quot; müsabiqəsinin qalibi olmuş;

— 1997-ci ildə &quot;Pöhrə-97&quot; müsabiqəsinin laureatı olmuş;

-	1997-ci ildə keçirilən &quot;İstedadlar axtarırıq&quot; müsabiqəsinin Fəxri Diplomuna layiq görülmüş;

-	1998-ci ildə &quot;Kainat&quot; Gənclik Mərkəzinin təşkil etdiyi II &quot;Uşaq Muğam festivalı&quot;nın II dərəcəli Diplomuna layiq görülmüş;

-	1999-cu ildə &quot;Amoco&quot; qrupunu təşkil etdiyi III &quot;Uşaq Muğam Festivalı&quot;nın Diplomantı adına layiq görülmüş;

-	1999-cu ildə &quot;Muğam&quot; Assosiasiyasının təşkil etdiyi &quot;Muğam-99&quot; Respublika müsabiqəsinin III dərəcəli laureatı fəxri adına layiq görülmüş;

-	1999-cu ildə &quot;Rezonans&quot; qəzetinin &quot;Ulduzlar&quot; devizi altında xalq musiqisi və estrada mahnıları ifaçılarının &quot;Mahnı-99&quot; müstəqil müsabiqənin yekunlarına görə &quot;İlin Pöhrəsi&quot; nominasiyasına layiq görülmüş;

-	2000-ci ildə keçirilən Gənc muğam ustalarının müsabiqəsində III dərəcəli laureat adına layiq görülmüş;

-	2001-ci ildə keçirilən &quot;Muğam-2001&quot; Müsabiqəsinin I dərəcəli diplomuna layiq görülmüş;

-	2002-ci ildə keçirilən Respublika Muğam müsabiqəsinin &quot;Qran-pri&quot; mükafatına layiq görülmüş;

-	2004-cü ildə Təhsil Nazirliyinin təşkil etdiyi Orta ixtisas musiqi məktəblərinin IX Respublika müsabiqəsinin II dərəcəli Diplomuna layiq görülmüş;

-	2005-ci ildə Respublika üzrə &quot;Space&quot; telekanalında keçirilən &quot;Üzeyir Hacıbəyov-120&quot; 1-ci televiziya muğam müsabiqəsinin laureatı olmuşdur.

-	2008-ci ildə Bakı Şəhər Mədəniyyət və Turizm İdarəsinin təşkil etdiyi &quot;Bakı Gecələri&quot; estrada mahnı müsabiqəsində &quot;Ən yaxşı səhnə mədəniyyəti&quot; nominasiyasına layiq görülüb.

-	2009-cu ildə keçirilən I Respublika Muğam Müsabiqəsinin Diplomantı adına layiq görülüb.

-	2000-ci il ildən bu günə kimi Azərbaycan muğamını Azərbaycandan kənarda Avropa ölkələrində təmsil edib.

-	2000-ci ildə Fransa və Almaniyada 1-ay müddətində keçirilən silsilə konsert proqramlarında müvəffəqiyyətlə çıxış edib.

-	2002-ci ildə Türkiyədə keçirilən &quot;Azərbaycan mədəniyyət günləri&quot;ndə iştirak edib.

-	2003-cü ildə Yaltada keçirilən &quot;Yalta-2003&quot; müsabiqəsinin Fəxri diplomuna layiq görülüb.

-	2004-cü ildə Qırğızıstanda keçirilən &quot;İssık-Kul Ulduzları&quot; adlı festivalın Fəxri Diplomuna layiq görülüb.

-	2006-cı ildə Qazaxıstanın Aktau şəhərində keçirilən &quot;Xəzəryanı Ölkələrin Musiqi Festivalı&quot;nda 2-ci yerə və Gümüş medala layiq görülüb.

-	2007-ci ildə ABŞ-nin bir çox ştatlarında keçirilən &quot;Azərbaycan Mədəniyyət Günləri&quot;ndə Azərbaycanı layiqincə təmsil edib.

-	2008-ci ildə Kanadada keçirilən &quot;Niaqara&quot; festivalında Kanada kamera orkestri ilə uğurlu çıxışlar edib.

-	2008-ci ildə İsveçrədə keçirilən &quot;Azərbaycan Mədəniyyət Günləri&quot;ndə Azərbaycan muğamını layiqincə təmsil edib.

2009-cu ildə Respublika Muğam Müsabiqəsinin Diplomantı olub.

-	2009-cu ildə Brusseldə keçirilən &quot;Azərbaycan Mədəniyyət Günləri&quot;ndə uğurla çıxışlar edib.

-	2009-cu ildə İzrailin Yerusəlim şəhərində keçirilən festival çərçivəsində İzrail musiqiçilərilə birgə sintez muğam konserti ilə çıxış etmiş;

-	2009-cu ildə Birləşmiş Ərəb Əmirliyində &quot;Azərbaycan Mədəniyyət Günləri&quot;ndə çıxış etmiş;

-	Moskva, Ukrayna, Sibir, İngiltərə, dəfələrlə Almaniya və İsveçrədə keçirilən &quot;Azərbaycan Mədəniyyət günləri&quot;ndə Mədəniyyət Nazirliyinin təklifi ilə müxtəlif çıxışlar etmişdir.

-	2006-cı ildən 2009-cu ilə qədər Azərneftyağ Səhmdar Cəmiyyətin nəzdindəki Mədəniyyət evində solist kimi fəaliyyət göstərmişdir.

-	2006-cı ildən 2010-cu ilə qədər isə Azərbaycan Dövlət Muğam Teatrının solisti vəzifəsində çalışmışdır.

-	2009-cu ildə Bəstəkar Süleyman Ələsgərov adına mükafatın laureatı adına layiq görülmüş;

-	2011-ci ildə Zirvədəkilər mükafatı üzrə &quot;Xalq musiqisi janrında İlin qadın müğənnisi&quot; nominasiyası ilə təltif olunmuş;

-	2011-ci ildə İncilər Media Qrupun təltifi ilə &quot;İlin muğam incisi&quot; nominasiyasına layiq görülmüş;

-	2013-cü və 2018-ci illərdə İzarilin Yerusəlim şəhərində keçirən Beynəlxalq &quot;Ud&quot; festivalında uğurla çıxış etmişdir.

-	2019-cu eləcə də 2021-ci illərdə Özbəkistanın Taşkənd, Səmərqənd və Buxara şəhərlərində keçirilən Azərbaycan mədəniyyət və incəsənət günləri çərçivəsində konsert proqramı ilə çıxışlar etmişdir.

-	2012-ci ildə Yaxşıların Yaxşısı milli mükafatında &quot;Xalq musiqisi janrında ən yaxşı gənc ifaçı&quot; nominasiyası üzrə təltif olunmuşdur.

-	2012-ci ildən Azərbaycan Milli Konservatoriyasında müəllim kimi fəaliyyətə başlayan Bəyimxanım Vəliyeva 2017-ci ildən &quot;Baş müəllim&quot; vəzifəsinə çalışmışdır. 2023-cü ildən isə Milli Konservatoriyanın dosentidir.

— Həmçinin 2012-ci ildən etibarən Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin Solisti vəzifəsində çalışır.

-	2019-cu ildən Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin solisti vəzifəsində çalışır.

-	2015-ci ildə Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti fəxri adına layiq görülüb.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikasının mədəniyyət xadimlərinə fəxri adların verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |url=http://president.az/articles/16125 |access-date=2015-09-14 |archive-date=2015-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150917034649/http://www.president.az/articles/16125 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

— 2024-cü ildə &quot;Humay&quot; Milli Mükafatının qalibi olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title= |url=https://https://report.az/incesenet-xeberleri/humay-mukafatinin-qalibleri-melum-olub/}}&lt;/ref&gt;

== Elmi işləri ==
1.	&quot;Xan Şuşinskinin mahnı yaradıcılığı&quot;. &quot;Konservatoriya&quot; elmi jurnal. № 14. Bakı-2015. Elmi məqalə

2.	&quot;Mirzə Hüseyn segahı&quot;nın təhlili. &quot;Harmony&quot; elmi jurnal. № 14. Bakı-2015. Elmi məqalə

3.	&quot;Xan Şuşinskinin &quot;Xal yanağından&quot; və &quot;Qəmərim&quot; mahnılarının təhlili&quot;. Harmony elmi jurnal. № 14. Bakı-2015

4.	&quot;Xan Şuşinskinin ifasında &quot;Zabul-Segah&quot; muğamının təhlili&quot;. Harmony. elmi jurnal. № 15. Bakı-2016.

5.	&quot;Xan Şuşinskinin ifasında zərbi muğamlar&quot;. Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin Elmi Əsərləri.elmi jurnal. № 22 Bakı-2016.

6.	&quot;Havalansın Xanın səsi&quot;. Qobustan elmi jurnal. № 4 (181) Bakı-2018. Elmi məqalə

7.	&quot;The importance of Khan Shushinski’s creativity in the development of Azerbaijani singing school (Khanende). &quot;Актуальні питання гуманітарних наук: міжвузівський збірник наукових праць молодих вчених Дрогобицького державного педагогічного університету імені Івана Франка&quot;. elmi jurnal. № 38. Киев-2021. Elmi məqalə

8.	Влияние Kарабахской школы искусства ханенде XIX века на формирование творчества Хана Шушинского. Материалы международного научно-практического конференции &quot;Фундаментальные и прикладные исследования музыки в ХХI веке&quot; elmi nəşr. Алматы-2016. Konfrans materialı

9.	&quot;Xan Şuşinski Qarabağ muğam-ifaçılıq ənənələrinin davamçısı kimi. Doktorantların və gənc tədqiqatçıların XXII Respublika Elmi Konfransının materialları&quot;. Bakı-2018. Konfrans materialı

10.	&quot;Xan Şuşinski ifaçılığında poeziyadan istifadə xüsusiyyətləri&quot;. 1 Millet, 6 Devlet, Ortaq Medya (Türkçe konuşan ülkelerin medya platformu) Uluslararası Sosyal ve Beşeri Bilimler Kongresinin materialları. elmi nəşr. Bakı-2021. Konfrans materialı

11.	&quot;Xan Şuşinskinin müəllifi olduğu &quot;Ceyran bala&quot; mahnısının fərqli ifalarda təhlili&quot;. 3rd İnternational Congress of Khazar Scientific Research elmi nəşr. Bakı-2022. Konfrans materialı

12.	&quot;Muğam sənəti və xalq yaradıcılığının müxtəlif istiqamətləri&quot;. &quot;Ecoprint&quot; elmi nəşr. Bakı-2021. Dərs vəsaiti (Həmmüəlliflər: B. Vəliyeva, X. Teymurova, F. E. Baxşəliyev)

13.	&quot;Xanəndəlikdə ritmikadan düzgün istifadə qaydaları&quot;. Beynəlxalql konfrans. Özbəkistan – 2022.

14.	Heydər Əliyev Fondunun Azərbaycan xalq musiqisinin inkişafında rolu. &quot;Ləman nəşriyyat poliqrafiya&quot; MMC, 2013

15.	&quot;Solo oxuma (muğam) ixtisas fənninin tədrisi metodikası üzrə proqram&quot;. &quot;Ecoprint&quot; elmi nəşr. Bakı-2016.

16.	AMK-nın &quot;Mahnı və Təsnif ifaçılığı&quot; fənni üzrə hazırlıq pilləsi üçün proqram. &quot;Ecoprint&quot; elmi nəşr. Bakı – 2016.

17.	&quot;Xan Şuşinskinin ifaçılıq xüsusiyyətləri və muğam sənətində tutduğu yer&quot; adlı dissertasiyanın avtoreferatı. Bakı – 2022
18. &quot;Xanəndəlik sənətində muğamların düzgün ifa tərzi&quot;. Özbəkistan-2023
19. &quot;Xanəndəlikdə ixtisas fənninin tədrisi metodikası&quot;. Naxçıvan-2023
20. Azərbaycan muğam sənətinin ustad sənətkarı Xan Şuşinski məktəbindən bəhrələnmiş xanəndələr.Bakı-2023
21. &quot;Rahab muğamının fərqli ifalarda analizi&quot;. Bakı-2023. (Beynəlxalq konfrans)
22. P&quot;edagogical principles of Agakhan Abdullayev&quot;. Kars-2023
23. “Вклад первого телевизионного конкурса мугама в азербайджанское искусство”. Moskva-2023
24. &quot;Zarbi-mughamların öyretimi&quot;. Türkiye-2023
25. &quot;Xanəndə ixtisasının tədris metodikası&quot;. Bakı-2025
26. “Müasir ifaçılıqda muğamın təfsiri və improvizasiya azadlığı:
ənənə və yenilik arasında yaradıcılıq sərhədləri”. Bakı-2026. (Beynəlxalq konfrans)
27. &quot;AZERBAYCAN MUĞAM GELENEĞİNDE KADIN İCRAÇILIĞI: MİRZE GÜLLERİN MECLİS KÜLTÜRÜNDEN SÜREYYA GACARIN ÇAĞDAŞ SAHNE ESTETİĞİNE DÖNÜŞÜM&quot;. İskenderun-2026 (Muzik ve Dans)

== İstinadlar ==
{{https://www.imdcongress.com/index.php/kongre/program}}
{{https://tnu.tj/index.php/ru/nauchnye-zhurnaly/}}
{{http://music.tgizd.ru/ru/arhiv}}
{{https://www.scienceuzbekistan.org/}}
{{https://www.academia.edu/108599619/International_Scientific_Symposium_Heydar_Aliyev_and_the_Azerbaijan_Culture_}}
{{https://medeniyyetdunyasi.az/meqale/m%c9%99d%c9%99niyy%c9%99t/}}
{{https://science.gov.az/az}}
{{https://konservatoriya.az/}}
{{https://medeniyyetdunyasi.az/arxiv/}}


== Xarici keçidlər ==
* Bəyimxanım Vəliyeva — Rast muğamı (Ələkbər Ələkbərov — Tar, Xəyyam Məmmədov — Kamança)[https://www.youtube.com/watch?v=hgqOiKvwyCQ&amp;index=1&amp;list=LLSmAIKADu4LaJnr6Yrw9e6Q]
* [https://www.youtube.com/playlist?list=PLwRDALQb8JJEuKOgbpgySm-soHlSFbW3B İfasında mahnılar (video)]

[[Kateqoriya:Azərbaycanın qadın müğənniləri]]
[[Kateqoriya:Bakıda doğulanlar]]</text>
      <sha1>2j6orr71t38pf6kzttwm2dwk3b7xpft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Azərbaycan uzunömürlülərinin siyahısı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>345532</id>
    <revision>
      <id>9041894</id>
      <parentid>9017534</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:46:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45317-93</username>
        <id>353262</id>
      </contributor>
      <comment>/* 90–100 yaş */</comment>
      <origin>9041894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13267" sha1="qyc5xywo5yok4xq54q9uygthlyaxxn5" xml:space="preserve">[[Fayl:Stamp of USSR 1931A.jpg|right|thumb|200px|[[Mahmud Eyvazov]]a həsr olunmuş [[SSRİ]] [[poçt markası]], 1956-cı il.]]

Azərbaycanda 90 yaşına çatmış insan uzunömürlü hesab edilir. Dünya üzrə bu yaş həddi 100-dür.&lt;ref name=&quot;WORLD2012&quot;&gt;{{cite web
 | url          = http://www.unfpa.org/webdav/site/global/shared/documents/publications/2012/UNFPA-Report-Chapter1.pdf
 | title        = Chapter 1: Setting the Scene
 | year         = 2012
 | publisher    = UNFPA
 | accessdate   = 11 January 2013
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20130612052543/http://www.unfpa.org/webdav/site/global/shared/documents/publications/2012/UNFPA-Report-Chapter1.pdf
 | archive-date = 12 June 2013
 | url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt; [[Azərbaycan]]da uzunömürlülərə xüsusilə dağlıq rayonlarda rast gəlinir. Əsasən Talış bölgəsində, [[İsmayıllı]], [[Tovuz]], [[Gədəbəy]], [[Quba]], rayonlarında üstünlük təşkil edirlər.&lt;ref name=&quot;anspress.com&quot;&gt;[http://www.anspress.com/index.php/index.php?a=2&amp;lng=az&amp;nid=247557 Azərbaycanda uzunömürlülərin sayı tükənir — '''anspress.com''' saytı] {{Dead link
 | date = January 2021
 | bot  = InternetArchiveBot
}}&lt;/ref&gt; Azərbaycanın ən uzunömürlü sakini Şirəli Müslümov olduğu və onun 168 il yaşadığı iddia edilib.&lt;ref name=&quot;olkem.az&quot;&gt;{{Cite web
 | title        = Lalə Osmanqızı, &quot;Uzunömürlülər diyarı - Vətənim mənim&quot;, '''olkem.az''' saytı
 | url          = http://www.olkem.az/?sid=19&amp;cid=93
 | access-date  = 2014-02-01
 | archive-date = 2013-08-21
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20130821170248/http://olkem.az/?sid=19&amp;cid=93
 | url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;

&quot;Hər kim yüz il yaşamasa&quot; adlı kitabda Gədəbəyin 100 yaşlıları haqqında ətraflı məlumat verilir. Kitabda 100 yaşı keçən qadınlar üstünlük təşkil edir&lt;ref name=&quot;olkem.az&quot; /&gt;. Ümumsayca ən çox uzunömürlülərə Talış dağlarında yerləşən rayonlarda rast gəlinir.&lt;ref name=&quot;olkem.az&quot; /&gt;.

[[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]]nın Fizialogiya İnstitutunda &quot;Uzunömürlülüyün fizialogiyası&quot; laboratoriyası fəliyyət göstərir.&lt;ref name=&quot;anspress.com&quot; /&gt;

1999-cu ildə aparılan əhalinin siyahıyaalınmasının nəticələrinə görə, yaşı 90-dan çox olan insanların sayı azalıb. Azərbaycanda 90–94 yaşlı insanların sayı 7125 nəfər (onun 5442-si qadındır), yaşı 100-dən çox olan insanların sayı 1664 (1141-i qadın, 223-ü kişi) nəfər olub. Uzunömürlü sakinlərin çoxu — 1354-ü kənddə, 310-u şəhərdə yaşayıb.

2009-cu ildə aparılan siyahıyaalınmasının nəticələrinə görə, ölkədə 90–94 yaşlı insanların sayı azalaraq, 4363-ə enib (onun 3417-si qadındır). Ölkədə yaşı 100-dən çox olan insanların sayı 1143-ə qədər (Onların 1043-ü qadın olub) azalıb.

Azərbaycanın hər il açıqlanan demoqrafik göstəricilərində uzunömürlü, yəni yaşı 90-dan yüksək olan insanların sayı ayrıca qeyd edilmir. Burada yalnız yaşı 70 və yuxarı olan insanların sayı ümumi şəkildə açıqlanır. Son açıqlanan statistik göstəricilərə görə, Azərbaycanda 85 və yuxarı yaşda olanlar arasında ölüm halları 1990-cı illə (4825 nəfər) müqayisədə 2013-cü ildə (5760 nəfər) xeyli artıb.

2013-cü ildə uzunömürlülərin sayı bir qədər də azalıb. Aparılan statistikaya görə, ötən il 100 və yuxarı yaşda olan şəxslərin sayı 838 nəfər olub. Uzunömürlülər siyahısına isə daha çox qadınlar düşüb. Belə ki, onların 24 nəfəri kişi, 814 nəfəri qadındır.&lt;ref&gt;{{Cite web
 | title        = Azərbaycanda uzunömürlülərin sayı 305 nəfər azalıb — '''modern.az''' saytı
 | url          = http://modern.az/articles/50339/1/
 | access-date  = 2014-02-01
 | archive-date = 2021-10-25
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20211025095845/https://modern.az/articles/50339/1/
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt; 2024-cü ilin məlumatına görə Azərbaycanda yaşı 100 və 100-dən çox 270 nəfər pensiyaçı var. Onlardan 234 nəfərini qadın, 36 nəfərini kişi təşkil edir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hazırda ölkəmizdə yaşı 100-dən yuxarı neçə pensiyaçı var? |url=https://oxu.az/cemiyyet/hazirda-olkemizde-yasi-100-den-yuxari-nece-pensiyaci-var |access-date=2024-07-30 |website=Oxu.az |language=az |archive-date=2024-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240730121449/https://oxu.az/cemiyyet/hazirda-olkemizde-yasi-100-den-yuxari-nece-pensiyaci-var |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Azərbaycanda orta ömür həddi 70,7 ildir.&lt;ref&gt;{{Cite web
 | title        = Rüfət Sultan, &quot;Orta ömrümüz 70 ili keçir&quot;, Bakı xəbər.- 2011.-25–27 noyabr.- S. 12.
 | url          = http://anl.az/down/meqale/baki_xeber/2011/noyabr/215038.htm
 | access-date  = 2014-02-18
 | archive-date = 2021-10-21
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20211021152833/http://anl.az/down/meqale/baki_xeber/2011/noyabr/215038.htm
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;

== 90–100 yaş ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Adı, soyadı
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Yaşadığı illər
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Yaşı
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Peşəsi
|-
| [[Musa Alməmmədov]] || 1935–2026 || 90 || Professor
|-
| [[Qara Yuluk Osman bəy]] || 1345–1435 || {{Yaş|1345|0|0|1435|0|0}} || Ağqoyunlu tayfa başçısı
|-
| [[Həkim Qəni]] || 1918–2008 || 90 || Şair
|-
| [[Firəngiz Şərifova]] || 1924–2014 || 90 || Aktrisa
|-
| [[Böyükağa Məmmədov (rəqqas)|Böyükağa Məmmədov]] || 1927–2018 || 90 || Rəqqas
|-
| [[Faiq Rəcəbov]] || 1933–2025 || 91 || Gimnast
|-
| [[Abbas Çayxorski]] || 1917–2008 || 91 || Kimya elmləri doktoru
|-
| [[Ağasadıq Gəraybəyli]] || 1897–1988 || 91 || Aktyor
|-
| [[Aida Tağızadə]] || 1934–2025 || 91 || Professor
|-
| [[Ələddin Abbasov]] || 1922–2014 || 92 || Aktyor
|-
| [[Adelaida Məmmədova]] || 1922–2015 || 92 || Musiqiçi
|-
| [[Ağadadaş Səmədov]] || 1924–2016 || 92 || Veteran
|-
| [[Əlibaba Məmmədov]] || 1930–2022 || 92 || Musiqiçi
|-
| [[Soltan Abbas]] || 1933–2025 || 92 || Şair
|-
| [[Sabir Gəncəli]] || 1932–2025 || 92 || Jurnalist
|-
| [[Zaur Sadıqzadə]] || 1932–2025 || 92 || Gəmi kapitanı
|-
| [[Aydın Ələkbərov]] || 1930–2024 || 93 || Alim
|-
| [[Şeyxülislam Axund Əliağa Süleymanzadə]] || 1885–1977 || 93 || X Şeyxülislam
|-
| [[Aşıq Abbasəli]] || 1913–2007 || 93 || Aşıq
|-
| [[Ələviyyə Babayeva]] || 1921–2014 || 93 || Yazıçı
|-
| [[Əli İldırımoğlu]] || 1927–2020 || 93 || Yazıçı
|-
| [[Sona Vəlixan]] || 1883–1982 ||99 || həkim
| [[Xoşbəxt Yusifzadə]] ||1930–2023||93|| Geoloq
|-
| [[Çingiz Hüseynov]] ||1929–2024||94|| Yazıçı
|-
| [[Teymur Bünyadov (akademik)|Teymur Bünyadov]] || 1927–2022 || 94 || Akademik
|-
| [[Ədilə Namazova]] || 1926–2020 || 94 || Tibb elmləri doktoru
|-
| [[Əziz Şərif]] || 1895–1989 || 94 || Yazıçı
|-
| [[Məmməd Əlili]] || 1898–1993 || 94 || Aktyor
|-
| [[İsa Cavadoğlu]] || 1931–2025 || 94 || Şair
|-
| [[Tofiq Mirzəyev (aktyor)|Tofiq Mirzəyev]] || 1932–2026 || 94 || Aktyor
|-
| [[Mirzə İsmayıl Qasir]] || 1805–1900 || 95 || Şair
|-
| [[Babaş Əfəndi Mikayılzadə]] || 1865–1957 || 95 || Dinçi
|-
| [[Muxtar Əfəndizadə]] || 1880–1975 || 95 || Alim
|-
| [[Sara Aşurbəyli]] || 1906–2001 || 95 || Alim
|-
| [[Bahadur Hüseynov]] || 1921–2016 || 95 || Hüquqşünas
|-
| [[Nəriman Həsənzadə]] || 1931–2026 || 95 || Şair
|-
| [[Abbas Vəfadağlı]] || 1929–2026 || 96 || Yazıçı
|-
| [[Maqsud Məmmədov (baletmeyster)|Maqsud Məmmədov]] || 1929–2026 || 96 || Baletmeyster
|-
| [[Aşıq Cahad]] || 1917–2013 || 96 || Aşıq
|-
| [[Lütfi Zadə]] || 1921–2017 || 96 || Alim
|-
| [[Daməd Nəbiyev]] || 1925–2021 || 96 || Veteran
|-
| [[Rəhim Məmmədov]] || 1928–2025 || 96 || Rəssam
|-
| [[Roza Cəlilova]] || 1929–2025 || 96 || Xoreoqraf
|-
| [[Məhəmməd Məhərrəmov]] || 1895–1992 || 97 || AXC parlament üzvü
|-
| [[Tofiq Ağahüseynov]] || 1923–2021 || 98 || general-polkovnik
|-
| [[Vidadi Babanlı]] || 1927–2025 || 98 || Yazıçı, şair
|-
| [[Nəsibə Hüseynova]] || 1926–2025 || 99 || Professor 
|-
| [[Aşıq Bəsti]] || 1836–1936 || 100 || Aşıq
|-
| [[İsmayıl İbrahimov]] || 1915–2016 || 100 || Texnika elmləri doktoru
|-
| [[Mahmud Eyvazov]] || 1860–1960 || 100 || Kolxozçu
|-
| [[Feyzavər Turan]] || 1919–2020 || 100 || Yazıçı, publisist
|-
| [[Sona Hüseynova]] || 1925–2025 || 100 || Deputat
|}

== 101–110 yaş ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Adı, soyadı
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Yaşadığı illər
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Yaşı
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Peşəsi
|-
| [[Miskinli Vəli]] || 1894–1995 || 101 || Aşıq
|-
| [[Balamet Balametov]] || 1906–2007 || 101 || Dövlət xadimi
|-
| [[Molla Vəli Vidadi]] || 1709–1809 || 102 || Şair
|-
| [[Aşıq Talıb]] || 1887–1979 || 102 || Aşıq
|-
| [[Fatma Səttarova]] || 1922–2024 || 102 || Veteran
|-
| [[Şeyxülislam Fazil İrəvani]] || 1782–1885 || 103 || II Şeyxülislam
|-
| [[Ömər Əliyev]] || 1900–2004 || 104 || Xeyriyyəçi
|-
| [[Miskin Abdal]] || 1430–1535 || 105 || Şair
|-
| [[Aşıq Ələsgər]] || 1821–1926 || 105 || Aşıq
|-
| [[Lətif Hüseynzadə]] || 1903–2008 || 105 || Ədəbiyyatşünas
|-
| Hilal İbrahimov || 1915–2025 || 110 || Veteran
|}

== 111–120 yaş ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Adı, soyadı
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Yaşadığı illər
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Yaşı
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Peşəsi
|-
| [[Seyid Lazım Ağa]] || 1880–1994 || 114 || Dinçi
|-
| [[Nabat Aşurbəyova]] || 1795–1912 || 117 || Xeyriyyəçi, mesanat
|}

== Hazırda yaşayanlar ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Adı, soyadı
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Yaşadığı illər
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Yaşı
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Peşəsi
|-
| [[Artur Rasizadə]] || 1935 — || {{Yaş|1935|02|26|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Dövlət xadimi
|-
| [[Akif Əlizadə]] || 1934 — || {{Yaş|1934|02|25|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Akademik
|-
| [[Arif Paşayev]] || 1934 — || {{Yaş|1934|02|15|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Akademik
|-
| [[Aslan Rüstəmov]] || 1932 — || {{Yaş|1932|09|23|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Rəssam
|-
| [[İzzət Rüstəmov]] || 1932 — || {{Yaş|1932|02|15|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Alim
|-
| [[Məmməd Salmanov]] || 1932 — || {{Yaş|1932|01|12|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Akademik
|-
| [[Abid Bayramov]] || 1931 — || {{Yaş|1931|03|15|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Həkim
|-
| [[Seyfəddin Əliyev]] || 1930 — || {{Yaş|1930|05|30|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Akademik
|-
| [[Dadaş Asanov]] || 1930 — || {{Yaş|1930|01|15|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Dövlət xadimi
|-
| [[Məsumə Məlikova]] || 1929 — || {{Yaş|1929|11|22|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Alim
|-
| [[Arif Qəmərli]] || 1929 — || {{Yaş|1929|01|05|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Alim
|-
| [[Ömər Eldarov]] || 1927 — || {{Yaş|1927|12|21|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Heykəltəraş
|-
| [[Çingiz Abbasov]] || 1926 — || {{Yaş|1926|11|27|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Neftçi
|-
| [[Ağababa İsgəndərov]] || 1926 — || {{Yaş|1926|1|1|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Veteran
|-
|}

== Ədəbiyyat ==
* &quot;Hər kim yüz il yaşamasa&quot; kitab

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Həmçinin bax ==
* [[Onun 150 yaşı var (film, 1958)]]
* Hər kim 100 il yaşamasa. 1-ci film (film, 2009)
* [[Lerik Uzunömürlülər Muzeyi]]
* [[Dünyadakı uzunömürlülərin siyahısı]]

== Xarici keçidlər ==
* [http://www.olaylar.az/news/social/68285 Azərbaycanda uzunömürlülüklə bağlı aparılan araşdırmaların nəticələri açıqlanıb — '''olaylar.az''' saytı]
* {{Cite web |last= |title=134 yaşlı lerikli Kişi Bəndiyev Azərbaycanın ən yaşlı sakinlərindəndi (fotolar) |url=https://modern.az/az/reportaj/3943/134-yasli-lerikli-kisi-bendiyev-azerbaycanin-en-yasli-sakinlerindendi-fotolar/ |access-date=2026-04-17 |website=Modern.az |language=az}}
* [http://www.olaylar.az/news/social/6172 Uzun ömür sürən insanlarımız hansı hissdən əziyyət çəkir? — REPORTAJ — '''olaylar.az''' saytı]
* {{cite web
 | url        = http://www.youtube.com/watch?v=IN5lHixUDRo
 | title      = Hər kim 100 il yaşamasa. 1-ci film (film, 2009)
 | author     = 
 | date       = 2009
 | work       = 
 | publisher  = youtube.com
 | accessdate = 2014-07-03
 | language   = az
}}

[[Kateqoriya:Uzunömürlülər| ]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan uzunömürlüləri| ]]
[[Kateqoriya:Uzunömürlülərin siyahıları]]</text>
      <sha1>qyc5xywo5yok4xq54q9uygthlyaxxn5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041895</id>
      <parentid>9041894</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45317-93</username>
        <id>353262</id>
      </contributor>
      <comment>/* 90–100 yaş */</comment>
      <origin>9041895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13267" sha1="d02m6o2r1tgrnhj1mjoirqs0h7w1mm4" xml:space="preserve">[[Fayl:Stamp of USSR 1931A.jpg|right|thumb|200px|[[Mahmud Eyvazov]]a həsr olunmuş [[SSRİ]] [[poçt markası]], 1956-cı il.]]

Azərbaycanda 90 yaşına çatmış insan uzunömürlü hesab edilir. Dünya üzrə bu yaş həddi 100-dür.&lt;ref name=&quot;WORLD2012&quot;&gt;{{cite web
 | url          = http://www.unfpa.org/webdav/site/global/shared/documents/publications/2012/UNFPA-Report-Chapter1.pdf
 | title        = Chapter 1: Setting the Scene
 | year         = 2012
 | publisher    = UNFPA
 | accessdate   = 11 January 2013
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20130612052543/http://www.unfpa.org/webdav/site/global/shared/documents/publications/2012/UNFPA-Report-Chapter1.pdf
 | archive-date = 12 June 2013
 | url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt; [[Azərbaycan]]da uzunömürlülərə xüsusilə dağlıq rayonlarda rast gəlinir. Əsasən Talış bölgəsində, [[İsmayıllı]], [[Tovuz]], [[Gədəbəy]], [[Quba]], rayonlarında üstünlük təşkil edirlər.&lt;ref name=&quot;anspress.com&quot;&gt;[http://www.anspress.com/index.php/index.php?a=2&amp;lng=az&amp;nid=247557 Azərbaycanda uzunömürlülərin sayı tükənir — '''anspress.com''' saytı] {{Dead link
 | date = January 2021
 | bot  = InternetArchiveBot
}}&lt;/ref&gt; Azərbaycanın ən uzunömürlü sakini Şirəli Müslümov olduğu və onun 168 il yaşadığı iddia edilib.&lt;ref name=&quot;olkem.az&quot;&gt;{{Cite web
 | title        = Lalə Osmanqızı, &quot;Uzunömürlülər diyarı - Vətənim mənim&quot;, '''olkem.az''' saytı
 | url          = http://www.olkem.az/?sid=19&amp;cid=93
 | access-date  = 2014-02-01
 | archive-date = 2013-08-21
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20130821170248/http://olkem.az/?sid=19&amp;cid=93
 | url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;

&quot;Hər kim yüz il yaşamasa&quot; adlı kitabda Gədəbəyin 100 yaşlıları haqqında ətraflı məlumat verilir. Kitabda 100 yaşı keçən qadınlar üstünlük təşkil edir&lt;ref name=&quot;olkem.az&quot; /&gt;. Ümumsayca ən çox uzunömürlülərə Talış dağlarında yerləşən rayonlarda rast gəlinir.&lt;ref name=&quot;olkem.az&quot; /&gt;.

[[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]]nın Fizialogiya İnstitutunda &quot;Uzunömürlülüyün fizialogiyası&quot; laboratoriyası fəliyyət göstərir.&lt;ref name=&quot;anspress.com&quot; /&gt;

1999-cu ildə aparılan əhalinin siyahıyaalınmasının nəticələrinə görə, yaşı 90-dan çox olan insanların sayı azalıb. Azərbaycanda 90–94 yaşlı insanların sayı 7125 nəfər (onun 5442-si qadındır), yaşı 100-dən çox olan insanların sayı 1664 (1141-i qadın, 223-ü kişi) nəfər olub. Uzunömürlü sakinlərin çoxu — 1354-ü kənddə, 310-u şəhərdə yaşayıb.

2009-cu ildə aparılan siyahıyaalınmasının nəticələrinə görə, ölkədə 90–94 yaşlı insanların sayı azalaraq, 4363-ə enib (onun 3417-si qadındır). Ölkədə yaşı 100-dən çox olan insanların sayı 1143-ə qədər (Onların 1043-ü qadın olub) azalıb.

Azərbaycanın hər il açıqlanan demoqrafik göstəricilərində uzunömürlü, yəni yaşı 90-dan yüksək olan insanların sayı ayrıca qeyd edilmir. Burada yalnız yaşı 70 və yuxarı olan insanların sayı ümumi şəkildə açıqlanır. Son açıqlanan statistik göstəricilərə görə, Azərbaycanda 85 və yuxarı yaşda olanlar arasında ölüm halları 1990-cı illə (4825 nəfər) müqayisədə 2013-cü ildə (5760 nəfər) xeyli artıb.

2013-cü ildə uzunömürlülərin sayı bir qədər də azalıb. Aparılan statistikaya görə, ötən il 100 və yuxarı yaşda olan şəxslərin sayı 838 nəfər olub. Uzunömürlülər siyahısına isə daha çox qadınlar düşüb. Belə ki, onların 24 nəfəri kişi, 814 nəfəri qadındır.&lt;ref&gt;{{Cite web
 | title        = Azərbaycanda uzunömürlülərin sayı 305 nəfər azalıb — '''modern.az''' saytı
 | url          = http://modern.az/articles/50339/1/
 | access-date  = 2014-02-01
 | archive-date = 2021-10-25
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20211025095845/https://modern.az/articles/50339/1/
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt; 2024-cü ilin məlumatına görə Azərbaycanda yaşı 100 və 100-dən çox 270 nəfər pensiyaçı var. Onlardan 234 nəfərini qadın, 36 nəfərini kişi təşkil edir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hazırda ölkəmizdə yaşı 100-dən yuxarı neçə pensiyaçı var? |url=https://oxu.az/cemiyyet/hazirda-olkemizde-yasi-100-den-yuxari-nece-pensiyaci-var |access-date=2024-07-30 |website=Oxu.az |language=az |archive-date=2024-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240730121449/https://oxu.az/cemiyyet/hazirda-olkemizde-yasi-100-den-yuxari-nece-pensiyaci-var |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Azərbaycanda orta ömür həddi 70,7 ildir.&lt;ref&gt;{{Cite web
 | title        = Rüfət Sultan, &quot;Orta ömrümüz 70 ili keçir&quot;, Bakı xəbər.- 2011.-25–27 noyabr.- S. 12.
 | url          = http://anl.az/down/meqale/baki_xeber/2011/noyabr/215038.htm
 | access-date  = 2014-02-18
 | archive-date = 2021-10-21
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20211021152833/http://anl.az/down/meqale/baki_xeber/2011/noyabr/215038.htm
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;

== 90–100 yaş ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Adı, soyadı
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Yaşadığı illər
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Yaşı
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Peşəsi
|-
| [[Musa Alməmmədov]] || 1935–2026 || 90 || Professor
|-
| [[Qara Yuluk Osman bəy]] || 1345–1435 || {{Yaş|1345|0|0|1435|0|0}} || Ağqoyunlu tayfa başçısı
|-
| [[Həkim Qəni]] || 1918–2008 || 90 || Şair
|-
| [[Firəngiz Şərifova]] || 1924–2014 || 90 || Aktrisa
|-
| [[Böyükağa Məmmədov (rəqqas)|Böyükağa Məmmədov]] || 1927–2018 || 90 || Rəqqas
|-
| [[Faiq Rəcəbov]] || 1933–2025 || 91 || Gimnast
|-
| [[Abbas Çayxorski]] || 1917–2008 || 91 || Kimya elmləri doktoru
|-
| [[Ağasadıq Gəraybəyli]] || 1897–1988 || 91 || Aktyor
|-
| [[Aida Tağızadə]] || 1934–2025 || 91 || Professor
|-
| [[Ələddin Abbasov]] || 1922–2014 || 92 || Aktyor
|-
| [[Adelaida Məmmədova]] || 1922–2015 || 92 || Musiqiçi
|-
| [[Ağadadaş Səmədov]] || 1924–2016 || 92 || Veteran
|-
| [[Əlibaba Məmmədov]] || 1930–2022 || 92 || Musiqiçi
|-
| [[Soltan Abbas]] || 1933–2025 || 92 || Şair
|-
| [[Sabir Gəncəli]] || 1932–2025 || 92 || Jurnalist
|-
| [[Zaur Sadıqzadə]] || 1932–2025 || 92 || Gəmi kapitanı
|-
| [[Aydın Ələkbərov]] || 1930–2024 || 93 || Alim
|-
| [[Şeyxülislam Axund Əliağa Süleymanzadə]] || 1885–1977 || 93 || X Şeyxülislam
|-
| [[Aşıq Abbasəli]] || 1913–2007 || 93 || Aşıq
|-
| [[Ələviyyə Babayeva]] || 1921–2014 || 93 || Yazıçı
|-
| [[Əli İldırımoğlu]] || 1927–2020 || 93 || Yazıçı
|-
| [[Sona Vəlixan]] || 1883–1982 ||98 || həkim
| [[Xoşbəxt Yusifzadə]] ||1930–2023||93|| Geoloq
|-
| [[Çingiz Hüseynov]] ||1929–2024||94|| Yazıçı
|-
| [[Teymur Bünyadov (akademik)|Teymur Bünyadov]] || 1927–2022 || 94 || Akademik
|-
| [[Ədilə Namazova]] || 1926–2020 || 94 || Tibb elmləri doktoru
|-
| [[Əziz Şərif]] || 1895–1989 || 94 || Yazıçı
|-
| [[Məmməd Əlili]] || 1898–1993 || 94 || Aktyor
|-
| [[İsa Cavadoğlu]] || 1931–2025 || 94 || Şair
|-
| [[Tofiq Mirzəyev (aktyor)|Tofiq Mirzəyev]] || 1932–2026 || 94 || Aktyor
|-
| [[Mirzə İsmayıl Qasir]] || 1805–1900 || 95 || Şair
|-
| [[Babaş Əfəndi Mikayılzadə]] || 1865–1957 || 95 || Dinçi
|-
| [[Muxtar Əfəndizadə]] || 1880–1975 || 95 || Alim
|-
| [[Sara Aşurbəyli]] || 1906–2001 || 95 || Alim
|-
| [[Bahadur Hüseynov]] || 1921–2016 || 95 || Hüquqşünas
|-
| [[Nəriman Həsənzadə]] || 1931–2026 || 95 || Şair
|-
| [[Abbas Vəfadağlı]] || 1929–2026 || 96 || Yazıçı
|-
| [[Maqsud Məmmədov (baletmeyster)|Maqsud Məmmədov]] || 1929–2026 || 96 || Baletmeyster
|-
| [[Aşıq Cahad]] || 1917–2013 || 96 || Aşıq
|-
| [[Lütfi Zadə]] || 1921–2017 || 96 || Alim
|-
| [[Daməd Nəbiyev]] || 1925–2021 || 96 || Veteran
|-
| [[Rəhim Məmmədov]] || 1928–2025 || 96 || Rəssam
|-
| [[Roza Cəlilova]] || 1929–2025 || 96 || Xoreoqraf
|-
| [[Məhəmməd Məhərrəmov]] || 1895–1992 || 97 || AXC parlament üzvü
|-
| [[Tofiq Ağahüseynov]] || 1923–2021 || 98 || general-polkovnik
|-
| [[Vidadi Babanlı]] || 1927–2025 || 98 || Yazıçı, şair
|-
| [[Nəsibə Hüseynova]] || 1926–2025 || 99 || Professor 
|-
| [[Aşıq Bəsti]] || 1836–1936 || 100 || Aşıq
|-
| [[İsmayıl İbrahimov]] || 1915–2016 || 100 || Texnika elmləri doktoru
|-
| [[Mahmud Eyvazov]] || 1860–1960 || 100 || Kolxozçu
|-
| [[Feyzavər Turan]] || 1919–2020 || 100 || Yazıçı, publisist
|-
| [[Sona Hüseynova]] || 1925–2025 || 100 || Deputat
|}

== 101–110 yaş ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Adı, soyadı
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Yaşadığı illər
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Yaşı
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Peşəsi
|-
| [[Miskinli Vəli]] || 1894–1995 || 101 || Aşıq
|-
| [[Balamet Balametov]] || 1906–2007 || 101 || Dövlət xadimi
|-
| [[Molla Vəli Vidadi]] || 1709–1809 || 102 || Şair
|-
| [[Aşıq Talıb]] || 1887–1979 || 102 || Aşıq
|-
| [[Fatma Səttarova]] || 1922–2024 || 102 || Veteran
|-
| [[Şeyxülislam Fazil İrəvani]] || 1782–1885 || 103 || II Şeyxülislam
|-
| [[Ömər Əliyev]] || 1900–2004 || 104 || Xeyriyyəçi
|-
| [[Miskin Abdal]] || 1430–1535 || 105 || Şair
|-
| [[Aşıq Ələsgər]] || 1821–1926 || 105 || Aşıq
|-
| [[Lətif Hüseynzadə]] || 1903–2008 || 105 || Ədəbiyyatşünas
|-
| Hilal İbrahimov || 1915–2025 || 110 || Veteran
|}

== 111–120 yaş ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Adı, soyadı
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Yaşadığı illər
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Yaşı
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Peşəsi
|-
| [[Seyid Lazım Ağa]] || 1880–1994 || 114 || Dinçi
|-
| [[Nabat Aşurbəyova]] || 1795–1912 || 117 || Xeyriyyəçi, mesanat
|}

== Hazırda yaşayanlar ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Adı, soyadı
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Yaşadığı illər
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Yaşı
! style=&quot;background-color: sian&quot; | Peşəsi
|-
| [[Artur Rasizadə]] || 1935 — || {{Yaş|1935|02|26|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Dövlət xadimi
|-
| [[Akif Əlizadə]] || 1934 — || {{Yaş|1934|02|25|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Akademik
|-
| [[Arif Paşayev]] || 1934 — || {{Yaş|1934|02|15|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Akademik
|-
| [[Aslan Rüstəmov]] || 1932 — || {{Yaş|1932|09|23|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Rəssam
|-
| [[İzzət Rüstəmov]] || 1932 — || {{Yaş|1932|02|15|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Alim
|-
| [[Məmməd Salmanov]] || 1932 — || {{Yaş|1932|01|12|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Akademik
|-
| [[Abid Bayramov]] || 1931 — || {{Yaş|1931|03|15|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Həkim
|-
| [[Seyfəddin Əliyev]] || 1930 — || {{Yaş|1930|05|30|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Akademik
|-
| [[Dadaş Asanov]] || 1930 — || {{Yaş|1930|01|15|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Dövlət xadimi
|-
| [[Məsumə Məlikova]] || 1929 — || {{Yaş|1929|11|22|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Alim
|-
| [[Arif Qəmərli]] || 1929 — || {{Yaş|1929|01|05|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Alim
|-
| [[Ömər Eldarov]] || 1927 — || {{Yaş|1927|12|21|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Heykəltəraş
|-
| [[Çingiz Abbasov]] || 1926 — || {{Yaş|1926|11|27|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Neftçi
|-
| [[Ağababa İsgəndərov]] || 1926 — || {{Yaş|1926|1|1|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} || Veteran
|-
|}

== Ədəbiyyat ==
* &quot;Hər kim yüz il yaşamasa&quot; kitab

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Həmçinin bax ==
* [[Onun 150 yaşı var (film, 1958)]]
* Hər kim 100 il yaşamasa. 1-ci film (film, 2009)
* [[Lerik Uzunömürlülər Muzeyi]]
* [[Dünyadakı uzunömürlülərin siyahısı]]

== Xarici keçidlər ==
* [http://www.olaylar.az/news/social/68285 Azərbaycanda uzunömürlülüklə bağlı aparılan araşdırmaların nəticələri açıqlanıb — '''olaylar.az''' saytı]
* {{Cite web |last= |title=134 yaşlı lerikli Kişi Bəndiyev Azərbaycanın ən yaşlı sakinlərindəndi (fotolar) |url=https://modern.az/az/reportaj/3943/134-yasli-lerikli-kisi-bendiyev-azerbaycanin-en-yasli-sakinlerindendi-fotolar/ |access-date=2026-04-17 |website=Modern.az |language=az}}
* [http://www.olaylar.az/news/social/6172 Uzun ömür sürən insanlarımız hansı hissdən əziyyət çəkir? — REPORTAJ — '''olaylar.az''' saytı]
* {{cite web
 | url        = http://www.youtube.com/watch?v=IN5lHixUDRo
 | title      = Hər kim 100 il yaşamasa. 1-ci film (film, 2009)
 | author     = 
 | date       = 2009
 | work       = 
 | publisher  = youtube.com
 | accessdate = 2014-07-03
 | language   = az
}}

[[Kateqoriya:Uzunömürlülər| ]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan uzunömürlüləri| ]]
[[Kateqoriya:Uzunömürlülərin siyahıları]]</text>
      <sha1>d02m6o2r1tgrnhj1mjoirqs0h7w1mm4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:Honduras tarixi</title>
    <ns>14</ns>
    <id>355599</id>
    <revision>
      <id>9042011</id>
      <parentid>2901083</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:58:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</comment>
      <origin>9042011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="181" sha1="41qh09fkrrgne3wtszfrvoyqppgyjj2" xml:space="preserve">{{catmore}}

[[Kateqoriya:Honduras|Tarix]]
[[Kateqoriya:Amerika tarixi]]
[[Kateqoriya:Şimali Amerika tarixi]]
[[Kateqoriya:Ölkələrinə görə tarix]]
[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</text>
      <sha1>41qh09fkrrgne3wtszfrvoyqppgyjj2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:Bakı yeparxiyası tabeliyindəki kilsələr</title>
    <ns>14</ns>
    <id>357425</id>
    <revision>
      <id>9041711</id>
      <parentid>6415006</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T13:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Azərbaycandakı pravoslav kilsələri]]</comment>
      <origin>9041711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="177" sha1="kbdbbbhoq00br06fqf51uqho5k9rh7e" xml:space="preserve">[[Kateqoriya:Bakı abidələri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan kilsələri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanda Rus Pravoslav Kilsəsi]]
[[Kateqoriya:Azərbaycandakı pravoslav kilsələri]]</text>
      <sha1>kbdbbbhoq00br06fqf51uqho5k9rh7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:Xristofor Kolumb</title>
    <ns>14</ns>
    <id>362999</id>
    <revision>
      <id>9042021</id>
      <parentid>7685332</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:58:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</comment>
      <origin>9042021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134" sha1="97zbrih8dggcrwu6z2f6s7drwtvhzug" xml:space="preserve">{{Vikianbar kateqoriyası|Christopher Columbus}}
{{catmore}}

[[Kateqoriya:Səyyahların kateqoriyaları]]
[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</text>
      <sha1>97zbrih8dggcrwu6z2f6s7drwtvhzug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cavanşir Feyziyev</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380454</id>
    <revision>
      <id>9042145</id>
      <parentid>8873647</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yousiphh</username>
        <id>175220</id>
      </contributor>
      <comment>punktasiya</comment>
      <origin>9042145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12013" sha1="6b16mypcs76qwr14cogbq9iabkg8bq3" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs
 |vəzifə        = [[Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi]]nin deputatı
 |bayraq        = Emblem of Azerbaijan.svg
 |bayraq2       = Flag of Azerbaijan.svg
 |seçki dairəsi = [[Azərbaycan Milli Məclisinin V çağırış deputatları|V]] və [[Azərbaycan Milli Məclisinin VI çağırış deputatları|VI çağırış]] — 115 saylı Şəki qəsəbə ikinci&lt;br&gt;[[Azərbaycan Milli Məclisinin VII çağırış deputatları|VII çağırış]] — 115 saylı Şəki kənd
 |başlanğıc     = 24 noyabr 2015
 |son           = 
 |təltifləri    = {{&quot;Şöhrət&quot; ordeni (Azərbaycan)}} {{&quot;Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)&quot; yubiley medalı}}
}}

'''Cavanşir Əyyub oğlu Feyziyev''' ({{DVTY}}) — Azərbaycan ictimai-siyasi xadimi, [[Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi|Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi]]nin [[Azərbaycan Milli Məclisinin V çağırış deputatları|V]], [[Azərbaycan Milli Məclisinin VI çağırış deputatları|VI]] və [[Azərbaycan Milli Məclisinin VII çağırış deputatları|VII çağırış]] deputatı (2015-ci ildən), Mədəniyyət komitəsinin üzvü, Beynəlxalq münasibətlər və parlamentlərarası əlaqələr komitəsinin üzvü.

== Həyat və fəaliyyəti ==
Cavanşir Feyziyev 1963-cü ildə [[Şəki rayonu|Nuxa rayonu]]nun [[Böyük Dəhnə|Böyük Dəhnə kəndi]]ndə anadan olmuşdur.&lt;ref name=&quot;Nur&quot;&gt;{{Cite web |title=Bioqrafiya |url=http://cavansir.feyziyev.com/?fbclid=IwAR1u9RwlNRIKk-Gnh8ytjf82XxtahQVfRKH9wuglM-2wpcLp8STSEEEbuGc |access-date=2018-10-23 |archive-date=2018-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181220230954/http://cavansir.feyziyev.com/?fbclid=IwAR1u9RwlNRIKk-Gnh8ytjf82XxtahQVfRKH9wuglM-2wpcLp8STSEEEbuGc |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1970–1977-ci illərdə Böyük Dəhnə kənd orta məktəbində, 1977–1980-ci illərdə Turan qəsəbəsi riyaziyyat təmayüllü internat məktəbdə orta təhsil almışdır. 1983–1985 [[Qazaxıstan]]da həqiqi hərbi xidmətdə olmuşdur. 1986–1991-ci illərdə [[Azərbaycan Dillər Universiteti|Azərbaycan Pedaqoji Xarici Dillər İnstitutu]]nun tərcümə fakültəsində təhsil almış və institutu tərcüməçi-müəllim ixtisası üzrə Fərqlənmə Diplomu ilə bitirmişdir. 1992–1994-cü illərdə [[Azərbaycan Dillər Universiteti|Azərbaycan Pedaqoji Xarici Dillər İnstitutu]]nun tərcümə kafedrasının müəllimi vəzifəsində işləmişdir. 1994–1995-ci illərdə [[Belçika]]nın &quot;Sərhədsiz həkimlər&quot; humanitar təşkilatında tərcüməçi və inzibatçı vəzifələrində çalışmışdır. 1995–1998-ci illərdə [[ABŞ]]-nın Filip Morris şirkətinin [[Qafqaz]] nümayəndəliyində Azərbaycan üzrə şöbə müdiri işləmişdir. 1998–2002-ci illərdə Planet Co. Ltd şirkətinin təsisçisi və direktoru olmuşdur. 2002–2010 ''&quot;AvroMed&quot;'' şirkətinin həmtəsisçisi və baş direktoru olmuşdur. &quot;Tour-İnvest&quot; şirkətinin və &quot;Discovery Azerbaijan&quot; elmi-kütləvi jurnalının təsisçi və baş redaktorudur. 2004–2009-cu illərdə [[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]]nın [[Fəlsəfə]], [[Sosiologiya]] və Hüquq İnstitunun dissertantı olmuşdur.

2010-cu ildə Azərbaycan Respublikasının 4-cü çağırış [[Milli Məclis]]inə 115 saylı Şəki kənd ikinci seçki dairəsindən deputat seçilmişdir. 2011-ci ildə Azərbaycan Respublikası Milli Elmlər Akademiyasının Fəlsəfə, Sosiologiya və Hüquq İnstitutunun doktorantıdır. 2013-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Mətbuat Şurasının İdarə Heyətinin üzvü seçilmişdir. 2015-ci ildə Azərbaycan Respublikasının 5-ci çağırış Milli Məclisinə 115 saylı Şəki kənd ikinci seçki dairəsindən deputat seçilmişdir.&lt;ref name=&quot;Nur&quot;/&gt;

=== Elmi fəaliyyəti ===
[[Fayl:Azərbaycandakı Fransız İnstitutunda Le Carrefour qəzetinin təqdimatı - 5.jpg|right|thumb|[[Azərbaycanda Fransız İnstitutu]]nda keçirilmiş &quot;[[Le Carrefour]]&quot; qəzetinin təqdimatında, 5 aprel 2017-ci il&lt;ref&gt;[http://azertag.az/xeber/Bakida_Frankofoniya_hefteleri_cherchivesinde_Le_Carrefour_qezetinin_teqdimati_kechirilib-1048599 Bakıda Frankofoniya həftələri çərçivəsində &quot;Le Carrefour&quot; qəzetinin təqdimatı keçirilib] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170616211850/http://azertag.az/xeber/Bakida_Frankofoniya_hefteleri_cherchivesinde_Le_Carrefour_qezetinin_teqdimati_kechirilib-1048599 |date=2017-06-16 }}. azertag.az, 05.04.2017{{ref-az}}&lt;/ref&gt;]]
2004–2009-cu illərdə [[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]]nın Fəlsəfə, Sosiologiya və Hüquq İnstitutunun dissertantı olmuş, 2009-cu ilin oktyabr ayında &quot;Etno-siyasi münaqişələrin mənəvi aspektləri&quot; mövzusvunda dissertasiya müdafiə etmiş və və fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almışdır.

2002-ci ildə &quot;Qafqazda etno-siyasi münaqişələr və onların dövlət müstəqilliyinə təsiri&quot; adlı kitabı ingilis dilində, 2008-ci ildə &quot;Sülh fəlsəfəsi&quot; adlı elmi-publisistik kitabı və 2013-cü ildə &quot;Türk Dövlətləri Birliyi: qlobal inteqrasiyanın Avrasiya modeli&quot; adlı kitabı Azərbaycan dilində çap olunub. 2014–2017-ci illərdə &quot;Türk Dövlətləri Birliyi: qlobal inteqrasiyanın Avrasiya modeli&quot; adlı kitabı türk, qazax, qırğız, rus, boşnak və macar dillərinə tərcümə olunaraq həmin ölkələrdə nəşr olunmuşdur.&lt;ref name=&quot;Nur&quot;/&gt;

2017-ci ildə Türk Dünyası adlı 5-cildlik toplu nəşr edilmişdir.
* &quot;Türk dünyasının təməl dəyərləri&quot;;
* &quot;Türk xalqları&quot;;
* &quot;Türk dövlətçiliyi tarixi&quot;;
* &quot;Türkşünaslıq&quot;;
* &quot;Türk dünyasının tarixi şəxsiyyətləri&quot;.

2015-ci ildə Fransa tarixçisi Jorj dö Mallevilin &quot;1915-ci il erməni faciəsi&quot; adlı kitabını [[Azərbaycan dili]]nə tərcümə edərək nəşr etdirmişdir. 2016-cı ildə Fransa yazıçısı, Nobel mükafatı laureatı [[Patrik Modiano]]nun &quot;Məhəllədə azmamaq üçün&quot; adlı romanını Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir. 2018-ci ildə Fransa yazıçısı Jan Kristof Rufenin &quot;Böyük Kör&quot; romanını Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir.

60-dan çox elmi məqaləsi [[Azərbaycan]], [[Türkiyə]], [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]], [[Qazaxıstan]], [[Ukrayna]] və [[Rusiya]]nın müxtəlif elmi nəşrlərində dərc olunmuşdur. Dövri mətbuatda ictimai-siyasi və tarixi-fəlsəfi mövzularda 300-dən çox məqalənin müəllifidir. [[Azərbaycan dili|Azərbaycan]], [[Türk dili|türk]], [[Rus dili|rus]], [[Fransız dili|fransız]] və [[İngilis dili|ingilis]] dillərini bilir.

=== Siyasi fəaliyyəti ===
2010-cu ilin 7 noyabr parlament seçkilərində 115 saylı Şəki kənd ikinci seçki dairəsindən Azərbaycan Respublikasının 4-cü çağırış Milli Məclisinə deputat seçilmişdir. 2015-ci ilin 1 noyabr parlament seçkilərində 115 saylı Şəki kənd ikinci seçki dairəsindən Azərbaycan Respublikasının 5-ci çağırış Milli Məclisinə deputat seçilmişdir. Milli Məclisin Beynəlxalq münasibətlər və parlamentlərarası əlaqələr komitəsinin, eləcə də Mədəniyyət Komitəsinin üzvüdür.&lt;ref name=&quot;Nur&quot;/&gt;

[[Azərbaycan]] – [[Birləşmiş Krallıq|Böyük Britaniya]] və [[Azərbaycan]] — [[Fransa]] parlamentlərarası işçi qruplarının üzvüdür. [[Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi]] ilə [[İsveçrə]], [[Macarıstan]], [[Bosniya və Herseqovina|Bosniya-Herseqovina]], [[Qırğızıstan]] və [[Yaponiya]] parlamentləri arasında işçi qrupların üzvüdür. [[Türk Şurası|Türkdilli ölkələrin Parlament Assambleyası]]nda Milli Məclis nümayəndə heyətinin üzvüdür. AVRONEST Parlament Assambleyasında Milli Məclis nümayəndə heyətinin üzvüdür.&lt;ref name=&quot;Nur&quot;/&gt;

2017-ci ilin yanvar ayından 2022-ci ilədək [[Avropa İttifaqı]] — Azərbaycan Parlament Əməkdaşlıq Komitəsinin həmsədri olub.

2024-cü il oktyabrın 8-də Azərbaycan - Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupunun rəhbəri seçilib.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Milli Məclisin parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qruplarına rəhbərlər seçilib - SİYAHI |url=https://apa.az/xarici-siyaset/milli-meclisin-parlamentlerarasi-elaqeler-uzre-isci-qruplarina-rehberler-secilib-siyahi-871002 |access-date=2024-10-22 |website=Apa.az |language=az |archive-date=2024-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008120924/https://apa.az/xarici-siyaset/milli-meclisin-parlamentlerarasi-elaqeler-uzre-isci-qruplarina-rehberler-secilib-siyahi-871002 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== İctimai fəaliyyəti ===
2005-ci ildən &quot;Discovery Azerbaijan&quot; adlı elmi-kütləvi jurnalın təsisçisi və baş redaktorudur. &quot;Azərbaycan-Qazaxıstan Dostluq Cəmiyyəti&quot; İctimai Birliyinin həmtəsisçisidir. 2010-cu ildən etibarən [[Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi]]nin üzvüdür. 2013-cü və 2018-ci illərdə Azərbaycan jurnalistlərinin VI və VII qurultaylarında [[Azərbaycan Mətbuat Şurası]] İdarə Heyətinin üzvü seçilmişdir. 2015-ci ildə Kolmar şəhərinin (Fransa) Fəxri Səfiri elan olunmuşdur. 2018-ci ildən [[Azərbaycan Yazıçılar Birliyi]]nin üzvüdür.&lt;ref name=&quot;Nur&quot;/&gt;

== Mükafatları ==
* 2005-ci ildə Şöhrət çələngi. Respublikanın müxtəlif ictimai təşkilatları tərəfindən dəfələrlə diplomlarla və fəxri fərmanlarla təltif olunmuş və 2005-ci ildə Avropa Biznes Assambleyası (London, Oksford) tərəfindən &quot;Şöhrət çələngi&quot; beynəlxalq mükafatı ilə təltif edilmişdir.
* 2010-cu ildə &quot;Qızıl qələm&quot; mükafatı ilə təltif edilmişdir.
* 2010-cu ildə Regionların social-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramının həyata keçirilməsində fəal iştirakına və əldə etdiyi nailiyyətlərə görə &quot;Uğur&quot; Milli Mükafatına layiq görülüb
* 2014-cü ildə Fransa Respublikasının Kolmar şəhərinin Azərbaycanda Fəxri Səfiri elan olunmuşdur.
* 2016-cı ildə Beynəlxalq Türk Akademiyasının qızıl medalı ilə təltif olunmuşdur.
* 2016-cı ildə Qazaxıstan Prezidentinin Fərmanı ilə &quot;Qazaxıstan Respublikasının müstəqilliyinin 25 illik yubileyi&quot; medalı ilə təltif olunub.
* 2018-ci ildə &quot;Türk Dünyasının Şərəf medalı&quot; ilə təltif olunub.&lt;ref name=&quot;Nur&quot;/&gt;
* 2023-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən Azərbaycan Respublikasının ictimai-siyasi həyatında uzunmüddətli səmərəli fəaliyyətinə görə &quot;Şöhrət&quot; ordeni ilə təltif edilib&lt;ref&gt;{{cite web
 | url          = https://president.az/az/articles/view/60495
 | title        = C.Ə.Feyziyevin “Şöhrət” ordeni ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
 | author       = President.az
 | date         = 2023-07-17
 | work         = 
 | publisher    = [http://www.president.az President.az]
 | accessdate   = 2023-07-17
 | language     = az
 | archive-date = 2023-07-17
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20211026044042/https://president.az/az/articles/view/60495
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Vikianbar kateqoriyası|Cavanşir Feyziyev}}
* [http://www.meclis.gov.az/?/az/deputat/241 Feyziyev Cavanşir Əyyub oğlu — Milli Məclis]
* [https://old.525.az/view.php?menu=8&amp;id=18066&amp;type=1#gsc.tab=0 Cavanşir Xalqın Adamı]
{{Azərbaycan Milli Məclisinin V çağırış deputatları}}
{{Azərbaycan Milli Məclisinin VI çağırış deputatları}}
{{Azərbaycan Milli Məclisinin VII çağırış deputatları}}
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin IV çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin V çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin VI çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin VII çağırış deputatları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Mətbuat Şurası İdarə Heyətinin üzvləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvləri]]</text>
      <sha1>6b16mypcs76qwr14cogbq9iabkg8bq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fariz Əmirov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>389915</id>
    <revision>
      <id>9042148</id>
      <parentid>7899040</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:04:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AyselAbdullayevaa</username>
        <id>351972</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9042148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3779" sha1="2no5k91knodb3ik7t9mnf01klkrsa6m" xml:space="preserve">{{Mənbə azlığı}}
{{Şəxs
 |adı              = Fariz Əmirli
 |orijinal adı     = Fariz Əli oğlu Əmirov
 |şəkil            = Fariz Amirov.jpg
 |şəklin ölçüsü    = 250px
 |şəklin izahı     = 
 |digər adı        = 
 |doğum tarixi     = 6.01.1971
 |doğum yeri       = [[Biləv]], [[Ordubad rayonu]] &lt;br&gt; {{AZE}}
 |vəfat tarixi     = 
 |vəfat yeri       = 
 |vəfat səbəbi     = 
 |dəfn yeri        = 
 |vətəndaşlığı     = {{AZE}}
 |milliyyəti       = [[azərbaycanlı]]
 |atası            = Əli
 |dini             = 
 |ixtisası         = 
 |təhsili          = [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti ]]
 |fəaliyyəti       = 
 |fəaliyyət illəri = 
 |tanınır          = 
 |mükafatları      = 
 |imzası           = 
 |imzanın ölçüsü   = 
 |imzanın izahı    = 
 |saytı            = 
 |vikianbar        = 
}}
'''Əmirov Fariz Əli oğlu''' (d. 6 yanvar 1971, [[Biləv]], [[Ordubad rayonu]], Azərbaycan SSR) — Azərbaycan alimi, texnika elmləri doktoru, professor, əməkdar müəllim.

== Həyatı == 
Fariz Əli oğlu Əmirov 6 yanvar 1971-ci ildə  [[Naxçıvan Muxtar Respublikası|Naxçıvan MR]], Ordubad rayonunun [[Biləv]] kəndində anadan olmuşdur. 1978-1988-ci illərdə Ordubad rayonu, Biləv kənd orta məktəbini fərqlənmə ilə bitirmiş və həmin ildə Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutuna daxil olmuşdur. 1994-cü ildə ADNA-nı ([[Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyası]]) bitirmişdir. 1994–1999-cu illər arası müxtəlif sahələrdə çalışmış və ölkəmizin inşaat sektorunda fəaliyyət göstərən bir neçə inşaat şirkətlərinin yaranması və uğurlu fəaliyyət göstərməsində öz köməyini əsirgəməmişdir.

1999-cu ildə ADNA-nın aspiranturasına qəbul olmuş, 2007-ci ildə texnika elmləri namizədi alimlik dərəcəsi adını almışdır. 2014-cü ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək, texnika üzrə elmlər doktoru elmi dərəcəsi adı almışdır. Bu illər ərzində o, Moskva, Sankt-Peterburq, Kazan, Ankara, İstanbul, Alma-Ata, Riqa və Ərzurum universitetlərində elmi konfranslarda iştirak və çıxış etmişdir. Bir neçə qrant və elmi layihələrin qalibi olmuşdur. 2006-2016-cı illər arası [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|ADNA]]-da fəaliyyət göstərən, Rusiyanın              &quot;  LUKOİL &quot;   Neft şirkəti tərəfindən yaradılmış  &quot; Fiziki-kimyəvi analiz metodları &quot;  - mərkəzləşdirilmiş laboratoriyasının müdiri vəzifəsində çalışmışdır. 2016-cı il fevral ayının 3-dən [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|ADNSU]]-nun &quot;Üzvi maddələr və yüksəkmolekullu birləşmələrin texnologiyası&quot; - kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışır. Eyni zamanda  Sabah qruplarında tədris aparır.

2010-cu ildə ADNA-nın 90 illik yubileyi ilə əlaqədar ölkə prezidenti cənab [[İlham Əliyev]]in sərəncamı ilə &quot;[[&quot;Tərəqqi&quot; medalı|Tərəqqi]]&quot; - medalı ilə mükafatlandırılmışdır. 205-dən çox elmi əsər, məqalə, kitab və patentlərin müəllifidir.

31.12.2020 ci il tarixdə  Azərbaycan Respublikasının  Prezidenti  Cənab İlham Əliyevin  sərəncamına əsasən Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin 100 illiyi münasibətilə  &quot;Əməkdar Müəllim&quot;  fəxri adına layiq görülmüşdür. 08.05.2021 ci ildə &quot;Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin 100 illiyi münasibətilə Azərbaycan Respublikasının Yubiley medalı&quot; ilə təltif edilmişdir.&lt;ref&gt;Təhsil Nazirliyi&lt;/ref&gt;

Ailəlidir, 2 övladı var.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin məzunları]]
[[Kateqoriya:Ordubad rayonunda doğulanlar]]</text>
      <sha1>2no5k91knodb3ik7t9mnf01klkrsa6m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042151</id>
      <parentid>9042148</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:06:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AyselAbdullayevaa</username>
        <id>351972</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9042151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3779" sha1="1vjqxv0tyygydtc4ng4c53s7jdvwiza" xml:space="preserve">{{Mənbə azlığı}}
{{Şəxs
 |adı              = Fariz Əmirli
 |orijinal adı     = Fariz Əli oğlu Əmirli
 |şəkil            = Fariz Amirov.jpg
 |şəklin ölçüsü    = 250px
 |şəklin izahı     = 
 |digər adı        = 
 |doğum tarixi     = 6.01.1971
 |doğum yeri       = [[Biləv]], [[Ordubad rayonu]] &lt;br&gt; {{AZE}}
 |vəfat tarixi     = 
 |vəfat yeri       = 
 |vəfat səbəbi     = 
 |dəfn yeri        = 
 |vətəndaşlığı     = {{AZE}}
 |milliyyəti       = [[azərbaycanlı]]
 |atası            = Əli
 |dini             = 
 |ixtisası         = 
 |təhsili          = [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti ]]
 |fəaliyyəti       = 
 |fəaliyyət illəri = 
 |tanınır          = 
 |mükafatları      = 
 |imzası           = 
 |imzanın ölçüsü   = 
 |imzanın izahı    = 
 |saytı            = 
 |vikianbar        = 
}}
'''Əmirov Fariz Əli oğlu''' (d. 6 yanvar 1971, [[Biləv]], [[Ordubad rayonu]], Azərbaycan SSR) — Azərbaycan alimi, texnika elmləri doktoru, professor, əməkdar müəllim.

== Həyatı == 
Fariz Əli oğlu Əmirov 6 yanvar 1971-ci ildə  [[Naxçıvan Muxtar Respublikası|Naxçıvan MR]], Ordubad rayonunun [[Biləv]] kəndində anadan olmuşdur. 1978-1988-ci illərdə Ordubad rayonu, Biləv kənd orta məktəbini fərqlənmə ilə bitirmiş və həmin ildə Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutuna daxil olmuşdur. 1994-cü ildə ADNA-nı ([[Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyası]]) bitirmişdir. 1994–1999-cu illər arası müxtəlif sahələrdə çalışmış və ölkəmizin inşaat sektorunda fəaliyyət göstərən bir neçə inşaat şirkətlərinin yaranması və uğurlu fəaliyyət göstərməsində öz köməyini əsirgəməmişdir.

1999-cu ildə ADNA-nın aspiranturasına qəbul olmuş, 2007-ci ildə texnika elmləri namizədi alimlik dərəcəsi adını almışdır. 2014-cü ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək, texnika üzrə elmlər doktoru elmi dərəcəsi adı almışdır. Bu illər ərzində o, Moskva, Sankt-Peterburq, Kazan, Ankara, İstanbul, Alma-Ata, Riqa və Ərzurum universitetlərində elmi konfranslarda iştirak və çıxış etmişdir. Bir neçə qrant və elmi layihələrin qalibi olmuşdur. 2006-2016-cı illər arası [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|ADNA]]-da fəaliyyət göstərən, Rusiyanın              &quot;  LUKOİL &quot;   Neft şirkəti tərəfindən yaradılmış  &quot; Fiziki-kimyəvi analiz metodları &quot;  - mərkəzləşdirilmiş laboratoriyasının müdiri vəzifəsində çalışmışdır. 2016-cı il fevral ayının 3-dən [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|ADNSU]]-nun &quot;Üzvi maddələr və yüksəkmolekullu birləşmələrin texnologiyası&quot; - kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışır. Eyni zamanda  Sabah qruplarında tədris aparır.

2010-cu ildə ADNA-nın 90 illik yubileyi ilə əlaqədar ölkə prezidenti cənab [[İlham Əliyev]]in sərəncamı ilə &quot;[[&quot;Tərəqqi&quot; medalı|Tərəqqi]]&quot; - medalı ilə mükafatlandırılmışdır. 205-dən çox elmi əsər, məqalə, kitab və patentlərin müəllifidir.

31.12.2020 ci il tarixdə  Azərbaycan Respublikasının  Prezidenti  Cənab İlham Əliyevin  sərəncamına əsasən Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin 100 illiyi münasibətilə  &quot;Əməkdar Müəllim&quot;  fəxri adına layiq görülmüşdür. 08.05.2021 ci ildə &quot;Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin 100 illiyi münasibətilə Azərbaycan Respublikasının Yubiley medalı&quot; ilə təltif edilmişdir.&lt;ref&gt;Təhsil Nazirliyi&lt;/ref&gt;

Ailəlidir, 2 övladı var.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin məzunları]]
[[Kateqoriya:Ordubad rayonunda doğulanlar]]</text>
      <sha1>1vjqxv0tyygydtc4ng4c53s7jdvwiza</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042152</id>
      <parentid>9042151</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:07:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AyselAbdullayevaa</username>
        <id>351972</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9042152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3779" sha1="06yns0bnucbz4fq5t5s1ka4ugemn0rp" xml:space="preserve">{{Mənbə azlığı}}
{{Şəxs
 |adı              = Fariz Əmirli
 |orijinal adı     = Fariz Əli oğlu Əmirli
 |şəkil            = Fariz Amirov.jpg
 |şəklin ölçüsü    = 250px
 |şəklin izahı     = 
 |digər adı        = 
 |doğum tarixi     = 6.01.1971
 |doğum yeri       = [[Biləv]], [[Ordubad rayonu]] &lt;br&gt; {{AZE}}
 |vəfat tarixi     = 
 |vəfat yeri       = 
 |vəfat səbəbi     = 
 |dəfn yeri        = 
 |vətəndaşlığı     = {{AZE}}
 |milliyyəti       = [[azərbaycanlı]]
 |atası            = Əli
 |dini             = 
 |ixtisası         = 
 |təhsili          = [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti ]]
 |fəaliyyəti       = 
 |fəaliyyət illəri = 
 |tanınır          = 
 |mükafatları      = 
 |imzası           = 
 |imzanın ölçüsü   = 
 |imzanın izahı    = 
 |saytı            = 
 |vikianbar        = 
}}
'''Əmirli Fariz Əli oğlu''' (d. 6 yanvar 1971, [[Biləv]], [[Ordubad rayonu]], Azərbaycan SSR) — Azərbaycan alimi, texnika elmləri doktoru, professor, əməkdar müəllim.

== Həyatı == 
Fariz Əli oğlu Əmirov 6 yanvar 1971-ci ildə  [[Naxçıvan Muxtar Respublikası|Naxçıvan MR]], Ordubad rayonunun [[Biləv]] kəndində anadan olmuşdur. 1978-1988-ci illərdə Ordubad rayonu, Biləv kənd orta məktəbini fərqlənmə ilə bitirmiş və həmin ildə Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutuna daxil olmuşdur. 1994-cü ildə ADNA-nı ([[Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyası]]) bitirmişdir. 1994–1999-cu illər arası müxtəlif sahələrdə çalışmış və ölkəmizin inşaat sektorunda fəaliyyət göstərən bir neçə inşaat şirkətlərinin yaranması və uğurlu fəaliyyət göstərməsində öz köməyini əsirgəməmişdir.

1999-cu ildə ADNA-nın aspiranturasına qəbul olmuş, 2007-ci ildə texnika elmləri namizədi alimlik dərəcəsi adını almışdır. 2014-cü ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək, texnika üzrə elmlər doktoru elmi dərəcəsi adı almışdır. Bu illər ərzində o, Moskva, Sankt-Peterburq, Kazan, Ankara, İstanbul, Alma-Ata, Riqa və Ərzurum universitetlərində elmi konfranslarda iştirak və çıxış etmişdir. Bir neçə qrant və elmi layihələrin qalibi olmuşdur. 2006-2016-cı illər arası [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|ADNA]]-da fəaliyyət göstərən, Rusiyanın              &quot;  LUKOİL &quot;   Neft şirkəti tərəfindən yaradılmış  &quot; Fiziki-kimyəvi analiz metodları &quot;  - mərkəzləşdirilmiş laboratoriyasının müdiri vəzifəsində çalışmışdır. 2016-cı il fevral ayının 3-dən [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|ADNSU]]-nun &quot;Üzvi maddələr və yüksəkmolekullu birləşmələrin texnologiyası&quot; - kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışır. Eyni zamanda  Sabah qruplarında tədris aparır.

2010-cu ildə ADNA-nın 90 illik yubileyi ilə əlaqədar ölkə prezidenti cənab [[İlham Əliyev]]in sərəncamı ilə &quot;[[&quot;Tərəqqi&quot; medalı|Tərəqqi]]&quot; - medalı ilə mükafatlandırılmışdır. 205-dən çox elmi əsər, məqalə, kitab və patentlərin müəllifidir.

31.12.2020 ci il tarixdə  Azərbaycan Respublikasının  Prezidenti  Cənab İlham Əliyevin  sərəncamına əsasən Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin 100 illiyi münasibətilə  &quot;Əməkdar Müəllim&quot;  fəxri adına layiq görülmüşdür. 08.05.2021 ci ildə &quot;Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin 100 illiyi münasibətilə Azərbaycan Respublikasının Yubiley medalı&quot; ilə təltif edilmişdir.&lt;ref&gt;Təhsil Nazirliyi&lt;/ref&gt;

Ailəlidir, 2 övladı var.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin məzunları]]
[[Kateqoriya:Ordubad rayonunda doğulanlar]]</text>
      <sha1>06yns0bnucbz4fq5t5s1ka4ugemn0rp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pikə Axundova</title>
    <ns>0</ns>
    <id>399177</id>
    <revision>
      <id>9041845</id>
      <parentid>6951728</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:36:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12285" sha1="510kyydcgjrtok09rr4vbu1yobglhm2" xml:space="preserve">{{eyni soyad|Axundova}}
{{Musiqiçi
 |adı             = Pikə Axundova (Talıblı)
 |orijinal adı    = Pikə Mirzəağa qızı Axundova
 |digər adı       = 
 |şəkil           =
 |şəklin ölçüsü   = 
 |şəklin izahı    = 
 |fon rəngi       = Bəstəkar, pianoçu, pedaqoq.
 |doğum adı       = 
 |ləqəbi          = 
 |doğum tarixi    = 1984
 |doğum yeri      = {{AzSSR}}, [[Bakı]]
 |vəfat tarixi    = 
 |vəfat yeri      = 
 |vəfat səbəbi    = 
 |dəfn yeri       = 
 |vətəndaşlığı    = {{AZE}}
 |fəaliyyəti      = Bəstəkar, pianoçu
 |janr            = 
 |musiqi aləti    = fortepiano
 |səs tembri      = 
 |fəaliyyət illəri= 
 |albom şirkəti   = 
 |əlaqələri       = 
 |təhsili         = 
 |üzvlüyü         = 
 |mükafatları     = Beynəlxalq müsabiqələr və &quot;Gənclər Mükafatı&quot; laureatı
 |imzası          = 
 |saytı           = 
 |vikianbar       = 
}}

'''Pikə Axundova''' (''Talıblı''; {{DVTY}}) — Bəstəkar-pianoçu, pedaqoq, prezident təqaüdçüsü, Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının üzvü, Beynəlxalq müsabiqələr və &quot;Gənclər Mükafatı&quot; laureatı.

== Həyatı ==
Pikə Mirzəağa qızı Axundova (Talıblı) 1984-cü ildə [[Bakı|Bakı şəhərində]] anadan olmuşdur.

O, ilk musiqi təhsilini 4 yaşında ikən anasından almış, daha sonra fortepiano ixtisası üzrə, 1989-cü ildə Bülbül adına orta ixtisas musiqi məktəbinin hazırlıq, [[1990|1990-cı ildə]] isə 1-ci sinfinə daxil olmuşdur. [[2001|2001-ci ildə]] Bülbül adına orta ixtisas musiqi məktəbini 3 şöbə üzrə (''fortepiano, bəstəkarlıq, nəzəriyyə'') əla qiymətlərlə bitirmişdir.

2001-ci ildə [[Üzeyir Hacıbəyli]] adına [[Bakı Musiqi Akademiyası]]nın bəstəkarlıq və fortepiano şöbələrinə qəbul olmuşdur. Bəstəkarlıq ixtisası üzrə akademik [[Arif Məlikov]], fortepiano ixtisası üzrə isə Dilarə Mirzəquliyevanın sinfində təhsil almışdır.

2005-ci ildə Magistr pilləsinə qəbul olmuş, 2007-ci ildə həm bakalavr, həm də magistr pilləsini fərqlənmə diplomları ilə bitirmişdir. 2007-ci ildə aspiranturaya qəbul olmuş və 2010-cu ildə yenə də fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Hal-hazırda Bülbül adına orta ixtisas musiqi məktəbində və G.Şaroyev adına 11 illik musiqi məktəbində bəstəkarlıq və fortepiano ixtisasları üzrə müəllim vəzifəsində çalışır. Bundan başqa [[Bakı Musiqi Akademiyası|Bakı Musiqi Akademiyasının,]] [[Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti]]nin müəllimi və doktorantıdır.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://www.anl.az/down/meqale/palitra/2013/sentyabr/326582.htm Günəş X. Pikə Axundova: &quot;Musiqimiz dünyada yaxşı təbliğ və təmsil olunur&quot;. Palitra.-2013.-18 sentyabr.-S.13.]{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

Tarix üzrə fəlsəfə doktoru, [[AMEA Şərqşünaslıq İnstitutu|AMEA akad. Z.M.Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutunun]] aparıcı elmi işçisi, dosent [http://www.science.gov.az/forms/doktora-filosofii-instituta-vostokovedeniya/1075 Sübhan Talıblı] ilə evlidir, 2 övladı var. &quot;Azadlıq uğrunda mübariz&quot; fəxri adına layiq görülmüş [[Qanlı Yanvar|20 yanvar]] qazisi, Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, 2 dəfə (2000 və [[2011|2011-ci illər]]) Prezident təqaüdçüsü [[Ələkbər Talıbov]]un gəlinidir.

== Nailiyyətlər ==
* 1998-ci ildə &quot;N.Əliverdibəyov adına 2-ci ümumşəhər müsabiqəsinin diplomantı;
* 2000-ci ildə Sankt-Peterburqda keçirilən Pianoçu-Bəstəkarların 1-ci beynəlxalq müsabiqəsinin qalibi;
* 2004-cü ildə [[Sankt-Peterburq]]da keçirilən, A.Rubinşteyne həsr olunmuş Gənc Pianoçu-Bəstəkarların 4-cü Beynəlxalq Müsabiqəsində 3-cü yer üzrə laureat; Eyni zamanda A.Rubinşteyn mövzusuna yazılmış ən yaxşı əsərə görə 1-ci dərəcəli xüsusi mükafat;
* 2004-cü ildə [[Qırğızıstan]]da keçirilən &quot;İssık-kul Ulduzları&quot; beynəlxalq festivalının qalibi;
* &quot;Qızıl Açar-99&quot; mahnı müsabiqəsinin qalibi;
* 2005-ci ildə &quot;Ilin ən yaxşı kamera əsəri&quot; nominasiyasında [[Azərbaycan Respublikası]] [[Gənclər və İdman Nazirliyi]]nin Mükafatına layiq görülüb.
* Mədəniyyət və Turizm, o cümlədən Gənclər və İdman Nazirliklərinin təşkil etdiyi bir çox seminar və konsertlerin fəal iştirakçısı;
* Dövlət Gənclər Siyasətində keçirilən tədbirlərdə fəal iştirakına görə diplomlarla təltif olunub.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Fəaliyyəti ==
* 2001-ci ildə [[Azərbaycan Dövlət Mahnı Teatrı|Rəşid Behbudov adına Azərbaycan Dövlət Mahnı Teatrı]] solo-hesabat konserti vermişdir.
* 2008-ci ildə [[Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi]]nin təşkilatçılığı ilə İncəsənət Muzeyində solo konsertlə çıxış etmişdir (konsertdə Pikə Axundovanın eləcə də Rus və Avropa bəstəkarlarının fortepiano əsərləri səslənmişdir).
* 2009-cu ildə İstanbul Dövlət Konservatoriyasının konsert salonunda solo konsertlə çıxış etmiş, İstanbul Dövlət Konservatoriyası, eləcə də Memar Sinan adına Konservatoriyada ustad dərsləri vermişdir.
* 2010-cu il dekabr ayında [[Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyi]]ndə özünün və Avropa bəstəkarlarının fortepiano əsərlərindən ibarət solo konsert vermişdir.
* 2011-ci il mart ayında [[İstanbul|İstanbul şəhəri]] Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Dövlət Konservatoriyasında, Adıgüzel Güzel Sanatlar Lisəsində, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Lisəsində solo konsertlər vermişdir.
* Bundan əlavə bir çox konsertlərdə, eləcə də Bəstəkarlar İttifaqının təşkil etdiyi plenumlarda uğurlu çıxışlar etmişdir.
* 2012-ci il tədris ilindən başlayaraq Büıbül adına orta ixtisas musiqi məktəbində Nəzəriyyə şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışır.
* 2013-cü ildə Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqına üzv olmuşdur.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* 2013-cü ildən [[Bakı Musiqi Akademiyası|Ü.Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyasının]] Bəstəkarlıq kafedrasında müəllim vəzifəsində işləyir.
* 2013-cü ildə [[İlham Əliyev|Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin]] sərəncamına əsasən, [[Heydər Əliyev Fondu]]nun təşkilatçılığı ilə Məhsəti Gəncəvinin 900 illik yubileyi münasibətilə işıq üzü görən disk Pikə Axundovanın şairənin sözlərinə yazılmış mahnılarından ibarət olmuş və Fransanın Reyms və Muluz şəhərlərində keçirilən konsert proqramında bu mahnılar uğurla səslənmişlər.&lt;ref&gt;[http://heydar-aliyev-foundation.org/az/content/view/92/2926/Reymsdə-Məhsəti-Gəncəvinin-həyat-və-yaradıcılığına-həsr-olunmuş-sərgi-və-konsert Reymsdə Məhsəti Gəncəvinin həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş sərgi və konsert]&lt;/ref&gt;
* 2017-ci il oktyabrın 11-də Müslüm Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında bəstəkar Pikə Axundovanın əsərlərindən ibarət konsert proqramı təqdim edilib.&lt;ref&gt;[https://azertag.az/xeber/Bestekar_Pike_Axundovanin_eserlerinden_ibaret_konsert_proqrami_teqdim_edilib-1101748 Bəstəkar Pikə Axundovanın əsərlərindən ibarət konsert proqramı təqdim edilib] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220303020219/https://azertag.az/xeber/Bestekar_Pike_Axundovanin_eserlerinden_ibaret_konsert_proqrami_teqdim_edilib-1101748 |date=2022-03-03 }} (AzərTac. Xəbərin paylaşım tarixi: 11.10.2017 (20:42)&lt;/ref&gt;

== Əsərləri ==
# Muğam dramaturgiyasında qeyri-xətti inkişafın bəzi prinsiplərinə dair // Türksoylu xalqların musiqi mədəniyyətinin tədqiqi problemləri. XIV Beynəlxalq elmi-praktiki konfransın materialları. Bakı, ADMİU-nun mətbəəsi, 2015, s. 154–156
# Muğamşünaslıqda bəzi sinergetik anlayışların tədqiqinə dair // ADMİU-nun Elmi əsərləri, Bakı, 2015, № 19, s. 194–198.
# &quot;Şərq təfəkkürünün sinergetik aspektləri&quot; I международная научная конференция &quot; Традиционная культура тюркских народов в изменяющемся мире&quot; Казань, &quot;Ак буре&quot; 2017, стр.46–48
# К проблеме нелинейной природы восточного мышления// &quot;Фундаментальные и прикладные исследования музыки в XXI веке&quot; международная научно-практическая конференция. Казахстан. 2017
# Muğam-qeyri-xətti təfəkkürün təzahürü kimi // Türksoylu xalqların musiqi mədəniyyətinin tədqiqi problemləri. XVI Beynəlxalq elmi-praktiki konfransın materialları. Bakı, ADMİU-nun mətbəəsi, 2017, s. 64–66

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
# [https://www.youtube.com/watch?v=1XzQuUule1c &quot;Mənimtək yanan harda var&quot; — musiqisi Pikə Axundovanın, sözləri Məhsəti Gəncəvinindir — video]
# [https://www.youtube.com/watch?v=dL93JLClW5o &quot;Qəlbimin səsi&quot; — musiqisi Pikə Axundovanın, sözləri İlham Aslanovundur — klip]
# [https://www.youtube.com/watch?v=WhTClftMOyw Pikə Axundova İctimai TV-nin &quot;Yeni gün&quot; proqramının qonağıdır. — video]
# [https://www.youtube.com/watch?v=qky3kkssAyo Space kanalının &quot;Bazar&quot; proqramında Pikə xanımın Istanbul solo konserti ilə bağlı reportaj.]
# [https://www.youtube.com/watch?v=h50BmVen1qc Bəstəkar Pikə Axundovanın əsərlərindən ibarət konsert]
# [https://www.youtube.com/watch?v=P_3KeQL7hnI Səda — Pikə Axundovanın əsərlərindən ibarət konsert keçirilib (12.10.2017)- reportaj]
# [https://www.youtube.com/watch?v=q7eXngyuEV8 Zaur Əmiraslanov &quot;Bakı&quot; — musiqisi Pikə Axundovanın, sözləri Ramiz Heydərindir.- klip]
# [https://www.youtube.com/watch?v=h8-nb64DbGQ Pikə Axundova &quot;Gənclik albomu&quot;ndan &quot;Qış gecəsi&quot; və &quot;Tokkata&quot; — video]
# [https://www.youtube.com/watch?v=8HYpWDAx8oU Pikə Axundova (filmin müəllifi: Asif Mirzəzadə) — video]
# [https://www.youtube.com/watch?v=n1JdwsrRiyQ Pike Akhundova piano concerto part 1 (Performed Azerbaijan State Symphonic orcestra Conductor Fakhraddin Karimov Solist Pike Akhundova Gabala III International Music) — video]
# [https://www.youtube.com/watch?v=hDJs_rCqc-c Pike Akhundova piano concerto part 2 (Performed Azerbaijan State Symphonic orcestra Conductor Fakhraddin Karimov Solist Pike Akhundova Gabala III International Music) — video]
# [https://www.youtube.com/watch?v=0IVZhe3Em3I Pike Akhundova piano concerto part 3 (Performed Azerbaijan State Symphonic orcestra Conductor Fakhraddin Karimov Solist Pike Akhundova Gabala III International Music) — video]
# [https://www.youtube.com/watch?v=D0dyBh4qFrQ Gabala International Music Festival — Pike Axundovanın çıxışı — reportaj]
# [https://www.youtube.com/watch?v=9yXJC0wzmo4 Pika Akhundova Symphony № 2 Part 1. Performed: Azerbaijan National Symphonic Orchestra — video]
# [https://www.youtube.com/watch?v=vRhOFHwCKzQ Pika Akhundova Symphony № 2 Part 2. Performed: Azerbaijan National Symphonic Orchestra-video]
# [https://www.youtube.com/watch?v=KYi4i96Toq4 Pika Akhundova Symphony № 2 Part 3. Performed: Azerbaijan National Symphonic Orchestra-video]
# [https://www.youtube.com/watch?v=nUh2TueClDY Pika Akhundova Symphony № 2 Part 4. Performed: Azerbaijan National Symphonic Orchestra-video]
# [https://www.youtube.com/watch?v=V5VXT6FmKTg Piano Concerto Autor &amp; Solist-Pike Akhundova. part 1. Azerbaijan State Symphonic Orcestra named by Uzeir Hajibeyli. Conductor-Rauf Abdullayev, Solist-Pike Akhundova. — video]
# [https://www.youtube.com/watch?v=M7_s36X9CaE Pika Akhundova. Lyric fantasy. Performed by autor. Rehearsal.-video]
# [https://www.youtube.com/watch?v=WtAvUG5BS9E &quot;Şəhla gözlüm&quot; ifa edir Səbinə Ərəbli — musiqisi Pikə Axundovanın, sözləri Məhsəti Gəncəvinindir.-video]
# [https://www.youtube.com/watch?feature=youtu.be&amp;v=BIAJeLEwvZI&amp;app=desktop Pike Axundova — &quot;Tam Fərqli&quot; verilişi — Mədəniyyət (08.03.2018)]
#http://www.kaspiy.az/news.php?id=110258#.XXe_7IFfYwA

[[Kateqoriya:Bakıda doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan bəstəkarları]]</text>
      <sha1>510kyydcgjrtok09rr4vbu1yobglhm2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qafan Hava Limanı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>401924</id>
    <revision>
      <id>9041966</id>
      <parentid>9019022</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T03:24:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>3 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4668" sha1="qfqrwt7jx244vhcv1d9yx8i3nh3vwzg" xml:space="preserve">{{Hava limanı
| adı                         = Qafan Hava Limanı
| orijinal_adı                = {{dil-hy|Կապան օդանավակայան}}
| tipi                        = mülki
| sahibkar                    = Ermənistan Mülki Aviasiya Baş Departamenti
| operator                    = 
| xidmət_etdiyi şəhər         = [[Qafan]]
| yeri                        = {{ARM}}, [[Sünik mərzi]], [[Qafan]]
| açılıb                      = 
| bağlanıb                    = 1991&lt;ref name=&quot;arka.am Kapan Airport&quot;&gt;{{cite web |url=http://arka.am/en/news/economy/kapan_airport_in_southern_armenia_likely_to_resume_operation/ |title=Kapan airport in southern Armenia likely to resume operation |author=Arka News Agency |date=25/11/2013 |work= |publisher=''arka.am'' |accessdate= |language=eng |archive-date=2017-02-07 |archive-url=https://archive.today/20170207084927/http://arka.am/en/news/economy/kapan_airport_in_southern_armenia_likely_to_resume_operation/ |url-status=unfit }} {{en}}&lt;/ref&gt;
| qovşaq                      = 
| əsas_şəhər                  = [[Qafan]]
| utc                         = [[UTC+04:00]]
| yay                         = 
| utcs                        = 
| yüksəklik-f                 = +4,835
| yüksəklik-m                 = +1,474
| metrik-yüksəklik            = 
| lat_dir = N |lat_deg =39 |lat_min =12 |lat_sec =10
| lon_dir = E |lon_deg =46 |lon_min =27 |lon_sec =15
| koordinatlar                = {{coord|39|12|10|N|46|27|15|E|display=inline}}
| sayt                        = &lt;!-- {{URL|məsələn.com}} --&gt; 
| xəritə1                     = Ermənistan
| xəritənin1_ölçüsü           = 240 
| xəritə1_nişanının_vəziyyəti = left
| xəritənin1_işarəsi          = 
| r1-nömrə                    = 30/12
| r1-uzunluq-f                = 6.555
| r1-uzunluq-m                = 1.998
| r1-səth                     = [[asfalt]]-[[beton]]
}}

'''Qafan Hava Limanı''' ({{dil-hy|Կապան օդանավակայան}}) və yaxud '''Qafan uçuş zolağı''' — [[Ermənistan Respublikası]]nın [[Sünik mərzi]]nin [[mərz]] mərkəzi [[Qafan]] şəhəri yaxınlığında yerləşən 1991-ci ildən fəaliyyətsiz olan mülki [[hava limanı]].&lt;ref name=&quot;arka.am Kapan Airport&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://ourairports.com/airports/AM-0001/ Our Airports: Kapan Airport] {{Wayback|url=http://ourairports.com/airports/AM-0001/ |date=20160617042114 }}''www.ourairports.com'' {{en}}&lt;/ref&gt;

Yaxın gələcəkdə [[hava limanı]]nın bərpa olunacağı, [[İrəvan]] və [[Batumi]]yə uçuşların təşkil olunacağı planlaşdırılır.&lt;ref name=&quot;arka.am Kapan Airport&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.news.am/eng/news/186273.html Kapan airport to return to service?] {{Wayback|url=http://www.news.am/eng/news/186273.html |date=20131222070542 }}20. dekabr 2013 ''www.news.am'' {{en}}&lt;/ref&gt;

== Tarixi ==
Sovet dövründə istifadəyə verilən [[hava limanı]]nda [[Qarabağ müharibəsi]]ndən öncə [[Yakovlev Yak-40|Yak-40]], [[Antonov An-14|An-14]] vasitəsilə yerli uçuşlar və yükdaşımalar həyata keçirilirdi. [[Hava limanı]]nın fəaliyyətini dayandırmasının əsas səbəbi [[Azərbaycan Respublikası]] sərhədinə yaxın ərazidə [[Qubadlı rayonu]] ilə sərhəddə, aktiv [[müharibə]] ocağının yaxınlığında yerləşməsi və tez-tez atəşə tutulması idi.&lt;ref name=&quot;arka.am Kapan Airport&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.arka.am/en/news/society/armenia_s_southern_kapan_airport_may_restart_operations/ Armenia's Southern Kapan airport may restart operations] {{Wayback|url=http://www.arka.am/en/news/society/armenia_s_southern_kapan_airport_may_restart_operations/ |date=20180702083203 }}29. avqust 2013 ''www.arka.am'' {{en}}&lt;/ref&gt;

1,998×45 m ölçülərində [[asfalt]]-[[beton]] səthə malik olan [[hava limanı]]nın uçuş zolaqları 12/30 istiqamətindədir.

[[Ermənistan Mülki Aviasiya Komitəsi]]nin rəhbəri [[Tatevik Revazyan]] Qafan aeroportunun 2019-cu ildə açılacağını bildirib. Əsaslı təmir və tikinti işlərinin aparılması üçün Qafan Hava Limanına $2 mln-dan artıq vəsait xərclənib.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mülki Aviasiya Komitəsinin rəhbəri Qafan aeroportunun fəaliyyət müddətini açıqlayıb |url=http://armenianreport.com/pubs/222548/ |access-date=2019-07-15 |archive-date=2019-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716014843/http://armenianreport.com/pubs/222548/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Lakin 2021-ci ilə kimi aeroport hələ də istifadəsiz qalmaqda davam edir.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
{{Ermənistan Hava Limanları}}
{{Hava limanı-qaralama}}

[[Kateqoriya:Ermənistan hava limanları]]
[[Kateqoriya:İrəvanda nəqliyyat]]</text>
      <sha1>qfqrwt7jx244vhcv1d9yx8i3nh3vwzg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rövşən Atakişioğlu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>402734</id>
    <revision>
      <id>9041989</id>
      <parentid>9040852</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:42:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9041989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3856" sha1="spdnd1u0dle06sdq8mf8jt6btxd63w2" xml:space="preserve">{{Yazıçı
 |adı               = Rövşən Atakişioğlu
 |orijinal adı      = Atakişiyev Rövşən Atakişi oğlu
 |digər adları      = 
 |şəkil             = 
 |ilk adı           = Rövşən
 |təxəllüsü         = Atakişioğlu 
 |vətəndaşlığı      = {{USSR}}→&lt;br&gt;{{AZE}}
 |milliyyəti        = [[Azərbaycanlı]]
 |atası             = Atakişi 
 |ixtisası          = Azərbaycan dili və ədəbiyyat 
 |fəaliyyət illəri  = 
 |əsərlərinin dili  = [[Azərbaycan dili]] 
 |partiya           = Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası 
}}
'''Rövşən Atakişioğlu''' ({{dil-az|Atakişiyev Rövşən Atakişi oğlu}}; {{DVTY}}) — [[Yazıçı]], [[publisist]], [[Birinci Qarabağ müharibəsi]] iştirakçısı, 706 saylı həbi hissənin 5-ci batalyonunun komandir müavini (1992–1993).

== Həyatı ==
Rövşən Atakişioğlu 1 avqust 1957-ci ildə [[Laçın rayonu]]nun [[Güləbird]] kəndində anadan olmuşdur. Orta təhsilini Güləbird kənd orta məktəbində başa vuraraq, 1974-cü ildə Kirovabad Dövlət Pedaqoji İnstitutunun (indiki [[Gəncə Dövlət Universiteti]]) Azərbaycan dili və ədəbiyyat fakültəsinə qəbul olunmuş, 1978-ci ildə həmin məktəbi Fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Təyinatla [[Laçın rayonu]]na göndərilmiş, doğma kəndinə ixtisası üzrə müəllim təyin edilmişdir.&lt;ref name=&quot;14.04.2015&quot;&gt;{{cite web |url=http://lacin.info/yazarlar/yazicilar/1594-rovshen-atakishioglu.html |title=Rövşən Atakişioğlu |author= |date=14.04.2015 |work= |publisher=lacin.info |accessdate=2015-04-14 |language=az |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310145852/http://lacin.info/yazarlar/yazicilar/1594-rovshen-atakishioglu.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1990-cı ildə ADPU-nun Şuşa filialında müəllim kimi pedaqoji fəaliyyətini davam etdirmişdir. 1992-ci ilin may ayının 10-dan Könüllülər dəstəsində [[Laçın]] və [[Qubadlı]] rayonlarının müdafiəsində erməni işğalçılarına qarşı döyüşmüş, 706 saylı həbi hissənin 5-ci batalyonunun komandir müavini təyin edilmişdir. 1993-cü ilin may ayında ordudan tərxis olunmuşdur.&lt;ref name=&quot;14.04.2015&quot; /&gt;

Hal–hazırda Bakı şəhərində yaşayır. Ailəlidir. Üç qız və bir oğul atasıdır.&lt;ref name=&quot;14.04.2015&quot; /&gt;

Xocalı şəhər 2 saylı orta məktəbin müəllimi işləyir.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://butov.az/xeber/1909-borchali-cemiyyetinde-xocali-animi.html |title=&quot;Borçalı&quot; Cəmiyyətində Xocalı anımı |author= |date=01-03-2015 |work= |publisher=butov.az |accessdate=2015-04-14 |language=az |archive-date=2021-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021220353/https://butov.az/xeber/1909-borchali-cemiyyetinde-xocali-animi.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024-cü ildə təqaüdə çıxmışdır.

Rövşən Atakişioğlu 16 avqust 2026-cı ildə 69 yaşında vəfat edib.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |title=Qarabağ müharibəsinin iştirakçısı olan yazıçı VƏFAT ETDİ |url=https://olke.az/hadise/476811/qaraba-muharibesinin-istirakcisi-olan-yazici-vefat-etdi/ |access-date=2026-08-18 |website=olke.az}}&lt;/ref&gt;

== Ədəbi fəaliyyəti ==
Rövşən Atakişioğlu Bakıda pedaqoji fəaliyyətin davam etdirməklə yanaşı, həm də bədii yaradıcılıqla məşğuldur.&lt;ref name=&quot;14.04.2015&quot; /&gt;

=== Kitabları ===
* &quot;Məni çağıran var&quot; (şeirlər), [[Bakı]], 2004.
* &quot;Ayaq torpaqdan üzüləndə&quot; (bədii-publisistik), [[Bakı]], 2006.
* &quot;Yolum dağlara sarıdı&quot; (şeirlər), [[Bakı]], 2007.
* &quot;Ruhu gileyli anam&quot; (bədii-publisistik), [[Bakı]], 2014.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Laçın rayonunda doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan yazıçıları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı yazıçılar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan tərəfindən Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçıları]]</text>
      <sha1>spdnd1u0dle06sdq8mf8jt6btxd63w2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041990</id>
      <parentid>9041989</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:42:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Kateqoriya:Laçın rayonunda doğulanlar]] silindi</comment>
      <origin>9041990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3811" sha1="th7s9eb9fn8rldq4imcn60rov0d1zsx" xml:space="preserve">{{Yazıçı
 |adı               = Rövşən Atakişioğlu
 |orijinal adı      = Atakişiyev Rövşən Atakişi oğlu
 |digər adları      = 
 |şəkil             = 
 |ilk adı           = Rövşən
 |təxəllüsü         = Atakişioğlu 
 |vətəndaşlığı      = {{USSR}}→&lt;br&gt;{{AZE}}
 |milliyyəti        = [[Azərbaycanlı]]
 |atası             = Atakişi 
 |ixtisası          = Azərbaycan dili və ədəbiyyat 
 |fəaliyyət illəri  = 
 |əsərlərinin dili  = [[Azərbaycan dili]] 
 |partiya           = Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası 
}}
'''Rövşən Atakişioğlu''' ({{dil-az|Atakişiyev Rövşən Atakişi oğlu}}; {{DVTY}}) — [[Yazıçı]], [[publisist]], [[Birinci Qarabağ müharibəsi]] iştirakçısı, 706 saylı həbi hissənin 5-ci batalyonunun komandir müavini (1992–1993).

== Həyatı ==
Rövşən Atakişioğlu 1 avqust 1957-ci ildə [[Laçın rayonu]]nun [[Güləbird]] kəndində anadan olmuşdur. Orta təhsilini Güləbird kənd orta məktəbində başa vuraraq, 1974-cü ildə Kirovabad Dövlət Pedaqoji İnstitutunun (indiki [[Gəncə Dövlət Universiteti]]) Azərbaycan dili və ədəbiyyat fakültəsinə qəbul olunmuş, 1978-ci ildə həmin məktəbi Fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Təyinatla [[Laçın rayonu]]na göndərilmiş, doğma kəndinə ixtisası üzrə müəllim təyin edilmişdir.&lt;ref name=&quot;14.04.2015&quot;&gt;{{cite web |url=http://lacin.info/yazarlar/yazicilar/1594-rovshen-atakishioglu.html |title=Rövşən Atakişioğlu |author= |date=14.04.2015 |work= |publisher=lacin.info |accessdate=2015-04-14 |language=az |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310145852/http://lacin.info/yazarlar/yazicilar/1594-rovshen-atakishioglu.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1990-cı ildə ADPU-nun Şuşa filialında müəllim kimi pedaqoji fəaliyyətini davam etdirmişdir. 1992-ci ilin may ayının 10-dan Könüllülər dəstəsində [[Laçın]] və [[Qubadlı]] rayonlarının müdafiəsində erməni işğalçılarına qarşı döyüşmüş, 706 saylı həbi hissənin 5-ci batalyonunun komandir müavini təyin edilmişdir. 1993-cü ilin may ayında ordudan tərxis olunmuşdur.&lt;ref name=&quot;14.04.2015&quot; /&gt;

Hal–hazırda Bakı şəhərində yaşayır. Ailəlidir. Üç qız və bir oğul atasıdır.&lt;ref name=&quot;14.04.2015&quot; /&gt;

Xocalı şəhər 2 saylı orta məktəbin müəllimi işləyir.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://butov.az/xeber/1909-borchali-cemiyyetinde-xocali-animi.html |title=&quot;Borçalı&quot; Cəmiyyətində Xocalı anımı |author= |date=01-03-2015 |work= |publisher=butov.az |accessdate=2015-04-14 |language=az |archive-date=2021-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021220353/https://butov.az/xeber/1909-borchali-cemiyyetinde-xocali-animi.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024-cü ildə təqaüdə çıxmışdır.

Rövşən Atakişioğlu 16 avqust 2026-cı ildə 69 yaşında vəfat edib.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |title=Qarabağ müharibəsinin iştirakçısı olan yazıçı VƏFAT ETDİ |url=https://olke.az/hadise/476811/qaraba-muharibesinin-istirakcisi-olan-yazici-vefat-etdi/ |access-date=2026-08-18 |website=olke.az}}&lt;/ref&gt;

== Ədəbi fəaliyyəti ==
Rövşən Atakişioğlu Bakıda pedaqoji fəaliyyətin davam etdirməklə yanaşı, həm də bədii yaradıcılıqla məşğuldur.&lt;ref name=&quot;14.04.2015&quot; /&gt;

=== Kitabları ===
* &quot;Məni çağıran var&quot; (şeirlər), [[Bakı]], 2004.
* &quot;Ayaq torpaqdan üzüləndə&quot; (bədii-publisistik), [[Bakı]], 2006.
* &quot;Yolum dağlara sarıdı&quot; (şeirlər), [[Bakı]], 2007.
* &quot;Ruhu gileyli anam&quot; (bədii-publisistik), [[Bakı]], 2014.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan yazıçıları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı yazıçılar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan tərəfindən Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçıları]]</text>
      <sha1>th7s9eb9fn8rldq4imcn60rov0d1zsx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bulud texnologiyaları</title>
    <ns>0</ns>
    <id>403674</id>
    <revision>
      <id>9041805</id>
      <parentid>8695024</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Acategory II</username>
        <id>348505</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bulud modelləri */</comment>
      <origin>9041805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17163" sha1="qato78kiloayynzw6a3pkhol12x60u9" xml:space="preserve">{{vikiləşdirmək}}
'''Bulud texnologiyaları''' – istifadəçiyə xidmət şəklində İnternet və ya [[lokal şəbəkə]] vasitəsilə əlyetərli olan proqram-aparat təminatıdır. Bulud texnologiyaları müəyyən resurslara (hesablama resurslarına, proqram və məlumatlara) uzaq məsafədən müraciət etmək üçün rahat interfeysdən istifadə etməyə imkan verir. İstifadəçi kompüteri, bu halda, şəbəkəyə qoşulmuş adi terminal rolunu oynayır&lt;ref name=&quot;intuit.ru&quot;&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.intuit.ru/studies/courses/673/529/lecture/11913 |access-date=2019-02-28 |archive-date=2022-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303024509/https://intuit.ru/studies/courses/673/529/lecture/11913 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

''Bulud texnologiyaları'' konsepsiyası kompüter texnologiyalarının infrastrukturunun və proqram təminatının bilavasitə şəbəkə mühitində yaradılmasını və istifadə edilməsini təmin edir. Bu texnologiyanın köməyi ilə istifadəçinin məlumatları bulud sistemlərində saxlanılır, emal edilir və eyni zamanda brauzerlərin köməyilə, emal proqramlarının işə salınması və nəticələrə baxılması təmin edilir. Bulud texnologiyaları sisteminin infrastrukturu, kompüterlərin hesablama və yaddaş resurslarının klasterləşməsi və virtuallaşdırılmasından geniş istifadə etməklə, verilənlərin emal və yadda saxlanması mərkəzlərinin yaradılmasını təmin edir.[[Fayl:Cloud computing.svg|350px|thumbnail|right|Bulud texnologiyasını izah edən məntiqi sxem]]
'''Bulud texnologiyası''' ({{Dil-en|Cloud Computing}}) və ya funksional mənada verilənlərin açıq şəkildə paylanması; Qurğular arasında ortaq informasiya mübadiləsini təmin edən xidmətlərə verilən ümumi ad. [[Bulud texnologiyası]] bu baxımdan bir məhsul deyil, xidmətdir; Əsas mənbədəki proqram və məlumatların mübadiləsi təmin edilərək, mövcud informasiya xidmətinin kompüterlər və digər qurğulardan informasiya şəbəkəsi (tipik olaraq İnternetdən) üzərindən istifadə edilməsidir.

''Bulud'' sözü faylların olduğu mövqeyi işarə edir. Bu texnologiyanın qabaqcıl təcrübələri internet pravayderləri tərəfindən ehtiyat nüsxə məqsədilə təqdim olunan buludlardır. Məsələn [[Google]] kimi böyük şirkətlər ''Google Docs'' kimi online verilənlərlə işləməyə imkan verən tədbiqlər yaratmış və inkişaf etdirmişlər. Həmçinin Microsoft, İntel kimi böyük texnologiya şirkətləri də bu texnologiyanı informasiya istifadəçilərinə təqdim etmişdir.

Kompüter nəzəriyyəçiləri internetin gələcəyinin ''Bulud Texnologiyasından'' keçdiyini iddia edirlər. Bu səbəbdən gələcəkdə hard disklərin yerini ''onlayn buludların'' tutacağı da düşünülür. Bu, sistemlərdə heç bir infrastruktur hazırlamadan tamamilə onlayn şəbəkə vasitəsiylə funksional tətbiqlərdən istifadə etmək deməkdir. Bu sektorun inkişafı xüsusilə informasiya texnologiyası istifadə edən cəmiyyətlərdə bir çox informasiya mübadiləsi təmin edən firmanın önəmli bir mövqeyə gələcəyi, hətta sektordakı rəqabətin hüquqi problemlərə səbəb ola biləcəyi də istisna deyil. Çünki bütün sistem tətbiqetmələrinin açıq infrastrukturla dəyişdirilməsi şəxsi məlumatlara istənilməyən daxilolmalar təhlükəsini artırır.

== Ümumi baxış ==
Bulud texnologiyası istifadəçilərin lokal mövqelərində hər hansı bir proses, proqram, verilənlərin daxil edilməsi və ya servis infrastrukturu lazım olmadan alınacaq xidmətin təmin olunmasını əhatə edən informasiya xidmətidir. Beləliklə istifadəçilər istədikləri xidmətdən öz aparatlarında heç bir
infrastrukutur yaratmadan istifadə edə bilirlər.

Bu nəzəriyyə informasiya texnologiyalarındakı bir zərurətin yerini doldurmuşdur. İnformasiya məhsullarında proqramların həcminin artması nəzərə alınarsa yeni infrastruktur yaratmaq kimi əlavə xərc və vaxt tələb edən amillərin ortadan qalxmasını təmin edən bu sistem internetdə real zamanda əməliyyat apara bilmək imkanını artırır.

Bulud texnologiyası internet texnologiya xidmətləri üçün əsası internet protokollarına əsaslanan yeni bir xidmət servisi olaraq xarakterizə olunur. Bu sistem sayəsində proqramlarla həyata keçirilən bir çox texnoloji əməliyyat artıq internet üzərindən virtual olaraq həyata keçirilir. Bu İnternetlə birlikdə məsafədən asılı olmayaraq öz fayl və ya informasiyalarımızla əldə etmək və onlarla işləməyə bilməkçün bir texnikadır. Onlayn qurulan şəbəkə bazalı vasitələr və üsullar vasitəsiylə şəbəkə fliterləri bir çox proqramın bir yerə yığıldığı və kompüterlər arası əməliyyat edilə bilən bir sahəyə çevrilmişdir.

Bulud texnologiyası şəbəkə sensorları ilə internet səhifələrinə qoşulur və əməliyyatların İnternet üzərindən istifadə edilməsini təmin edir. Bu proqramlar və faktların uzaq bir mövqedə yerləşən serverlərdə daxilolmaya icazə verməsi ilə mümkün olur. Bu istismar iki ümumi çərçivəyə malikdir. Bunlardan ilki geniş olaraq istifadə edilən proqramlarla yaradılan faylların hər hansı bir yerdə göstərilməsini təmin edən onlayn tədbiqlərdir. Məsələn, Microsoft Ofis ilə yazılan bir mətn sənədinin bu proqram olmayan bir kompüterdə internet vasitəsilə əldə edilməsi bu cür prosesdir. Sistemin ikinci tərəfi isə onlayn funksional altproqramların yaradılmasıdır. Bunun üçün səhifə təkrarlanması tələb etməyən və mövqe dinamikliyini təmin edən bir sistem olan ''AJAX'' inkişaf etdirilmişdir. Beləliklə, funksional təsir anında səhifədə əks olunur internet üzərindən proqram istifadəsi mümkün olur.

== Bulud servisləri ==
Bulud texnologiyaları istifadəçilərə 10-a yaxın xidmət təklif edir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://book.itep.ru/4/7/cloud.htm |access-date=2017-06-13 |archive-date=2022-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401083814/http://book.itep.ru/4/7/cloud.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

''Storage-as-a-service (SaaS)'' — verilənlərin yadda saxlanması servis kimi. Lazımi disk fəzasının sorğu üzrə təqdim edilməsi. Bu resurs uzaq məsafədə yerləşə bilər. İstifadəçilərə verilənləri yadda saxlamaq üçün yaddaş resursları təklif edir. 

''Database-as-a-service (DaaS)'' — [[Məlumat bazası|verilənlər bazası]] servis kimi. Verilənlər bazasına məsafədən girişin təqdim edilməsi imkanını yaradır. İstifadəçi üçün bu verilənlər bazası lokal şəbəkələrdə yerləşən baza kimi görünür.

''İnformation-as-a-service (İaaS)'' — informasiya servis kimi. Verilənlərə API tipli interfeys vasitəsilə məsafədən girişi nəzərdə tutur. Bu birja verilənləri, kredit informasiyası, ünvanların yoxlanılması və identifikasiyası ola bilər.

''Security-as-a-service (SaaS)''- təhlükəsizlik servis kimi. Bu təhlükəsizlik xidmətlərinin İnternet vasitəsilə təqdim edilməsidir. Təhlükəsizlik strukturunun lokal qurulmasına baxmayaraq, bəzi xidmətlər uzaqdan reallaşdırılır, məsələn, identifikasiya və audentifikasiya, giriş açarlarının generasiyası, saxlanması və ötürülməsi

''Management/governance-as-a-service (MaaS)-'' idarəetmə servis kimi. Bu digər bulud-servislərin uzaqdan idarə edilməsi servisidir, buraya virtuallaşdırma, girişin idarə edilməsi, müəyyən siyasətlərin (məsələn, təhlükəsizlik) reallaşdırılması daxildir. Biznes xidmətlərinin təşkilini həyata keçirir.

''Testing-as-a-service (TaaS)-'' testləşmə servis kimi. Bu veb-serverlər daxil olmaqla, müxtəlif növ servislərin lokal və ya uzaqdan testləşdirmə imkanının təqdim edilməsidir.

Hal-hazırda bulud sistemində ən çox istifadə olunan xidmətlər aşağıdakılardır&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://jpit.az/storage/files/article/301cb17ddb6f51951e9de1f949549602.pdf |access-date=2017-06-13 |archive-date=2020-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026045858/https://jpit.az/storage/files/article/301cb17ddb6f51951e9de1f949549602.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

'''İnfrastruktur xidmət kimi (IaaS — Infrastructure as a Service)'''

İnfrastrukturun yaradılması prosesini həyata keçirir. İaaS səviyyəsi infrastrukturun (hesablama resursları və yaddaş sistemini) icarəyə götürməsi servisini həyata keçirməyə imkan verir. Bu resurslara zəmanətli hesablama və yaddaş resursları verən virtual serverlərdən başqa, verilənlərin yaddaş sisteminə yüksək sürətlə daxil olmaq imkanı yaradan əlaqə kanalları da daxildir. Qısaca desək, bu səviyyədə məsələlərin həlli üçün kompüter infrastrukturu yaradılır. Mövcud olan İaaS xidmətinə — Amazon S3 (Simple Storage Service), Amazon Elastic Computer Cloud (EC2), IBM Blue Cloud və s. göstərmək olar. Bu servisdən istifadə etmək üçün uyğun veb — brauzeri istifadəçi öz kompüterinə yükləyir və məsələnin həlli üçün buludlara müraciət edir. IaaS xidməti istifadəçiyə bütün nəzarət funksiyalarını vahid bir platformada təqdim edir&lt;ref name=&quot;intuit.ru&quot;/&gt;. İstifadəçinin işi strukturu idarə etmək deyil, əməliyyat sisteminə, yaradılmış proqrama nəzarət etməkdir

'''Platforma xidmət kimi (PaaS- Platform as a Service)'''

PaaS servisi istifadəçilərə virtual serverlərdə (fiziki serverlərdən təşkil olunan) yerləşən əməliyyat sistemlərindən və xüsusi proqram əlavələrindən (Apache, MySQL və s.) istifadə edilməsinə imkan yaradan virtual platformadır. PaaS servisinə misal olaraq, IBM IT Factory, Google App Engine, Force.com xidmətlərini göstərə bilərik. Bu xidmət növündə müştərinin bulud infrastrukturu üzrə satın alınmış funksional proqramları yerləşdirmək hüququ vardır. Burada da müştəri şəbəkə, server kimi bulud strukturunu idarə etmir və yoxlamır. O sadəcə, burada quraşdırdığı funksional proqrama nəzarət edir.

'''Proqram təminatı xidmət kimi (SaaS — Software-as-a-Service)'''

Bu səviyyədə istifadə olunan servis proqramlara misal olaraq, Google Apps, Google Docs, Microsoft &quot;Software Services&quot; (e-mail, video konfrans), Salesforce.com (müştərilərin qarışılıqlı əlaqəsinin idarə sistemi-CRM, müəssisənin resurslarının idarə sistemi-ERP) və s. göstərmək olar. Google Docs veb-brauzerin köməyi ilə birbaşa İnternet şəbəkəsində faylları və cədvəlləri tərtib etmək və redaktə etmək mümkündür. SaaS xidməti SaaP (Software as a Product) platformasından fərqlidir. Əsası Bill Qeyts tərəfindən yaradılmış SaaP platformasında istifadəçilər satışda olan proqram təminatlarını alıb özlərinin server və ya kompüterlərinə instalizasiya edirlər. SaaS xidmətində isə, istifadəçi ona lazım olan proqram təminatının rezident hissəsini öz kompüterinə yükləmədən şəbəkə kanallarının köməyi ilə bulud texnologiyalarına müraciət etməsinə imkan verir. Proqram əlavələri SaaS xidməti verən provayderin serverində işləyir və istifadəçiyə hesablamaların nəticəsini göndərir. Beləliklə, istifadəçi proqram təminatını almır və lazım gələndə ondan məsələnin həllində istifadə edir və istifadəyə (icarəyə) uyğun pul ödəyir. Veb xidmətlərini də SaaS platformasına aid etmək olar.

SaaS konsepsiyasına əsasən, istifadəçi bir məhsulu satın alaraq eyni zamanda onun üçün ödəniş etmir, onu kirayə götürür. Bundan başqa, o, məhz ona lazım olan funksiyalardan istifadə edir. Məsələn, bir proqram ildə bir dəfə lazım olursa və proqramdan bundan çox istifadə etmək nəzərdə tutulmursa, lazımsız proqramın kompüterdə yer tutmasına ehtiyac qalmır. SaaS məntiqi WaaS (Work as a Service — bir xidmət kimi iş yeri) anlayışına əsaslanmışdır. Yəni, müştəri [[proqram təminatı]] ilə işləmək üçün tam təmin olunmuş virtual iş yeri ilə təchiz olunur&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://waset.org/Publication/using-cloud-computing-for-e-government-challenges-and-benefits/17212 |access-date=2017-06-13 |archive-date=2015-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150628055925/http://waset.org/Publication/using-cloud-computing-for-e-government-challenges-and-benefits/17212 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Bulud modelləri ==

•''Ümumi təyinatlı buludlar'' — bu xidmətin istifadəçisi istənilən şirkət və istifadəçi ola bilər, istifadə qiymətinə görə münasib olan, digər hesablama sistemlərində həlli mümkün olmayan məsələlərin həllini, böyük miqyaslanma imkanlı veb-saytların və ya biznes-sistemlərinin yaradılmasını təklif edir. Məsələn, Amazon EC2 və Simple Storage Service (S3), Google
Apps/Docs, Salesforce.com, [[Microsoft Office]] Web onlayn servislərini göstərə bilərik.

•''Özəl (xüsusi) təyinatlı buludlar'' — özəl bulud, yalnız bir təşkilat üçün istifadə və idarə edilir. Buna görə də, yalnız təşkilat daxilində hər kəs məlumatdan, xidmətlərdən və proqramlardan istifadə edə bilər.

•''Qrup təyinatlı buludlar'' — ümumi maraqları eyni olan bir sıra təşkilatlar üçün istifadə edilir. Bu bulud bir yaxud bir neçə təşkilat arasında paylana bilər, lakin əsas mahiyyət ondan ibarətdir ki, onlardan tələb olunan iş eynidir və istifadəçilər eyni missiyanı, strategiyanı, təhlükəsizliyi və sürəti tələb edirlər.

•''Hibrid buludlar'' — bir və daha artıq buludun birləşməsindən meydana çıxan modeldir (ümumi, özəl və qrup). Bu, bir sıra daxili və xarici bulud provayderləri tərəfindən istifadə
olunan mühitdir&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.osp.ru/os/2010/06/13003733/ |access-date=2017-06-20 |archive-date=2022-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401091318/https://www.osp.ru/os/2010/06/13003733 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/SP/nistspecialpublication800-145.pdf |access-date=2017-06-20 |archive-date=2022-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901040828/https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/SP/nistspecialpublication800-145.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Tarixi ==
Azərbaycan dilində '''&quot;Bulud Texnologiyası&quot;''' kimi ifadə edilən '''&quot;cloud computing&quot;''' termininin mənbəyi tam olaraq müəyyən deyil, lakin informasiya və kommunikasiya sistemlərinin diaqramlarındakı şəbəkələri bildirmək üçün istifadə edilən bulutvari rəsmlərdən uydurulmuş olduğu düşünülür. ''Bulud simvolu'' 1994 ilə gələnə qədər interneti əks edirdi.

Bulud sözü internet üçün istifadə edilən bir metafor idi, telefon sxemlərində bir şəbəkəni göstərən bulutvari formanı əsas götürürdüdü və sonralar kompüter və şəbəkə diaqramlarda internetə aid əsas infrastrukturun bir işarəsi olaraq istifadə edilib.

1990-cı illərdə telekommunikasiya şirkətləri, artıq daha yaxşı xidmət keyfiyyətinə və daha az xərcə malik olan Virtual Şəbəkə xidməti təmin etməyə başladılar. Bulud simvolu təchizatçıların vəzifəsi ilə istifadəçilərin vəzifələri arasındakı sərhədi bildirmək üçün istifadə edilirdi. Bulud texnologiyası bu sərhədi serverlərdən şəbəkə infrastrukturuna qədər genişləndirib.

Bulud texnologiyasının tarixi 1950-ci illərdən başlayır. Universitet və şirkətlərdə istifadə edilən iri ölçülü əsas kompüterlərə zəif terminal kompüterlər qoşulurdu. Bir əsas kompüter almaq çox baha başa gəldiyi üçün, var olan bu kompüterdən ən yaxşı şəkildə istifadə emək olduqca vacib məsələ idi. '''Time sharing''' kimi tanınan sistem yaradıldı. Bir çox istifadəçinin eyni zamanda həm fiziki çıxışda həm də CPU nun istifadəsinə imkan verən bu sistem Kompüterdən ən yaxşı istifadəni təmin edirdi.

Kompüterlər inkişaf etdikcə texnologiya mütəxəssisləri böyük ölçülü məlumatla işləmək gücünü &quot;'''Time sharing'''&quot; yolu ilə daha çox istifadəçiyə təqdim etməyin yollarını axtardılar. Son istifadəçilərin CPU-ya daxilolma və istifadəsini daha səmərəli hala gətirən infrastruktur, qurğu və əməliyyatların optimal istifadəsini təmin edən algoritmlər üzərində işləməyə başladılar.

== Həmçinin bax ==
* [[Fövqəladə hal zamanı bulud sisteminə miqrasiya olunmuş məlumatların qorunması]]

== İstinadlar ==
{{İstinad stili}}
{{İstinad siyahısı|2}}

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}
{{Bulud hesablama}}
[[Kateqoriya:Texnologiya]]
[[Kateqoriya:Bulud texnologiyaları]]
[[Kateqoriya:İngilis dilində ifadələr]]</text>
      <sha1>qato78kiloayynzw6a3pkhol12x60u9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amed İFK</title>
    <ns>0</ns>
    <id>410404</id>
    <revision>
      <id>9042194</id>
      <parentid>9041250</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:27:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>138553</id>
      </contributor>
      <origin>9042194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7928" sha1="bf08mcqmnj1hm162dhny7w5si3rrpgx" xml:space="preserve">{{Futbol klubu
|emblem = Amed İK loqo.png
| şəklin ölçüsü = 160px
|klubun tam adı = Amed İdman Fəaliyyətlər Klubu
|ölkə = {{TUR}}
|rəngləri = {{Rəng qutusu|green}}{{Rəng qutusu|red}}{{Rəng qutusu|white}}&lt;br&gt;[[yaşıl]]-[[qırmızı]]-[[ağ]]
|ləqəbi = 
|yaranma tarixi = 1972
|bağlanma tarixi =
|stadionu = Yeni Diyarbəkir Stadionu&lt;br&gt;[[Diyarbəkir]], [[Türkiyə]]
|tutumu = 33.000
|prezidenti = {{bayraq|Türkiyə}} Nahit Eren
|baş məşqçisi = {{bayraq|Türkiyə}} Sertaç Küçükbayrak
|liqa = [[Super Liqa (Türkiyə)|Super Liqa]]
|mövsüm = 2025-2026
|sıra = [[Türkiyə 1-ci Liqası|1-ci Liqa]], 2-ci (Yüksəldi)
|sayt = 
| pattern_la1 = _darkredgoldborder
| pattern_b1 = _amed2627kesk
| pattern_ra1 = _darkredgoldborder
| pattern_sh1 = _nike_gold
| pattern_so1 = _nikewhite
| leftarm1 = 008000
| body1 = 008000
| rightarm1 = 008000
| shorts1 = 008000
| socks1 = 008000
| pattern_la2 = _goldborder
| pattern_b2 = _amed2627reş
| pattern_ra2 = _goldborder
| pattern_sh2 = _nikewhite
| pattern_so2 = _nikewhite
| leftarm2 = 000000
| body2 = 000000
| rightarm2 = 000000
| shorts2 = 000000
| socks2 = 000000
| pattern_la3 = 
| pattern_b3 = _amed2627reş
| pattern_ra3 = 
| pattern_sh3 = _nikewhite
| pattern_so3 = _nikewhite
| leftarm3 = b01c25
| body3 = b01c25
| rightarm3 = b01c25
| shorts3 = b01c25
| socks3 = b01c25
}}

'''Amed İFK''' — [[Super Liqa (Türkiyə)|Super Liqada]] mübarizə aparan [[Türkiyə]] futbol klubu.

== Tarixi ==
1972-ci ildə Turan İçkilərinin sponsorluğu ilə qırmızı-ağ rənglərlə və ''&quot;Məlikəhməd Turanspor&quot;'' adı ilə qurulmuşdur. 1985-ci ildə sponsorun geri çəkilməsi səbəbindən adı sadəcə ''&quot;Məlikəhmədspor&quot;'' olmuşdur. 1990-cı ildə klub bələdiyyə tərəfindən satın alınmış, adı ''&quot;Diyarbəkir Bələdiyyəspor&quot;'' olmuş, rəngləri [[yaşıl]]-[[ağ]]a dəyişdirilmişdir. 1993-cü ildə adı ''&quot;Diyarbəkir Böyükşəhər Bələdiyyəspor&quot;'' olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.haberyirmibir.com/spor/melikahmetspordan-buyuksehir-belediyespora-h756.html |access-date=2015-06-14 |archive-date=2014-12-23 |archive-url=https://archive.today/20141223183336/http://www.haberyirmibir.com/spor/melikahmetspordan-buyuksehir-belediyespora-h756.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1996-cı ildə Rifah partiyasının üzvü, bələdiyyə başçısı Əhməd Bilgin və klub prezidenti Fərid Çağlayan qalatasaraylı olduqlarından klubun rəngləri [[qırmızı]]-[[sarı]] olmuşdur. 1999-cu ildə Demokratik Xalq Partiyasından bələdiyyə başçısı seçilən Feridun Çelik klubunun adını DİSKİ şirkətindən gəlir almaq məqsədilə ''&quot;DİSKİspor&quot;'' etmişdir. 15 aprel 2007-ci ildə səfərdə ''&quot;Aksarayspor&quot;''la bərabərə qalaraq liqanın bitməsinə 2 tur qalmış çempion kimi Türkiyə 3-cü divizyona çıxmışdır. Uzun illər ''&quot;Diyarbəkirspor&quot;''dan sonra [[Diyarbəkir]]in ikinci ən güclü klubu sayılan ''&quot;DİSKİspor&quot;'' 2009–10 mövsümündə yenə 4-cü divizyona düşmüşdür. 2010–11 mövsümündə klubun adı yenidən ''&quot;Diyarbəkir Böyükşəhər Bələdiyyəspor&quot;'' olmuşdur.

2012–2013 mövsümündə 1-ci qrupu lider bitirərək 3-cü divizyona çıxmışdır. 19 may 2013-cü ildə klubun rənglərinin [[qırmızı]]-[[yaşıl]] olması qərara alınmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.ajansspor.com/futbol/tff3lig1/h/20130520/diyarbakir_bbnin_renkleri_degisti.html?ref=rss |access-date=2015-06-14 |archive-date=2014-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029100813/http://www.ajansspor.com/futbol/tff3lig1/h/20130520/diyarbakir_bbnin_renkleri_degisti.html?ref=rss |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

28 oktyabr 2014-cü ildə keçirilən iclasda klubun adı kürd mənşəli söz olan &quot;Amedspor&quot; (&quot;Amed&quot; [[kürd dili]]ndə [[Diyarbəkir]] deməkdir)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.fanatik.com.tr/2014/10/28/diyarbakir-buyuksehir-belediyespor-amedspor-oldu-392630 |access-date=2015-06-14 |archive-date=2017-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170527214656/http://www.fanatik.com.tr/2014/10/28/diyarbakir-buyuksehir-belediyespor-amedspor-oldu-392630 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ilə əvəzlənmiş, rəngləri [[sarı]]-[[qırmızı]]-[[yaşıl]] olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.presshaber.com/yeni-adi-amedspor.html |access-date=2015-06-14 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402123328/http://www.presshaber.com/yeni-adi-amedspor.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Klub yeni adı ilə ilk oyununa 30 oktyabrda Türkiyə Kubokunun 3-cü mərhələsi çərçivəsində ''&quot;Alanyaspor&quot;'' qarşısında çıxmış və 3:2 qalib gəlmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.bestanuce1.com/145030/amedspor-yeni-ismiyle-ilk-macinda-kazandi |access-date=2015-06-14 |archive-date=2021-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615165732/http://www.bestanuce1.com/145030/amedspor-yeni-ismiyle-ilk-macinda-kazandi |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Lakin 7 iyul 2015-ci ildə [[Türkiyə Futbol Federasiyası]] (TFF) bu ad dəyişikliyini qəbul etməmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://tr.eurosport.com/futbol/tff-amedspor-ismini-kabul-etmedi_sto4812069/story.shtml |access-date=2015-08-07 |archive-date=2015-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150920045123/http://tr.eurosport.com/futbol/tff-amedspor-ismini-kabul-etmedi_sto4812069/story.shtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Əvəzində, 12 avqust 2015-ci ildə TFF keçirdiyi iclasda klubun adının &quot;Amed İFK&quot; ([[türk dili]]ndə: &quot;Amed SFK&quot;) etməsinə icazə vermişdir. Klubun və yəni loqosunun rəngləri [[yaşıl]]-[[qırmızı]]-[[ağ]] olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://amkspor.sozcu.com.tr/2015/08/14/diyarbakir-buyuksehir-bldnin-adi-degisti-435214/ |access-date=2015-08-14 |archive-date=2015-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150815131916/http://amkspor.sozcu.com.tr/2015/08/14/diyarbakir-buyuksehir-bldnin-adi-degisti-435214/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.diyarinsesi.org/haber/amed-sk-ismi-icin-tff-karari-12-agustosa-kaldi-67472.htm |access-date=2015-08-14 |archive-date=2015-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813181602/http://www.diyarinsesi.org/haber/amed-sk-ismi-icin-tff-karari-12-agustosa-kaldi-67472.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Liqalarda ==
* '''[[Super Liqa (Türkiyə)|Super Liqa]]:''' 1 mövsüm
** 2026-h.h.
* '''[[Türkiyə 1-ci Liqası|1-ci Liqa]]:''' 2 mövsüm
** 2024-2026
* '''[[Türkiyə 2-ci Liqası|2-ci Liga]]:''' 14 mövsüm
** 2007–2010, 2013-2024
* '''[[Türkiyə 3-cü Liqası|3-cü Liga]]:''' 16 mövsüm
** 1994–2007, 2010–2013
* '''[[Türkiyədə həvəskar futbol liqalarının siyahısı|Türkiyə Həvəskarlar Liqası]]:''' 22 mövsüm
** 1972–1994

== Uğurları ==
* '''[[Türkiyə 1-ci Liqası|1-ci Liqa]]'''
** ''İkinci yer (1):'' 2025-26
* '''[[Türkiyə 2-ci Liqası|2-ci Liqa]]'''
**'''Çempionat (1):''' 2023–24
** Play–Off Yarımfinal (1): 2016–17
** Play–Off Dörddəbir Final (3): 2013–14, 2021–22, 2022–23
* '''[[Türkiyə 3-cü Liqası|3-cü Liqa]]'''
**'''Çempionat (2):''' 2006–07, 2012–13
** Play–Off Final (1): 2010–11
** Play–Off Yarımfinal (1): 2011–12
* '''[[Türkiyə Kuboku]]'''
** Dörddəbir Final: 2015–16

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* {{rəsmi saytı|www.diyarbakirbuyuksehirbelediyespor.com/}} {{tr icon}}
* [http://www.tff.org/Default.aspx?pageID=395&amp;kulupID=3678 Türkiyə Futbol Federasiyası rəsmi veb-saytı — Amed] {{tr icon}}
* {{twitter|amedskofficial}}
* {{Instagram|amedskofficial}}
* {{Facebook|amedskofficial}}

[[Kateqoriya:Türkiyə futbol klubları]]
[[Kateqoriya:Diyarbəkirdə idman]]</text>
      <sha1>bf08mcqmnj1hm162dhny7w5si3rrpgx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pyotr Kropotkin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>417286</id>
    <revision>
      <id>9041948</id>
      <parentid>9022359</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T01:53:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>51 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="189924" sha1="57wqzngpnp7umvzi88hxkj6x5bv7vty" xml:space="preserve">{{Filosof}}
{{Sosializm yan qutu}}

'''Pyotr Alekseyeviç Kropotkin''' ({{Dil-ru|Пётр Алексе́евич Кропо́ткин}}, {{IPA-ru|ˈpʲɵtr ɐlʲɪkˈsʲejɪvʲɪt͡ɕ krɐˈpotkʲɪn}}; {{DVTY}}) — [[Rusiya]] inqilabçısı, [[anarxizm|anarxist]] siyasi filosofu, coğrafiyaşünası, geomorfoloqu, zooloq, antropoloqu, geoloqu,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Notice bibliographique: Kropotkine, Pierre |url=https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb11910132z/PUBLIC |publisher=[[Fransa Milli Kitabxanası|Bibliothèque nationale de France]] |access-date=2026-08-04 |language=fr}}&lt;/ref&gt; [[anarxo-kommunizm]]in tərəfdarı.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Claudel |first=Paul |author-link=Pol Klodel |title=Enrico Malatesta |encyclopedia=[[Encyclopædia Universalis]] |url=https://www.universalis.fr/encyclopedie/enrico-malatesta/ |access-date=2026-08-04 |language=fr |quote=Il prône avec Kropotkine un « communisme libertaire » |archive-date=2026-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260805141912/https://www.universalis.fr/encyclopedie/enrico-malatesta/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lanuque |first=Jean-Guillaume |title=Bibliothèque de comptes rendus |journal=Dissidences |date=2 fevral 2012 |url=https://revuesshs.u-bourgogne.fr/dissidences/document.php?id=1822 |access-date=2026-08-04 |language=fr |quote=grande figure du communisme libertaire |archive-date=2018-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180422034934/https://revuesshs.u-bourgogne.fr/dissidences/document.php?id=1822 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cho |first=Se-Hyun |title=Le communisme libertaire de Piotr Alekseïevitch Kropotkine - « Les anarchistes. En Extrême-Orient aussi… » |journal=[[Le Monde diplomatique]] |date=yanvar 2009 |url=https://www.monde-diplomatique.fr/2009/01/SE_HYUN/16658 |access-date=2026-08-04 |language=fr |archive-date=2026-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412173347/https://www.monde-diplomatique.fr/2009/01/SE_HYUN/16658 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kropotkine |first=Pierre |title=Mémoires d'un révolutionnaire |publisher=Éditions du Sextant |year=2012 |url=http://www.editionsdusextant.com/f/index.php?sp=liv&amp;livre_id=41 |access-date=2026-08-04 |language=fr |note=Quatrième de couverture |quote=le théoricien du communisme libertaire |archive-date=2025-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213111958/http://editionsdusextant.com/f/index.php?sp=liv&amp;livre_id=41 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ragon |first=Michel |author-link=Mişel Raqon |title=La Voie libertaire |publisher=Plon |year=1991 |url=http://rousseaustudies.free.fr/articleragon.html |access-date=2026-08-04 |language=fr |quote=Lui prônait comme Kropotkine un communisme libertaire. |archive-date=2026-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260804231833/http://rousseaustudies.free.fr/articleragon.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; O, [[Sibir]]in, [[Mərkəzi Asiya]]nın tektonik quruluşunun və [[buzlaşma dövrü]]nün tədqiqatçısı olmuşdur. Tarixçi, filosof və publisist, təkamülçü, anarxo-kommunizm ideologiyasının yaradıcısı və anarxizmin ən nüfuzlu nəzəriyyəçilərindən biridir.&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Под ред. Е. М. Жукова |заглавие=Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия |год=1973—1982 |часть=Кропоткин |язык=ru}}. Советская историческая энциклопедия&lt;/ref&gt; [[Kropotkinlər]] knyaz nəsildəndir.

Topraq sahibi [[Kropotkinlər]] [[knyaz]] nəsildən olan Kropotkin [[Paj korpusu]]nda təhsil almış, daha sonra Sibirdə zabit kimi xidmət edərək bir neçə geoloji ekspedisiyada iştirak etmişdir. O, 1874-cü ildə ictimai-siyasi fəaliyyətinə görə həbs olunmuş və iki il sonra həbsxanadan qaçmağı bacarmışdır. Növbəti 41 ili [[İsveçrə]], [[Fransa]] (burada dörd ilə yaxın məhbus həyatı yaşamışdır) və [[İngiltərə]]də mühacirətdə keçirmişdir. Mühacirət dövründə mühazirələr oxumuş, anarxizm və coğrafiyaya dair çoxlu əsərlər nəşr etdirmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Caves |first=R. W. |title=Encyclopedia of the City |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-0-415-25225-6 |page=414}}&lt;/ref&gt; Kropotkin [[Rusiya inqilabı (1917)|1917-ci il Rusiya inqilabı]]ndan sonra Rusiyaya qayıtmış, lakin [[bolşevik]] dövlətinin yürütdüyü siyasətdən məyus olmuşdur.

Kropotkin mərkəzi hakimiyyətdən azad, özünüidarə edən icmaların və fəhlələr tərəfindən idarə olunan müəssisələrin könüllü birliklərinə əsaslanan demərkəzləşdirilmiş [[kommunist]] cəmiyyəti ideyasını müdafiə etmişdir. O, çoxlu kitab, buklet və məqalə yazmışdır. Bunlardan ən görkəmliləri &quot;[[Çörəyin fəthi]]&quot; (1892-ci il) və &quot;[[Tarlalar, fabriklər və emalatxanalar]]&quot; (1899-cu il) əsərləridir, &quot;[[Qarşılıqlı kömək. Təkamülün amili]]&quot; (1902-ci il) əsəri isə onun əsas elmi töhfəsi hesab olunur. O, &quot;[[Britannika Ensiklopediyası]]&quot;nın on birinci nəşri üçün anarxizm haqqında məqalə yazmış&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=https://archive.org/details/PeterKropotkinEntryOnanarchismFromTheEncyclopdiaBritannica |first=Peter |last=Kropotkin |title=anarchism |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=11th |via=the Internet Archive |access-date=4 February 2025}}&lt;/ref&gt; və anarxist etik fəlsəfəsinə dair bitməmiş bir əsər qoyub getmişdir.

== Həyatı ==

=== Erkən illəri ===
Pyotr Kropotkin {{OldStyleDate|27|noyabr|1842|9|dekabr}}-ci ildə [[Moskva]]da, Ştatnı zolağı (hazırda Kropotkinski zolağı) 26 ünvanındakı evdə anadan olmuşdur.{{sfn|Osofsky|1979|p=13}} Atası knyaz Aleksey Petroviç Kropotkin (20 avqust 1805-ci il — 7 sentyabr 1871-ci il) general-mayor rütbəsində olmuş,&lt;ref name=&quot;Larousse&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Kropotkine (Petr Alekseïevitch, prince) |encyclopedia=[[Grande Encyclopédie Larousse]] |url=https://www.larousse.fr/archives/grande-encyclopedie/page/7726 |access-date=2026-08-04 |language=fr |archive-date=2026-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260806070531/https://www.larousse.fr/archives/grande-encyclopedie/page/7726 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; üç quberniyada ailələri ilə birlikdə 1200-dən çox təhkimli kəndlisi olan mülklərə sahiblik etmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|pp=22–23}} Anası Yekaterina Nikolayevna Sulima (6 oktyabr 1811-ci il — 16 aprel 1846-cı il) Pyotr üç yaş yarım olarkən [[vərəm]]dən vəfat etmişdir. Pyotr ana tərəfdən [[Fransanın Rusiyaya hücumu|1812-ci il Vətən müharibəsi]]nin iştirakçısı general [[Nikolay Sulima]]nın nəvəsidir.{{sfn|Osofsky|1979|p=23}} Atasının nəsli [[Ryuriklər]]dən başlayaraq [[Smolensk knyazlığı]]nın hökmdarlarına, anasının nəsli isə [[Zaporojye]] qoşunlarının [[getman]]ı [[İvan Sulima]]ya (vəfatı: 1635-ci il) bağlanmışdır.{{sfn|Osofsky|1979|pp=22–23}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 June 2015 |website=Embryo Project Encyclopedia |title=Petr Alekseevich Kropotkin (1842-1921)|publisher=University of Arizona |url=https://embryo.asu.edu/pages/petr-alekseevich-kropotkin-1842-1921}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:Madre de kropotkin.jpg|thumb|left|Yekaterina Nikolayevna Kropotkina. Naməlum rəssamın portreti.]]

Pyotrdan əvvəl ailədə bu uşaqlar dünyaya gəlmişdir: Nikolay (7 iyul 1834-cü il — 1862-ci ildən tez olmayaraq);{{efn|O, [[alkoqolizm]]dən əziyyət çəkirdi və atası tərəfindən monastıra yerləşdirilmişdi. 1862-ci ildə oradan qaçmış və izsiz yoxa çıxmışdır.}} Yelena (22 dekabr 1835-ci il — 9 dekabr 1904-cü il; ərə getdikdən sonra Polovtsova); Aleksandr (10 avqust 1841-ci il — 25 iyul 1886-cı il).&lt;ref&gt;{{cite book |title=Екатерининский институт полвека назад: (Из воспоминаний бабушки) |location=Москва |publisher=Университетская типография |year=1900 |pages=50 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Atası tezliklə donanmanın general-mayoru Mark Georgiyeviç (Yeqoroviç) Karandinonun qızı Yelizaveta Markovna Karandino ilə ikinci dəfə ailə həyatı qurmuş və bu nikahdan Matvey Mixayloviç Polivanov ilə ailə quran Polina (9 yanvar 1850-ci il — 19 yanvar 1924-cü il) adlı qızları dünyaya gəlmişdir. Kropotkinlər ailəsinin arxivində P. A. Kropotkinin [[Tambov quberniyası]]nın Borisoglebsk və Meşovski rayonlarında əmlakının bölünməsi haqqında 28 sentyabr 1872-ci ildə onun dul arvadı Yelizaveta Markovna ilə uşaqları arasında bağlanmış müqavilədən çıxarış var. Burada qız Pelagiya adı ilə qeyd olunur.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Фонд 410: Кропоткины |website=Российская государственная библиотека |url=https://www.rsl.ru/ |access-date=2026-08-04 |language=ru |archive-date=2019-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329071526/https://www.rsl.ru/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Ögey ana Kropotkinin uşaqlarına qarşı laqeyd münasibət bəsləmiş, qısqanc və qisasçı xarakteri ilə Kropotkinin anasının xatirəsini silmək üçün böyük səylər göstərmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|p=24}}

Atasının əsasən evdə olmaması səbəbindən Kropotkin və onun böyük qardaşı Aleksandr alman dayələri tərəfindən böyüdülmüşdür. Kropotkin onun qeydinə qalan və anasının xeyirxahlığı haqqında hekayələr danışan mülk xidmətçilərinə və təhkimli kəndlilərə qarşı davamlı bir rəhm hissəsi formalaşdırmışdır. O, ailənin Moskvadakı malikanəsində və Moskvadan kənarda, [[Kaluqa vilayəti]]nin Nikolskoye kəndindəki mülkündə böyümüşdür.{{sfn|Osofsky|1979|pp=23–24}}

[[Fayl:Peter Kropotkin young.jpg|thumb|right|Pyotr Kropotkin Paj korpusunda.]]

Orta təhsilini 1-ci Moskva gimnaziyasında almışdır. Səkkiz yaşında Kropotkin Çar [[I Nikolay]]ın saray balında iştirak etmişdir. Uşağın geyimini bəyənən çar Kropotkini hərbi və saray təhsilini birləşdirən, çarın imperiya nümayəndələrini yetişdirən [[Sankt-Peterburq]]dakı elit məktəbə — Paj korpusuna seçmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|p=13, 24–25}} Kropotkin yeniyetmə yaşlarında Paj korpusuna daxil olmuş və qardaşı ilə 14 il davam edən məktublaşmaya başlamışdır. Bu məktublaşma onun intellektual və emosional inkişafını əks etdirir.{{sfn|Osofsky|1979|pp=13, 18, 25}} Korpusa daxil olduğu vaxt Kropotkin artım təhkimçiliyin ləğvinə dair xalqçı mövqe nümayiş etdirmiş, atasına və məktəbdəki alçaldıcı rəftara qarşı üsyankar xarakter göstərmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|p=25}} Kropotkin ilk gizli inqilabi yazılarına bu məktəbdə başlamış və Rusiya konstitusiyasını müdafiə etmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|p=13, 26}} Onda elmə, mütaliəyə və [[opera]]ya maraq yaranmışdır. Əlaçı tələbə kimi Kropotkin 1861-ci ildə serjant-mayor rütbəsi almış{{sfn|Osofsky|1979|p=25}} və imperatorun şəxsi kamer-pajı kimi xidmət edərək saray həyatına qədəm qoymuşdur.{{sfn|Osofsky|1979|pp=13, 28}} Növbəti il ərzində imperiya siyasəti dəyişdikcə onun çara və saray həyatına olan münasibəti pisləşmişdir. Şəxsi həyatında o, cəmiyyət üçün faydalı bir həyat yaşamaq zərurəti ilə məşğul olmuşdur.{{sfn|Osofsky|1979|pp=27–28}}

=== Sibirdə ===
[[Fayl:В сибирской экспедиции.jpg|thumb|right|250px|Sibir ekspedisiyası zamanı Kropotkinin çəkdiyi rəsm. 1862–1865-ci illər.]]

Paj korpusunu bitirdikdən sonra könüllü olaraq [[Sibir]]də [[kazaklar|kazak]] hissələrində hərbi xidməti seçmişdir.&lt;ref name=&quot;Ohrana&quot;&gt;{{cite journal |last=Confino |first=Michael |author-link=Michael Confino |title=Pierre Kropotkine et les agents de l'Ohrana |journal=[[Cahiers du monde russe|Cahiers du monde russe et soviétique]] |volume=24 |issue=1/2 |date=janvier-juin 1983 |pages=83–149 |url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/cmr_0008-0160_1983_num_24_1_1970 |access-date=2026-08-04 |language=fr |note=Extrait de fiche de police |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924184950/http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/cmr_0008-0160_1983_num_24_1_1970 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Woodcock e Avakumović|pp=28_29, 50–53}} 8 oktyabr 1862-ci ildə 19 yaşlı Pyotr yasovul rütbəsində [[Zabaykal vilayəti]]nin qubernatoru əvəzi general-mayor [[Boleslav Kukel]]in yanında xüsusi tapşırıqlar üzrə məmur vəzifəsinə [[Çita]] şəhərinə təyin edilmişdir. Kukelin komandanlığı altında [[Amur kazakları]]nın bir neçə il xidmət etmişdir. Bura topçuluğun texniki riyaziyyatını öyrənməyə, səyahət etməyə, təbiətdə yaşamağa və atasından maliyyə müstəqilliyi əldə etməyə imkan verən, lakin digərləri üçün arzuolunmaz olan bir xidmət yeri hesab olunurdu. Şərqi Sibirdə, [[Mançuriya]]da ekspedisiyalarda iştirak etmiş, [[İnqoda]], [[Şilka]], [[Amur]] çayları boyunca üzərək (1864–1865-ci illərdə) geoloji, oroqrafik, kartoqrafik və paleoqlyasioloji tədqiqatlar aparmışdır.{{sfn|Osofsky|1979|pp=28–29}}

Kropotkin yoxsullara qarşı dərin rəhm hissinə əsaslanan möhkəm bir dünyagörüşü formalaşdırmış və azad kəndlilərin qürur və ləyaqətini təhkimçiliyin təhqirləri ilə qarşılaşdırmışdır. Kropotkin tabe olduğu Zabaykalye general-qubernatoru, ziyalı Boleslav Kukel haqqında rəğbətlə yazmışdır. Kukel Kropotkini həbsxana islahatları və şəhər özünüidarəetməsi layihələrinə cəlb etmiş, lakin bu layihələr mərkəzi hökumət tərəfindən yekunda rədd edilmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|pp=29–30}}

Kropotkin [[dekabristlər]] [[Dmitri Zavalişin (dekabrist)|Dmitri Zavalişin]] və [[İvan Qorbaçevski (dekabrist)|İvan Qorbaçevski]], həmçinin sürgün olunmuş inqilabçı [[Mixail Mixailov]] ilə görüşmüşdür. Mixailov Kropotkinə [[Pyer-Jozef Prudo]]nun bir oçerkini oxumağı tövsiyə edərək onu [[anarxizm]] ideyaları ilə tanış etmişdir.&lt;ref name=&quot;Universalis&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last=Claudel |first=Pierre |title=Kropotkine Piotr Alexeïevitch |encyclopedia=[[Encyclopædia Universalis]] |url=https://www.universalis.fr/encyclopedie/piotr-alexeievitch-kropotkine/ |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2026-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260214023653/https://www.universalis.fr/encyclopedie/piotr-alexeievitch-kropotkine/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Kropotkinin qardaşı da onunla birlikdə yaşamaq üçün İrkutska gəlmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|pp=13, 32}}

1863-cü ilin əvvəlində Kukelin vəzifəsindən kənarlaşdırılmasından sonra Kropotkin coğrafi tədqiqat işlərində təsəlli tapmışdır. 1864-cü ildə &quot;tacir Pyotr Alekseyev&quot; adı altında [[Böyük Xinqan dağları]]ndan (2034 m) keçərək Staro-Tsuruxaytuy dərəsindən Blaqoveşçenskə doğru Mançuriyanı qərbdən şərqə qət etmişdir.&lt;ref name=&quot;Garcia&quot;&gt;{{cite book |last=Garcia |first=Renaud |title=La nature de l’entraide : Pierre Kropotkine et les fondements biologiques de l’anarchisme |publisher=ENS Éditions |location=Lyon |year=2015 |url=http://catalogue-editions.ens-lyon.fr/fr/livre/?GCOI=29021100372230&amp;fa=author&amp;person_id=7012 |access-date=2026-08-04 |language=fr |note=Introduction en ligne |archive-date=2026-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260422052943/https://catalogue-editions.ens-lyon.fr/fr/livre/?GCOI=29021100372230&amp;fa=author&amp;person_id=7012 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[İlxuri-Alin silsiləsi]]ndə (1290 m) vulkanogen relyef aşkar etmişdir. Həmin ilin payızında &quot;Ussuri&quot; paroxodunda Q. F. Çernyayevin rəhbərliyi ilə [[Sunqari]] çayı boyunca mənsəbdən [[Girin]] şəhərinə qədər təşkil edilən ekspedisiyada iştirak etmişdir. [[Buryatlar]]ın, [[yakutlar]]ın və [[tunqus]]ların ictimai quruluşuna dair materiallar toplamışdır.{{sfn|Osofsky|1979|pp=30–31}}

1865-ci ildə [[Şərqi Sayan dağları]]na ekspedisiya təşkil etmiş, [[İrkut]] çayının bütün axını boyunca (488 km, [[Anqara]]nın sol qolu) irəliləmişdir. O, [[Tunkin]] çökəkliyini və [[Oka]] çayının yuxarı axınını tədqiq etmiş, burada [[Xiqol]] dərəsində vulkan kraterləri kəşf etmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|pp=30–31}}

1866-cı ildə [[Rusiya Coğrafiya Cəmiyyəti|İmperator Rus Coğrafiya Cəmiyyəti]]nin Şərqi Sibir şöbəsinin Olökma-Vitim ekspedisiyasına rəhbərlik etmişdir. Ekspedisiya Lensk qızıl mədənlərindən Çita şəhərinə rahat yolun çəkilməsində maraqlı olan qızıl sənayeçiləri tərəfindən maliyyələşdirilmişdir. 1866-cı ilin may ayında [[İrkutsk]]dan yola düşən ekspedisiya [[Lena çayı]]na çatmış və onun axını boyunca 1500 km aşağıya, [[Vitim çayı]]nın mənsəbinə doğru enmişdir. Oradan cənuba tərəf yönələrək Patom dağlığına (1771 m) qalxmış, buranı [[Juya çayı]]nın (337 km, Olökma hövzəsi) yuxarı axınında qət edərək Lensk qızıl mədənlərinə çatmış və cənuba doğru yoluna davam etmişdir. Mədənlər ərazisində Kropotkin keçmişdə Sibirdə buzlaq örtüyünün mövcudluğunu sübut etməyə xidmət edən buzlaq çöküntülərini kəşf etmişdir. Ekspedisiya [[Kropotkin silsiləsi]]ni (Pyotr Alekseyeviç tərəfindən kəşf edilmişdir, hündürlüyü — 1647 m, Juya və Vitim çayları arasında suayrıcı rolunu oynayır), Delyun-Uran (2287 m) və Şimali Muya (2561 m) silsilələrini qət edərək [[Muya çayı]]na (288 km, Vitimin sol qolu) çatmışdır. Cənuba doğru hərəkətini davam etdirərək Cənubi Muya silsiləsinin kəşfini başa çatdırmış, Vitim yaylasını (1200–1600 m) və Yablonov silsiləsini (1680 m) keçmiş və Çita çayı boyunca eyniadlı şəhərə enmişdir. Çayın sol sahilində Çerski silsiləsinin şimal-şərq qolları kəşf edilmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|pp=30–31}}

&quot;[[Moskovskiye vedomosti]]&quot; qəzetində və daha çox onun bazar günü əlavəsi olan &quot;Sovremennaya letopis&quot; jurnalında, həmçinin &quot;Russkiy vestnik&quot;, &quot;Zapiski dlya çteniya&quot; və digər mətbuat orqanlarında Sibir, Zabaykalye və Mançuriyaya dair səyahət qeydlərini dərc etdirmişdir. 1866-cı ildə uğursuzluqla nəticələnən Baykal üsyanında iştirak edən [[polyaklar|polyak]] siyasi sürgünlərinin vəziyyəti haqqında yazılar yazmışdır. İkisi də bu üsyanın yatırılmasında iştirak etməmişdir. Kropotkin general-qubernatordan məhbusların ölüm hökmünün təxirə salınması vədini almışdı, lakin bu vədə əməl olunmamışdır. Məyus olan Kropotkin və qardaşı 1867-ci ilin yazında hərbi xidməti tərk etmək qərarına gəlmişdilər.{{sfn|Osofsky|1979|pp=31–32}} Sibirdə keçirdiyi vaxt ona kəndli ictimai təşkilatlanmasını qiymətləndirməyi öyrətmiş və inzibati islahatların sosial şəraitin yaxşılaşdırılması üçün səmərəsiz bir vasitə olduğuna onu inandırmışdır.{{sfn|Osofsky|1979|pp=13, 32}}

=== Tələbəlik illəri və elmi fəaliyyəti ===
1867-ci ilin payızının əvvəlində Kropotkin və qardaşı bütün ailəsi ilə birgə [[Sankt-Peterburq]]a köçmüşdülər. Həmin vaxt 24 yaşlı Pyotr [[Sankt-Peterburq Universiteti]]nin fizika-riyaziyyat fakültəsinin riyaziyyat şöbəsinə, eyni zamanda alim-coğrafiyaşünas və səyyah [[Pyotr Semyonov-Tyan-Şanski]]nin rəhbərlik etdiyi [[Daxili İşlər Nazirliyi (Rusiya)|Daxili İşlər Nazirliyi]]nin Statistika Komitəsində mülki xidmətə daxil olmuşdur.&lt;ref name=&quot;Ohrana&quot; /&gt; 1868-ci ildə [[Rusiya Coğrafiya Cəmiyyəti|İmperator Rusiya Coğrafiya Cəmiyyəti]]nin (İRCC) üzvü, həmin ilin sonlarında isə İRCC-nin Fiziki coğrafiya şöbəsinin katibi seçilmiş,{{sfn|Woodcock|Avakumović|pp=78–91}} Olökma-Vitim ekspedisiyası haqqında hesabatına görə qızıl medalla təltif olunmuşdur.{{sfn|Osofsky|1979|pp=13, 32–33}} O, 1869-cu ildə İRCC-nin Sibir şöbəsinin müxbir üzvü olmuşdur.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Кропоткин |first=П. А. |author-link=Пётр Алексеевич Кропоткин |title=О геологических наблюдениях на острове большой Тютерс |journal=[[Известия Императорского Русского географического общества|Известия ИРГО]] |year=1869 |volume=Т. 5 |issue=6 |pages=288–294 |note=Отд. 2. Геогр. изв. |language=ru}}&lt;/ref&gt;

O, [[Herbert Spenser]] və [[Adolf Disterverq]] də daxil olmaqla bir çox mütəfəkkirin əsərlərini tərcümə etmiş, &quot;Sankt-Peterburqskiye vedomosti&quot; qəzeti üçün elmi felyetonlar yazmaqla dolanışığını təmin etmişdir. Bununla yanaşı, bir neçə il ərzində Dağlıq [[Asiya]]nın quruluşu və onun silsilələri ilə yaylalarının yerləşmə qanunauyğunluqları mövzusunda elmi tədqiqat işi aparmışdır.{{sfn|Osofsky|1979|p=33}}

Kropotkin bu tədqiqatı elmə verdiyi əsas töhfə hesab edirdi. O, Sibirin oroqrafiyasına dair baxışlarının hər bir ayrı silsilənin ətraflı təhlili ilə təsdiqləndiyi iri həcmli bir kitab yazmağı planlaşdırmış, lakin 1873-cü ildə tezliklə həbs olunacağını anladıqda müəllifi olduğu xəritəni tərtib etməklə və ona izahlı oçerk əlavə etməklə kifayətlənmişdir. Müəllif artıq Pyotr və Pavel qalasında məhbus olan zaman həm xəritə, həm də oçerk qardaşının nəzarəti altında Coğrafiya Cəmiyyəti tərəfindən nəşr edilmişdir. Həmin dövrdə özünün Asiya xəritəsini tərtib edən və Kropotkinin ilkin işlərinə bələd olan [[Avqust Peterman]] və [[Adolf Ştiler]]in atlası, həmçinin polad üzərində həkk olunmuş qravür ilə oroqrafiyanın dəqiqliklə əks olunduğu özünün kiçik cib atlası üçün bu sxemi qəbul etmişdir. Sonradan bu sxem kartoqrafların əksəriyyəti tərəfindən mənimsənilmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|p=33}}

Onun İRCC-dəki digər əsərləri arasında müəllifi olduğu &quot;Şimal dənizlərinə ekspedisiyanın təchiz edilməsi üzrə komissiyanın məruzəsi&quot; (&quot;İzvestiya İRCC&quot;, VII, 1871-ci il) böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu məruzədə [[Novaya Zelmlya]] adasından [[Berinq boğazı]]na doğru böyük dəniz ekspedisiyasının təşkil edilməsi təklif olunurdu. Kropotkin bu kəşfiyyat ekspedisiyasına rəhbərlik etməyi planlaşdırmışdır, lakin Maliyyə Nazirliyi gəminin əldə olunması üçün vəsait ayırmamışdır. Bununla belə, qeyd olunan məruzə üçün ədəbiyyatı araşdıran Kropotkin Novaya Zelmlyadan şimalda, [[Şpitsbergen]]lə müqayisədə daha yüksək enlikdə yerləşən bir quru sahəsinin mövcud olması qənaətinə gəlmişdir. Buna Novaya Zelmlyadan şimal-qərbdə buzların tərpənməz vəziyyəti, buradakı üzən buz sahələrində tapılan daş və palçıq qalıqları, habelə digər kiçik əlamətlər dəlalət edirdi. Bundan əlavə, belə bir quru sahəsi mövcud olmasaydı, Berinq boğazından [[Qrenlandiya]]ya doğru hərəkət edən soyuq cərəyan mütləq [[Nordkap burnu]]na çatar və Qrenlandiyanın uzaq şimalında olduğu kimi [[Kola yarımadası]]nın sahilərini buzla örtərdi.{{sfn|Osofsky|1979|p=33}}

Kropotkinin mövcudluğunu əvvəlcədən xəbər verdiyi bu quru sahəsi 1873-cü ildə, ehtimal ki, onun nəşrləri əsasında [[Avstriya-Macarıstanın qütb ekspedisiyası|Payer və Veyprextin Avstriya ekspedisiyası]] tərəfindən kəşf edilmiş və [[kayzer]]in şərəfinə [[Frans-İosif Torpağı]] adlandırılmışdır.{{sfn|Osofsky|1979|p=33}}

1871-ci ilin yayında Kropotkin buzlaqları öyrənmək məqsədilə Coğrafiya Cəmiyyəti xətti ilə [[İsveç]] və [[Finlandiya]]ya elmi-tədqiqat səfərinə yola düşmüşdür, lakin ətraf aləmin ziddiyyətləri onu elmi fəaliyyəti ikinci plana keçirməyə məcbur etmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|pp=33–34}}

Payızda [[Moskva]]ya qayıtdıqdan sonra atasının vəfat etdiyini öyrənmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|p=33}} Kropotkin [[Tambov]]da böyük bir mülk miras almışdır. Kropotkin Coğrafiya Cəmiyyətinin baş katib vəzifəsi təklifini rədd etmiş və bunun əvəzinə buz dövrü məlumatları və kəndlilərin həyatını yaxşılaşdırmaq marağı üzərində işləməyi seçmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|p=34}}

=== Anarxizmə keçid və həbs ===
[[Fayl:Кропоткин, Петр Александрович (1842-1921; примерно 1876).jpg|thumb|Kropotkin 1876-cı ildə.]]

Kropotkin yazılarında getdikcə daha inqilabi mövqe nümayiş etdirmişdir, lakin o, fəallığı ilə tanınmırdı.{{sfn|Osofsky|1979|p=18}} 1871-ci il [[Fransa–Prussiya müharibəsi]] və [[Sergey Neçayev]]in məhkəməsi onu hərəkətə keçməyə sövq etmiş, o və qardaşı bu hadisələrə həsr olunmuş iclaslarda iştirak etmişdilər.{{sfn|Osofsky|1979|p=33}} Geniş ailəsindən olan bir [[isveçrə]]linin təşviqi və [[sosializm|sosialist]] fəhlə hərəkatını öz gözləri ilə görmək istəyi ilə Kropotkin 1872-ci ildə xaricə səfər etmək üçün icazə almışdır. Üç ay ərzində [[Sürix]]də [[Mixail Sajin]] ilə görüşmüş, [[Cenevrə]]də [[Nikolay Utin]]in [[Marksizm|marksist]] qrupu ilə çalışmış və sonra onlarla münasibətlərini kəsmiş, [[Yura Federasiyası]]ndan [[Ceyms Gilyom]] və [[Ademar Şvitsgebel]] ilə tanış olmuşdur. Yura Federasiyası [[Mixail Bakunin]]in tərəfdarları kimi marksistlərin nəzarətində olan [[Birinci İnternasional]]a daxilində əsas müxalifət idi.{{sfn|Osofsky|1979|p=34}}&lt;ref&gt;{{cite book |last=Guérin |first=Daniel |author-link=Daniel Qeren |title=Ni Dieu ni maître, anthologie historique du mouvement anarchiste |publisher=La Cité Éditeur |location=Lausanne |year=1970 |pages=358 |total-pages=650 |language=fr}}&lt;/ref&gt; Qrupun bərabərlik prinsipi və [[söz azadlığı]] Kropotkini tez bir zamanda valeh etmiş və o, dərhal anarxizm ideyalarını qəbul etmişdir, lakin orada olduğu müddətdə aparıcı anarxist Bakunin ilə görüşə bilməmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Shatz |first=Marshall S. |title=The Conquest of Bread and Other Anarchist Writings |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-45990-7 |page=xi |language=en |chapter=Introduction |oclc=832639138 }}&lt;/ref&gt;{{efn|Kropotkinin əvvəllər Bakuninlə qismən tanışlığı var idi.{{sfn|Osofsky|1979|p=33}} Tarixçilərə görə, Bakuninin Kropotkinin sosialist [[Pyotr Lavrov]]la ailə əlaqəsinə əsaslanaraq onunla görüşmək istəmədiyi ehtimal olunur.{{sfn|Osofsky|1979|p=35}}}} Kropotkin 1872-ci ilin may ayında qadağan olunmuş ədəbiyyatla Rusiyaya qayıtmazdan əvvəl [[Belçika]]dakı hərəkatı da ziyarət etmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|p=35}} O, həmin il anarxizm ideyalarını qəbul etmişdir. O, Yura Federasiyası tərəfindən təqdim olunan anarxiyanın nəzəri şərhinin, dövlət sosializminin tənqidinin və təşviqatın inqilabi xarakterinin onun diqqətini kəskin şəkildə cəlb etdiyini bildirmişdir. Müəllif Yura dağlarında rastlaşdığı bərabərlik prinsiplərinin, habelə fəhlələr arasında formalaşan fikir və nitq müstəqilliyinin onun hissiyyatına getdikcə daha güclü təsir göstərdiyini vurğulamışdır. O, saatların əhatəsində keçirdiyi bir neçə günlük qalxışdan sonra dağları tərk edərkən sosializm haqqında baxışlarının tam formalaşdığını və artıq bir anarxistə çevrildiyini qeyd etmişdir.&lt;ref name=&quot;Garcia&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kropotkine |first=Pierre |author-link=Pyotr Kropotkin |title=Autour d’une vie |publisher=Stock |location=Paris |year=1971 |pages=293–294 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

Sankt-Peterburqa qayıtdıqdan sonra Rusiya Coğrafiya Cəmiyyətinin Fiziki coğrafiya şöbəsinin katibi vəzifəsini tərk etmədən Kropotkin &quot;[[Çaykovskilər dərnəyi]]&quot; kimi tanınan erkən [[narodniklər|narodnik]] təşkilatların ən mühümündən biri — &quot;Böyük təşviqat cəmiyyəti&quot;nin üzvü olmuşdur. O, dərnəyin fəaliyyətini inqilabi olmaqdan daha çox maarifləndirici hesab edirdi.{{sfn|Osofsky|1979|p=35}} Dərnəyin digər üzvləri ilə birlikdə Sankt-Peterburq fəhlələri arasında inqilabi təşviqat aparmış, &quot;[[xalqa doğru]]&quot; hərəkatının təşəbbüskarlarından biri olmuşdur. Kropotkin [[sosial inqilab]]ın qaçılmazlığına və dövlətsiz sosial təşkilatlanmanın zəruriliyinə inanmışdır. Qrup üçün hazırladığı [[populizm|populist]] inqilabi proqramda şəhər fəhlələrinin və kəndlilərin rolu vurğulanmış, qrupun mötədil üzvləri isə diqqəti tələbələrə yönəltmişlər. Məhz bu səbəbdən o, şəxsi sərvətini qrupa verməkdən imtina etmişdir. Mütəxəssislərin öz imtiyazlarından imtina edəcəyinə inanmamış və onların cəmiyyət üçün faydalı həyat sürmədiklərini düşünmüşdür. Onun proqramı federativ aqrar icmaları və inqilabi partiyanı ön plana çəkmişdir. Təsirli çıxışlar edə bilən Kropotkin uğurlu təşkilatçı olmamışdır.{{sfn|Osofsky|1979|p=36}}

Kropotkinin 1873-cü ilin noyabr ayında yazdığı ilk siyasi memorandumunda dövlətsiz sosial yenidenqurma üzrə əsas planı, o cümlədən ümumi mülkiyyət, fabriklər üzərində fəhlə nəzarəti, cəmiyyətin ehtiyacları üçün birgə fiziki əmək və pulun əvəzinə əmək çeklərinin tətbiqi yer almışdır. O, adi insanların arasında yaşamağı və kütləvi narazılığı yönəltmək üçün təbliğatdan istifadə etməyi vurğulamış, Neçayevin qəsdçilik modelini rədd etmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|pp=36–37}} 1873-cü ilin sonlarında dərnək üzvlərinin həbsi başlamışdır. 21 mart 1874-cü ildə 31 yaşlı Pyotr Kropotkin Coğrafiya Cəmiyyətində yaxın keçmişdə buzlaşma dövrünün mövcudluğu haqqında sensasiyalı məruzə ilə çıxış etmişdir. Növbəti gün gizli inqilabi dərnəyə mənsubluğuna görə həbs edilmişdir. O, Pyotr və Pavel qalasındakı Trubetskoy bastionunun həbsxanasına salınmışdır.{{sfn|Osofsky|1979|p=37}} Lavrovun tərəfdarı kimi radikallaşan{{sfn|Osofsky|1979|p=35}} qardaşı da həbs olunaraq Sibirə sürgün edilmiş və təxminən on il sonra orada intihar etmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|p=38}}

Keçmiş kamer-paj və zabit olan bir şəxsin təşviqat ittihamı ilə həbs olunması böyük əks-səda doğurmuşdur.{{sfn|Osofsky|1979|pp=14, 37}} Kropotkin Buzlaşma dövrü haqqında məruzəsini yeni təqdim etmiş və az əvvəl Coğrafiya Cəmiyyətinin Fizika və riyaziyyat şöbəsinin sədri seçilmişdi. Alimin elmdə əldə etdiyi nailiyyətlərin əhəmiyyəti o qədər böyük olmuşdur ki, cəmiyyətin xahişi ilə [[II Aleksandr]]ın şəxsi sərəncamı əsasında ona qələm, kağız və həbsxanada işləmək imkanı verilmişdir. O, burada Yer haqqında elmlərin en mühümlərindən biri olan buzlaq nəzəriyyəsini əsaslandıran &quot;Buzlaşma dövrü haqqında tədqiqatlar&quot; əsərini yazmışdır. Kropotkin Frans-İosif Torpağının, Şimal Torpağının və Kropotkin baryerinin (Barents və Kara dənizlərinin şimalında, Frans-İosif Torpağından Şimal Torpağına qədər uzanan qütb adaları zənciri) mövcudluğunu əvvəlcədən xəbər vermiş və koordinatlarını hesablamışdır.&lt;ref&gt;{{cite web |title=«Взаимопомощь» князя Кропоткина |website=Полярная Почта |url=http://www.polarpost.ru/Library/Kupetskiy/text-kropotkin.html |access-date=2026-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120409010905/http://www.polarpost.ru/Library/Kupetskiy/text-kropotkin.html |archive-date=2012-04-09 |url-status=dead |language=ru}}&lt;/ref&gt; Bunun sayəsində həmin torpaqlara ilk olaraq Rusiya ekspedisiyalarının yox, xarici ekspedisiyaların qədəm qoymasına baxmayaraq, Rusiyanın kəşf edilmiş bu ərazilər üzərində suverenliyi qorunub saxlanılmışdır.&lt;ref&gt;{{cite web |title=История Арктики |website=Arctic Universe |url=http://www.arcticuniverse.com/ru/arctic_history.html |access-date=2026-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130517103820/http://www.arcticuniverse.com/ru/arctic_history.html |archive-date=2013-05-17 |url-status=dead |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Məhbusluq şəraiti və gərgin əqli əmək Kropotkinin sağlamlığını sarsıtmışdır. Sinqa xəstəliyinin əlamətləri ilə o, bacısının köməkliyi nəticəsində Nikolayev hərbi hospitalının &quot;məhbus şöbəsi&quot;nə köçürülmüşdür. Hospitalda növbətçilik üçün eyni polkdan iki zabit təyin edilmişdir. Bunlardan kiçik zabit yalnız məhbus şöbəsində növbətçilik edir və oradan ayrılmaq hüququna sahib olmurdu, baş zabit isə əsas binanın arxasındakı ikiölçülü korpus, yəni &quot;məhbus şöbəsi&quot; də daxil olmaqla bütün hospitala nəzarət edir və hərbi yoldaşına baş çəkmək üçün bura gəlirdi. 30 iyul 1876-cı ildə Kropotkin dostlarının köməyi ilə &quot;məhbus şöbəsi&quot;ndən qaçmışdır.{{sfn|Osofsky|1979|p=38}}

=== Emiqrasiya ===
[[Fayl:Parts_of_a_letter_by_Peter_Kropotkin_to_Errico_Malatesta_about_the_London_Congress.jpg|thumb|Kropotkinin London Konqresindən əvvəl Malatestaya yazdığı məktubun hissələri. 27 fevral 1881-ci il.]]

Kropotkin [[Finlandiya]], [[İsveç]] və [[Norveç]]dən keçərək [[Oslo|Xristianiya]] şəhərindən [[Britaniya imperiyası]]nın [[Kinqston-apon-Hall|Hall]] şəhərinə gəmi ilə yola düşmüşdür. Rusiyanı tərk edərkən Kropotkin fəal axtarışlar dayandırıldıqdan bir neçə ay sonra başqa ad altında geri qayıtmağa ümid edirdi. O, əvvəlcə Britaniyaya gəlmiş, lakin burada çox qalmamışdır. İnqilabi maraqları onu İsveçrəyə çağırırdı və 1877-ci ilin yanvar ayında Londondan yola düşmüşdür. O, burada [[italiya]]lə anarxistlər [[Karlo Kafyero]] və [[Erriko Malatesta]] ilə görüşmüşdür. Belçika və Sürixi ziyarət etmiş, Sürixdə [[Fransa]] coğrafiyaşünası, sonradan yaxın dostuna çevrilən [[Elize Reklyu]] ilə tanış olmuşdur.{{sfn|Osofsky|1979|p=38}}

İsveçrədə Kropotkin əhalisinin əsasən saatçılıq sənəti ilə məşğul olduğu kiçik La-Şo-de-Fon şəhərində məskunlaşmışdır. Saatçılar anarxist təbliğatının ana auditoriyasını təşkil edir, eləcə də bu hərəkatın bəzi liderləri məhz saatçılardan çıxırdı.&lt;ref name=&quot;vivovoco.astronet.ru&quot;&gt;{{cite book |last=Пирумова |first=Н. М. |title=Пётр Алексеевич Кропоткин |url=http://vivovoco.astronet.ru/VV/BOOKS/KROPOTKIN/CHAPT04.HTM |location=Москва |publisher=Наука |year=1972 |access-date=2026-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171227083509/http://vivovoco.astronet.ru/VV/BOOKS/KROPOTKIN/CHAPT04.HTM |archive-date=2017-12-27 |url-status=live |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Tarixi mənbələrdə Kropotkinin həmişə gərgin iş rejimində çalışdığı, müxtəlif elmi mətbuat orqanları üçün yazdığı, bildiyi çoxlu xarici dillərdən dövrün aylıq jurnalları üçün tərcümələr etdiyi qeyd olunur, lakin nəşr etdirdiyi fransızca qəzetlə yanaşı, vaxtının böyük hissəsini anarxist yığıncaqlarındakı tez-tez etdiyi çıxışlar alırdı. O, görkəmli natiq hesab olunurdu.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Дейч |first=Л. Г. |title=Русская революционная эмиграция 70-х годов |location=Петроград |year=1920 |pages=11–12 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

1877-ci ildə müəllif [[Pol Lui Mari Brus]] və [[Jan-Lui Pindi]] ilə birlikdə [[Beynəlxalq Fəhlə Assosiasiyası]]nın Fransa Federasiyasının orqanı olan &quot;L'Avant-garde&quot; qəzetini təsis etmiş, bu mətbuat orqanı 1878-ci ilin aprel ayından etibarən &quot;Kollektivist və anarxist orqan&quot;a çevrilmişdir.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Notice bibliographique: Kropotkine, Pierre (1842-1921) |url=https://www.idref.fr/029801834 |website=[[Sudoc|IdRef - Identifiants et Référentiels]] |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2026-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209122840/https://www.idref.fr/029801834 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

18 mart 1877-ci ildə, [[Fransa Kommunası]]nın altıncı ildönümündə [[Yura Federasiyası]nın digər üzvləri ilə birlikdə [[Bern]] şəhərində keçirilən nümayişdə iştirak etmişdir. Sentyabr ayında [[Yura dağları|İsveçrə Yurası]]nın nümayəndəsi sifəti ilə [[Belçika]]da anarxistlərin iki konqresində, 6–8 sentyabr 1877-ci il tarixlərində [[Vervye]]də, 9–15 sentyabr 1877-ci il tarixlərində isə [[Gent]]də iştirak etmişdir. Burada Belçika polisi onu həbs etməyə cəhd göstərmişdir, lakin o, gizlənməyi və Londona çatmağı bacarmışdır. Oradan Kropotkin [[Paris]]ə yola düşmüş və [[fransa]]lı sosialistlər ilə görüşmüşdür.{{sfn|Osofsky|1979|pp=38–39}}

1878-ci ilin yazında, Kommunanın növbəti ildönümündən sonra Parisdə bir sıra repressiyalar həyata keçirilmiş, bu səbəbdən Kropotkin təsadüfən həbsdən yayınaraq Fransanı tərk etmişdir. O, yenidən İsveçrəyə qayıdaraq Cenevrədə məskunlaşmışdır.{{sfn|Osofsky|1979|pp=38–39}}

Kropotkin burada [[Tomsk]]dan İsveçrəyə təhsil almağa gəlmiş [[ukrainlər|ukraynalı]] [[yəhudilər|yəhudi]] tələbə Sofiya Ananyeva-Rabinoviç ilə tanış olmuş və onlar 1878-ci ildə evlənmişdilər. Evlilikdən az sonra onlar Cenevrədən [[Klaran]]a köçmüşdülər.{{sfn|Osofsky|1979|p=39}} Roman ölkələri Kropotkinin fəaliyyətinin əsas meydanına çevrilmişdir. O, əsas qüvvəsini fransız dilində aparılan təbliğat və təşviqata yönəltmişdir. 1879-cu ildə Kropotkin Cenevrədə iki həftədə bir nəşr olunan &quot;[[Le Révolté]]&quot; (Qiyamçı) inqilabi qəzetinin nəşrinə başlamışdır.&lt;ref name=&quot;vivovoco.astronet.ru&quot; /&gt; Bu qəzetdə anarxo-kommunizmə dair şəxsi baxışlarını, yəni əmək məhsulunun görülən işə görə yox, ehtiyaca uyğun olaraq kommunal şəkildə bölüşdürülməsi ideyasını dərc etdirmişdir. İdeyanın yaradıcısı olmasa da, bu fəlsəfənin ən nüfuzlu müdafiəçisinə çevrilmişdir. Kropotkinin təşviqatı nəticəsində bu fəlsəfə 1880-ci ildə Yura proqramının tərkib hissəsi olmuşdur. &quot;Le Révolté&quot; qəzeti həmçinin 1880-ci ildə Kropotkinin ən tanınmış bukleti olan &quot;Gənclərə müraciət&quot; əsərini nəşr etmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|pp=14, 39}}

1877-ci il [[Gent konqresi]]ndən əvvəl Kropotkin və [[Antiavtoritar İnternasional]]ın digər üzvləri La-Şo-de-Fonda görüşmüş və &quot;inqilabi birliklərini&quot; yenidən təşkil etmək barədə razılığa gəlmişdilər. [[Ceyms Gilyom]], [[Ademar Şvitsgebel]], Jan-Lui Pindi, Pol Lui Mari Brus]], Andrea Kosta, Vinyas, Moraqo, Kafyero və Malatesta kimi şəxslərin yer aldığı güman edilən bu kiçik qrupun məktublaşma katibi vəzifəsinə Kropotkin təyin olunmuşdur. Saxlanılmış bir neçə məktub istisna olmaqla, bu qrup və onun 1879–1881-ci illərdəki fəaliyyəti haqqında məlumatlar böyük ölçüdə itirilmişdir.{{Sfn|Nettlau|2011|p=141}}

1880–1881-ci illərdə Belçika sosialistlərinin müraciətindən sonra Yohan Mostun inqilabi sosialistləri də daxil olmaqla bir neçə sosialist fraksiyasının London konqresində İnternasionallı yeni əsaslar üzərində yenidən qurmağa və ya davam etdirməyə çalışması ilə Kropotkin və bu qrup üçün yeni vəziyyət yaranmışdır.{{Sfn|Miller|1976|pp=144–146}}{{Sfn|Cahm|1989|pp=152–154, 155–159}} Antiavtoritar İnternasionalın bəzi anarxistləri İnternasionalın hələ də mövcud olduğunu hesab edərək bu ideyaya şübhə ilə yanaşmışlar. Tarixçi Karolin Kamın qeyd etdiyinə görə, Kropotkin də İnternasionalın əməl təbliğatına yönəlmiş gizli bir təşkilata çevrilməsi ideyasına nisbətən qarşı çıxmış, öz ideyalarından bəzilərini çatdırmaq üçün bu dövrdə &quot;Qiyam ruhu&quot; əsərini yazmışdır. Bu məsələdə o, həm ideyanın, həm də konqresin fəal tərəfdarı olan Malatesta ilə qarşı-qarşıya gəlmişdir.{{Sfn|Cahm|1989|pp=152–154, 155–159}}

Şəxsi şəhadətinə əsasən, Kropotkin yekunda iştirak etməyə razılıq vermiş və Yura federasiyası ilə Lion İnqilabi federasiyası adından cıxış etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Kropotkin|first=Peter|title=Le Congrès international de Londres (suite)|pages=2|date=6 August 1881|url=https://www.archivesautonomies.org/IMG/pdf/anarchismes/avant-1914/lerevolte/an3/lerevolte-an3-n12.pdf|work=[[Le Révolté]]|access-date=4 August 2026|archive-date=7 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251107235022/http://archivesautonomies.org/IMG/pdf/anarchismes/avant-1914/lerevolte/an3/lerevolte-an3-n12.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Konqresin bir neçə bəndinə qarşı çıxsa da, onun qətnamələrinin lehinə səs vermək qərarına gəlmişdir.{{Sfn|Miller|1976|pp=144–146}}{{Sfn|Cahm|1989|pp=152–154, 155–159}} Ümumilikdə o, konqresdə mərkəzi rol oynamışdır.{{Sfn|Miller|1976|p=144-146}} Tarixşünaslıq baxımından bu konqres Qara İnternasionalın yaranması kimi qiymətləndirilir.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite book|date=2012|first1=Michael|first2=Alexandre|isbn=978-2-89596-136-9|last1=Schmidt|last2=Sanchez|page=51|publisher=Lux éd. diff. Harmonia mundi|series=Instinct de liberté|title=Cartographie de l'anarchisme révolutionnaire}}&lt;!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Destler|first=Chester McA.|date=1945|title=Shall Red and Black Unite? An American Revolutionary Document of 1883|url=https://www.jstor.org/stable/3634684|journal=Pacific Historical Review|volume=14|issue=4|pages=434|doi=10.2307/3634684|issn=0030-8684}}&lt;/ref&gt;

Daha sonra o, İsveçrəyə qayıtmış, buradakı &quot;Le Révolté&quot; qəzetində redaktorluq fəaliyyətini bərpa etmiş və konqres haqqında hesabatlarını nəşr etdirmişdir. Bu hesabatlarda fransız və alman fraksiyaları ilə aralarında yaşanan münaqişələri qeyd etməmişdir.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Kropotkin məqalələrində bütün fəhlələri yeni bərpa olunmuş Beynəlxalq Fəhlələr Assosiasiyasına qoşulmağa çağırmışdır.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite journal |last=Kropotkin|first=Peter|author-link=Peter Kropotkin|date=23 July 1881|title=Le Congrès International de Londres|url=https://fr.wikisource.org/wiki/Le_Congr%C3%A8s_International_de_Londres_(1)|journal=[[Le Révolté]]|language=fr|pages=1–2}}&lt;/ref&gt; Həmin dövrdə Kropotkin &quot;əməliyyatla təbliğat&quot; konsepsiyasının tərəfdarı olmuşdur. O, 1880-ci il 25 dekabr tarixində nəşr olunan &quot;Le Révolté&quot; qəzetindəki yazısında şifahi, yazılı, xəncər, tüfəng və ya dinamitlə həyata keçirilən daimi üsyanı müdafiə edərək qanunilikdən kənar olan hər bir vasitənin qəbul olunduğunu bildirmişdir.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=L'Action |journal=Le Révolté |issue=22 |date=25 dekabr 1880 |format=PDF |url=http://archivesautonomies.org/IMG/pdf/anarchismes/avant-1914/lerevolte/an2/lerevolte-an2-n22.pdf |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2026-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209131601/http://archivesautonomies.org/IMG/pdf/anarchismes/avant-1914/lerevolte/an2/lerevolte-an2-n22.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Meuwly |first=Olivier |author-link=Olivye Mövli |title=Anarchisme et modernité |subtitle=essai politico-historique sur les pensées anarchistes et leurs répercussions sur la vie sociale et politique actuelle |publisher=L'Âge d'homme |year=1998 |pages=88 |total-pages=223 |url=https://books.google.fr/books?id=W7Z3hka2ZAYC |isbn=978-2-8251-1091-1 |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pessin |first1=Alain |author-link1=Alen Pessən |last2=Terrone |first2=Patrice |title=Littérature et anarchie |publisher=Presses universitaires du Mirail |series=Cribles |year=1998 |pages=274 |total-pages=543 |url=https://books.google.fr/books?id=kN45UCmHvakC |isbn=978-2-85816-308-3 |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lévy |first=Thierry |author-link=Tyerri Levi |title=Plutôt la mort que l’injustice |subtitle=Au temps des procès anarchistes |publisher=Éditions Odile Jacob |date=29 oktyabr 2009 |total-pages=288 |url=https://books.google.fr/books?id=JUUAAAAAQBAJ |isbn=978-2-7381-9580-7 |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jourdain |first=Édouard |author-link=Eduar Jurden |title=L'anarchisme |publisher=La Découverte |date=21 aprel 2016 |total-pages=140 |url=https://books.google.fr/books?id=PyQADAAAQBAJ |isbn=978-2-7071-9091-8 |language=fr}}&lt;/ref&gt; &quot;Le Révolté&quot; qəzetində işıq üzü görən məqalə imzasız yayımlanmış, sözügedən sitat eyni zamanda [[Karlo Kafyero]]ya da aid edilmişdir.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Paquot |first=Thierry |author-link=Tyerri Pako |title=Dicorue |subtitle=Vocabulaire ordinaire et extraordinaire des lieux urbains |publisher=[[Fransa Milli Elmi Tədqiqatlar Mərkəzi|CNRS]] |year=2017 |total-pages=483 |url=https://books.google.fr/books?id=vFs6DwAAQBAJ |isbn=978-2-271-11730-4 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

Bir neçə gün sonra, 23 avqust 1881-ci ildə Federal Şuranın dekretinə əsasən, xüsusilə &quot;Le Révolté&quot; qəzetində yer alan və [[fəaliyyət yoluyla təbliğat]]ı tərifləyən &quot;Fəaliyyət&quot; məqaləsi əsas gətirilərək İsveçrədən qovulmuşdur.{{Sfn|Eisenzweig|2001|pp=175–176}} Xüsusilə kəskin xarakter daşıyan bu məqalə tarixçilər arasında mübahisə mövzusudur. Bir tərəfdən Karolin Kam müəllifin Kropotkin ola bilməyəcəyini iddia edir, digər tərəfdən isə Martin A. Miller, Jan Metron (qismən) daxil olmaqla digər tarixçilər və Maks Nettlaunun şəxsən təsdiq etdiyi Kropotkinin öz əsərlərinin nəşri məqalənin müəllifinin məhz o olduğunu müdafiə edirlər. Uri Eyzensveyq də Kamın qiymətləndirməsi ilə razılaşmır.{{Sfn|Eisenzweig|2001|pp=175–176}}

1881-ci ildə [[Jorj Favo]]nun müdaxilə etməsinə baxmayaraq, İsveçrə hökuməti Rusiya diplomatiyasının təzyiqi ilə ilə [[Qustav Ador]]un göstərişi nəticəsində&lt;ref&gt;{{cite book |title=Histoire du mouvement ouvrier en Suisse |publisher=[[Librairie Droz]] |year=1973 |pages=125 |total-pages=222 |url=https://books.google.ch/books?id=2vT013s0bQ4C&amp;pg=PA125&amp;q=Paule+Minck |isbn=978-2-600-04187-4 |access-date=2019-05-22 |language=fr}}&lt;/ref&gt; Kropotkinə təhlükəli inqilabçı kimi ölkə hüdudlarını tərk etməyi əmr etmişdir.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Candolfi |first=Patrizia |title=Mosè Bertoni anarchiste ? |journal=[[Société suisse des Américanistes]], Bulletin 66-67 |date=2002-2003 |pages=35 |format=PDF |url=http://www.ssa-sag.ch/bssa/pdf/bssa66-67_06.pdf |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2012-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128020316/http://www.ssa-sag.ch/bssa/pdf/bssa66-67_06.pdf |url-status= }}&lt;/ref&gt; Londonda qısa müddət qaldıqdan sonra, o, beynəlxalq konqresdə zorakı əməllərin və fəaliyyət yoluyla təbliğatın lehinə çıxış etmişdir.&lt;ref name=&quot;Coolsaet&quot;&gt;{{cite web |last=Coolsaet |first=Rick |author-link=Rik Kulsaet |title=Au temps du terrorisme anarchiste |journal=[[Le Monde diplomatique]] |date=sentyabr 2004 |url=https://www.monde-diplomatique.fr/2004/09/COOLSAET/11443 |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2026-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260805163624/https://www.monde-diplomatique.fr/2004/09/COOLSAET/11443 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Kropotkin Fransaya köçmüşdür.{{Sfn|Eisenzweig|2001|pp=175–176}}

=== Fransada ===
[[İsveçrə]]dən qovulduqdan sonra Kropotkin həyat yoldaşının bu ölkədəki təhsilini başa vurması üçün [[Cenevrə]] yaxınlığındakı [[Tonon-le-Ben]] şəhərinə ([[Fransa]]) köçmüşdür.{{sfn|Osofsky|1979|p=39}} Fransada olduğu müddətdə müxtəlif bölgələrdə bir sıra anarxistlərlə, o cümlədən [[Vyana]] şəhərində [[Jak Zuyda]] və [[Oqüst Ebersold]]un da daxil olduğu &quot;Narazılar&quot; qrupunun əsas üzvlərindən biri olan Pyer Martenlə görüşmüşdür.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=CEP |first= |last2=Dupuy |first2=Rolf |author-link2=Rolf Dupuy |date=2026 |title=ZUIDA, Jacques |url=https://militants-anarchistes.info/spip.php?article6424 |access-date=2026-06-21 |website=Dictionnaire international des militant.e.s anarchistes |language=fr |archive-date=2025-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118042950/https://www.militants-anarchistes.info/spip.php?article6424 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=CEP |first= |last2=Dupuy |first2=Rolf |title=EBERSOLD, Auguste [dit “EBERSOLDT”, “Ebersolay”] |url=https://militants-anarchistes.info/spip.php?article1425 |access-date=2026-06-21 |website=Dictionnaire international des militant.e.s anarchistes |language=fr |archive-date=2025-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118201438/http://militants-anarchistes.info/spip.php?article1425 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Onun Tonona köçməsi ilə paralel olaraq baş verən yeni siyasi hadisələr, xüsusən də 1878–1880-ci illərdə [[kommunarlar (Fransa)|kommunarlar]]ın əfvi və onların mühacirətdən, yaxud sürgündən qayıtması inqilabi, xüsusilə də anarxist dairələrə yeni bir təkan vermişdir.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web |last1=CEP|last2=Dupuy|first2=Rolf|author-link2=Rolf Dupuy|date=2026|title=SANLAVILLE, Philippe|url=https://militants-anarchistes.info/spip.php?article5469|access-date=2026-05-05|website=Dictionnaire international des militants anarchistes|language=fr}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:Kropotkin_during_the_trial_of_the_66_in_Le_Monde_illustré.jpg|thumb|Kropotkin məhkəmə prosesi zamanı. &quot;''Le Monde illustré''&quot; nəşrində.]]

1882-ci il ərzində Fransada, xüsusən də [[Lion]]da və ətraf bölgələrdə vəziyyət getdikcə gərginləşmişdir. Şəhərdə hökm sürən şiddətli aclığın daha da kəskinləşdirdiyi bu prosesdə Fransa dövləti ilə anarxistlər qarşıdurma mövqeyinə tərəf yönəlmişdilər. İlin birinci yarısında iki anarxist fəhlə öz rəhbərlərini güllələmiş və bu hadisə anarxist mətbuatında rəğbətlə qarşılanmışdır.{{Sfn|Cahm|1989|pp=178–182}} Avqust ayında Cenevrədə keçirilən Qara İnternasionalın konqresi və ertəsi gün başlayan [[Monso-le-Min iğtişaşları]] ilə 1882-ci ilin yayında hadisələr daha da sürətlənmişdir.&lt;ref name=&quot;:43&quot;&gt;{{Citation |author=Special commissaire of the Rhône based on informant Droz|title=Réunion internationale de Genève|date=22 August 1882|pages=12–21|url=https://fr.wikisource.org/wiki/Agissements_anarchistes_(1881-1883)_%E2%80%94_Rh%C3%B4ne/Rapport_du_22_ao%C3%BBt_1882|access-date=2026-05-06}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Cahm|1989|pp=178–182}}{{Sfn|Miller|1976|pp=160–163}} Lionun özündə bu iğtişaşlar və üsyanlar repression və həbs dalğaları ilə qarşılanmış, Lion İnqilabi Federasiyası &quot;[[Qara dəstə (anarxizm)|Qara dəstə]]&quot;nin arxasında durmaqda ittiham olunmuşdur.{{Sfn|Miller|1976|p=160-163}} Oktyabr ayında Fanni Madinyer və ən azı iki başqa anarxist bu repressiya dalğasının qisasını almaq üçün [[Assommuar partlayışı]]nı törətmiş, bu da öz növbəsində yeni və daha miqyaslı təqiblərə gətirib çıxarmışdır.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite web |last1=CEP|last2=Dupuy|first2=Rolf|author-link2=Rolf Dupuy|date=2026|title=SANLAVILLE, Philippe|url=https://militants-anarchistes.info/spip.php?article5469|access-date=2026-05-05|website=Dictionnaire international des militants anarchistes|language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dupuy|first=Rolf|author-link=Rolf Dupuy|title=MADINIER, Marie [MONNIN, Fany, Marie, Françoise dite|url=https://militants-anarchistes.info/spip.php?article14507|access-date=2026-05-11|website=Dictionnaire international des militants anarchistes (DIMA)|language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Petit|first=Dominique|title=MADIGNIER Fanny (MONNIN Marie, Françoise, dite Madignier ou Madinier)|url=https://maitron.fr/madignier-fanny-monnin-marie-francoise-dite-madignier-ou-madinier-dictionnaire-des-anarchistes/|access-date=2026-05-11|website=Le Maitron des anarchistes|language=fr-FR}}&lt;/ref&gt; Partlayışdan sonra həyata keçirilən həbslər və reydlər Fransa üzrə yüzlərlə anarxistə təsir göstərmişdir.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Citation |title=Le procès de Lyon|date=1883|pages=3–34|url=https://fr.wikisource.org/wiki/Le_proc%C3%A8s_de_Lyon|access-date=2026-05-10|location=Geneva|publisher=Le Révolté}}&lt;/ref&gt; Bu tədbirlər təqsirləndirilən şəxslərin günahını sübut etməyin çətin olduğu partlayışların özü ilə bağlı ittihamlara yox, İnternasionalı qadağan edən [[Düfor qanunu]]nun yenidən tətbiq edilməsinə əsaslanmışdır.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Sfn|Miller|1976|pp=160–163}}

Kropotkin 1882-ci ilin dekabr ayının ortalarında məhkəmə prosesinə cəlb edilmişdir. O, &quot;[...] məqsədi işin dayandırılmasına, mülkiyyət, ailə, vətən, din hüququnun ləğvinə təhrik etmək və beləliklə, ictimai sülhə qarşı hücum etmək olan beynəlxalq bir cəmiyyətlə əlaqəli olmaq və ya onunla əlaqəli hərəkət etmək&quot;də ittiham olunurdu.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Procès des 66 |url=https://www.ephemanar.net/janvier08.html |website=[[L'Éphéméride anarchiste]] |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2026-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260814124403/https://www.ephemanar.net/janvier08.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; həyat yoldaşının qardaşının məhz həmin gün evdə vəfat etdiyi çox çətin şəraitdə həbs olunmuşdur. Növbəti ay o, Qara İnternasionalla əlaqədə ittiham olunan anarxistləri bir araya gətirən &quot;[[66-ların məhkəməsi]]&quot; prosesində əsas təqsirləndirilənlərdən biri olmuşdur. Digər əsas təqsirləndirilənlər [[Tussen Borda]], [[Jozef Bernar]] və [[Emil Qotye]] idi. Bu proses Fransa hakimiyyətinin Düfor qanunundan istifadə etməklə ölkədə anarxistlərin artımının qarşısını almaq cəhdi olmuşdur.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Sfn|Miller|1976|pp=160–163}} Prokuror öz ittihamlarını sübut etmək üçün London konqresinə və Kropotkinin orada iştirakına istinad etmişdir. Özünü cəsarətlə və təmkinlə müdafiə etdiyi təsirli çıxışlarına baxmayaraq, tarixçi Martin A. Millerin qeyd etdiyinə görə, andlılar məhkəməsində keçirilmədiyi üçün bu proses ona məkumluqdan yayınmaq üçün az şans yaratmışdır.{{Sfn|Miller|1976|pp=160–163}} Kropotkin proses zamanı mübarizə yoldaşı Aleksandr Tresso tərəfindən oxunan anarxist bəyannaməsinin həmmüəlliflərindən biri olmuşdur.&lt;ref name=&quot;:03&quot; /&gt; Yekunda o, Düfor qanunu ilə nəzərdə tutulmuş maksimal cəzaya (5 il azadlıqdan məhrumetmə) məkum edilmiş və apellyasiya şikayəti verməmək qərarına gəlmişdir. Rusiya imperiyası hökumətinin təzyiqi ilə Kropotkin həmin dövrdə artım mövcud olmayan &quot;İnternasionala mənsubluq&quot; ittihamı ilə beş illik həbs cəzasına və əlavə olaraq 10 illik ev həbsinə məkum olunmuşdur.{{Sfn|Miller|1976|pp=160–163}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Procès des 66, liste des condamnations |url=https://www.ephemanar.net/anardeclar.html#issueproces66 |website=[[L'Éphéméride anarchiste]] |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2026-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210002357/https://www.ephemanar.net/anardeclar.html#issueproces66 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Fransa parlamentinin solçu deputatlarının etirazı, habelə [[Herbert Spenser]], [[Viktor Hüqo]], [[Kamil Flammarion]], [[Alcernon Çarlz Suinbern]] və başqaları tərəfindən imzalanmış görkəmli ictimai xadimlərin petisiyası nəticə verməmişdir.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Golovanov |first=Vassily |author-link=Vasili Qolovanov |title=Message et révolte de Pierre Kropotkine |newspaper=[[Sovetskaya Kultura]] |date=17 dekabr 1988 |url=http://www.fondation-besnard.org/article.php3?id_article=327 |access-date=2026-08-05 |language=fr |note=Traduction en ligne |archive-date=2012-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126220355/http://www.fondation-besnard.org/article.php3?id_article=327 |url-status= }}&lt;/ref&gt; 1883-cü ilin mart ayının ortalarında Kropotkin Lion prosesi üzrə digər 22 məhbusla birlikdə [[Klervo həbsxanası]]na köçürülmüş və burada elmi fəaliyyətini davam etdirmişdir. Ziyalıların və fransız qanunvericilərinin ictimai kampaniyası onun azadlığa buraxılmasını tələb etmişdir. O, həbsxanada olarkən Reklyu Kropotkinin &quot;[[Le Révolté]]&quot; qəzetindəki yazılarından ibarət və onun inqilab haqqında fikir mənbəyinə çevrilən &quot;Bir qiyamçının sözləri&quot; kitabını nəşr etdirmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|p=40}}

Kropotkinin səhhəti sinqa və malyariya xəstəlikləri səbəbindən pisləşmişdi,{{sfn|Osofsky|1979|p=40}} lakin həbs müddəti ərzində onun qeydinə qalan həyat yoldaşının səyləri sayəsində saxlanma şəraiti tezliklə yaxşılaşmış və işləmək imkanı yaranmışdır. Klervoda Kropotkin ingilis dilində &quot;Coğrafiya nə olmalıdır&quot; məqaləsini yazmışdır (ilk dəfə 1885-ci ildə &quot;The Nineteenth Century&quot; (&quot;On doqquzuncu əsr&quot;) jurnalında nəşr olunmuşdur). 1886-cı ilin yanvarının ortalarında solçu deputatların və bir sıra ictimai xadimlərin etirazları sayəsində Kropotkin azadlığa buraxılmışdır.&lt;ref name=&quot;vivovoco.astronet.ru&quot; /&gt; Həbsxana təcrübəsindən o, &quot;Rusiya və Fransa həbsxanalarında (1887) kitabından ilham almışdır.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Wieder |first=Thomas |author-link=Tomas Vider |title=&quot;Dans les prisons russes et françaises&quot;, de Pierre Kropotkine : Kropotkine derrière les barreaux |newspaper=[[Le Monde]] |date=2009-04-23 |url=https://www.lemonde.fr/livres/article/2009/04/23/dans-les-prisons-russes-et-francaises-de-pierre-kropotkine-kropotkine-derriere-les-barreaux_1184287_3260.html |access-date=2026-01-15 |language=fr |archive-date=2024-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204204140/https://www.lemonde.fr/livres/article/2009/04/23/dans-les-prisons-russes-et-francaises-de-pierre-kropotkine-kropotkine-derriere-les-barreaux_1184287_3260.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; O, burada Fransa həbsxanalarında tətbiq olunan özəl podratçılara fayda verən əmək sistemini təsvir etmişdir. Kropotkin [[residivizm]]in yüksək nisbətinin, xüsusən də &quot;insandakı cəmiyyətdə həyata daha yaxşı uyğunlaşan bütün keyfiyyətləri öldürdüyünə&quot; görə həbsxana prinsipinin özündə olduğunu düşünürdü.&lt;ref&gt;{{cite web |author=[[Pyotr Kropotkin|Pierre Kropotkine]] |title=Conférence de Pierre Kropotkine, Paris, salle Rivoli |date=20 décembre 1887 |url=http://kropot.free.fr/Kropotkine-prisons.htm |access-date=2026-08-05 |language=fr |note=Extraits |archive-date=2026-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521193956/http://kropot.free.fr/Kropotkine-prisons.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Birləşmiş Krallıqda ===
Kropotkin Avropanın digər ölkələrinə qısamüddətli səfərləri istisna olmaqla, 1917-ci ilə qədər [[İngiltərə]]də qalmış və [[London]]un Harrou rayonunda məskunlaşmışdır.{{sfn|Osofsky|1979|pp=40–41}}

Kropotkin 1885-ci ildə &quot;Le Révolté&quot; jurnalında dərc olunmuş məqalələrin toplusu olan &quot;Paroles d'un révolté&quot; əsərini nəşr etmişdir.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zemliak |first=Martin |title=Mémoires d'un révolutionnaire |type=Avant-propos |publisher=[[Flammarion (éditions)|Flammarion]] |year=1978 |language=fr}}&lt;/ref&gt; 1886-cı ilin sonlarında [[Şarlott Vilson]] ilə birlikdə Londonda ilk ingilis anarxist dövrü mətbuatı olan və otuz ilə yaxın müddətdə dəstəklədiyi &quot;[[Freedom (jurnal)|Freedom]]&quot; adlı anarxist aylıq qəzetinin həmtəsisçisi olmuşdur.{{sfn|Osofsky|1979|pp=14, 41}}&lt;ref&gt;{{cite web |author=[[Fédération anarchiste francophone|Fédération anarchiste]] |title=Freedom, le bimensuel anarchiste le plus lu au Royaume-Uni depuis octobre 1886 |publisher=Fédération anarchiste |year=2004 |url=https://www.federation-anarchiste.org/spip.php?article912 |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2014-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140924073448/http://www.federation-anarchiste.org/spip.php?article912 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Növbəti il onun ilk və yeganə övladı Aleksandra Kropotkina anadan olmuşdur. Həmin illərdə o, &quot;Rusiya və Fransa həbsxanalarında&quot; və &quot;Çörəyin fəthi&quot; daxil olmaqla bir neçə kitab nəşr etdirmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|p=14}} Onun Londondakı intellektual əhatəsinə [[Vilyam Morris]] və [[Vilyam Batler Yeyts]], habelə rusəsilli dostları [[Sergey Stepnyak-Kravçinski]] və [[Nikolay Çaykovski]] daxil idi. Kropotkin &quot;Geographical Journal&quot; və &quot;Nature&quot; jurnalları ilə əməkdaşlıq etmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|p=41}}

Kropotkin burada &quot;Britannika Ensiklopediyası&quot; ilə əməkdaşlığını davam etdirmiş, 1875–1911-ci illərdə bu ensiklopediya üçün Rusiyanın coğrafiyasına dair &quot;Russia&quot; (1908-ci il nəşri), &quot;Cossacks&quot; (1911-ci il nəşri) və digər məqalələri yazmışdır. Ən böyük dəyərə malik olanı isə böyük ölçüdə yesaul Kropotkinin şəxsi tədqiqat və kəşflərinə əsaslanan &quot;Siberia&quot; (1902-ci il nəşri) məqaləsidir. Knyaz Kropotkin &quot;Çembers Ensiklopediyası&quot; ilə də fəal əməkdaşlıq etmişdir. 1897-ci ildə Kropotkin Kanadaya səfər etmiş və Kanada ilə Sibirin geoloji qohumluğu fikrini irəli sürmüşdür.&lt;ref name=&quot;vivovoco.astronet.ru&quot; /&gt; O, [[Kraliça Viktoriya]]nın himayəsi altında olduğu üçün Kral Britaniya Coğrafiya Cəmiyyətinin üzvü olmaqdan imtina etmişdir.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Sommermeyer |first=Pierre |author-link=Pierre Sommermeyer |title=Les Mémoires de Kropotkine |newspaper=[[Le Monde libertaire]] |issue=1699 |date=14 mart 2013 |url=http://raforum.info/spip.php?article6920 |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2016-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604154442/http://raforum.info/spip.php?article6920 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Londonda olduğu və sindikalist anarxizmə marağının artdığı dövrdə bu istiqamətləri dəstəkləyən çıxışlar etmək üçün [[Muxtariyyət klubu]]na gedib-gəlmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The French Anarchists in London, 1880-1914: Exile and Transnationalism in the First Globalisation |date=2013 |publisher=Liverpool University Press |isbn=978-1-84631-880-1 |series=Studies in Labour History |location=Liverpool |pages=99}}&lt;/ref&gt; O həmçinin, [[Almaniya]] anarxist hərəkatı daxilindəki münaqişə — [[Qardaşlar müharibəsi]] zamanı vacib rol oynamış, bu münaqişədə əvvəlcə nisbətən təmkinli, sonradan isə daha açıq şəkildə [[Jozef Poykert]]in fraksiyasını dəstəkləmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Carlson |first=Andrew |title=Anarchism in Germany: The Early Movement |date=1972 |publisher=The Scarecrow Press |isbn=0-8 108-0484-0 |location=Metuchen, NJ |pages=375-377}}&lt;/ref&gt;

Bioqraflar [[Corc Vudkok]] və [[İvan Avakumoviç]]in qeyd etdiyinə görə, 1890-cı ildən sonra Kropotkin təbliğatçı obrazından daha çox elmi guşənşinə çevrilmişdir. O, sosial, etik və elmi məsələlərə yönəldikcə əsərlərindəki inqilabi ehtiras zəifləmişdir. O, [[Elmin İnkişafı üzrə Britaniya Assosiasiyası]]na qoşulmuşdur. &quot;Freedom&quot; qəzeti ilə əməkdaşlığı davam etdirmişdir, lakin artıq onun redaktoru olmamışdır.{{sfn|Osofsky|1979|p=44}}

Kropotkinin bir neçə kitabı jurnal məqalələri kimi başlanmışdır. Onun anarxo-kommunist sosial həyata dair yazıları &quot;Le Révolté&quot; qəzetinin fransız varisində dərc edilmiş, daha sonra təkmilləşdirilərək 1892-ci ildə &quot;[[Çörəyin fəthi]]&quot; kitabına çevrilmişdir. Mərkəzləşdirilmiş sənayeləşmə meyillərinə qarşı istehsalın və sənayenin mərkəzsizləşdirilməsinə dair yazıları 1899-cu ildə &quot;[[Tarlalar, fabriklər və emalatxanalar]]&quot; əsərində toplanmışdır. [[Darvinizm]]ə qarşı heyvanlarda əməkdaşlıq instinktinə dair 1890-cı illər boyunca apardığı tədqiqatlar &quot;Nineteenth Century&quot; jurnalında məqalələr seriyasına, daha sonra isə geniş tərcümə olunan &quot;[[Qarşılıqlı kömək. Təkamülün amili]]&quot; kitabına çevrilmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|pp=42–43}} [[Çarlz Darvin]]in əsərinin əksi kimi nəzərdə tutulan kitabda növlərarası və ya növdaxili əməkdaşlıq nümunələri təqdim olunur. Darvinə bağlı olduğu halda, Kropotkin sonradan [[sosial darvinizm]] adlanan konsepsiyaya qarşı çıxmışdı.&lt;ref name=&quot;Rubinstein&quot;&gt;{{cite journal |last1=Rubinstein |first1=Daniel |last2=Confino |first2=Michaël |author-link2=Mişel Konfino |title=Kropotkine savant |journal=[[Cahiers du monde russe et soviétique]] |volume=33 |issue=2-3 |date=aprel-sentyabr 1992 |pages=243-301 |url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/cmr_0008-0160_1992_num_33_2_2320 |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924185022/http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/cmr_0008-0160_1992_num_33_2_2320 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Həmin dövrdə Kropotkin [[libertarian]] hərəkatın əsas nəzəriyyəçisi kimi qəbul olunmuş&lt;ref name=&quot;Universalis&quot; /&gt; və &quot;elmi anarxizm&quot;in əsasını qoymaq istəmişdir.&lt;ref name=&quot;Manfredonia&quot; /&gt; Anarxistləri fəhlə kütlələrindən getdikcə daha çox təcrid edən [[fəaliyyət yoluyla təbliğat]]ın uğursuzluğu onu azlığın inqilabi zorakılığına dair mövqeyinə yenidən baxmağa məcbur etmişdir.&lt;ref name=&quot;Coolsaet&quot; /&gt; Müəllif 1890-cı ildə &quot;Le Révolté&quot; qəzetində nəşr olunan yazısında əsrlərin tarixinə əsaslanan bir quruluşun bir neçə kiloqram partlayıcı ilə məhv edilə bilməyəcəyini qeyd etmişdir.&lt;ref name=&quot;Universalis&quot; /&gt;

Bundan sonra o, yeni yaranmaqda olan inqilabi sindikalizmə üz tutmuş və inqilabın hər şeydən əvvəl xalq hərəkatı olduğunu vurğulamışdır.&lt;ref name=&quot;Larousse&quot; /&gt; Müəllif kütləvi sindikalizmin yaradılmasını tövsiyə etmiş, 27 sentyabr 1890-cı ildə &quot;La Révolte&quot; qəzetində işıq üzü görən məqaləsində istismarçıların milyonlarla qızılına qarşı milyonlarla [[proletar]]ı əhatə edən nəhəng birliklər yaratmağın, xalqla birlikdə olmağın zəruriliyini bildirmişdir.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tournier |first=Maurice |title=Des noms et des gens en République, 1879-1914 |publisher=[[L'Harmattan]] |year=2010 |pages=185 |url=https://books.google.be/books?id=3pRaoMYKGN0C&amp;pg=PA185 |access-date=2026-08-05 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

1897-ci ildə [[Toronto]]da keçirilən elmi konqresdən sonra Kropotkin [[Kanada]]ya səyahət etmişdir. Buradakı təcrübəsi ona ölkəyə mühacirət etmək istəyən rus [[duxoborlar]]ına məsləhət verməyə imkan yaratmışdır. O, 1899-cu ildə onların mühacirətini asanlaşdırmağa kömək etmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|p=44}} Kropotkin [[ABŞ]]-yə gedərək [[Yohan Most]], [[Emma Qoldman]] və [[Bencamin Takker]] ilə görüşmüşdür. Onilliyin sonuna yaxın amerikalı naşirlər onun &quot;Bir inqilabçının xatirələri&quot; və &quot;Tarlalar, fabriklər və emalatxanalar&quot; əsərlərini nəşr etmişdilər.{{sfn|Osofsky|1979|p=14}} 1901-ci ildə [[Louell İnstitutu]]nun dəvəti ilə Rusiya ədəbiyyatı haqqında mühazirələr oxumaq üçün yenidən Birləşmiş Ştatlara səfər etmiş və bu mühazirələr sonradan nəşr olunmuşdur. O, &quot;Böyük Fransa inqilabı&quot; (1909-cu il), &quot;Rusiyada terror&quot; (1909-cu il) və &quot;Müasir elm və anarxizm&quot; (1913-cü il) əsərlərini nəşr etdirmişdir.literature that were later published.{{sfn|Osofsky|1979|p=15}} 1912-ci ildə Avropa, Amerika və Avstraliya anarxistləri Kropotkinin anadan olmasının 70 illik yubileyini təntənəli şəkildə qeyd etmişdilər.&lt;ref name=&quot;vivovoco.astronet.ru&quot; /&gt;

1914-cü ildə, [[Birinci Dünya müharibəsi]]nin başlanğıcında Kropotkin &quot;Russkiye Vedomosti&quot; qəzetinin səhifələrində [[Antanta dövlətləri|Antanta]] tərəfdarı olan qətiyyətli mövqe nümayiş etdirmişdir. Müharibə başladıqdan dərhal sonra o, bir sıra anarxistlər və inqilabçı-sindikalistlərlə, əsasən &quot;Temps Nouveaux&quot; nəşrinin redaksiya heyətinin üzvləri və müəllifləri ilə birlikdə müharibədə &quot;Dördlər ittifaqı&quot; ölkələrini dəstəkləməyə çağıran &quot;[[On altıların manifesti]]&quot;ni imzalamışdır. O, bəyannaməni [[Jan Qrav]] ilə birlikdə həmmüəllif kimi tərtib etmişdir.&lt;ref&gt;{{cite encyclopaedia |last=Day |first=Hem |author-link=Hem Day |title=Seize (le manifeste des) |encyclopaedia=[[Encyclopédie anarchiste]] |url=https://www.encyclopedie-anarchiste.xyz/articles/s/seize.html |access-date=2026-08-05 |language=fr}}&lt;/ref&gt; Mətni başqaları ilə yanaşı [[Kristian Kornelissen]], [[Şarl-Anj Lezan]], [[Fransua Le Leve]] və ya [[Şarl Malato]] kimi xadimlər imzalamışdılar. Bu addımla onlar Müttəfiqlərin tərəfində yer alaraq Almaniyanın təcavüzünə qarşı açıq mövqe nümayiş etdirmişdilər. Yüzə yaxın digər anarxist xadim də bəyannaməyə öz dəstəyini ifadə etmişdir. Həmin bəyannamə mövcud vəziyyətin təhlilini Almaniyanın təcavüzkar tərəf olması və bu müharibədə onun qələbəsinin Avropada [[militarizm]] və [[avtoritarizm]]in zəfərini təcəssüm etdirəcəyi inamına əsaslandırırdı. Bu baxışa görə, Almaniya &quot;dövlətçiliyin qalası&quot; hesab olunurdu. 1789-cu il inqilabının və Kommunanın vətəni hesab oluman Fransa ilə müqayisədə Almaniyanın qələbəsi libertarian ideyaların inkişafına, eləcə də Avropada konfederativ və mərkəzsizləşdirilmiş cəmiyyətə doğru irəliləyişə mane olacaqdı.&lt;ref name=&quot;Confino&quot;&gt;{{cite journal |last=Confino |first=Michael |author-link=Mişel Konfino |title=Anarchisme et internationalisme. Autour du « Manifeste des Seize ». Correspondance inédite de Pierre Kropotkine et de Marie Goldsmith, janvier-mars 1916 |journal=[[Cahiers du Monde russe et soviétique]] |year=1981 |url=https://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/cmr_0008-0160_1981_num_22_2_1914 |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924184945/http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/cmr_0008-0160_1981_num_22_2_1914 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Sonradan, 1881-ci və 1916-cı illərdə &quot;Russkiye Vedomosti&quot; qəzetində Kropotkinin müharibəyə dəstəyini ifadə etdiyi &quot;Cari hadisələr haqqında məktublar&quot; məqalələri dərc olunmağa başlamışdır. Rus anarxistlərinin Kropotkinin mövqeyi ilə bağlı sükut səddi onun 15 avqust 1917-ci ildə Dövlət Müşavirəsindəki çıxışından sonra yarılmışdır. O, mübahisələrə son qoymağa, müşavirənin &quot;sol&quot; və &quot;sağ&quot; cinahlarını birləşməyə çağırmış, vahid [[vətən]]in mövcudluğunu və həm solçuların, həm də sağçıların ehtiyac yarandıqda onun uğrunda sonadək mübarizə aparmalı olduğunu bildirmişdir.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Костенко |first=Д. Г. |chapter=Оборончество Кропоткина в годы I мировой войны и полемика в анархистской среде |title=Труды Международной научной конференции, посвященной 150-летию со дня рождения П. А. Кропоткина |volume=Вып. 3: П. А. Кропоткин и революционное движение |location=Москва |year=1995 |pages=44–55 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Bu, onun müharibə əleyhinə olan anarxist hərəkatını parçalamış və onun &quot;[[sosializm]] fədaisi&quot; kimi nüfuzuna xələl gətirmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|pp=15, 18}} Hərəkatda çoXluğu təşkil edən və aralarında [[Erriko Malatesta]],&lt;ref&gt;{{cite web |last=Malatesta |first=Errico |author-link=Erriko Malatesta |title=Réponse au manifeste des 16 |website=[[Wikisource]] |url=https://fr.wikisource.org/wiki/R%C3%A9ponse_au_manifeste_des_16 |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2017-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170518124437/https://fr.wikisource.org/wiki/R%C3%A9ponse_au_manifeste_des_16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Emma Qoldman]], [[Aleksandr Berkman]], [[Rudolf Rokker]], [[Volin]] və [[Ferdinand Domela Niuvenhöys]]ün də yer aldığı &quot;antimilitarislər&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Collectif |title=À propos du Manifeste des Seize. Déclaration et protestation |publisher=[[Beynəlxalq Sosial Tarix İnstitutu|Institut international d'histoire sociale]] |location=Paris |year=1916 |url=http://hdl.handle.net/10622/B1777DAA-C55F-4E57-A866-68953B3B8EDC |access-date=2026-08-05 |language=fr |note=Notice}}&lt;/ref&gt; müharibəni &quot;kapitalist rejiminin və dövlətlərin mövcudluğunun qaçılmaz nəticəsi&quot; kimi qiymətləndirərək bu mövqeyə qarşı çıxmışdılar.&lt;ref name=&quot;Confino&quot; /&gt; Bəziləri Kropotkini &quot;hökumət anarxisti&quot; adlandıraraq tənqid etmişdilər.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Laisant |first=Maurice |title=Les anarchistes et l'Internationale durant la guerre de 1914 |url=http://kropot.free.fr/Histoire-av14.htm#Malatesta |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2011-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111019003158/http://kropot.free.fr/Histoire-av14.htm#Malatesta |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Malatesta |first=Errico |author-link=Erriko Malatesta |title=Anarchistes de gouvernement. Réponse au Manifeste des Seize |publisher=[[Beynəlxalq Sosial Tarix İnstitutu|Institut international d'histoire sociale]] |location=Amsterdam |url=http://hdl.handle.net/10622/A4E487D9-CCBD-4563-9ED8-1AED8797ECAC |access-date=2026-08-05 |language=fr |note=Notice}}&lt;/ref&gt; Kropotkin illər sonra bu qərarının yanlış olduğunu bildirmişdir.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Confino |first=Michael |title=Pierre Kropotkine et les agents de l'Ohrana. Étude suivie de treize lettres inédites de P. Kropotkine à M. Goldsmith et à un groupe anarchiste Russe |journal=[[Cahiers du monde russe|Cahiers du Monde russe et soviétique]] |volume=24 |issue=1/2 |date=Jan. - Jun., 1983 |pages=83–149 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

=== Rusiyaya qayıdış ===
[[Fayl:Krapotkin in Haparanda.jpg|thumb|300px|left|Kropotkin [[Haparanda]]dan keçəndə. 1917]-ci il.]]

[[Fevral inqilabı (1917)|Fevral inqilabı]]ndan sonra 74 yaşlı Kropotkin Rusiyaya qayıtmışdır. O, 30 may 1917-ci ildə, saat 02:30-da Petroqradın Finlandiya vağzalına gəlmişdir. Burada onu hərbi nazir [[Aleksandr Kerenski]] və Fevral inqilabından sonra Petroqrad Fəhlə və Əsgər Deputatları Sovetinin deputatı olmuş köhnə dostu [[Nikolay Çaykovski]] gözləyirdi. Mətbuat yaşlı mühacirin gəlişini geniş şəkildə işıqlandırmışdır. Qayıtması münasibətilə Kropotkin hem fərdi şəxslərdən, həm də ictimai və dövlət təşkilatlarından təbriklər almışdır.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Записки отдела рукописей |volume=Том 34 |location=Москва |publisher=Государственное социально-экономическое издательство |year=1973 |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Кропоткин |first=П. А. |title=Письмо с обращением «Товарищи» с благодарностью за встречу при приезде в Петроград, о задачах русской революции. Черновик |date=17 июня 1917 года |location=Москва |publisher=Государственный архив Российской Федерации (ГАРФ) |page=Ф. 1129, оп. 1, д. 730. 6 с. |language=ru}}&lt;/ref&gt;

İyunun 17-də Semyonov polkunun əsgərlərinin salamlamasına cavab verən Kropotkin əvvəlki müdafiəçilik məqalələri və məktubları ruhunda onları &quot;birinci olaraq, inqilabımızın bizə verdiklərini qorumaq, [[Almaniya]] və [[Avstriya]] imperatorlarının əziz azadlığımızı əlimizdən almasına imkan verməmək, ikinci olaraq isə hər kəsə zəhməti müqabilində rifah təmin edəcək, onların tam inkişafı və yeni ictimai həyatın qurulmasında şüurlu iştirakı üçün geniş imkanlar yaradacaq yeni həyat formalarının qurulmasına başlamağa&quot; çağırmışdır.&lt;ref name=&quot;semyonova&quot; /&gt;

Fevral inqilabından sonra yaranan komitələr, klublar və cəmiyyətlər P. A. Kropotkinin adından dəstək almağa çalışırdılar. İyunun 22-də əlil döyüşçülərdən ibarət könüllü dəstənin formalaşdırılması üzrə Komitə onu özünün fəxri üzvü seçmişdir.&lt;ref name=&quot;semyonova&quot; /&gt;

Andlı Vəkillər Şurasının sədri [[Nikolay Karabçevski]]nin xatirələrinə görə, rusiyalı hərbi əsirlərə qarşı törədilmiş vəhşiliklərinin araşdırılması üzrə komissiyanın sədri kimi, onların ehtiyacları üçün xeyriyyə məqsədilə təşkil olunmuş bu cür konsert-mitinq tədbirlərində iki dəfə iştirak etmək imkanı olmuşdur. Onlardan birində Kropotkin də iştirak etmişdir. Karabçevski həmin tədbirə sədrlik etmiş və Mariinski teatrının salonunu doldurmuş tamaşaçıların gurultulu alqışları altında Kropotkini təqdim etmişdir. Kropotkinin nitqi müttəfiqlərin, xüsusilə də ingilislərin həmrəy ruh yüksəkliyinin tərifinə həsr olunmuşdu. Semyonovanın qeyd etdiyi kimi, xoşxasiyyətli və ahıl bir insanın nitqi çoxlarını sevindirmişdi, çünki bəzi insanlar əvvəllər &quot;anarxist&quot; anlayışını yalnız vəhşi görkəmlə əlaqələndirirdilər.&lt;ref name=&quot;semyonova&quot;&gt;{{cite book |last=Семёнова (Рихтер) |first=Т. А. |title=От Февраля к Октябрю 1917 года |url=http://socialist.memo.ru/books/html/ot_feb_k_oct.html |access-date=2026-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110131031835/http://socialist.memo.ru/books/html/ot_feb_k_oct.html |archive-date=2011-01-31 |url-status=dead |language=ru}}&lt;/ref&gt;

İyulun 3–4-də Petroqradda [[bolşeviklər]] tərəfindən [[İyul günləri|təşkil olunmuş silahlı çıxış-nümayiş]] keçirilmişdir. 1917-ci ilin iyununda Sovetlərin 1-ci Ümum-Rusiya qurultayında seçilmiş [[Ümumrusiya İcraiyyə Komitəsi]] (ÜİK) paytaxtdakı hadisələri &quot;bolşevik qəsdi&quot; elan etmiş və Müvəqqəti Hökumətin &quot;məhdudiyyətsiz səlahiyyətlərini və məhdudiyyətsiz hakimiyyətini&quot; tanımışdır. İyul böhranı ikihakimiyyətliliyə son qoymuşdur. Yeni hökumətə [[Aleksandr Kerenski]] rəhbərlik etmişdir. Petroqrad fövqəladə vəziyyət rejimində elan olunmuşdur. Bolşeviklərin həbsi başlanmış, silahlı qiyamın təşkilində və Almaniyanın xeyrinə casusluqda ittiham olunan [[Vladimir Lenin]] gizlənməyi bacarmışdır. İyul böhranından sonra Kerenski Kropotkinə Müvəqqəti Hökumətin tərkibinə daxil olmağı təklif etmişdir. Kerenski barışmaz tərəfləri barışdırmaq üçün fövqəladə səylər göstərirdi. O, Kropotkini Müvəqqəti Hökumətə daxil olmağa inandırmağa çalışır, ona istənilən nazir postunu seçməyi təklif edirdi.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ударцев |first=С. Ф. |title=Кропоткин |location=Москва |publisher=Юридическая литература |year=1989 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Kropotkin bu təklifdən imtina etmişdir. O, &quot;başmaqçı peşəsini daha namuslu və faydalı&quot; hesab etdiyini bildirmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://bookland.net.ua/author/16289+Pyotr+Alekseevich+Kropotkin.html |title=&quot;Note biografiche di Pëtr Alekseevič Kropotkin |archive-date=25 marzo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325101726/http://bookland.net.ua/author/16289+Pyotr+Alekseevich+Kropotkin.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; O həmçinin, Müvəqqəti Hökumət tərəfindən təklif olunan 10 min rubl məbləğində illik təqaüddən də imtina etmişdir. Kropotkin Fevral inqilabından və rus anarxistləri ilə — &quot;hər şeyə icazə prinsipini əsas götürmüş kobud, arsız gənclərlə&quot; görüşdən məyus olmuşdur, lakin ümumilikdə o, Müvəqqəti Hökuməti dəstəkləyirdi.&lt;ref name=&quot;Gold&quot;&gt;{{cite journal |last=Гольдман |first=Э. |title=П. А. Кропоткин |journal=[[Былое (журнал)|Былое]] |year=1922 |issue=17 |pages=102 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:Kropotkin PA.jpg|thumb|Kropotkin 1917-ci ildə.]]

1917-ci ilin avqustunun ortalarında Kropotkin Müvəqqəti Hökumətin rəhbəri Kerenskinin təşəbbüsü ilə Müvəqqəti Hökumətin mövqelərini möhkəmləndirmək üçün çağırılmış Dövlət Müşavirəsində iştirak etmişdir. Müşavirə [[Moskva]]da, Böyük Teatrdakı 12 (25) – 15 (28) avqust 1917-ci il tarixlərində keçirilmişdir. Müşavirənin işinə &quot;azadlıq hərəkatının&quot; xadimləri, P. A. Kropotkin, [[Yekaterina Breşko-Breşkovskaya]], [[German Lopatin]], [[Georgi Plexanov]] və [[Nikolay Morozov]] cəlb olunmuşdular. Kropotkin dinc, təkamül yolu ilə inkişafın tərəfdarı kimi çıxış etmişdir. O, inqilab naminə herkesi səmimi-qəlbdən sinfi sülhə çağırır, &quot;bütün rus xalqını&quot; müharibəni &quot;qələbəyə qədər&quot; davam etdirməyə səsləyirdi.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://memzal.ru/text/1235 |title=«Обращаюсь и к правым, и к левым…» |archive-url=https://web.archive.org/web/20131010103634/http://memzal.ru/text/1235 |archive-date=2013-10-10 |access-date=2011-08-04 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Kropotkinin Dövlət Müşavirəsindəki iştirakını Pyotr Alekseyeviçə böyük hörmətlə yanaşan və onu anarxizmin sütunlarından biri hesab edən [[ukrayna]]lı anarxo-kommunist [[Nestor Maxno]] pisləmişdir.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Махно |first=Н. И. |author-link=Махно, Нестор Иванович |title=Воспоминания |location=Париж |year=1936 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Oktyabrın 16-da &quot;Narodnoye delo&quot; mədəni-maarif cəmiyyəti [[Vladimir Korolenko]], [[Fyodor Şalyapin]], [[İvan Bunin]] və Nikolay Çaykovski ilə yanaşı, Kropotkini də təsisçi üzvlər sırasına dəvət etmişdir. Kropotkin Moskvada yaşamış və [[Oktyabr inqilabı]]na şahid olmuşdur. İnqilabdan iki gün əvvəl anarxist [[Aleksandr Atabekyan]] &quot;P. A. Kropotkinə açıq məktub&quot; dərc etdirərək onu zəhmətkeşləri həm kəskin sinfi mübarizədən, həm də &quot;küçə bolşevizmindən&quot; qorumalı olan anarxik sosial inqilaba rəhbərlik etməyə çağırmışdır.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Атабекян |first=А. М. |title=Открытое письмо П. А. Кропоткину |url=http://oldcancer.narod.ru/Atabekian/B/01.htm |journal=Анархия |location=Москва |year=1917 |issue=7 |pages=8 |date=23 октября 1917 |note=Отдельный оттиск |access-date=2026-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120412134954/http://oldcancer.narod.ru/Atabekian/B/01.htm |archive-date=2012-04-12 |url-status=dead |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Moskva silahlı üsyanı oktyabrın 25-də (noyabrın 7-də) başlamış və yalnız noyabrın əvvəlində bolşeviklər şəhəri ələ keçirə bilmişdilər. Kropotkin həmin vaxt Bolşaya Nikitskaya küçəsində yaşayırdı və inqilabi hadisələrin canlı şahidi olmuşdur.

Oktyabr inqilabından sonra o, [[Rusiyada vətəndaş müharibəsi]]ndə bolşeviklərin tərəfini tutaraq onlara tənqidi dəstək verən rus anarxistləri arasında yer almışdır. 1918-ci ildə o, [[Vladimir Bonç-Bruyeviç]]in vasitəçiliyi ilə Leninlə görüşmüş və onların söhbəti səmimi mühitdə keçmişdir.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Bonç-Bruyeviç |first=Vladimir |author-link=Vladimir Bonç-Bruyeviç |title=Une rencontre entre Lénine et Kropotkine |year=1930 |website=[[Marxists Internet Archive]] |url=https://www.marxists.org/francais/Bontch-Brouievitch/works/1930/00/Lenine_Kropotkine.pdf |access-date=2026-08-05 |language=fr |format=PDF |archive-date=2026-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260805231613/https://www.marxists.org/francais/Bontch-Brouievitch/works/1930/00/Lenine_Kropotkine.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Buna baxmayaraq, Kropotkin Oktyabr inqilabına birmənalı yanaşmamışdır. O, [[burjuaziya]]nın devrilməsi faktının özünü və sovetlər formasında hakimiyyətin formal bərqərar olunmasını alqışlamış, lakin yeni hakimiyyətin mərkəzdə toplanması meyilinin kəskinləşməsi fonunda bu hakimiyyətə yiyələnən partiyanın onu heç kimlə bölüşmək istəməyəcəyindən, ən əsası isə xalqa vermək istəməyəcəyindən əsaslı şəkildə ehtiyat edirdi. Onun fikrinə görə, inqilab ümumxalq, ümumsinfi bir işə çevrilməli idi. 1919-cu ildə Ukraynada Nestor Maxnonun rəhbərliyi ilə baş verən üsyan zamanı kəndlilər və fəhlələr sənaye məhsulları ilə kənd təsərrüfatı məhsulları arasında kütləvi mübadilə sistemini təşkil edərkən &quot;[[Çörəyin fəthi]]&quot; əsərində irəli sürülən prinsiplərin əməli tətbiqini tələb etmişdilər.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Nurnberg |first=Pascal |title=Ukraine 1917-1923 : Nestor Makhno et l'Armée insurrectionnelle d'Ukraine |newspaper=[[Le Monde libertaire]] |date=yay 1972 |url=https://www.nestormakhno.info/french/ukr_1917.htm |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2026-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260609054659/https://nestormakhno.info/french/ukr_1917.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

N. İ. Maxnonun xatirələrinə görə, 1918-ci ildə o, müəllimi hesab etdiyi Kropotkinlə görüşmüşdür. Maxno Kropotkindən Ukrayna kəndliləri arasında inqilabi fəaliyyətlə bağlı məsləhət almaq istəmiş, lakin Kropotkin qəti şəkildə məsləhət verməkdən imtina edərək bu məsələnin böyük risklə bağlı olduğunu və onu yalnız Maxnonun özünün həll edə biləcəyini bildirmişdir.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Махно |first=Н. И. |author-link=Махно, Нестор Иванович |title=Воспоминания |location=Москва |publisher=Республика |year=1992 |pages=149 |language=ru}}&lt;/ref&gt; Bəzi məlumatlara görə, 1921-ci ilə, yəni Pyotr Kropotkinin vəfat etdiyi və Nestor Maxnonun [[Rumıniya]]ya getdiyi ilədək Kropotkinin ailəsinin maddi təminatını məhz Maxno həyata keçirmişdir.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Похвала махновщине |website=Телеграфъ |url=http://telegrafua.com/world/12420/ |access-date=2026-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118121112/http://telegrafua.com/world/12420/ |archive-date=2012-11-18 |url-status=dead |language=ru}}&lt;/ref&gt;

&quot;[[Qırmızı terror]]&quot;un ən qızğın dövründə Kropotkin Leninə məktub yazaraq onunla görüşməyi xahiş etmişdir. O, [[Böyük Fransa inqilabı]]nın təcrübəsinə istinad edərək &quot;qırmızı terror&quot;un və [[Əks-inqilab və Təxribatla Mübarizə üzrə Ümum-Rusiya Fövqəladə Komissiyası|ÇK]]-nın qeyri-məhdud hakimiyyətinin dağıdıcı nəticələrə səbəb ola biləcəyi barədə xəbərdarlıq etmişdir.&lt;ref&gt;Cf. {{cite book |last=Préposiet |first=Jean |title=Storia dell'anarchismo |publisher=Dedalo |location=Bari |year=2006 |page=303 |language=it}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kropotkine |first=Pierre |title=Œuvres |editor-last=Zemliak |editor-first=Martin |editor-link=Frank Mintz |publisher=La Découverte |year=2001 |orig-year=1976 |page=339 |note=présentation et choix de textes par Martin Zemliak (alias Frank Mintz), nota n° 27 |language=fr}}.&lt;/ref&gt; Kropotkinin fikrinə görə, rus xalqının böyük yaradıcı və qurucu potensialı olmuşdur. Müharibə və inqilabın yaratdığı dəhşətli dağıntılar şəraitində bu qüvvələr həyatın yeni, sosialist prinsiplər əsasında qurulmasına yenicə başlamışdı, lakin terror nəticəsində polis təhqiqatına həvalə edilmiş vəzifələr həmin quruculuq prosesini iflic edən, dağıdıcı fəaliyyətə başlamış və bununla da quruculuq işinə tamamilə yararsız şəxsləri ön plana çıxarmışdı. Kropotkin hesab edirdi ki, polis yeni həyatın qurucusu ola bilməz, halbuki həmin dövrdə polis hər bir şəhər və kənddə dövlət hakimiyyətini təmsil edən əsas qüvvəyə çevrilirdi. O, bunun Rusiyanı hara apardığını sual edərək nəticənin &quot;ən zərərli irticaya&quot; gətirib çıxaracağını bildirmişdir.{{sfn|Дамье|Рублев|2022|pp=627—629}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Пирумова |first=Н. М. |title=Письма и встречи |journal=[[Родина (журнал)|Родина]] |year=1989 |issue=1 |pages=26–31 |note=Публикация документа: ГАРФ. Ф. 1129, оп. 2, ед. хр. 105 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Dmitrovda ===
[[Fayl:Speakers al the funeral, Goldman, berkman, maximov, baron.jpg|thumb|right|Kropotkinin dəfn mərasimi. Tabutun yanında [[Emma Qoldman]], [[Aleksandr Berkman]], [[Qriqori Petroviç Maksimov]], [[Aron Baron]] dayanırlar.|230x230px]]

Bolşeviklər Kropotkinə [[Kreml]]də mənzil və Kreml payı təklif etmişdilər. Xalq maarif komissarı [[Anatoli Lunaçarski]] onun həyat yoldaşı Sofiya Qriqoryevnaya məktub yazaraq, dövlət hakimiyyətindən gələn köməyi rədd etməməsi üçün Kropotkinə təsir göstərməsini xahiş etmişdir, lakin Kropotkin bu köməkdən qətiyyətlə imtina etmişdir. Məskunlaşdığı &quot;keçmiş burjuaların&quot; evləri müsadirə edildiyinə görə Kropotkin üç dəfə mənzilini dəyişməli olmuşdur. 1881-ci ilin iyulunda Kropotkin həyat yoldaşı ilə birlikdə Xalq Komissarları Şurasının sədri V. İ. Ulyanov-Lenin tərəfindən imzalanmış &quot;mühafizə&quot; vəsiqəsi alaraq Moskva ətrafındakı Dmitrov şəhərində məskunlaşmışdır.&lt;ref&gt;{{Книга |заглавие=Ленинский сборник |год=1980 |место=М. |издательство=Политиздат |том=XXXIX (39) |страницы=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=A meeting between V. I. Lenin and P. A. Kropotkin |url=https://www.marxists.org/reference/archive/kropotkin-peter/1917/a-meeting.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525151920/https://www.marxists.org/reference/archive/kropotkin-peter/1917/a-meeting.html |archive-date=25 May 2023 |access-date=17 May 2023 |website=www.marxists.org}}&lt;/ref&gt;

1919-cu ildə [[Emma Qoldman]] Kropotkini ziyarət etmişdir. Kropotkin Moskvada Leninlə görüşmüş və dövrün siyasi məsələlərini müzakirə etmək üçün onunla məktublaşmışdır. O, fəhlə kooperativlərini müdafiə etmiş, bolşeviklərin girov götürmə siyasətinə və hakimiyyətin mərkəzləşdirilməsinə karşı çıxış etmiş, eyni zamanda qərbli yoldaşlarını öz hökumətlərinin Rusiyaya hərbi müdaxilələrini dayandırmağa səsləmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|p=15}} Kropotkinin Rusiya inqilabına təsiri yekunda az olmuşdur, lakin həyatının son dörd ilində Rusiyadakı siyasi və anarxist məhbuslar, habelə müdaxilə əleyhinə olan Rusiya inqilabı naminə apardığı təbliğat işləri [[Birinci Dünya müharibəsi]]ndə Qərb dövlətlərini dəstəkləməsi səbəbindən itirdiyi nüfuzun bir hissəsini bərpa etmişdir.{{sfn|Osofsky|1979|p=18}}

[[Lev Tolstoy]]un dostu, keçmiş qəza zadəganlar rəhbəri qraf [[Mixail Olsufyev]] keçmiş Dvoryanskaya, sonradan Sovetskaya (hazırda Kroptkinskaya) küçəsindəki boş qalmış evi rəmzi məbləğə ona satmışdır. Çətin həyat şəraitinə baxmayaraq, Kropotkin fəal ictimai fəaliyyətini davam etdirmiş, Dmitrov Kooperativlər İttifaqı ilə sıx əməkdaşlıq etmiş, yeni kitabı — &quot;Etika&quot; üzərində işi davam etdirmişdir. [[Sergey Markov]]un &quot;Kropotkin Dmitrovda. 1919-cu il&quot; şeiri &quot;anarxistlər knyazı&quot;nın həyatının Dmitrov dövrünə həsr olunmuşdur.&lt;ref name=&quot;turetski&quot; /&gt;

1921-ci ilin əvvəlində Kropotkin [[pnevmaniya]] xəstəliyinə kəskin şəkildə tutulmuşdur. Lenin təcili olaraq xalq səhiyyə komissarı [[Nikolay Semaşko]] və [[Vladimir Bonç-Bruyeviç]]in rəhbərliyi ilə ən yaxşı həkimlər qrupunu Dmitrova göndərmişdir.&lt;ref name=&quot;turetski&quot;&gt;{{cite web |last=Турецкий |first=Г. |title=Дата в истории. 90 лет со дня смерти П. А. Кропоткина |website=КПРФ |url=http://kprf.ru/rus_soc/86834.html |access-date=2026-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110122110208/http://kprf.ru/rus_soc/86834.html |archive-date=2011-01-22 |url-status=dead |language=ru}}&lt;/ref&gt;

1921-ci il fevralın 8-də P. A. Kropotkin 78 yaşında &quot;səhər saat 03:10-da sakintəhər vəfat etmişdir&quot;.{{sfn|Osofsky|1979|p=15}} Fevralın 9-da mərkəzi qəzetlər ilk səhifələrində Moskva Fəhlə, Kəndli və Qırmızı Ordu Deputatları Soveti Rəyasət Heyətinin &quot;inqilabi Rusiyanın mütləqiyyətə və burjuaziya hakimiyyətinə qarşı yaşlı, təcrübəli mübarizinin&quot; ölümü barədə matəm elanını dərc etmişdilər.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Документы Фонда 130 |publisher=Государственный архив Российской Федерации (ГАРФ) |note=Ф. 130, оп. 5, д. 706, л. 203 |language=ru}}&lt;/ref&gt; Ailəsi dövlət səviyyəli dəfn mərasimi təklifini rədd etmişdir.{{sfn|Kropotkin|Walter|1971|p=xvii}} Bunun əvəzinə, anarxist fəallardan ibarət bir komissiya, o cümlədən onun şəxsi katibi Nikolay Lebedov dəfn mərasimini təşkil etmişdir.&lt;ref&gt;{{cite web |author=DAUROY, Émile, Édouard |title=« ARCHI » |website=Dictionnaire des militants anarchistes |url=https://www.militants-anarchistes.info/spip.php?article3182 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251007222339/https://militants-anarchistes.info/spip.php?article3182 |archive-date=2025-10-07 |access-date=2026-08-05 |language=fr |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;

Fevralın 10-da Dmitrova xüsusi matəm qatarı gəlmiş, cənazə yerləşdirilən tabut Moskvaya gətirilərək Böyük Dmitrovka küçəsində yerləşən İttifaqlar Evinin Sütunlu zalında (Moskva Zadəganlar Məclisinin keçmiş binası) vida üçün qoyulmuşdur. Bu, çoxillik sovet ənənəsinin əsasını qoymuşdur.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sarboni |first=Edward |title=Sur Cronstadt |publisher=Nono le Hool's |year=2003 |url=http://kropot.free.fr/Sarboni-Cronstadt.htm#I |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185912/http://kropot.free.fr/Sarboni-Cronstadt.htm#I |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Kropotkinlə vida mərasimi iki gün davam etmiş — Moskva zavodları, fabrik və idarələrindən yüzlərlə nümayəndə heyəti, minlərlə sadə insan gəlmişdir. Tabutun yanında fəxri qarovulda anarxistlər, o cümlədən öz rəhbərləri hesab etdikləri şəxsin dəfn mərasimi üçün şərəf sözü ilə həbsxanadan buraxılmış məhbuslar durmuşdular. Fevralın 13-də P. A. Kropotkinin Novodeviçye qəbiristanlığında dəfn mərasimi keçirilmişdir.&lt;ref&gt;{{Статья |автор=Баранченко В. Е. |заглавие=Кончина и похороны П. А. Кропоткина |год=1995 |место=М. |издание=Вопросы истории |тип=журнал |номер=3 |страницы=149—154}}&lt;/ref&gt;

Kropotkinin Moskvadakı dəfn mərasimi ilə bolşeviklər zəifləmiş rus anarxist hərəkatına öz fiqurlarını yad etmək üçün rəsmi və təmkinli bir fürsət vermişdilər.{{sfn|Osofsky|1979|p=18}} 20 min nəfərin iştirak etdiyi bu yürüş&lt;ref name=&quot;florealanar&quot;&gt;{{cite web |last=Melgar |first=Floréal |title=Les Funérailles de Kropotkine |website=florealanar |date=9 fevral 2014 |url=https://florealanar.wordpress.com/2014/02/09/les-funerailles-de-kropotkine/ |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2024-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130185007/https://florealanar.wordpress.com/2014/02/09/les-funerailles-de-kropotkine/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Rusiyada dövrün son böyük anarxist nümayişi idi,&lt;ref&gt;{{cite journal |title=L'enterrement de Pierre Kropotkine : dernière manifestation de masse |journal=[[Itinéraire : une vie, une pensée]] |issue=3 |date=iyn 1988 |pages=50 |language=fr |note=Dossier: Kropotkine}}&lt;/ref&gt; çünki hərəkat və Kropotkinin yazıları həmin ilin sonlarında tamamilə yatırılmışdır.{{sfn|Kropotkin|Walter|1971|p=xvii}}

== Fəlsəfəsi ==
Anarxizmin ilk nəzəri əsasları bir neçə il əvvəl [[Şarl Furye]], [[Pyer-Jozef Prudon]], [[Ceyms Giyom]] və [[Mixail Bakunin]] tərəfindən işlənib hazırlanmışdır. Bu nəzəriyyələr ümumiləşdirilmiş şəkildə fəhlə cəmiyyətləri tərəfindən idarə olunan istehsal vasitələrinin kollektivləşdirilməsini, hər kəsin gördüyü işə uyğun əməkhaqqı almasını, dinə qarşı düşmənçilik mövqeyini, eləcə də dövlət və hökumətin özünüidarəetmə və konfederativliklə (federalizmlə) əvəzlənməsini təsdiqləyir.&lt;ref name=&quot;Universalis&quot; /&gt;

Kropotkinin əsərlərinin mərkəzi mövzusu qarşılıqlı yardım, azad razılaşma və əməkdaşlıq prinsipləri əsasında təşkil olunmuş istehsalçı və istehlakçı qruplarının azad [[konfederasiya]]sı ilə əvəzlənən hər cür hökumət formasının ləğv edilməsinə aiddir. Müəllif &quot;fərdiləşmə&quot; konsepsiyasını qarşı qoyduğu &quot;burjua [[fərdiyyətçilik|fərdiyyətçiliyinə]]&quot; qarşı çıxaraq,&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Novak |first=Derry |title=Une lettre inédite de Pierre Kropotkine à Max Nettlau |author-link2=Maks Nettlau |journal=[[International Review of Social History]] |volume=9 |issue=2 |date=avgust 1964 |pages=268-285 |doi=10.1017/S0020859000002571 |url=https://doi.org/10.1017/S0020859000002571 |access-date=2026-08-05 |language=fr}}&lt;/ref&gt; anarxist fərdiyyətçiliyindən fərqli şəkildə&lt;ref name=&quot;Manfredonia&quot;&gt;{{cite journal |last=Manfredonia |first=Gaetano |title=Lignées proudhoniennes dans l'anarchisme français |journal=[[Mil neuf cent]] |year=1992 |url=https://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/mcm_1146-1225_1992_num_10_1_1056 |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924202820/http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/mcm_1146-1225_1992_num_10_1_1056 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; iqtisadiyyatın kollektivləşdirilməsini kiçik, özünütəminedən kommunaların yaradılması ətrafında strukturlaşdırmışdır.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Kropotkin |first=Pyotr |author-link=Pyotr Kropotkin |title=La Commune |website=[[Vikimənbə]] |url=https://fr.wikisource.org/wiki/La_Commune_(Kropotkine) |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2026-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212123534/https://fr.wikisource.org/wiki/La_Commune_%28Kropotkine%29 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Onun sosial əməkdaşlıq haqqında düşüncəsi [[sosial darvinizm]]in əks-simmetrik görüntüsü olan naturalist şərhə (&quot;Qarşılıqlı yardım  Təkamülün amili&quot;, 1902) əsaslandığı halda, kiçik kommunaların yaradılmasına olan inamı texniki tərəqqiyə, xüsusən də elektrik enerjisinin gəlişinə bəslənən ümidlə üst-üstə düşürdü (&quot;Tarlalar, fabriklər və emalatxanalar&quot;, 1910). Bu tezislər 1970-ci illərdə [[Mürrey Bukçin]] tərəfindən yenidən mənimsənilmişdir.&lt;ref name=&quot;Rubinstein&quot; /&gt;

Kropotkin çoxsaylı əsərlərin, eyni zamanda &quot;Le Révolté&quot; və ya &quot;Les Temps nouveaux&quot; kimi qəzetlərdə yayımlanan məqalələrin müəllifidir. O, həmçinin daha geniş xalq kütlələrinə çatmaq imkanı verən müxtəlif mövzularda bir neçə on səhifəlik kiçik broşürlər nəşr etdirmişdir.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Bianco |first=René |title=100 ans de presse anarchiste |subtitle=Notice bibliographique |website=Répertoire des périodiques anars |url=https://bianco.ficedl.info/mot742.html |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2026-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260217185932/https://bianco.ficedl.info/mot742.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Kapitalizmin tənqidi ===
Kropotkin [[feodalizm]] və [[kapitalizm]]in iqtisadi sistemlərinin yanlış hesab etdiyi cəhətlərini tənqid etmişdir. O, bu sistemlərin [[yoxsulluq]] və süni qıtlıq yaratdığını, həmçinin imtiyazları təşviq etdiyini bildirmişdir. Alternativ olaraq, qarşılıqlı yardım və könüllü [[əməkdaşlıq|əməkdaşlığa]] əsaslanan daha demərkəzləşdirilmiş iqtisadi sistem təklif etmişdir. Müəllif bu cür təşkilatlanma meyllərinin həm [[təkamül]]də, həm də insan [[cəmiyyət]]ində artıq mövcud olduğunu müdafiə etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kropotkin |first=Peter |url=https://archive.org/details/mutualaidafacto00knigoog |title=Mutual Aid: A Factor of Evolution |publisher=McClure, Philips &amp; Company |year=1902 |pages=[https://archive.org/details/mutualaidafacto00knigoog/page/n247 223]}}&lt;/ref&gt;

Kropotkin kapitalizmin [[Marksizm|marksist]] tənqidi ilə, o cümlədən [[əməyin dəyər nəzəriyyəsi]] ilə qismən razılaşmamış, yerinə yetirilən işlə [[əmtəə]]lərin dəyəri arasında zəruri bir əlaqənin olmadığını hesab etmişdir. Onun [[muzdlu işçi|muzdlu əmək]] təsisatına hücumu təkcə əməkdən artıq dəyərin mənimsənilməsinə yox, daha çox işəgötürənlərin işçilər üzərində bərqərar etdiyi hakimiyyətə əsaslanmışdır. Kropotkin bu hakimiyyətin dövlətin [[istehsal vasitələri]]nin xüsusi mülkiyyətini qoruması sayəsində mümkün olduğunu iddia etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bekken |first=John |title=Radical Economics and Labour |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0-415-77723-0 |location=London &amp; New York |page=223 |chapter=Peter Kropotkin's anarchist economics for a new society |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3PoqAJrrYtAC&amp;pg=PT18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dover&quot;&gt;{{Cite book |last=Kropotkin |first=Peter |title=The Conquest of Bread |publisher=Dover Publications, Inc. |year=2011 |pages=50, 101–102}}&lt;/ref&gt; Bununla belə, Kropotkin artıq dəyər imkanının özünü də bir problem kimi görmüş və müəyyən bir sənaye sahəsinin işçiləri həmin artıq dəyəri ümumi rifah üçün yenidən bölüşdürmək əvəzinə özlərinə saxlayacaqları təqdirdə, cəmiyyətin yenə də ədalətsiz olacağını vurğulamışdır.&lt;ref name=&quot;dover&quot; /&gt;

=== Dövlət sosializminin tənqidi ===
Kropotkin [[kommunist]] cəmiyyətinin yalnız [[sosial inqilab]] vasitəsilə bərqərar ola biləcəyinə inanmış və bunu xalqın bütün ictimai sərvətə yiyələnməsi, habelə [[bəşəriyyət]]in inkişafına uzun müddət mane olan bütün qüvvələrin ləğv edilməsi kimi təsvir etmişdir,&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Revolutionary Government |url=https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-revolutionary-government |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309063440/https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-revolutionary-government |archive-date=9 March 2017 |access-date=13 December 2022 |website=The Anarchist Library |language=en}}&lt;/ref&gt; lakin o, marksizm və [[blankizm]] tərəfindən təklif olunanlar kimi dövlət hakimiyyətinin saxlanılmasını nəzərdə tutan inqilabi üsulları tənqid etmiş, hər hansı mərkəzi hakimiyyətin sosial inqilabın tələb etdiyi köklü dəyişikliklərlə bir araya sığmadığını müdafiə etmişdir. Kropotkin dövlət mexanizmlərinin bir sinfin digər sinif üzərindəki hakimiyyətini qoruyub saxlamaq prinsipinə dərin köklərlə bağlı olduğunu, bu səbəbdən [[fəhlə sinfi]]nin [[emansipasiya]]sı üçün istifadə edilə bilməyəcəyini bildirmişdir. Bunun əvəzinə o, həm [[xüsusi mülkiyyət]]in, həm də dövlətin eyni vaxtda ləğv edilməsinin vacibliyini vurğulamışdır.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-the-modern-state |title=The Modern State |language=en |access-date=13 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213065703/https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-the-modern-state |archive-date=13 December 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Müəllif sosial inqilabın nəticəsində baş verəcək iqtisadi dəyişikliyin son dərəcə nəhəng və dərin olacağını, bu gün mülkiyyət və mübadiləyə əsaslanan bütün münasibətləri köklü şəkildə dəyişdirəcəyini qeyd etmişdir. Bu baxımdan, gələcəyin cəmiyyətində meydana gəlməli olan müxtəlif sosial formaları hər hansı bir fərdin əvvəlcədən müəyyənləşdirməsinin qeyri-mümkünlüyü diqqətə çatdırılmışdır. Kropotkinə görə, bu prosesə kənardan müdaxilə edən hər bir hakimiyyət həyata keçirilməli olan təbii əməyə yalnız maneə və buxov olacaq, eyni zamanda nifaq və ədavət mənbəyinə çevriləcəkdir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Kropotkin inqilabdan sonrakı hər hansı bir hökumətin müxtəlif təbəqələrdən ibarət əhalini təşkilatlandırmaq üçün yerli biliklərdən məhrum olacağını hesab etmişdir. Müəllif iddia etmişdir ki, onların cəmiyyət baxışı şəxsi intiqam, xudbinlik və ya məhdud ideallarla hüdudlanacaqdır.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Revolutionary Studies |url=https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-revolutionary-studies |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213065733/https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-revolutionary-studies |archive-date=13 December 2022 |access-date=13 December 2022 |website=The Anarchist Library |language=en}}&lt;/ref&gt; Nizam-intizamı təmin etmək, hakimiyyəti qorumaq və istehsalı təşkil etmək üçün dövlət növbəti inqilabi hərəkatları yatırtmaq və fəhlələrə nəzarət etmək məqsədilə zorakılıq və məcburiyyət vasitələrinə əl atmalı olacaqdır. Fəhlələrin özlərini təşkilatlandırmaq üçün dövlət bürokratiyasından asılı vəziyyətə düşməsi isə onların özünüidarəetmə təşəbbüslərinin inkişafına mane olacaqdır.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Bu vəziyyət siniflərin yenidən formalaşmasına, məzlum fəhlə qüvvəsinin yaranmasına və yekun olaraq yeni bir inqilaba gətirib çıxaracaqdır. Bu səbəbdən Kropotkin dövlətin saxlanılmasının hər bir həqiqi sosial inqilabı iflic edəcəyini qeyd etmiş, &quot;inqilabi hökumət&quot; ideyasının ziddiyyətli bir məfhum olduğunu müdafiə etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-the-modern-state |title=The Modern State |language=en |chapter=XI. CAN THE STATE BE USED FOR THE EMANCIPATION OF THE WORKERS? |access-date=13 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213065703/https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-the-modern-state |archive-date=13 December 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

İnqilab və hökumət anlayışlarının bir-biri ilə uzlaşmadığını bildirən müəllif, hökumətin [[diktatura]], [[monarxiya]] və ya [[parlament]] kimi adlandırılmasından asılı olmayaraq, bu iki anlayışdan birinin digərini məhv etməli olduğunu vurğulamışdır. O, azad xalq təşəbbüsü olmadan davamlı heç bir şeyin yaradıla bilməyəcəyini və hər bir hökumətin bu təşəbbüsü məhv etməyə meyilli olduğunu nəzərə çatdırmışdır. Kropotkin hətta ən yaxşı niyyətli diktatorun belə bütün inqilabi hərəkatın süqutuna yol açacağını qeyd etmişdir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mərkəzləşdirilmiş yanaşma əvəzinə Kropotkin demərkəzləşdirilmiş təşkilatlanmanın zəruriliyini önə çəkmişdir. O, dövlətin ləğv edilməsinin avtoritar nəzarət üsullarına əl atmadan əks-inqilabı zərərsizləşdirəcəyinə inanmışdır. Müəllifin fikrinə görə, qələbə qazanmaq üçün [[giyotin]]lərdən daha üstün bir şey, yəni düşmənlərin idarəetmə alətlərini sıradan çıxaran geniş inqilabi ideya tələb olunur. O, bunun yalnız təfəkkür cəsarəti, aydın və əhatəli məqsədlər, hakimiyyətin inkarı fonunda xalqdan doğan qurucu qüvvə və yenidənqurma işində ümumi təşəbbüskarlıq sayəsində mümkün olduğunu müdafiə etmişdir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Bundan əlavə, Kropotkin həmin dövrdə marksistlər arasında məşhur olan dialektik sosial texnologiya metodunu mövhumat kimi qiymətləndirmişdir.&lt;ref name=&quot;Kropotkin &amp; McKay 2018(1)&quot;&gt;{{cite book |last=Kropotkin |first=Petr Alekseevich |url=https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-modern-science-and-anarchy |editor-last=McKay |editor-first=Iain |title=Modern Science and Anarchy |publisher=AK Press |location=La Vergne |archive-url= https://web.archive.org/web/20250518014533/https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-modern-science-and-anarchy |archive-date=18 May 2025 |year=2018 |isbn=978-1-84935-275-8 |oclc=1030822849 |url-status=live |page=127 |quote=We have heard much lately of the dialectical method which the social democrats recommend to us for the development of the socialist ideal. But we completely reject this method which, moreover, is not accepted by anyone in the natural sciences. This “dialectic method” reminds the modern naturalist of something very antiquated—from a past-life and, thankfully, long since forgotten by science. (...) And when, in the second half of the century, they began to apply it to the study of human societies nowhere did they hit a point where it was necessary to reject it, to return to the mediaeval scholasticism resuscitated by Hegel.}}&lt;/ref&gt;

Kropotkin bu tənqidi baxışını [[Oktyabr inqilabı]]ndan sonra [[bolşeviklər]]in hakimiyyətinə də tətbiq etmişdir. O, öz fikirlərini 1919-cu ildə [[Qərbi Avropa]] fəhlələrinə ünvanladığı məktubda ümumiləşdirərək inqilab imkanlarını dəstəkləmiş, lakin Rusiyadakı mərkəzləşdirilmiş nəzarətin prosesi uğursuzluğa məhkum etdiyi barədə xəbərdarlıq etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Russian Revolution and the Soviet Government: Letter to the Workers of Western Europe |url=https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-the-russian-revolution-and-the-soviet-government-letter-to-the-workers-of-wester |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213065732/https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-the-russian-revolution-and-the-soviet-government-letter-to-the-workers-of-wester |archive-date=13 December 2022 |access-date=13 December 2022 |website=The Anarchist Library |language=en}}&lt;/ref&gt; Kropotkin 1920-ci ildə [[Vladimir Lenin]]ə yazdığı məktubda bürokratik təşkilatlanmanın nəticəsi kimi qiymətləndirdiyi ağır şəraitdən bəhs etmiş və onu yerli, demərkəzləşdirilmiş təsisatların fəaliyyətinə şərait yaratmağa çağırmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Letter to Lenin (4 March 1920) |url=https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-letter-to-lenin-4-march-1920 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213065733/https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-letter-to-lenin-4-march-1920 |archive-date=13 December 2022 |access-date=13 December 2022 |website=The Anarchist Library |language=en}}&lt;/ref&gt; Həmin ilin sonlarında edam qərarlarının elan edilməsindən sonra Kropotkin Leninə növbəti məktubunu göndərərək tətbiq olunan [[terror]] siyasətini kəskin tənqid etmiş və bunu lüzumsuz dağıdıcı addım kimi qiymətləndirmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Letter To Lenin (21 December 1920) |url=https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-letter-to-lenin |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213065705/https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-letter-to-lenin |archive-date=13 December 2022 |access-date=13 December 2022 |website=The Anarchist Library |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Libertarian kommunizm ===
Kropotkin kommunist iqtisadi təşkilatlanmanın tam azadlıq və məcburi hakimiyyətin yoxluğu ilə müşayiət olunduğu libertarian kommunizmin həqiqi banisidir. Onun təfəkkürü [[Lui Blan]] tərəfindən irəli sürülmüş &quot;Hər kəsdən bacarığına görə, hər kəsə ehtiyacına görə&quot; prinsipinə əsaslanır. Bundan əlavə, o, muzdlu əməyin və pulun ləğv edilməsini, onların ehtiyaca görə sərbəst istifadə (bölüşdürmə) ilə əvəzlənməsini müdafiə edir.&lt;ref name=&quot;Manfredonia&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Kropotkin |first=Pyotr |author-link=Pyotr Kropotkin |title=La Conquête du pain |website=[[Vikimənbə]] |url=https://fr.wikisource.org/wiki/La_Conqu%C3%AAte_du_pain |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2026-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260330194438/https://fr.wikisource.org/wiki/La_Conqu%C3%AAte_du_pain |url-status=live }} vər {{cite web |last=Kropotkin |first=Pyotr |author-link=Pyotr Kropotkin |title=Le Salariat |website=[[Vikimənbə]] |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Le_Salariat |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2026-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260305210223/https://fr.wikisource.org/wiki/Le_Salariat |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Kommunist cəmiyyətində Kropotkin tələbatdan asılı olaraq planlı istehsalı təşkil edir. O, istehlak məsələsini &quot;Bol olan şeylərdən sərbəst istifadə, nadir olan şeylər üçün simplifies rasionallaşdırma&quot; formulu ilə həll etməyi təklif edir. Hər bir müstəqil kommunanın prioritet məqsədi həyatı xoş etmək, ən ibtidaisindən ən incəsinə qədər ehtiyacları ödəmək üçün özünütəminetmə və bolluq olmalıdır.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Kropotkin |first=Pyotr |author-link=Pyotr Kropotkin |title=La Conquête du pain : Les besoins de luxe |website=[[Vikimənbə]] |url=https://fr.wikisource.org/wiki/La_Conqu%C3%AAte_du_pain/Les_besoins_de_luxe |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2026-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211065202/https://fr.wikisource.org/wiki/La_Conqu%C3%AAte_du_pain/Les_besoins_de_luxe |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1892-ci ildə nəşr olunan &quot;Çörəyin fəthi&quot; kitabı Kropotkinin libertarian düşüncənin praktiki tətbiqinə ən çox təsir göstərmiş əsəridir. Alternativ cəmiyyətin təsviri ilə yanaşı, o, dövlətin qeyri-qanuniliyini və lüzumsuzluğunu sübut etməyə çalışır (&quot;Dövlət&quot;, 1906).&lt;ref&gt;{{cite web |last=Kropotkin |first=Pyotr |author-link=Pyotr Kropotkin |title=L'État, son rôle historique |website=[[Vikimənbə]] |url=https://fr.wikisource.org/wiki/L%27%C3%89tat,_son_r%C3%B4le_historique |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2025-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501000920/https://fr.wikisource.org/wiki/L%27%C3%89tat%2C_son_r%C3%B4le_historique |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Kropotkin kommunaların və onların federasiyasının vacibliyini vurğulamaqla fikrini davam etdirir (&quot;Dövlət və onun tarixi rolu&quot;, 1906; &quot;Kommuna&quot;, &quot;Birlik vasitəsi kimi federasiya&quot;).&lt;ref&gt;{{cite web |last=Kropotkin |first=Pyotr |author-link=Pyotr Kropotkin |title=La Commune |website=[[Vikimənbə]] |url=https://fr.wikisource.org/wiki/La_Commune_(Kropotkine) |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2026-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212123534/https://fr.wikisource.org/wiki/La_Commune_%28Kropotkine%29 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Kropotkin |first=Pyotr |author-link=Pyotr Kropotkin |title=La Fédération comme moyen d'union |website=[[Vikimənbə]] |url=https://fr.wikisource.org/wiki/La_F%C3%A9d%C3%A9ration_comme_moyen_d%27union |access-date=2026-08-05 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

Mutualizmə və fəhlə kooperativizminə qarşı çıxaraq, muzdlu əmək sisteminin ləğv edilməsini təklif edir (&quot;Çörəyin fəthi / Kollektivist muzdlu əmək&quot;, 1892; &quot;Muzdlu əmək&quot;, 1889).&lt;ref name=&quot;s:Le Salariat&quot;&gt;{{cite web |last=Kropotkin |first=Pyotr |title=Le Salariat |website=[[Vikimənbə]] |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Le_Salariat |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2026-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260305210223/https://fr.wikisource.org/wiki/Le_Salariat |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Kropotkin |first=Pyotr |title=La Conquête du pain : Le salariat collectiviste |website=[[Vikimənbə]] |url=https://fr.wikisource.org/wiki/La_Conqu%C3%AAte_du_pain/Le_salariat_collectiviste |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2026-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210192600/https://fr.wikisource.org/wiki/La_Conqu%C3%AAte_du_pain/Le_salariat_collectiviste |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Müəllif &quot;ədalət&quot; anlayışının nisbiliyini (&quot;Ədalət adlandırılan qisas təşkilatı&quot;, 1901),&lt;ref&gt;{{cite web |last=Kropotkin |first=Pyotr |title=L'Organisation de la Vindicte appelée Justice |website=[[Vikimənbə]] |url=https://fr.wikisource.org/wiki/L%27Organisation_de_la_Vindicte_appel%C3%A9e_Justice |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2025-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602150921/https://fr.wikisource.org/wiki/L%27Organisation_de_la_Vindicte_appel%C3%A9e_Justice |url-status=live }}&lt;/ref&gt; eləcə də Fransa və Rusiyada bir neçə il keçirdiyi həbsxana sistemini və məbsədləri tənqid edir (&quot;Həbsxanaları yaxşılaşdırmaq mümkün deyil&quot;, 1887; &quot;Həbsxanalar&quot;, 1888; &quot;Rusiya və Fransa həbsxanalarında&quot;, 1886).&lt;ref&gt;{{cite web |last=Kropotkin |first=Pyotr |title=On ne peut pas améliorer les prisons |website=[[Vikimənbə]] |url=https://fr.wikisource.org/wiki/On_ne_peut_pas_am%C3%A9liorer_les_prisons |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2023-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422002816/https://fr.wikisource.org/wiki/On_ne_peut_pas_am%C3%A9liorer_les_prisons |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Kropotkinin libertarian kommunizmini Prudonun mütualist və Bakuninin kollektivist tezisləri ilə qarşılaşdırmaq mümkündür. &quot;Üsyan ruhu&quot; əsərində Kropotkin bir xalqı ümumi narazılıq vəziyyətindən üsyan vəziyyətinə necə keçirmək, özünün &quot;sosial inqilab&quot; adlandırdığı prosesi necə alovlandırmaq barədə düşünür. Tarixi baxış aşkar səbəblərdən (yoxsulluq, mövcud siyasi rejimin rədd edilməsi) əmələ gələn qətiyyətli bir qiyam təsəvvürü yaratsa da, ümumi təkan azlığın qeyri-müəyyən bir hərəkəti ilə başlayır. O, bu hərəkətin müəlliflərini &quot;itirilmiş keşikçilər&quot; adlandırır.&lt;ref name=&quot;s:L'Esprit de révolte&quot;&gt;{{cite web |last=Kropotkin |first=Pyotr |author-link=Pyotr Kropotkin |title=L'Esprit de révolte |website=[[Vikimənbə]] |url=https://fr.wikisource.org/wiki/L%27Esprit_de_r%C3%A9volte |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2024-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130183929/https://fr.wikisource.org/wiki/L%27Esprit_de_r%C3%A9volte |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Əməkdaşlıq və rəqabət ===
1902-ci ildə Kropotkin [[heyvan]]ların və insanların sağ qalmasına dair alternativ baxış təqdim edən &quot;[[Qarşılıqlı yardım. Təkamülün bir amili]]&quot; adlı kitabını nəşr etdirmişdir. Həmin dövrdə [[Frensis Qalton]] kimi [[sosial darvinizm]] tərəfdarları şəxslərarası rəqabət və təbii iyerarxiya nəzəriyyəsini irəli sürürdülər, lakin Kropotkin [[Çarlz Darvin]] anlamında rəqabət əvəzinə əməkdaşlığa verilən təkamül üstünlüyünün insan da daxil olmaqla növlərin uğur qazanmasını təmin etdiyini müdafiə etmişdir.&lt;ref name=&quot;Sale&quot;&gt;{{cite news |last=Sale |first=Kirkpatrick |author-link=Kirkpatrick Sale |title=Are Anarchists Revolting? |newspaper=[[The American Conservative]] |date=1 July 2010 |url=http://www.amconmag.com/article/2010/jul/01/00045/ |access-date=2026-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212113034/http://amconmag.com/article/2010/jul/01/00045/ |archive-date=2010-12-12 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt;

Əsərin son fəslində müəllif heyvanlar aləmində növlərin böyük əksəriyyətinin cəmiyyət halında yaşadığını və yaşamaq uğrunda mübarizədə, yəni darvinist mənada yalnız yaşayış vasitələri uğrunda yox, eləcə də əlverişsiz təbii şəraitə qarşı mübarizədə birləşməyi ən yaxşı vasitə hesab etdiklərini bildirmişdir. Kropotkinin fikrinə görə, fərdi mübarizənin minimuma endirildiyi və qarşılıqlı yardım təcrübəsinin en yüksək səviyyəyə çatdığı növ nümunələri həmişə ən çoxsaylı, ən firavan və gələcək tərəqqiyə ən açıq olanlardır. Əldə edilən qarşılıqlı mühafizə, qocalığa çatmaq və təcrübə toplamaq imkanı, yüksək intellektual inkişaf və ictimai vərdişlərin artması növün qorunmasını, yayılmasını və növbəti tərəqqisini təmin edir. Əksinə, ictimailəşməyən növ nümunələri isə məhvə məhkumdur.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kropotkin, Peter |url=http://en.wikiquote.org/wiki/Kropotkin#Mutual_Aid:_A_Factor_of_Evolution_.281902.29 |title=quotation from ''Mutual Aid: A Factor of Evolution'' |year=1902 |access-date=May 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190316091205/https://en.wikiquote.org/wiki/Kropotkin#Mutual_Aid:_A_Factor_of_Evolution_.281902.29 |archive-date=March 16, 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Geniş yayılmış yanlış qənaətin əksinə olaraq, Kropotkin təbiətdə canlılar arasında xudbinliyin və ya rəqabətli mübarizənin, yəni &quot;qarşılıqlı mübarizə&quot;nin mövcudluğunu inkar etməmişdir. O, eyni növün fərdləri arasında əməkdaşlığı və ictimailəşməni sağ qalmaq üçün ən yaxşı vasitə kimi görmüşdür.&lt;ref name=&quot;Kropotkin &amp; McKay 2018(2)&quot;&gt;{{cite book |last=Kropotkin |first=Petr Alekseevich |chapter=Introduction |chapter-url=https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-modern-science-and-anarchy#toc1 |editor-last=McKay |editor-first=Iain |title=Modern Science and Anarchy |publisher=AK Press |location=La Vergne |archive-url= https://web.archive.org/web/20250518014533/https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-modern-science-and-anarchy#toc1 |archive-date=18 May 2025 |year=2018 |isbn=978-1-84935-275-8 |oclc=1030822849 |url-status=live |quote=&quot;Kropotkin was well aware that the drive for cooperation rested on the &quot;selfish&quot; desire to survive. His argument was that mutual aid, rather than mutual struggle, between members of the same group or species was the best means of doing so.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Bioloq [[Stiven Cey Quld]] Kropotkinin baxışlarının müasir bioloji anlayışlarla üst-üstə düşdüyünü müdafiə etmişdir. O, Kropotkinin müşahidələri ilə razılaşaraq qeyd etmişdir ki, müəllif rəqabətli mübarizə konsepsiyasını inkar etməsə də, bu çərçivədə əməkdaşlıq əlaqələrinin tez-tez gözəldən qaçırıldığını vurğulamışdır. Quld həmçinin bildirmişdir ki, əgər əməkdaşlıq fərdin sağ kalmaq şansını artırırsa, onun təbii seçmə tərəfindən istisna edilməsi üçün heç bir əsas yoxdur, əksinə, təşviq olunmalıdır.&lt;ref name=Gould&gt;{{cite magazine|last=Gould |first=Stephen Jay |date=June 1988 |title=Kropotkin Was No Crackpot |magazine=[[Natural History (magazine)|Natural History]] |number=106 |pages=12–21 |url=http://www.marxists.org/subject/science/essays/kropotkin.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20250303084502/http://www.marxists.org/subject/science/essays/kropotkin.htm |archive-date=3 March 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Kropotkin insanlarda rəqabət meyllərinin varlığını inkar etməmiş, lakin bunları bəşər tarixinin hərəkətverici qüvvəsi hesab etməmişdir.&lt;ref name=&quot;Gallaher&quot;&gt;{{Cite book |last1=Gallaher |first1=Carolyn |title=Key Concepts in Political Geography |last2=Dahlman |first2=Carl T. |last3=Gilmartin |first3=Mary |last4=Mountz |first4=Alison |last5=Shirlow |first5=Peter |date=2009 |publisher=SAGE |isbn=9781412946728 |location=London |page=392 |author-link=Carolyn Gallaher}}&lt;/ref&gt; O, münaqişəyə can atmağın yalnız ədalətsizliyi, eləcə də insan yaradıcılığını boğan və onun əməkdaşlığa olan təbii meylinə mane olan dövlət və ya [[Rusiya Pravoslav Kilsəsi]] kimi avtoritar təsisatları məhv etmək cəhdlərində ictimai baxımdan faydalı olduğunu hesab etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vucinich |first=Alexander |title=Darwin in Russian Thought |publisher=University of California Press |year=1988 |isbn=9780520062832 |page=349}}&lt;/ref&gt;

Kropotkin qarşılıqlı təşkilatlanmadan doğan faydaların insanları qarşılıqlı çəkişmələrdən daha çox həvəsləndirdiyini iddia etmişdir. Onun ümidi uzunmüddətli perspektivdə qarşılıqlı təşkilatlanmanın fərdləri istehsala yönəldəcəyi idi. [[Anarxo-primitivizm|Anarxo-primitivistlər]] və anarxo-kommunistlər hədiyyə iqtisadiyyatının yoxsulluq dövrəsini qıra biləcəyinə inanırlar. Onlar səfər etdiyi ovçu-yığıcı qrupların qarşılıqlı yardım tətbiq etdiyinə inanan Kropotkinin mülahizələrinə əsaslanırlar.
&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Roy |first=Debarati |title=The Power of Money |publisher=Vij Books India Private Limited |year=2012 |isbn=9789382573173 |page=201}}&lt;/ref&gt;

=== Qarşılıqlı yardım ===
[[File:La conquête du pain.jpg|left|thumb|&quot;[[Çörəyin fəthi]]&quot;nin fransızca nəşri.]]

Kropotkinin təfəkkürü üç əsas istiqamət ətrafında formalaşır. O, ilk növbədə, libertarian cəmiyyətdə istehsal və istehlak necə təşkil olunmalıdır sualı əsasında çıxış edir. İstehsal vasitələrinin və əldə olunan nemətlərin müsadirəsi, sonra isə kollektivləşdirilməsi, eləcə də iqtisadiyyatın səmərələşdirilməsi və özünütəminedən kommunaların yaradılması vasitəsilə (kommuna şəhərlər və kəndlər arasındaki fərqləri aradan qaldırır, sənaye mərkəzsizləşməsini təmin edir). Bundan əlavə, kapitalizmdən fərqli olaraq, o, fərdi maksimum mənfəət prinsipini rədd edərək, daha ədalətli və bərabərlikçi olan &quot;hər kəsə ehtiyacına görə&quot; prinsipini önə çəkir ki, bu da qarşılıqlı yardıma (ikinci istiqamət) əsaslanır.&lt;ref name=&quot;sudoc&quot; /&gt;

Qarşılıqlı yardım rəqabətə əsaslanan sosial darvinizmə birbaşa qarşı çıxmaq deməkdir. Kropotkin əməkdaşlıq və qarşılıqlı köməyin &quot;insan təbiəti&quot;ndə ümumi və vacib təcrübələr olduğunu iddia edir. Əgər tamahkarlıq ucbatından həmrəylikdən imtina edilərsə, bu zaman sosial iyerarxiyalaşmaya və despotizmə sürüklənmə baş verir. Mənəvi və etik anlayış baxımından, onun fikrinə görə, yalnız azadlıq, həmrəylik və ədalətə əsaslanan mənəviyyat insan təbiətinin bir hissəsi olan dağıdıcı instinktləri üstələməyə qadirdir. Bu məqsədlə elm fövqəltəbii və ya iqtisadi prinsiplərə deyil, etik əsaslara uyğunlaşmalıdır. Sosial strukturların araşdırılması azad cəmiyyətin inkişafının əsası olan insan ehtiyaclarını dərk etməyin açarıdır.&lt;ref name=&quot;sudoc&quot; /&gt;

Reno Qarsiyanın &quot;İnsan təbiəti və anarxiya&quot; adlı doktorluq dissertasiyasında bildirdiyinə görə, Kropotkinin istifadə etdiyi &quot;insan təbiəti&quot; anlayışı cəmiyyətin köklü dəyişməsi yollarını cızmaq istəyən hər bir mühakimə üçün çıxılmaz vəziyyət yaratmaqdan uzaq olaraq, bu istiqamətdə fəaliyyət göstərmək üçün çoxlu alətlər təqdim edir. Həm coğrafiyaçı, həm də təkamülçü olan Kropotkin, hər cür essensialist (mahiyyətçi) qapanmanın əksinə olaraq, insan təbiətini qlobal təbiətə, daha dəqiqi növlərin təkamülünün kooperativ irsinə tərəf yönəldir. Sosial darvinizm və ya sosiobiologiya kimi dağıdıcı reduksionizmlərin təsirlərinə qarşı çıxmaq üçün insanın yaşamalı olduğu kontekstlərə uyğun olaraq davamlı şəkildə yenidən işlənən bu irsə söykənmək lazımdır.&lt;ref name=&quot;sudoc&quot;&gt;{{cite web |title=Notice bibliographique 166719668 |website=Sudoc |url=http://www.sudoc.fr/166719668 |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924141157/http://www.sudoc.fr/166719668 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Kropotkin 1892-ci ildə nəşr olunan &quot;[[Çörəyin fəthi]]&quot; adlı kitabında könüllü əməkdaşlıq sistemi daxilində həyata keçirilən qarşılıqlı mübadiləyə əsaslanan iqtisadi model təklif etmişdir. O, sosial, mədəni və sənaye baxımından ehtiyac duyduğu bütün əmtəə və xidmətləri istehsal edə biləcək qədər inkişaf etmiş bir cəmiyyətdə hər kəsin ictimai məhsuldan ehtiyacı olanı götürməsinə mane olacaq imtiyazlı bölgü, qiymətqoyma və ya pul mübadiləsi kimi heç bir maneənin qalmayacağını müdafiə etmişdir. Müəllif əmtəə və xidmətlər üçün pulun və ya mübadilə vasitələrinin vaxtı gəldikdə tamamilə ləğv olunmasını dəstəkləmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kropotkin |first=Peter |url=https://archive.org/details/conquestbread00kropgoog |title=The Conquest of Bread |publisher=Putnam |year=1892 |pages=[https://archive.org/details/conquestbread00kropgoog/page/n219 201]}}&lt;/ref&gt;

Kropotkin [[Mixail Bakunin]]in [[kollektivizm|kollektivist]] iqtisadi modelini sadəcə fərqli adlı muzdlu əmək sistemi hesab etmiş&lt;ref&gt;Kropotkin wrote: &quot;After the Collectivist Revolution instead of saying 'twopence' worth of soap, we shall say 'five minutes' worth of soap.&quot; (quoted in {{Cite book |last=Brauer, Fae |title=The Art of Evolution: Darwin, Darwinisms, and Visual Culture |publisher=UPNE |year=2009 |isbn=9781584657750 |editor-last=Larsen, Barbara Jean |page=211 |chapter=Wild Beasts and Tame Primates: 'Le Douanier' Rosseau's Dream of Darwin's Evolution |chapter-url=https://books.google.com/books?id=kZisTVt0GJQC&amp;pg=PA211}})&lt;/ref&gt; və belə bir quruluşun kapitalist muzdlu əmək sistemi ilə eyni tipli mərkəzləşmə və bərabərsizlik yaradacağını bildirmişdir. O, fərdin əmək məhsullarına verdiyi töhfənin dəyərini müəyyən etməyin qeyri-mümkünlüyünü vurğulamış, belə bir qiymətləndirmə aparmaq mövqeyində duran hər kəsin əməkhaqqını müəyyənləşdirdiyi şəxslər üzərində hakimiyyət bərqərar edəcəyini qeyd etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Avrich, Paul |title=The Russian Anarchists |title-link=The Russian Anarchists |publisher=AK Press |year=2005 |isbn=9781904859482 |pages=28–29}}&lt;/ref&gt;

[[Kirkpatrik Seyl]]in fikrinə görə, Kropotkin xüsusilə &quot;Qarşılıqlı yardım&quot; və daha sonra &quot;[[Tarlalar, fabriklər və emalatxanalar]]&quot; əsərləri ilə həmin dövrdə geniş yayılmış fərdi anarxizm və qanunsuzluq anarxizminin məntiqsiz məhdudiyyətlərindən uzaqlaşmağı bacarmışdır. Bunun əvəzinə müəllif qarşılıqlı yardım nəzəriyyəsini işləyib hazırlayarkən kəşf etdiyi müstəqil kooperativ icma modellərinə əsaslanaraq kommunal anarxizm baxışını təqdim etmişdir. Bu model ənənəvi anarxizm kimi mərkəzləşdirilmiş hökumətə və dövlət səviyyəsindəki qanunlara qarşı çıxsa da, müəyyən kiçik miqyasda icmaların, kommunaların və kooperativlərin mərkəzləşdirilmiş nəzarət olmadan çiçəklənə biləcəyini, insanları zəngin maddi həyat və geniş azadlıq sahələri ilə təmin edə biləcəyini nümayiş etdirmişdir.&lt;ref name=Sale/&gt;

=== Özünütəminetmə ===
Kropotkinin diqqəti yerli istehsala yönəltməsi onun ölkələrin öz mallarını istehsal etməklə və öz ərzağını yetişdirməklə özünütəminetməyə can atmalı olduğu, beləliklə də idxaldan asılılığı azaltmalı olduğu barədə baxışını formalaşdırmışdır. Bu məqsədlərə çatmaq üçün o, yerli ərzaq istehsalını artırmaqdan ötrü suvarma sistemlərinin və istixanaların tətbiqini müdafiə etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Adams |first=Matthew S. |url=https://books.google.com/books?id=bFFOCgAAQBAJ&amp;pg=PA114 |title=Kropotkin, Read, and the Intellectual History of British Anarchism: Between Reason and Romanticism |date=4 June 2015 |publisher=Springer |isbn=9781137392626 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Zorakılıq ===
Kropotkin üçün zorakılıq arzulanan bir vasitədən daha çox, kənardan məcbur edilən və qaçılmaz olan bir hal kimi görünür. 1880-ci ildə o, &quot;Le Révolté&quot; qəzetində qətlə çağırış edərək bildirmişdir ki, &quot;fəaliyyətimiz şifahi, yazılı, xəncər, tüfəng və ya dinamitlə həyata keçirilən daimi üsyan olmalıdır. Üsyankar kimi zərbə endirmək məqamı gəldikdə, biz ardıcıl davranır və hər bir silahdan istifadə edirik. Qanunilikdən kənar olan hər bir vasitə bizə uyğundur&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thomazo |first=Renaud |title=Mort aux bourgeois : sur les traces de la bande à Bonnot |publisher=Larousse |year=2007 |page=103 |url=https://books.google.be/books?id=W8g9AQAAIAAJ&amp;q=%22Notre+action+doit%22 |access-date=2026-08-05 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

Buna baxmayaraq, 1890-cı illərin təcrübəsinə əsaslanaraq müəllif 1905-ci ildə &quot;[[Britannika Ensiklopediyası]]&quot; üçün yazdığı məqalədə [[fəaliyyət yoluyla təbliğat]] dövrünə toxunaraq fikirlərini yumşaltmışdır. O qeyd etmişdir ki, 1890-cı ilə yaxın anarxistlərin təsiri tətil hərəkatlarında, səkkiz saatlıq iş günü uğrunda ümumi tətil ideyasını inkişaf etdirdikləri [[Beynəlxalq Əmək Günü|1 May nümayişləri]]ndə və ordudakı antimilitarist təbliğatda hiss olunmağa başlayarkən, onlar kəskin təqiblərə məruz qalmışlar. Anarxistlər bu təqiblərə zorakılıq aktları ilə cavab vermiş, bu da öz növbəsində yuxarıdan daha çox edam, aşağıdan isə yeni qisas addımları ilə müşayiət olunmuşdur. Nəticədə ictimaiyyətdə zorakılığın anarxizmin mahiyyəti olması təəssüratı yaranmışdır, lakin anarxizm tərəfdarları bu fikri rədd edərək bildirirlər ki, əslində zorakılıqdan hər bir qrup öz fəaliyyətinin repressiyalarla məhdudlaşdırıldığı və fövqəladə qanunlarla qanundankənar elan edildiyi dərəcədə istifadə edir.&lt;ref name=&quot;Bekaert&quot;&gt;{{cite book |last=Bekaert |first=Xavier |title=Anarchisme, violence et non-violence |subtitle=Petite anthologie de la révolution non-violente chez les principaux précurseurs et théoriciens de l’anarchisme |location=Brüssel-Paris |publisher=[[Le Monde libertaire]] - [[Alternative libertaire (Belgique)]] |year=2000 |month=mart |pages=76 |isbn=978-2-903013-93-6 |url=https://fr.scribd.com/document/9541545/Violence-Non-Violence |access-date=2026-08-05 |language=fr |archive-date=2022-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408010841/https://fr.scribd.com/document/9541545/Violence-Non-Violence |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Kropotkin zorakılığın anarxizm olmadığını, əksinə, ölüm cəzasının, bütün bastiliyalardan ibarət həbsxana sisteminin və bir insanın başqasını cəzalandırmaq hüququnun ləğvini tələb edərək insanlararası münasibətlərdə zorakılığı aradan qaldırmağa çalışan yeganə ardıcıl cərəyanın anarxistlər olduğunu vurğulamışdır. Zorakı üsyanı müdafiə etməsinə baxmayaraq, Kropotkin inqilabi prosesdə terrorun tətbiqini pisləmişdir. Müəllifin fikrinə görə, təşkilatlanmış və qanuniləşdirilmiş terror əslində xalq üçün zəncir tökməyə xidmət edir. O, inqilabların ruhu olan fərdi təşəbbüsü məhv edir, güclü və itaətkar hökumət ideyasını əbədiləşdirir, həmçinin inqilabi məhkəməni ələ keçirərək ondan öz partiyasının mənafeyi naminə hiyləgərlik və ehtiyatla istifadə edəcək şəxsin diktaturasına zəmin hazırlayır.&lt;ref name=&quot;Bekaert&quot; /&gt;

=== Din ===
Kropotkin keçmişdə dini [[əxlaq]]ı kəskin tənqid etməsinə baxmayaraq,&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kropotkin |first=Peter |author-link=Pyotr Kropotkin |title=Anarchist Morality |url=https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-anarchist-morality |website=The Anarchist Library |year=1897 |access-date=2026-08-04 |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Lev Tolstoy]]un [[xristian anarxizmi]]ni anarxizmdəki dörd əsas təfəkkür məktəbindən biri kimi qəbul etmişdir.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Kropotkin |first=Peter |author-link=Pyotr Kropotkin |title=Anarchism |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Eleventh Edition|Encyclopædia Britannica]] |url=https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-anarchism-from-the-encyclopaedia-britannica |website=The Anarchist Library |year=1910 |access-date=2026-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200119172822/http://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-anarchism-from-the-encyclopaedia-britannica |archive-date=2020-01-19 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Kropotkin və Tolstoy şəxsən heç vaxt görüşməsələr də, qarşılıqlı hörmətə əsaslanan münasibət saxlamışdılar.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Woodcock |first1=George |author-link1=Corc Vudkok |last2=Avakumović |first2=Ivan |title=The Anarchist Prince |year=1950 |language=en}}&lt;/ref&gt; Kropotkin Avropada anarxizmin mənşəyini anabaptistlər və hussilər kimi müxtəlif xristian hərəkatlarında görmüş, italyan [[katolik]] yepiskopu [[Marko Cirolyamo Vida]] və alman [[anbaptizm|anabaptist]] ilahiyyatçısı [[Hans Denk]] kimi xadimlərin adlarını çəkmişdir.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Kropotkin |first=Peter |author-link=Pyotr Kropotkin |title=Anarchism |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Eleventh Edition|Encyclopædia Britannica]] |url=https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-anarchism-from-the-encyclopaedia-britannica |website=The Anarchist Library |year=1910 |access-date=2026-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200119172822/http://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-anarchism-from-the-encyclopaedia-britannica |archive-date=2020-01-19 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Kropotkin [[İsa Məsih]] və [[Budda]] şəxsiyyətləri, eləcə də onların əxlaqi təlimləri ilə yanaşı, [[xristianlıq]] və [[buddizm]]ə də rəğbət bəsləmişdir.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kropotkin |first=Peter |author-link=Pyotr Kropotkin |title=Ethics: Origin and Development |url=https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-ethics-origin-and-development |website=The Anarchist Library |year=1922 |access-date=2026-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416145948/https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-ethics-origin-and-development |archive-date=2021-04-16 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; O, xristianlığın qardaşlıq və qarşılıqlı yardım müdafiəsində yeni bir şey təqdim etmədiyini hesab etsə də, bağışlamaq barədə xristian və buddizm təlimini bir yenilik kimi qiymətləndirmişdir. Xristianlıqdan əvvəlki intiqamçı mədəniyyətlərin əxlaqından fərqli olaraq, Məsihin təlimi təqib və intiqamı rədd edir. Kropotkinin fikrincə, &quot;xristianlığın həqiqi əzəməti&quot; &quot;düşmənlərinizdən intiqam almayın&quot; sözlərində əks olunmuşdur.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kropotkin |first=Peter |author-link=Pyotr Kropotkin |title=Ethics: Origin and Development |url=https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-ethics-origin-and-development |website=The Anarchist Library |year=1922 |access-date=2026-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416145948/https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-ethics-origin-and-development |archive-date=2021-04-16 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; O həmçinin, xristian tanrısını intiqamçı hesab etdiyi və möminlərdən itaət tələb edən bütpərəst allahları ilə müqayisədə bir irəliləyiş kimi görmüşdür.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kropotkin |first=Peter |author-link=Pyotr Kropotkin |title=Ethics: Origin and Development |url=https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-ethics-origin-and-development |website=The Anarchist Library |year=1922 |access-date=2026-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416145948/https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-ethics-origin-and-development |archive-date=2021-04-16 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Müəllif &quot;Etika&quot; əsərində ilahi müəllimin millətindən və ya sosial vəziyyətindən asılı olmayaraq bütün insanlara, xüsusən də ən aşağı təbəqədən olanlara bəslədiyi sevginin bəşəriyyəti şər gücündən xilas etmək naminə ən ali qəhrəmanlıq fədakarlığına, yəni çarmıxda ölümə gətirib çıxardığını qeyd etmişdir.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kropotkin |first=Peter |author-link=Pyotr Kropotkin |title=Ethics: Origin and Development |url=https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-ethics-origin-and-development |website=The Anarchist Library |year=1922 |access-date=2026-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416145948/https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-ethics-origin-and-development |archive-date=2021-04-16 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mükafatları ==
Kropotkin 1865-ci ildə &quot;[[Çjunqa]] çayından yuxarı [[Çin]]in [[Girin]] şəhərinə qədər, eləcə də [[Arqun çayı]]ndakı Tsuruxaytuyevsk keşikçi məntəqəsindən [[Mançuriya]]nın [[Mergen]] şəhərinə və oradan [[Blaqoveşşensk]]ə səyahətinə görə&quot; [[Rusiya Coğrafiya Cəmiyyəti|İmperator Rus Coğrafiya Cəmiyyəti]]nin Fiziki Coğrafiya Şöbəsi üzrə Kiçik qızıl medalına layiq görülmüşdür.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Отчёт ИРГО за 1865 г. |location=СПб. |publisher=ИРГО |year=1866 |page=112 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

== Şəxsi həyatı ==
{{Quote box|quote=İnsanla onun dünyası arasında heç bir uçurum yox idi. O, hər şeydə hiss etdiyi, inandığı və yazdığı kimi danışırdı və hərəkət edirdi. Kropotkin bütöv bir insan idi. |source=[[Rudolf Roker]]{{sfn|Osofsky|1979|pp=20–21}} |width=30em |quoted=1}}

Kropotkin 1878-ci ilin oktyabrında [[İsveçrə]]də [[ukrayna]]lı [[yəhudi]] tələbə Sofiya Qriqoryevna Rabinoviç ilə evlənmişdir.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kropotkine |first=Pierre |title=Mémoires d’un révolutionnaire |chapter=Index |publisher=Scala |year=1898 |pages=529 |total-pages=550 |url=https://fr.wikisource.org/wiki/M%C3%A9moires_d%E2%80%99un_r%C3%A9volutionnaire/Texte_entier |isbn=978-90-04-16797-1 |access-date=2026-08-04 |language=fr |archive-date=2026-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260415095321/https://fr.wikisource.org/wiki/M%C3%A9moires_d%E2%80%99un_r%C3%A9volutionnaire/Texte_entier |url-status=live }}&lt;/ref&gt; O, Kropotkindən on ildən çox gənc idi.{{sfn|Osofsky|1979|p=39}} Sofiya &quot;Ananyev&quot; ləqəbini daşıyan inqilabçının qızı olmuşdur. Uşaqlıq illərini atasının sürgün olunduğu [[Tomsk]] şəhərində keçirmişdir. Pyotr Kropotkin ilə [[Cenevrə]]də tanış olmuşdur. Onların arasında nikah kilsə ayinləri keçirilmədən, tam hüquq bərabərliyi prinsipləri əsasında, hər üç ildən bir ləğv edilməsi və ya uzadılması nəzərdə tutulan üçillik müqavilə şəklində bağlanmışdır. Sözügedən müqavilə həyat yoldaşları tərəfindən fasiləsiz olaraq 14 dəfə uzadılmış, nəticədə onların nikahı Pyotr Kropotkinin 78 yaşında vəfatına qədər, yəni 43 il davam etmişdir.&lt;ref&gt;{{Книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=mPK6JoCsqVEC&amp;pg=PA209&amp;lpg=PA209#v=onepage&amp;q&amp;f=false |автор=Вячеслав Алексеевич Маркин |заглавие=Неизвестный Кропоткин |год=2002 |издательство=ОЛМА Медиа Групп |страниц=448 |isbn=978-5-224-02746-0}}&lt;/ref&gt; Kropotkin tənqid və rəy mənbəyi kimi əsasən ona istinad edirdi. Sofiyanın nəşr olunmuş &quot;4 237 nömrəlinin arvadı&quot; adlı hekayəsi Klervo həbsxanasında həyat yoldaşı ilə bağlı şəxsi təcrübəsinə əsaslanırdı. O, 1941-ci ildə vəfat etməzdən əvvəl Moskvada Kropotkinin əsərlərinə həsr olunmuş arxiv yaratmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Eds |date=18 September 2021 |title=Sophia Kropotkin (and a trip to Hartlepool) |url=https://freedomnews.org.uk/2021/09/18/sophia-kropotkin-and-a-trip-to-hartlepool/ |access-date=24 January 2024 |website=Freedom News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Kropotkin şəxsi həyatı barədə danışmağı sevməzdi.{{sfn|Osofsky|1979|p=22}}

Cütlüyün yeganə övladı Aleksandra 1887-ci ildə Londonda anadan olmuşdur.{{sfn|Osofsky|1979|pp=14, 39}} O, 1912-ci ildə [[Vilyam Somerset Moem]]in sevgilisi olmuşdur. Moem özünün &quot;Mister Harrinqtonun alt paltarları&quot; (1928) hekayəsində onu Anastasiya Aleksandrovna Leonidova adı altında təsvir etmişdir.&lt;ref&gt;{{Статья |ссылка=http://kropotkin.site/sasha-kropotkina |автор=Прусский Я. Л. |заглавие=Саша Кропоткина и две её родины |год=2012 |место=Дмитров |издание=Сборник материалов IV Международных Кропоткинских чтений к 170-летию со дня рождения П. А. Кропоткина (Материалы и исследования) |страницы=143 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200106093707/http://kropotkin.site/sasha-kropotkina |archive-date=2020-01-06}}&lt;/ref&gt; [[Fevral inqilabı]]ndan sonra, 1915-ci ilin yayında həyat yoldaşı, hüquqşünas və ədibi Boris Fyodoroviç Lebedev (1877–1948-ci illər) ilə birlikdə [[Birləşmiş Krallıq|Britaniya]]dan [[Rusiya]]ya gəlmişdir. 1921-ci ildə atasının vəfatından sonra [[RSFSR]]-dən mühacirət etmişdir. [[ABŞ]]-də ikinci dəfə jurnalist L. Hammondla evlənmişdir. Çukovski Aleksandranın atasının doktrinalarına heç də bağlı olmayan, sağlam, yumruyanaq bir qız olduğunu və [[ingilis dili|ingilis]] aksenti ilə danışdığını qeyd etmişdir.&lt;ref&gt;{{Книга |ссылка=https://books.google.ru/books?id=3Zq-QiarGzcC&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;dq=Николай+Ив.+Кульбин+был+кроткий,+учтивый+человек,+любивший+говорить+всем+приятное&amp;source=gbs_navlinks_s |заглавие=Чуковский К. И. Дневник. 1901—1969 Т 2 |издательство=ОЛМА Медиа Групп |страниц=672 |isbn=978-5-94850-033-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604134846/https://books.google.ru/books?id=3Zq-QiarGzcC&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;dq=Николай%20Ив.%20Кульбин%20был%20кроткий,%20учтивый%20человек,%20любивший%20говорить%20всем%20приятное&amp;source=gbs_navlinks_s |archive-date=2023-06-04}}&lt;/ref&gt;

Şəxsiyyət kimi Pyotr Kropotkin öz əqidəsinə uyğun gələn müstəsna dürüstlüyü və mənəvi xarakteri ilə tanınırdı. İdeoloji rəqibi [[Henri Hindman]] Kropotkinin cazibəsini və səmimiyyətini xatırlayırdı. Stepnyak-Kravçinski yazmışdır ki, bu xüsusiyyətlər Kropotkinin natiqlik gücünə öz töhfəsini vermişdir. Müfəkkir kimi Kropotkin iqtisadiyyat və ya siyasətdən daha çox mənəviyyat məsələlərinə diqqət yetirir, başqalarına təzyiq göstərmədən öz prinsiplərinə uyğun davranırdı. Praktikada bu, onu əməl inqilabçısından daha çox &quot;inqilabçı [[humanizm|humanist]]&quot; edirdi. O həmçinin, fövqəladə dərəcədə xeyirxahlığı və nümunəvi, prinsiplərə əsaslanan bir inqilabi həyat sürmək üçün maddi rahatlıqlardan imtina etməsi ilə seçilirdi. Cerald Rankl yazmışdır ki, &quot;Kropotkin öz elmi və müqəddəsanə həyat tərzi ilə hərəkata, demək olar ki, möhtərəmlik gətirmişdi&quot;.{{sfn|Osofsky|1979|pp=19–22}}

=== Soyadın yazılışı ===
İnqilabdan əvvəlki bütün rəsmi sənədlərdə&lt;ref name=&quot;spbved&quot; /&gt; Pyotr Alekseyeviçin, eləcə də qardaşı Aleksandrın soyadının &quot;Krapotkin&quot; kimi qeyd olunduğu barədə rəy mövcuddur. 1917-ci il inqilabına qədər hər iki variant — həm &quot;a&quot;, həm də &quot;o&quot; harfi ilə yazılış qarşıya çıxırdı. &quot;[[Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğəti]]&quot;ndə soyad &quot;Kropotkin&quot; kimi verilmişdir.&lt;ref&gt;{{BEEL|Кропоткин, Петр Алексеевич}}&lt;/ref&gt; &quot;[[Britannika Ensiklopediyası]]&quot;nda da soyad &quot;o&quot; harfi ilə yazılmışdır.&lt;ref&gt;{{Статья |ссылка=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kropotkin,_Peter_Alexeivich |заглавие=Kropotkin, Peter Alexeivich |год=1911 |издание=Encyclopædia Britannica |том=15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113155632/https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kropotkin,_Peter_Alexeivich |archive-date=2021-01-13}}&lt;/ref&gt;

İnqilabçının 8 fevral 1921-ci ildə vəfatı haqqında qəzet nəşrlərinin əksəriyyətində onun soyadı &quot;Krapotkin&quot; kimi qeyd olunurdu. Yalnız &quot;Bednota&quot; qəzetinin &quot;Mübarizəçinin xatirəsinə&quot; adlı xəbərində soyad &quot;o&quot; hərfi ilə işlədilmişdir. [[Moskva]] Fəhlə və Kəndli Deputatları Sovetinin plenumu tərəfindən 15 fevral 1921-ci ildə &quot;Yoldaş Pyotr Alekseyeviç Kropotkinin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi haqqında&quot; qərar qəbul edildikdən sonra tarixşünaslıqda müasir yazılış forması möhkəmlənmişdir. Buna baxmayaraq, küçə adları yazılmış bir çox lövhələrdə indiyədək soyadın fərqli yazılışı saxlanılmaqdadır. Hələ 1918-ci ildə, inqilabçının sağlığında onun şərəfinə adlandırılmış Seliger gəmilərindən biri 1945-ci ilə qədər gövdəsində &quot;Krapotkin&quot; adını daşımışdır. Bəzi [[isveç]]li müəlliflər də onun soyadını &quot;Krapotkin&quot; şəklində qeyd etmişdilər.&lt;ref name=&quot;spbved&quot;&gt;{{Статья |ссылка=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10294663@SV_Articles |автор=Вареник О. |заглавие=Как князь Крапоткин стал товарищем Кропоткиным |издание=Санкт-Петербургские ведомости |число=14.12.2012 |номер=48 (1230) |страницы=5 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006104304/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10294663@SV_Articles |archive-date=2014-10-06 |access-date=2012-12-22}}&lt;/ref&gt;

== Mirası ==
Öz dövründə anarxistlərin aparıcı nəzəriyyəçisi kimi Kropotkin onların ən sistemli doktrinasını anlaşıqlı bir dildə yazmış&lt;ref name=&quot;Drinnon 1982 p. 38&quot;&gt;{{cite book |last=Drinnon |first=Richard |chapter=The Dream |chapter-url=https://archive.org/details/rebelinparadiseb0000drin/page/30/mode/2up |chapter-url-access=registration |series=Paul Avrich Collection (Library of Congress) |title=Rebel in Paradise: A Biography of Emma Goldman |url=https://archive.org/details/rebelinparadiseb0000drin |url-access=registration |via=Internet Archive |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |year=1982 |orig-year=1961 |isbn=978-0-226-16364-2 |oclc=1319580316 |page=[https://archive.org/details/rebelinparadiseb0000drin/page/38/mode/2up 38]}}&lt;/ref&gt; və [[anarxokommunizm|anarxo-kommunist]] sosial doktrinasının inkişafına rəhbərlik etmişdir. Onun ixtiraçılıq və praqmatikliklə seçilən əsərləri ən çox oxunan anarxist kitabları və broşürləri olmuşdur. Bu əsərlərin başlıca Avropa və Şərq dillərinə tərcümələri həm [[Nestor Maxno]] və [[Emiliano Sapata]] kimi inqilabçılara, həm [[Patrik Geddes]] və [[Ebenezer Hovard]] kimi anarxist olmayan islahatçılara, həm də yazıçılar [[Ba Czin]] və [[Ceyms Coys]] kimi geniş ziyalı təbəqəsinə təsir göstərmişdir. Kropotkinin nüfuzunun böyük hissəsi 1914-cü ildən əvvəlki intellektual yazılarına söykənirdi. Ölkəyə qayıtmasına baxmayaraq, onun [[Rusiya inqilabı]]na təsiri çox az olmuşdur.{{sfn|Osofsky|1979|pp=18–19}}

[[Emma Qoldman]] Kropotkini özünün &quot;böyük müəllimi&quot; və XIX əsrin ən böyük zəkaları və şəxsiyyətləri sırasında görürdü.{{sfn|Osofsky|1979|pp=21–22}} Bioqraf Stiven Osofski yazmışdır ki, tarixçi [[Pol Avriç]] Kropotkini ən öncül [[libertarianizm|libertarian]] nəzəriyyəçi və anarxist hərəkatının ən nüfuzlu fiquru hesab edir, Aleksandr Qrey isə bildirmişdir ki, Kropotkin &quot;müasir anarxistlər arasında ehtimal ki, ən səciyyəvi, şübhəsiz ki, ən cazibədar və rəğbət doğuran şəxsiyyət idi&quot;.{{sfn|Osofsky|1979|p=19}}

=== Şərəfinə adlandırılmış küçələr ===
[[Fayl:Дом Новосёлова. ул.Кропоткинская 83. Памятник Кропоткину..jpg|200x200px|thumb|right|[[Dmitrov]] şəhərində, Kropotkinskaya küçəsində P. A. Kropotkinin abidəsi.]]

[[Moskva]]:&lt;ref&gt;{{cite book |last=Земенков |first=Б. С. |title=Памятные места Москвы |location=М. |year=1959 |pages=74–75 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

* Kropotkinski döngəsi (keçmiş Ştatnı döngəsi), 26 — Pyotr Kropotkinin anadan olduğu və uşaqlıq illərini keçirdiyi evdir. 1925–1939-cu illərdə binada P. A. Kropotkin muzeyi fəaliyyət göstərmişdir.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Фролов |first=А. И. |title=Московские музеи |location=Москва |publisher=Издательский дом «Муравей» |year=1999 |pages=255–256 |isbn=5-89737-051-5 |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Виртуальный музей П. А. Кропоткина |url=http://kropotkin.ru/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B5/ |access-date=2026-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401151413/http://kropotkin.ru/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B5/ |archive-date=2019-04-01 |url-status=dead |language=ru}}&lt;/ref&gt; Binanın üzərində xatirə lövhəsi quraşdırılmışdır.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Дом Кропоткина |website=Узнай Москву |url=https://um.mos.ru/houses/dom_kropotkina/ |access-date=2026-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421075722/https://um.mos.ru/houses/dom_kropotkina/ |archive-date=2021-04-21 |url-status=live |language=ru}}&lt;/ref&gt;
* Malı Lyovşinski döngəsi, 4 (1855-ci ilədək) — ev günümüzədək qorunub saxlanılmamışdır.
* Malı Vlasyevski döngəsi, 8-1855-1857-ci illərdə burada yaşamış, daha sonralar atasının yanına gəlmişdir; ev günümüzədək qorunub saxlanılmamışdır.
* Leontyevski döngəsi, 26 — Rusiyaya qayıtdıqdan sonra bir müddət burada yaşamışdır.
* Moskvadakı Kropotkinski döngəsi (onun adını daşıyan meydan, sahilboyu küçə və küçənin inqilabdan əvvəlki adları 1994-cü ildə bərpa edilmişdir).

[[Minsk]]:

* [[Kropotkin küçəsi (Minsk)|Kropotkin küçəsi]] — Minsk şəhərinin Mərkəzi rayonunda yerləşən küçədir.

=== Obyektlər ===
[[Fayl:Card-russia2017-kropotkin.png|thumb|Pyotr Kropotkinin anadan olmasının 175-ci ildönümü şərəfinə açıqca.|200x200px]]

* [[Krasnodar diyarı]]nda yerləşən [[Kropotkin (şəhər)|Kropotkin]] şəhəri (1921-ci ildən).{{sfn|Kropotkin|Walter|1971|p=xvii}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Everett-Heath |first=John |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&amp;pg=PT913 |title=The Concise Dictionary of World Place Names |date=7 December 2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-255646-2}}&lt;/ref&gt;
* [[İrkutsk vilayəti]]ndə yerləşən [[Kropotkin (İrkutsk)|Kropotkin]] qəsəbəsi (1930-cu ildən).{{sfn|Kropotkin|Walter|1971|p=xvii}}
* [[Krım]]ın Razdolnenski rayonunda yerləşən Kropotkino kəndi (1948-ci ildən).
* [[Moskva metropoliteni]]nin &quot;[[Kropotkinskaya]]&quot; stansiyası (1935-ci ildə açıldığı andan 1957-ci ilədək &quot;Sovetlər Sarayı&quot; adlandırılmışdır).&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Jabado |first=Salwa |url=https://books.google.com/books?id=a4QDSqAkhy0C&amp;pg=PA63 |title=Fodor's Moscow and St. Petersburg |year=2008 |publisher=Fodor's |isbn=9781400007172}}&lt;/ref&gt;
* [[Tver]]də P. A. Kropotkin adına kitabxana (1920-ci ildən; bundan əvvəl Tver Kooperativlər Vasitəçilik Birliyinin kitabxanası olmuşdur).
* [[Buryatiya]] ərazisində [[Vulkanlar vadisi]]ndə yerləşən sönmüş [[Kropotkin vulkanı]].
* Müxtəlif şəhərlərdə 72 küçə.
* Kropotkin dağı ([[Barens dənizi]], [[Şpitsbergen]]).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last=Масленников |first=Б. Г. |editor=Смирнов Н. И. |title=Морская карта рассказывает |edition=2-е изд., перераб. и доп. |location=Москва |publisher=Воениздат |year=1986 |page=116 |pages=386 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
* Kropotkin dağı ([[Antarktida]], [[Kraliça Mod Torpağı]]) — 1961-ci ildə aşkar edilmiş və xəritəyə salınmış, adı 1965-ci ildən gec olmayaraq verilmişdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Kropotkin buzlaq qalxanı (Barens dənizi, [[Frans-İosif Torpağı]], [[Aleksandra Torpağı adası]]) — adı 1953-cü ildə sovet geoloqları tərəfindən verilmişdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Kropotkin buzlağı ([[Kara dənizi]], [[Novaya Zemlya]]) — adı 1913-cü ildə Q. Y. Sedovun ekspedisiyasının iştirakçıları tərəfindən verilmişdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Kropotkin buzlağı (Kara dənizi, [[Severnaya Zemlya]], [[Bolşevik adası]]) — adı 1950-ci illərin əvvəllərində verilmişdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Muzeylər ===
9 dekabr 1923-cü ildə Moskvada Kropotkinin anadan olduğu Ştatnı döngəsi, 26 ünvanındakı evdə onun xatirə muzeyi açılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kropotkin.site/wp-content/uploads/2017/07/Nikolay_Lebedev_-_Muzey_P_A_Kropotkina_-_1928.pdf |title=Лебедев Н. К. Музей Кропоткина. Ленинград-Москва, 1928. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426092533/https://kropotkin.site/wp-content/uploads/2017/07/Nikolay_Lebedev_-_Muzey_P_A_Kropotkina_-_1928.pdf |archive-date=2021-04-26 |access-date=2021-04-26 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ekspozisiyada Kropotkin knyaz nəslinin tarixinə dair materiallar, Pyotr Alekseyeviçin rəsmləri, xəritələri və elmi əsərləri, həmçinin &quot;Çaykovçular&quot; dərnəyi üzvlərinin fotoşəkilləri təqdim olunmuşdur. Xüsusi maraq doğuran bölmələrdən biri onun İngiltərədəki iş otağının tərtibatını əks etdirən kabinet olmuşdur. Həyat yoldaşı Sofiyanın vəfatından sonra{{sfn|Kropotkin|Walter|1971|p=xvii}} 1939-cu ildə muzey ləğv edilmiş və kolleksiyası dağıdılmışdır.{{sfn|Osofsky|1979|p=15}} Kitablar Lenin adına Kitabxanaya, əlyazmalar isə Mərkəzi Dövlət Tarix Arxivinə, Dövlət Tarix Muzeyinin Qədim Əlyazmalar və Nəşrlər şöbəsinə və Dmitrov rayon diyarşünaslıq muzeyinə verilmişdir.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Фролов |first=А. И. |title=Московские музеи |location=Москва |publisher=Издательский дом «Муравей» |year=1999 |pages=255–256 |isbn=5-89737-051-5 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

2014-cü ildə Dmitrovda alimin və mütəfəkkirin yaşadığı evdə P. A. Kropotkinin ev-muzeyi açılmışdır.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Памятник почётному анархисту. Дом-музей Кропоткина в Дмитрове |newspaper=Коммерсантъ Weekend |date=2014-09-26 |url=https://www.kommersant.ru/doc/2568779 |access-date=2026-08-04 |language=ru |archive-date=2026-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803213934/https://www.kommersant.ru/doc/2568779 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Официальный сайт дома-музея П. А. Кропоткина |website=Дмитровский музей |url=http://dmmuseum.ru/%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9-%D0%BF-%D0%B0-%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0/ |access-date=2026-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503063926/http://dmmuseum.ru/%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9-%D0%BF-%D0%B0-%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0/ |archive-date=2021-05-03 |url-status=live |language=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Digər ===
[[Fayl:A blue plaque in memory of Prince Peter Kropotkin.jpg|thumb|Bromlidəki Kropotkinin evinə qoyulmuş xatirə lövhəsi.]]

Bromlidə Kropotkinin yaşadığı evin (6 Crescent Road, Bromley BR1 3PW) üzərində 1989-cu ildə xatirə lövhəsi quraşdırılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.english-heritage.org.uk/visit/blue-plaques/prince-peter-kropotkin/ |title=Prince Peter Kropotkin {{!}} Theorist {{!}} Blue Plaques {{!}} English Heritage&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211015505/https://www.english-heritage.org.uk/visit/blue-plaques/prince-peter-kropotkin/ |archive-date=2025-02-11 |access-date=2025-01-29 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1968-ci ildə Moskvanın &quot;Tsentrnauçfilm&quot; kinostudiyasında Kropotkin haqqında ilk sənədli film — &quot;Pyotr Kropotkin&quot; (&quot;Knyaz-üsyançı&quot; ilkin adı ilə) yaradılmışdır. Filmin rejissoru E. Q. Pokrovski, ssenari müəllifi M. Arlazorov, elmi məsləhətçisi isə N. M. Pirumova olmuşdur. 1988-ci ildə &quot;Tsentrnauçfilm&quot; kinostudiyasında Kropotkin haqqında &quot;Üsyankar knyaz&quot; filmi yaradılmışdır. Filmin rejissoru Vladimir Ernestoviç Tomberq olmuşdur. 2004-cü ildə Dmitrovda Kropotkinin abidəsi ucaldılmışdır. Abidənin heykəltəraşı [[Aleksandr Rukavişnikov]] olmuşdur.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Памятник Кропоткину |website=Администрация Дмитровского муниципального района Московской области |url=http://www.dmitrov-reg.ru/index.php?option=com_datsogallery&amp;Itemid=5&amp;func=detail&amp;catid=6&amp;id=15 |access-date=2026-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090318174647/http://www.dmitrov-reg.ru/index.php?option=com_datsogallery&amp;Itemid=5&amp;func=detail&amp;catid=6&amp;id=15 |archive-date=2009-03-18 |url-status=dead |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Котёнка от анархиста Кропоткина пришлось убрать |website=ВТ Тверь |url=http://www.etver.ru/lenta/index.php?newsid=22827 |access-date=2008-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090318200921/http://www.etver.ru/lenta/index.php?newsid=22827 |archive-date=2009-03-18 |url-status=dead |language=ru}}&lt;/ref&gt;

İrkutsk vilayətində [[Kropotkin dağları|onun adını daşıyan dağ silsiləsi]] var.{{sfn|Osofsky|1979|p=31}} 1965-ci ildə və ya daha əvvəl Antarktidanın Kraliça Mod Torpağında, 1961-ci ildə [[Sovet Antarktida Ekspedisiyası]] tərəfindən aşkar edilərək xəritəyə salınmış dağa onun şərəfinə Kropotkin adı verilmişdir.&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Масленников Б. Г. |заглавие=Морская карта рассказывает |ответственный=Под ред. [[Смирнов, Николай Иванович (адмирал)|Н. И. Смирнова]] |год=1986 |издание=2-е изд |место=М. |издательство=[[Воениздат]] |страницы=116 |тираж=35000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Alberts |first=Fred G. |year=1995 |title=Geographic Names of the Antarctic |url=https://books.google.com/books?id=D-ADezHGpa4C&amp;pg=PA406}}&lt;/ref&gt;

2013-cü ilin fevralında [[Kiyev]]də Kropotkinin xatirəsinə həsr olunmuş aksiya keçirilmişdir. Hər iki şəxs arasında xarici görünüş baxımından güclü oxşarlıq olması ilə əlaqədar [[Mixail Qruşevski]]nin abidəsinin üzərinə Kropotkinin adı yazılmış lövhə qoyulmuşdur.&lt;ref&gt;{{cite web |title=В Киеве установлен памятник Петру Кропоткину |website=Автономия |url=http://avtonomia.net/2013/02/10/v-kieve-ustanovlen-pamyatnik-petru-kro/ |access-date=2026-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012002632/http://avtonomia.net/2013/02/10/v-kieve-ustanovlen-pamyatnik-petru-kro/ |archive-date=2013-10-12 |url-status=dead |language=ru}}&lt;/ref&gt;

14 aprel 2021-ci ildə Kropotkin şəhərində Pyotr Alekseyeviç Kropotkinə həsr olunmuş abidənin açılış mərasimi keçirilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gorod-kropotkin.ru/o-gorode/newsevents/segodnya-sostoyalos-otkrytie-pamyatnika-velikomu-uchenomu-s-mirovym-imenem-petru-alekseevichu-kropot/ |title=Официальный сайт администрации города Кропоткина :: Сегодня состоялось открытие памятника великому ученому с мировым именем - Петру Алексеевичу Кропоткину, чьё имя с достоинством носит наш город |website=www.gorod-kropotkin.ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415081450/http://www.gorod-kropotkin.ru/o-gorode/newsevents/segodnya-sostoyalos-otkrytie-pamyatnika-velikomu-uchenomu-s-mirovym-imenem-petru-alekseevichu-kropot/ |archive-date=2021-04-15 |access-date=2021-04-15 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ognikubani.ru/news/v-gorode/45354-v-kropotkine-otkryt-pamjatnik-vydajushhemusja-uchenomu-geografu-i-issledovatelju-cheloveku-imja-kotorogo-nosit-nash-gorod-petru-alekseevichu-kropotkinu/ |title=В Кропоткине открыт памятник выдающемуся ученому: географу и исследователю, человеку, имя которого носит наш город — Петру Алексеевичу Кропоткину |website=Новости Кропоткина - Огни Кубани |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415080735/https://ognikubani.ru/news/v-gorode/45354-v-kropotkine-otkryt-pamjatnik-vydajushhemusja-uchenomu-geografu-i-issledovatelju-cheloveku-imja-kotorogo-nosit-nash-gorod-petru-alekseevichu-kropotkinu/ |archive-date=2021-04-15 |access-date=2021-04-15 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Jan Tengeli]] heykəllər silsiləsi çərçivəsində &quot;Pyotr Kropotkin&quot; adlı heykəl yaratmışdır.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Piotr Kropotkin |website=Museum Tinguely |url=https://www.tinguely.ch/en/tinguely-collection-conservation/collection.html?period=&amp;material=&amp;detail=6aa81d54-1422-44de-b133-6c1ab1aa74b3 |access-date=2026-08-04 |language=en |archive-date=2026-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260120060101/https://www.tinguely.ch/en/tinguely-collection-conservation/collection.html?period=&amp;material=&amp;detail=6aa81d54-1422-44de-b133-6c1ab1aa74b3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Əsərləri ==
{{Div col|30em}}
* Петропавловская крепость.
* Собрание сочинений в 2 т. М.: изд. Сытина, 1918.
* Поездка в Окинский караул. 1867.
* Речи бунтовщика. 1885.
* В русских и французских тюрьмах. 1887.
* Хлеб и воля. 1892.
* Современная наука и анархия. 1892.
* Государство и его роль в истории. 1896.
* Анархия, её философия, её идеал. 1896.
* Поля, фабрики и мастерские. 1899.
* Записки революционера. 1902.
* Взаимопомощь как фактор эволюции. 1902.
* Идеалы и действительность в русской литературе. 1905.
* Нравственные начала анархизма. 1906.
* В русских и французских тюрьмах. 1906.
* Век ожидания. 1907.
* Великая французская революция 1789–1793. 1909.
* Этика. 1921 (Из задуманного автором двухтомника был закончен только первый).
* &quot;Дневник Кропоткина&quot; Москва-Петроград: Государственное издательство. 1923.
* Общий очерк орографии Восточной Сибири // Записки Императорского Русского Географического общества по общей географии. 1875. Том 5.
* Доклад комиссии по снаряжению в северные моря (в соавторстве). 1871.
* Исследования о ледниковом периоде. Том 1. 1876; Том 2 (не издан до настоящего времени).
* The Desiccation of Eur-Asia // Geographical Journal. 1904. Volum 23. № 6.
* Mutual aid: a factor of evolution. N. Y.: New York University Press. 1972 (1st edition 1902).
* Статьи по географии России для &quot;Британской энциклопедии&quot;: 9, 10 и 11 издания, 1875–1911.

;Kitabları
* Mutual Aid: A Factor of Evolution. Dover Publications. [2012]. Originally published : London : Heinemann, 1902.
* &quot;В русских и французских тюрьмах&quot;.
* [http://aitrus.info/node/941 &quot;Великая французская революция&quot;].
* &quot;Взаимная помощь как фактор эволюции&quot;.
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHUmstTklmUWQzZk0/view &quot;Государство и его роль в истории&quot;].
* &quot;Записки революционера&quot;.
* [http://www.e-reading.club/book.php?book=1021470 &quot;Идеалы и действительность в русской литературе&quot;].
* [https://avtonom.org/pages/petr-kropotkin-polya-fabriki-i-masterskie &quot;Поля, фабрики и мастерские&quot;] (в сокращении).
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHS0plVE4yWmV4eGs/view &quot;Поля, фабрики и мастерские&quot;] (Москва, 1908).
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHeFkxQ0d4UVpYNUU/view &quot;Поля, фабрики и мастерские&quot;] (Петербург — Москва, &quot;Голос труда&quot;, 1921).
* &quot;Речи бунтовщика&quot;.
* [http://aitrus.info/node/202 &quot;Современная наука и анархия&quot;].
* &quot;Хлеб и воля&quot;.
* [https://avtonom.org/old/lib/theory/kropotkin/ethics.html &quot;Этика. Происхождение и развитие нравственности&quot;].
* &quot;Анархия&quot; (сборник, 2002).
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHczIyRTBDWm8wb0k/view &quot;Век ожидания&quot;] (сборник статей, 1925).
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHT2h1Y0xOVXh0enM/view &quot;Этика&quot;] (избранные труды, 1991).

;Məqalələri
* &quot;Анархическая работа во время революции&quot;.
* [http://aitrus.info/node/190 &quot;Анархия, её философия, её идеалы&quot;].
* &quot;Век ожидания&quot;.
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHM2pCSUVmOWxjQjQ/view &quot;Коммунизм и анархия&quot;] (1902).
* &quot;Нравственные начала анархизма&quot;.
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHRjBSQWpveWJMcnM/view &quot;Нужен ли анархизм в России?&quot;] (1904).
* [https://avtonom.org/pages/petr-kropotkin-ob-aktakh-lichnogo-i-kollektivnogo-terrora &quot;Об актах личного и коллективного террора&quot;].
* [http://aitrus.info/node/2976 &quot;Парижская коммуна&quot;].
* &quot;Политические права&quot; (глава из книги &quot;Речи бунтовщика&quot;).
* [https://avtonom.org/old/lib/theory/kropotkin/rechi.html &quot;Представительная демократия&quot;] (отрывок из книги &quot;Речи бунтовщика&quot;).
* [https://avtonom.org/pages/petr-kropotkin-revolyutsionnaya-ideya-v-revolyutsii &quot;Революционная идея в революции&quot;].
* [https://avtonom.org/pages/petr-kropotkin-spravedlivost-i-nravstvennost &quot;Справедливость и нравственность&quot;].
* [http://oldcancer.narod.ru/150PAK/01-13PAK_wtd.htm &quot;Что же делать?&quot;].
* [http://aitrus.info/node/201 &quot;Что такое анархия?&quot;].

;Məktubları
* [http://oldcancer.narod.ru/Nonfiction/PAK-Letters-chron.htm Письма П. А. Кропоткина, 1857–1920].
{{Div col end}}

== Qeydlər ==
{{Notelist}}

== Mənbə ==

=== İstinadlar ===
{{İstinad siyahısı}}

=== Ədəbiyyat ===
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=[[Anarchist Portraits]] |date=1988 |publisher=Princeton University Press |isbn=0-691-04753-7 |location=Princeton, New Jersey |pages=53–106 |oclc=17727270}}
* {{Cite book |last=Cahm |first=Caroline |title=Kropotkin and the Rise of Revolutionary Anarchism 1872–1886 |publisher=Cambridge University Press |year=1989 |isbn=0-521-36445-0 |oclc=19553164}}
* {{Cite book |last=Crowder |first=George |title=Russian Literature in the Age of Realism |date=2003 |publisher=Gale |editor-last=Dinega |editor-first=Alyssa W. |volume=277 |location=Detroit, MI |pages=191–198 |language=English |chapter=Petr Alekseevich Kropotkin |id={{Gale|OOSVCP062651800}}}}
* {{Cite book |last=Eisenzweig |first=Uri |title=Fictions de l'anarchisme |date=2001 |publisher=C. Bourgois |isbn=2-267-01570-6 |location=France |language=fr |trans-title=Fictions of anarchism}}
* {{Cite journal |last=Green |first=Lara |date=2022 |title=The Transnational Life and Death of Peter Kropotkin, 1881-1921: Terrorism, the Anarchist Body, and the Russian Revolution |journal=[[Anarchist Studies]] |language=English |volume=30 |issue=1 |pages=83– |issn=0967-3393 |id={{Gale|A708386012}}}}
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=[[Demanding the Impossible: A History of Anarchism]] |date=1992 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-00-217855-6 |location=London |pages=309–338 |chapter=Peter Kropotkin: The Revolutionary Evolutionist |author-link=Peter Marshall (author, born 1946)}}
* {{cite book |last=Nettlau |first=Max |title=Histoire de l'anarchie |date=2011 |location=Paris |publisher=Laville Éditions |isbn=979-1090134027 |author-link=Max Nettlau |translator-last=Martin-Zemliak}}
* {{Cite book |last=Osofsky |first=Stephen |title=Peter Kropotkin |date=1979 |publisher=Twayne Publishers |isbn=978-0-8057-7724-6 |location=Boston |language=English |oclc=4497420}}
* {{Cite book |last1=Kropotkin |first1=Peter |title=Memoirs of a Revolutionist |last2=Walter |first2=Nicolas |date=1971 |publisher=Dover |isbn=978-0-486-22485-5 |location=New York |language=en |url=http://archive.org/details/isbn_B007GN3XIK}}
* {{Cite book |last=Woodcock |first=George |title=[[Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements]] |date=1986 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-022697-3 |edition=2nd |location=Harmondsworth |pages=153–182 |language=English |chapter=The Explorer |oclc=489971695 |author-link=George Woodcock}}
* {{Книга |ref=Дамье, Рублев |автор=Вадим Дамье, Дмитрий Рублев |заглавие=Петр Кропоткин: Жизнь анархиста |год=2022 |место=М. |издательство=[[Альпина нон-фикшн]] |isbn=978-5-00139-566-9}}
{{refend}}

== Əlavə ədəbiyyat ==
;İlkin mənbələr
* ''[https://fr.wikisource.org/wiki/Arr%C3%AAt%C3%A9_du_conseil_f%C3%A9d%C3%A9ral_portant_expulsion,_hors_du_territoire_suisse,_du_prince_Pierre_Kropotkine Order of the Federal Council expelling Prince Peter Kropotkin from Swiss territory]'', 23 August 1881.
* Anarchist brochure ''[https://fr.wikisource.org/wiki/Le_proc%C3%A8s_de_Lyon The trial of Lyon]'' (in French), giving the defences of some of the accused, including Kropotkin, early 1883 (?)
* ''[https://fr.wikisource.org/wiki/Le_proc%C3%A8s_des_soixante-six_dans_la_Gazette_des_tribunaux Records of the trial of the 66 by La Gazette des tribunaux]'' (in French), the main French source on trial proceedings during that period, issues from 10 to 20 January 1883
* ''[https://fr.wikisource.org/wiki/Condamnations_en_premi%C3%A8re_instance_du_proc%C3%A8s_des_soixante-six Sentence of the French authorities against him at the Trial of the 66]'', Lyon Criminal Court, 19 January 1883 (in French)

;Kitablar
* {{Cite book |last=Butterworth |first=Alex |url=https://books.google.com/books?id=hU8lHfT4F5wC |title=The World That Never Was: A True Story of Dreamers, Schemers, Anarchists, and Secret Agents |date=9 August 2011 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-38675-5 |language=en |oclc=676726867}}
* {{Cite book |last=Davis |first=Mike |title=Old Gods, New Enigmas: Marx's Lost Theory |date=2018 |publisher=Verso Books |isbn=978-1-78873-217-8 |location=London |language=en |chapter=The Coming Desert: Kropotkin, Mars and the Pulse of Asia |oclc=1014051592 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=lov-DwAAQBAJ&amp;pg=PA179}}
* {{Cite book |last=Engelbert |first=Arthur |title=Help! Gegenseitig behindern oder helfen. Eine politische Skizze zur Wahrnehmung heute |publisher=Königshausen &amp; Neumann |year=2012 |isbn=978-3-8260-5017-6 |location=Würzburg |oclc=822991908}}
* {{Cite book |last=Joll |first=James |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |year=1980 |isbn=978-0-674-03641-3 |location=Cambridge, Massachusetts |oclc=6016024}}
* {{Cite book |last=MacLaughlin |first=Jim |date=4 November 2023 |title=Kropotkin and the Anarchist Intellectual Tradition |publisher=Pluto Press |isbn=9780745335131 |location=London |doi=10.2307/j.ctt19qgdvc |jstor=j.ctt19qgdvc |oclc=937451696}}
* {{Cite book |url=https://fal2.cnt.es/tienda/node/805 |title=Kropotkin. Cien años después |publisher=Fundación de Estudios Libertarios Anselmo Lorenzo |year=2021 |isbn=978-84-123507-1-5 |editor-last=Maíz |editor-first=Jordi |location=Madrid |oclc=1264877365}}
* {{Cite book |last=Miller |first=Martin A. |title=Kropotkin |date=1976 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-52594-5 |language=en |oclc=1035901653}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Kropotkin: The Politics of Community |publisher=PM Press |year=2004 |isbn=9781629635057 |location=Oakland, California |oclc=1030892242}}
* {{Cite ODNB|id=42326|title=Kropotkin, Peter|year=2004|last=Walter|first=Nicolas}}
* {{Cite book |last1=Woodcock |first1=George |title=The Anarchist Prince: A Biographical Study of Peter Kropotkin |title-link=The Anarchist Prince |last2=Avakumović |first2=Ivan |date=1950 |publisher=Kraus Reprint |language=en |oclc=242229}}

* ''Акай Л.'' [https://ru.theanarchistlibrary.org/library/lora-akaj-kakov-je-nastoyaschij-kropotkin Каков же настоящий Кропоткин?]
* ''Баландин Р. К.''. [http://www.krotov.info/libr_min/11_k/ro/potkin_1.htm Анархия — это свобода] // Кропоткин П. А. Анархия: Сборник / Сост. и предисловие Р. К. Баландина. — М.: Айрис-пресс, 2002.
* ''[[Брешко-Брешковская, Екатерина Константиновна|Брешковская Е. К.]]'' [https://web.archive.org/web/20100724074250/http://spb-anarchists.anho.org/00brech.htm Три анархиста: П. А. Кропоткин, Мост и Луиза Мишель]
* ''[[Будницкий, Олег Витальевич|Будницкий О. В.]]'' [http://new-anarchy.narod.ru/kropotkinterror.htm П. А. Кропоткин и проблема революционного терроризма]
* ''Грузман Г.'' [http://ricolor.org/history/eng/enciklop/kropotkin/g1/ Князь П. А. Кропоткин — кузнец интеллектуальной славы России]. // Загубленные гении России.
* ''Гордон А. В.'' [http://oldcancer.narod.ru/150PAK/1-06Gordon.htm Кропоткин в российской рецепции Великой Французской революции]
* ''[[Гроссман, Иуда Соломонович|Гроссман-Рощин И.]]'' [http://www.magister.msk.ru/library/philos/grosi001.htm К критике основ учения П. А. Кропоткина]
* ''[[Дамье, Вадим Валерьевич|Дамье В.]], Рублёв Д.'' [http://magazines.gorky.media/nz/2009/5/da6.html Экономические взгляды Петра Кропоткина и вызовы XXI века] // Неприкосновенный запас. — 2009. — № 5(67).
* ''Дамье В.'' [http://aitrus.info/node/5151 Петр Кропоткин: судьба революционера]
* ''Дамье В.'' [http://aitrus.info/node/86 Развитие анархо-коммунизма Кропоткина]
* ''Дамье В.'' [http://aitrus.info/node/1276 Элизе Реклю, Пётр Кропоткин и анархистский коммунизм]
* ''Дамье В.'' [http://www.aitrus.info/node/4550 Кропоткин и биология аутопоэзиса]
* {{ВТ-ЭСБЕ|Кропоткин, Петр Алексеевич}}
* ''Маркин В. А.'' [https://books.google.ru/books?id=mPK6JoCsqVEC&amp;printsec=frontcover &quot;Неизвестный Кропоткин&quot;]. — &quot;[[Олма-пресс]]&quot;, 2002. — ISBN 5-224-02746-2.
* ''Мкртичян А. А.'' [http://www.krotov.info/history/19/1890_10_2/1842_kropotrin.htm П. А. Кропоткин и Западная Европа] // [[Новая и новейшая история]]. 1991. № 2.
* ''[[Пирумова, Наталия Михайловна|Пирумова Н. М.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/BOOKS/KROPOTKIN/INTRO.HTM Пётр Кропоткин]. — {{М.}}: Наука, 1972.
* [[Постников, Алексей Владимирович|Постников А. В.]] [http://oldcancer.narod.ru/150PAK/4-06Postnikov.htm Картография в творчестве П. А. Кропоткина] // П. А. Кропоткин и современность. М., 1993. — С. 80–92.
* ''[[Рахманинова, Мария Дмитриевна|Рахманинова М. Д.]]'' [http://vphil.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=746 Кропоткин и Штирнер: современность как точка встречи полюсов анархизма] // [[Вопросы философии]]. — 2013, № 4. — С. 99–111.
* Старостин Е. В. Библиографический указатель: &quot;П. А. Кропоткин&quot; — Москва: 1980. Выпуски 1 и 2.
* ''[[Сухов, Андрей Дмитриевич|Сухов А. Д.]]'' П. А. Кропоткин в истории русской философии // [[Философские науки]]. 2013. № 4. — С. 33–45
* ''Сухов А. Д.'' [https://iphras.ru/uplfile/root/biblio/2007/Sukhov_1.pdf П. А. Кропоткин как философ]: [монография] / Российская акад. наук, Ин-т философии. — Москва: ИФ РАН, 2007. — 144 с.
* [http://oldcancer.narod.ru/150PAK/index.html Труды международной научной конференции, посвящённой 150-летию со дня рождения П. А. Кропоткина]. Москва, Дмитров, С.-Петербург, 9–15 декабря 1992. — Вып. 1–4. — {{М.}}, 1995–2002.
* {{Книга |автор=[[Ударцев, Сергей Фёдорович|Ударцев С. Ф.]] |заглавие=Кропоткин |год=1989 |место=М. |издательство=Юридическая литература |страниц=144 |серия=[[Из истории политической и правовой мысли]] |isbn=5-7260-0100-1}}
* ''[[Шуб, Давид Натанович|Шуб Д.]]'' [https://web.archive.org/web/20090319060745/http://www.hronos.km.ru/libris/lib_sh/shub16.html Политические деятели России (1850-х—1920-х гг.) Кропоткин и Ленин]
* ''Jensen Albert'' Peter Krapotkin, hans liv och idéer. Revolutionens förkämpar. — Stockholm: Axel Holmström, 1921.
* ''Müller Gotelind'' China, Kropotkin und der Anarchismus. — Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2001.

;Dövri məqalələr
* {{Cite magazine |last=Afinogenov |first=Greg |date=4 May 2023 |title=What should the action be? |url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v45/n09/greg-afinogenov/what-should-the-action-be |magazine=London Review of Books |language=en |volume=45 |issue=9 |issn=0260-9592}}
* {{Cite journal |last=Alan, Barnard |date=March 2004 |title=Mutual Aid and the Foraging Mode of Thought: Re-reading Kropotkin on the Khoisan |journal=Social Evolution &amp; History |volume=3 |issue=1 |pages=3–21 |citeseerx=10.1.1.515.4372}}
* {{Cite EB1911|wstitle= Kropotkin, Peter Alexeivich |volume= 15 | page = 928 }}
* {{Cite journal |last1=Efremenko |first1=Dmitry |last2=Evseeva |first2=Yaroslava |date=2012 |title=Studies of Social Solidarity in Russia: Tradition and Modern Trends |journal=The American Sociologist |volume=43 |issue=4 |pages=349–365 |doi=10.1007/s12108-012-9165-2 |issn=0003-1232 |jstor=23319618 |s2cid=255519594}}
* {{cite magazine|last=Gould |first=Stephen Jay |date=June 1988 |title=Kropotkin was no crackpot |magazine=[[Natural History (magazine)|Natural History]] |number=106 |pages=12–21 |url=http://www.marxists.org/subject/science/essays/kropotkin.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20250303084502/http://www.marxists.org/subject/science/essays/kropotkin.htm |archive-date=3 March 2025 |url-status=live}}
* {{Cite journal |date=February 1921 |title=Prince P. A. Kropotkin |journal=Nature |language=en |volume=106 |issue=2675 |pages=735–736 |bibcode=1921Natur.106..735. |doi=10.1038/106735a0 |issn=1476-4687 |s2cid=4292571|doi-access=free }}

== Xarici keçidlər ==
{{Vikilər}}

* {{Internet Archive author |sname=Kropotkin}}
* {{Librivox author |id=2278}}
* [http://www.kropotkin.ru Kropotkin Museum]
* {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20240911202410/http://kropotkin.ru/en/ |title=Kropotkin Petr Alekseevich: virtual Museum of P. A. Kropotkin|date=11 September 2024}}
* [https://kropotkin.site/ Kropotkin.site — труды П. А. Кропоткина, литература о его научном и идейном наследии]{{Rodovid|282674}}
* [https://www.prlib.ru/collections/697132 Коллекции Президентской библиотеки имени Б. Н. Ельцина: П. А. Кропоткин (1842–1921)]
* [http://autotravel.ru/phalbum/10147/046.html Усадьба Кропоткиных] в Урусово (Липецкая область)
* [http://vikent.ru/enc/5940/ Последние годы князя П. А. Кропоткина в России]
* [http://frezer38.narod.ru/ Дом-музей П. А. Кропоткина]
* [http://kropotkin.ru/ Виртуальный музей П. А. Кропоткина]
* [http://oldcancer.narod.ru/alphab.htm#K Работы П. А. Кропоткина] в библиотеке А. Бирюкова
* [http://oldcancer.narod.ru/bibliogr/PAK_biblio-1980-1.htm Прижизненные издания трудов П. А. Кропоткина]
* [http://oldcancer.narod.ru/bibliogr/PAK_biblio-1980-1.htm Посмертные издания трудов П. А. Кропоткина. Статьи в Encyclopaedia Britannica]
* [https://web.archive.org/web/20180209063259/https://tvereparhia.ru/biblioteka-2/k/3249-kropotkin-p-a Труды П. А. Кропоткина на сайте Тверской епархии]
* [https://project1917.ru/heroes/petr-kropotkin Петр Кропоткин] на сайте [[1917. Свободная история|Проекта1917]]
* [http://higeo.ginras.ru/view-record.php?tbl=person&amp;id=703 Библиография по естественным наукам]
* ''[[Ярослав Леонтьев]], Наталья Портнова''. [https://echo.msk.ru/programs/cenapobedy/2785336-echo/ 100 лет со дня смерти &quot;апостола анархизма&quot; князя Петра Кропоткина.] Программа &quot;Цена революции&quot; на радиостанции &quot;Эхо Москвы&quot;. 7 февраля 2021 года
* ''Ярослав Леонтьев, Дмитрий Рублев.'' [https://echo.msk.ru/programs/cenapobedy/2789602-echo/ Загадки судьбы Петра Кропоткина.] Программа &quot;Цена революции&quot; на радиостанции &quot;Эхо Москвы&quot;. 14 февраля 2021 года
{{Sosial və siyasi fəlsəfə |vəziyyət=collapsed}}
{{Sosializm |vəziyyət=collapsed}}
{{Kommunizm |vəziyyət=collapsed}}
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:Rusiya kommunistləri]]
[[Kateqoriya:Rusiya səyyahları]]
[[Kateqoriya:Rusiya coğrafiyaşünasları]]
[[Kateqoriya:Rusiya filosofları]]
[[Kateqoriya:Rusiya inqilabçıları]]
[[Kateqoriya:Rusiya alimləri]]
[[Kateqoriya:Rusiya yazıçıları]]
[[Kateqoriya:Rusiya sosialistləri]]
[[Kateqoriya:Narodniklər]]
[[Kateqoriya:Rusiya anarxistləri]]
[[Kateqoriya:Rusiya ateistləri]]
[[Kateqoriya:Rusiya imperiyası jurnalistləri]]
[[Kateqoriya:Fransa inqilabçıları]]
[[Kateqoriya:Siyasi filosoflar]]
[[Kateqoriya:Rusiya imperiyasından mühacirət edənlər]]
[[Kateqoriya:XIX əsr filosofları]]
[[Kateqoriya:XX əsr filosofları]]
[[Kateqoriya:Rusiya imperiyasının zabitləri]]
[[Kateqoriya:Britaniya tarixçiləri]]
[[Kateqoriya:Sosial filosoflar]]
[[Kateqoriya:Fəlsəfə akademikləri]]
[[Kateqoriya:Rüriklər sülaləsi]]</text>
      <sha1>57wqzngpnp7umvzi88hxkj6x5bv7vty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Balneoterapiya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>420931</id>
    <revision>
      <id>9041801</id>
      <parentid>7607251</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:44:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xəzərli</username>
        <id>81347</id>
      </contributor>
      <origin>9041801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="733" sha1="7laxeb4slr5q4toncfgshjugm58qlhv" xml:space="preserve">'''Balneoterapiya''' ({{Dil-la|balneum}} - vanna) — təbii [[mineral su]]lardan [[müalicə]] məqsədilə istifadə etməyi nəzərdə tutur. Bu sulardan istifadə əsasən müalicəvi məqsəd daşıdığı üçün müalicə üsulları həkim tərəfindən seçilməlidir. Təbii müalicəvi mineral sular tərkibində olan bu və ya başqa mineral maddələrin miqdarı, yaxud hər hansı fiziki xüsusiyyətləri şirin sudan fərqlənir. İşlənməyinə görə mineral sular daxilə (içmə, inhalyasiya, imalə) və xaricə (mineral vanna) istifadə olunur.

==İstinadlar==
*Ə.V.Musayev, P.S.Mehdiyev . Ümumi fizioterapiya, Bakı - 2010.

== Həmçinin bax ==
*[[Balneologiya]]

[[Kateqoriya:Tibb]]
[[Kateqoriya:Çimmə]]</text>
      <sha1>7laxeb4slr5q4toncfgshjugm58qlhv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qar bəbiri mükafatı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>422595</id>
    <revision>
      <id>9042033</id>
      <parentid>9019073</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T05:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>2 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9042033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3182" sha1="omw0z711helh5ehqijbzex2barzub91" xml:space="preserve">{{Mükafat}}
'''Qar bəbiri mükafatı''' — çox təcrübəli alpinistlərə verilən [[SSRİ]] alpinizm mükafatı. Mükafat hələ də [[Müstəqil Dövlətlər Birliyi]]ndə tanınır. Mükafatı əldə etmək üçün keçmiş SSRİ-də yerləşən yüksəkliyi 7000 metrdən çox olan beş zirvənin hər biri fəth edilməlidir.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.alpklubspb.ru/ass/a388.htm|title=История появления жетона «Покоритель высочайших гор СССР» («Снежный барс»).|publisher=www.alpklubspb.ru|date=|accessdate=2015-10-18|archive-date=2022-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220404165905/http://www.alpklubspb.ru/ass/a388.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Bu zirvələrdən üçü [[Tacikistan]]ın [[Pamir dağları]]nda yerləşir: [[İsmayıl Samani zirvəsi]] (keçmiş adı Kommunizm zirvəsi) 7 495 m, [[Korjenevskiy zirvəsi]] 7 105 m və [[Qırğızıstan]]-[[Tacikistan]] sərhəddində yerləşən [[İbn Sina zirvəsi]] (keçmiş adı Lenin zirvəsi) 7 134 m. Digər iki zirvə isə [[Tyan-Şan]] dağlarında yerləşir: [[Jeniş Çokusu]] (keçmiş adı Pobeda zirvəsi və ya Qələbə zirvəsi) 7 439 m və [[Qırğızıstan]]-[[Qazaxıstan]] sərhəddində yerləşən [[Xan-Tenqri]] zirvəsi 7 010 m.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kobler-partner.ch/en/travel_offer/khan-tengri|title=A travel to &quot;the master of the sky&quot;|publisher=kobler-partner.ch|date=|accessdate=2015-10-18|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304213750/https://www.kobler-partner.ch/en/travel_offer/khan-tengri|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Xan-Tenqri zirvəsinin geoloji hündürlüyü 6 995 metrdir, ancaq onun buz örtüyü ilə birlikdə hündürlüyü 7 010 metrə çatır. Bu səbəbə görə alpinizm dairələrində və SSRİ-də Qar bəbiri mükafatı kriteriyasında bu dağ hündürlüyü 7 000 metrlik zirvə sayılır.


1961-ci ildən 2024-cü ilə qədər 705 nəfərə bu mükafatı qazanıb.&lt;ref&gt;{{cite web |date= |title=Current list of  &quot;Snow Leopards&quot; |url=http://russianclimb.com/snowleopard/table.htm |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319092056/http://russianclimb.com/snowleopard/table.htm |archive-date=2025-03-19 |accessdate= |publisher=russianclimb.com }}&lt;/ref&gt;

== Rekordlar ==
* Boris Korşunov ([[Rusiya]], [[Moskva]]) – mükafatı 9 dəfə qazanıb.
* Boris Korşunov ([[Rusiya]], [[Moskva]]) – sonuncu dəfə mükafatı 69 yaşında qazanıb.
* Andrzej Bargiel ([[Polşa]]) — 29 gün 17 saat 5 dəqiqə (2016-cı ilin yayı)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Current list of  &quot;Snow Leopards&quot; |url=http://russianclimb.com/snowleopard/table.htm |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319092056/http://russianclimb.com/snowleopard/table.htm |archive-date=2025-03-19 |access-date= }}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://www.summitpost.org/the-snow-leopards/235234 summitpost.org]
* http://russianclimb.com/snowleopard/table.htm

[[Kateqoriya:SSRİ mükafatları]]
[[Kateqoriya:Alpinizm]]
[[Kateqoriya:Dağ zirvəsi – yeddiminliklər]]
[[Kateqoriya:SSRİ tarixi]]</text>
      <sha1>omw0z711helh5ehqijbzex2barzub91</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Buru</title>
    <ns>0</ns>
    <id>424382</id>
    <revision>
      <id>9042067</id>
      <parentid>8827058</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T06:57:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sortilegus</username>
        <id>1617</id>
      </contributor>
      <origin>9042067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111138" sha1="rwaj1l23f512n9jz3ok0vxonu96pgr0" xml:space="preserve">{{Seçilmiş məqalə}}
{{Ada
 | Adı            = Buru
 | Yerli adı      = {{dil-id|Pulau Buru}}
 | Xəritə         = Topographic map of Buru-en.svg
 | Ölkə           = İndoneziya
 | Akvatoriya     = Sakit okean
 | Akvatoriya 1   = 
 | Akvatoriya 2   = 
 | lat_dir        = S
 | lat_deg        = 3
 | lat_min        = 8
 | lat_sec        = 
 | lon_dir        = E
 | lon_deg        = 126
 | lon_min        = 17
 | lon_sec        = 
 | region         = ID
 | CoordScale     = 
 | Sahəsi         = 9.505
 | Hündür nöqtəsi = 2.736
 | Əhali          = 206.840
 | Əhali il       = 2012
 | Vulkanlar      = 
 | Dağlar         = 
 | Şəkil          = ID Buru.PNG
}}

'''Buru'''&lt;ref&gt;{{AME|5|100}}&lt;/ref&gt; ({{dil-id|Pulau Buru}}) — [[Malay arxipelaqı]]nda, Molukka adalarına və [[İndoneziya]]nın tərkibinə daxil olan ada. [[Sakit okean]]a daxil olan dənizlərlə əhatələnmişdir: [[Seram dənizi]] (şimaldan), [[Banda dənizi]] (cənubdan və qərbdən). Şərqdən [[Manipa boğazı]] ilə [[Seram (ada)|Seram]] və Ambon adalarından ayrılır. Sahəsi 9505 km² təşkil edir. 2012-ci il may ayının məlumatlarına əsasən, adanın ümumi əhalisi 206 840 nəfərdir.

Ada əhalisi etnik baxımdan rəngarəngdir. Adanın köklü əhalisi ilə yanaşı orada [[Yava]] adasından və İndoneziyanın digər adalarından gələnlər də yaşayır. Dini baxımdan həm islam, həm də xristian dininə etiqad edənlər var. Bununla belə bəzi rayonlarda insanlar əvvəlki inanclarına bağlılıqlarını qoruyub saxlayırlar.

İnzibati cəhətdən ada [[Moluku vilayəti]]nə daxildir. Vilayət də öz növbəsində iki dairəyə ayrılır – Buru və Cənubi Buru. Buru dairəsi 2008-ci ildə təşkil edilmişdir. Buna baxmayaraq onun inzibati strukturu 2011-ci ildə hələ təşkil edilməmişdir. İnzibati mərkəzləri müvafiq olaraq Namlea (Buru) və Namrole (Cənubi Buru) şəhərləridir. Bu şəhərlər həmçinin adanın ən iri yaşayış məntəqələridir.

Ada bir çox xüsusiyyətləri baxımından zənginlikləri ilə seçilir. Bioloji növlərin çoxu [[endemik]] canlılardır. Ərazisinin bir hissəsini qoruqlar və yasaqlıqlar təşkil edir.

1960-cı illərin ortalarından 1970-ci illərin sonlarına qədər [[siyasi məhbus]]ların saxlanıldığı düşərgə olmuşdur. Əsasən [[Suxarto]]nun rəqibləri burada saxlanılmışdır. Buru məhbusları arasında, həbsdə ikən əsərlərinin böyük bir hissəsini yazan indoneziyalı yazıçı [[Pramudya Ananta Tur]] da vardı.

== Fiziki-coğrafi xüsusiyyətləri ==

=== Coğrafi yerləşməsi ===
[[Fayl:Buru.png|thumb|left|270px|Coğrafi yerləşməsi]]
Ada [[Sakit okean]]a daxil olan [[Seram dənizi]] ({{dil-id|Laut Seram}}) ilə şimaldan, [[Banda dənizi]] ({{dil-id|Laut Banda}}) ilə isə cənubdan və qərbdən əhatələnir. Şərqdən [[Manipa boğazı]] vasitəsilə ({{dil-id|Selat Manipa}}) [[Seram (ada)|Seram]] ({{dil-id|Pulau Seram}}), [[Ambon]] ({{dil-id|Pulau Ambon}}) və bir necə kiçik adalardan ayrılır. Sahəsi 9505 km²&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/85921/Buru
 | title         = Buru
 | publisher     = Encyclopædia BritannicaOnline
 | datepublished = 
 | accessdate    = 2 aprel 2010
 | lang          = en
 | description   = Britaniya ensiklopediyasının elektron versiyası
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613IaOA6w?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/85921/Buru
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt; təşkil edən ada, bu göstərici ilə Molukk adaları ({{dil-id|Kepulauan Maluku}}) arasında [[Halmahera (ada)|Halmahera]] ({{dil-id|Pulau Halmahera}}) və Seramdan sonra üçüncüdür.

Şərqdən qərbə doğru uzanmış quruluşu dairəvi düz formaya çox yaxındır. Şərqdən qərbə maksimal uzunluğu 130 km, şimaldan cənuba isə 90 km təşkil edir. Sahilləri elə də girintili-çıxıntılı deyildir. Sahilində yerləşən yeganə [[körfəz]] [[Kaeli körfəzi|Kaeli]]dir ki, o da adanın şimal-şərqində yerləşir.

[[Fayl:Teluk Kayeli.jpg|thumb|right|270px|Kaeli körfəzi adanın şimal-şərqində yerləşir.]]
Buru adasının sahillərinə yaxın çoxlu sayda kiçik adalar vardır. Yaxınlıqda yerləşən və yaşayışı olan ada [[Ambelau]]dur ({{dil-id|Pulau Ambelau}}). Onun sahəsi 306 km² təşkil edir. Buru adasından 20 kilometr cənub-şərqdə yerləşir. Bununla yanaşı burada Foqni (yaşayışı olmayan adalar arasında ən irisi) ({{dil-id|Pulau Fogi}}), Oki ({{dil-id|Pulau Oki}}) və Tomaxu ({{dil-id|Pulau Tomahu}}) adaları da vardır&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi46&quot;/&gt;.

=== Relyefi, faydalı qazıntıları ===
Relyefi əsasən dağlıqdır. Xüsusi ilə mərkəzi və qərb hissələri bu baxımından seçilir. Adanın ən hündür nöqtəsi 2736 metr&lt;ref&gt;Атлас мира. — М.: Федеральная служба геодезии и картографии России, 2003. — С. 143.&lt;/ref&gt; olan Kapalamadan ({{dil-id|Kapalamadan}}) dağıdır (adının müxtəlif variantları: &quot;''Kepala Madam''&quot;, {{dil-id|Kepala Madan}}&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=65&amp;Itemid=81
 | title         = Pemekaran BURSEL
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 29 noyabr 2007-ci il
 | accessdate    = 1 fevral 2010
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613IhJz78?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;; &quot;''Kepalat Mada''&quot;, {{dil-id|Kepalat Mada}}&lt;ref name=&quot;Gambaran Lokasi Program Buru&quot; /&gt;; &quot;''Qheqan''&quot;, {{dil-id|Ghegan}}&lt;ref name=&quot;Gambaran Lokasi Program Buru&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.burung.org/Daerah-Burung-Endemik/169-Buru.html
 | title         = 169. Buru
 | publisher     = Burung Indonesia
 | datepublished = 
 | accessdate    = 19 aprel 2012
 | lang          = id
 | description   = «İndoneziya quşları» proqramının saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/67FVmAtqC?url=http://www.burung.org/Daerah-Burung-Endemik/169-Buru.html
 | archivedate   = 2012-04-28
}}&lt;/ref&gt;). Düzənliklər əsasən ensiz zolaq şəkildə sahil boyunca uzanır. Üstəlik Aro çayı sahili boyunca geniş ovalıq əmələ gətirir (Aro ovalığı). Çay Kaeli körfəzinə tökülür&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi46&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=15&amp;Itemid=46
 | title         = Karakteristik Wilayah
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 27 yanvar 2010
 | accessdate    = 2 aprel 2010
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613IeyaYj?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

Geoloji quruluşu baxımından çöküntü daşları və metamorfik dag suxurlarından ibarətdir. Əsasən [[kaynozoy]] suxurları üstünlük təşkil etsə də bir hissəsi [[neogen]] dövrünə aiddir&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi46&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Böyük Sovet Ensiklopediyası&quot;/&gt;. Adanın şimal hissələrində metaforik suxurlar üstünlük təşkil edir&lt;ref name=&quot;Böyük Sovet Ensiklopediyası&quot;&gt;Большая советская энциклопедия. — М., 1969–1978. — Т. 4. — С. 138.&lt;/ref&gt;. Ən əsası şist və feldspatdanm ibarət olan qumdaşından ibarətdir&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi46&quot;/&gt;.

Ərazisinin müxtəlif yerlərində müxtəlif növ suxurlara rast gəlinir. Xüsusi ilə Allyuvial çöküntülər üstünlük təşkil edir&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi46&quot;/&gt;.

Buru seysmik baxımdan aktiv zonada yerləşir. Ada və onun şelf zolağında davamlı olaraq yeraltı təkanlar baş verir. Xüsusi ilə 2006-cı ilin fevral ayının 14-də adanın şərqində maqnitudası rixter şkalası üzrə 6,4 bal gücündə zəlzələ baş vermişdir. Ardından baş vermiş güclü [[sunami]] nəticəsində 6 yaşayış məntəqəsi ciddi zərər görmüşdür. Xüsusilə adanın şərq qutaracağında yerləşən Pale kəndi ({{dil-id|Pale}}) daha çox zərər çəkmişdir. Nəticədə üç nəfər ölmüş və 166 ev zərər görmüşdür&lt;ref name=&quot;Gempa&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.kbri-canberra.org.au/brief/2006/mar/031806.htm
 | title         = President Donates to Earthquake Victims on Buru Island
 | author        = 
 | publisher     = 
 | datepublished = 18 mart 2006-cı il
 | accessdate    = 10 mart 2011-cı il
 | lang          = id
 | description   = 
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613Joff78?url=http://www.kbri-canberra.org.au/brief/2006/mar/031806.htm
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gempa2&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.theage.com.au/news/World/Three-killed-in-Indonesian-tsunami/2006/03/17/1142098650386.html
 | title         = Three Killed in Indonesian Tsunami
 | author        = 
 | publisher     = 
 | datepublished = 17 mart 2006
 | accessdate    = 24 mart 2011
 | lang          = en
 | description   = 
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613JpEHIt?url=http://www.theage.com.au/news/World/Three-killed-in-Indonesian-tsunami/2006/03/17/1142098650386.html
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SBY&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.highbeam.com/doc/1G1-143366096.html
 | title         = President Yudhoyono Visits Quake-Hit Areas On Buru Island
 | author        = 
 | publisher     = 
 | datepublished = 17 mart 2006-cı il
 | accessdate    = 3 mart 2011-ci il
 | lang          = en
 | description   = 
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613JWatf3?url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-143366096.html
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

Buru faydalı qazıntılar baxımından elə də zəngin deyildir. Əsas faydalı qazıntısı isə [[əhəng daşı]]dır&lt;ref name=&quot;Maluku&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.malukuprov.go.id/index.php/components/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=78&amp;Itemid=90
 | title         = Potensi Dan Indikasi Bahan Galian
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Propinsi Maluku
 | datepublished = 31 oktyabr 2009
 | accessdate    = 4 fevaral 2010
 | lang          = id
 | description   = Maluku vilayəti administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613Ik6olj?url=http://www.malukuprov.go.id/index.php/components/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;. Buna baxmayaraq 2009-cu ildə aparılan araşdırmalar nəticəsində adanın şelf zolağında zəngin [[neft]] və [[təbii qaz]] ehtiyatları aşkarlanmışdır&lt;ref name=&quot;BKPMD&quot;&gt;{{cite web
 |url           = http://www.bkpmd-maluku.com/indonesia/index.php?option=com_content&amp;task=blogsection&amp;id=26&amp;Itemid=109
 |title         = Potensi Pertambangan Dan Energi Maluku
 |author        = 
 |publisher     = Badan Penanaman Modal Daerah Provinsi Maluku
 |datepublished = 23 aprel 2009-cu il
 |accessdate    = 4 fevral 2010
 |lang          = id
 |description   = Maluku vilayəti investisiyanın koordinasiyalaşdırma komitəsinin rəsmi saytı
 |archiveurl    = https://www.webcitation.org/613IkwbcR?url=http://www.bkpmd-maluku.com/indonesia/index.php?option=com_content
 |archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

=== Su ehtiyatları ===
[[Fayl:COLLECTIE TROPENMUSEUM 'De 'Taliwang' ter hoogte van de steiger in Namlea' TMnr 10028411.jpg|thumb|left| Namlea yaxınlığında yerləşən Kaeli körfəzi. 1949)-cu il.]]
Adanın ən iri çayları – Apo ({{dil-id|Apo}} (uzunluğu 80 km), Geren ({{dil-id|Geren}}), Nibe ({{dil-id|Nibe}}). Onların su rejimi yağıntılar mövsümündən asılı olaraq dəyişir&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi46&quot; /&gt;. Yağıntıların maksimal olduğu dövrü çaylarda gursululuğun artması ilə üst-üstə düşür. Qeyd etmək lazımdır ki, İndoneziya və qərbdə mənbələrində Buru çaylarının adları yerli dillərdə işlədilən &quot;''çay''&quot; – &quot;''vae''&quot; ({{dil-id|wae}}) sözünün transliterasiyası nəticəsində fərqli formada deyilir. Buna misal olaraq Apo &quot;''Vaeapo''&quot; ({{dil-id|Waeapo}}), Qeren &quot;''Vaeqeren''&quot; ({{dil-id|Waegeren}}) və s. göstərmək olar.

Adanın mərkəzində 767 metr hündürlükdə şirinsulu ''Rana'' ({{dil-id|Danau Rana}}) gölü vardır&lt;ref name=&quot;Gambaran Lokasi Program Buru&quot; /&gt;. Bu göl Maluku vilayətinin ən iri gölüdür və sahəsi 11,5 kvadrat kilometrdir&lt;ref name=&quot;WisataAlam&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=23&amp;Itemid=53
 | title         = Wisata Alam
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 11 fevral 2010 года
 | accessdate    = 28 mart 2011
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613KJUxx4?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

=== İqlimi ===
Ekvatorial-musson iqlimə malikdir. Molukk adalarına xas olan rütubətli iqlim hakimdir. Yağışlar mövsümü oktyabrdan aprel&lt;ref&gt;&quot;Karakteristik Wilayah&quot; (in Indonesian). Official site of Buru Regency. 27 yanvar 2010.
&lt;/ref&gt; aylarına qədər davam edir. Ən çox yağıntı bir qayda olaraq dekabr–fevral ayları düşür&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi46&quot; /&gt;.

Adanın elə də iri olmasına baxmayaraq dağlara qalxdıqca iqlim tipləri bir-birini əvəz edir. Belə ki, dağlara doğru hava nisbətən rütubətli və sərin olur. Düzənliklərdə isə bunun əksini görmək olar. Əgər dağlarda temperatur 26 °C&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi46&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;iklim&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://potensidaerah.ugm.ac.id/data/Iklim%20dan%20Topografi%20Wilayah.doc
 | title         = Iklim dan Topografi Wilayah
 | author        = 
 | publisher     = Universitas Gadjah Mada
 | datepublished = 
 | accessdate    = 21 fevral 2010
 | lang          = id
 | description   = «Qaca Mada» Universiteti «Regionların potensialı»
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613ImyFdO?url=http://potensidaerah.ugm.ac.id/data/Iklim%20dan%20Topografi%20Wilayah.doc
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Great Soviet Encyclopedia 4. Moscow. 1969–1978. p. 138.&lt;/ref&gt;-dirsə düzənliklərdə bu nisbətən yüksək olur. Ərazidən asılı olaraq yağıntının miqdarında fərqlər vardır&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi46&quot; /&gt;:

* Şimal rayonları — 1400–1800 mm;
* Mərkəz rayonları — 1800–2000 mm;
* Cənub rayonları — 2000–2500 mm;
* Dağlıq rayonlar (Hündürlüyü 500 metrə catan ərazilərdə) — 3000–4000 mm.

=== Canlılar aləmi ===

==== Fauna ====
[[Fayl:Prioniturus mada qtl1.jpg|thumb|right|270px|Buru raketquyruq tutuquşu]]
Adanın flora və faunası Avstraliya və Asiya biocoğrafi zolağında yerləşir. Bu baxımdan bir çox cəhətdən unikaldır və fəal beynəlxalq tədqiqat mövzusuna çevrilir&lt;ref name=&quot;Worldlife&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/aa/aa0104_full.html
 | title         = Buru rain forests
 | author        = 
 | publisher     = World Wildlife Fund
 | datepublished = 2001 года
 | accessdate    = 4 fevral 2010
 | lang          = en
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613IjUFP1?url=http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/aa/aa0104_full.html
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;. Yerli tropik meşələrin ekosistemi xüsusilə özünəməxsusluğu ilə seçilir. Burada yayılmış heyvan və bitkilərin böyük əksəriyyəti [[endemik]] olması ilə fərqlənir&lt;ref name=&quot;Gambaran Lokasi Program Buru&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Worldlife&quot; /&gt;.

Ada yaşayan 25 növ məməlidən 4 ya Buru adasında və ya adanın yaxınlığında yerləşən kiçik adalarda müşahidə edilir – [[babirusa]]nın yerli yarımnövü ({{dil-lat|Babyrousa babyrussa}}) və [[iriqanadlar]] üç növü ({{dil-lat|Pteropus chrysoproctus, Pteropus ocularis, Nyctimene minutus}})&lt;ref name=&quot;Worldlife&quot; /&gt;.

Adada 178 növ quş müşahidə edilir ki, bunlarında 10-u endemikdir – [[Buru raketquyruq tutuquşu]] ({{dil-lat|Prioniturus mada}}), İridimdik qarasifət tutuquşu ({{dil-lat|Tanygnathus gramineus}}), Mavisifət bəzənmiş lori ({{dil-lat|Charmosyna toxopei}}), qəhvəyi liximer ({{dil-lat|Lichmera deningeri}}), ada qırxpudlu tırtılyeyən ({{dil-lat|Coracina fortis}}) zolaqlısinə cəngəllikmilçəkovlayanı ({{dil-lat|Rhinomyias addita}}), kürənsinə ağgöz ({{dil-lat|Madanga ruficollis}}), sarı buru ağgözü ({{dil-lat|Zosterops buruensis}}), {{dil-lat|Rhipidura superflua}} və {{dil-lat|Monarcha loricatus}}&lt;ref name=&quot;Worldlife&quot; /&gt;.

==== Flora ====
Ada ərazisinin 60%-i rütubətli tropik meşələrlə, 20%-i isə kol bitkiləri ilə örtülüdür. Adanın şimalı isə iri ağac və kol massivlərindən məhrumdur. Bu ərazilər əsasən kənd təsərrüfatı məqsədilə istifadə edilir&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi46&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Worldlife&quot; /&gt;. Meşələrin qırılması hələ XX əsrin əvvəllərində Niderland müstəmləkə idarəçilərinin sifarişi ilə qarğıdalı və digər bitkilərin əkin sahələrini artırmaq üçün həyata keçirilmişdi, ancaq meşələrin qırılması 1960–1970-ci illərdə daha geniş miqyas alır&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi46&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Janet&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.thejakartapost.com/news/2007/12/22/revisiting-past.html
 | title         = The Revisiting the Past
 | author        = Janet Steele
 | publisher     = The Jakarta Post
 | datepublished = 22 dekabr 2007
 | accessdate    = 3 mart 2011
 | lang          = en
 | description   = «Cakarta post» qəzetinin elektron variantı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613JSrtyh?url=http://www.thejakartapost.com/news/2007/12/22/revisiting-past.html
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:COLLECTIE TROPENMUSEUM 'Tuin' in de bergmeer streek. Het bos is gekapt daarna gedroogd gebrand waarna er maïs is geplant Midden Boeroe TMnr 10011180.jpg|thumb|left|270px|Buru adasında əkin sahəsi. XX əsrin əvvəlləri.]]
Ada ərazisində yerləşən bitki örtüyünün böyük hissəsini təbii masivvlər tutur. İnsan tərəfindən əkilən ağaclar isə ümumi meşələrin cəmi 0,5%-i təşkil edir. Ərazidə yayılmış bitkilərin böyük qismi ''[[Dipterocarpaceae]]'' sinfinə daxildir – ''[[Anisoptera thurifera]]'', ''[[Hopea gregaria]]'', ''[[Hopea iriana]]'', ''[[Hopea novoguineensis]]'', ''[[Shorea assamica]]'', ''[[Shorea montigena]]'', ''[[Shorea selanica]]'', ''[[Vatica rassak]]''. Adanın şimalında qorunmuş qarışıq meşələrdə ''[[Shorea]]'' cinsinə aid bitkilər, yüksək dağlıq ərazilərdə isə ''[[Dacrydium novo-guineense]]'' yayılmışdır. [[Manqrov]] meşələri əsasən çay [[mənsəb]]ində müşahidə olunur. Bu isə ada ərazisinin cəmi 1%-i təşkil edir&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi46&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Worldlife&quot; /&gt;.

=== Ətraf mühit fəaliyyəti ===
Buru təbiətini qorumaq məqsədilə sistematik tədbirlər, İndoneziya hökuməti tərəfindən 1980-ci illərdən bəri həyata keçirilir. 1985-ci ildə adada iki qoruq təşkil edilmişdir: Masbait ({{dil-id|Masbait}}) və Masarate ({{dil-id|Masarete}}). Masbait adanın şərqində yerləşir. Sahəsi 5.875 hektardır (1999-cu ilə qədər – 6.250 hektar). Masarate isə adanın cənub-şərqində və 1.598 hektar əraziyə sahibdir. Ətraf mühitin mühafizəsi üzrə müvafiq proqramların həyata keçirilməsi, logistik problemlərdən dolayı çox çətindir. Belə ki, 2010-cu ilin ortalarına görə Masaret qoruğunun sərhədlərinin demorkasiyası baş tutmamışdır. Bu səbəbdən bioloji növlər hərtərəfli qeydiyata alınması həyata keçirilməmişdır&lt;ref name=&quot;Masbait&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.bksdamaluku.co.cc/index.php/skwii/53-camasbait
 | title         = Cagar Alam Masbait
 | author        = 
 | publisher     = BKSDA Maluku
 | datepublished = 1 iyul 2010
 | accessdate    = 10 mart 2011
 | lang          = en
 | description   = İndoneziya Meşə Təsərrüfatı Nazirliyi Maluku vilayəti Təbiət Qoruma İdarəsinin saytı
 | deadlink      = unknown-host
 | archive-date  = 2015-06-07
 | archive-url   = https://web.archive.org/web/20150607110454/http://www.bksdamaluku.co.cc/index.php/skwii/53-camasbait
 | url-status    = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Masarete&quot;&gt;{{cite web
 |url           = http://www.bksdamaluku.co.cc/index.php/skwii/55-camasarete
 |title         = Cagar Alam Masarete
 |author        = 
 |publisher     = BKSDA Maluku
 |datepublished = 1 iyul 2010
 |accessdate    = 10 mart 2011
 |lang          = en
 |description   = İndoneziya Meşə Nazirliyi Maluku Təbiət Qoruma İdarəsinin sayt
 |deadlink      = unknown-host
 |archive-date  = 2015-06-07
 |archive-url   = https://web.archive.org/web/20150607113800/http://www.bksdamaluku.co.cc/index.php/skwii/55-camasarete
 |url-status    = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KLN&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://rtrwn.penataanruang.net/lampiran_VIII.pdf
 | title         = Kawasan Lindung Nasional
 | author        = 
 | publisher     = Sekretariat Negara Republik Indonesia
 | datepublished = 
 | accessdate    = 10 mart 2011
 | lang          = en
 | İndoneziya Respublikası hökumətinin 10 mart 2008-ci il tarixli 26 saylı Qərarına əsasən qorunan ərazilərin siyahısı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613JbIRpZ?url=http://rtrwn.penataanruang.net/lampiran_VIII.pdf
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

Bununla yanaşı [[Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyi]] həmçinin iki qoruğun təşkilini də məsləhət görmüşdür – adanın mərkəzi və qərb hissələrində 1.380 kvadrat kilometr (Kapalamadan dağı və ətraf əraziləri) və şərq hissəsində 50 kvadrat kilometrlik ərazi (Apo çayının mənsəbi)&lt;ref name=&quot;Worldlife&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;INP&quot;&gt;{{cite web
 |url           = http://indonesiatraveling.com/National%20Parks%20Indonesia/moluccas%20pages/Propinsi/moluccas_north.htm
 |title         = Indonesia National Parks. North Moluccas: 27 Proposed Nature Reserves
 |author        = 
 |publisher     = 
 |datepublished = 
 |accessdate    = 10 mart 2011
 |lang          = en
 |description   = 
 |deadlink      = 404
 |archiveurl    = https://web.archive.org/web/20100306011915/http://indonesiatraveling.com/National%20Parks%20Indonesia/moluccas%20pages/Propinsi/moluccas_north.htm
 |archivedate   = 2010-03-06
}}&lt;/ref&gt;. 2010-cu ilin əvvəlinə olan məlumata əsasən bu ərazilərdə [[yasaqlıq]]lar təşkil edilmişdir. Burada ancaq ayrıca bitki növləri mühafizə olunur&lt;ref name=&quot;Gambaran Lokasi Program Buru&quot; /&gt;.

== Tarix ==

=== Müstəmləkəçiliyə qədərki dövr ===
[[Fayl:Driedcloves.JPG|thumb|270px|[[Mixək]] — Buru tarixində əhəmiyyətli rol oynayan ədviyyat]]
[[Fayl:Syzygium aromaticum on tree.jpg|thumb|270px|Mixək ağacı]]
Buru haqqında ilk məlumatlar 1365-ci ilə Macapahit imperiyasına ({{dil-jv|Majapahit}}) aid olan Naqarakertaqamalarda ({{dil-jv|Nagarakertagama}}) verilir&lt;ref name=&quot;Şaub&quot;&gt;Шауб А. К. &quot;Нагаракертагама&quot; как источник по истории раннего Маджапахита (1293–1365). — М., 1992. — С. 24, 38.&lt;/ref&gt;. Ada &quot;''Xutan Kadali''&quot; ({{dil-id|Hutan Kadali}})&lt;ref name=&quot;Şaub&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nagarakertagama&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://religi.wordpress.com/2007/03/16/kitab-negara-kertagama-terjemahan
 | title         = Kitab Negara Kertagama (terjemahan)
 | author        = Made Yanuarta
 | publisher     = 
 | datepublished = 16 mart 2007
 | accessdate    = 25 mart 2010
 | lang          = id
 | description   = «Naqarakertaqam» eposunun qədim yavacadan indoneziya dilinə tərcüməsi
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613IrXEfJ?url=http://religi.wordpress.com/2007/03/16/kitab-negara-kertagama-terjemahan
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt; adı ilə Macapahitə tabe olmasını bildirən mahnıların bəndində qeyd olunur.

XVI–XVII əsrlərdə [[Ternate sultanlığı]]nın təsir dairəsində olsa da, vassallıq simbolik xartakter daşıyırdı. Həmin dövrdə adalıların portuqaliyalı müstəmləkəçilərə tabe olmağına dair bir sıra məlumatlar vardır&lt;ref name=&quot;Mapping&quot;/&gt;. Eyni zamanda Buru adasına tez-tez portuqaliyalılara aid ticarət gəmiləri ilə bahəm hərbi gəmiləri də yan alırdı. Üstəlik Buru adasına və onun yaxınlarında yerləşən digər Maluku adalarında təkcə portuqallar deyil, digərləri də təsir göstərirdilər. Makasarlar adada güclü istehkan təşkil etmiş və əhalini [[ədviyyat]] becərməyə məcbur edirdilər (ən əsası [[mixək]])&lt;ref name=&quot;Mapping&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://epress.anu.edu.au/austronesians/sharing/pdf/ch06.pdf
 | title         = Mapping Buru ...
 | author        = Barbara Dix Grimes
 | format        = PDF
 | publisher     = Australian National University
 | datepublished = 
 | accessdate    = 13 fevral 2010
 | lang          = en
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613IqDW0J?url=http://epress.anu.edu.au/austronesians/sharing/pdf/ch06.pdf
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

=== Müstəmləkə dövrü ===
Malay arxipelaqının şərqindəki ədviyyatların istehsalında və ticarətində Niderlanda rəqib olan Makasarların fəaliyyətindən narahat olan Niderland Ost-Hind Şirkəti 1648-ci ildə Buruya hərbi ekspedisiya göndərir. Hollandiyalılar Makasarları adadan qovur, istehkamlarını dağıdır və eyni zamanda üç mindən çox mixək ağacını məhv edirlər. Müstəmləkəçilərin bu addımı adada möhkəmlənmək imkanları olmadığından atmışdılar. Çünki düşünürdülər ki, onların gedişindən sonra Makasarlar yenidən adaya qayıdıb istehsalı bərpa edəcəklər&lt;ref name=&quot;Mapping&quot;/&gt;.

Sonrakı illərdə hollandlar adaya bir neçə ekspedisiyanın göndərir. Bu ekspedisiyanın nəticəsində NOHŞ-in ehtiyacları yerinə yetirməkdən imtina edən bütün əsas sahilyanı kəndlərin ağsaqqallarını tutulur. 1658-ci ilin oktyabr ayında əsir ağsaqqallarla adada yaşanan sosial-iqtisadi vəziyyətin xüsusiyyətlərini müəyyən edən uzun müddətli müqavilə imzalanmışdır. Yerli liderlər öz kəndlilərinin əksəriyyətini istehkamlarla əhatə olunmuş, Kaeli körfəzinin cənub sahilindəki kiçik bir əraziyə köçürməyə vəd verirlər. Onlar əvvəlcə hollandlar üçün hərbi istehkamların inşasında iştirak edirlər. Sonradan isə mixək ağaclarının əkilməsinə cəlb olunurlar. Əvəzində ağsaqqallar azadlığa qovuşur, ənənəvi imtiyazların qorunmasına təminat alırdılar. Anlaşmaya əsasən hollandlar immiqrantlar arasında missionerlik işini həyata keçirməkdən imtina etdiyini təsdiqlədilər. Şimali Moluklardan bölgəyə gətirilən islam dinin təbliğinə isə icazə verilir&lt;ref name=&quot;Mapping&quot;/&gt;.
[[Fayl:COLLECTIE TROPENMUSEUM De hoofdpoort van de vestingwerken van de V.O.C. op Boeroe opgericht in 1748 TMnr 10002100.jpg|thumb|left|270px|Kaeli ərazisində hollandlara aid qalanın qalıqları]]
Qısa müddət ərzində inşa edilən istehkam və onun ətrafında salınan yaşayış məntəqəsi, 200 il müddətində adanın inzibati mərkəzi olur. Sonradan adanın digər yerlərindən bir neçə min əhali bölgəyə köçürülür. Qısa müddətdə eyni bölgədə on üç böyük kənd salınır. Bu tədbir hollandlara yalnız mixək plantasiyalarının təşkili işini deyil, həm də yerli əhalini nəzarət altına almaq işini asanlaşdırdı&lt;ref name=&quot;Mapping&quot;/&gt;.

XIX əsrin əvvəllərində Niderland Ost-Hind şirkəti ləğv edildikdən sonra ada şirkətin bütün əvvəlki əmlakları kimi [[Niderland]]a dövr edilir&lt;ref name=&quot;Mapping&quot;/&gt;.

1824-cü ildə müstəmləkəçilik sistemində islahatlar həyata keçilrilir. Nəticədə Buru rəhbərləri raca adlanan 14 bölgəyə bölünür. Racalar hollandların &quot;təkliflərini&quot; dinləməyə məcbur idilər. Bütün Rajalar o dövrdə Hollandiyaya olan sadiqliyini sübuta yetirmiş, Kaeli bölgəsinə köçürülmüş qəbilə zadəganlarından təyin olunurdu. Çox hallarda rajalar mənşəyinə uyğun olaraq, atalarının gəldikləri torpaqlara təyin edilirdilər. Təkcə rəhbərlər ilə birlikdə çoxsaylı ailə üzvləri deyil, həm də soydaşlarının böyük bir hissəsi tarixi vətənlərinə dönürdü. Bu fəaliyyətlər nəticəsində uzun müddət adanın inzibati mərkəzi olan istehkam ətrafı bölgə demək olar ki, yaşayışsız əraziyə çevrilmişdi. İnzibati mərkəz hüququ isə Kaeli körfəzinin şimalındakı Namleo qəsəbəsinə keçdi&lt;ref name=&quot;Mapping&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Maluku2&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.malukuprov.go.id/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=94
 | title         = Sejarah Maluku
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Propinsi Maluku
 | datepublished = 20 sentyabr 2009
 | accessdate    = 5 fevral 2010
 | lang          = id
 | description   = Maluku administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613IsKahS?url=http://www.malukuprov.go.id/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

=== 1942–1950-ci illər dövrü ===
[[Fayl:COLLECTIE TROPENMUSEUM Kazerne van het KNIL detachement in Namlea TMnr 10028591.jpg|thumb|right|270px|Niderland Ost-Hindinin kral ordusunun hərbi qulluqçuları. Namlea. 1949-cu il]]
1942-ci ilin payızından 1945-ci ilin yayına qədər Buru da daxil olmaqla bütün [[Niderland Ost-Hindi]] [[Yaponiya İmperator ordusu]]nun işğalı altında olmuşdur. Yapon işğalı zamanı [[Antihitler koalisiyası]] adada yerləşən düşmənin hərbi infrastrukturunu, xüsusilə Namleada yerləşən aerodromu bombalamışdır&lt;ref name=&quot;bombers&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://paul.rutgers.edu/~mcgrew/wwii/usaf/html/Dec.44.html
 | title         = USAAF Chronology
 | author        = 
 | publisher     = Jack McKillop
 | datepublished = 1955-59
 | accessdate    = 6 aprel 2010
 | lang          = en
 | description   = 
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613It3RWq?url=http://paul.rutgers.edu/~mcgrew/wwii/usaf/html/Dec.44.html
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;. Yapon ordusu təslim olduqdan və adanı tərk etdikdən sonra hollandlar ada üzərində nəzarəti bərpa etdilər. Adada Niderland Ost-Hindinin ordusu yerləşdirildi.

1946-cı ilin dekabrında Burunun da (digər Molukk adaları ilə birlikdə, [[Sulavesi]] ({{dil-id|Sulawesi}}) və [[Kiçik Zond adaları]]) daxil olduğu Niderland tərəfindən idarə olunan federasiya tərkibli Şərqi İndoneziya Ştatlarını qurulur&lt;ref name=&quot;SoMolu&quot;/&gt; ({{dil-id|Negara Indonesia Timur}}).

Şərqi İndoneziya 1949-cu ilin 23 avqust–2 noyabr tarixlərində keçirilən İndoneziya-Niderland Konfransının qərarı ilə təşkil edilmiş (&quot;Haaqa dəyirmi masa konferensiyası&quot;) [[İndoneziya Birləşmiş Ştatları]]nın tərkibinə ({{dil-id|Republik Indonesia Serikat}}) (İBŞ, {{dil-id|RIS}}) daxil edilir&lt;ref name=&quot;SoMolu&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.crwflags.com/fotw/flags/id-rms.html
 | title         = South Moluccas, Indonesia
 | publisher     = 
 | datepublished = 16 fevral 2008 года
 | accessdate    = 11 aprel 2011
 | lang          = en
 | description   = 
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613KbdLEw?url=http://www.crwflags.com/fotw/flags/id-rms.html
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RMS&quot;&gt;{{cite web
 |url           = http://www.humanlaw.org/KPmaluku.html
 |title         = Republik Maluku:The Case for Self-determination
 |author        = Karen Parker, J.D.
 |publisher     = Association of Humanitarian Lawyers
 |datepublished = mart 1996
 |accessdate    = 21 fevral 2010
 |lang          = en
 |description   = BMT İnsan Hüquqları Komissiyasının Humanitar Hüquq üzrə Mütəxəssisləri Assosiasiyasının hesabatı, mart 1996
 |archiveurl    = https://www.webcitation.org/613ItSzNJ?url=http://www.humanlaw.org/KPmaluku.html
 |archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MT&quot;&gt;Всемирная история. — М.: &quot;Мысль&quot;, 1979. — Т. 12. — С. 359.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Indonesia Timur&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.worldstatesmen.org/Indonesia_states_1946-1950.html#Indonesia-Timur
 | title         = Indonesian States 1946-1950
 | author        = 
 | publisher     = Ben Cahoon
 | datepublished = 
 | accessdate    = 6 aprel 2010
 | lang          = en
 | description   = 
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/60whvEIlf?url=http://www.worldstatesmen.org/Indonesia_states_1946-1950.html#Indonesia-Timur
 | archivedate   = 2011-08-15
}}&lt;/ref&gt;.
1950-ci ilin aprelində Şərqi İndoneziyanın İndoneziya Respublikasına birləşməsi ərəfəsində Burunun yerli orqanları, həmçinin Ambon, Seram və bir neçə kiçik adalar müstəqil [[Cənubi Molukk Adaları Respublikası]]nı ({{dil-id|Republik Maluku Selatan}}, CMAR, {{dil-id|RMS}})) təşkil edirlər. Onlar Hollandiya ilə sıx siyasi əlaqələrin saxlanmasında maraqlı idilər&lt;ref name=&quot;RMS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MT&quot;/&gt;.

Danışıqlar yolu ilə CMAR-nın İndoneziyaya birləşdirilməsi uğursuzluğa uğradıqdan sonra İndoneziya tanınmayan dövlətə qarşı hərbi əməliyyatlara başladı. 1950-ci ilin iyulunda Namlea şəhərinə həmlə edən İndoneziya qoşunları qısa müddətdə adanı ələ keçirir. Buru CMAR-ın Cakartanın nəzarətinə keçən ilk ərazi olur. 1950-ci ilin dekabrına qədər özünü müstəqil elan edən respublikanın bütün ərazisi indoneziyalılar tərəfindən işğal olunur və İndoneziya Respublikasının bir hissəsi elan edilir&lt;ref name=&quot;RMS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MT&quot;/&gt;.

=== İndoneziyanın tərkibində ===
1950–1965-ci illərdə mərkəzi hökumətin Buru ilə bağlı siyasəti əsasən onun sosial-siyasi və iqtisadi inteqrasiyasına yönəlmişdi.
İndoneziyada 1965–1967-ci illərdə, general [[Suxarto]]nun ({{dil-id|Soeharto}}) hərbi hakimiyyəti dövründə, Buru əsasən [[Kommunizm|kommunistlər]], [[Solçuluq|solçular]] və [[ziyalı]]ların&lt;ref name=&quot;gulag&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;toer&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Citation/CitationPramoedyaAna.htm
 | title         = The 1995 Ramon Magsaysay Award for Journalism, Literature and Creative Communication Arts
 | author        = 
 | publisher     = Ramon Magsaysay Award Foundation
 | datepublished = 1995
 | accessdate    = 22 fevral 2010
 | lang          = en
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613Iv8Bw3?url=http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Citation/CitationPramoedyaAna.htm
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;toer2&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.greenleft.org.au/2006/667/6700
 | title         = Pramoedya Ananta Toer: Indonesia's greatest novelist
 | author        = Max Lane
 | publisher     = Green Left Weekly
 | datepublished = 10 may 2006
 | accessdate    = 22 fevral 2010
 | lang          = en
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613IveL02?url=http://www.greenleft.org.au/node/33939
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt; həbs olunaraq saxlandığı düşərgəyə çevrilir.

[[Siyasi məhbus]]lar əsasən Apo çayının vadisində yerləşən bir neçə [[həbs düşərgəsi]]ndə saxlanılırdı. Onlar əsasən meşə tədarükü və bataqlıq ərazilərinin qurudulması işinə cəlb edilirdilər. Düşərgələr 1979-cu ildə ləğv edilmişdir. Bəzi məlumatlara görə düşərgələrdə ümumilikdə 12–14 min arası insan olmuşdur&lt;ref name=&quot;gulag&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;toer&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;toer2&quot;/&gt;. Həhs dönəmində ən azı 315 nəfərin ölməsi məlumdur&lt;ref name=&quot;gulag&quot;/&gt;.
Burudakı həbs düşərgələrində olan məhbuslar arasında bir çox elm və mədəniyyət nümayəndələri vardı. Onlar arasında xüsusilə İndoneziyanın ən məşhur yazıçısı [[Pramudya Ananta Tur]]da ({{dil-id|Pramoedya Ananta Toer}}) olmuşdur. 1969–1979-cu illərdə həbs düşərgəsində olarkən, əsas ədəbi əsərlərinin əhəmiyyətli bir hissəsini yazmışdır – tarixi tetralogiya, daha sonra &quot;Buru tetralogiyası&quot; ({{dil-id|Tetralogi Buru}}) adlandırılır, &quot;İnsan dünyası&quot; ({{dil-id|Bumi manusia}}) romanın birinci hissəsini bütünlüklə&lt;ref name=&quot;toer&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sikorski&quot;&gt;Прамудья Ананта Тур. Мир человеческий // Перевод с индонезийского Е. Руденко; предисловие В. Сикорского. — М.: Радуга, 1986. — С. 5–8.&lt;/ref&gt;. 1975-ci ilə kimi yazı materiallarından məhrum olan Pramudya Ananta Tur qələmə ala bilmədiyi əsərlərini əzbərə yaddaşında saxlamışdır&lt;ref name=&quot;gulag&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;toer&quot;/&gt;.

Sərbəst buraxılan azı 300 məhbus könüllü olaraq sosial adaptasiya proqramının bir hissəsi kimi Buruda qaldılar: məskunlaşmaq istəyənlər üçün mənzil, əkin sahələri və iki camış verilirdi. Hal-hazırda sağ qalan köhnə məhbusların əksəriyyəti Namlea və ətrafında yaşayır&lt;ref name=&quot;Janet&quot;/&gt;.

Adanın inzibati və ərazi bölgüsü İndoneziya Respublikasının müvafiq milli qanunvericiliyin inkişafına uyğun olaraq dəyişdi – 1950-ci illərdə rayonlara (keçamatan), 1978-ci ildə isə daha kiçik inzibati vahidlər olan kəndlərə (des) bölünür. Bununla belə yerli racalar əhali arasında öz mövqeyini qoruyub saxlayırdılar. Bir çoxları XXI əsrin əvvəlinə qədər yalnız ənənəvi üstünlüklərə malik idilər. Həmçinin qeyri-rəsmi rəhbərlik mövqeləri tutmuşdular, xüsusilə də dairə sovetinin xalq nümayəndələri seçilirdilər&lt;ref name=&quot;Mapping&quot;/&gt;.

1990-cı illərin sonları 2000-ci illərin əvvəllərində İndoneziyada baş verən ümumi sosial-iqtisadi böhranın fonunda, adada ölkənin bir çox digər bölgələrində olduğu kimi etnik və dini baxımdan bir sıra qanlı toqquşmalar baş vermişdir&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ham1&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.hamline.edu/apakabar/basisdata/1999/12/22/0045.html
 | title         = KMP — Kerusuhan Pecah
 | author        = 
 | publisher     = Hamline University
 | datepublished = 22 dekabr 1999
 | accessdate    = 4 fevral 2010
 | lang          = id
 | deadlink      = yes
 | archiveurl    = https://web.archive.org/web/20060916130754/http://www.hamline.edu/apakabar/basisdata/1999/12/22/0045.html
 | archivedate   = 2006-09-16
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ham2&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.hamline.edu/apakabar/basisdata/2000/01/1382.html
 | title         = KMP — Pertikaian di Buru Selatan, Tiga Tewas
 | author        = 
 | publisher     = Hamline University
 | datepublished = 28 fevral 2000
 | accessdate    = 4 fevral 2010
 | lang          = id
 | deadlink      = yes
 | archiveurl    = https://web.archive.org/web/20060907124517/http://www.hamline.edu/apakabar/basisdata/2000/01/1382.html
 | archivedate   = 2006-09-07
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sinar&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.sinarharapan.co.id/berita/0405/06/sh04.html
 | title         = Kerusuhan Ambon Meluas ke Pulau Buru
 | author        = izc
 | publisher     = Sinar Harapan
 | datepublished = 6 may 2004
 | accessdate    = 4 fevral 2010
 | lang          = id
 | description   = «Sinar Harapan» qəzetinin elektron versiyası
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613IpVNtQ?url=http://www.sinarharapan.co.id/berita.html
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;. Ən şiddətli münaqişə Vainibe ({{dil-id|Wainibe}}) kəndində müşahidə edilmişdir. 1999-cu ilin dekabr ayının bir neçə günü ərzində kənddə 43 nəfər öldürülmüş və ən azı 150 ev yandırılmışdır&lt;ref name=&quot;ham1&quot;/&gt;. Toqquşma zonasını minlərlə qaçqın tərk etmək məcburiyyətində qalır. Münaqişə bölgəsində olan bir çox məktəb, ilkin tibbi yardım məntəqələri və müxtəlif infrastruktur obyektləri fəaliyyətlərini dayandırmaq məcburiyyətində olur. Münaqişənin sosial-iqtisadi nəticələrini aradan aldırmaq məqsədilə yerli və mərkəzi hökumət qurumları ilə yanaşı, İndoneziyanın xeyriyyə fondları&lt;ref name=&quot;Donasi&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://tunascendekia.org/wordpress/archives/166
 | title         = Pulau Buru. Ambon
 | publisher     = 
 | datepublished = 
 | accessdate    = 30 mart 2011
 | lang          = id
 | description   = 
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613KVZK8i?url=http://tunascendekia.org/wordpress/archives/166
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt; və müvafiq beynəlxalq təşkilatlar fəal rol oynamışlar. Xüsusi ilə [[BMT Uşaq Fondu|UNICEF]] məktəblərin və uşaq bağçalarının bərpasına kömək etmişdir&lt;ref name=&quot;UNICEF&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.unicef.org/emerg/files/Emergencies_Indonesia_Donor_Update_290502.pdf
 | title         = Indonesia Donor Update
 | publisher     = UNICEF
 | datepublished = 29 may 2002
 | accessdate    = 30 mart 2011
 | lang          = en
 | description   = 
 | archive-date  = 4 March 2016
 | archive-url   = https://web.archive.org/web/20160304201519/http://www.unicef.org/emerg/files/Emergencies_Indonesia_Donor_Update_290502.pdf
 | url-status    = dead
}}&lt;/ref&gt;.
Adanın tarixində əhəmiyyətli bir hadisələrdən biri 17 mart 2006-cı ildə İndoneziya Prezidenti [[Susilo Bambanq Yudhoyono]]nun bura ziyarəti olmuşdur. Adanı ziyarət edən ilk İndoneziya liderlərindən birincisi olaraq burada baş vermiş zəlzələnin nəticələrini öz gözləri ilə görmüş və şəxsi büccəsindən zərərçəkmişlərə pul yardımı etmişdir&lt;ref name=&quot;Gempa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot; SBY&quot;/&gt;.

== İnzibati bölgü ==
Ada inzibati baxımından İndoneziyanın Maluku vilayəti ərazisinə ({{dil-id|Propinsi Maluku}}) daxildir. 1999-cu ilə qədər ada ölkənin Mərkəzi Maluku ({{dil-id|Kabupaten Maluku Tengah}}) vilayətinə daxil idi. Sonradan Buru adası eyniadlı dairəyə daxil edilir&lt;ref name=&quot;KabBuru&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://legislasi.mahkamahagung.go.id/docs/UU/1999/UU%20NO%2046%20TH%201999.pdf
 | title         = Undang-Undang Republik Indonesia (UU) Nomor 46 tahun 1999 (46/1999) tentang Pembentukan Propinsi Maluku Utara, Kabupaten Buru, dan Kabupaten Maluku Tenggara Barat
 | author        = 
 | format        = PDF
 | publisher     = LL Sekretariat Negara
 | datepublished = 
 | accessdate    = 27 mart 2010
 | lang          = id
 | description   = Şimali Maluku əyalətinin Buru və Qərbi Şimal-şərq Maluku dairələrinin təşkili haqqında İndoneziya Respublikasının 1999-ci il 46 saylı Qanunu
 | deadlink      = 404
}}{{Dead link
 | date = January 2021
 | bot  = InternetArchiveBot
}}&lt;/ref&gt;. Bu inzibati vahiddə da öz növbəsində 2008-ci ildə iki dairəyə bölünür – Buru ({{dil-id|Kabupaten Buru}}) və Cənubi Buru&lt;ref name=&quot;KabBuruSel&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://skpd.batamkota.go.id/hukum/files/2009/08/UU-32-Tahun-2008.pdf
 | title         = Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 32 Tahun 2008 tentang Pembentukan Pembentukan Kabupaten Buru Selatan di Provinsi Maluku
 | author        = 
 | format        = PDF
 | publisher     = LL Sekretariat Negara
 | datepublished = 
 | accessdate    = 27 mart 2010
 | lang          = id
 | description   = İndoneziya Respublikasının Maluku əyalətində Cənub Buru dairəsinin təsis edilməsi haqqında 2008-ci il 32 saylı qanun
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613IeKu2H?url=http://skpd.batamkota.go.id/hukum/files/2009/08/UU-32-Tahun-2008.pdf
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt; ({{dil-id|Kabupaten Buru Selatan}}). Dairə ərazilərinə ətrafda yerləşən bir sıra adalar da daxil edilmişdir. Bu səbəbdən dairələrin ərazisi adanın sahəsindən böyükdür.

=== Buru dairəsi ===
[[Fayl:Buru map ru.svg|thumb|right|400px|'''Buru dairəsi''' rayonları: 1 — Namlea, 2 — Vaplau, 3 — Vaеаpo, 4 — Ayrbuaya, 5 — Batabual. '''Cənubi Buru''': 6 — Namrole, 7 — Kepalamadan, 8 — Leksula, 9 — Vaisama, 10 — Ambelau]]
Buru dairəsinin mərkəzi Namlea {{dil-id|Namlea}}) şəhəridir. Dairənin sahəsi 5578 km² təşkil edir. 2011-ci ilin mart ayında əldə edilən məlumatlara əsasən, dairə regentinin rəhbəri Hüsni Hentihu ({{dil-id|Husni Hentihu}}), müavini isə Ramli Umasuqi ({{dil-id|Ramli Umasugi}}) 2006-cı ilin noyabr ayında seçkilər yolu ilə vəzifəyə gəliblər&lt;ref name=&quot;Bupati&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=98&amp;Itemid=90
 | title         = Bupati
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 
 | accessdate    = 30 mart 2011
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsinin rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613KWrrCh?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wakil Bupati&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=99&amp;Itemid=90
 | title         = Wakil Bupati
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 
 | accessdate    = 30 mart 2011
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsinin rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613KYWyp6?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pemilihan H-U&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.arsip.net/id/link.php?lh=VgEHU1VRUlkA
 | title         = Hentihu-Umasugi Unggul Sementara Pemilihan Kepala Daerah Buru
 | publisher     = Tempo
 | datepublished = 26 noyabr 2006 года
 | accessdate    = 30 mart 2011
 | lang          = id
 | description   = «Tempo» jurnalının elektron versiyası
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613Kab5Rs?url=http://www.arsip.net/id/link.php?lh=VgEHU1VRUlkA
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;. Dairə rəhbərləri beş il müddətinə seçilir.

Dairə inzibati cəhətdən 5 rayona bölünür&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi46&quot; /&gt;:
* Namlea, {{dil-id|Namlea}} (mərkəz – Namlea);
* Vaplau, {{dil-id|Vaplau}} (mərkəz – Vaplau);
* Vaeapo, {{dil-id|Waeapo}} (mərkəz – Vaenetat, {{dil-id|Waenetat}});
* Ayrbuaya, {{dil-id|Air Buaya}} (mərkəz – Ayrbuaya);
* Batabual, {{dil-id|Batabual}} (mərkəz – İlath, {{dil-id|Ilath}}).

=== Cənubi Buru dairəsi ===
Cənubi Buru dairəsinin mərkəzi Namrole ({{dil-id|Namrole}}) şəhəridir. Onun sahəsi 5060 km² təşkil (306 km² sahə Ambalau adasının ərazisidir) edir.

Dairənin yaradıldığı 2008-ci ildən 2010-cu ilə qədər bir necə dairə rəhbəri bir-birini əvəz etmişdir. Bunun əsas səbəbi çoxsaylı bürokratik səhvlər, gecikmələr, cinayətlər, korrupsiya hadisələri idi&lt;ref name=&quot;Cənubi Buru&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.mediaindonesia.com/index.php/read/2010/02/10/122435/130/101/Pilkada_Buru_Selatan_Tunggu_Pembentukan_KPU_Kabupaten
 | title         = Pilkada Buru Selatan Tunggu Pembentukan KPU Kabupaten
 | publisher     = Media Indonesia
 | datepublished = 10 fevral 2010
 | accessdate    = 2 aprel 2010
 | lang          = id
 | description   = «Media Indonesia» qəzetinin elektron versiyası
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613IbBeUD?url=http://www.mediaindonesia.com/index.php/read/2010/02/10/122435/130/101/Pilkada_Buru_Selatan_Tunggu_Pembentukan_KPU_Kabupaten
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Latuconsina&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://andrabutanil.blogspot.com/
 | title         = Polda Intensifkan Pemeriksaan terhadap Adrian Maun
 | publisher     = 
 | datepublished = avqust 2010
 | accessdate    = 24 mart 2011
 | lang          = id
 | description   = 
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613K4uiyb?url=http://andrabutanil.blogspot.com/
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Korupsi&quot;/&gt;. Bir sıra yerli məmurlara qarşı araşdırma və cinayət işi açılmışdır&lt;ref name=&quot;Latuconsina&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Korupsi&quot;/&gt;. Beləki bəzi təyinatlar əhalinin etirazlarını artırmış, toqquşmalara və inzibati binaların yandırılmasına səbəb olmuşdur&lt;ref name=&quot;Qətliam&quot;/&gt;. Bir çox sahədə rəhbərliyi Buru əyalətinin müvafiq orqanları həyata keçirir. Buna həmçinin polis xidməti də daxildir&lt;ref name=&quot;Qətliam&quot;/&gt;. Yeni dairə qurulduqdan sonra 2008-ci ildən 2010-cu ilin sonunadək bir neçə dəfə rəhbərlik dəyişilmişdi&lt;ref name=&quot;Latuconsina&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Uluputti&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.dmsfm.com/dmsfm/?p=4427
 | title         = Pilkada Buru Selatan Tunggu Pembentukan KPU Kabupaten
 | publisher     = DMS — Citra Keluarga Maluku
 | datepublished = 20 may 2009
 | accessdate    = 2 aprel 2010
 | lang          = id
 | description   = «DMS» radiokanalının elektron versiyası
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613IdrYNn?url=http://www.dmsfm.com/dmsfm/?p=4427
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thio&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://balagu.com/Rencana%20Pelantikan%20Penjabat%20Bursel%2018%20September%202010%20
 | title         = Rencana Pelantikan Penjabat Bursel 18 September 2010
 | publisher     = 
 | datepublished = 15 sentyabr 2010
 | accessdate    = 24 mart 2011
 | lang          = id
 | description   = 
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613K5Toow?url=http://balagu.com/Rencana%20Pelantikan%20Penjabat%20Bursel%2018%20September%202010%20
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;. 2010-c uilin sentyabr ayında regent vəzifəsinə Məhəmməd Saleh Thio ({{dil-id|Muhammad Saleh Thio}}) seçilir, ancaq onun bu vəzifəyə keçidi gercəkləşmir&lt;ref name=&quot;Qətliam&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://bataviase.co.id/node/512966
 | title         = Gagal CPNS, Massa Bakar Kantor Bupati Buru Selatan
 | publisher     = 
 | datepublished = 30 dekabr 2010
 | accessdate    = 24 mart 2011
 | lang          = id
 | description   = 
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613K63cqh?url=http://bataviase.co.id/node/512966
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

Dairənin ərazi bölgüsü müəyyənləşdirilmişdir. Bu baxımdan dairə 5 rayona bölünür:
* Namrole {{dil-id|Namrole}} (mərkəz — Namrole);
* Kepalamadan {{dil-id|Kepalamadan}} (mərkəz — Biloro, {{dil-id|Biloro}});
* Leksula {{dil-id|Leksula}} (mərkəz — Leksula);
* Vaesama {{dil-id|Waesama}} (mərkəz — Vamsisi, {{dil-id|Wamsisi}});
* Ambalau {{dil-id|Ambalau}} (mərkəz — Vailua, {{dil-id|Wailua}}) — bütünlüklə Ambalau adası ərazisində yerləşir.

== Əhalisi ==

=== Sayı və yayılması ===
[[Fayl:COLLECTIE TROPENMUSEUM Inwoners van het dorp Waepote voor een huis op het eiland Boeroe TMnr 10005850.jpg|left|thumb|1900-cü illərin əvvəllərinə aid ənənəvi Buru evi]]
[[Fayl:COLLECTIE TROPENMUSEUM Drie mannen van de Wal Pangat stam staan voor een offerhuisje Noord-Boeroe TMnr 10005704.jpg|thumb|upright|Lisela kişiləri. XX əsrin əvvəlləri.]]
2012-ci il məlumatına görə Buru adasında 206.840 nəfər yaşayır. Bunun 128.840 nəfəri Buru dairəsi və 76.870 nəfəri Cənubi Buru dairəsində yaşayır&lt;ref name=&quot;2012-ci ilə görə əhali&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.kpu.go.id/dmdocuments/(8.1.2013)%20MAULUKU.pdf
 | title         = Data Agregat Kependudukan per Kecamatan
 | author        = 
 | format        = PDF
 | publisher     = Badan Pusat Statistik Provinsi Maluku
 | datepublished = 
 | accessdate    = 24 dekabr 2013
 | lang          = id
 | description   = İndoneziya Mərkəzi Statistika Agentliyinin saytında Maluku əyalətinin və rayonlarının əhalisi haqqında məlumat
 | archive-date  = 2011-08-19
 | archive-url   = https://www.webcitation.org/613JXImQt?url=http://dds.bps.go.id/hasilSP2010/maluku/8100.pdf
 | url-status    = dead
}}&lt;/ref&gt;. Əhali sayının əraziyə olan nisbəti 1 km² 21 nəfər təşkil edir. Bununla belə insanlar əraziyə görə bərabər paylanmamışlar. İnsanların çoxu sahil solağı düzənliklərdə və Apo çayı vadisində cəmləşmişlər. Dağlıq ərazilərdə demək olar ki, əhali yaşamır. Adanın şimal-şərq və cənub-qərbində yerləşən palatonun nisbətən məskunlaşılmış olduğunu görmək olar&lt;ref name=&quot;majalah&quot;/&gt;.

=== Say artımı ===
Əhalinin sayının artımı yüksəkdir. İl ərzində əhalinin 4% artımı müşahidə edilir (2000 ildən 2010 ilə qədər olan statistika götürülür). Bu göstərici ümumi ölkə üzrə (1,07 %&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt;) göstəricidən yüksəkdir. Maluku vilayətinin orta göstəricisindən (2,28%) iki dəfə yüksəkdir&lt;ref name=&quot;Sensus&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.kpu.go.id/dmdocuments/(8.1.2013)%20MAULUKU.pdf
 | title         = Jumlah Penduduk Menurut Kabupaten dan Jenis Kelamin
 | author        = 
 | format        = PDF
 | publisher     = Badan Pusat Statistik Provinsi Maluku
 | datepublished = 
 | accessdate    = 30 mart 2011
 | lang          = id
 | description   = İndoneziyanın Mərkəzi Statistika Təşkilatının saytında Maluku əyalətinə 2010-cu il siyahıyaalınmasının nəticələri
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613JXImQt?url=http://dds.bps.go.id/hasilSP2010/maluku/8100.pdf
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

Kişilərin sayı ümumi əhalinin 51,28%-ni, qadınlar isə 48,72%-ni təşkil edir. Bu göstərici baxımından Maluku vilayətinin göstəricisi ilə eynidir (bu ümumən İndoneziya üçün xarakterik bir haldır)&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sensus&quot;/&gt;.

Bir yaşına qədər üuşaqlar ümumi əhalinin 2%-i; 1–4 yaşlıları 7,7%-i; 5–14 yaşlıları 31,4%-i; 15–44 yaşlıları 45,7%-i; 44–64 yaşlıları 10,7%-i; 65 yaşdan yuxarı olanlar isə 2,5%-i təşkil edir&lt;ref name=&quot;Demografi Maluku&quot;/&gt;

=== Etnik tərkibi ===
Etnik tərkibi rəngarəngdir. Xüsusi ilə [[Yava]] adasından gələn köçkünlərin sayəsində zənginləşir. 2008-ci ilə olan məlumata görə əhali yerlilərdən, Yava adasından və İndoneziyanın digər adalarından gələnlərdən ibarətdir&lt;ref name=&quot;tuhanku&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.nunusaku.com/03_publications/articles/tuhanmu.html
 | title         = Tuhanmu Bukan Lagi Tuhanku
 | author        = Dr. Dieter Bartels
 | publisher     = Nunusaku Consultancy
 | datepublished = 2006
 | accessdate    = 21 fevral 2010
 | lang          = id
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613IoyaGj?url=http://www.nunusaku.com/03_publications/articles/tuhanmu.html
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribes&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.indonesiatraveling.com/tribes/pages/Moluccas/buru,_sula.htm
 | title         = Moluccas tribes. Buru Island 9 Tribes
 | author        = 
 | publisher     = 
 | datepublished = 
 | accessdate    = 18 may 2010
 | lang          = en
 | description   = 
 | deadlink      = 404
 | archiveurl    = https://web.archive.org/web/20101011134922/http://www.indonesiatraveling.com/tribes/pages/Moluccas/buru,_sula.htm
 | archivedate   = 2010-10-11
}}&lt;/ref&gt;.

==== Yerli əhali ====
[[Fayl:Buru ethno map ru.svg|thumb|270px|left|Buru adasının etnik xəritəsi]]
Adanın köklü əhalisi Şərqi İndoneziyada yayılmış və antropoloji baxımdan bir-birinə yaxın olan [[Burulular]], [[Liselalar]], [[Kaeli]] və [[Ambelaunlar]]dan ibarətdir. 2008-ci il məlumatına görə adada 48.000 yerli kökənli əhali yaşayır. Bu isə o deməkdir ki, hər 10 sakindən üçü yerlidir&lt;ref name=&quot;Tribes&quot; /&gt;.
Adada say baxımından ən çoxsaylı xalq burululardır ({{dil-id|Suku Buru}}). Onların ümumi sayı 35.000 nəfərdir. Praktiki olaraq adanın bütün ərazisində rastlanılırlar. Bununla belə bəzi şimal rayonlarında sayları azdır. Təbii ki adanın daxili və dağlıq hissələrinə nisbətdə sahil zonasında sayları çoxdur. Buruluların şəhər sakinləri arasında pay nisbəti əhəmiyyətli bir hissəni əhatə edir. Ancaq ən böyük məskunlaşma yerlərində – xüsusilə Namrol və Namleada İndoneziyanın digər bölgələrindən gələn insanların yerləşməsi səbəbiylə getdikcə azalır&lt;ref name=&quot;Tribes&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;etnologue&quot;&gt;{{Cite web |title=Ethnologue: Languages of the World |url=https://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=mhs |access-date=2019-02-10 |archive-date=2012-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018125519/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=mhs |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Buruluların tərkibində həyat tərzi və dil xüsusiyyətləri ilə fərqlənən müxtəlif etnik qruplar daxildir – ''rana'' (14.258 insan, əsasən adanın mərkəzində yayılmışdır), ''masarete'' (9.600 insan, əsasən adanın cənubunda yayılmışdır), ''vaesama'' (6.622 insan, əsasən adanın cənub-şərqində yayılmışdır), ''foqi'' (500 insan, əsasən adanın qərbində yayılmışdır)&lt;ref name=&quot;Tribes&quot; /&gt;.

Liselalar ({{dil-id|Suku Lisela}}) 11.000 nəfərdən ibarətdir və əsasən adanın şimal sahilləri boyunca, dar bir düz ərazidə kompakt halda yaşayırlar&lt;ref name=&quot;Tribes&quot; /&gt;. Ümumi əhali üzrə payı 8%-dən çox olmamasına baxmayaraq, adanın bəzi hissəsində etnik bir çoxluq təşkil edir&lt;ref name=&quot;majalah&quot;/&gt;.
[[Fayl:COLLECTIE TROPENMUSEUM Groepsportret van mannen en kinderen op Boeroe. TMnr 60045883.jpg|thumb|right|270px|Milli paltarda olan burulular. XX əsrin əvvəlləri.]]
Etnoqrafik baxımdan kaelilər adanın ən az saylı etnosudur ({{dil-id|Suku Kaeli}}). Sayları 800 nəfərdir. Adanın şimal-şərqində eyniadlı körfəz sahilində yaşayırlar. Kaelilər [[hollandlar]] tərəfindən zorla köçürülmüş müxtəlif Buru tayfalardan olan nəcib siniflərinin nümayəndələrini qarışdırmaqla formalaşmışdır. Niderlandın müstəmləkə idarəsi ilə daimi qarşılıqlı əlaqə, növbəti yüzillliklərdə Kaelilərin xüsusi mövqeyinə və adanın elit rəbəqəsinə çevrilməsinə səbəb oldu. Fəqət Buruda Niderlandın iqtisadi maraqlarının zəifləməsi və 1950-ci ildə adanın müstəqil İndoneziyanın bir hissəsi olması ilə imtiyazlı statusunu itirmiş, mövqeyi zəifləmiş və digər xalqlarla qarşılıqlı şəraitində yaşamaq onların [[Assimilyasiya (sosiologiya)|assimilyasiyas]]ını sürətləndirmişdir{{Efn|Müqayisə üçün, 1970-ci illərdə ən azı 5.000 ada sakini özünü kaeli adlandırmışdı.}}&lt;ref name=&quot;Mapping&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Yova&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://hghltd.yandex.net/yandbtm?qtree=wHnQA4uFf1Eueyoegs4ePjkSywGtIsFv6g01xyR2vaMFbKIcW9mXtQiv%2F4eVsZpIiW7OuQLS%2Fm4ddN2xgwZ3JQgDz9pl%2FTO1ec3xWYqgvW7U1J5mR%2BwOnwOVQWaQISbXGBGmC9UyU0w4g9MboqaXhzDXvevY6O0gsd9eZr8AHOQ%2BQPRphgZ0S94iy1i46zZogYq5%2Ferkpq7VsK%2FxEB6ejiAz7NNYFzTt&amp;text=%CA%E0%E9%E5%EB%E8&amp;url=http%3A%2F%2Fwww.ethno-online.ru%2Findex.php%3Fgo%3DSpravka%26in%3Dview%26id%3D416
 | title         = Yova xalqları - Kareli
 | author        = 
 | publisher     = 
 | datepublished = 
 | accessdate    = 28 fevral 2010
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613JQXW55?url=http://yandex.ru/404.html/?hl=12
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lüğət&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://netiquette.narod.ru/d/f2/p27734.html
 | title         = Kaeli
 | author        = 
 | publisher     = Müasir ensiklopedik lüğət
 | datepublished = 14 aprel 2008 — sonuncu dəyişiklik
 | accessdate    = 28 fevral 2010
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613JR5Mxg?url=http://netiquette.narod.ru/d/f2/p27734.html
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

Adanın yerli xalqları arasına ambelaulular kimi adlandırılan və əksəriyyəti Buru yaxınlığında yerləşən Ambelau adasında yaşayan xalq da vardır. Buruda sayları 700 nəfər olan bu xalqın nümayəndələri kompakt şəkildə adanın cənub-şərqində, Vaetava kəndində yaşayır. Yerli ambelaular yüksək səviyyədə etnik kimliklərini qoruyub saxlayırlar və Ambelau adasında yaşayan soydaşları ilə yaxın mədəni, sosial və iqtisadi əlaqələrini qoruyurlar&lt;ref name=&quot;Çlenov&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://enc.mail.ru/article/?1900020039
 | title         = Ambelaulular
 | author        = M. A. Çlenov
 | publisher     = Ensiklopediya «dünya xalqları və dinləri» (elektron versiys)
 | datepublished = 
 | accessdate    = 12 mart 2010
 | lang          = 
 | description   = 
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613JPiSTH?url=http://enc.mail.ru/article/?1900020039
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sasi&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://icsf.net/icsf2006/uploads/publications/reports/pdf/english/issue_8/chapter05.pdf
 | title         = Local fisheries management: some practices in Indonesia
 | publisher     = 
 | format        = PDF
 | datepublished = 
 | accessdate    = 12 mart 2009
 | lang          = en
 | description   = 
 | deadlink      = 404
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/68Va3eBUw?url=http://icsf.net/icsf2006/uploads/publications/reports/pdf/english/issue_8/chapter05.pdf
 | archivedate   = 2012-06-18
}}&lt;/ref&gt;.

==== Yerli olmayan əhali ====
Buru sakinlərinin 65 %-dən çoxu adanın qeyri-yerli xalqlarının nümayəndələridir. Onlarında təxminən yarısı [[yavalılar]]dır. Yerli yavalıların əksəriyyəti 1900-cü illərdə Hollandiyanın müstəmləkə idarəsi tərəfindən, istərsə 1950–1990-cı illərdə müstəqil İndoneziyanın səlahiyyətli orqanları tərəfindən həyata keçirilən genişmiqyaslı köçürmə proqramlarının bir hissəsi kimi adaya gedən mühacir və ya immiqrantların nəsilləridir. Adaların təxminən üçdə biri İndoneziyanın digər adalarından, əsasən Moluklardan gələnlərdir. Əhalinin bu hissəsinin ataları [[orta əsr]]lərdən etibarən adətən könüllü olaraq Buruya yerləşmişlər&lt;ref name=&quot;Mapping&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tuhanku&quot; /&gt;.

=== Dilləri ===
Adalalılar arasında etnik tərkibin müxtəlifliyi, xalqlararası ünsiyyət vasitəsi kimi [[İndoneziya dili]] böyük əhəmiyyət kəsb edir. Hal-hazırda böyüklərin əksəriyyəti ünsiyyət saxlamaq üçün bu dili dioloq səviyəsində bilirlər. Eyni zamanda yerli dillər yerli insanların gündəlik həyatında geniş istifadə olunur&lt;ref name=&quot;tuhanku&quot; /&gt;.

Buru adasının yerli xalqlarının [[Malay-Polineziya dilləri]]nə daxil olan Mərkəzi molluk qrupuna daxildir. Adada yayılmış buru dili böyük dərəcədə qorunub saxlanılıb və əhalinin əksəriyyəti tərəfindən fəal şəkildə istifadə olunur. Bu dildə üç dialektə bölünür – para, masarete və veasam (foqi qrupu hazırda faktiki olaraq ölü sayılır). Bundan əlavə rana qrupua daxil olan insanlar{{Efn|Müxtəlif hesablamalara 3.000–5.000 nəfər.}} əsas ləhcəsi ilə yanaşı, sözdə &quot;gizli dil&quot; adlanan ''liqahanca''&lt;ref name=&quot;etnologue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Etno&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.etnolog.ru/people.php?id=BURU
 | title         = Burulular
 | author        = 
 | publisher     = Ensiklopediya «dünya xalqları və dinləri» (elektron versiys)
 | datepublished = 
 | accessdate    = 15 iyul 2010
 | lang          = 
 | description   = 
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613JRf7sS?url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=BURU
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt; da danışırlar.

Öz dillərini ən zəif formada qoruyanlar lisela dilində danışanlardır. Onlar ya indoneziya dilinə keçir ya da ya ''melayu ambon'' ({{dil-id|Melayu Ambon}}) adlandıırılan, Molukk adalarında [[linqva franka]] kimi rol oynayan, malay dilinin ambon ləhcəsinə keçirlər{{Efn|Əslində bəzi yerli sözlər ilə sadələşdirilmiş bir İndoneziya dilidir.}}&lt;ref name=&quot;Tribes&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;etnologue-lisela&quot;&gt;{{Cite web |title=Ethnologue. Languages of the World. |url=https://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=lcl |access-date=2019-02-10 |archive-date=2012-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018125547/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=lcl |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bu dil iki dialektə bölünür – biri liselalıların böyük əksəriyyətinin istifadə etdiyi fialekt, digəri isə Taqalisadır. Taqalisa dialektində adanın şimal-şərq sahillərinin sakinləri danışır&lt;ref name=&quot;etnologue-lisela&quot; /&gt;.
Ambelau dili aktiv şəkildə Buruda yaşayan ambelaulular tərəfindən istifadə edilir&lt;ref name=&quot;Sasi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;etnologue-amb&quot;&gt;[https://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=amvEthnologue: Languages of the World]&lt;/ref&gt;. Kaeli dili isə artıq [[XX əsr]]in sonları ölü dilə çevrilmişdir&lt;ref name=&quot;etnologue-kayeli&quot;&gt;{{Cite web |title=Ethnologue: Languages of the World |url=https://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kzl |access-date=2019-02-10 |archive-date=2012-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007144046/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kzl |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;linguist&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=kzl
 | title         = The Kayeli Language
 | author        = 
 | publisher     = Institute for Language Information and Technology
 | datepublished = 26 fevral 2010 — sonuncu yenilənmə
 | accessdate    = 26 fevral 2010
 | lang          = en
 | description   = 
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613JSGhcv?url=http://multitree.org/codes/kzl.html
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

=== Din ===
Dini baxımdan ada ərazisində iki din daha geniş yayılmışdır. [[İslam]] dini ada əhalisinin böyük qismi tərəfindən qəbul edilmişdir. [[Xristianlıq]] isə nisbətən azlıq təşkil edir&lt;ref name=&quot;Mapping&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tuhanku&quot; /&gt;. Onlar əsasən Protestantdırlar. Xristianlıq əsasən molukkalılar və burular arasında yayılmışdır. İslam isə xüsusi ilə gəlmə yavalılar və lisela, kaeli, ambelaunlar kimi yerlilər arasında geniş yayılmışdır. Xüsusi ilə Buru dairəsində müsəlmanlar, Cənubi Buru ərasisində isə xristianlar yayılmışdır&lt;ref name=&quot;etnologue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Etno&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;etnologue-lisela&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;etnologue-amb&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;etnologue-kayeli&quot; /&gt;.

Bununla belə adada yerli dinlərə sitayiş mövcuddur. Belə ki xüsusi ilə mərkəzi rayonlarda bu tip inanclara rast gəlmək olar. Xüsusi ilə dağ buruları arasında yerli dinlər yayılmışdır. Onlar ''Opo Qeba Snulat'' tanrısına və onun nümayəndəsi olan ''Nabiata'' inanırlar&lt;ref name=&quot;Mapping&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;etnologue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Etno&quot; /&gt;.

== İqtisadiyyat ==

=== Ümumi vəziyyət ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; align=&quot;right&quot;
|+ 2001–2008-ci illərdə&lt;br&gt;iqtisadi inkişafın tempi və [[ümumi daxili məhsul]]un həcmi
! il
! İqtisadi artım&lt;br&gt; %&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi68&quot;/&gt;
! ÜDM &lt;br&gt;mln İndoneziya rupisi&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi68&quot;/&gt;
|-
| 2001
| 0,38
| 123 657,83
|-
| 2002
| 1,08
| 124 989,33
|-
| 2003
| 2,90
| 128 610,23
|-
| 2004
| 3,27
| 132 821,08
|-
| 2005
| 3,79
| 137 851,51
|-
| 2006
| 4,80
| 144 470,89
|-
| 2007
| 4,36
| 150 767,79
|-
| 2008
| 4,60
| 157 709,12
|}

Adanın iqtisadi inkişafı, bütün İndoneziyanın inkişafı kimi, 1990-cı illərin sonlarında ağır ümummilli və regional böhran nəticəsində əhəmiyyətli dərəcədə geriləmişdir. Ancaq 2000-ci illərin əvvəllərində yerli iqtisadiyyatın əsas sektorlarında iqtisadi inkişaf bərpa olunmuşdur. 10 illiyin ikinci yarısında güclənən müsbət dinamika sürətlənmişdir&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi68&quot;/&gt;, ancaq işsizlik yenə də yüksək olaraq qalır{{Efn|2008-ci ilə görə əmək qabiliyyətli əhalinin 9,92%-i.}}. 2008-ci ildə əldə edilən statistik məlumatlara görə, ada əhalisinin 37 %-dən çoxu milli yoxsulluq həddinin altında yaşayır (2008)&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi68&quot;/&gt;.

Adada iqtisadi fəaliyyətin əsasları kiçik və orta müəssisələr{{Efn|2007-ci ildə əldə edilən statistik məlumatlara görə, onların ümumi sayı 705-dir.}}, həmçinin koporativlərdir{{Efn|2007-ci ildə əldə edilən statistik məlumatlara görə, onların ümumi sayı 130-dur.}}&lt;ref name=&quot;Prasarana Ekonomi&quot;/&gt;.

2008-ci ildə əldə edilən statistik məlumatlara görə, iqtisadiyyatın müxtəlif sektorlarının ümumi daxili məhsulda payı&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi68&quot; /&gt;:
* Kənd təsərrüfatı – 51,22%;
* Hasilat sənayesi – 0,49%;
* Emal sənayesi – 7,00%;
* Energetika və su təminatı – 0,49%;
* Tikinti – 3,13%;
* Ticarət, otel və iaşə – 19,19%;
* Nəqliyyat və rabitə – 3,10%;
* Maliyyə sektoru – 2,64%;
* Xidmət sahəsi – 12,74%.

=== Kənd təsərrüfatı ===
[[Fayl:Rice plantation in Java.jpg|left|thumb|270px|Çəltik — Burunun əsas kənd təsərrüfatı məhsulu]]
Ada iqtisadiyyatının əsasını [[kənd təsərrüfatı]] təşkil edir (adanın ÜDM-nun yarısından çoxunu təmin edir&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi68&quot; /&gt;). Əkinçilik isə öz növbəsində kənd təsərrüfatının böyük hissəsini əhatə edir. Bununla belə insanlar yalnız sahil zolağı ərazilərdə əkinçiliklə məşğul olurlar. Son on illiklərin əsas əkilən bitkisi [[düyü]] olsa da, qədimlərdə saqo və [[batat]] əkilirdi. Düyü əkilməsi üçün nəzərdə tutulan sahələr 1960-cı illərin sonlarından 1970-ci illərin əvvəllərinə qədər mövcud olmuş sıx meşəliklərin əraziləridir&lt;ref name=&quot;Janet&quot;/&gt;.

2008-ci ilin məlumatına görə çəltik tarlaları 5700 hektar ərazini əhatə edir və bu ərazidən ildə təxminən 23.000 ton düyü yığılır&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi119&quot;/&gt;. Çəltik sahələrinin böyük əksəriyyəti adanın şimal hissəsində, Namlea, Vaeapo və Ayrbuaya rayonlarında yerləşir&lt;ref name=&quot;Аде&quot;/&gt;.

Adanın cənubunda əsasən [[qarğıdalı]] (135 hektar ərazidə il ərzində 176 ton), batat (211 hektar ərazidə il ərzində 636 ton), [[lobya]] (926 hektar ərazidə il ərzində 946 ton) və [[soya]] (965 hektar ərazidə il ərzində 965 ton)&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi119&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=627&amp;Itemid=119
 | title         = Pertanian
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 21 yanvar 2010 года
 | accessdate    = 5 aprel 2010
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613J2VXl4?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt; əkilir. Bu bitkilər əsasən Vaisama, Kepalamadan və Hamrole rayonlarında əkilir&lt;ref name=&quot;Аде&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.cps-sss.org/web/home/kabupaten/kab/Kabupaten+Buru
 | title         = Kabupaten Buru
 | author        = 
 | publisher     = Konrad Adenauer Stiftung and Soegeng Sarjadi Syndicate
 | datepublished = 2009 il
 | accessdate    = 3 aprel 2010
 | lang          = id
 | description   = Совместное исследование Фонда Конрада Аденауэра и Синдиката Сугенга Сарьяди
 | deadlink      = 404
 | archiveurl    = https://archive.today/20130112230711/http://cps-sss.org/web/home/kabupaten/kab/Kabupaten+Buru/
 | archivedate   = 2013-01-12
}}&lt;/ref&gt;.

Adada [[Kokos palması]] (5724 hektar ərazidən il ərzində 2742 ton), [[kakao]] (4453 hektar ərazidən il ərzində 2368 ton), [[kofe]] (114 hektar ərazidən il ərzində 1223 ton) və Kiçik Hindistan qozu (143 hektar ərazidən il ərzində 75 ton) da becərilir. İlk dört növ Namlea, Ayrbuaya, Vaeapo, Vaplau, qoz isə Batabual rayonunda&lt;ref name=&quot;Аде&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi120&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=628&amp;Itemid=120
 | title         = Perkebunan
 | author        = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 22 yanvar 2010
 | accessdate    = 5 aprel 2010
 | lang          = id
 | description   = 
 | archiveurl    = https://web.archive.org/web/20100328132246/http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=628&amp;Itemid=120
 | archivedate   = 2010-03-28
}}&lt;/ref&gt; əkilir.

Son zamanlar ada ərazisində əhəmityyətli olan tik ağacı əkilir&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi51&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=20&amp;Itemid=51
 | title         = Kehutanan
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 23 yanvar 2010
 | accessdate    = 5 aprel 2010
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613J7Mi4m?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BKPMD2&quot;&gt;{{cite web
 |url           = http://www.bkpmd-maluku.com/indonesia/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=113&amp;Itemid=104
 |title         = Potensi Pertambangan Dan Energi Maluku
 |author        = 
 |publisher     = Badan Penanaman Modal Daerah Provinsi Maluku
 |datepublished = 23 aprel 2009
 |accessdate    = 4 fevral 2010
 |lang          = id
 |description   = Maluku vilayəti İnvestisiya Koordinasiya Komitəsinin rəsmi saytı
 |archiveurl    = https://www.webcitation.org/613IwFzh5?url=http://www.bkpmd-maluku.com/indonesia/index.php?option=com_content
 |archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

Buruda [[heyvandarlıq]] kənd təsərrüfatının ikinci dərəcəli təsərrüfat sahəsidir. Əhali əsasən maldarlıq{{Efn|41.349 baş [[inək]], 3.699 baş [[camış]].}} və quşçuluqla{{Efn|1.346.000 baş [[toyuq]], 195.000.000 baş [[ördək]].}} məşğul olur. 2008-ci il məlumatına görə adada qoyun (26.950 baş), [[donuz]] (1.276 baş), [[ev atı|at]] (497 baş)&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi50&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=19&amp;Itemid=50
 | title         = Peternakan
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 25 yanvar 2010
 | accessdate    = 5 aprel 2010
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613J4jTnH?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt; da yetişdirilir.

Balıqçılıqda adanın əsas sahələrindən biridir. 2008-ci il məlumatına görə adada 410 balıqçılıq təsərrüfatı fəaliyyət göstərir. Buradan il ərzində 3.891 ton balıq və dəniz məhsulları yığılır. Əsas kommersiya növləri – [[tuna]] (900 ton), [[sardina]] (420 ton), [[stavrida]] (385 ton)&lt;ref name=&quot;BKPMD2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi49&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=18&amp;Itemid=49
 | title         = Perikanan
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 25 yanvar 2010
 | accessdate    = 6 aprel 2010
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://web.archive.org/web/20100328150359/http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=18&amp;Itemid=49
 | archivedate   = 2010-03-28
}}&lt;/ref&gt;.

=== Sənaye ===
Adada sənaye heç də yaxşı inkişaf etməmişdir. Sənaye sahəsində adalıların cəmi 3.000 nəfəri çalışır. 2008-ci ildə əldə edilən statistik göstəricilərə görə, adada 537 müəsissə qeydiyyatdan keçmişdir ki,{{Efn|482 müəssisə kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı, 44 müəsissə [[maşınqayırma]], təmir və kimya, 11 müəsissə digər sahələrə aiddir.}} bunlar da əsasən kiçik kustar sexlərdir&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi52&quot;/&gt;. Bununla belə 2010-cu ilin yanvar ayında İndoneziya Sənaye Nazirliyi adada böyük [[sement]] zavodunun tikintisi planını təsdiqləmişdir&lt;ref name=&quot;Finrol&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://news.id.finroll.com/bisnis/industri/205689-wakil-menteri-perindustrian-dukung-pabrik-semen-di-maluku.html
 | title         = Wakil Menteri Perindustrian dukung pabrik semen di Maluku
 | author        = izc
 | publisher     = Finroll News
 | datepublished = 19 yanvar 2010
 | accessdate    = 5 fevral 2010
 | lang          = id
 | description   = 
 | deadlink      = unknown-host
}}{{Dead link
 | date = January 2021
 | bot  = InternetArchiveBot
}}&lt;/ref&gt;.

=== Energetika ===
Adada elektrik enerjisi dizel generatorları vastəsi ilə ödənilir. Bu generatorlar adanın Namlea (5.370 [[vatt]] gücündə olan 12 generator&lt;ref name=&quot;Mesin baru&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=703&amp;Itemid=61
 | title         = Bupati Buru Resmikan Penggunaan Mesin Baru PT. PLN Ranting Namlea
 | author        = Herry. S
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 5 sentyabr 2010
 | accessdate    = 28 mart 2011
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613KDDb3F?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;), Mako (2.117 vatt gücündə olan 8 generator), Ayrbuaya (407 vatt güçündə olan 5 generator) və Leksula (4.450 vatt güçündə olan 2 generator)&lt;ref name=&quot;Listrik&quot;/&gt;. Elektrik stansiyaları İndoneziya dövlət elektrik şirkətinin ({{dil-id|Perusahaan Listrik Negara, PLN}}) yerli şöbəsi tərəfindən idarə olunur. Stansiyalar vahid elektroenergetika sisteminə qoşulmayıb, hər bir stansiya adanın bir rayonunu elektrik enerjisi ilə təmin edir&lt;ref name=&quot;Listrik&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.danplan.net/html/buru_island.html
 | title         = Hydro Potential in Buru Island of Maluku Province
 | publisher     = 
 | datepublished = 
 | accessdate    = 25 mart 2011
 | lang          = en
 | description   = 
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613KEkVc0?url=http://www.danplan.net/html/buru_island.html
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

Stansiyaların böyük əksəriyyətində texniki vəziyyətinə görə problemin yaranması və yanacaq tədarükündə sistemli fasilələr&lt;ref name=&quot;Mesin baru&quot;/&gt;, elektrik enerjisinin istehsalndakı həcmi stansiyaların ümumi potensial imkanlarından bir neçə dəfə aşağı salır. Beləliklə 2007-ci ildə saatda 3.996.506 kilovatt elektrik enerjisi istehsal, saatda 3.227.157 kilovatt enerji isə istehlak edilmişdir&lt;ref name=&quot;Prasarana Ekonomi&quot;/&gt;. İstehlakın təxminən 75%-i mənzil fondunun, 10%-i isə kommersiya sektorunun (balıq və dəniz məhsulları saxlayan buz istehsalçılarıdır&lt;ref name=&quot;Mesin baru&quot;/&gt;)&lt;ref name=&quot;Listrik&quot;/&gt; payına düşür. Elektrik sistemi müasir tələblərə cavab vermir. Elektrik verilişi xətlərində meydana gələn qırılmalar nəticəsində elektrik enerjisinin verilməsində fasilələr olur&lt;ref name=&quot;Mesin baru&quot;/&gt;.

Mövcud texniki problemləri nəzərə alaraq, həmçinin 2008-ci ildə elektrik enerjisinə tələbatın daim artması səbəbindən, İndoneziya dövlət elektrik şirkəti gələcəkdə Tina, Nibe və Ranu çayları üzərində müvafiq olaraq gücü 6.000, 8.000 və 2.000 kilovatt olan hidroelektrik stansiyaların inşasını planlaşdırır&lt;ref name=&quot;Listrik&quot;/&gt;. Bununla yanaşı 2010-cu ilin sentyabrında Namlea elektrik stansiyasında ümumi gücü 2.500 kilovatt olan{{Efn|Əlavə quraşdırmadan əvvəl stansiyanın istehsal həcmi 2.870 kilovattla məhdudlaşırdı.}} əlavə dizel generatorları istifadəyə verilmişdir&lt;ref name=&quot;Mesin baru&quot;/&gt;.

=== Ticarət, bank sektoru ===
Ərzaq məhsulları və sənaye malları satışının əhəmiyyətli bir hissəsi əsasən ənənəvi bazarlarda həyata keçirilir. 2008-ci ildən etibarən adada 45 qeydiyyatdan keçmiş bazar var idi. Onlardan 37-i yerli hakimiyyət orqanları tərəfindən &quot;ənənəvi&quot; və 8-i &quot;müasir&quot; olaraq kateqoriyalaşdırılmışdır. Müasir bazarlar xüsusi pavilyonlarda yerləşdirilib, kassa aparatları və digər texniki vasitələrlə təchiz edilib. Yaşayış məntəqələrinin çoxunda avropasayağı elə də böyük olmayan mağazalar vardır. Hər yerdə kiçik mağazalara rastlamaq mümkündür. 2008-ci ilə olan məlumata görə cəmi 3.554 satış yeri vardır. Bunlardan 180-i böyük, 923-ü orta, 2.451-i isə kiçik ticarət nöqtələridir&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi52&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=21&amp;Itemid=52
 | title         = Perindustrian
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 26 января 2010 года
 | accessdate    = 5 aprel 2010
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613JK9j8a?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

Adada İndoneziyanın üç iri bankının nümayəndəliyi mövcuddur&lt;ref name=&quot;Prasarana Ekonomi&quot;/&gt;.

=== Turizm ===
Yerli hakimiyyət orqanları [[turizm]]i inkişaf etdirməyə çalışır və əsasən [[ekoturizm]]ə yatırımlar qoyurlar. Bu baxımdan ən perspektivli obyektlər sırasına Burunun tropik meşələri və dağlıq Rana gölü daxildir. Bununla yanaşı yerli əhalinin etnik və mədəni xüsusiyyətlərini təbliğ etmək üçün də cəhdlər edilir. Həmçinin tarixi görməli yerlərin də təbliği aparılır – Niderlanda aid qədim qəsrin qalıqları, Yaponiya hərbi istehkamları, 1960–1970-ci illərdə siyasi məhbusların saxlanma yerləri&lt;ref name=&quot;WisataAlam&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WisataBudaya&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=25&amp;Itemid=54
 | title         = Wisata Budaya
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 28 noyabr 2007
 | accessdate    = 28 mart 2011
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613KLJx3o?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WisataSejarah&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=24&amp;Itemid=55
 | title         = Wisata Sejarah
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 18 iyul 2009
 | accessdate    = 28 mart 2011
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613KNDYPs?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;. Ancaq adada turizm sənayesinin ciddi yüksəlişinə sosial-iqtisadi və infrastruktur inkişafının olmaması maneə törədir.&lt;ref name=&quot;majalah&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi68&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=589&amp;Itemid=68
 | title         = Perkembangan Perekonomian
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 22 yanvar 2010
 | accessdate    = 2 aprel 2010
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613JCPZlK?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;. Belə ki, 2007-ci ildə Buru adasında yalnız beynəlxalq standartlara uyğun olan 2 mehmanxana və formal olaraq &quot;qonaq evləri&quot; kimi təsnif edilmiş 11 müəssisə vardı&lt;ref name=&quot;Prasarana Ekonomi&quot;/&gt;.

Turizm infrastrukturunun yaxşılaşdırılması məqsədilə bir çox layihələr həyata keçirilir. Ən iddialısı adanın şərq sahillərində eyniadlı kənd ərazisində, 2008-ci ilin fevral ayında tikintisinə başlanan Vaspasit istirahət zonasıdır&lt;ref name=&quot;Waspait-Peresmian&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=218&amp;Itemid=65
 | title         = Peresmian Resort Waspait
 | author        = Azis Tomia
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 6 fevral 2008
 | accessdate    = 28 mart 2011
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613KScmM5?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;. Çimərliklərin təşkil olunduğu zonada, mütəşəkkil balıqçılıq üçün şərait yaradılır, çox sayda balıq bazarları və digər satış yerləri təşkil olunur&lt;ref name=&quot;Waspait&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=28&amp;Itemid=58
 | title         = Waspait Resort Buru
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 
 | accessdate    = 28 mart 2011
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613KPMx98?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

== Nəqliyyat və infrastruktur ==

=== Su nəqliyyatı ===
[[İndoneziya]]nın digər əraziləri ilə əlaqə əsasən su nəqliyyatı ilə qurulur. Əsas limanları: Namlea və Namlore. Buruda 866 yük və sərnişin gəmisi qeydə alınmışdır. 2008-ci ildə əldə edilən məlumatlara əsasən, onların orta günlük yük götürmə qabiliyyəti 400 ton təşkil edir&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi56&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=26&amp;Itemid=56
 | title         = Transportasi
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 13 fevral 2010
 | accessdate    = 4 aprel 2010
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613JELFIC?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;. Namlea və [[Ambon]] arasında günlük olaraq sürətli sərnişin kateri fəaliyyət göstərir. Katerlər &quot;Baxari Ekspres&quot; şirkətinə məxsusdur. Katerlər 160 kilometrlik məsafəni 3 saata qət edir&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi102&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=261&amp;Itemid=102
 | title         = Transportasi Laut
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 26 mart 2008
 | accessdate    = 5 aprel 2010
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613JGKJwm?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

=== Hava nəqliyyatı ===
[[Fayl:CASA212Merpati.jpg|right|thumb|270px|Təyyarə С-212, &quot;Merpati Nusantara Eyrlaynz&quot; şirkəti]]
Hava nəqliyyatının əsas təminat mərkəzi Namlea yaxınlığında uzunluğu 750 metr olan eniş zolağıdır&lt;ref name=&quot;namleaair&quot;/&gt;. Aerodrom Merpati Nusantara Eyrlaynz şirkətinin ({{dil-id|Merpati Nusantara Airlines}}) reyslərini qəbul edir. Onlar adaya yersləri mütəmadi təşkil etmirlər&lt;ref name=&quot;Janet&quot;/&gt;. Şirkət bir müddət avia reysləri təxirə salmışdı. Səbəb isə 1999–2000-ci illərdə baş vemiş toqquşmalardan irəli gəlirdi&lt;ref name=&quot;gulag&quot;&gt;{{cite web
 | url           = https://www.nytimes.com/2000/03/15/news/15iht-jak.2.t_0.html?pagewanted=1
 | title         = Suharto's Gulag / The Buru Island 'Humanitarian Project' : Former Prisoners Look Back on a Remote Tropical Hell
 | author        = Thomas Fuller
 | publisher     = Электронная версия газеты «New York Times»
 | datepublished = 15 mart 2000
 | accessdate    = 14 fevral 2010
 | lang          = en
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613IuW4uJ?url=http://www.nytimes.com/2000/03/15/news/15iht-jak.2.t_0.html?pagewanted=1
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;. Hərbçilərlə imzalanan anlaşmaya görə Maluku vilayətinin digər əraziləri ilə əlaqənin təminatı üçün il ərzində 96 mülkü avia reys planlaşdırılır&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi56&quot;/&gt;.

Namroleda uzunluğu 900 metrə çatan hava limanı vardır&lt;ref name=&quot;namleaair&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://hubud.dephub.go.id/?id+info_bandara+detail+82
 | title         = Bandara Namlea
 | author        = 
 | publisher     = Direktorat Jenderal Perhubungan Udara Kementerian Perhubungan Republik Indonesia
 | datepublished = 14 aprel 2010 года — sonuncu yenilənmə
 | accessdate    = 14 aprel 2010
 | lang          = id
 | description   = İndoneziya Respublikası Nəqliyyat Nazirliyinin Hava Nəqliyyat Baş İdarəsinin rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613JMQoQV?url=http://hubud.dephub.go.id/?id+info_bandara+detail+82
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;. Bu aerodromun mövcudluğuna baxmayaraq 2008-ci il məlumatına görə mülki məqsədlər üçün istifadə edilmir. 2007-ci ildə Namleadan 30 km qərbdə Sava qəsəbəsində yeni mülki hava limanının təməli qoyulmuşdur&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi56&quot;/&gt;.

=== Yolları ===
Adada [[dəmiryolu]] nəqliyyatı yoxdur. Daxildə əsas yüklər avtomobil nəqliyyatı ilə daşınır. Yolların ümumi uzunluğu 2008-ci il məlumata görə 1310 kilometrdir. Yolların 278 kilometri [[asfalt]], 282 kilometri [[çınqıl]], 750 kilometri isə [[torpaq]] yollardan ibarətdir&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi56&quot; /&gt;. Uzunluğu 287 kilometrə çatacaq müasir avtomagistralın tikintisi planlaşdılır. Bu yol əsasən Namlea və Namrole arasında çəkiləcəkdir&lt;ref name=&quot;majalah&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/2005/01/24/EB/mbm.20050124.EB100747.id.html
 | title         = Bengkalai Pasca Krisis Beberapa proyek infrastruktur terlantar. Selalu terhambat dana.
 | author        = 
 | publisher     = TEMPOinteraktif
 | datepublished = 
 | accessdate    = 1 fevral 2010
 | lang          = id
 | description   = «Tempo» jurnalının elektron variantı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613InYSND?url=http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/2005/01/24/EB/mbm.20050124.EB100747.id.html
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;. Digər yaşayış məntəqələrini birləşdirəcək yolların tikintisi planlaşdırılsa da maliyyə çatışmazlığı səbəbindən reallaşmamış qalır. 2008-ci il məlumatına görə ada beynəlxalq reysləri həyata keçirə bilən 18 avtobusdan ibarət avtoparka sahibdir&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi56&quot; /&gt;.

=== Rabitə ===
Telefon rabitəsi dövlətin törəmə şirkəti olan &quot;Telmon&quot; ({{dil-id|PT Telkom}}) tərəfindən təmin edilir. 2007 ildə əldə edilən statistik məlumatlara əsasən telefon xəttinə 849 abunəçi qoşulmuşdur. Bununla belə hələ 48 nömrə sahibini gözləyir.

Mobil rabitə isə ölkənin iki mobil operatorları olan &quot;Telkomsel&quot; ({{dil-id| Telkomsel}}) və &quot;İndosat&quot; ({{dil-id|Indosat}}) tərəfindən təşkil edilir&lt;ref name=&quot;Prasarana Ekonomi&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=29&amp;Itemid=59
 | title         = Prasarana Ekonomi
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 26 yanvar 2010 года
 | accessdate    = 2 may 2011
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613JHnicl?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

== Səhiyyə ==
[[Fayl:COLLECTIE TROPENMUSEUM Boeroe. Polikliniek te Leksoela havenplaats Z-Boeroe in het Zendelinghulp ziekenhuis aldaar. Onder de patienten ook de gestraften en kettinggangers van het Gouvernement TMnr 10000613.jpg|thumb|left|270px|Leksula qəsəbəsində yerləşən müstəmləkə dövründən qalma xəstəxana. Bu adada mövcud olmuş ilk səhiyyə ocağıdır. XX əsr.]]
Ada ərazisində ilk tibbi müalicə müəssisələri Niderlandın müstəmləkəçilik dövründə meydana gəlmişdir. İndoneziyanın müstəqil inkişaf dövründə adada səhiyyə tədricən inkişaf etdirilir və XXI əsrin əvvəlində bir sıra müvafiq göstəricilərə əsasən ölkədə tibbi baxımdan nisbətən inkişaf etmiş ərazilər arasındadır. Xüsusilə burada körpə ölümləri ümumölkə səviyyəsindən iki dəfə azdır – İndoneziyada 29.95-ə qarşı 13.21 [[Promil|‰]]-dir. Belə ki 2006-cı ildə Buruda doğulan 3.331 uşaqdan 44-ü 1 yaşına çatmadan ölmüşdür (həmçinin 19 ölü doğulma qeydə alınmışdır)&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web
 | url           = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html
 | title         = Indonesia: Population
 | publisher     = CIA
 | datepublished = 
 | accessdate    = 30 mart 2011
 | lang          = en
 | description   = CIA saytında İndoneziyaya dair məlumat
 | archive-date  = 2008-12-10
 | archive-url   = https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html
 | url-status    = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Demografi Maluku&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.batukar.info/wiki/demografi-maluku
 | title         = Demografi Maluku
 | publisher     = 
 | datepublished = 2 oktyabr 2010
 | accessdate    = 25 mart 2011
 | lang          = en
 | description   = 
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613KUk3Wq?url=http://www.batukar.info/wiki/demografi-maluku
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

2007-ci ildə maliyyə və ixtisaslı tibb işçilərinin çatışmazlığı səbəbindən Buruda səhiyyə sistemi problemli vəziyyətdə idi. 2012-ci ildə ölkədəki ümumi iqtisadi vəziyyətin yaxşılaşması, yerli hakimiyyət orqanlarına səhiyyə sisteminin modernləşdirilməsi proqramı hazırlamağa imkan verdi. Bu da tibb müəssisələrinin, personalın və avadanlıqların sayını 2–4 dəfə artırmağı nəzərdə tutur&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi59&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=29&amp;Itemid=59
 | title         = Prasarana Kesehatan
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 2007
 | accessdate    = 18 aprel 2010
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613JHnicl?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

Bununla belə nəzərdə tutulan planların həyata keçirilməsi həm maliyyələşmənin gecikməsi, həm də bu sahədə [[korrupsiya]]nın genişmiqyaslı təzahürləri səbəbindən gecikir. Məsələn üçün, 2011-ci ilin əvvəlində Cənubi Buru dairəsinin sağlamlıq xidmətləri bölməsinin rəhbərləri yalnız kağız üzərində olan, saxta poliklinika və tibb məntəqələrinin tikintisi layihələrinə ayrılmış vəsaitləri mənimsəməkdə ittiham edilirlər. Hansı ki, bu zərərin ümumi məbləği yüz milyonlarla rupiyə bərabərdir&lt;ref name=&quot;Korupsi&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://infokorupsi.com/id/korupsi.php?ac=8386&amp;l=diduga-korupsi-dana-proyek-fiktif-jaksa-didesak-tangkap-kadiskes-buru-selatan
 | title         = Diduga Korupsi Dana Proyek Fiktif, Jaksa Didesak Tangkap Kadiskes Buru Selatan
 | author        = 
 | publisher     = InfoKorupsi
 | datepublished = 13 yanvar 2011
 | accessdate    = 3 mart 2011
 | lang          = id
 | description   = 
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613JVFI1s?url=http://infokorupsi.com/id/korupsi.php?ac=8386
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

2007-ci ilin məlumatına görə adada 2 xəstəxana, 16 poliklinika{{Efn|5-i təcili tibbi yardım, 11 məsləhətxana və ambulator xidmətlər göstərir.}} və 102 tibb mərtəqəsi vardır. Tibbi personala 22 həkim (onlardan ikisi [[elmi dərəcə]]yə sahibdir), 65 mamaça, 303 [[tibb bacısı]] və sanitar&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi59&quot;/&gt; daxildir.

== Təhsil ==
2009-cu il məlumatına görə adada təhsil üç yerə bölünür. Birinci ibitidai məktəblərdir ki, onların da ümumi sayı 173-dür. Burada şagirdlər I–VI sifinlərə qədər təhsil ala bilirlər. İkinci təhsil erkən orta məktəblərdə verilir. Onların sayı isə 37-dir. Burada şagirdlər VII–IX siniflərdə təhsil alır. Üçüncü təhsil isə ikinci pillə orta məktəblərdə verilir. Adada bu tip təhsil ocaqlarının sayı 20-dir. Şagirdlər X–XII sinifləri bu təhsil ocaqlarında alırlar. Bu sonuncu təhsil bir növ texnikumları əvəz edir. İbtidai siniflərdə şagirdlərin 33%-i, erkən orta məktəblərdə 21%-i, ikinci pillə orta məktəblərdə isə 12%-i təhsil alır&lt;ref name=&quot;Buru dairəsinin rəsmi internet səhifəsi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Buru-Namlea dairəsinin rəsmi internet səhifəsi&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=125&amp;Itemid=98
 | title         = Kecamatan Namlea
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 
 | accessdate    = 24 mart 2011
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613Juu1at?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Buru-Vaeapo dairəsinin rəsmi internet səhifəsi&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=134&amp;Itemid=98
 | title         = Kecamatan Waeapo
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 
 | accessdate    = 24 mart 2011
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613Jy7lqg?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Buru-Ayrbuaya dairəsinin rəsmi internet səhifəsi&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=126&amp;Itemid=98
 | title         = Kecamatan Air Buaya
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 
 | accessdate    = 24 марта 2011
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613K0G1rW?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Buru-Vaplau dairəsinin rəsmi internet səhifəsi&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=133&amp;Itemid=98
 | title         = Kecamatan Waplau
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 
 | accessdate    = 24 mart 2011
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613K1okDa?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Buru-Batabual dairəsinin rəsmi internet səhifəsi&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=127&amp;Itemid=98
 | title         = Kecamatan Batabual
 | author        = 
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 
 | accessdate    = 24 mart 2011
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613K3Eycg?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;. Adada ali təhsil ocaqları yoxdur.

Ümumi baxımından hər şey normal görünsədə problemlər özünü büruzə verir. Yerli hökumət nümayəndələri təhsillə bağlı problemləri maliyyə çatışmazlığı ilə izah edirlər. Faktiki maliyyə çatışmazlığı daha çox özünü texniki təhcizatda göstərir&lt;ref name=&quot;Sulit Bersekolah&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://berita.liputan6.com/sosbud/201010/302908/Sulitnya.Bersekolah.di.Pulau.Buru
 | title         = Anak-anak di pedalaman Pulau Buru, Maluku...
 | author        = 
 | publisher     = 
 | datepublished = 24 oktyabr 2010
 | accessdate    = 24 mart 2011
 | lang          = id
 | description   = «Kompas» qəzetinin elektron variantı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613JqjJuU?url=http://berita.liputan6.com/read/302908/Sulitnya.Bersekolah.di.Pulau.Buru
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

Tədris sahəsində ali təhsilli kadrların çatışmazlığı problemi də vardır. Hökumət nümayəndələri bu boşluğu doldurmaq məqsədilə müvəqqəti pedaqoqlar dəvət edirlər. 2011-ci ildə əldə edilən məlumatına görə, bu tip pedaqoqların sayı 200 nəfər təşkil etmişdir. Cənubi Buru dairəsində təhsil sahəsində baş vermiş maliyyə fırıldaqları nəticəsində, işə müvəqqəti qəbul olunan 100 pedaqoqun maaşları dairə rəhbərliyi tərəfindən mənimsənilmişdir&lt;ref name=&quot;Guru fiktif&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://regional.kompas.com/read/2011/02/20/18333996/Wah..Angka.Jumlah.Guru.Honorer.Fiktif
 | title         = Wah, Angka Jumlah Guru Honorer Fiktif
 | author        = Benny N Joewono
 | publisher     = 
 | datepublished = 20 fevral 2011
 | accessdate    = 24 mart 2011
 | lang          = id
 | description   = «Kompas» qəzetinin elektron variantı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613JsNaEQ?url=http://regional.kompas.com/read/2011/02/20/18333996/Wah..Angka.Jumlah.Guru.Honorer.Fiktif
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

== İdman ==
[[Fayl:COLLECTIE TROPENMUSEUM Voetballende schooljeugd op Zuid-Boeroe TMnr 10000679.jpg|right|thumb|240px|Futbol adada hələ Niderland müstəmləkəçiliyi dönəmindən məşhur olmuşdur. Foto 1920–1930]]
Buru kifayət qədər sadə idman infrastrukturuna sahibdir. Adada stadion yoxdur. İdman düşərgələri və zalları əsasən məktəblərdə yerləşir. Ada sakinləri arasında [[futbol]] məşhurdur. İnsanlar bu idman növü ilə hələ Holland kolonizasiyası dönəmində tanış olmuşdur. [[XX əsr]]in sonlarında burada [[futzal|minifutbol]] geniş yayılmışdır. Təkcə 2011-ci ilin mart ayında Buru dairəsində ən azı 120 həvəskar komandanın iştirakı ilə yarışma keçirilmişdir. Yarışma mütəmadi olaraq İndoneziya dövlət bankının dəstəyi ilə ({{dil-id|Bank Tabungan Negara}}) Namleada keçirilir&lt;ref name=&quot;İdman 1&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=749&amp;Itemid=61
 | title         = 120 Klub Sepak Bola Ikuti Soccer Seven Piala Wakil Bupati Buru
 | author        = Herry. S
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 14 mart 2011 года
 | accessdate    = 25 mart 2011
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613K6jLD5?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

Adada müxtəlif idman klubu və bölmələri fəaliyyət göstərir. Xüsusi ilə [[taekvondo]], [[motosikl|motosikl idmanı]], [[stolüstü tennis]], [[voleybol]], İndoneziya milli güləşi [[silat]] insanların ən çox yazıldığı idman növləridir. Burada həvəskar [[şahmat]] və [[cric]] idmanı klubları vardır&lt;ref name=&quot;İdman 2&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=742&amp;Itemid=1
 | title         = Sekda Buru Sambut Kontingen POPMAL Kab. Buru
 | author        = Herry. S
 | publisher     = Pemerintah Kabupaten Buru
 | datepublished = 21 fevral 2011
 | accessdate    = 25 mart 2011
 | lang          = id
 | description   = Buru dairəsi administrasiyasının rəsmi saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613K8476c?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

Yerli idmançılar regional yarışma və çempionatlarda mütəmadi iştirak edir və kifayət qədər uğurlu nəticələr əldə edirlər. Maluku vilayətinin 2011-ci ilin fevral ayında keçirilən ikinci olimpiadasında Buru dairəsindən olan idmançılar 6 qızıl, 4 gümüş, 15 bürünc, Cənubi Buru idmançıları isə 3 qızıl, 3 gümüş və 7 bürünc medal qazanmışdır&lt;ref name=&quot;POPMAL&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.antaranews.com/berita/247726/kota-ambon-juara-umum-popmal-ii
 | title         = Kota Ambon Juara Umum Popmal II
 | publisher     = 
 | datepublished = 26 fevral 2011
 | accessdate    = 25 mart 2011
 | lang          = id
 | description   = «Antara» İndoneziya Milli Xəbər Agentliyinin saytı
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613KBB0HS?url=http://www.antaranews.com/berita/247726/kota-ambon-juara-umum-popmal-ii
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

== Aparılan tədqiqatlar ==
Adanın ekosistemini təşkil edən tropik meşələr istər İndoneziya istərsə xarici elmi ekspedisiyalar tərəfindən öyrənilir&lt;ref name=&quot;Gambaran Lokasi Program Buru&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Worldlife&quot; /&gt;.

Burunun etnomədəniyyətinin öyrənilməsi tarixində ər-arvad olan Çarlz Qrayms ({{dil-en|Charles E. Grimes}}) və Barbara Diks Qrayms ({{dil-en|Barbara Dix Grimes}}) böyük rol oynamışlar. Avstraliyalı xristian misioner və etnoqraf olan bu cütlük 1980–1990-cı illərdə əldə etdikləri materiallar sayəsində onlarla elmi məqalə dərc etmişlər. Onlar [[Bibliya]]nı bir neçə yerli əhalinin dilinə də tərcümə etmişlər&lt;ref name=&quot;BG&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.ethnologue.com/show_author.asp?auth=2958
 | title         = Publications by Barbara Dix Grimes
 | author        = 
 | publisher     = SIL International
 | datepublished = fevral 2010 — sonuncu yenilənmə
 | accessdate    = 22 fevral 2010
 | lang          = en
 | description   = 
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613JOH55g?url=http://www.ethnologue.com/show_author.asp?auth=2958
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CG&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.ethnologue.com/show_author.asp?auth=2960
 | title         = Publications by Charles E. Grimes
 | author        = 
 | publisher     = SIL International
 | datepublished = fevral 2010 — sonuncu yenilənmə
 | accessdate    = 22 fevral 2010
 | lang          = en
 | description   = 
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613JOkvwc?url=http://www.ethnologue.com/show_author.asp?auth=2960
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bible&quot;&gt;{{cite web
 | url           = http://www.bg.org/missions/grimes-jr.html
 | title         = Chuck &amp; Barbara Grimes, Wycliffe Bible Translators
 | author        = 
 | publisher     = Bethel Grove Bible Church
 | datepublished = 
 | accessdate    = 22 fevral 2010
 | lang          = en
 | description   = 
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/613JPByrg?url=http://www.bg.org/missions/grimes-jr.html
 | archivedate   = 2011-08-19
}}&lt;/ref&gt;.

Yerli əhali haqqında ətraflı məlumatlar adanı 1909-cu ildə ziyarət etmiş Roy Çepmen Enderyus tərəfindən verilmişdir. O, adaya ABŞ muzeyinə [[Zoologiya|zooloji]] ekspanatlar yığmaq məqsədilə gəlmişdir. Endryus və onun heyəti adanın daxili hissəsinə, dağın zirvəsinə gedərkən yaddellilərə isti münasibət bəsləməyən yerli əhali cəngəlliklərə çəkilmişlər. Geri qayıdan səyahətçilər yolda yerlilər tərəfindən zəhərli bambuk çubuqları ilə vurulmuşdur&lt;ref name=&quot;Endryus&quot;&gt;Andrews, Roy Chapman. Under a Lucky Star. — Borderland Books, 1943. — P. 60. — ISBN 978–0976878186.&lt;/ref&gt;.

== Qeydlər ==
{{Notelist|2}}

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|3}}

=== Ədəbiyyat ===
* {{cite book
 | first     = Barbara Diks
 | last      = Qrayms
 | year      = 1994
 | chapter   = Buru inside out
 | title     = Visser, L.E.
 | edition   = Halmahera and beyond
 | location  = Leyden
 | publisher = KITLV Press
 | page      = 59–78
 | ISBN 90-6718-072-6
}}
* {{cite web
 | url         = http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/aa/aa0104_full.html
 | title       = Buru rain forests (AA0104)
 | first       = Con
 | last        = Morrison
 | publisher   = World Wildlife Fund
 | date        = 2001
 | language    = en
 | description = Burunun yağışlı meşələri (DÜNYA YABANI TƏBİƏT FONDU)
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/613IjUFP1?url=http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/aa/aa0104_full.html
 | archivedate = 19 avqust 2011
}}

== Xarici keçidlər ==
{{Vikianbar kateqoriyası|Buru}}
{{Vikimənbə|:en:1911 Encyclopædia Britannica/Buru}}

* {{Rəsmi saytı |http://burukab.go.id/ |Buru adasının}}
* {{cite web
 | url          = https://www.depdagri.go.id
 | title        = İndoneziya Respublikası Daxili İşlər Nazirliyi
 | language     = id
 | access-date  = 2021-01-18
 | archive-date = 2020-02-08
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20200208205011/http://www.depdagri.go.id/
 | url-status   = dead
}}
* {{cite web
 | url      = https://www.malukuprov.go.id
 | title    = Maluku vilayəti administrasiyası
 | language = id
}}
* {{cite web
 | url      = https://www.burukab.go.id
 | title    = Buru dairəsi administrasiyası
 | language = id
}}

[[Kateqoriya:İndoneziya adaları]]
[[Kateqoriya:Moluku adaları]]
[[Kateqoriya:Sakit okeanın adaları]]</text>
      <sha1>rwaj1l23f512n9jz3ok0vxonu96pgr0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pxuket</title>
    <ns>0</ns>
    <id>426210</id>
    <revision>
      <id>9041938</id>
      <parentid>8748018</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T01:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5617" sha1="3d1m1br6f89z1yzs0ti2z7zl0uxl8i4" xml:space="preserve">{{Yaşayış məntəqəsi
 |növü                        = Şəhər
 |rəsmi_adı        = Pxuket
 |orijinal_adı                  = {{lang-th|ภูเก็ต}}
 |tabesində                     = 
 |ölkə                          = Tailand
 |şəkli                         = Phuket_City.jpg
 |gerbi                          = Seal of Phuket.png
 |gerb yazısı                   =
 |gerbin_ölçüsü                = 
 |bayrağı                        = 
 |bayraq yazısı                 =
 |bayrağın  miqyası             =
 |lat_dir =N |lat_deg =7 |lat_min =53 |lat_sec =17
 |lon_dir =E |lon_deg =98 |lon_min =23 |lon_sec =51
  |CoordAddon                   =  
  |CoordScale                   = 
 |ölkə xəritəsinin miqyası      =  
 |region xəritəsinin miqyası    = 
 |rayon xəritəsinin miqyası     = 
 |region növü                   = Vilayət
 |region                        = Pxuket 
 |cədvəldə region               = 
 |rayon növü                    = 
 |rayon                         = 
 |cədvəldə rayon                = 
 |icma növü                     = 
 |icma                          = 
 |cədvəldə icma                 = 
 |ölkə xəritəsi                 = 
 |region xəritəsi               = &lt;!-- alternativ, eyni koordinatlı diyarlar --&gt;
 |rayon xəritəsi                = &lt;!-- alternativ, eyni koordinatlı diyarlar --&gt;
 |daxili bölgüsü                = 
 |başçı növü                    =  
 |icra başçısı                  =  
 |yaranma tarixi                =  
 |ilk məlumat                   = 
 |əvvəlki adı                   = 
 |statuslu                      = 
 |sahəsi                        = 12
 |hündürlük növü                = 
 |YM mərkəzinin hündürlüyü      = 
 |iqlimi                        = Tropik
 |rəsmi dili                    = Tay dili
 |əhalisi                       = 77 610&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;http://stat.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/views/showZoneData.php?rcode=8399&amp;statType=1&amp;year=57{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;	
 |siyahıyaalma ili              = 2015
 |sıxlığı                       = 6 300
 |aqlomerasiya                  = 
 |milli tərkibi                 = 
 |dini tərkib                   = 
 |etnoxronim                    = 
 |saat qurşağı                  = +07:00
 |DST                           = 
 |telefon_kodu                  =  
 |poçt_indeksi                  = 
 |poçt indeksləri               = 
 |nəqliyyat_kodu                =  
 |identifikasiya növü           = 
 |identifikasiya ədədi          = 
 |Commons kateqoriyası          =  Phuket (city)
 |rəsmi_saytı                          =  [http://www.phuketcity.go.th/ http://www.phuketcity.go.th/]
 |saytın dili                   =  th
}}
'''''Pxuket''''' ({{lang-th|ภูเก็ต}}) - [[Tailand]]ın Pxuket vilayətində şəhər və bu vilayətin inzibati mərkəzi. Talat Yai və Talat Nuea adlı iki hissədən ibarətdir.

==Tarixi==
Pxuketin əsası e.ə. I əsrdə hind kolonistləri tərəfindən qoyulmuşdur. Ptolemey III əsrdə bura səyahət etmiş və buranı Jang Si Lanq adı ilə qeyd etmişdi. Adanın coğrafi mövqeyi və təbii sərvətləri onu hər zaman diqqət mərkəzində saxlamışdır. Müxtəlif dövrlərdə bura ərəb, çin, hind və portuqalların əsarətində qalmışdır və bu millətlərin adanın və şəhərin formalaşmasında izləri hələ də izlənilir. Pxuket 1935-ci ildə qəsəbə, 13 fevral 2004-cü ildə isə şəhər statusu aldı.

1970-ci illərdə adanın sahillərində bunqalovların tikilməsi ilə burada turizm meydana gəlməyə başladı. 1970-ci illərin ortalarında burada hava limanın tikilməsi ilə turizm daha sürətlə inkişaf etdi. Hal-hazırda bura ildə 3 milyondan artıq turist gəlir.

==Coğrafiyası==
Şəhər Pxuket adasının cənub-şərqində, [[Andaman dənizi]]nin Pxuket körfəzində yerləşir. Paytaxtdan 862&amp;nbsp;km aralıda yerləşir.

==İqlimi==
[[Keppenin iqlimlər təsnifatı]]na görə Pxuket tropik iqlimə malikdir.  İl boyu temperatur dəyişikliyi çox azdır. Ortalama temperatur 28&amp;nbsp;°C-dir. İl iki mövsümə bölünür : nəm (iyun-oktyabr ayları) və quru (noyabr-may). İllik yağıntı miqdarı 2300&amp;nbsp;mm təşkil edir.

==Əhalisi==
2014-cü il 31 dekabr tarixinə olan məlumata əsasən Pxuketin 77 610 nəfər olmuşdu. Bunlardan 35 888 nəfəri kişi, 41 722 nəfər isə qadın olmuşdu.&lt;ref name=&quot;census&quot; /&gt; Burada əsas din [[Buddizm]] olsa da, [[Hinduizm]] dininə də sitayiş edənlər vardır.

==Nəqliyyat==
Şəhərdə 2 avtovağzal fəaliyyət göstərir. Buradan ölkənin müxtəlif istiqamətlərinə avtobus reysləri fəaliyyət göstərir. Pxuket Beynəlxalq Hava Limanı şəhər mərkəzindən 32&amp;nbsp;km şimalda yerləşir.
==Qardaşlaşmış şəhərlər==
Pxuket aşağıdakı şəhərlərlə qardaş şəhər statusuna malikdir :
* {{bayraq|ABŞ}} [[Las-Veqas]], [[ABŞ]]
* {{bayraq|Malaysia}} [[Corc Taun]], [[Malayziya]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Phuket and Penang become twin cities|url=http://www.phuketgazette.net/phuket-news/Phuket-Penang-become-twin-cities/35939#ad-image-0|website=Phuket Gazette|accessdate=30 May 2015|date=2014-09-18|archive-date=2015-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20151220051714/http://www.phuketgazette.net/phuket-news/Phuket-Penang-become-twin-cities/35939#ad-image-0|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Asiyanın liman şəhərləri]]
[[Kateqoriya:Hind okeanının liman şəhərləri]]
[[Kateqoriya:Tailand şəhərləri]]</text>
      <sha1>3d1m1br6f89z1yzs0ti2z7zl0uxl8i4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:Qvatemala tarixi</title>
    <ns>14</ns>
    <id>431416</id>
    <revision>
      <id>9042017</id>
      <parentid>3454596</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:58:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</comment>
      <origin>9042017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="50jaa9f91lbpkwe9th2dato3rc1niez" xml:space="preserve">[[Kateqoriya:Qvatemala|Tarix]]
[[Kateqoriya:Ölkələrinə görə tarix]]
[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</text>
      <sha1>50jaa9f91lbpkwe9th2dato3rc1niez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sol Perlmutter</title>
    <ns>0</ns>
    <id>438916</id>
    <revision>
      <id>9041766</id>
      <parentid>7035798</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nemoralis</username>
        <id>128937</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Kateqoriya:ABŞ-də doğulanlar]] silindi</comment>
      <origin>9041766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7718" sha1="aaud2c3viayckjp2q0jpbsm1uwmlxs3" xml:space="preserve">{{Alim}}
[[Fayl:Saul Perlmutter.jpg|frame|Sol Perlmutter 2006-cı ildə Brayn Şmidt ve Adam Rays ilə Shaw Astronomiya Mükafatını alarkən .]]

'''Sol Perlmutter''' ({{DVTY}}) — Lawrance Berkeley milli laboratoriyasında bir astronom olub, UC Berkeleydə Fizika sahəsinin professorudur. Brayn Şmidt və Adam Rays ilə birlikdə 2011-ci ildə Fizika üzrə Nobel mükafatını qazanmışdır. Perlmutter Amerika Elm və İncəsənət Akademiyasının bir üzvüdür və 2003-cü ildə [[AAAS]]a (Amerika elmi inkişaf təşkilatı) seçilmişdir. Eyni zamanda Amerika Milli Elm Akademiyasının fizika bölməsinin üzvüdür.

== Həyatı ==
Sol Perlmutter bir Aşkinaz yəhudisi olan Daniel D. Perlmutterin 3 uşağından biri olaraq dünyaya gəlmişdir. Atası Pensilvaniya Universitetində kimyəvi və Biomolekulyar mühəndisliyindən, anası Felice isə Temple Universitetindən təqaüdçüdür. Anası tərəfindən babası müəllim Samuel Davidson 1919-cu ildə Besarabyanın qəsəbəsi olan Floreştidən Kanadaya köç etmiştir. Sonra arvadı Çayka ilə birlikdə Nyu-Yorka köç etmişdir.

=== Təhsili ===
Perlmutter uşaqlığını Filadelfiyanının qonşusu olan Mount Airydə keçirmişdir. İbtidai məktəbə Germantaun yaxınlığında olan ''Greene Street Friends Schools'' məktəbinə getmişdir. Ardını 7-ci sinifdən 12-ci sinfə qədər ''Germantaun Friends School''da oxumuşdur. 1981-ci ildə Harvard Universitetindən ''mana cum laude'' ünvanı ilə məzun olmuşdur. 1986-cı ildə Kaliforniya Universitetində doktorluq dissertasiyasını tamamlamışdır. Perlmutterin doktorluq tezisi olan &quot;An Astrometric Search for a Stellar Companion to the Sun&quot; Nemesis ulduzu üçün axtarış edəcək avtomatik bir teleskopun inkişaf etdirilməsi və istifadəsi haqqında məlumatlar bildirməkdə idi. Eyni zamanda öz teleskopunu istifadə edərək Nemesis və komet haqqında axtarış etməkdə idi. Sonra bu iş ona kosmos sahəsində mükafat qazanmasını təmin etdi. Perlmutter avtomatik super nova axtarış fikrini Luis Alvarezə bildirmişdir. 1968-ci ildə Nobel mükafatı alan Alvarez bu fikrini Perlmutterin assistenti ilə paylaşmıştır.

=== Ailəsi ===
Perlmutterin iki bacısı var. Biri Şira Perlmutter (d.1956) vəkil, digəri Tova Perlmutter mənfəət məqsədi güdməyən bir idarəçidir. Tova Berkeleydə antropoloq olan Laura Nelson ilə evlidir və Nova adında bir qızları var.

== Fəaliyyəti ==
Perlmutter Milli ''Lawrence Berkeley'' laboratoriyasındakı Supernova Kosmos layihəsinin başına keçmişdir. Bu layihənin komandası Rays və Şmidt başçılığında irəliləyən ''Type la super nova'' müşahidələrindən kainatın gənişləməsinin sürətlənməsinə dair dəlillər tapan ''High-z Supernova Search Team'' ilə rəqabət içərisində idi. Type la super nova bir ağ kiçik ulduzun cüt ulduzdan kütlə götürərək Çandrasekar sərhədini keçdiyi zaman meydana gəlməkdədir. Bütün ''Type la super nova''ların təxmini şəkildə meydana gəldiyinə inanılmaqdadır. Type la super novalar standart şam meydana gətirə bilər ki, bu əsas işıqlandırma gücü hər vəziyyətdə təxmini olaraq eyni olduğu mənasına gəlir. Tədqiqatçılar partlamaların parlaqlığını dünyadan ölçərək super novaların uzaqlığı haqqında nəticəyə gələ bilmişlər.

Supernova Kosmos Layihəsi uzaqda yaranan supernovaların Habl qaydalarının nəzərdə tutduğu qədər sürətli bir şəkildə içə çökmədiyi şəklində nəticələnmişdir. Buna görə milyonlarla il əvvəl ibarət olan super novadan bəri kainatın genişləməsinin sürətləndiyi ortaya çıxmışdır. ''The High-z'' komandası da buna bənzər bir nəticəyə gəlmişdilər. İki komandanın da hesabatı bir neçə həftə ara ilə nəşr olundu və elm birliyi tərəfindən təsdiqlənmiş nəzəriyyələr sayəsində sürətlicə qəbul edildi. Bu nəticə daha sonra digər dəlillərlə dəstəklənmişdir. Bu tapıntılar kainatın təbiətinə dair araşdırmaları canlandırdı, xüsusilə qaranlıq enerjinin roluyla əlaqədar olaraq. Bu iş Perlmutter və Şmidtə 2011-ci ildə Fizika üzrə Nobel mükafatını qazandırmışdır.

Perlmutter ayrıca ''Supernova / Acceleration Probe'' layihəsi adı altında uzaq kainatdakı super novaları tapmaq və üzərində çalışmaq üçün bir peyk inşa etməyi qarşısına məqsəd kimi qoymuşdur. Bu peyk kainatın böyümə sürətlənməsi nisbətini daha diqqətə çarpan hala gəlməsini təmin edəcək.

Perlmutter hal-hazırda Berkeleydə müəllim kimi fəaliyyət göstərir və qlobal istiləşmə haqqında bir layihə icra etməkdədir.

== Mükafatları ==
Perlmutter 2002-ci ildə Amerika Enerji Nazirliyi E. O. Lawrence fizika mükafatını qazandı. 2003-cü ildə Kaliforniyada ilin elm adamı mükafatını qazandı və 1005 John Scott və Padua mükafatlarına da layiq görüldü. 2006-cı ildə Shaw Mükafatını Adam Rays və Brayn P. Şmidt ilə paylaşdı. Eyni il Milli Antonio Feltrinelli mükafatını qazandı.

2007-ci ildə Perlmutter və komandası 500.000 dollarlıq Gruber Kosmos mükafatını kainatın böyüməsinin sürətlənməsini kəşf etdiklərinə görə High-Z komandası ilə paylaşdı.

2010-cu ildə Perlmutter Kaliforniya Universitetindəki Miller İnstitutuna qocaman üzv olaraq qəbul edildi.

2011-ci ildə Perlmutter və Rays Albert Eynşteyn Medalına layiq görüldülər.

2011-ci ildə Fizika üzrə Nobel mükafatını Rays və Şmidt ilə paylaşdı. Mükafatın ehtiva etdiyi 10 milyon İsveç kronunu da Rays və Şmidt ilə yarı yarıya paylaşdı.

Yenə eyni şəkildə 2015-ci ildə Perlmutterin komandası Əsas Fizika Mükafatları adı altında 3 milyon dolları Rays və Şmidt ilə paylaşdı.
[[Fayl:Nobel Prize 2011-Nobel lectures KVA-DSC 7973.jpg|thumb|Perlmutter Aula Magnada Nobel ilə bağlı dərsini izah edərkən]]

== Populyar mədəniyyət ==
2011-ci ildə ''Big Bang Theory'' adlı serialda Perlmutter &quot;The Speckerman Recurrence&quot; istinadına alınmışdır. Hissədə Şeldon Cooper adlı xarakter diz- üstü kompüterindən Nobel mükafatlarını izləməkdədir və qısqanc bir şəkildə &quot;Dr. Perlmutterin Nobel mükafatını tutmağına baxın. Problem nədir Sol, biri mükafatını oğurlayacaq deyə qorxursan? Sənin Eynşteynin kosmik sabitini oğurladığın kimi!&quot; çıxış edər. Sonra &quot;İndi də Perlmutter Kralın əlini sıxır. Saatına nəzarət et Gustaf, onuda icra etmiş ola bilər.&quot; deyir.

Perlmutterin 2011-ci ildə nəşr olunan &quot;The Rhinitis Revelation&quot; adlı hissədə də adı keçir. Anası ilə olan bir danışmada Şeldon belə deyir: &quot;Sənə sabah üçün bir sürprizim var ana. Sabah səni Perlmutterin Nobel mükafatı qazanan kosmos işləri haqqındakı dərsə aparacam. Ən gözəl tərəfi isə dərsin sonrasında sual cavab qismi olacaq, onu başa düşmədim deyə cavablayacağı bir neçə sual hazırladım. &quot;. Bölümün sonrasında isə Şeldon Perlmutterin dərsi və sual-cavab haqqında tənqidlərə məruz qalmışdır.

== Xarici keçidlər ==
* [http://supernova.lbl.gov/ Supernova Cosmology Project Website]
* [http://www.oarval.org/SCPen.htm Supernova Cosmology Project]
* [http://www.lbl.gov/Science-Articles/Archive/Phys-Shaw-prize.html Shaw Prize Press Release]
* [http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2011/press.html Nobel Prize in Physics Press Release]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Saul_Perlmutter]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
{{Xarici istinadlar}}
{{Fizika sahəsində Nobel mükafatı}}

[[Kateqoriya:Fizika üzrə Nobel mükafatı laureatları]]</text>
      <sha1>aaud2c3viayckjp2q0jpbsm1uwmlxs3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pərinuş Sənii</title>
    <ns>0</ns>
    <id>441848</id>
    <revision>
      <id>9041956</id>
      <parentid>9037001</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T02:33:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>3 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3870" sha1="a32rkg63pmau1jx09k9no9r2cq0hrq3" xml:space="preserve">{{Yazıçı
 |adı               = Pərinuş Sənii
 |orijinal adı      = پرینوش صنیعی‎‎
 |digər adları      = 
 |şəkil             = Parinoush Saniee.jpg
 |şəklin ölçüsü     = 
 |şəklin izahı      = 
 |ilk adı           = 
 |təxəllüsü         = 
 |doğum tarixi      = 
 |doğum yeri        = 
 |vəfat tarixi      = 
 |vəfat yeri        = 
 |vəfat səbəbi      = 
 |dəfn yeri         = 
 |vətəndaşlığı      = 
 |milliyyəti        = Fars
 |təhsili           = [[Tehran Universiteti]]
 |ixtisası          = Psixoloq
 |fəaliyyəti        = Yazar, Psixoloq, Sosyoloq
 |fəaliyyət illəri  = 
 |əsərlərinin dili  = 
 |istiqamət         = 
 |janr              = 
 |ilk əsəri         = 
 |tanınmış əsərləri = 
 |mükafatları       = &quot;[[Covanni Bokkaçço]]&quot; (2010)
 |imzası            = 
 |saytı             = 
 |vikimənbə         = 
 |vikianbar         = 
}}
'''Pərinuş Sənii'''  [[İran]] əsilli yazıçı, sosioloq və psixoloqdur&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.hachette.co.uk/contributor/parinoush-saniee/
|title=Parinoush Saniee
|website=Hachette UK
|access-date=15 avqust 2026
|archive-date=2025-12-13
|archive-url=https://web.archive.org/web/20251213043423/https://www.hachette.co.uk/contributor/parinoush-saniee/
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
 [[Tehran Universiteti]]nin psixologiya fakultəsində təhsil almışdır. Yazar kimi məşhurlaşmağına səbəb isə [[2003]]-cü ildə qələmə aldığı &quot;Mənim payım&quot; (irn: Sahm-e man) avtobioqrafik romanıdır.

== Mənim Payım ==
Əsər 2013-cu ildə Sara Xəlili tərəfindən ingilis dilinə [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Book_of_Fate &quot;The book of fate&quot;] &lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://houseofanansi.com/products/the-book-of-fate
|title=The Book of Fate
|website=House of Anansi Press
|access-date=15 avqust 2026
|archive-date=2026-08-15
|archive-url=https://web.archive.org/web/20260815121229/https://houseofanansi.com/products/the-book-of-fate
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;adı ilə tərcümə edilmişdir. 26 dilə tərcümə olunan əsər həmçinin &quot;[https://en.wikipedia.org/wiki/World_Literature_Today World Literature Today]&quot; tərəfindən 2013 -cü ildə &quot;ilin ən dəyərli 75 tərcüməsi&quot; siyahısında yer almışdır. Əsərin italyan dilinə olan tərcüməsi 2010-cu ildə məşhur &quot;[[Covanni Bokkaçço]]&quot; mükafatına layiq görülmüşdür.

Atası və qardaşları 16 yaşlı Məsuməni üzünü görmədiyi oğlana zorla ərə verirlər. Məsumə başqasını sevir. Ali təhsil almaq istəyir. Zorla ərə verildiyi oğlana təslim olmaqdansa, özünəqəsdi üstün bilən Məsumə hələ bilmir ki, onun əri ölkənin azadlığı, insanların rifahı üçün mübarizə aparan inqilabçı, təhsilli və müasir adamdı. Sadə və dindar ailənin hicablı, imanlı qızı ateistlərin, solçuların, inqilabçıların arasına düşür.

Hazırda mühacirətdə yaşayan Səniinin bu əsəri İranda 2 dəfə qadağan olunmuşdur. 
“Mənim payım”&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://1000kitap.com/kitap/mnim-payim--85502
|title=Mənim Payım — Parinoush Saniee
|website=1000Kitap
|language=az
|access-date=15 avqust 2026
|archive-date=2026-08-15
|archive-url=https://web.archive.org/web/20260815144357/https://1000kitap.com/kitap/mnim-payim--85502
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; avtobioqrafik romanında İran qadınının həyatı, ailədə, cəmiyyətdə ona olan münasibət sadə və natural şəkildə təsvir olunur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=“Mənim Payım” romanının yazarı Pərinuş Sənii ilə müsahibə |url=http://www.senzor.org/arxivl%C9%99r/6223 |access-date=2016-03-18 |archive-date=2016-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160622205247/http://www.senzor.org/arxivl%C9%99r/6223 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== İstinad ==
[[Kateqoriya:XXI əsrin romançıları]]
[[Kateqoriya:İran şəxsləri]]</text>
      <sha1>a32rkg63pmau1jx09k9no9r2cq0hrq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qazan xanın islahatları</title>
    <ns>0</ns>
    <id>445565</id>
    <revision>
      <id>9042171</id>
      <parentid>8295876</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:25:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9042171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12909" sha1="cvfe6ihpjpn7dpwddq2rhjxqfe18cib" xml:space="preserve">{{Məqalə problemləri|
{{İstinadsız|tarix=fevral 2024}}
{{Vikiləşdirmək|tarix=fevral 2024}}
}}

'''Qazan xanın islahatları''' — [[Elxanilər dövləti]]nin dini, hərbi, təsərrüfat, torpaq, əhalinin hüquqları, ticarət-maliyyə qaydaları, idarəçilik, ədalət və mülkiyyət tələblərini tənzimləyən ümumi ishalatlar.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2012/yanvar/227966.htm |title=Orta əsrlərdə Azərbaycanda dünyəvi qanunvericilik |author= |date= 25 yanvar 2012|website=anl.az |publisher=Bayram Alı |language=az |access-date= 2 sen 2025|archive-url= |archive-date= }}&lt;/ref&gt;

== İslahatların keçirilməsi zəruriliyi ==
XIII əsrin 80–90-cı illərində Hülakilər dövlətində baş verən siyasi və ictimai-iqtisadi böhran ən yüksək səviyyəyə çatdı. İşğal altındakı ölkələrin müdhiş dağıntılara məruz qalması, arası kəsilməyən feodal çəkişmələri, zəhmətkeş əhalinin amansız şəkildə talan olunması nəticəsində öz yerlərini tərk etməsi və digər amillər [[kənd təsərrüfatı]] istehsalının kəskin surətdə azalmasına, şəhərlərin iqtisadi həyatının tənəzzülünə gətirib çıxarmışdı.

XIII–XIV əsrlərdə Azərbaycanda mövcud olan hüquq mənbələrinin içərisində Elxani hökmdarı Mahmud Qazan xanın verdiyi fərmanlar mühüm yer tutur. Qazan xana qədərki hökmdarlar – [[Hülakü xan]], [[Abaqa xan]], [[Arqun xan]] və Keyxatu xanın hakimiyyəti illərində də bu və ya digər məsələlərlə bağlı müxtəlif səpkidə fərmanlar vermişdilər. Başlıca cəhət odur ki, Qazan xanın fərmanları istər ictimai-siyasi, sosial-iqtisadi, dini, istərsə də hüquqi baxımdan mükəmməlliyi ilə seçilir və daha mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. 1295-ci ildən 1304-cü ilə qədər hakimiyyətdə olan Qazan xan yerli feodalları öz tərəfinə çəkmək və öz hakimiyyətini möhkəmləndirmək məqsədilə əsasən dövlətin sosial-iqtisadi və hüquqi həyatını əhatə edən bir sıra islahatlar həyata keçirdi. Bu islahatlar onun vermiş olduğu 40-a yaxın fərmanında öz təzahürünü tapmışdı.

Qazan xan islahatlarının tənzimlədiyi münasibətlər sistem baxımından aşağıdakı bölgü ilə ayrıla bilər: İslam dininin qəbulu və möhkəmləndirilməsi barədə qanunvericilik; hərbi iş və qoşun saxlanılmasına dair qanunvericilik; təsərrüfat iqtisadiyyatının idarə edilməsi barədə qanunvericilik; torpaq və rəiyyətin hüquqları barədə qanunvericilik; ticarət-maliyyə qaydaları barədə qanunvericilik; saraydaxili idarəçilik barədə qanunvericilik; daxili qayda-qanunlara əməl edilməsi sahəsində qanunvericilik; ədalət mühakiməsi və mülkiyyət tələbləri haqda qanunvericilik.

[[Qazan xan]]ın həyata keçirdiyi islahatların əsas təşəbbüskarı və həyata keçirəni baş vəzir, təbib, dövrün məşhur tarixçisi [[Fəzlullah Rəşidəddin]] idi. İslahat vergi sisteminin sabitləşdirilməsi, vergi zülmünün yumşaldılması, vergilərin yığılması prosesində mövcud olan sui-istifadə hallarının aradan qaldırılması vasitəsilə əkinçiliyin və şəhər iqtisadiyyatının yüksəlişini təmin etmək məqsədi güdürdü. Tədbiri həyata keçirən şəxslərin qənaətinə görə, bu islahat dövlət xəzinəsinin sabit şəkildə gəlirlərlə təchiz olunmasını təmin etməli idi.

== Vergi islahatı ==
İslahatların əsas hissəsi 1297–1304-cü illər ərzində həyata keçirildi və inzibati aparatın təqribən bütün sahələrini əhatə etdi. Baş verə biləcək müxtəlif qeyri-qanuni əməllərin aradan qaldırılması üçün Qazan xan [[Elxanilər dövləti|Elxanilər]] dövlətinin bütün maliyyə vergi sisteminin yenidən qurulması siyasətini yeritməyə başladı. Vergi verməli olan əhalinin siyahısı tərtib olundu, vergilərin növləri, məbləği və vaxtı dəqiq müəyyən edildi. Vergilərin növləri, ödənilmə vaxtı taxta, metal, daş lövhələr üzərində həkk olundu və müxtəlif yaşayış məntəqələrinin nəzərəçarpan yerlərində qoyuldu. Tərtib olunmuş dövlət sənədlərinə düzəlişlərə imkan verməmək məqsədilə həmin sənədlərin əsli Şənbi-Qazanda yerləşmiş xüsusi yerə təhvil verilməli idi.

Həyata keçirilən islahata əsasən xərac və qopçur vergilərinin məbləği, ödənilmə vaxtı, qaydası müəyyən edilmişdi. Dövlət torpaqlarından alınan xərac vergisi məhsulun 60 faizini təşkil edirdi, xüsusi torpaq sahələrində isə əldə olunan məhsulun 10 faizi xərac vergisi şəklində ödənilməli idi. Vergi alınarkən tərk edilmiş, uzun müddət ərzində becərilməmiş torpaq sahələrini becərənlərə güzəştlər edilirdi. Bu cür sahələrin sahibləri becərmənin ilk ilində bütün vergilərdən azad olunurdular. Üçüncü ildən etibarən, torpaq becərildikdən sonra, torpağın becərilməsi çətinliyindən asılı olaraq xəracın məcmusu tədricən 3/4, 2/3 və 1/2 qədər azaldılmışdı. Belə torpağı becərən şəxs mülk hüququnda həmin torpaq sahəsinin sahibinə çevrilirdi.

== Torpaq islahatı ==
1303-cü ildə Qazan xan hərbi feodal əyanlarının mənafeyi naminə xüsusi fərman vermişdi. Bu fərmana əsasən dövlət torpaq mülkiyyəti (divani) fondundan
onlara iqta hüququnda sahələr verilməyə başlandı. Torpaq sahələri ilə yanaşı həmin ərazidəki kəndlər, suvarma şəbəkələri və s. iqtidarların ixtiyarına keçdi. İqta torpaqları alınıb-satıla, bağışlana, cehiz və ya başqa şəkildə özgəsinə verilə bilməzdi. Yalnız hərbi qulluq göstərənlər iqta ala bilərdilər. İqtalar iqtidarın ölümündən sonra onun hərbi işi davam etdirən xələfinə çatırdı.

XI–XII əsrlərdə iqta ömürlük şərti torpaq sahəsi idi. XIV əsrdə isə bu sahələr feodalların irsi istifadəsinə keçdi. İqtadar vergi toxunulmazlığı hüququna malik olub, iqta ərazisindəki əhali üzərində geniş səlahiyyətlərdən istifadə edirdi. Türk-monqol mənşəli feodallar Muğan, Şirvan və Arranda geniş iqta sahələrinə malik oldular.

1303-cü il fərmanına əsasən kəndlilərin bir yerdən digər yerə keçməsi qadağan olunmuşdu. Kəndli torpağa təhkim edilmişdi. Lakin qaçmış kəndlilərin əksəriyyəti keçmiş məskənlərinə qayıtmadı. Onları zorla qaytarmaq isə torpaq sahiblərinə müyəssər olmadı.

Qazan xan torpaq islahatı monqolların orta təbəqələrinə və elxanlara qulluq göstərən yerli əyanların mənafeyini və yaşayışını təmin etməyə istiqamətlənmişdi. Bu islahatın əsas hissəsini monqol qoşunlarında xidmət edənlərə iqta torpaq sahələrinin verilməsi təşkil edirdi. Qazan xanın fərmanına əsasən incu və divan torpaqları və eləcə də, boş qalmış torpaqlar (bayrat torpaqlar) hesabına bir çox ərazilər hərbi hissələrin sərəncamına verildi.

Qazan xan istifadəsiz qalan bayrat torpaqların becərilməsi üçün təsirli tədbirlər gördü: bütün istifadəsiz torpaqlar divana təhkim olundu, becərilməyən mülklər də satın alınaraq divana verildi. Həmin torpaqlar yeni sahibkarlara paylandı və onların bu ərazilər üzərindəki hüquqları xüsusi divan sənədləri ilə qanuniləşdirildi.

Yeni sahibkarlar həmin torpaqları satmaq, bağışlamaq, icarəyə vermək və s. hüququna malik idilər. Bayrat torpaqlardan dövlət vergiləri ərazinin təbii şəraitindən, məhsuldarlığından, xüsusilə su təchizatından asılı olaraq güzəştli şərtlərdə toplanırdı və bu baxımdan 3 yerə bölünmüşdü.

== Məhkəmə islahatı ==
1300-cü ildə &quot;Məhkəmə haqqında&quot;, &quot;Qazı rütbəsinin verilməsi haqqında&quot;, &quot;Dələduzluğun və əsassız iddiaların qarşısının alınması, habelə girovsuz borc alanlar, digər borcluların əhdi pozma hallarının aradan qaldırılması haqqında&quot; fərmanlarla məhkəmə-istintaq islahatı, &quot;İslam hökmdarının qazılara, şeyxlərə, zahidlərə, alimlərə və mömin şəxslərə təlimatları haqqında&quot; fərmanla müxtəlif məsələləri əhatə edən islahat həyata keçirildi. Məhkəmə islahatı ilə əvvəllər mövcud olmuş qayda-məhkəmə hakimi vəzifələrinin iltizama verilməsi qaydası ləğv olunurdu. Həmin fərmanlara əsasən şəriətə aid bütün məsələləri hakimlər, əmirlər, feodallar qazıya bildirməli, qazı isə həmin məsələləri öz hökmü ilə həll etməli idi. Başqa heç bir kəsin bu işə qarışa bilməməsi, qazının həbs etdiyi şəxsi kimsənin azad etməsinin yolverilməz olduğu bildirilirdi.&lt;ref&gt;[http://anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2012/yanvar/227966.htm]{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Orta əsrlərdə Azərbaycanda dünyəvi qanunvericilik&lt;/ref&gt;

Məhkəmə hakimləri mükəlləfiyyətlərdən azad edilir, vergi ödəmir, evlərində çapar qalmasından, kopçurdan azad edilirdilər. Qazıların ləyaqətini alçadacaq hər bir hərəkət ciddi cəzalandırılırdı. Yeni fərmana görə qazı çəkişən tərəflərin işinə onların tərəfini saxlayan adamlar olmadan baxmalı, monqol və müsəlmanlar arasında olan mübahisələrə məsciddə ayda iki dəfə bitikçi, məliklərin iştirakı ila baxmalı, hökm onların hamısı tərəfindən imzalanmalı idi. İddia obyekti olan əmlak özgəninkiləşdirilə bilməzdi. Vilayət qazısı yerli qazıları təyin edir, hər ay onların işini yoxlayırdı. Təyin olunmuş qazılardan ədalətli olacaqları barədə iltizam alınır, hər ay qərarların surəti vilayət qazısına göndərilirdi.

Yerli qazılar yalnız borc öhdəçilikləri barədə işlərə baxa bilərdi, [[daşınmaz əmlak]] barədə və digər mürəkkəb işlərə isə onlar şəhər məhkəmələri ilə birlikdə baxmalı idilər. Qazı məhkəmə qərarlarını yazmaq, qeydiyyat aparmaq üçün katib götürməli idi. Katib öz işinə xəyanət etdiyi halda, edam olunurdu. Qazılardan alınmış iltizam xüsusi formada tərtib edilir, 30 ildən artıq müddəti olan iddialara baxılacağı təqdirdə cəza veriləcəyi qeyd olunurdu.

Hakimlər həll etdikləri iddialar üçün dövlətin müəyyənləşdirdiyi rüsum alırdılar. Katiblər 110 dinarlıq sənəd üçün bir dirhəm, 111 dinardan artıq sənəd üçün 1 dinar, müdəbbir-məhkəmə fərraşı icrası təsdiq olunmuş sənəd üçün yarım dinar almalı idi. Artıq haqq alan katib və ya müdəbbir saqqalı qırxdırılaraq vəzifəsindən çıxarılırdı. Qanunun tələbinə əsasən qazılar şahid ifadələrini dəqiq yoxlayır, hökmdə həmin ifadələrə əsaslanmaqla bütün halları şərh edirdilər. Əvvəllər mövcud olan iki şahidin ifadəsinə əsaslanaraq hökm çıxarmaq hallarına yol verilməsi aradan qaldırılırdı. Qazılara bir vəzifə olaraq tapşırılmışdı ki, şahidlərin kimliyini, işdə maraqlı olub-olmamasını, iddiaçı və cavabdeh ilə əlaqəsini aydınlaşdırsınlar və bu baxımdan da ifadəyə qiymət versinlər. İfadələrdə zahiri təmtərağa yox, doğruluğa fikir verilməli, ədalətli və qanuna müvafiq hökm çıxarılmalı, kimsənin hüququ tapdalanmamalı idi. Şahid ifadələrində fikir fərqinə, kəmiyyət, keyfiyyət, məkan, zaman fərqlərinə rast gəlindikdə diqqətlə yoxlanılmalı, hər bir şahid ayrı-ayrılıqda dindirilməli idi.

Məhkəmə hakimlərindən işə baxarkən aidiyyət prinsipinə əməl etmələri tələb edilir, səlahiyyətləri dairəsində olmayan işlərə baxmaları, onların səlahiyyətlərindən kənar ərazilərə aid sənədləri yoxlamadan təsdiqləmələri qadağan edilirdi. Hökmlərin müvafiq nümunələr əsasında tərtib olunması üçün əyalətlərə məhkəmə hökmlərinin nümunələri göndərilirdi.

== Mənbə ==
* Azərbaycan tarixi üzrə qaynaqlar. Bakı, 1989
* Piriyev V. Z. Azərbaycan Hülakular dövlətinin tənəzzülü dövründə (1316–1360-cı illər). Bakı, 1978.
* Piriyev V. Z. Hülakular və Cəlairilər dövründə Azərbaycanda məhkəmə sistemi və mühakimə qaydaları. Azərbaycan EA Xəbərləri, TFH seriyası, 1986, № 1 (I məqalə), 1986, № 2 (II məqalə).
* Али-заде А. А. Земельная политика Ильханов в Азербайджане (XIIIXIV вв.). Труды Ин-та истории им. Бакиханова, т. I., Баку, 1947
* Али-заде А. А. Монгольские завоеватели в Азербайджане и сопредельных странах в XIII–XIV веках. Вопросы истории, 1952, № 8.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Elxani hökmdarları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan tarixi]]</text>
      <sha1>cvfe6ihpjpn7dpwddq2rhjxqfe18cib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pəncəli Teymurov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>462439</id>
    <revision>
      <id>9041954</id>
      <parentid>8577985</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T02:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 2 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11005" sha1="ik2arp1cq1kgm1o9iewhn4ermgvl3i7" xml:space="preserve">{{Hərbi xadim
 |adı                = Pəncəli Teymurov
 |orijinal adı       = 
 |digər adı          = 
 |şəkil              = Pəncəli Teymurov.jpg
 |şəklin ölçüsü      = 
 |şəklin izahı       = Pəncəli Teymurov
 |doğum adı          = 
 |ləqəbi             = 
 |doğum tarixi       = 24.3.1981
 |vəfat tarixi       = 3.4.2016
 |vəfat yeri         = [[Talış (Ağdərə)|Talış]], [[Tərtər rayonu]], [[Azərbaycan]]
 |vəfat səbəbi       = 
 |vətəndaşlığı       = {{Bayraq|Azərbaycan}} [[Azərbaycan]]
 |milliyyəti         = 
 |mənsubiyyəti       = {{Azərbaycan Ordusu}}
 |həyat yoldaşı      = Elvira Teymurova
 |uşağı              = 
 |atası              = Nurməmməd Teymurov
 |anası              = Vahimə Teymurova
 |qoşun növü         = {{Azərbaycan Ordusunun Xüsusi Təyinatlı Qüvvələri}}
 |xidmət illəri      = 1999–2016
 |rütbə              = {{Gizir|Azərbaycan}}
 |hissə              = 
 |komandanlıq etməsi = 
 |vəzifəsi           = 
 |döyüşlər           = [[Aprel döyüşləri]]
 |əlaqələr           = 
 |istefada           = 
 |təltifləri         = &lt;center&gt; {{Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı|2025}} &lt;br&gt;{{&quot;İgidliyə görə&quot; medalı}} {{&quot;Vətən uğrunda&quot; medalı}} {{&quot;Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə&quot; III dərəcəli medalı}} {{&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; II dərəcəli medalı}} {{&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; III dərəcəli medalı}} {{&quot;Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 90 illiyi (1918–2008)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi (1918–2013)&quot; yubiley medalı}}
 |imzası             = 
 |saytı              = 
 |vikianbar          = 
}}

'''Pəncəli Nurməhəmməd oğlu Teymurov''' ({{DVTY}}) — Azərbaycan hərbçisi, [[Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı]] (2025)&lt;ref&gt;{{cite news |author= |date=07.11.2025 |title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |language={{ref-az}} |newspaper=Hüquqi Aktların Dövlət Reyestri |url=https://president.az/az/articles/view/70524 |url-status=live |accessdate=07.11.2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251107135039/https://president.az/az/articles/view/70524 |archivedate=2025-11-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Prezident Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin bir sıra hərbi qulluqçularını təltif etdi |url=https://oxu.az/siyaset/prezident-azerbaycan-respublikasi-silahli-quvvelerinin-bir-sira-herbi-qulluqcularini-teltif-etdi |access-date=2025-11-07 |website=Oxu.az |language=az}}&lt;/ref&gt;; [[Azərbaycan Silahlı Qüvvələri]]nin giziri, [[Aprel döyüşləri]] iştirakçısı. O, Aprel döyüşlərində həlak olmuşdur.

== Həyatı ==
Pəncəli Teymurov 1981-ci ilin 24 martında [[Astara rayonu]]nun [[Azaru|Əzərüd]] kəndində anadan olub. 1986–1998-ci illərdə Astara rayonu, B. Rüstəmov Asxanakəran tam orta məktəbində orta təhsil alıb. 1999-cu ildə Astara Rayon Hərbi Komisarlığı tərəfindən həqiqi hərbi xidmətə çağırılıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Xəzər Xəbər - Pəncəli Teymurov |url=https://www.youtube.com/watch?v=Wb5n9V64Ebk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bir orduya bərabər “kölgə adam” |url=https://xalqqazeti.az/az/last-news/124447-bir-orduya-beraber-kolge-adam |website=Xalqqazeti.az}}&lt;/ref&gt; Hərbi xidməti başa vurduqdan sonra könüllü olaraq xidmətini yenicə yaradılan Azərbaycan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrinin kəşfiyyatçı-diversant taborunda davam etdirib və 17 il Azərbaycan ordusunda xidmət edib. Pəncəli Teymurov 2013-cü il avqust ayında ailə həyatı qurub. O, toyunda özünə &quot;şəhidliyin qismət olmasını&quot; arzu etmişdir və bu səbəblə də tanınmışlıq qazanmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TEYMUROV PƏNCƏLİ NURMƏMMƏD OĞLU |url=https://anl.az/el/emb/Azerbaycan_Shehidleri/2016/Teymurov_Penceli.pdf |website=Anl.az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Şəhid Pəncəli Teymurov - Gizir |url=https://memorial.az/az/qehremanlarimiz/3242 |website=Memorial.az}}&lt;/ref&gt;

== Hərbi xidməti ==
Gizir Pəncəli Teymurov 2016-cı ilin aprel ayında [[Azərbaycan]]–[[Ermənistan]] təmas xəttində baş verən atışma zamanı Tərtər istiqamətində düşmənlə döyüşə girmiş və döyüş dostları — Murad Mirzəyev, Samid İmanov, Mühüd Orucovla birgə Talış yüksəkliklərinin alınmasında iştirak etmiş və 3 aprel 2016-cı ildə döyüşdə həlak olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Şəhid Pəncəli Teymurov - Ümumi məlumat |url=https://zeferinfo.az/sehidler/sehid-penceli-teymurov/ |website=Zeferinfo.az |url-status= }}&lt;/ref&gt;

Hərbi tapşırıqları uğurla başa çatdırdığına görə müxtəlif döyüş mükafatları, medallarla təltif olunan Pəncəli ən böyük mükafatını 2015-ci ilin 24 iyununda almışdı. 2015-ci ildə işğal altında olan [[Kəlbəcər rayonu]]nda xüsusi əməliyyat zamanı Ermənistan ordusuna məxsus bir neçə hərbi texnika, ağır artirelliya və iyirmidən çox hərbçi məhv edilmişdi.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ordu.az/az/news/147414/hemise-arzu-etmisem-ki,-tabutum-ay-ulduzlu-bayragimiza-bukulub-defn-olunmaga-aparilsin--efsanevi-xususi-teyinatli-|title=“Həmişə arzu etmişəm ki, tabutum ay-ulduzlu bayrağımıza bükülüb dəfn olunmağa aparılsın” - Əfsanəvi xüsusi təyinatlı|website=ordu.az|access-date=2019-02-27|archive-date=2019-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420073943/https://ordu.az/az/news/147414/hemise-arzu-etmisem-ki,-tabutum-ay-ulduzlu-bayragimiza-bukulub-defn-olunmaga-aparilsin--efsanevi-xususi-teyinatli-|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Polad Həşimovun anası Pəncəli Teymurovun evində |url=https://modern.az/aktual/356325/polad-hesimovun-anasi-penceli-teymurovun-anasini-ziyaret-etdi-foto/ |website=modern.az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bir döyüşdə 20 düşmən əsgərini məhv edən qəhrəman: Pəncəli Teymurov! |url=https://veteran.gov.az/az/news/1223-bir-doyusde-20-dusmen-esgerini-mehv-eden-qehreman-penceli-teymurov |website=Veteran.gov.az}}&lt;/ref&gt;

11 aprel 2016-cı ildə doğulduğu [[Astara rayonu]]nun [[Azaru|Əzərüd]] kəndində dəfn edilib.&lt;ref&gt;[https://www.aznews.az/news/cemiyyet/106293.html &quot;İgidliyə görə&quot; medalı almış gizirimiz Pəncəli dəfn edildi]&lt;/ref&gt;

== Xatirəsi ==
* 2020-ci ildə çəkilmiş &quot;Anamın kitabı&quot; serialının bir səhnəsində onun xatirəsi yad edilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2020-ci ildə çəkilmiş “Anamın kitabı” serialının bir səhnəsində onun xatirəsi yad edilmişdir. |url=https://vetendas.az/p%C9%99nc%C9%99li-teymurov/ |website=Vetendas.az}}&lt;/ref&gt;
* Aprel döyüşlərinin iştirakçısı Pəncəli Teymurovun büstü açılıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aprel döyüşlərinin əfsanəsi şəhid Pəncəli Teymurovun büstü açılıb VİDEO |url=https://azertag.az/xeber/aprel_doyuslerinin_efsanesi_sehid_penceli_teymurovun_bustu_achilib_video-1753591 |website=Azertag.az}}&lt;/ref&gt;
* Siyəkü kənd Boks məktəbi adını daşıyır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ŞƏHİD PƏNCƏLİ TEYMUROV ADINA SİYƏKÜ KƏND BOKS MƏKTƏBİNİN YÜKSƏK NAİLİYYƏTİ |url=https://mys.gov.az/az/xeberler/sehid-penceli-teymurov-adina-siyeku-kend-boks-mektebinin-yuksek-nailiyyeti |website=Mys.gov.az}}&lt;/ref&gt;
* Pəncəli Teymurovun adı gəmiyə verilib.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pəncəli Teymurovun adı gəmiyə verilir - Video |url=https://www.qafqazinfo.az/news/detail/penceli-teymurovun-adi-gemiye-verilir-video-361231 |website=Qafqazinfo.az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Palmali, 10 gemiye 10 şehidin adını verdi |url=https://www.dunya.com/kose-yazisi/palmali-10-gemiye-10-sehidin-adini-verdi/680307 |website=www.dunya.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mükafatları ==
* [[Fayl:AZ 95th Anniversary of the Armed Forces Medal ribbon.svg|50px]] — [[&quot;Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi&quot; yubiley medalı]]
* [[Fayl:AZ 90th Anniversary of the Armed Forces Medal ribbon.svg|50px]] — [[&quot;Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 90 illiyi&quot; yubiley medalı]]
* [[Fayl:AZ For Impeccable Service 3rd degree ribbon.svg|50px]] — [[&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; medalı (Azərbaycan)|&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; 3-cü dərəcəli medalı]]
* [[Fayl:AZ For Impeccable Service 2nd degree ribbon.svg|50px]] — [[&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; medalı (Azərbaycan)|&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; 2-ci dərəcəli medalı]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; medalı pəncəli teymurov |url=https://cenublu.az/aktual/igidimiz-pancali-teymurovun-dogum-gunudur/ |website=Cenublu.az}}&lt;/ref&gt;
* [[Fayl:AZ For Impeccable Service 3rd degree ribbon.svg|50px]] — [[&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; medalı (Azərbaycan)|&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; 1-ci dərəcəli medalı]]
* [[Fayl:AZ For Distinguished Service Medal 3rd degree ribbon.svg|50px]] — [[&quot;Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə&quot; medalı (Azərbaycan)|&quot;Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə&quot; 3-cü dərəcəli medalı]]
* [[Fayl:AZ For Heroism Medal ribbon (2nd version).svg|50px]] — [[&quot;İgidliyə görə&quot; medalı]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Şəhid Teymurov Pəncəli Nurməhəmməd oğlu |url=https://army.az/en/s%C9%99hid-teymurov-p%C9%99nc%C9%99li-nurm%C9%99h%C9%99mm%C9%99d-oglu/ |website=Army.az |url-status= }}&lt;/ref&gt;
* [[Fayl:AZ For the Fatherland Medal ribbon (2nd version).svg|50px]] — [[&quot;Vətən uğrunda&quot; medalı]] (ölümündən sonra)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Şəhid gizir Pəncəli Teymurovun “Vətən uğrunda” medalı atasına təqdim olunub |url=http://astara-ih.gov.az/az/news/331.html |website=astara-ih.gov.az}}&lt;/ref&gt;
* [[Fayl:Qızıl Ulduz medalı (Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı) - lent.png|50px]] (7 noyabr 2025) — [[&quot;Qızıl Ulduz&quot; medalı (Azərbaycan)|&quot;Qızıl Ulduz&quot; medalı]] (ölümündən sonra)&lt;ref&gt;{{cite news |author= |date=07.11.2025 |title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |language={{ref-az}} |newspaper=Hüquqi Aktların Dövlət Reyestri |url=https://president.az/az/articles/view/70524 |url-status=live |accessdate=07.11.2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251107135039/https://president.az/az/articles/view/70524 |archivedate=2025-11-07}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan talışları]]
[[Kateqoriya:&quot;Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 90 illiyi&quot; yubiley medalı ilə təltif edilənlər]]
[[Kateqoriya:&quot;Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi&quot; yubiley medalı ilə təltif edilənlər]]
[[Kateqoriya:&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; medalı ilə təltif edilənlər]]
[[Kateqoriya:&quot;Vətən uğrunda&quot; medalı ilə təltif edilənlər]]
[[Kateqoriya:&quot;İgidliyə görə&quot; medalı ilə təltif edilənlər]]
[[Kateqoriya:Aprel döyüşlərində Azərbaycan tərəfdən həlak olanlar]]</text>
      <sha1>ik2arp1cq1kgm1o9iewhn4ermgvl3i7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vasif Durarbəyli</title>
    <ns>0</ns>
    <id>470524</id>
    <revision>
      <id>9041902</id>
      <parentid>8508918</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T20:32:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rüfət Həsənli</username>
        <id>159472</id>
      </contributor>
      <origin>9041902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4802" sha1="e9hssfagx00nzpofrvnrxgjyrp62ypw" xml:space="preserve">{{Şahmatçı
 |orijinal adı      = 
 |şəkil məlumat     = 
 |ilk adı           = 
 |doğum yeri        = [[Sumqayıt]], [[Azərbaycan]]
 |vəfat tarixi      = 
 |vəfat yeri        = 
 |yaşadığı yer      = 
 |titulu            = [[Qrosmeyster]] (2010)
 |indiki reytinqi   = 2608 (Dekabr 2016)
 |maksimal reytinqi = 2635 (Yanvar 2015)
 |reytinq yeri      = 
 |mükafatları       = 
 |dünya çempionluğu = 
 |FİDE nömrəsi      = 13402935
 |imzası            = 
 |imzanın ölçüsü    = 
 |imzanın izahı     = 
 |saytı             = 
 |vikianbar         = 
}}{{İş gedir}}

'''Vasif Durarbəyli''' ({{DVTY}}) — [[Azərbaycan şahmatçılarının siyahısı|Azərbaycan şahmatçısı]], [[qrosmeyster]] ([[2010]]).

Qrosmeyster titulunu 18 yaşadək oğlanlar arasında keçirilən [[Dünya Çempionatı]]nda qazanmışdır. Vasif [[2013]]-cü ildə [[Dünya Kuboku]]nun birinci mərhələsində [[Anton Korobov]]a məğlub olmuşdu.

== Həyatı ==
Vasif Durarbəyli [[24 fevral]] [[1992]]-ci ildə [[Sumqayıt]]da anadan olub.

1999-cu ildə Sumqayıt şəhər 36 saylı tam orta məktəbi bitirib, 2009–2013-cü illərdə [[Azərbaycan İdman Akademiyası|Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasında]] ali təhsil alıb. 2013–2014-cü illlərdə həqiqi hərbi xidmət keçmişdir.

2014–2019-cu illərdə ABŞ-ın [[Vebster Universiteti|Vebster Universitetində]] iqtisadiyyat və maliyyə ixtisasları üzrə bakalavr və magistr təhsili almışdır. Hazırda ABŞ-ın [[Missuri]] ştatının [[Sent-Luis]] şəhərində yaşayır.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=About GM Vasif Durarbayli |url=https://durarbayli.com/about/ |access-date=2026-08-19 |website=Durarbayli.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Karyerası ==
Vasif Durarbəyli 1998-ci ildə 6 yaşında şahmatla məşğul olmağa başlayır. İlk müəllimi və məşqçisi atası Sabir Durar oğlu Ələkbərov olub.

Bir neçə dəfə Azərbaycan Millli Komandasının üzvü olub. 14 yaşında Azərbaycanın olimpiya şahmat komandasında çıxış etmişdir və nəticədə, bu komandanı təmsil etmiş ən gənç oyunçu kimi rekorda sahibdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2007-ci ildə 15 yaşında Baynəlxalq Usta ''(IM)'', 2010-cu ildə 18 yaşında [[qrosmeyster]] ''(GM)'' adını qazanıb.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Durarbayli, Vasif FIDE Chess Profile |url=https://ratings.fide.com/profile/13402935 |access-date=2026-08-19 |website=International Chess Federation (FIDE) |language=en}}&lt;/ref&gt;

2025-ci ildə &quot;ChessEver&quot; və &quot;64seven.com&quot; platformasını qurub.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ChessEver |title=About {{!}} ChessEver: Follow Live Chess Better |url=https://chessever.com/about |access-date=2026-08-19 |website=chessever.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Durarbayli (Durarbayli) |first=Vasif |date=2025-04-16 |title=Fantasy Chess 64seven.com |url=https://www.chess.com/blog/gameofweek/fantasy-chess-64seven-com |access-date=2026-08-19 |website=Chess.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Nailiyyətləri ==
Karyerası boyunca Durarbəyli bir sıra nüfuzlu şahmat turnirlərində, o cümlədən. iki dəfə (2021 və 2023-cü illərdə) Azərbaycan Şahmat Çempionatında iştirak edib və qalib gəlib. O, həmçinin 2021-ci ildə keçirilən Dünya Kubokunda ən yaxşı 16 oyunçu arasında yer alıb. Şahmatçı Azərbaycanı bir neçə Şahmat Olimpiadasında təmsil edib.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Əsərləri ==

* ''Durarbayli, Vasif.'' &quot;2021 in 52 Games: Best Chess Games of Each Week&quot; ― 13 yanvar 2022&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Durarbayli |first=Vasif |url=https://www.amazon.com/2021-52-Games-Best-Chess/dp/B09QF2K4QH/ |title=2021 in 52 Games: Best Chess Games of Each Week |year=2022 |isbn=979-8401586124 |language=en |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://chess-db.com/public/pinfo.jsp?id=13402935 Vasif Durarbayli. Chess-DB.com] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160721140617/http://chess-db.com/public/pinfo.jsp?id=13402935 |date=2016-07-21 }} {{en}}
* [http://www.365chess.com/players/Vasif_Durarbayli Vasif Durarbayli. 365chess.com] {{en}}
* [https://ratings.fide.com/card.phtml?event=13402935 Vasif Durarbayli. fide.com] {{en}}
* [http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=103347 Vasif Durarbayli. chessgames.com] {{en}}
* [https://chess24.com/en/read/players/vasif-durarbayli Vasif Durarbayli. chess24.com] {{en}}

{{Xarici keçidlər}}
{{Azərbaycan qrosmeysterləri}}
{{Azərbaycan şahmatçıları}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan şahmatçıları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı şahmatçılar]]
[[Kateqoriya:Şahmat qaralamaları]]
[[Kateqoriya:Şahmat qrosmeysterləri]]
[[Kateqoriya:Sumqayıtda doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Şahmat Olimpiadalarının iştirakçıları]]</text>
      <sha1>e9hssfagx00nzpofrvnrxgjyrp62ypw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041903</id>
      <parentid>9041902</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T20:34:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rüfət Həsənli</username>
        <id>159472</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Həyatı */</comment>
      <origin>9041903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4871" sha1="9lkpf9qk43jl5oripfntxcue8978i55" xml:space="preserve">{{Şahmatçı
 |orijinal adı      = 
 |şəkil məlumat     = 
 |ilk adı           = 
 |doğum yeri        = [[Sumqayıt]], [[Azərbaycan]]
 |vəfat tarixi      = 
 |vəfat yeri        = 
 |yaşadığı yer      = 
 |titulu            = [[Qrosmeyster]] (2010)
 |indiki reytinqi   = 2608 (Dekabr 2016)
 |maksimal reytinqi = 2635 (Yanvar 2015)
 |reytinq yeri      = 
 |mükafatları       = 
 |dünya çempionluğu = 
 |FİDE nömrəsi      = 13402935
 |imzası            = 
 |imzanın ölçüsü    = 
 |imzanın izahı     = 
 |saytı             = 
 |vikianbar         = 
}}{{İş gedir}}

'''Vasif Durarbəyli''' ({{DVTY}}) — [[Azərbaycan şahmatçılarının siyahısı|Azərbaycan şahmatçısı]], [[qrosmeyster]] ([[2010]]).

Qrosmeyster titulunu 18 yaşadək oğlanlar arasında keçirilən [[Dünya Çempionatı]]nda qazanmışdır. Vasif [[2013]]-cü ildə [[Dünya Kuboku]]nun birinci mərhələsində [[Anton Korobov]]a məğlub olmuşdu.

== Həyatı ==
Vasif Durarbəyli [[24 fevral]] [[1992]]-ci ildə [[Sumqayıt]]da anadan olub.

1999-cu ildə Sumqayıt şəhər 36 saylı tam orta məktəbi bitirib, 2009–2013-cü illərdə [[Azərbaycan İdman Akademiyası|Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasında]] ali təhsil alıb. 2013–2014-cü illlərdə həqiqi hərbi xidmət keçmişdir.

2014–2019-cu illərdə ABŞ-ın [[Vebster Universiteti|Vebster Universitetində]] iqtisadiyyat və maliyyə ixtisasları üzrə bakalavr və magistr təhsili almışdır. Hazırda ABŞ-ın [[Missuri]] ştatının [[Sent-Luis]] şəhərində yaşayır.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=About GM Vasif Durarbayli |url=https://durarbayli.com/about/ |access-date=2026-08-19 |website=Durarbayli.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Karyerası ==
Vasif Durarbəyli 1998-ci ildə 6 yaşında şahmatla məşğul olmağa başlayır. İlk müəllimi və məşqçisi atası Sabir Durar oğlu Ələkbərov olub.

Bir neçə dəfə Azərbaycan Millli Komandasının üzvü olub. 14 yaşında Azərbaycanın olimpiya şahmat komandasında çıxış etmişdir və nəticədə, bu komandanı təmsil etmiş ən gənç oyunçu kimi rekorda sahibdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2007-ci ildə 15 yaşında Baynəlxalq Usta ''(IM)'', 2010-cu ildə 18 yaşında [[qrosmeyster]] ''(GM)'' adını qazanıb.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Durarbayli, Vasif FIDE Chess Profile |url=https://ratings.fide.com/profile/13402935 |access-date=2026-08-19 |website=International Chess Federation (FIDE) |language=en}}&lt;/ref&gt;

Hazırda şahmatçı karyerası ilə yanaşı məşqçilik də edir. 2025-ci ildə &quot;ChessEver&quot; və &quot;64seven.com&quot; platformasını qurub.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ChessEver |title=About {{!}} ChessEver: Follow Live Chess Better |url=https://chessever.com/about |access-date=2026-08-19 |website=chessever.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Durarbayli (Durarbayli) |first=Vasif |date=2025-04-16 |title=Fantasy Chess 64seven.com |url=https://www.chess.com/blog/gameofweek/fantasy-chess-64seven-com |access-date=2026-08-19 |website=Chess.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Nailiyyətləri ==
Karyerası boyunca Durarbəyli bir sıra nüfuzlu şahmat turnirlərində, o cümlədən. iki dəfə (2021 və 2023-cü illərdə) Azərbaycan Şahmat Çempionatında iştirak edib və qalib gəlib. O, həmçinin 2021-ci ildə keçirilən Dünya Kubokunda ən yaxşı 16 oyunçu arasında yer alıb. Şahmatçı Azərbaycanı bir neçə Şahmat Olimpiadasında təmsil edib.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Əsərləri ==

* ''Durarbayli, Vasif.'' &quot;2021 in 52 Games: Best Chess Games of Each Week&quot; ― 13 yanvar 2022&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Durarbayli |first=Vasif |url=https://www.amazon.com/2021-52-Games-Best-Chess/dp/B09QF2K4QH/ |title=2021 in 52 Games: Best Chess Games of Each Week |year=2022 |isbn=979-8401586124 |language=en |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://chess-db.com/public/pinfo.jsp?id=13402935 Vasif Durarbayli. Chess-DB.com] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160721140617/http://chess-db.com/public/pinfo.jsp?id=13402935 |date=2016-07-21 }} {{en}}
* [http://www.365chess.com/players/Vasif_Durarbayli Vasif Durarbayli. 365chess.com] {{en}}
* [https://ratings.fide.com/card.phtml?event=13402935 Vasif Durarbayli. fide.com] {{en}}
* [http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=103347 Vasif Durarbayli. chessgames.com] {{en}}
* [https://chess24.com/en/read/players/vasif-durarbayli Vasif Durarbayli. chess24.com] {{en}}

{{Xarici keçidlər}}
{{Azərbaycan qrosmeysterləri}}
{{Azərbaycan şahmatçıları}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan şahmatçıları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı şahmatçılar]]
[[Kateqoriya:Şahmat qaralamaları]]
[[Kateqoriya:Şahmat qrosmeysterləri]]
[[Kateqoriya:Sumqayıtda doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Şahmat Olimpiadalarının iştirakçıları]]</text>
      <sha1>9lkpf9qk43jl5oripfntxcue8978i55</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pir Əhməd kəndi (Çaldıran)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>474238</id>
    <revision>
      <id>9041867</id>
      <parentid>8868238</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:14:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1868" sha1="31w6kl9qcs485v3ln7j9k7zlv24kdbv" xml:space="preserve">{{Yaşayış məntəqəsi}}

'''Pir Əhməd kəndi''' ({{dil-fa|پيراحمدكندي}}) - [[İran]]ın [[Qərbi Azərbaycan ostanı]]nın [[Çaldıran şəhristanı]] ərazisinə daxil olan kənd. Pir Əhməd kəndi [[İran İslam Respublikası]]nın ən qərbi nöqtəsində yerləşən yaşayış məntəqələrində biri hesab edilir və [[İran İslam Respublikası]] ilə [[Türkiyə]] sərhəddində yerləşir.&lt;ref&gt;اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران&lt;/ref&gt;Elə bu səbəbdən də [[Ramazan]] ayının başlayışının ayparasını müşahidə etmək üçün bu kənd xüsusi diqqət çəkir.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080126091237/http://www.isfahan.ir/kamaneasemani/lec/lec03.html]&lt;/ref&gt; Kənd ərazisində Pir Əhməd kəndi və ya Qazlıgölü adında bir kiçik göl yerləşir.&lt;ref&gt;[http://hamgardi.com/place/21342]{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

== Əhalisi ==
[[2006]]-cı il məlumatına görə kənddə 200 nəfər&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kəndin əhalisi |url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/04.xls |access-date=2011-09-20 |archive-date=2011-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920094953/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/04.xls |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; yaşayır (38 ailə). Kənd əhalisi [[Azərbaycanlılar]]ın subetnik qolu [[Ayrımlar]]dan ibarətdir və [[şiə]] [[müsəlman]]dırlar.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/ayrimlun |title=İranica ensiklopediyası: Ayrumlu |access-date=2026-03-21 |archive-date=2022-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518011200/https://iranicaonline.org/articles/ayrimlun |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Çaldıran şəhristanının kəndləri]]</text>
      <sha1>31w6kl9qcs485v3ln7j9k7zlv24kdbv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:Beliz tarixi</title>
    <ns>14</ns>
    <id>478052</id>
    <revision>
      <id>9042008</id>
      <parentid>3831333</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:58:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</comment>
      <origin>9042008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135" sha1="b87aorkwd7o91zy7yv56l2reokoubb4" xml:space="preserve">[[Kateqoriya:Beliz|Tarix]]
[[Kateqoriya:Şimali Amerika tarixi]]
[[Kateqoriya:Ölkələrinə görə tarix]]
[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</text>
      <sha1>b87aorkwd7o91zy7yv56l2reokoubb4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:Nikaraqua tarixi</title>
    <ns>14</ns>
    <id>478158</id>
    <revision>
      <id>9042015</id>
      <parentid>3832450</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:58:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</comment>
      <origin>9042015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="153" sha1="93yzgqdwk7fmtmr8a0lclxe8gex7k8v" xml:space="preserve">{{catmore}}

[[Kateqoriya:Nikaraqua|tarixi]]
[[Kateqoriya:Ölkələrinə görə tarix]]
[[Kateqoriya:Şimali Amerika tarixi]]
[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</text>
      <sha1>93yzgqdwk7fmtmr8a0lclxe8gex7k8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1969 KONKAKAF Çempionatı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>480087</id>
    <revision>
      <id>9042024</id>
      <parentid>7513791</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T05:01:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9042024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1393" sha1="p4k0oihxisx2tnpmk2hltk1yign2bhc" xml:space="preserve">{{Beynəlxalq futbol turniri}}
'''1969 KONKAKAF Çempionatı''' ({{dil-es|Campeonato de Naciones de CONCACAF 1969}}) — 1969-cu ilin 23 noyabr – 7 dekabr tarixləri arasında [[Kosta-Rika]]da təşkil olunmuş sayca dördüncü [[KONKAKAF Çempionatı]]. Turnirin qalibi də elə ev sahibi olan [[Kosta-Rika milli futbol komandası]] olmuşdur.

== Stadion ==
Turnirin bütün matçları [[San-Xose (Kosta-Rika)|San-Xose]] şəhərindəki &quot;[[Estadio Nasional]]&quot; stadionunda keçirilmişdir.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! [[San-Xose (Kosta-Rika)|San-Xose]]
|-
| &quot;[[Estadio Nasional]]&quot;
|-
| Tutumu: '''25,000'''
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; mArgin: 0 auto;&quot;
|-
!KONKAKAF Çempionatının&lt;br&gt;qalibi
|-
|-
|[[Fayl:Flag of Costa Rica.svg|100px|border|Qvatemala]]&lt;br&gt;'''[[Kosta-Rika milli futbol komandası|Kosta-Rika]]'''&lt;br&gt;'''İkinci titul'''
|}

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://www.rsssf.com/tablesc/conca63.html rsssf.com]
* [http://wvw.nacion.com/ln_ee/seleccion/sele4/cara.html spanish] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304060750/http://wvw.nacion.com/ln_ee/seleccion/sele4/cara.html |date=2016-03-04 }}
{{KONKAKAF Çempionatı}}

[[Kateqoriya:1969 KONKAKAF Çempionatı| ]]
[[Kateqoriya:1969-cu ildə futbol]]
[[Kateqoriya:1969-cu ildə Kosta-Rika]]
[[Kateqoriya:Kosta-Rikada futbol]]</text>
      <sha1>p4k0oihxisx2tnpmk2hltk1yign2bhc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042025</id>
      <parentid>9042024</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T05:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +1 kateqoriya</comment>
      <origin>9042025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1450" sha1="cvvsswgr6snybwxg1gwdo2ooew2dqai" xml:space="preserve">{{Beynəlxalq futbol turniri}}
'''1969 KONKAKAF Çempionatı''' ({{dil-es|Campeonato de Naciones de CONCACAF 1969}}) — 1969-cu ilin 23 noyabr – 7 dekabr tarixləri arasında [[Kosta-Rika]]da təşkil olunmuş sayca dördüncü [[KONKAKAF Çempionatı]]. Turnirin qalibi də elə ev sahibi olan [[Kosta-Rika milli futbol komandası]] olmuşdur.

== Stadion ==
Turnirin bütün matçları [[San-Xose (Kosta-Rika)|San-Xose]] şəhərindəki &quot;[[Estadio Nasional]]&quot; stadionunda keçirilmişdir.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! [[San-Xose (Kosta-Rika)|San-Xose]]
|-
| &quot;[[Estadio Nasional]]&quot;
|-
| Tutumu: '''25,000'''
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; mArgin: 0 auto;&quot;
|-
!KONKAKAF Çempionatının&lt;br&gt;qalibi
|-
|-
|[[Fayl:Flag of Costa Rica.svg|100px|border|Qvatemala]]&lt;br&gt;'''[[Kosta-Rika milli futbol komandası|Kosta-Rika]]'''&lt;br&gt;'''İkinci titul'''
|}

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://www.rsssf.com/tablesc/conca63.html rsssf.com]
* [http://wvw.nacion.com/ln_ee/seleccion/sele4/cara.html spanish] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304060750/http://wvw.nacion.com/ln_ee/seleccion/sele4/cara.html |date=2016-03-04 }}
{{KONKAKAF Çempionatı}}

[[Kateqoriya:1969 KONKAKAF Çempionatı| ]]
[[Kateqoriya:1969-cu ildə futbol]]
[[Kateqoriya:1969-cu ildə Kosta-Rika]]
[[Kateqoriya:Kosta-Rikada futbol]]
[[Kateqoriya:1969/1970 mövsümündə Meksikada futbol]]</text>
      <sha1>cvvsswgr6snybwxg1gwdo2ooew2dqai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:XX əsrdə Kosta-Rika</title>
    <ns>14</ns>
    <id>480091</id>
    <revision>
      <id>9042023</id>
      <parentid>3844199</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T05:00:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <origin>9042023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143" sha1="fu0x2z2rh7x3qudp1iedu9efmjsvhr6" xml:space="preserve">{{Əsr kateqoriyaları|20|əsrdə|Kosta-Rika}}

[[Kateqoriya:XX əsrdə ölkələr|Kosta-Rika]]
[[Kateqoriya:Əsrlərə görə Kosta-Rika|*20]]</text>
      <sha1>fu0x2z2rh7x3qudp1iedu9efmjsvhr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:Kosta-Rika tarixi</title>
    <ns>14</ns>
    <id>480094</id>
    <revision>
      <id>9042014</id>
      <parentid>3844202</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:58:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</comment>
      <origin>9042014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="153" sha1="4b3i8dkwx91q80qg5xc9k8oxhc711wm" xml:space="preserve">{{catmore}}

[[Kateqoriya:Kosta-Rika|Tarix]]
[[Kateqoriya:Şimali Amerika tarixi]]
[[Kateqoriya:Ölkələrinə görə tarix]]
[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</text>
      <sha1>4b3i8dkwx91q80qg5xc9k8oxhc711wm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cəməl döyüşü</title>
    <ns>0</ns>
    <id>486254</id>
    <revision>
      <id>9041987</id>
      <parentid>8741332</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:37:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9041987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12106" sha1="ky3m7lmoz2e0ibr8etqtvqt67q82bzb" xml:space="preserve">{{Hərbi münaqişə
 |münaqişə              = Cəməl döyüşü &lt;br/&gt; {{lang-ar|موقعة الجمل}}
 |aiddir                = [[Birinci Fitnə]]
 |şəkil                 = [[Şəkil:Ali and Aisha at the Battle of the Camel.jpg|300px]]
 |şəklin ölçüsü         = 
 |şəklin izahı          = [[Aişə binti Əbu Bəkr|Aişə]] və [[Əli ibn Əbu Talib]]in Cəməl müharibəsində təsviri.
 |tarixi                = [[7 noyabr]], [[656]]
 |yeri                  = [[Bəsrə]], [[İraq]]
 |səbəbi                = [[Osman ibn Əffan]]ın qətlə yetirilməsi&lt;ref&gt;{{cite book
 | author = Fığlalı, E. R.
 | title  = TDV İslâm Ansiklopedisi
 | publisher = 
 | location = İstanbul
 | year   = 1993
 | page   = 321-322
 | language  = tr
}}&lt;/ref&gt;
 |vəziyyəti             = 
 |nəticəsi              = Əli ibn Əbu Talibin qələbəsi
 |ərazi                 = 
 |tərəf1                = [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Rəşidi xilafəti]]
* [[Bəni Haşim]]
* [[Kufə]] qəbilələri
* [[Əbdülqeys|Bənu Əbdülqeys]] və bəsrəli Bəni Bəkr{{sfn|Madelung|1997|p=168}}
* Bəni Tayy{{sfn|Madelung|1997|p=166}}
* Cat (Zyut){{sfn|MacLean|1989|p=126}}
 |tərəf2                = [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] Aişə, Təlhə və Zübeyrin qüvvələri
* [[Əməvilər|Üməyyə]]
* Məkkəli [[Qureyş]]{{sfn|Madelung|1997|pp=176-7}}
* [[Bəni-Təmim]] və bəsrəli Əzd bölmələri{{sfn|Madelung|1997|pp=167-8}}
* Bəni-Əmir{{sfn|Crone|2003|p=108}}
 |tərəf3                = 
 |tərəf4                = 
 |komandan1             = [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] '''[[Əli ibn Əbu Talib]]''' &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Malik Əştər]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Həsən ibn Əli]] &lt;br/&gt;
[[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Hüseyn ibn Əli]] &lt;br/&gt;
[[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Əmmar ibn Yasir]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Müslüm ibn Əqil]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Məhəmməd ibn Əbu Bəkr]] &lt;br/&gt; 
[[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Şeyx Cabir Ənsari]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]]  Məhəmməd ibn əl-Hənəfiyyə &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] Əbu Əyyub əl-Ənsari &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Abdullah ibn Abbas]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] Əbu Qətadə ibn Rəbi əl-Ənsari &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] Əbu Qətadə bin Rəbiyyə &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] Qeys ibn Səəd &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] Qətm bin Abbas &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] Xuzeymə ibn Sabit &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Cundub İbn Kəəb əl-Azadi]]
 |komandan2             = [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] '''[[Aişə binti Əbu Bəkr|Aişə]]''' &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] [[Təlhə ibn Ubeydullah]] [[Döyüş zamanı ölüm|☪]]
&lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] Məhəmməd ibn Təlhə [[Döyüş zamanı ölüm|☪]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] [[Zübeyr ibn Əvvam]] [[Döyüş zamanı ölüm|☪]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] Kaab ibn Sur [[Döyüş zamanı ölüm|☪]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] [[Abdullah ibn Zübeyr]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] [[Mərvan ibn Həkəm]] ''[[əsir]]'' &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] Valid ibn Uqbə ''[[əsir]]'' &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] Abdullah ibn Safvan ibn Üməyyə ibn Xələf
 |komandan3             = 
 |komandan4             = 
 |qüvvə1                = 20.000&lt;ref name=&quot;books.google.co.uk&quot;&gt;{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=axL0Akjxr-YC&amp;pg=PT472 |title=Archived copy |access-date=12 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160623212357/https://books.google.com/books?id=axL0Akjxr-YC&amp;pg=PT472 |archive-date=23 June 2016 |url-status=live |arxivləşdirmə tarixi=6 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230706042204/https://books.google.com/books?id=axL0Akjxr-YC&amp;pg=PT472 |deadurl=live }}&lt;/ref&gt;
 |qüvvə2                = 30.000&lt;ref name=&quot;books.google.co.uk&quot;/&gt;
 |qüvvə3                = 
 |qüvvə4                = 
 |itkilər1              = 400-500 (''yaralananlar'')&lt;ref name=&quot;Madelung 1997, pg. 177&quot;&gt;Madelung 1997, pg. 177&lt;/ref&gt;
~5,000 (''ölüm'')&lt;ref name=&quot;Authorhouse&quot;&gt;Jibouri, Yasin T. Kerbalā and Beyond. Bloomington, IN: Authorhouse, 2011. Print. {{ISBN|1467026131}} Pgs. 30&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Muraj al-Thahab&quot;&gt;Muraj al-Thahab Vol. 5, Pg. 177&lt;/ref&gt;
 |itkilər2              = 2,500 (''yaralananlar'')&lt;ref name=&quot;Madelung 1997, pg. 177&quot;&gt;Madelung 1997, pg. 177&lt;/ref&gt;
~13,000 (''ölüm'')&lt;ref name=&quot;Authorhouse&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Muraj al-Thahab&quot;/&gt;
 |itkilər3              = 
 |itkilər4              = 
 |ümumi itkilər         = 
 |vikianbar             = 
}}

'''Cəməl döyüşü''' ({{lang-ar|موقعة الجمل}}) — dördüncü Raşidi xəlifə [[Əli ibn Əbu Talib]]in tərəfdarları ilə [[Aişə binti Əbu Bəkr|Aişə]] və onun tərəfdaşları [[Təlhə ibn Ubeydullah]] və [[Zübeyr ibn Əvvam]]ın başçılıq etdiyi qrupla onun hakimiyyətinə qarşı baş vermiş döyüş. Döyüş 656-cı il dekabrın 8-də baş verir.

== Mənbələr ==
Erkən İslam tarixinin çox hissəsi şifahi şəkildə ötürülürmüşdür. [[Raşidi xilafəti]] dövründən bu günə qədər kifayət qədər az sayda tarixi mənbələr gəlib çatmışdır. Başqalarının prinsipcə mövcud olub-olmadığı məlum deyil. Bu dövrə aid, eləcə də Əməvilər sülaləsinin sonrakı hakimiyyəti dövrünə aid dövrümüzə çatan sənədlər və yazılar əsasən üçüncü Abbasi xilafəti illərində yazılmışdır. Bunlardan əlavə, İslamın ilkin tarixi haqqında Məhəmməd peyğəmbərin hədislərində mühüm məlumatlar vardır. Onların inkişafı İslam tarixinin ilk üç əsrində mühüm elementdir.

Müsəlmanların fəth illərində yazılmış Dəvə döyüşü dövrünün hadisələri haqqında yeganə tarixi mənbə [[Şiəlik|şiə]] alimi [[Süleym ibn Qeys|Süleym ibn Qeysin]] Kitab əl-Səqifəsidir - İslamın birinci əsrinə aid hədislər və tarixi hesabatlar toplusu. O, həmin illərin hadisələri, o cümlədən davamlılıq məsələsi haqqında kifayət qədər ətraflı məlumat verir&lt;ref&gt;Reason and inspiration in Islam: theology, philosophy and mysticism in Muslim thought: essays in honour of Hermann Landolt / edited by Hermann Landolt[en] &amp; Todd Lawson[en], Institute of Ismaili Studies[en]. — L.; N. Y.: I.B. Tauris, 2005. — P. 59. — 558 p. — ISBN 978-1-85043-470-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sachedina Abdulaziz Abdulhussein[en]. Islamic Messianism: The Idea of the Mahdi in Twelver Shi'ism. — Albany, N.Y.: SUNY Press, 1981. — P. 54—55. — 240 p. — ISBN 0-87395-458-0.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Modarressi Tabataba’i Hossein[en]. Tradition and survival: a bibliographical survey of early Shī'ite literature. — L.: Onewood Publication, 2003. — P. 82—88. — 464 p. — ISBN 978-1-85168-331-4.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dakake Maria M.. The Charismatic Community: Shiʻite Identity in Early Islam. — Albany, N.Y.: SUNY Press, 2012. — P. 270. — 335 p. — ISBN 978-0-7914-7033-6.&lt;/ref&gt;. Lakin bu mənbənin etibarlılığı ilə bağlı şübhələr var, çünki bəzi tarixçilər və islam alimləri digər əsərlərdə onun ilk qeydinin XI əsrə aid olduğunu nəzərə alaraq, bu əsərin əslində sonradan yazıldığını hesab edirdilər&lt;ref&gt;Khetia Vinay. Fatima as a Motif of Contention and Suffering in Islamic Sources. — Thesis (PhD). — Montréal: Concordia University, 2013. — P. 60. — 101 p&lt;/ref&gt;.
== Döyüş üçün hazırlıq ==
Döyüş hazırlığında 600-900 nəfərlik bir dəstənin başında Aişə, Zübeyr və Təlhə Hicazdan təxminən 1300 kilometr aralıda olan İraqın Bəsrə şəhərinə doğru irəlilədilər. Burada əhəmiyyətli qüvvə toplaya bildilər. Onlar kampaniya üçün maliyyəni xəlifə Əli tərəfindən devrilmiş Osmanın keçmiş valisi Əməvi Yala ibn Munya kimi varlı Məkkəlilərdən təmin etmişdilər. Ərəb tarixçisi ət-Təbərinin yazdığına görə, Bəsrəyə gedən yolda  vahiməyə düşmüş və bu Məhəmmədin peyğəmbərin illər əvvəl öz zövcələrinə etdiyi qorxunc xəbərdarlığını xatırlatmışdır: “Xanımlarımdan birinin Allahın əmrindən çıxaraq dəvəyə minib müharibəyə gedəcəyini və Həvab suyunun başında itlərin hürməsi ilə qarşılaşacaq.”&lt;ref&gt;Al-Djamal / Veccia Vaglieri L. // Encyclopaedia of Islam. 2nd ed : in 12 vol. / edited by B. Lewis; J. Schacht[en] &amp; Ch. Pellat. Assisted by J. Burton-Page, C. Dumont and V. L. Ménage. — Leiden : E.J. Brill, 1991. — Vol. 2&lt;/ref&gt;. Aişə ağlaya-ağlaya geri qaytarılmasını istəyir və hətta kampaniyadan əl çəkməyi planlaşdırırdı, lakin Təlhə və Zübeyr onu fikrindən daşındırır. 

Bəsrədə Aişəni uğursuzluq gözləyirdi. Şəhərin əhalisi siyasi cəhətdən parçalanmış olsa da, onun böyük hissəsi hələ də Əlinin tərəfində idi. Aişənin gəlişindən əvvəl, müxtəlif siyasi guşələrdən olan iki qrup çoxlu sayda itki verərək nəticəsiz döyüşə girişmişdi, lakin toqqquşmalar atəşkəs və tərəflərin mövqelərini qoruması ilə nəticələnir. Aişə, Zübeyr və Təlhə Bəsrədən kənarda düşərgə salırlar. Əlinin gözləntisi üsyançılar üçün xoşagəlməz olur, onlar daha sonra gecə saatlarında şəhərə basqın edərək Bəsrəyə nəzarəti ələ keçirir.

Bu hadisədən xəbər tutan Əli şəxsən kiçik bir qoşunla şəhərə gedir və oğlu [[Həsən ibn Əli|Həsən]]i Kufəyə dəstək almaq məqsədi ilə göndərir. Əliyə kömək etməyə razı olanlar onun ordusu ilə Bəsrədə qarşılaşır. Hər biri 10 min nəfərə yaxın olan iki ordu bir-biri ilə üzbəüz yerləşirdi. Ordular arasında bir çadır qurulur və orada üç gün Təlhə, Zübeyr və Əli arasında danışıqlar aparılır. Tərəflər razılığa gəlməyə və gözlənilən genişmiqyaslı müharibədən yayınmağa çalışırlar. Danışıqların təfərrüatları qaranlıq qalsa da, bir çox ərəb mənbələrində Əli daha Zübeyrə uşaqlıq illərində Məhəmməd peyğəmbərin onların arasında ədalətsiz bir döyüş olacağı haqqında bir hədisi xatırladır.

Danışıqlarda Aişə, Təlhə və Zübeyr Əlinin istefasını və xəlifəni seçmək üçün seçilmiş şuranın təşkilini tələb edirlər. Osmanın qatillərini təslim etmək istəməməkdə ona qarşı ittihamlarına cavab olaraq, Əli Təlhə və Zübeyrəyə üçüncü xəlifənin xilası üçün göstərdikləri səyləri xatırlatdır. Aişə və Təlhəni ona qarşı çıxmaqda ittiham edir. Bir çox mənbələr həm təmkinliyə çağıran Əlinin səylərini, həm də Təlhə və Aişənin Osmanla müxalifətdə aparıcı rolunu qeyd edirlər. Danışıqların başlamasından üç gün sonra heç bir nəticə əldə olunmur və hər iki tərəfin döyüşün başlamasına hazırlaşmaqdan başqa çarəsi qalmır&lt;ref&gt;Ali b. Abi Talib / Gleave Robert M. // Encyclopaedia of Islam. THREE : . — Leiden : Koninklijke Brill, 2021. — ISSN 1873-9849.&lt;/ref&gt;.

== Döyüş ==
Döyüş 656-cı il dekabrın 8-də günorta saatlarında başlayır. Aişə zirehli çardaq olan qırmızı dəvənin üstündə döyüş meydanından çıxarıldı. Məhz bu heyvanın şərəfinə döyüş öz adını almışdır. Döyüş Aişə və onun tərəfdarlarının məğlubiyyəti ilə bitir. Döyüş [[Təlhə ibn Ubeydullah]] və [[Zübeyr ibn Əvvam]] öldürülməsi ilə bitir. Əməvilər sülaləsindən olan dördüncü ərəb xəlifəsi [[Mərvan ibn Həkəm]] isə əsr götürülür. Döyüş  bitdikdən sonra Aişə qardaşı [[Məhəmməd ibn Əbu Bəkr]] tərəfindən Mədinəyə aparılır.

== Mənbələr ==

* {{AME|5|273}}
== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Xilafət]]
[[Kateqoriya:İslam tarixi]]
[[Kateqoriya:Bəsrə]]
[[Kateqoriya:656-cı ildə İraq]]
[[Kateqoriya:656-cı ildəki hadisələr]]
[[Kateqoriya:7 noyabrdakı hadisələr]]
[[Kateqoriya:Şiəlik]]</text>
      <sha1>ky3m7lmoz2e0ibr8etqtvqt67q82bzb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041991</id>
      <parentid>9041987</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:46:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9041991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11882" sha1="ql4yyh1u9xgfscoqgb92wi2iqjaybu7" xml:space="preserve">{{Hərbi münaqişə
 |aiddir                = [[Birinci Fitnə]]
 |şəklin izahı          = [[Aişə binti Əbu Bəkr|Aişə]] və [[Əli ibn Əbu Talib]]in Cəməl müharibəsində təsviri.
 |tarixi                = [[7 noyabr]], [[656]]
 |yeri                  = [[Bəsrə]], [[İraq]]
 |səbəbi                = [[Osman ibn Əffan]]ın qətlə yetirilməsi&lt;ref&gt;{{cite book
 | author = Fığlalı, E. R.
 | title  = TDV İslâm Ansiklopedisi
 | publisher = 
 | location = İstanbul
 | year   = 1993
 | page   = 321-322
 | language  = tr
 | volume  = VII
}}&lt;/ref&gt;
 |vəziyyəti             = 
 |nəticəsi              = Əli ibn Əbu Talibin qələbəsi
 |ərazi                 = 
 |tərəf1                = [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Rəşidi xilafəti]]
* [[Bəni Haşim]]
* [[Kufə]] qəbilələri
* [[Əbdülqeys|Bənu Əbdülqeys]] və bəsrəli Bəni Bəkr{{sfn|Madelung|1997|p=168}}
* Bəni Tayy{{sfn|Madelung|1997|p=166}}
* Cat (Zyut){{sfn|MacLean|1989|p=126}}
 |tərəf2                = [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] Aişə, Təlhə və Zübeyrin qüvvələri
* [[Əməvilər|Üməyyə]]
* Məkkəli [[Qureyş]]{{sfn|Madelung|1997|pp=176-7}}
* [[Bəni-Təmim]] və bəsrəli Əzd bölmələri{{sfn|Madelung|1997|pp=167-8}}
* Bəni-Əmir{{sfn|Crone|2003|p=108}}
 |tərəf3                = 
 |tərəf4                = 
 |komandan1             = [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] '''[[Əli ibn Əbu Talib]]''' &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Malik Əştər]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Həsən ibn Əli]] &lt;br/&gt;
[[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Hüseyn ibn Əli]] &lt;br/&gt;
[[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Əmmar ibn Yasir]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Müslüm ibn Əqil]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Məhəmməd ibn Əbu Bəkr]] &lt;br/&gt; 
[[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Şeyx Cabir Ənsari]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]]  Məhəmməd ibn əl-Hənəfiyyə &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] Əbu Əyyub əl-Ənsari &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Abdullah ibn Abbas]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] Əbu Qətadə ibn Rəbi əl-Ənsari &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] Əbu Qətadə bin Rəbiyyə &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] Qeys ibn Səəd &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] Qətm bin Abbas &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] Xuzeymə ibn Sabit &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Cundub İbn Kəəb əl-Azadi]]
 |komandan2             = [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] '''[[Aişə binti Əbu Bəkr|Aişə]]''' &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] [[Təlhə ibn Ubeydullah]] [[Döyüş zamanı ölüm|☪]]
&lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] Məhəmməd ibn Təlhə [[Döyüş zamanı ölüm|☪]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] [[Zübeyr ibn Əvvam]] [[Döyüş zamanı ölüm|☪]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] Kaab ibn Sur [[Döyüş zamanı ölüm|☪]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] [[Abdullah ibn Zübeyr]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] [[Mərvan ibn Həkəm]] ''[[əsir]]'' &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] Valid ibn Uqbə ''[[əsir]]'' &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] Abdullah ibn Safvan ibn Üməyyə ibn Xələf
 |komandan3             = 
 |komandan4             = 
 |qüvvə1                = 20.000&lt;ref name=&quot;books.google.co.uk&quot;&gt;{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=axL0Akjxr-YC&amp;pg=PT472 |title=Archived copy |access-date=12 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160623212357/https://books.google.com/books?id=axL0Akjxr-YC&amp;pg=PT472 |archive-date=23 June 2016 |url-status=live |arxivləşdirmə tarixi=6 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230706042204/https://books.google.com/books?id=axL0Akjxr-YC&amp;pg=PT472 |deadurl=live }}&lt;/ref&gt;
 |qüvvə2                = 30.000&lt;ref name=&quot;books.google.co.uk&quot;/&gt;
 |qüvvə3                = 
 |qüvvə4                = 
 |itkilər1              = 400-500 (''yaralananlar'')&lt;ref name=&quot;Madelung 1997, pg. 177&quot;&gt;Madelung 1997, pg. 177&lt;/ref&gt;
~5,000 (''ölüm'')&lt;ref name=&quot;Authorhouse&quot;&gt;Jibouri, Yasin T. Kerbalā and Beyond. Bloomington, IN: Authorhouse, 2011. Print. {{ISBN|1467026131}} Pgs. 30&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Muraj al-Thahab&quot;&gt;Muraj al-Thahab Vol. 5, Pg. 177&lt;/ref&gt;
 |itkilər2              = 2,500 (''yaralananlar'')&lt;ref name=&quot;Madelung 1997, pg. 177&quot;&gt;Madelung 1997, pg. 177&lt;/ref&gt;
~13,000 (''ölüm'')&lt;ref name=&quot;Authorhouse&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Muraj al-Thahab&quot;/&gt;
 |itkilər3              = 
 |itkilər4              = 
 |ümumi itkilər         = 
 |vikianbar             = 
}}

'''Cəməl döyüşü''' ({{lang-ar|موقعة الجمل}}) — dördüncü Raşidi xəlifə [[Əli ibn Əbu Talib]]in tərəfdarları ilə [[Aişə binti Əbu Bəkr|Aişə]] və onun tərəfdaşları [[Təlhə ibn Ubeydullah]] və [[Zübeyr ibn Əvvam]]ın başçılıq etdiyi qrupla baş vermiş döyüş. Döyüş 656-cı il dekabrın 8-də baş verir.

== Mənbələr ==
Erkən İslam tarixinin çox hissəsi şifahi şəkildə ötürülürmüşdür. [[Raşidi xilafəti]] dövründən bu günə qədər kifayət qədər az sayda tarixi mənbələr gəlib çatmışdır. Başqalarının prinsipcə mövcud olub-olmadığı məlum deyil. Bu dövrə aid, eləcə də Əməvilər sülaləsinin sonrakı hakimiyyəti dövrünə aid dövrümüzə çatan sənədlər və yazılar əsasən üçüncü Abbasi xilafəti illərində yazılmışdır. Bunlardan əlavə, İslamın ilkin tarixi haqqında Məhəmməd peyğəmbərin hədislərində mühüm məlumatlar vardır. Onların inkişafı İslam tarixinin ilk üç əsrində mühüm elementdir.

Müsəlmanların fəth illərində yazılmış Dəvə döyüşü dövrünün hadisələri haqqında yeganə tarixi mənbə [[Şiəlik|şiə]] alimi [[Süleym ibn Qeys|Süleym ibn Qeysin]] Kitab əl-Səqifəsidir - İslamın birinci əsrinə aid hədislər və tarixi hesabatlar toplusu. O, həmin illərin hadisələri, o cümlədən davamlılıq məsələsi haqqında kifayət qədər ətraflı məlumat verir&lt;ref&gt;Reason and inspiration in Islam: theology, philosophy and mysticism in Muslim thought: essays in honour of Hermann Landolt / edited by Hermann Landolt[en] &amp; Todd Lawson[en], Institute of Ismaili Studies[en]. — L.; N. Y.: I.B. Tauris, 2005. — P. 59. — 558 p. — ISBN 978-1-85043-470-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sachedina Abdulaziz Abdulhussein[en]. Islamic Messianism: The Idea of the Mahdi in Twelver Shi'ism. — Albany, N.Y.: SUNY Press, 1981. — P. 54—55. — 240 p. — ISBN 0-87395-458-0.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Modarressi Tabataba’i Hossein[en]. Tradition and survival: a bibliographical survey of early Shī'ite literature. — L.: Onewood Publication, 2003. — P. 82—88. — 464 p. — ISBN 978-1-85168-331-4.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dakake Maria M.. The Charismatic Community: Shiʻite Identity in Early Islam. — Albany, N.Y.: SUNY Press, 2012. — P. 270. — 335 p. — ISBN 978-0-7914-7033-6.&lt;/ref&gt;. Lakin bu mənbənin etibarlılığı ilə bağlı şübhələr var, çünki bəzi tarixçilər və islam alimləri digər əsərlərdə onun ilk qeydinin XI əsrə aid olduğunu nəzərə alaraq, bu əsərin əslində sonradan yazıldığını hesab edirdilər&lt;ref&gt;Khetia Vinay. Fatima as a Motif of Contention and Suffering in Islamic Sources. — Thesis (PhD). — Montréal: Concordia University, 2013. — P. 60. — 101 p&lt;/ref&gt;.
== Döyüş üçün hazırlıq ==
Döyüş hazırlığında 600-900 nəfərlik bir dəstənin başında Aişə, Zübeyr və Təlhə Hicazdan təxminən 1300 kilometr aralıda olan İraqın Bəsrə şəhərinə doğru irəlilədilər. Burada əhəmiyyətli qüvvə toplaya bildilər. Onlar kampaniya üçün maliyyəni xəlifə Əli tərəfindən devrilmiş Osmanın keçmiş valisi Əməvi Yala ibn Munya kimi varlı Məkkəlilərdən təmin etmişdilər. Ərəb tarixçisi ət-Təbərinin yazdığına görə, Bəsrəyə gedən yolda  vahiməyə düşmüş və bu Məhəmmədin peyğəmbərin illər əvvəl öz zövcələrinə etdiyi qorxunc xəbərdarlığını xatırlatmışdır: “Xanımlarımdan birinin Allahın əmrindən çıxaraq dəvəyə minib müharibəyə gedəcəyini və Həvab suyunun başında itlərin hürməsi ilə qarşılaşacaq.”&lt;ref&gt;Al-Djamal / Veccia Vaglieri L. // Encyclopaedia of Islam. 2nd ed : in 12 vol. / edited by B. Lewis; J. Schacht[en] &amp; Ch. Pellat. Assisted by J. Burton-Page, C. Dumont and V. L. Ménage. — Leiden : E.J. Brill, 1991. — Vol. 2&lt;/ref&gt;. Aişə ağlaya-ağlaya geri qaytarılmasını istəyir və hətta kampaniyadan əl çəkməyi planlaşdırırdı, lakin Təlhə və Zübeyr onu fikrindən daşındırır. 

Bəsrədə Aişəni uğursuzluq gözləyirdi. Şəhərin əhalisi siyasi cəhətdən parçalanmış olsa da, onun böyük hissəsi hələ də Əlinin tərəfində idi. Aişənin gəlişindən əvvəl, müxtəlif siyasi guşələrdən olan iki qrup çoxlu sayda itki verərək nəticəsiz döyüşə girişmişdi, lakin toqqquşmalar atəşkəs və tərəflərin mövqelərini qoruması ilə nəticələnir. Aişə, Zübeyr və Təlhə Bəsrədən kənarda düşərgə salırlar. Əlinin gözləntisi üsyançılar üçün xoşagəlməz olur, onlar daha sonra gecə saatlarında şəhərə basqın edərək Bəsrəyə nəzarəti ələ keçirir.

Bu hadisədən xəbər tutan Əli şəxsən kiçik bir qoşunla şəhərə gedir və oğlu [[Həsən ibn Əli|Həsən]]i Kufəyə dəstək almaq məqsədi ilə göndərir. Əliyə kömək etməyə razı olanlar onun ordusu ilə Bəsrədə qarşılaşır. Hər biri 10 min nəfərə yaxın olan iki ordu bir-biri ilə üzbəüz yerləşirdi. Ordular arasında bir çadır qurulur və orada üç gün Təlhə, Zübeyr və Əli arasında danışıqlar aparılır. Tərəflər razılığa gəlməyə və gözlənilən genişmiqyaslı müharibədən yayınmağa çalışırlar. Danışıqların təfərrüatları qaranlıq qalsa da, bir çox ərəb mənbələrində Əli daha Zübeyrə uşaqlıq illərində Məhəmməd peyğəmbərin onların arasında ədalətsiz bir döyüş olacağı haqqında bir hədisi xatırladır.

Danışıqlarda Aişə, Təlhə və Zübeyr Əlinin istefasını və xəlifəni seçmək üçün seçilmiş şuranın təşkilini tələb edirlər. Osmanın qatillərini təslim etmək istəməməkdə ona qarşı ittihamlarına cavab olaraq, Əli Təlhə və Zübeyrəyə üçüncü xəlifənin xilası üçün göstərdikləri səyləri xatırlatdır. Aişə və Təlhəni ona qarşı çıxmaqda ittiham edir. Bir çox mənbələr həm təmkinliyə çağıran Əlinin səylərini, həm də Təlhə və Aişənin Osmanla müxalifətdə aparıcı rolunu qeyd edirlər. Danışıqların başlamasından üç gün sonra heç bir nəticə əldə olunmur və hər iki tərəfin döyüşün başlamasına hazırlaşmaqdan başqa çarəsi qalmır&lt;ref&gt;Ali b. Abi Talib / Gleave Robert M. // Encyclopaedia of Islam. THREE : . — Leiden : Koninklijke Brill, 2021. — ISSN 1873-9849.&lt;/ref&gt;.

== Döyüş ==
Döyüş 656-cı il dekabrın 8-də günorta saatlarında başlayır. Aişə zirehli çardaq olan qırmızı dəvənin üstündə döyüş meydanından çıxarıldı. Məhz bu heyvanın şərəfinə döyüş öz adını almışdır. Döyüş Aişə və onun tərəfdarlarının məğlubiyyəti ilə bitir. Döyüş [[Təlhə ibn Ubeydullah]] və [[Zübeyr ibn Əvvam]] öldürülməsi ilə bitir. Əməvilər sülaləsindən olan dördüncü ərəb xəlifəsi [[Mərvan ibn Həkəm]] isə əsr götürülür. Döyüş  bitdikdən sonra Aişə qardaşı [[Məhəmməd ibn Əbu Bəkr]] tərəfindən Mədinəyə aparılır.

== Mənbələr ==

* {{AME|5|273}}
== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Xilafət]]
[[Kateqoriya:İslam tarixi]]
[[Kateqoriya:Bəsrə]]
[[Kateqoriya:656-cı ildə İraq]]
[[Kateqoriya:656-cı ildəki hadisələr]]
[[Kateqoriya:7 noyabrdakı hadisələr]]
[[Kateqoriya:Şiəlik]]</text>
      <sha1>ql4yyh1u9xgfscoqgb92wi2iqjaybu7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041997</id>
      <parentid>9041991</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:49:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9041997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11899" sha1="bz4vuwmzctxirwn2k3u4q0dwzrcn2wa" xml:space="preserve">{{Hərbi münaqişə
 |aiddir                = [[Birinci Fitnə]]
 |şəklin izahı          = [[Aişə binti Əbu Bəkr|Aişə]] və [[Əli ibn Əbu Talib]]in Cəməl müharibəsində təsviri.
 |tarixi                = [[7 noyabr]], [[656]]
 |yeri                  = [[Bəsrə]], [[İraq]]
 |səbəbi                = [[Osman ibn Əffan]]ın qətlə yetirilməsi&lt;ref&gt;{{cite book
 | author = Fığlalı, E. R.
 | title  = TDV İslâm Ansiklopedisi
 | publisher = TDV İslâm Araşdırmalar merkezi
 | location = İstanbul
 | year   = 1993
 | page   = 321-322
 | language  = tr
}}&lt;/ref&gt;
 |vəziyyəti             = 
 |nəticəsi              = Əli ibn Əbu Talibin qələbəsi
 |ərazi                 = 
 |tərəf1                = [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Rəşidi xilafəti]]
* [[Bəni Haşim]]
* [[Kufə]] qəbilələri
* [[Əbdülqeys|Bənu Əbdülqeys]] və bəsrəli Bəni Bəkr{{sfn|Madelung|1997|p=168}}
* Bəni Tayy{{sfn|Madelung|1997|p=166}}
* Cat (Zyut){{sfn|MacLean|1989|p=126}}
 |tərəf2                = [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] Aişə, Təlhə və Zübeyrin qüvvələri
* [[Əməvilər|Üməyyə]]
* Məkkəli [[Qureyş]]{{sfn|Madelung|1997|pp=176-7}}
* [[Bəni-Təmim]] və bəsrəli Əzd bölmələri{{sfn|Madelung|1997|pp=167-8}}
* Bəni-Əmir{{sfn|Crone|2003|p=108}}
 |tərəf3                = 
 |tərəf4                = 
 |komandan1             = [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] '''[[Əli ibn Əbu Talib]]''' &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Malik Əştər]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Həsən ibn Əli]] &lt;br/&gt;
[[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Hüseyn ibn Əli]] &lt;br/&gt;
[[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Əmmar ibn Yasir]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Müslüm ibn Əqil]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Məhəmməd ibn Əbu Bəkr]] &lt;br/&gt; 
[[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Şeyx Cabir Ənsari]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]]  Məhəmməd ibn əl-Hənəfiyyə &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] Əbu Əyyub əl-Ənsari &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Abdullah ibn Abbas]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] Əbu Qətadə ibn Rəbi əl-Ənsari &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] Əbu Qətadə bin Rəbiyyə &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] Qeys ibn Səəd &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] Qətm bin Abbas &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] Xuzeymə ibn Sabit &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Cundub İbn Kəəb əl-Azadi]]
 |komandan2             = [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] '''[[Aişə binti Əbu Bəkr|Aişə]]''' &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] [[Təlhə ibn Ubeydullah]] [[Döyüş zamanı ölüm|☪]]
&lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] Məhəmməd ibn Təlhə [[Döyüş zamanı ölüm|☪]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] [[Zübeyr ibn Əvvam]] [[Döyüş zamanı ölüm|☪]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] Kaab ibn Sur [[Döyüş zamanı ölüm|☪]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] [[Abdullah ibn Zübeyr]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] [[Mərvan ibn Həkəm]] ''[[əsir]]'' &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] Valid ibn Uqbə ''[[əsir]]'' &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] Abdullah ibn Safvan ibn Üməyyə ibn Xələf
 |komandan3             = 
 |komandan4             = 
 |qüvvə1                = 20.000&lt;ref name=&quot;books.google.co.uk&quot;&gt;{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=axL0Akjxr-YC&amp;pg=PT472 |title=Archived copy |access-date=12 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160623212357/https://books.google.com/books?id=axL0Akjxr-YC&amp;pg=PT472 |archive-date=23 June 2016 |url-status=live |arxivləşdirmə tarixi=6 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230706042204/https://books.google.com/books?id=axL0Akjxr-YC&amp;pg=PT472 |deadurl=live }}&lt;/ref&gt;
 |qüvvə2                = 30.000&lt;ref name=&quot;books.google.co.uk&quot;/&gt;
 |qüvvə3                = 
 |qüvvə4                = 
 |itkilər1              = 400-500 (''yaralananlar'')&lt;ref name=&quot;Madelung 1997, pg. 177&quot;&gt;Madelung 1997, pg. 177&lt;/ref&gt;
~5,000 (''ölüm'')&lt;ref name=&quot;Authorhouse&quot;&gt;Jibouri, Yasin T. Kerbalā and Beyond. Bloomington, IN: Authorhouse, 2011. Print. {{ISBN|1467026131}} Pgs. 30&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Muraj al-Thahab&quot;&gt;Muraj al-Thahab Vol. 5, Pg. 177&lt;/ref&gt;
 |itkilər2              = 2,500 (''yaralananlar'')&lt;ref name=&quot;Madelung 1997, pg. 177&quot;&gt;Madelung 1997, pg. 177&lt;/ref&gt;
~13,000 (''ölüm'')&lt;ref name=&quot;Authorhouse&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Muraj al-Thahab&quot;/&gt;
 |itkilər3              = 
 |itkilər4              = 
 |ümumi itkilər         = 
 |vikianbar             = 
}}

'''Cəməl döyüşü''' ({{lang-ar|موقعة الجمل}}) — dördüncü Raşidi xəlifə [[Əli ibn Əbu Talib]]in tərəfdarları ilə [[Aişə binti Əbu Bəkr|Aişə]] və onun tərəfdaşları [[Təlhə ibn Ubeydullah]] və [[Zübeyr ibn Əvvam]]ın başçılıq etdiyi qrupla baş vermiş döyüş. Döyüş 656-cı il dekabrın 8-də baş verir.

== Mənbələr ==
Erkən İslam tarixinin çox hissəsi şifahi şəkildə ötürülürmüşdür. [[Raşidi xilafəti]] dövründən bu günə qədər kifayət qədər az sayda tarixi mənbələr gəlib çatmışdır. Başqalarının prinsipcə mövcud olub-olmadığı məlum deyil. Bu dövrə aid, eləcə də Əməvilər sülaləsinin sonrakı hakimiyyəti dövrünə aid dövrümüzə çatan sənədlər və yazılar əsasən üçüncü Abbasi xilafəti illərində yazılmışdır. Bunlardan əlavə, İslamın ilkin tarixi haqqında Məhəmməd peyğəmbərin hədislərində mühüm məlumatlar vardır. Onların inkişafı İslam tarixinin ilk üç əsrində mühüm elementdir.

Müsəlmanların fəth illərində yazılmış Dəvə döyüşü dövrünün hadisələri haqqında yeganə tarixi mənbə [[Şiəlik|şiə]] alimi [[Süleym ibn Qeys|Süleym ibn Qeysin]] Kitab əl-Səqifəsidir - İslamın birinci əsrinə aid hədislər və tarixi hesabatlar toplusu. O, həmin illərin hadisələri, o cümlədən davamlılıq məsələsi haqqında kifayət qədər ətraflı məlumat verir&lt;ref&gt;Reason and inspiration in Islam: theology, philosophy and mysticism in Muslim thought: essays in honour of Hermann Landolt / edited by Hermann Landolt[en] &amp; Todd Lawson[en], Institute of Ismaili Studies[en]. — L.; N. Y.: I.B. Tauris, 2005. — P. 59. — 558 p. — ISBN 978-1-85043-470-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sachedina Abdulaziz Abdulhussein[en]. Islamic Messianism: The Idea of the Mahdi in Twelver Shi'ism. — Albany, N.Y.: SUNY Press, 1981. — P. 54—55. — 240 p. — ISBN 0-87395-458-0.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Modarressi Tabataba’i Hossein[en]. Tradition and survival: a bibliographical survey of early Shī'ite literature. — L.: Onewood Publication, 2003. — P. 82—88. — 464 p. — ISBN 978-1-85168-331-4.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dakake Maria M.. The Charismatic Community: Shiʻite Identity in Early Islam. — Albany, N.Y.: SUNY Press, 2012. — P. 270. — 335 p. — ISBN 978-0-7914-7033-6.&lt;/ref&gt;. Lakin bu mənbənin etibarlılığı ilə bağlı şübhələr var, çünki bəzi tarixçilər və islam alimləri digər əsərlərdə onun ilk qeydinin XI əsrə aid olduğunu nəzərə alaraq, bu əsərin əslində sonradan yazıldığını hesab edirdilər&lt;ref&gt;Khetia Vinay. Fatima as a Motif of Contention and Suffering in Islamic Sources. — Thesis (PhD). — Montréal: Concordia University, 2013. — P. 60. — 101 p&lt;/ref&gt;.
== Döyüş üçün hazırlıq ==
Döyüş hazırlığında 600-900 nəfərlik bir dəstənin başında Aişə, Zübeyr və Təlhə Hicazdan təxminən 1300 kilometr aralıda olan İraqın Bəsrə şəhərinə doğru irəlilədilər. Burada əhəmiyyətli qüvvə toplaya bildilər. Onlar kampaniya üçün maliyyəni xəlifə Əli tərəfindən devrilmiş Osmanın keçmiş valisi Əməvi Yala ibn Munya kimi varlı Məkkəlilərdən təmin etmişdilər. Ərəb tarixçisi ət-Təbərinin yazdığına görə, Bəsrəyə gedən yolda  vahiməyə düşmüş və bu Məhəmmədin peyğəmbərin illər əvvəl öz zövcələrinə etdiyi qorxunc xəbərdarlığını xatırlatmışdır: “Xanımlarımdan birinin Allahın əmrindən çıxaraq dəvəyə minib müharibəyə gedəcəyini və Həvab suyunun başında itlərin hürməsi ilə qarşılaşacaq.”&lt;ref&gt;Al-Djamal / Veccia Vaglieri L. // Encyclopaedia of Islam. 2nd ed : in 12 vol. / edited by B. Lewis; J. Schacht[en] &amp; Ch. Pellat. Assisted by J. Burton-Page, C. Dumont and V. L. Ménage. — Leiden : E.J. Brill, 1991. — Vol. 2&lt;/ref&gt;. Aişə ağlaya-ağlaya geri qaytarılmasını istəyir və hətta kampaniyadan əl çəkməyi planlaşdırırdı, lakin Təlhə və Zübeyr onu fikrindən daşındırır. 

Bəsrədə Aişəni uğursuzluq gözləyirdi. Şəhərin əhalisi siyasi cəhətdən parçalanmış olsa da, onun böyük hissəsi hələ də Əlinin tərəfində idi. Aişənin gəlişindən əvvəl, müxtəlif siyasi guşələrdən olan iki qrup çoxlu sayda itki verərək nəticəsiz döyüşə girişmişdi, lakin toqqquşmalar atəşkəs və tərəflərin mövqelərini qoruması ilə nəticələnir. Aişə, Zübeyr və Təlhə Bəsrədən kənarda düşərgə salırlar. Əlinin gözləntisi üsyançılar üçün xoşagəlməz olur, onlar daha sonra gecə saatlarında şəhərə basqın edərək Bəsrəyə nəzarəti ələ keçirir.

Bu hadisədən xəbər tutan Əli şəxsən kiçik bir qoşunla şəhərə gedir və oğlu [[Həsən ibn Əli|Həsən]]i Kufəyə dəstək almaq məqsədi ilə göndərir. Əliyə kömək etməyə razı olanlar onun ordusu ilə Bəsrədə qarşılaşır. Hər biri 10 min nəfərə yaxın olan iki ordu bir-biri ilə üzbəüz yerləşirdi. Ordular arasında bir çadır qurulur və orada üç gün Təlhə, Zübeyr və Əli arasında danışıqlar aparılır. Tərəflər razılığa gəlməyə və gözlənilən genişmiqyaslı müharibədən yayınmağa çalışırlar. Danışıqların təfərrüatları qaranlıq qalsa da, bir çox ərəb mənbələrində Əli daha Zübeyrə uşaqlıq illərində Məhəmməd peyğəmbərin onların arasında ədalətsiz bir döyüş olacağı haqqında bir hədisi xatırladır.

Danışıqlarda Aişə, Təlhə və Zübeyr Əlinin istefasını və xəlifəni seçmək üçün seçilmiş şuranın təşkilini tələb edirlər. Osmanın qatillərini təslim etmək istəməməkdə ona qarşı ittihamlarına cavab olaraq, Əli Təlhə və Zübeyrəyə üçüncü xəlifənin xilası üçün göstərdikləri səyləri xatırlatdır. Aişə və Təlhəni ona qarşı çıxmaqda ittiham edir. Bir çox mənbələr həm təmkinliyə çağıran Əlinin səylərini, həm də Təlhə və Aişənin Osmanla müxalifətdə aparıcı rolunu qeyd edirlər. Danışıqların başlamasından üç gün sonra heç bir nəticə əldə olunmur və hər iki tərəfin döyüşün başlamasına hazırlaşmaqdan başqa çarəsi qalmır&lt;ref&gt;Ali b. Abi Talib / Gleave Robert M. // Encyclopaedia of Islam. THREE : . — Leiden : Koninklijke Brill, 2021. — ISSN 1873-9849.&lt;/ref&gt;.

== Döyüş ==
Döyüş 656-cı il dekabrın 8-də günorta saatlarında başlayır. Aişə zirehli çardaq olan qırmızı dəvənin üstündə döyüş meydanından çıxarıldı. Məhz bu heyvanın şərəfinə döyüş öz adını almışdır. Döyüş Aişə və onun tərəfdarlarının məğlubiyyəti ilə bitir. Döyüş [[Təlhə ibn Ubeydullah]] və [[Zübeyr ibn Əvvam]] öldürülməsi ilə bitir. Əməvilər sülaləsindən olan dördüncü ərəb xəlifəsi [[Mərvan ibn Həkəm]] isə əsr götürülür. Döyüş  bitdikdən sonra Aişə qardaşı [[Məhəmməd ibn Əbu Bəkr]] tərəfindən Mədinəyə aparılır.

== Mənbələr ==

* {{AME|5|273}}
== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Xilafət]]
[[Kateqoriya:İslam tarixi]]
[[Kateqoriya:Bəsrə]]
[[Kateqoriya:656-cı ildə İraq]]
[[Kateqoriya:656-cı ildəki hadisələr]]
[[Kateqoriya:7 noyabrdakı hadisələr]]
[[Kateqoriya:Şiəlik]]</text>
      <sha1>bz4vuwmzctxirwn2k3u4q0dwzrcn2wa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042003</id>
      <parentid>9041997</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9042003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11772" sha1="2l92baz1x090dohyersg794g18gpnhq" xml:space="preserve">{{Hərbi münaqişə
 |aiddir                = [[Birinci Fitnə]]
 |şəklin izahı          = [[Aişə binti Əbu Bəkr|Aişə]] və [[Əli ibn Əbu Talib]]in Cəməl müharibəsində təsviri.
 |tarixi                = [[7 noyabr]], [[656]]
 |yeri                  = [[Bəsrə]], [[İraq]]
 |səbəbi                = [[Osman ibn Əffan]]ın qətlə yetirilməsi&lt;ref&gt;{{cite book
 | author = Fığlalı, E. R.
 | title  = TDV İslâm Ansiklopedisi
 | publisher = TDV İslâm Araşdırmalar merkezi
 | location = İstanbul
 | year   = 1993
 | page   = 321-322
 | language  = tr
}}&lt;/ref&gt;
 |vəziyyəti             = 
 |nəticəsi              = Əli ibn Əbu Talibin qələbəsi
 |ərazi                 = 
 |tərəf1                = [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Rəşidi xilafəti]]
* [[Bəni Haşim]]
* [[Kufə]] qəbilələri
* [[Əbdülqeys|Bənu Əbdülqeys]] və bəsrəli Bəni Bəkr{{sfn|Madelung|1997|p=168}}
* Bəni Tayy{{sfn|Madelung|1997|p=166}}
* Cat (Zyut){{sfn|MacLean|1989|p=126}}
 |tərəf2                = [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] Aişə, Təlhə və Zübeyrin qüvvələri
* [[Əməvilər|Üməyyə]]
* Məkkəli [[Qureyş]]{{sfn|Madelung|1997|pp=176-7}}
* [[Bəni-Təmim]] və bəsrəli Əzd bölmələri{{sfn|Madelung|1997|pp=167-8}}
* Bəni-Əmir{{sfn|Crone|2003|p=108}}
 |tərəf3                = 
 |tərəf4                = 
 |komandan1             = [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] '''[[Əli ibn Əbu Talib]]''' &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Malik Əştər]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Həsən ibn Əli]] &lt;br/&gt;
[[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Hüseyn ibn Əli]] &lt;br/&gt;
[[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Əmmar ibn Yasir]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Müslüm ibn Əqil]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Məhəmməd ibn Əbu Bəkr]] &lt;br/&gt; 
[[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Şeyx Cabir Ənsari]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]]  Məhəmməd ibn əl-Hənəfiyyə &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] Əbu Əyyub əl-Ənsari &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Abdullah ibn Abbas]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] Əbu Qətadə ibn Rəbi əl-Ənsari &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] Əbu Qətadə bin Rəbiyyə &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] Qeys ibn Səəd &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] Qətm bin Abbas &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] Xuzeymə ibn Sabit &lt;br/&gt; [[Şəkil:Imamah Flag.png|20px]] [[Cundub İbn Kəəb əl-Azadi]]
 |komandan2             = [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] '''[[Aişə binti Əbu Bəkr|Aişə]]''' &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] [[Təlhə ibn Ubeydullah]] [[Döyüş zamanı ölüm|☪]]
&lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] Məhəmməd ibn Təlhə [[Döyüş zamanı ölüm|☪]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] [[Zübeyr ibn Əvvam]] [[Döyüş zamanı ölüm|☪]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] Kaab ibn Sur [[Döyüş zamanı ölüm|☪]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] [[Abdullah ibn Zübeyr]] &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] [[Mərvan ibn Həkəm]] ''[[əsir]]'' &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] Valid ibn Uqbə ''[[əsir]]'' &lt;br/&gt; [[Şəkil:Black flag.svg|20px]] Abdullah ibn Safvan ibn Üməyyə ibn Xələf
 |komandan3             = 
 |komandan4             = 
 |qüvvə1                = 20.000&lt;ref name=&quot;books.google.co.uk&quot;&gt;{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=axL0Akjxr-YC&amp;pg=PT472 |title=Archived copy |access-date=12 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160623212357/https://books.google.com/books?id=axL0Akjxr-YC&amp;pg=PT472 |archive-date=23 June 2016 |url-status=live |arxivləşdirmə tarixi=6 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230706042204/https://books.google.com/books?id=axL0Akjxr-YC&amp;pg=PT472 |deadurl=live }}&lt;/ref&gt;
 |qüvvə2                = 30.000&lt;ref name=&quot;books.google.co.uk&quot;/&gt;
 |qüvvə3                = 
 |qüvvə4                = 
 |itkilər1              = 400-500 (''yaralananlar'')&lt;ref name=&quot;Madelung 1997, pg. 177&quot;&gt;Madelung 1997, pg. 177&lt;/ref&gt;
~5,000 (''ölüm'')&lt;ref name=&quot;Authorhouse&quot;&gt;Jibouri, Yasin T. Kerbalā and Beyond. Bloomington, IN: Authorhouse, 2011. Print. {{ISBN|1467026131}} Pgs. 30&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Muraj al-Thahab&quot;&gt;Muraj al-Thahab Vol. 5, Pg. 177&lt;/ref&gt;
 |itkilər2              = 2,500 (''yaralananlar'')&lt;ref name=&quot;Madelung 1997, pg. 177&quot;&gt;Madelung 1997, pg. 177&lt;/ref&gt;
~13,000 (''ölüm'')&lt;ref name=&quot;Authorhouse&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Muraj al-Thahab&quot;/&gt;
 |itkilər3              = 
 |itkilər4              = 
 |ümumi itkilər         = 
 |vikianbar             = 
}}

'''Cəməl döyüşü''' ({{lang-ar|موقعة الجمل}}) — 656-cı ilin dekabr ayının 8-ində [[Əli ibn Əbu Talib]]in ilə [[Aişə binti Əbu Bəkr|Aişə]] arasında baş vermiş döyüş.{{Sfn|Fığlalı|1993|p=321}}

== Mənbələr ==
Erkən İslam tarixinin çox hissəsi şifahi şəkildə ötürülürmüşdür. [[Raşidi xilafəti]] dövründən bu günə qədər kifayət qədər az sayda tarixi mənbələr gəlib çatmışdır. Başqalarının prinsipcə mövcud olub-olmadığı məlum deyil. Bu dövrə aid, eləcə də Əməvilər sülaləsinin sonrakı hakimiyyəti dövrünə aid dövrümüzə çatan sənədlər və yazılar əsasən üçüncü Abbasi xilafəti illərində yazılmışdır. Bunlardan əlavə, İslamın ilkin tarixi haqqında Məhəmməd peyğəmbərin hədislərində mühüm məlumatlar vardır. Onların inkişafı İslam tarixinin ilk üç əsrində mühüm elementdir.

Müsəlmanların fəth illərində yazılmış Dəvə döyüşü dövrünün hadisələri haqqında yeganə tarixi mənbə [[Şiəlik|şiə]] alimi [[Süleym ibn Qeys|Süleym ibn Qeysin]] Kitab əl-Səqifəsidir - İslamın birinci əsrinə aid hədislər və tarixi hesabatlar toplusu. O, həmin illərin hadisələri, o cümlədən davamlılıq məsələsi haqqında kifayət qədər ətraflı məlumat verir&lt;ref&gt;Reason and inspiration in Islam: theology, philosophy and mysticism in Muslim thought: essays in honour of Hermann Landolt / edited by Hermann Landolt[en] &amp; Todd Lawson[en], Institute of Ismaili Studies[en]. — L.; N. Y.: I.B. Tauris, 2005. — P. 59. — 558 p. — ISBN 978-1-85043-470-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sachedina Abdulaziz Abdulhussein[en]. Islamic Messianism: The Idea of the Mahdi in Twelver Shi'ism. — Albany, N.Y.: SUNY Press, 1981. — P. 54—55. — 240 p. — ISBN 0-87395-458-0.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Modarressi Tabataba’i Hossein[en]. Tradition and survival: a bibliographical survey of early Shī'ite literature. — L.: Onewood Publication, 2003. — P. 82—88. — 464 p. — ISBN 978-1-85168-331-4.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dakake Maria M.. The Charismatic Community: Shiʻite Identity in Early Islam. — Albany, N.Y.: SUNY Press, 2012. — P. 270. — 335 p. — ISBN 978-0-7914-7033-6.&lt;/ref&gt;. Lakin bu mənbənin etibarlılığı ilə bağlı şübhələr var, çünki bəzi tarixçilər və islam alimləri digər əsərlərdə onun ilk qeydinin XI əsrə aid olduğunu nəzərə alaraq, bu əsərin əslində sonradan yazıldığını hesab edirdilər&lt;ref&gt;Khetia Vinay. Fatima as a Motif of Contention and Suffering in Islamic Sources. — Thesis (PhD). — Montréal: Concordia University, 2013. — P. 60. — 101 p&lt;/ref&gt;.
== Döyüş üçün hazırlıq ==
Döyüş hazırlığında 600-900 nəfərlik bir dəstənin başında Aişə, Zübeyr və Təlhə Hicazdan təxminən 1300 kilometr aralıda olan İraqın Bəsrə şəhərinə doğru irəlilədilər. Burada əhəmiyyətli qüvvə toplaya bildilər. Onlar kampaniya üçün maliyyəni xəlifə Əli tərəfindən devrilmiş Osmanın keçmiş valisi Əməvi Yala ibn Munya kimi varlı Məkkəlilərdən təmin etmişdilər. Ərəb tarixçisi ət-Təbərinin yazdığına görə, Bəsrəyə gedən yolda  vahiməyə düşmüş və bu Məhəmmədin peyğəmbərin illər əvvəl öz zövcələrinə etdiyi qorxunc xəbərdarlığını xatırlatmışdır: “Xanımlarımdan birinin Allahın əmrindən çıxaraq dəvəyə minib müharibəyə gedəcəyini və Həvab suyunun başında itlərin hürməsi ilə qarşılaşacaq.”&lt;ref&gt;Al-Djamal / Veccia Vaglieri L. // Encyclopaedia of Islam. 2nd ed : in 12 vol. / edited by B. Lewis; J. Schacht[en] &amp; Ch. Pellat. Assisted by J. Burton-Page, C. Dumont and V. L. Ménage. — Leiden : E.J. Brill, 1991. — Vol. 2&lt;/ref&gt;. Aişə ağlaya-ağlaya geri qaytarılmasını istəyir və hətta kampaniyadan əl çəkməyi planlaşdırırdı, lakin Təlhə və Zübeyr onu fikrindən daşındırır. 

Bəsrədə Aişəni uğursuzluq gözləyirdi. Şəhərin əhalisi siyasi cəhətdən parçalanmış olsa da, onun böyük hissəsi hələ də Əlinin tərəfində idi. Aişənin gəlişindən əvvəl, müxtəlif siyasi guşələrdən olan iki qrup çoxlu sayda itki verərək nəticəsiz döyüşə girişmişdi, lakin toqqquşmalar atəşkəs və tərəflərin mövqelərini qoruması ilə nəticələnir. Aişə, Zübeyr və Təlhə Bəsrədən kənarda düşərgə salırlar. Əlinin gözləntisi üsyançılar üçün xoşagəlməz olur, onlar daha sonra gecə saatlarında şəhərə basqın edərək Bəsrəyə nəzarəti ələ keçirir.

Bu hadisədən xəbər tutan Əli şəxsən kiçik bir qoşunla şəhərə gedir və oğlu [[Həsən ibn Əli|Həsən]]i Kufəyə dəstək almaq məqsədi ilə göndərir. Əliyə kömək etməyə razı olanlar onun ordusu ilə Bəsrədə qarşılaşır. Hər biri 10 min nəfərə yaxın olan iki ordu bir-biri ilə üzbəüz yerləşirdi. Ordular arasında bir çadır qurulur və orada üç gün Təlhə, Zübeyr və Əli arasında danışıqlar aparılır. Tərəflər razılığa gəlməyə və gözlənilən genişmiqyaslı müharibədən yayınmağa çalışırlar. Danışıqların təfərrüatları qaranlıq qalsa da, bir çox ərəb mənbələrində Əli daha Zübeyrə uşaqlıq illərində Məhəmməd peyğəmbərin onların arasında ədalətsiz bir döyüş olacağı haqqında bir hədisi xatırladır.

Danışıqlarda Aişə, Təlhə və Zübeyr Əlinin istefasını və xəlifəni seçmək üçün seçilmiş şuranın təşkilini tələb edirlər. Osmanın qatillərini təslim etmək istəməməkdə ona qarşı ittihamlarına cavab olaraq, Əli Təlhə və Zübeyrəyə üçüncü xəlifənin xilası üçün göstərdikləri səyləri xatırlatdır. Aişə və Təlhəni ona qarşı çıxmaqda ittiham edir. Bir çox mənbələr həm təmkinliyə çağıran Əlinin səylərini, həm də Təlhə və Aişənin Osmanla müxalifətdə aparıcı rolunu qeyd edirlər. Danışıqların başlamasından üç gün sonra heç bir nəticə əldə olunmur və hər iki tərəfin döyüşün başlamasına hazırlaşmaqdan başqa çarəsi qalmır&lt;ref&gt;Ali b. Abi Talib / Gleave Robert M. // Encyclopaedia of Islam. THREE : . — Leiden : Koninklijke Brill, 2021. — ISSN 1873-9849.&lt;/ref&gt;.

== Döyüş ==
Döyüş 656-cı il dekabrın 8-də günorta saatlarında başlayır. Aişə zirehli çardaq olan qırmızı dəvənin üstündə döyüş meydanından çıxarıldı. Məhz bu heyvanın şərəfinə döyüş öz adını almışdır. Döyüş Aişə və onun tərəfdarlarının məğlubiyyəti ilə bitir. Döyüş [[Təlhə ibn Ubeydullah]] və [[Zübeyr ibn Əvvam]] öldürülməsi ilə bitir. Əməvilər sülaləsindən olan dördüncü ərəb xəlifəsi [[Mərvan ibn Həkəm]] isə əsr götürülür. Döyüş  bitdikdən sonra Aişə qardaşı [[Məhəmməd ibn Əbu Bəkr]] tərəfindən Mədinəyə aparılır.

== Mənbələr ==

* {{AME|5|273}}
== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Xilafət]]
[[Kateqoriya:İslam tarixi]]
[[Kateqoriya:Bəsrə]]
[[Kateqoriya:656-cı ildə İraq]]
[[Kateqoriya:656-cı ildəki hadisələr]]
[[Kateqoriya:7 noyabrdakı hadisələr]]
[[Kateqoriya:Şiəlik]]</text>
      <sha1>2l92baz1x090dohyersg794g18gpnhq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Balneologiya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>490137</id>
    <revision>
      <id>9041802</id>
      <parentid>7479272</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xəzərli</username>
        <id>81347</id>
      </contributor>
      <origin>9041802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1330" sha1="3mfnxpzeyh5nmms09g0g8yi7edjdgiz" xml:space="preserve">'''Balneologiya''' ''(lat. balneum –vanna, çimmə + … logiya)'' – müalicəvi [[Mineral su|mineral suları,]] onların mənşəyini, fiziki-kimyəvi xassələrini, müxtəlif xəstəliklər zamanı orqanizmə təsirini öyrənən, [[kurort]]larda və kurortdankənar şəraitdə onların tətbiqinə dair göstərişləri işləyib hazırlayan kurortologiya bölməsi. Balneologiya palçıqla müalicə, balneotexnika məsələlərini də öyrənir. Xarici ölkələrdə balneologiyaya həmçinin su ilə müalicə, talasso terapiya (dəniz vannaları), kurortların təşkili məsələləri və s. aid edilir. Balneologiya [[hidrogeologiya]], fiziki və bioloji [[kimya]], [[biologiya]], [[fiziologiya]], [[gigiyena]] və kliniki fənlər əsasında inkişaf edir. Balneologiyada müalicə palçıqlarının və mineral suların fiziki-kimyəvi xassələrinə görə təsnifatı, onların müalicə-proflaktik istifadəsinin nəzəri əsasları və əsas müalicə metodikaları işlənib hazırlanmışdır. [[Azərbaycan Respublikası|Respublikada]] balneologiya məsələləri, əsasən, [[Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Tibbi Bərpa İnstitutu|Azərbaycan Elmi Tədqiqat Tibbi Bərpa İnstitutund]]a öyrənilir.

== İstinadlar ==
{{AME|3|140}}

== Həmçinin bax ==
*[[Balneoterapiya]]
[[Kateqoriya:Coğrafi terminlər]]</text>
      <sha1>3mfnxpzeyh5nmms09g0g8yi7edjdgiz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zəngin mətn formatı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>492851</id>
    <revision>
      <id>9041808</id>
      <parentid>9025511</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:51:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Acategory II</username>
        <id>348505</id>
      </contributor>
      <origin>9041808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="653" sha1="sbzo5bo8xtq3covg7ys7842volrkahs" xml:space="preserve">{{Fayl formatı}}
'''Zəngin mətn formatı''' ({{Dil-en|Rich Text Format RTF}}) — əksər [[mətn]] [[redaktor]]larının dəstəklədiyi [[fayl]] formatı. Müxtəlif [[platforma]]larda (məsələn, Apple Macintosh və IBM-uyumlu kompüterlərdə) işlədiyindən formatlanmış mətn sənədlərini tətbiqi proqramlar arasında ötürmək üçün bu [[format]]dan istifadə edilir.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Ədəbiyyat ==
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), &quot;İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti&quot;, 2017, &quot;Bakı&quot; nəşriyyatı, 996 s.
{{Sənəd nişanlama dilləri}}
{{Xarici istinadlar}}
[[Kateqoriya:Fayl formatları]]</text>
      <sha1>sbzo5bo8xtq3covg7ys7842volrkahs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sirli ada</title>
    <ns>0</ns>
    <id>494870</id>
    <revision>
      <id>9042241</id>
      <parentid>8858679</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T11:54:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hatselate</username>
        <id>247044</id>
      </contributor>
      <comment>lazımsız keçidlər silindi</comment>
      <origin>9042241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7423" sha1="3mmcwatyssdsud9dx0qi8kcppnddkok" xml:space="preserve">{{Ədəbi əsər
 |Adı            = Sirli ada
 |Orijinal adı   = 
 |Şəkil          = Ile Mysterieuse 02.jpg
 |Şəklin eni     = 
 |Şəkilaltı yazı = 
 |Janr           = [[macəra]]
 |Müəllif        = [[Jül Vern]]
 |Orijinal dili  = fransız
 |Yazılıb        = 1874
 |Nəşr ili       = 
 |Xüsusi nəşri   = 
 |Nəşriyyat      = 
 |isbn           = 
 |Tərcümə        = 
 |Əvvəlki        = 
 |Sonrakı        = 
 |Lib            = 
 |Vikikitab-mətn = 
}}

'''Sirli ada''' — [[Jül Vern]]in 1875-ci ildə qələmə aldığı &quot;Sirli ada&quot; əsəri [[hava şarı]] ilə əsirlikdən qaçmış [[mühəndis]] Sayres Smit və onun dörd yoldaşının qəza nəticəsində kimsəsiz [[ada]]ya düşmələrindən və oradakı macəralarından bəhs edir.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Mysterious Island {{!}} Adventure, Survival, Science Fiction {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/The-Mysterious-Island |website=www.britannica.com |language=en |access-date=2025-07-31 |archive-date=2025-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521025224/https://www.britannica.com/topic/The-Mysterious-Island |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Məzmun ==
Onun yaradıcılığında &quot;Sirli ada&quot; [[roman]]ı xüsusi bir yer tutur. Əsər qasırğa nəticəsində qəzaya uğrayıb [[Sakit okean]]ın kimsəsiz bir adasına düşən 5 nəfərin yaşamaq uğrunda mübarizəsindən bəhs edir. Yazıçının kolonistlər adlandırdığı bu insanlar adadakı həyatlarından razıdırlar. Bu azad insanlar (azad yaşamağa layiq insanlar) Riçmondda quldarların əhatəsində qalmaqdansa adada yaşamağı üstün tuturlar. Bu isə [[Amerika]]da vətəndaş müharibəsinin böyük dəhşətlərindən xəbər verirdi.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Verne |first1=Jules |title=The Mysterious Island |url=https://standardebooks.org/ebooks/jules-verne/the-mysterious-island/stephen-w-white |publisher=Standard Ebooks |date=8 iyul 2025 |access-date=2025-07-31 |archive-date=2025-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250706224104/https://standardebooks.org/ebooks/jules-verne/the-mysterious-island/stephen-w-white |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Həmin namuslu insanlar vəhşi təbiəti ram edib, adanı sivil ölkələrin kəndlərindən birinə çevirirlər. Təsadüfən Herbertin cibindən tapılan bir buğda dənəsindən yüz kiloqramlarla taxıl yetişdirirlər. Adada xariqələr yarada-yarada vətənə qayıtmaq ümidlərini bir an olsa belə itirmirlər.

Lakin həyat həmişə uğur gətirmir, nə vaxtsa verdiklərini geri alır. Piratların adaya gəlişi onları məyus edir, amma ruhdan sala bilmir. Min əziyyətlə abad etdikləri adanı onların əlindən almağa çalışan piratlara qarşı mübarizə aparırlar. Çox işdə olduğu kimi, bu işdə də adanın sirli hamisi onların köməyinə gəlir, piratları məhv edir.

Kolonistlər adada özlərini xoşbəxt hesab edirlər. İti düşüncələri ilə adada baş verən hər bir hadisəni təhlil edir, buna uyğun qərar qəbul edirlər. Müəllif yazır: &quot;Kolonistlər, doğrudan da, çox şeyi bilirdilər, təcrübəli adamlar isə başqalarının pis gün keçirib, nəhayət, tələf olduqları yerdə müvəffəqiyyət qazanırlar&quot;.

Əzmkar və mübarizə ruhu ilə silahlı olan kolonistlər vəhşi meymunu belə əhliləşdirib etibarlı bir nökər rütbəsinə qaldırırlar. Əsl vətənpərvər olan kolonistlər yaşadıqları sirli adanı öz [[ölkə]]lərindəki adlarla adlandırırlar.

Sirli adanın sakinlərini yazıçı ayrı-ayrı xüsusiyyətlərini qeyd etsə də, bütövlükdə onları mərdlik, mübarizlik, gözütoxluq, ən əsası isə etibarlılıq birləşdirir. Kolonistlər, onlara çoxlu yaxşılıqlar etmiş, dəfələrlə onları böyük təhlükələrdən qoruyan sirli adamı tapıb ona təşəkkür etmək üçün heç bir fədakarlıqdan çəkinmirlər, onu tapmaq üçün adanı ələk-vələk edirlər. Herbert öz hamisini tapmaq üçün hər çətinliyə hazır olduğunu, Penqrof isə bir gözünü belə verməyə hazırdır. &quot;Bu sirli adam kim olursa olsun, istər bizim kimi qəzaya uğramış bir adam, istərsə də sürgün edilmiş bir kimsə, fərqi yoxdur, biz özümüzü sonsuz dərəcədə ona borclu hesab etməsəydik, dünyada ən nankor bir insan olardıq&quot;.

Kolonistlər, xüsusilə də Penqrofla Nab sirli adama, adanın hamisi kapitan Nemoya sarsılmaz bir inam bəsləyirdilər. Onu hər şeyə, hətta vulkanın qarşısını kəsməyə belə qadir hesab edirdilər. &quot;Krater cınqırını çıxarmağa cəsarət etsə hamimiz onun da ağzını yumar&quot;.

Yazıçı insanlığın əsl nümunəsi olan bu insanların hər birinin xarakteristikasını verir. Herbert qabiliyyətli, zəhmətsevər, Nab təvazökarlıq, gözütoxluq, igidlik və sədaqət nümunəsi, Gedeon Spilet bacarıqlı, ümumi işdən öz payını görən, Penqrof namuslu, zəhmətkeş, tez-tez şirin xəyallar quran, bir əkinçi ruhuna malik insan kimi təsvir olunur. Sayres Smit, Gedeon Spilet, Penqrof, Herbert və Nab insanlardan üz döndərən, əsl azadlığı cəmiyyətdən kənarda, okeanların dərinliklərində axtaran Kapitan Nemonun belə qəlbində insanlara qarşı mərhəmət və şəfqət hissi oyatmağı bacarırlar.

Onların hər biri öz işlərinin ustasıdır. Sayres Smit mükəmməl bir ixtiraçı, Herbert intizamlı, nümunəvi bir şagirddir. O, məktəbdə aldığı bilgi vasitəsilə bir çox heyvan və bitki növlərini asanlıqla bir-birindən ayıra bilir.

Gedeon Spilet ən yaxşı jurnalist, Nab isə ağasına heç bir vəchlə sarsıdıla bilməyən bir sədaqətli nökərdir. Quldarlığa nifrət edən edən Sayres onu azad etsə də, o bir an da olsa ağasından ayrılmır, ağası üçün özünü hətta oda belə atmağa hazırdır.

Jül Vernin böyük məhəbbətlə təsvir etdiyi Sayres Smit öz ixtisasını və bununla bağlı olan bir çox sahələri dərindən bilən bir mühəndisdir. Kolonistlər bütün işlərdə mühəndisə arxalanır, onunla fəxr edirdilər. Bu təvazökar insan isə &quot;Sən özün də bu işi bacarardın&quot;, -deyərək özünü yoldaşlarından heç vəchlə üstün olmadığını deyir. O, ən sadə bir alətlə belə özlərinin adada, yoxsa qitədə olduqlarını təyin edə bilir. Bu isə Jül Vernin böyük istedadından və humanizmindən irəli gəlir. Məhz bu biliklər ona dünya şöhrəti gətirir.

Sayres Smit yüksək təhsil görmüşdüsə də, bir çox müşkülləri həll edə bilirsə də, bəzən təbiət qüvvələri qarşısında öz acizliyini etiraf edir. O, Penqrofa &quot;Dostum Penqorf, adamlar nə qədər alim və qüdrətli olsalar belə burada heç bir şeyi dəyişdirməyi bacarmazlar&quot;, — deyir.

== Obrazlar ==
* Sayres Smit
* Gedeon Spilet
* Penkrof
* Nab
* Herbert

=== Heyvanlar ===
* Top
* Yup

=== Digərləri ===
* Ayrton
* Kapitan Nemo

== Həmçinin bax ==
* [[Jül Vern]]
* [[Kapitan Qrantın uşaqları]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* http://news.milli.az/interest/339465.html

[[Kateqoriya:Uydurma adalar haqqında romanlar]]
[[Kateqoriya:Videooyunlara uyğunlaşdırılmış romanlar]]
[[Kateqoriya:Filmlərə adaptasiya olunmuş elmi-fantastika romanları]]
[[Kateqoriya:Dəniz quldurluğu haqqında romanlar]]
[[Kateqoriya:Televiziyaya adaptasiya olunmuş romanlar]]
[[Kateqoriya:Fransız dilində romanlar]]</text>
      <sha1>3mmcwatyssdsud9dx0qi8kcppnddkok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kəlovudağ kəsilişi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>495185</id>
    <revision>
      <id>9042022</id>
      <parentid>5088220</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9042022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1797" sha1="46y62g84dacob4gmaclnprlrs7ajugz" xml:space="preserve">{{Dağ|Adı=Kəlovudağ kəsilişi|Yerli adı=|Şəkil=Kalovudagh cut.png|Şəklin izahı=|lat_dir=N|lat_deg=|lat_min=|lat_sec=|lon_dir=E|lon_deg=|lon_min=|lon_sec=|CoordScale=|Ölkə=Azərbaycan|Ölkə 1=|Ölkə 3=|Ölkə 4=|Region=|Region 1=|Region 2=|Region 3=|Region 4=|Vilayət=|Vilayət 1=|Vilayət 2=|Vilayət 3=|Vilayət 4=|Əyalət=|Əyalət 1=|Əyalət 2=|Əyalət 3=|Əyalət 4=|Rayon=|Rayon 1=|Rayon 2=|Rayon 3=|Rayon 4=|Ada=|Dağ silsiləsi=|Vulkan forması=|Növü=|Püskürmə tipi=|Kraterin diametri=|Kraterin dərinliyi=|Əmələgəlmə dövrü=|Yaşı=|İlk püskürmə=|Son püskürmə=|Tərkibi=|Mütləq hündürlüyü=|Hündür zirvəsi=|Zirvə hündürlüyü=|Hündürlük mənbə=|Nisbi hündürlüyü=|İlk fəthi=|Marşrutu=|Çaylar=|Göllər=|Meşələr=|Flora=|Fauna=|Qoruq=|Arxeologiya=|UNESCO=|Ümumdünya irsi=|Yer xəritəsi=|Yer xəritəsi 1=|Yer xəritəsi qeydləri=|Vikianbar=}}

'''Kəlovudağ kəsilişi''' — Cənub-Şərqi Qafqazın şimal yamacı təbaşir çöküntülərinin istinad kəsilişi sayılır. Kəsiliş [[Quba rayonu]]nun [[Qonaqkənd (Quba)|Qonaqkənd kəndindən]] şimali-şərqdə yerləşən Kəlovu dağının yamaclarını təşkil edir və eyni zamanda, özünün mötəbərliliyi və müxtəlif qrup təbaşir faunası nümayəndələrinin çoxluğu ilə fərqlənir.

== Həmçinin bax ==
* [[Qaraca kəsilişi]]
* [[Duzdağ kəsilişi]]''' '''
* [[Dübrar kəsilişi]]
* [[Quşquna kəsilişi|Quzquna kəsilişi]]
* [[Qırməki dərəsi kəsilişi]]''' '''
* [[Aza kəsilişi]]
* [[Çaşirdağ (Kaşirdağ) kəsilişi]]
* [[Onurğalıların Binəqədi qəbiristanlığı]]

== Mənbə ==
* ''&quot;Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi&quot; // Bakı, &quot;Nafta-Press&quot; nəşriyyatı, 2013 &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;''

[[Kateqoriya:Coğrafiya]]</text>
      <sha1>46y62g84dacob4gmaclnprlrs7ajugz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qabdrəhim Utız İməni</title>
    <ns>0</ns>
    <id>516811</id>
    <revision>
      <id>9041963</id>
      <parentid>8684741</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T03:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7515" sha1="fb4zph6mlgn6h6c0szjdcuryyagmks7" xml:space="preserve">{{Yazıçı
 |adı               = Qabdrəhim Osman
 |orijinal adı      = Qabdrəhim Utız İməni əl-Bulqari
 |digər adları      = 
 |şəkil             = 
 |şəklin ölçüsü     = 
 |şəklin izahı      = 
 |ilk adı           = 
 |təxəllüsü         = 
 |doğum tarixi      = 1752/1754
 |doğum yeri        = Utız İmən
 |vəfat tarixi      = 1834/1836
 |vəfat yeri        = 
 |vəfat səbəbi      = 
 |dəfn yeri         = 
 |vətəndaşlığı      = 
 |milliyyəti        = 
 |təhsili           = 
 |ixtisası          = 
 |fəaliyyəti        = 
 |fəaliyyət illəri  = 
 |əsərlərinin dili  = 
 |istiqamət         = Din və Fəlsəfə
 |janr              = 
 |ilk əsəri         = 
 |tanınmış əsərləri = 
 |mükafatları       = 
 |imzası            = 
 |saytı             = 
 |vikimənbə         = 
 |vikianbar         = 
}}'''Qabdrəhim Utız İməni əl-Bulqari''' (əsl adı — Qabdrəhim Osman&lt;ref&gt;Хусаинов Г. Б. Габдрахим Усман. // Башкортостан: краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство &quot;Башкирская энциклопедия&quot;, 1996. — 672 с. — С. 218.&lt;/ref&gt;; [[Başqırdca|başq]]. Ğәbdеrəhim әl-Bolğari, [[Tatarca|tat]]. Qаbderəhim Qosman uqılı Utız-İməni əl-Bulqari&lt;ref&gt;М. Усманов. Габдерәхим Утыз Имәни әл-Болгари: чор, иҗат һәм мирас // Габдерәхим Утыз-Имәни әл Болгари. Шигырьләр, поэмалар. Казан, 1986.&lt;/ref&gt;; d.1752 — ö.1836 (bəzi mənbələrə görə 1754–1834) — tatar&lt;ref&gt;[http://www.biblioclub.ru/dictionaries.php?page=6&amp;action=result_word&amp;dict_id=74&amp;alpha_id=23 Литературный энциклопедический словарь / М.: Советской энциклопедии, 1987.]{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Краткая литературная энциклопедия: В 9 т. — М.: Сов. Энцикл., 1962–1978. |url=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke7/ke7-8562.htm |access-date=2017-09-26 |archive-date=2013-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104135557/http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke7/ke7-8562.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Харисов А. И. Литературное наследие башкирского народа. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1973. — с. 223&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Абдуллин Я. Г.'' Татарская просветительская мысль [Текст] / Я. Г. Абдуллин. — Казань: Тат. кн. изд-во, 1976. — 320 с.&lt;/ref&gt; və başqırd&lt;ref&gt;Хусаинов Г. Б. Габдрахим Усман. // Башкортостан: краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство &quot;Башкирская энциклопедия&quot;, 1996. — 672 с. — С. 218.&lt;/ref&gt; şairi, alim, din xadimi və maarifçi. İslam dünyasında həmçinin qədim Quranın itirilmiş hissələrinin bərpaçısı kimi tanınan alim (Xəlifə Osmanın yazdığı Quranı).&lt;ref&gt;[http://%2Cwww.islamsamara.ru/upload/files/%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%20%D0%9D%D1%83%D1%80/%E2%84%96%2010%20%D0%BE%D1%82%204%20%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8F%202012/%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%83%D1%802.pdf Духовная жизнь мусульман Поволжья и Урала в 70-е гг. XVIII–XIX вв]{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot }}.&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==
Bioqrafik məlumatlar ziddiyyətlidir. Belə ki, Q. Qaziz, K. Nasıri, Q. Rahim və Q. Saqdinin fikrincə Qabdrəhim Utız İməni [[1730|1730-cu ildə]] anadan olub, və [[1815|1815-ci]] (yaxud [[1816|1816-cı]]) ildə vəfat edib. Lakin ənənəvi versiyalara inansaq Qabdrəhim [[1754|1754-cü ildə]] anadan olub. Atası Osman, onun anadan olmasına qədər vəfat edib və anası Qafifa Qabdrəhimin də anadan olduğu doğma kəndi Utız-İmənə qayıtmağa məcbur olmuşdu. Qabdrəhim in 2–3 yaşı olanda anası da vəfat edir. O, qohumlarının himayəsində böyüyüb başa çatır. Erkən yaşda aulun mədrəsəsində və Molla Vildanın yanında təhsil almağa başlayır.

Qabdraxim təlimdə (təhsildə) böyük müvəffəqiyyətlərə nail olur və zamanla mədrəsənin müəllimi də olur. Əldə etdiyi biliklə kifayətlənməyərək Orenburq quberniyasının Tatar Karqalası kəndinə gedir. Bu kənddə o vaxt Cənubi Uraldakı ən böyük müsəlman təhsil müəssisələri kompleksi yaranmışdı. Bu kompleksin mədrəsəsində Valid ibn Məhəmməd əl-Əmindən dərs almışdır (Valid ibn Məhəmməd Əmin əl-Kaybiçi əl-Karqali). Valid işan sufi qardaşlığı cəmiyyəti olan nəqşbəndiyyə-mücəddidiyyənin şeyxi idi. Bu cəmiyyət Şeyx Faizxan ibn Xozırxandan öz başlanğıcı götürür. Onun məşhur tələbələri arasında Abdulcabbar ibn Abdürrəhman ət-Taysuqani, Əhməd ibn Həsən əl-Məstəki, Qubaydulla ibn Cəfər əl-Kizlevi, Caqfar ibn İmay əl-Bikməti, Qutluəhməd ibn Zahid əd-Dusmati, Maqaz ibn Begməhəmməd əl-Karamali, Nemətulla ibn Quumar əl-Utarinin adlarını qeyd edə bilərik.

== Elmi və yaradıcılıq fəaliyyəti ==
Qabdrəhim Utız İməninin təxminən 60 əsəri qorunub saxlanılmışdır. Onlardan yarıdan çoxu poeziya, digər qismi isə linqvistika, fəlsəfə və din üzrə elmi əsərlərdir. Qabdrəhim Usman başqırd poeziyasını qəzəl, hikmət, mərsiyə, bayatı kimi janrlarla zənginləşdirmişdir. Məhəmməd Qəzəlinin &quot;İhya əl-qoluməd əd-din&quot; (Din haqqında elmlərin yenidən can verilməsi&quot;) kitabına, Cəmi ər-rumuz&quot; (İşarələrin cəmi&quot;) dərsliyinə və digər əsərlərə dair şərhləri-lüğətləri tərtib etmişdir.

Qabdrəhimin poetik əsərlərinə misal olaraq &quot;Qavarif əz-zaman&quot; (Dövrün təhsilli insanları&quot;), &quot;Əbyati türkifi-fəziləti giləm&quot; (&quot;Biliyin meyarlaı haqqında türk bayatıları&quot;) &quot;Tənzih əl-əfkar fi nəsihət əl-əhyar&quot; (&quot;Düşüncəni təmizləyən təlimlər&quot;) və başqa əsərlərini qeyd edə bilərik. Qabdrəhim Usman öz əsərlərində varlıları, hiyləgər mollaları və acgöz insanları mühakimə edir.&lt;ref&gt;История башкирского народа. Т. III./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН. — Уфа: Гилем, 2011. — 476 с. — С. 423.&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Məcid Qafuri]]
* [[Qulşərif]]

* [[Abdulla Tuqay]]
* [[Musa Cəlil]]

== Xarici keçidlər ==
* [http://www.muslimpress.ru/islam-v-nashem-regione/biografiya-utyz-imani-i-ego-trud-zhemchuzhiny-razyasnenij.htm Биография Утыз-Имяни и его труд &quot;Жемчужины разъяснений&quot;]
* [http://philology-and-culture.kpfu.ru/?q=system/files/13_2.pdf Мирзагитов Р.Х. Татарское лингвистическое образование: истоки и перспективы развития / Филология и культура, 2012. — № 3 (29). — С. 65–69]
* [http://vestnik-samgu.samsu.ru/gum/2007web53/hist/200753062001.pdf М.М. Марданшин. Метаморфозы души]{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}

== İstinadlar ==
[[Kateqoriya:Türk şairlər]]
[[Kateqoriya:Tatar şairlər]]
[[Kateqoriya:Müsəlman teoloqlar]]</text>
      <sha1>fb4zph6mlgn6h6c0szjdcuryyagmks7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R</title>
    <ns>3</ns>
    <id>537462</id>
    <revision>
      <id>9041918</id>
      <parentid>9002772</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T22:10:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amin n AminN</username>
        <id>353270</id>
      </contributor>
      <comment>/* Amin n AminN istifadəçisinin sualı (22:10, 19 avqust 2026) */ yeni bölmə</comment>
      <origin>9041918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="255562" sha1="pf25xxm7r9wdw6m36fclg708e329hgo" xml:space="preserve">{{Arxiv qutusu|Arxiv 1|Arxiv 2|Arxiv 3|Arxiv 4|Arxiv 5}}

== Fikirləriniz? ==

Salam. Səhifənizi arxivləşdirmədən öncə son günlərdə açdığım müzakirə barədə fikirlərinizi bilmək istərdim. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 01:27, 6 iyul 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam, xüsusilə hansını? &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 05:44, 6 iyul 2023 (UTC)
::Salam. Mənbələrlə bağlı olanı. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 08:03, 7 iyul 2023 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam. Elə bir səhifə ayrılıqda yaratmaq mümkündür, əlbəttə. Digər vikilərdə də bu cür səhifələr var. Müzakirə aça bilərsiniz bu istiqamətdə &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 20:00, 8 iyul 2023 (UTC)
::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] bu arada [[VP:ADM]] üçün düymə hazırdır. Boşluq görsəniz, mənə bildirə bilərsiniz &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 20:00, 8 iyul 2023 (UTC)
:::::Salam @[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]], müraciətə avtomatik tarix əlavə olunmasının texniki cəhətdən mümkün olduğunu düşünürəm. [[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar Orxan]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar Orxan|müzakirə]]) 20:09, 8 iyul 2023 (UTC)
::::::@[[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar Orxan]] salam. Əlbəttə olar. Buna ehtiyac var varmı? Səbəb hissəsində tarix görünür. Başlıqda tarixlər qəribədir niyəsə. Qarışıq görünür &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 20:25, 8 iyul 2023 (UTC)
:::::::Bizim səhifə trvikiyə əsaslanır. Orda hələ də tarix yazılır. @[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] vacib səbəbi yoxdusa əlavə etməyə bilərik. [[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar Orxan]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar Orxan|müzakirə]]) 06:52, 9 iyul 2023 (UTC)
::::::::Vacib səbəbi yoxdur. Şef necə deyirsə, elə də olsun. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 08:25, 9 iyul 2023 (UTC)
:::::@[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]], oldu. Təşəkkür edirəm. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 08:26, 9 iyul 2023 (UTC)
::::@[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]], müzakirə problem deyil. Siz nə düşünürsünüz? [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 08:27, 9 iyul 2023 (UTC)
:::::Müraciətlərin ən aşağı hissəsində olan məlumatlandırıcı qeyd də olsa, yaxşı olar, fikrimcə. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 09:00, 9 iyul 2023 (UTC)
::::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] məlumatlandırıcı qeyd tam olaraq nədir? &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:25, 10 iyul 2023 (UTC)
:::::::Salam. Zəhmət olmasa, səhifədəki ilk müraciəti açın və ən aşağı hissəsindəki mətnə diqqət yetirin. Həmçinin bir sualım var. Bizdəki şablonlara 1-dən artıq şəkil əlavə etmək mümkündür ya onun üçün şablon yığılmalıdır? [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 08:16, 10 iyul 2023 (UTC)
::::::::@[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]], salam. Sualımla bağlı fikir bildirə bilərsiniz? [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 09:53, 15 iyul 2023 (UTC)
salam, siznən necə əlaqə saxlamaq olar? bir iki sahifəynən bağlı məsləhət almaq istəyirdim. diqqətiniz üçün təşəkkür edirəm

== Abunə ol ==

Salam Toğrul bəy, nizamlamalarda &quot;Mövzulara avtomatik abunə ol&quot; seçilmiş olsa da, müzakirələrə həmişə avtomatik abunə olunmur.(Yanlız məndə olan bug da ola bilər) Əlaqəli olan hər hansı yerdə dəyişiklik etməmisiniz? və ya qadcetlər toqquşa bilər.. [[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar Orxan]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar Orxan|müzakirə]]) 16:29, 6 iyul 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar Orxan]] salam. Mən yoxladım, işləyir. Bəlkə nizamlamaları sıfırlayıb yenidən baxasınız? &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:25, 10 iyul 2023 (UTC)

== Sizin üçün bir stəkan su! ==

{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[Fayl:Glass of water with ice cubes.JPG|100px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; | '''Su aydınlıqdır!'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; | Hörmətli Toghrul_R, qızmar yay günündə Vikipediyaya töhfələr verməkdə davam etdiyiniz üçün təşəkkürlər. [[İstifadəçi:Eminn|Eminn]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Eminn|müzakirə]]) 19:10, 8 iyul 2023 (UTC)
|}

:@[[İstifadəçi:Eminn|Eminn]] təşəkkür edirəm =) &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 19:15, 8 iyul 2023 (UTC)

== VP:ADM arxivi ==

Salam həmkar, [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikipediya:Add%C9%99yi%C5%9Fdiricil%C9%99r%C9%99_m%C3%BCraci%C9%99t&amp;diff=7112192 bu cür] düzəlişləri arxiv səhifəsində də etmək lazımdır? — &lt;span style='border-radius:8px;border-top:4px solid #EDEAE0;border-bottom:4px solid #000000'&gt;'''[[İstifadəçi:Wealszy|&lt;font face=&quot;segoe script&quot;&gt;Wealszy&lt;/font&gt;]]'''&lt;/span&gt; [[İstifadəçi müzakirəsi:Wealszy|(müzakirə)]] 10:50, 10 iyul 2023 (UTC)

:Xeyr, çünki arxivə müdaxilə düzgün deyil. [[Vikipediya:Addəyişmə müraciətləri/Arxiv/2022|2022-ci ilin arxivindəki]] ilk 8 başlıq da başqa formadadır. Bu arada, düşünürəm ki, aylara görə lazım deyil, onsuz çox müraciət olmur, il qeyd etmək kifayətdir. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 10:57, 10 iyul 2023 (UTC)
::{{re|Gadir}} ilə görə olanda çox qarışıq olur ayda təqribən 20 müraciət olur bu ildə 250-yə yaxın müraciət deməkdir. Bu zamanda müraciətləri axtarıb tapmaq daha çətin olur. — &lt;span style='border-radius:8px;border-top:4px solid #EDEAE0;border-bottom:4px solid #000000'&gt;'''[[İstifadəçi:Wealszy|&lt;font face=&quot;segoe script&quot;&gt;Wealszy&lt;/font&gt;]]'''&lt;/span&gt; [[İstifadəçi müzakirəsi:Wealszy|(müzakirə)]] 12:00, 10 iyul 2023 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Wealszy|Wealszy]] salam. Arxivdə necə var, elə qalsın, yeni arxivdə ikinci dərəcəli başlıqlar kimi vermək olar. Müraciətlərin sayı isə daha da artacaq, çünki hüququ olmayanlar üçün &quot;Adını dəyiş&quot; düyməsini əlavə etdim. &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 15:03, 11 iyul 2023 (UTC)
::::@[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]], salam. Elə edə bilərsizmi ki, mövzu açılanda səhifənin cari adı avtomatik daxil edilsin. Həmçinin istifadəçinin öz səhifəsində [[VP:İAD]] səhifəsinə yönləndirsin və digər istifadəçilərin səhifələrində isə bu düymə görünməsin. Bunlar hamısı alınsa əla olar. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 15:52, 11 iyul 2023 (UTC)
:::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]], əslində, cari adın daxil edilməsi fikri ilə başladım, amma sonra gördüm ki, olduqca qəlizdir. Tamam ayrı MediaViki səhifələridir və məlumatı hansısa dəyişənə daxil edib başqasında istifadə etmək lazımdır. Yenə də bu barədə bir şey düşünəcəm. İkinci təklifiniz maraqlıdır, yönləndirmək məsələsini həll etmək olar &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 17:10, 11 iyul 2023 (UTC)
::::::Salam. {{tl|Alim}} şablonuna da nəzər yetirə bilərsiz? [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 10:33, 12 iyul 2023 (UTC)
:::::::@[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]], vikiləşdirici istinaddan sonra qoyulan durğu işarələrini də istinadın önünə daşıya bilər? [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 15:15, 12 iyul 2023 (UTC)
::::::::Həmçinin dil qaydalarına görə, ingilisdilli adlardakı &quot;W&quot; ilə başlayan adları &quot;U&quot; hərfindən &quot;V&quot; hərfinə keçirmək lazımdır. Həmin adları da səhifəyə əlavə etmək lazımdır. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 17:19, 12 iyul 2023 (UTC)
:::::::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam. Şablonun adını botla dəyişərəm. Təəssüf ki, durğu işarələrinin dəyişdirilməsi və &quot;W&quot; hərfinin əvəz edilməsi xətalı redaktələrlə nəticələnə bilər &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 10:42, 13 iyul 2023 (UTC)
::::::::::Salam. Eynisini [[Vikipediya:İstifadəçi adı dəyişdirmək|bu səhifə]] üçün də tətbiq edə bilərik? [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 17:25, 15 iyul 2023 (UTC)

== Eldar Mansurov ==

Salam. Nə üçün redaktələrimi geri qaytarmısınız? Şəxsin ən son tarixə olan fotosunu əlavə etmişdim. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 17:49, 10 iyul 2023 (UTC)

:Salam. Çünki çox pis fotodur. Butulka və s. var. Keyfiyyət baxımdan da digəri daha təmizdir. Şəxsin görünüşündə dəyişiklik yoxdur deyə daha yaxşı foto istifadə edilsə yaxşı olar &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 17:52, 10 iyul 2023 (UTC)
::Ciddi problem olduğunu düşünmürəm. Həmin (indiki) fotoda şəxsin üz hissəsi yarı görünür. [[Tahir İmanov|Bu]], [[Cabir İmanov|bu]], [[Mehriban Zəki|bu]] səhifələrə nəzər yetirə bilərsiniz. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 18:00, 10 iyul 2023 (UTC)
:::Olsun, həmin şəxslərdə başqa azad fotolar yoxdur deyə yerləşdirilib. Əlavə olaraq, redaktəni geri qaytarmısınız dəfələrlə. Baxdım, haqlı idi. Xalq artisti olan yerdə əməkdar incəsənət xadimi adı qeyd edilmir. Əməkdar incəsənət xadimi aşağı fəxri addır və birinci o verilir &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 18:03, 10 iyul 2023 (UTC)
::::Tamamdır. Adətən digər məqalələrdə də istər şablonda, istərsə də giriş hissəsində hər ikisinin, məsələn, əməkdar artist adı alıbsa, daha sonra xalq artisti adı alıbsa, hər iki versiyanın da verildiyini görmüşəm. İndi də həm mükafat, həm də girişdə bu məlumat var idi. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 18:08, 10 iyul 2023 (UTC)
:::::Zənnimcə, tək çatışmayan mötərizə idi. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 18:12, 10 iyul 2023 (UTC)
:::::Həmin adlar da qüvvədə olur, əslində. Amma üstün olan girişdə olur. Sabah fotonun daha yaxşısını yükləməyə çalışacağam. Profil görüntüsü iradınız haqlıdır &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 18:14, 10 iyul 2023 (UTC)

== Rollback ==

Salam Toğrul bəy, InternetArchiveBot ilə bağlı daha bir problem gördüm. [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Xüsusi:WhatLinksHere/Şablon:Ölü_keçid&amp;limit=5000&amp;dir=next&amp;offset=0%7C204200 Asteroid məqalələrində] ölü olmayan xarici keçidi ölü kimi qeyd edib. (Bəlkə həmin vaxt ölü olub deyə bilmərəm). İndi 7000nən çox məqaləni bir əvvəlki versiyaya bərpa etmək lazımdır. Texniki cəhətdən necə mümkündür? [[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar Orxan]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar Orxan|müzakirə]]) 14:34, 15 iyul 2023 (UTC)

:[[Vikipediya:Addəyişdiricilərə müraciət|Bura da]] baxarsız, müdəncirat yoxdu deyə konkret seçib ata bilmirəm .[[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar Orxan]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar Orxan|müzakirə]]) 14:36, 15 iyul 2023 (UTC)
::@[[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar Orxan]], {{y}} [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 14:40, 15 iyul 2023 (UTC)

== Wikimania ==

Hörmətli həmkar, [https://eventyay.com/e/8f889410 '''bu keçidə'''] aid mənə məlumat verə bilərsiniz? 100$ ödəniş edən vikipediyaçı buradan nə əldə etmiş olur? ən çox düşündürən sual - təyyara biletlərini əldə etmə prosedurudur, yəni wikimania bu məsələdə nə kimi köməkliklər göstərir? xahiş edirəm ətraflı məlumat verəsiniz. '''Təşəkkürlər!''' &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Elshad Iman (Elşad İman)|E.Iman]]&lt;/span&gt;&lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;Tahoma&quot; color=&quot;verifi&quot;&gt;''verified''&lt;/font&gt; [[File:Twitter Verified Badge.svg|17px|link=|Verified]]&lt;/sup&gt; 19:55, 15 iyul 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Elshad Iman (Elşad İman)|Elshad Iman (Elşad İman)]] salam. Bu, tədbirdə iştirak etmək üçün qeydiyyatdır. Aviabiletlər və yataq xərcləri ya təqaüdlə, ya da şəxsi vəsait hesabına həyata keçirilir &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 14:13, 17 iyul 2023 (UTC)
::@[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] təqaüd dedikdə tam olaraq nəyi nəzərdə tutursunuz? wikimania təqaüdündən söhbət gedir? &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Elshad Iman (Elşad İman)|E.Iman]]&lt;/span&gt;&lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;Tahoma&quot; color=&quot;verifi&quot;&gt;''verified''&lt;/font&gt; [[File:Twitter Verified Badge.svg|17px|link=|Verified]]&lt;/sup&gt; 09:00, 18 iyul 2023 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Elshad Iman (Elşad İman)|Elshad Iman (Elşad İman)]] bəli, müraciətlər fevral ayında bitib, nəticələri isə may ayında açıqlanıb. Növbəti Vikimaniya üçün müraciət etməyi unutmayın &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 09:35, 18 iyul 2023 (UTC)
::::Təqaüd üçün? zəhmət olmasa mənə link göndərin. Gələn səfər unutmayım. Haradan qeydiyyatdan keçməliyəm bunun üçün? bəs təqaüdü necə təyin edirlər? yəni kimə düşür kimə düşmür belə bir aydınlıq var? &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Elshad Iman (Elşad İman)|E.Iman]]&lt;/span&gt;&lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;Tahoma&quot; color=&quot;verifi&quot;&gt;''verified''&lt;/font&gt; [[File:Twitter Verified Badge.svg|17px|link=|Verified]]&lt;/sup&gt; 09:39, 18 iyul 2023 (UTC)
:::::@[[İstifadəçi:Elshad Iman (Elşad İman)|Elshad Iman (Elşad İman)]] [[wikimania:|Vikimaniya]] saytını izləyin, yanvar–fevral aylarında qeydiyyat açılır. Kriteriyalar isə müxtəlifdir, dəyişə bilir. Təsadüfi olaraq da seçilmək mümkündür &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 09:44, 18 iyul 2023 (UTC)
::::::Təşəkkürlər, bizim daxili prosedur necədir? yəni azərbaycan vikipediyasından xarici səfərlərə yollanma şansları olur? güzəştli şərtlərlə aviabilet və yataqxana ilə təmin olunma məsələləri maraxlıdır mənə. Belə bir şanslar olanda mənidə cəlb edin zəhmət olmasa. Sizinlədə görüşmə şansımız olardı həmdə. Birdə mənim türk dilli seqmentdən blokdan çıxmaq məsələmə yeni nə fikir bildirə bilərsiniz və ya köməklik göstərə bilərsiniz? @{{u|Toghrul R}} &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Elshad Iman (Elşad İman)|E.Iman]]&lt;/span&gt;&lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;Tahoma&quot; color=&quot;verifi&quot;&gt;''verified''&lt;/font&gt; [[File:Twitter Verified Badge.svg|17px|link=|Verified]]&lt;/sup&gt; 09:52, 18 iyul 2023 (UTC)

== Məqalələrin qiymətləndirilməsi üçün alət ==

Salam, Toghrul_R. Sizin modul, şablon və qadcetlərin yazılmasında böyük təcrübəniz var. &quot;[[Vikipediya:Mövzulu ay/VikiBahar 2023|Vikibahar 2023]]&quot; müsabiqəsinin jüri üzvü kimi, həm bu müsabiqənin, həm də digər oxşar məqalə müsabiqələrinin nəticələrinin hesablanması üçün [https://xtools.wmcloud.org/articleinfo XTools] alətinin ''Prose'' bölməsində əks olunan məlumatları toplu şəkildə bir səhifədə, ya da faylda toplamağa imkan verən bir alət yaratmanız mümkündürmü? Bu bizə ilkin qiymətləndirmə zamanı lazımdır ki, hansı məqaləni qiymətləndirək, hansıları isə qiymətləndirmədən kənarlaşdıraq.--[[İstifadəçi:Wertuose|Wertuose]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Wertuose|müzakirə]]) 12:15, 17 iyul 2023 (UTC)

:Salam @[[İstifadəçi:Wertuose|Wertuose]]. Bəli, mümkündür. Bununla bağlı xarici alət yaradıb keçidi sizə göndərəcəm. &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 14:12, 17 iyul 2023 (UTC)

== Problem ==

Salam. [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Pana_Film&amp;diff=prev&amp;oldid=7121000 Belə bir problem] var. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 13:36, 17 iyul 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam. Bu, əksinə, problemi düzəldir. &quot;Bir az&quot; sözü ayrı yazılır &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 14:12, 17 iyul 2023 (UTC)
::Bilirəm. İstinada müdaxilə edib, onu nəzərdə tuturam. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 14:13, 17 iyul 2023 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] istinadlar şablonsuz verilərsə, qadcet onlara da müdaxilə edir, təəssüf ki. Yaxşısı istinadı şablonlaşdırmaqdır &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 14:15, 17 iyul 2023 (UTC)

== Kateqoriya ==
Salam həmkar. [[:ru:Категория:Выпускники университетов по странам]] və [[:Kateqoriya:Ölkələrinə görə universitet məzunları]] kateqoriyaları eyni deyilmi? Niyə bunla [[:ru:Категория:Выпускники вузов по странам]] bağlanıb. — [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 14:14, 18 iyul 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] salam. &quot;Категория:Выпускники вузов по странам&quot; → &quot;Kateqoriya:Ölkələrinə görə ali təhsil müəssisələri məzunları&quot; olmalıdır. Bizdə həmin kateqoriya yoxdur &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 14:18, 18 iyul 2023 (UTC)
::Sizcə ehtiyac varmı ona? [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 14:21, 18 iyul 2023 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] məncə, &quot;вузов&quot;-a ehtiyac yoxdur, azvikidə kateqoriyası olmasa da, olar. Universitetin intervikisi düzəldisə, düzgün olacaq &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 14:22, 18 iyul 2023 (UTC)

== Şablon ==

Salam. [[Şablon:Wikidata/Population|Bu şablondakı]] məlumatları dəyişmək olmur? [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 21:22, 18 iyul 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] vikidataya baxmısan? məs:[[wikidata:Q1068955|Nantoin]] [[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar Orxan]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar Orxan|müzakirə]]) 21:26, 18 iyul 2023 (UTC)
::Ağlıma gəlməmişdi, çox sağ ol:)) Qəşəng imiş. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 21:28, 18 iyul 2023 (UTC)

== Vikiləşdirici ==

Salam Toğrul bəy, qadcet [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Şalföld&amp;diff=prev&amp;oldid=7129178 burda] nə eləmək istiyib?  [[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar Orxan]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar Orxan|müzakirə]]) 19:24, 22 iyul 2023 (UTC)

:Vikiləşdiriciyə &quot;otel&quot; sözünün &quot;hotel&quot;-ə çevrilməsini əlavə etmək lazımdı. [[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar Orxan]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar Orxan|müzakirə]]) 20:26, 22 iyul 2023 (UTC)
::@[[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar Orxan]] salam. Birinci xəta kiçik problemə görə olur, onu həll edəcəm. &quot;Otel&quot; sözünü əlavə edəcəm. &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 07:09, 23 iyul 2023 (UTC)
:::Salam. [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Sar%C4%B1_g%C9%99lin_(Qara_D%C9%99rvi%C5%9Fin_mahn%C4%B1s%C4%B1)&amp;diff=prev&amp;oldid=7132021 Belə bir problem] var. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 19:50, 24 iyul 2023 (UTC)
::::Kariyera sözünü də karyera olaraq əlavə edin. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 06:55, 25 iyul 2023 (UTC)
:::::[https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Qo%C5%9Fma_(%C9%99d%C9%99biyyat_janr%C4%B1)&amp;diff=prev&amp;oldid=7134114] [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 22:11, 25 iyul 2023 (UTC)

== Twinkle ==

Salam. Twinkle qadcetinə {{tl|E-məktubunuz var}} şablonunu da əlavə edə bilərsiz? [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 15:26, 23 iyul 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] səhv etmirəmsə, var idi. Tvinklə bir müddətdir, baxmıram. Adiutoru gözləyirəm deyə &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:09, 24 iyul 2023 (UTC)
::Twinkle-də hələ çox iş var? [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 18:22, 24 iyul 2023 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] 20 faizi hazırdır. Digərini gözləyirəm deyə əl dəymirəm hələ ki &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 07:20, 25 iyul 2023 (UTC)

== Şablon ==

Salam. Zəhmət olmasa, vaxtınız olanda [[Şablon:Kateqoriya istiqamətləndirmə|bu şablona]] nəzər yetirərsiniz. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 20:11, 23 iyul 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam. Bu şablon lazımdır ki? &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:09, 24 iyul 2023 (UTC)
::Bəli. Belə hallarda istifadə olunur: [[:Kateqoriya:Hitler]], [[:Kateqoriya:Şablon]]. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 18:23, 24 iyul 2023 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] açığı, düşünürəm ki, vacib şablon deyil. Commonsda faydalı ola bilər &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 07:20, 25 iyul 2023 (UTC)
::::Hitler nümunəsi kimiləri vacibdir, məsələn. Normal yönləndirmə verək? [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 07:24, 25 iyul 2023 (UTC)
:::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Adi yönləndirmə kifayətdir. Onsuz da kateqoriya yönləndirmələri səhifələrdə qalmır &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:24, 27 iyul 2023 (UTC)

== Ölü keçid ==

İstinad şablonlarında url parametrinin yanında ölü keçid şablonunu necə əlavə etmək olar? [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 07:33, 25 iyul 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam. Şablonun daxilinə &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;|url-status= dead&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; yazmaq kifayətdir. Digəri üçün istinad teqi – &lt;/ref&gt; bağlanmazdan əvvəl {{tl|Ölü keçid}} şablonu artırıla bilər &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:23, 27 iyul 2023 (UTC)

== Vikilləşdirici ==

Salam Toğrul bəy, məqalədə heç bir dəyişiklik edilmədən yalnız vikiləşdirici istifadə olunduğu halda bunu avtomatik olaraq patrullanmış kimi işarələnməsi texniki cəhətdən necə mümkün ola bilər? [[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar Orxan| müzakirə]]&lt;/sup&gt; 18:51, 26 iyul 2023 (UTC)

:Sui-istifadə olmaz? Birdən onu edəndə başqa əlavələr və dəyişikliklər falan da edilə bilər. Onda gərək başqa əlavə nəsə edəndə patrullanmasın. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 19:13, 26 iyul 2023 (UTC)
::Eyni şeyi yazmışam. [[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar Orxan| müzakirə]]&lt;/sup&gt; 19:14, 26 iyul 2023 (UTC)
:::{{əla}} Texniki cəhətdən mümkün olsa qəşəng olar. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 19:15, 26 iyul 2023 (UTC)
::::@[[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar Orxan]] salam. Təbii ki, əlavə etmək mümkündür. Amma patrullamanın da əlavə edilməsi Vikiləşdiricinin məqsədini dəyişər. &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:19, 27 iyul 2023 (UTC)
:::::Salam. Zəhmət olmasa, vaxtınız olanda [[Kateqoriya müzakirəsi:Vikipediya qadcetləri|bura da]] nəzər yetirərsiniz. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 10:48, 27 iyul 2023 (UTC)
::::::[https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Jah_Khalib&amp;diff=prev&amp;oldid=7142962 Belə bir problem] var. Albomun adına müdaxil edir, albomun adı &quot;E.G.O&quot; olduğu halda, qadcet onu dəyişir. Bu, ad, soyadı qısaldıb yazanda boşluq buraxırdı, burda olması pisdir. Mütləq nəzər yetirin, zəhmət olmasa. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 22:33, 29 iyul 2023 (UTC)
:::::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Əgər bunu çıxarsaq, nöqtədən sonra boşluq hər yerdə itəcək. Bitişik cümlələr bitişik qalacaq. {{tl|Nobr}} daxilinə həmin yazını salsanız yaxşı olar &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:20, 31 iyul 2023 (UTC)
::::::::Olar, yəqin ki, şablona müdaxilə etməyəcək. Bir söz deyim, bitişik yazılması problemdir ki? [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 06:24, 31 iyul 2023 (UTC)
:::::::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] bəli, inisiallar mütləq şəkildə boşluqla ayrılmalıdır &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:38, 31 iyul 2023 (UTC)
::::::::::[https://president.az/az/articles/view/57703 Buna] baxın. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 06:54, 31 iyul 2023 (UTC)
:::::::::::@[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]], bir də adlandırmalardakı tirenin dəyişdirilməsi ilə bağlı fikir bildirəcəm. Məqalələrdə bu normaldır, çünki yönləndirmə də olur, amma kateoqoriyalarda axtarışı çətinləşdirmir? [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 07:02, 31 iyul 2023 (UTC)
::::::::::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] president.az saytına fikir verməyin, onlar özləri də səhvlər edirlər. Axtarış sistemi defislə tireni rahatlıqla ayırır, axtarışda problem olmur &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 07:28, 31 iyul 2023 (UTC)
:::::::::::::Vikipediyadaxili axtarışı nəzərdə tutmuşdum. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 07:32, 31 iyul 2023 (UTC)

== İstinad ==

Salam Toğrul bəy, avtomatik istinad əlavə edən alətə müdaxilə edə bilirik? 
*[[Anar Bahadurov]]
İlk əlavə etdiyim istinadda sayt adı kimi saytı yaradan şirkət qeyd olunub. [[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar Orxan| müzakirə]]&lt;/sup&gt; 20:38, 27 iyul 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar Orxan]] salam. Əslində, [[:meta:Web2Cit|Web2Cit]] adında kiçik alət var, onunla etmək olur. Səhifədə video izah var. Azərbaycan dilinə defolt olaraq yükləmişəm, sadəcə istinadları əlavə edib işləmək lazımdır &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:14, 31 iyul 2023 (UTC)

== Şablon:Futbol liqası ==

Salam Həmkar [[Şablon:Futbol liqası| Bu şablonda problem var]]. Bir az əvvəl qaralamamda sınaqdan keçirdim heç bir şey alınmadı zəhmət olmasa şablona nəzər yetirərsiniz -- [[İstifadəçi:Qraf061|&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print; color:#036442; text-shadow:#234675 0.1em 0.1em 0.1em;&quot;&gt;'''⟨Qraf⟩'''&lt;sup&gt;061&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;]]  &amp;nbsp; ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qraf061|müzakirə]])  12:17, 28 iyul 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Qraf061|Qraf061]] şablonun adını düz yazmısız? [[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar Orxan| müzakirə]]&lt;/sup&gt; 12:26, 28 iyul 2023 (UTC)
::@[[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar Orxan]] bəli elə oradakı kimi copy past etdim qaralama bölməmə şablon səhv verirdi qırmızı rəngdə -- [[İstifadəçi:Qraf061|&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print; color:#036442; text-shadow:#234675 0.1em 0.1em 0.1em;&quot;&gt;'''⟨Qraf⟩'''&lt;sup&gt;061&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;]]  &amp;nbsp; ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qraf061|müzakirə]])  12:32, 28 iyul 2023 (UTC)
:::Adını dəyişiblər, sənədləşməsi yaddan çıxıb, düzəltdim. [[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar Orxan| müzakirə]]&lt;/sup&gt; 12:34, 28 iyul 2023 (UTC)
::::@[[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar Orxan]] təşəkkür edirəm -- [[İstifadəçi:Qraf061|&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print; color:#036442; text-shadow:#234675 0.1em 0.1em 0.1em;&quot;&gt;'''⟨Qraf⟩'''&lt;sup&gt;061&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;]]  &amp;nbsp; ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qraf061|müzakirə]])  12:35, 28 iyul 2023 (UTC)

== Rəsmi prinsiplərin mühafizəsi barədə ==

Salam. Məncə, rəsmi prinsipləri tam mühafizə etmək doğru deyil. Orada çox vaxt əskikliklər və ya texniki, mexaniki və dil xətaları müşahidə edirəm. Hər dəfə gərək etiketləyib ya da yazasan ki, baxılsın. O da uzun çəkir və sıxıcı olur. Düşünürəm ki, ya genişləndirilmiş mühafizə etmək ya da təsdiqləyici sistem gətirmək olar ki, digər istifadəçilər hər hansısa düzgün bir redaktə edəndə bunu müəyyən istifadəçilər təsdiqləsin. Patrullar və inzibatçı qrupundakı istifadəçilər. Yəqin ki, ingilis dilində kritik və önəmli, minlərcə səhifədə istifadə edilən şablonlarda belə bir sistem olduğundan xəbəriniz var. Elə şablonlar üçün də olsa, yaxşı olacaq. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 20:04, 28 iyul 2023 (UTC)

:Patrul olan gördük nə eliyib.. Prinsiplər səsverməyə çıxarılanda baxılmalı idi. İndi onun əziyyətini çəkirik. Mən mühafizənin azaldılmasına qarşıyam. Məsələn [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikipediya:İnzibatçıların_fəaliyyəti&amp;diff=prev&amp;oldid=6528978 belə hallara] görə. [[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar Orxan| müzakirə]]&lt;/sup&gt; 20:16, 28 iyul 2023 (UTC)
::Hansı patruldan söhbət gedir? Qeyd etdiyim hüquq da idxal oluna bilər. Həmin qrupdakı istifadəçilərin tam mühafizə olunan səhifələrə redaktə etmə və redaktələrə baxıb təsdiqləmə kimi bir səlahiyyəti var. İnzibatçılar qarşı olmasalar yaxşıdı yenə.)) [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 20:25, 28 iyul 2023 (UTC)
:::Bloklanan. Yeni hüquq ümumiyyətlə müzakirə aparılacaq mövzu deyil.. [[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar Orxan| müzakirə]]&lt;/sup&gt; 20:28, 28 iyul 2023 (UTC)
::::Hə, o məsələ. Mən ümumiyyətlə, o istifadəçinin patrul olmasına qarşı idim. Fəaliyyəti açıq-aydın bəlli idi və nədənsə patrul idi. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 20:30, 28 iyul 2023 (UTC)
:::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Salam, bununla bağlı inzibatçılara müraciət səhifəsinə yaza bilərsiniz. Bütün inzibatçıların baxacağı məsələdir &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:11, 31 iyul 2023 (UTC)
::::::Salam. Bu barədə müzakirə gedib? Fikrimcə, inzibatçıların yox, viki-icmanın baxacağı məsələdir. KM-da müzakirə etmək olar, amma bu barədə konsensus varmı, öncə onu bilmək istərdim. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 06:15, 31 iyul 2023 (UTC)
:::::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] dəqiq xatırlamıram, amma müzakirəsi olmuş məsələni yenidən müzakirə etmək olmaz deyə anlayış da yoxdur &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:16, 31 iyul 2023 (UTC)
::::::::Arxivlərə baxmışdım, deyəsən inzibatçılar arasındakı qərara əsasən mühafizə olunub, dəqiq xatırlamıram. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 06:17, 31 iyul 2023 (UTC)

== Dil ==

Salam Toğrul bəy, [[Xüsusi:WhatLinksHere/Şablon:Dil-i̇d|bu məqalələrdə]] infoqutudakı Şablon:Dil-i̇d keçidi [[Şablon:Dil-id|Şablon:Dil-id-ə]] yönləndirilmir. İ hərfində fərq var. [[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar Orxan| müzakirə]]&lt;/sup&gt; 21:30, 28 iyul 2023 (UTC) [[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar Orxan| müzakirə]]&lt;/sup&gt; 21:30, 28 iyul 2023 (UTC)

:Hmmm, mənə də qəribə gəldi. Baxıram indi. Bu yaxınlarda Malayziya ilə bağlı bir dil şablonu yaratmışdım, bəlkə ona görə ola bilər. Hələ şablonu axtarıram, adını unutmuşam və bilmirəm.)) Tapım, baxacam. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 21:47, 28 iyul 2023 (UTC)
::Ümumiyyətlə, bu &quot;i&quot; məsələsi çox problemlər yaradır bizə. Ondan da qaynaqlana bilər. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 21:47, 28 iyul 2023 (UTC)
:::[[Şablon:Dillər]]dən yaranır problem amma niyəsini bilmirəm. [[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar Orxan| müzakirə]]&lt;/sup&gt; 15:02, 29 iyul 2023 (UTC) [[İstifadəçi:Bikar Orxan|Bikar]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar Orxan| müzakirə]]&lt;/sup&gt; 15:02, 29 iyul 2023 (UTC)
::::@[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]] Salam. {{done}} &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:10, 31 iyul 2023 (UTC)
:::::Bu problem hərfə görə idi, hə? [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 06:30, 31 iyul 2023 (UTC)
::::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] bəli, &quot;İ&quot; hərfi MediaVikidə problemdir &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:36, 31 iyul 2023 (UTC)

== Kukla ==

Salam, bəy. Zəhmət olmasa, [[:m:Steward requests/Checkuser/2022-06#Bakhshizada@az.wikipedia|bura]] nəzər yetirə bilərsən? [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 17:10, 29 iyul 2023 (UTC)

== Düymə ==

[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir/MS|Buradakı düymələr]] niyə görünmür, anlamadım. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 06:20, 31 iyul 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] problem nədədir? Tam olaraq anlamadım &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:36, 31 iyul 2023 (UTC)
::Zəhmət olmasa, [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i_m%C3%BCzakir%C9%99si:Gadir/MS&amp;diff=prev&amp;oldid=7134599 buradakı] sağ üstə diqqət yetirin. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 07:36, 31 iyul 2023 (UTC)
:::Bilmirəm, nəyə görədir. Şablonsuz yazın, bəlkə düzəldi. &lt;nowiki&gt;&lt;span class=&quot;mw-ui-button white&quot;&gt;[[Xüsusi:EmailUser/Gadir|E-poçt göndər]]&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 07:50, 31 iyul 2023 (UTC)
::::Düzəldi deyə sevinmişdim. Sınaq görüntüsündə hər şey normaldır. Bir də bir əlavə var, onu əlavə edəndə göstərir, amma həmin əlavənin olmasını istəmirəm. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 07:55, 31 iyul 2023 (UTC)

== İmza ==

Salam Toğrul bəy, inzibatçıların, bürokratların və ya interfeys inzibatçılarının istifadəçinin imzasına müdaxilə etmək kimi bacarığı varmı? Söhbət nizamlamalardakı xam imzadan gedir. [[İstifadəçi:Bikar|Bikar]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/sup&gt; 18:56, 31 iyul 2023 (UTC)

:Daha açıq yaza bilərsən? Nə demək istəyirsən? [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 00:33, 3 avqust 2023 (UTC)

== ŞBLN ==

Salam Toğrul bəy, [[Xüsusi:WantedPages|Tələbat olan səhifələr-də]]  [[Şablon:Flaqifikasiya/]] ya böyük tələbat olunduğu görünür. Şablonun [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Xüsusi:WhatLinksHere/Şablon:Flaqifikasiya/&amp;limit=500&amp;dir=next&amp;offset=0%7C53324 haralarda istifadə olunduğuna] baxdıqda [[Kinoteatr]] məqaləsinə qədər gedib çıxır. Problemin vikidatada ilə əlaqəli olduğunu düşünürəm. Boş vaxtınız olduqda nəzər yetirərsiniz. - [[İstifadəçi:Bikar|Bikar]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/sup&gt; 09:24, 1 avqust 2023 (UTC)

:Belə [[Xüsusi:WhatLinksHere/Noyabr 2020|bir problem]] də var. Necəsə keçid verilib. - [[İstifadəçi:Bikar|Bikar]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/sup&gt; 09:41, 1 avqust 2023 (UTC)
::Salam, {{u|Bikar}}. Flaqifikasiyanın hələlik çarəsi yoxdur, amma digər nüansı modul daxilində həll edə bilərəm. &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 11:51, 7 avqust 2023 (UTC) 
: Salam. Sizi [[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Yaxşı məqalələr]] səhifəsindəki məqalələrə səsverməyə dəvət edirəm.— [[İstifadəçi:Baskervill|Baskervill]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Baskervill|müzakirə]]) 07:10, 4 avqust 2023 (UTC)

== Təşəkkür ==

Salam. Uzun müddət köhnə vəziyyətdə qalan kateqoriyaların adlarının dəyişdirilməsi ilə bağlı dəyişikliklərinizə görə təşəkkür edirəm. Yorulmayasınız =) [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 14:07, 7 avqust 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] minnətdaram. Sizə də uğurlar arzulayıram 👍 &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 14:10, 7 avqust 2023 (UTC)

== Şablon ==

Salam. Lütfən vaxtınız olanda [[Şablon:CatAutoTOC|bu şablonu]] yığa bilərsiz? [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 04:33, 8 avqust 2023 (UTC)

:Düşünürəm ki, adını qısaltsaq istifadəsi daha rahat olar, ona görə olduğu kimi yaratmışdım. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 06:05, 8 avqust 2023 (UTC)
::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam. Baxın, işləyir? Lazımi səhifələri idxal etdim. Şablonun adı belə düzgündür. Uzunluq problem deyil, çünki gələcəkdə digər şablonların sonuna &quot;məlumat qutusu&quot; sözünün əlavə edilməsi planlaşdırılır =) &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:19, 8 avqust 2023 (UTC)
:::Təşəkkür edirəm, deyəsən hələ yox. [[:Kateqoriya:Sosial məlumat emalı|Bu kateqoriyaya]] yerləşdirmişdim, bir də siz nəzər yetirin. Bəzi qırmızı keçidlər də var. Məncə, EnVikidəki kimi baş hərflərini qısaltsaq daha yaxşı və rahat olardı. Uzun başlıqlı şablonları orda qısaldıb adlandırırlar, biz də elə etsək, məqsədəuyğun olar, fikrimcə. Digər məsələ isə, ümid edirəm, tez bir zamanda həll və tətbiq olunar. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 06:25, 8 avqust 2023 (UTC)
::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] bu şablon tərkibində 100-dən az səhifə olduqda işləmir. Envikidəki sənədləşməyə nəzər salın &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:27, 8 avqust 2023 (UTC)
:::::Hə, üzrlü sayın, unutmuşam. O zaman 100 səhifə olan bir kateqoriyaya əlavə edib yoxlayaq. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 06:29, 8 avqust 2023 (UTC)
::::::[https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Kateqoriya:S%C9%99n%C9%99dl%C9%99%C5%9Fm%C9%99_s%C9%99hif%C9%99si_laz%C4%B1m_olan_%C5%9Fablonlar&amp;diff=prev&amp;oldid=7155476] 👍 [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 06:33, 8 avqust 2023 (UTC)
:::::::Yeri gəlmişkən, qısaldılmış hallar, &quot;DVTY&quot; kimi şablonlar da var. 🙂 [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 07:00, 8 avqust 2023 (UTC)
::::::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] şablon tam işlədi deyəsən. CatAutoTOC yönləndirmə kimi qalır &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 07:20, 8 avqust 2023 (UTC)
:::::::::İşləyir, doc səhifəsini yaratmısınız? [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 07:21, 8 avqust 2023 (UTC)

== Beş il cəmiyyətinə üzvlük dəvətnaməsi ==
{| style=&quot;border: 1px solid {{{çərçivə|{{{border|gray}}}}}}; line-height: 1.2; background-color: {{{rəng|{{{color|#fdffe7}}}}}};&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; | [[Şəkil:New-Bouncywikilogo.gif|135px]]
|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: bottom; height: 1.1em;&quot; | '''[[Vikipediya:Beş il cəmiyyəti|Beş il cəmiyyəti]]nə üzvlük dəvətnaməsi'''
|-
|style=&quot;vertical-align: top; border-top: 1px solid gray; width:100%;&quot; | Salam, hörmətli {{ROOTPAGENAME}}! [[Vikipediya:Beş il cəmiyyəti|Beş il cəmiyyəti]] istifadəçilərin 5 illik fəaliyyətini qeyd etmək, uzun müddətdir ki, fəaliyyət göstərən istifadəçiləri tanımaq, təcrübələrini və biliklərini bölüşmək üçün qurulmuşdur. 5 ildən çoxdur ki, fəaliyyət göstərdiyiniz üçün siz də bu cəmiyyətə üzv olmaq hüququ qazandınız.

Üzvlüyünüzü təsdiqləmək üçün [[Vikipediya:Beş il cəmiyyəti#Üzvlər|Üzvlər]] bölməsində imza qoymağınız bəsdir. Ondan sonra isə istifadəçi səhifənizdə {{tl|İstifadəçi Beş il cəmiyyəti}} və ya {{tl|Beş il cəmiyyəti ikonası}} şablonlarından istifadə edə bilərsiz. Hörmətlə,— [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 09:25, 8 avqust 2023 (UTC)
|}

== Şablon parametrləri ==

Salam. Şablon parametrlərini ingilis də əlavə edə bilərsiz? İngilis dilində də çalışsın və sonra onu bot olan vaxtı bot özü tərcümə olunmuş parametrlərlə (şablonun adı ilə bərabər) düzəltsin. Məsələn, bu şablon: {{tl|multiple image}}. Hər bir şablonun ingiliscə adından yönləndirmə olduğu kimi, parametrləri də işləsə çox yaxşı və faydalı olar. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 14:31, 9 avqust 2023 (UTC)

== MediaViki:Editsectionhint ==

Salam. [[MediaViki:Editsectionhint]] səhifəsini silə bilərsiniz? Tərcümə səhvdir. translatewikidə müvafiq tərcümə mövcuddur. [[İstifadəçi:NMW03|NMW03]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:NMW03|müzakirə]]) 21:06, 9 avqust 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:NMW03|NMW03]] salam. {{done}} &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 08:16, 10 avqust 2023 (UTC)

== Sizin üçün yeni bir ulduz! ==

{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[Fayl:307Star.png|100px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; | '''307-ci Otaq Ulduzu'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; | Dəyərli Həmkar [[Vikipediya:Gənclərin Vikipediya düşərgəsi 2023| Vikidüşərgədə]] Fəallığınıza və Gənc istifadəçilərə köməklik etdiyinizə görə sizə təşəkkür edirəm və yeni yaratdığım ''307-ci Otaq Ulduzunu'' sizə təqdim edirəm.[[İstifadəçi:Qraf061/307-ci Otaq Ulduzu| '''307''']] Sizi sevir. -- [[İstifadəçi:Qraf061|&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print; color:#036442; text-shadow:#234675 0.1em 0.1em 0.1em;&quot;&gt;'''⟨Qraf⟩'''&lt;sup&gt;061&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;]]  &amp;nbsp; ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qraf061|müzakirə]])  06:12, 13 avqust 2023 (UTC)
|}

:@[[İstifadəçi:Qraf061|Qraf061]] təşəkkür edirəm &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:02, 21 avqust 2023 (UTC)

== Şablonda yaranan səhv  ==

Salam Həmkar [[Şablon:Fayl formatı| Qeyd etdiyim bu şablonda]] əlavələr etdikdə qəbul etmir son yaratdığım məqalədə bu çətinliklə rastlaşdım. Yazdiqlarım əks olunmur həmçinin şablon ingilsi dilindədir zəhmət olmasa şablona nəzər yetirərsiniz. -- [[İstifadəçi:Qraf061|&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print; color:#036442; text-shadow:#234675 0.1em 0.1em 0.1em;&quot;&gt;'''⟨Qraf⟩'''&lt;sup&gt;061&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;]]  &amp;nbsp; ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qraf061|müzakirə]])  14:22, 17 avqust 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Qraf061|Qraf061]] salam. Oldu, şablona nəzər yetirib təkmilləşdirəcəm &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 10:56, 28 avqust 2023 (UTC)

== Blok ==

[[Xüsusi:Fəaliyyətlər/82.42.228.129]] və ya [[2023-cü ildə vəfat edənlərin siyahısı]] səhifəsini mühafizə edə bilərsiz. Mən bilən blok öncə gəlir. — [[İstifadəçi:Bikar|Bikar]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/sup&gt;  10:55, 28 avqust 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]] salam. İP-ünvanlarını bloklamaq risk deyə 1 həftəlik blokladım. Bundan əlavə, davamlı şəkildə mənasız məzmun əlavə edilməsinə görə səhifəyə uzunmüddətli mühafizə tətbiq etdim. &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 11:02, 28 avqust 2023 (UTC)

== Twinkle ==

[https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikipediya:Silinm%C9%99y%C9%99_namiz%C9%99d_s%C9%99hif%C9%99l%C9%99r&amp;diff=prev&amp;oldid=7207085 Belə bir problem] çıxır. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 18:20, 28 avqust 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] deyəsən həll olundu. Bir daha yoxlayarsınız, zəhmət olmasa &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:18, 29 avqust 2023 (UTC)

== [[Şablon:Kompüter|Kompüter şablonu]] ==

Salam. Zəhmət olmasa baxa bilərsiz [[MacBook Air|bu məqalədə]] VikiData-dan məlumatlar niyə idxal edilə bilmir? &lt;font color=&quot;green&quot;&gt;'''[[İstifadəçi:Samral|samral]]'''&lt;/font&gt; &lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Samral|''müzakirə'']]&lt;/sup&gt; 12:37, 29 avqust 2023 (UTC)

:Bəzi əlavələr etdim indi. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#7F007F&quot;&gt;Şiroi&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#e6005c&quot;&gt;Akuma&lt;/span&gt;]]''' 13:01, 29 avqust 2023 (UTC)
::@[[İstifadəçi:Samral|Samral]] salam. @[[İstifadəçi:White Demon|White Demon]] həll etdi, mən də nizamladım azca &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 13:46, 29 avqust 2023 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] və @[[İstifadəçi:White Demon|White Demon]] hər ikinizə təşəkkür edirəm. Zəhmət olmasa [[Ümumdünya hörümçək torunun tarixi|bu məqalə]] üçün də eyni şeyi edə bilərsiz? &lt;font color=&quot;green&quot;&gt;'''[[İstifadəçi:Samral|samral]]'''&lt;/font&gt; &lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Samral|''müzakirə'']]&lt;/sup&gt; 13:40, 30 avqust 2023 (UTC)
::::[[Windows Phone|bu məqalədə]] də vəziyyət oxşardır. &lt;font color=&quot;green&quot;&gt;'''[[İstifadəçi:Samral|samral]]'''&lt;/font&gt; &lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Samral|''müzakirə'']]&lt;/sup&gt; 11:29, 31 avqust 2023 (UTC)

== [[User:İ.Damadayev|İ.Damadayev]] istifadəçisinin sualı (10:39, 1 sentyabr 2023) ==

Salam, hər hansı qoxu vasitəsi ilə insan beyninə birşeyi kodlamaq mümkündürmü? --[[İstifadəçi:İ.Damadayev|İ.Damadayev]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:İ.Damadayev|müzakirə]]) 10:39, 1 sentyabr 2023 (UTC)

== Müraciət ==

Salam Toğrul bəy, zəhmət olmasa [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikipediya:İnzibatçılara_müraciət&amp;diff=prev&amp;oldid=7214584 bu müzakirəni] geri qaytarın. — [[İstifadəçi:Bikar|Bikar]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/sup&gt;  13:55, 1 sentyabr 2023 (UTC)

== İstifadəsiz şablonlar ==
Salam {{u|Toghrul R}}. Zəhmət olmaza [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=X%C3%BCsusi:UnusedTemplates&amp;limit=500&amp;offset=0 istifadəsiz şablonlarda] &quot;İx&quot;lərə baxarsan. İstifadəsiz şablonlar olduqları üçün silmək istəyirdim.— [[İstifadəçi:Sortilegus|Sortilegus]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sortilegus|müzakirə]]) 11:19, 13 sentyabr 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Sortilegus|Sortilegus]] salam. Bunlar [[VP:Twinkle]] və [[VP:Adiutor]]un tərkib hissələridir. Sənədləşmə səhifəsi əlavə edərəm ki, istifadəsiz şablonlar siyahısından çıxsın &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 11:23, 13 sentyabr 2023 (UTC)

== Loqo ==
Salam, Toğrul bəy. Zəhmət deyilsə [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Emblem_of_Commando_Brigade_of_Azerbaijan.png bu loqonun] daha yaxşı versiyasını hazırlaya bilərsiniz? &lt;span style=&quot;border:1px solid black;padding:1px;&quot;&gt;[[User:Grenzsoldat|&lt;font style=&quot;color:#2F373E;background:#62BDB7;font-family:sans-serif;&quot;&gt;'''Grenzsoldat'''&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt; 16:02, 14 sentyabr 2023 (UTC)
:@[[İstifadəçi:Grenzsoldat|Grenzsoldat]] salam, əlbəttə, hazırlayaram. Bu rəsmi loqodur? &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:07, 15 sentyabr 2023 (UTC)
::Bəli. Rəsmidir. Baş geyiminin (beretin) üstündə də var, həmçinin şevronda da. &lt;span style=&quot;border:1px solid black;padding:1px;&quot;&gt;[[User:Grenzsoldat|&lt;font style=&quot;color:#2F373E;background:#62BDB7;font-family:sans-serif;&quot;&gt;'''Grenzsoldat'''&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt; 15:15, 15 sentyabr 2023 (UTC)
:::[https://ibb.co/1Zc2vHc Reference] — [[İstifadəçi:Bikar|Bikar]]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 21:14, 15 sentyabr 2023 (UTC)
::::@[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]] videonun keçidini paylaşa bilərsiniz? Maksimum dərəcədə yüksək keyfiyyətdə çıxaracam oradan. Sonra da SVG hazırlayacam &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 05:09, 16 sentyabr 2023 (UTC)
:::::Maksimumu budu elə
:::::https://www.youtube.com/watch?v=KFziEwGBwCc — [[İstifadəçi:Bikar|Bikar]]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 06:01, 16 sentyabr 2023 (UTC)
::::::@[[İstifadəçi:Grenzsoldat|Grenzsoldat]] @[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]] commons-da yenilədim, amma tankın şəklini tapa bilmədiyim üçün vektorlaşdıra bilmədim. BMP/BVP-1 modelidir &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 08:26, 16 sentyabr 2023 (UTC)
:::::::Tankın hansı şəkli?— [[İstifadəçi:Bikar|Bikar]]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 12:42, 16 sentyabr 2023 (UTC)
::::::::@[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]] loqonun aşağısındakı. Arxa təkərləri bulanəqdır. Böyük ehtimal, internet şəklidir, götürüb balacalaşdıranda bulanıb :) &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 16:27, 16 sentyabr 2023 (UTC)

== En viki ==
Salam Toğrul bəy. Necə edə bilərəm ki envikidə də məqalə adı yanında mörtərizədə Vikidata nömrəsi görsənsin və şablondakı məlumatları vikidataya kliklə ixrac edə bilim. — [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 14:46, 15 sentyabr 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] salam. Şablondan kliklə ixrac etmək olmayacaq, çünki onların şablonlarındakı parametrlər Vikiverilənlərə uyğunlaşdırılmayıb deyə hansı parametr olduğu tanınmayacaq. Amma başlığa keçidi əlavə edə bilərsiniz. [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaViki:Gadget-wikidataHeaderLink.js&amp;oldid=4606547 Bu kodu] [https://en.wikipedia.org/wiki/User:Araz_Yaquboglu/common.js bu səhifəyə] yerləşdirin &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 05:13, 16 sentyabr 2023 (UTC)
::Təşəkkürlər. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 05:14, 16 sentyabr 2023 (UTC)

== [[User:Vüsal81|Vüsal81]] istifadəçisinin sualı (09:46, 25 sentyabr 2023) ==

Salam. Mentorum olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Ümid edirəm mənə bəzi işlərdə kömək edəcəksiz. Əvvəlcədən minnətdaram. 
Mənim filmoqrafiayamda yazıların düz yazılmadığını anlayıram. qırmızı şiriftlə verir. keçidləri göstərmir. Nə edə bilərəm? --[[İstifadəçi:Vüsal81|Vüsal81]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Vüsal81|müzakirə]]) 09:46, 25 sentyabr 2023 (UTC)

== [[User:Kənan Məstəliyev|Kənan Məstəliyev]] istifadəçisinin sualı (12:11, 27 sentyabr 2023) ==

Salam. Ağırlıqqaldırma (ağır atletika) üzrə dünya çempionatının bürünc medalçısı, Avropa çempionu Dadaş Dadaşbəylinin səhifəsini yaratmaq istəyirəm. Necə kömək edə bilərsiz? --[[İstifadəçi:Kənan Məstəliyev|Kənan Məstəliyev]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Kənan Məstəliyev|müzakirə]]) 12:11, 27 sentyabr 2023 (UTC)

== [[User:Kənan Məstəliyev|Kənan Məstəliyev]] istifadəçisinin sualı (18:45, 27 sentyabr 2023) ==

Səhifə yaratdım idmançıya aid. Amma adını dyişə bilmirəm. Mənim adım gedir, onu dəyişib Dadaş Dadaşbəyli edə bilmirəm --[[İstifadəçi:Kənan Məstəliyev|Kənan Məstəliyev]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Kənan Məstəliyev|müzakirə]]) 18:45, 27 sentyabr 2023 (UTC)

== T winkle ==

Salam Toğrul bəy. Twinkle tam hazırdı? Geri qaytarmaqçun yeni düymələr peyda olub. Nələri istifadə edək?— [[İstifadəçi:Bikar|Bikar]]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 11:23, 5 oktyabr 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]] salam. Hələ ki, həmin funksiya tam sınaqdan keçməyib. Bütün funksiyalar tamamlandıqdan sonra Kənd Meydanında bu barədə ətraflı yazacam. Hələ ki, &quot;SNS, Bildiriş, Keçid-sil&quot; kimi funksiyalardan yararlana bilərsiniz &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 11:26, 5 oktyabr 2023 (UTC)

==Yenilənmə==
Salam həmkar. [https://az.wikipedia.org/wiki/X%C3%BCsusi:WantedCategories Burada] həmişə 2-3 gündən bir yenilənmə olurdu. Artıq 13 gün keçib. Amma yenilənmir. Bir texniki problem yoxdur görəsən. — [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 06:09, 8 oktyabr 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] salam. Mediaviki keşi ümumi təmizlənir deyə yenilənmə müddəti artıb. Yəqin sürətini artırarlar &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:24, 24 oktyabr 2023 (UTC)

== [[User:Karimliii|Karimliii]] istifadəçisinin sualı (22:34, 8 oktyabr 2023) ==

Salam. Mən yaxın bir şəxsin, eləcə də Ölkənin əməkdar həkimini wikipediyaya yazmaq istəyirəm bu mümkündür? --[[İstifadəçi:Karimliii|Karimliii]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Karimliii|müzakirə]]) 22:34, 8 oktyabr 2023 (UTC)

== [[User:Rashad Garashov|Rashad Garashov]] istifadəçisinin sualı (11:13, 9 oktyabr 2023) ==

Salam. Hər vaxtınız xeyir.
Əvvəlcədən yaradılmış sağ tərəfdəki şablona foto əlavə etmək üçün nə etməliyəm? --[[İstifadəçi:Rashad Garashov|Rashad Garashov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Rashad Garashov|müzakirə]]) 11:13, 9 oktyabr 2023 (UTC)

== Bilib bilmeden men yaradan sehifeni niye silmisiz ==

Arawdirmadan elemeden [[İstifadəçi:Abdulla.Memmedov|Abdulla.Memmedov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Abdulla.Memmedov|müzakirə]]) 19:38, 15 oktyabr 2023 (UTC)

== Qaralama ==

Salam həmkar. Mən hansı səhifəyə müdaxilə edib, öz hesabımda yuxarı sağda görünən linklərə dəyişiklik edə bilərəm?— [[İstifadəçi:Bikar|Bikar]]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 12:00, 16 oktyabr 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]] salam. Tam olaraq hansı keçidləri nəzərdə tutursunuz? &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:26, 24 oktyabr 2023 (UTC)
::https://ibb.co/5nYXvHX — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 06:33, 24 oktyabr 2023 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]] bəli &quot;p-personal-sticky-header&quot; vasitəsilə etmək mümkündür. Nə cür əlavə etməyi düşünürsünüz? Bunun üçün kod yazmaq lazım olacaq &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 13:24, 25 oktyabr 2023 (UTC)
::::Qaralamanın yanına başqa keçid əlavə etmək. — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 18:44, 25 oktyabr 2023 (UTC)
:::::Həll elədim.— [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 11:35, 27 oktyabr 2023 (UTC)
::::::@[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]] əla. İstəsəniz, 'p-cactions' vasitəsilə səhifələrdəki &quot;Daha çox&quot; bölməsinə də linklər əlavə edə bilərsiniz &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 12:45, 27 oktyabr 2023 (UTC)
:::::::Təşəkkürlər!— [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 13:02, 27 oktyabr 2023 (UTC)
::::::::Məncə bunu da qadcetə çevirmək lazımdı.— [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 13:13, 27 oktyabr 2023 (UTC)

== [[Şablon:Efn]] ==

Salam. Sizcə Efn şablonu ilə bağlı [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Samral/Qaralama&amp;diff=next&amp;oldid=7279676 '''bu '''xətaların] səbəbi nədir? Keçidləri [[Şablon:YouTube|YouTube şablonu]] ilə [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Samral/Qaralama&amp;diff=next&amp;oldid=7279677 '''verdim'''], bu dəfə də başqa xətalar meydana gəldi. &lt;font color=&quot;green&quot;&gt;'''[[İstifadəçi:Samral|samral]]'''&lt;/font&gt; &lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Samral|''müzakirə'']]&lt;/sup&gt; 02:49, 20 oktyabr 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Samral|Samral]] salam. Həmin şablon adi vikimətn üçün nəzərdə tutulub. &quot;Cite web&quot; ilə versəniz, düzələr, məncə &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:26, 24 oktyabr 2023 (UTC)
::@[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]], axı mən efn ilə ilkin mənbələrə istinad edirəm. Əksər YouTube linkləri də (musiqilər, filmlər və s.) ilkin mənbədir. Cite veb istinad şablonudu axı. Onu efn daxilində verə bilərəm? &lt;font color=&quot;green&quot;&gt;'''[[İstifadəçi:Samral|samral]]'''&lt;/font&gt; &lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Samral|''müzakirə'']]&lt;/sup&gt; 06:56, 24 oktyabr 2023 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Samral|Samral]] ikisi də link vermək üçündür, yəni texniki olaraq fərq yoxdur. Loqo qoymaq olmur sadəcə. Efn-də qəliz məhdudiyyətlər var &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 13:14, 25 oktyabr 2023 (UTC)
::::@[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]], mənim məqsədim odur ki, istinadlarla ilkin mənbələri ayrı verim. &lt;font color=&quot;green&quot;&gt;'''[[İstifadəçi:Samral|samral]]'''&lt;/font&gt; &lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Samral|''müzakirə'']]&lt;/sup&gt; 17:51, 25 oktyabr 2023 (UTC)

== Nəzrin Əfəndiyeva ==

Nəzrin Əfəndiyeva səhifəsi silinib, sizdən xahiş edirəm həmin səhifənin bərpa edilməsinə kömək edəsiz. Diqqətiniz üçün təşəkkür edirəm https://www.youtube.com/watch?app=desktop&amp;v=KJkshkgKVv0 https://diplomatmagazine.eu/2016/12/06/embassy-of-azerbaijan-meet-greet-music/ https://news.milli.az/culture/129480.html https://medeniyyet.az/page/news/13839/Fikret-Emirovun-nevesi-Bakida-konsert-proqrami-ile-cixis-edib.html?lang=en https://axar.az/news/musiqi/178071.html https://axar.az/news/musiqi/178071.html https://medeniyyet.az/page/news/13839/Fikret-Emirovun-nevesi-Bakida-konsert-proqrami-ile-cixis-edib.html?lang=en https://www.imdb.com/name/nm7347869/bio/?ref_=nm_ov_bio_sm https://www.adams-music.com/en/artists/flute_centre/trio-manestri https://ateliermarcelhastir.eu/agenda/esprits-nomades-trio-manestri-marie-carmen-suarez-violon-astrid-gallez-flute-traversiere-nezrin-efendiyeva-piano-copy/ https://aze.media/khojaly-wounded-souls-major-art-and-music-event-in-azerbaijan-embassy-in-brussels/ https://www.eureporter.co/world/azerbaijan-world/2023/02/17/khojaly-wounded-souls-major-art-and-music-event-in-azerbaijan-embassy-in-brussels/ [[İstifadəçi:Efendiyevamir|Efendiyevamir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Efendiyevamir|müzakirə]]) 07:40, 25 oktyabr 2023 (UTC)

:Xahiş edirəm münasibət bildirərdiz [[İstifadəçi:Efendiyevamir|Efendiyevamir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Efendiyevamir|müzakirə]]) 16:06, 12 dekabr 2023 (UTC)

== [[User:Sahib Əmrəliyev|Sahib Əmrəliyev]] istifadəçisinin sualı (12:04, 27 oktyabr 2023) ==

Salam, Toğrul. Vikipediyada bioqrafiya yerləşdirə bilmirəm. --[[İstifadəçi:Sahib Əmrəliyev|Sahib Əmrəliyev]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sahib Əmrəliyev|müzakirə]]) 12:04, 27 oktyabr 2023 (UTC)

== Faylın izahı ==
Salam həmkar. Bir çox şablonlar vikiverilənlərdən şəkil idxal edərkən faylın izahını idxal etmir. Tərcümə olunsa da belə. Bu problemi həll etmək olarmı? — [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 06:45, 3 noyabr 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] salam. Bəli, həmin problemi həll etmək üçün bir funksiya lazımdır. Onu həll edəcəm mütləq &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 13:06, 3 noyabr 2023 (UTC)
== [[:Əminə Məlikova]] səhifəsinin silinməyə namizəd göstərilməsi ==
&lt;div class=&quot;afd-notice&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;floatleft&quot; style=&quot;margin-bottom:0&quot;&gt;[[Fayl:OOjs UI icon alert-warning-black.svg|48px|alt=|link=]]&lt;/div&gt;'''[[:Əminə Məlikova]]''' səhifəsinin Vikipediyada saxlanıb-saxlanılmaması ilə bağlı müzakirə aparılır.

Konsensus əldə olunanadək səhifə [[Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Əminə Məlikova]] səhifəsində müzakirə olunacaqdır. Hər kəs, o cümlədən siz müzakirəyə qatıla, fikirlərinizi bölüşə bilərsiniz.

İstifadəçilər müzakirə zamanı səhifəni redaktə edə, eləcə də müzakirə zamanı bildirilən problemləri həll etmək üçün səhifəni təkmilləşdirə bilərlər. Bununla belə, səhifənin yuxarı hissəsində yerləşdirilmiş silinmə şablonunu götürməyin.
&lt;!-- Şablon:Sns bildirişi --&gt;&lt;/div&gt; [[User:Sura Shukurlu|&lt;span style=&quot;color:#549&quot;&gt;sur&lt;u&gt;ə&lt;/u&gt;&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:Sura Shukurlu|&lt;span style=&quot;color:#549&quot;&gt;&lt;sup&gt;m&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;]] 22:08, 5 noyabr 2023 (UTC)

== Vikidata ilə bağlı ==

salam həmkar. elə etmək olar ki, misal üçün Azərbaycan Dövlət Universiteti BDU-nun keçmiş adıdır. şəxsin həyatı ad dəyişilməyənə qədər illərə aid olanda avtomatik Azərbaycan Dövlət Universiteti göstərilsin. amma təbii ki, üzərinə tıklayanda BDU məqaləsi açılsın. amma yox, ondan sonrakı ilə aiddirsə elə Bakı Dövlət Universiteti olsun. yəni ki, indiki halda biz həmin dönəmdə yaşayan şəxsə də Azərbaycan Dövlət Universiteti əlavə edəndə Bakı Dövlət Universiteti kimi düşür. [[İstifadəçi:Atakhanli|Atakhanli]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Atakhanli|müzakirə]]) 22:56, 7 noyabr 2023 (UTC)
: məncə, olar. çünki şəhərlərdə filan var bu. [[İstifadəçi:Atakhanli|Atakhanli]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Atakhanli|müzakirə]]) 22:57, 7 noyabr 2023 (UTC)
:: əslində başlama və bitmə tarixi qeyd olunube. amma ki, bunu yaşamına görə özü hesablasın. yəni, şəxs 1989-da vəfat edibsə misal, ad dəyişikliyi 1991-də olubda. deməli onsuz da Azərbaycan Dövlət Universiteti olmalıdır, çünki həmin illərdə BDU adı mövcud deyildi. [[İstifadəçi:Atakhanli|Atakhanli]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Atakhanli|müzakirə]]) 22:59, 7 noyabr 2023 (UTC)
:::Siz dediyiniz kimidir, onsuz da. O halda ki, vikiverilənlərdə şəxsin təhsilini qeyd edərkən başlama və bitmə tarixi qeyd edilsin. Bu zaman siz deyən kimi idxal olunacaq. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 06:36, 8 noyabr 2023 (UTC)
::::@[[İstifadəçi:Atakhanli|Atakhanli]] salam. Siz dediyinizi anlayıram. Təbii ki, vəfat tarixinə uyğun olaraq adı əlavə edilsə (başlama və bitmə verilməsə də) daha məntiqli ola bilər. Amma burada bir problem çıxa bilər — hansı ad götürülsün? Şəxsin yaşadığı müddət ərzində universitetin adı 5 dəfə dəyişə bilər, bu halda Vikiverilənlər hansı adın götürüləcəyini bilməyəcək. &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 12:26, 8 noyabr 2023 (UTC)

== Youtube ==

Salam Toğrul bəy. İstinad kimi youtube.com-dan link əlavə edəndə problem yaranmır. Amma youtu.be-dən link əlavə edəndə filtr icazə vermir.— [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 20:54, 17 noyabr 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]] salam. Elə bir MediaViki səhifəsi var idi, amma xatırlamıram adını. @[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]]in yadında olar bəlkə. Hazırda saytları bloklamaq üçün [[Xüsusi:BlockedExternalDomains]] səhifəsindən istifadə olunur &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:57, 25 noyabr 2023 (UTC)
: [[MediaViki:Spam-whitelist]]-ə əlavə etmək olar. Youtu.be linkləri Metadakı blacklistdə bloklanıb. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 07:02, 25 noyabr 2023 (UTC)
::@[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] mən də [[:meta:Spam_blacklist|burada]] gördüm &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 07:18, 25 noyabr 2023 (UTC)
::: Bəli, bunu deyirdim. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 09:34, 25 noyabr 2023 (UTC)
::::Texniki tərəfi bildim,  youtu.be-nin niyə blocklistə düşdüyü barədə fikriviz var?— [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 10:43, 25 noyabr 2023 (UTC)
::::: Yönləndirən linklər qəbuledilməzdir deyiblər: [[meta:Special:PermanentLink/20571761#youtu.be]]. Həmçinin spam botların qarşısını almaq üçün tətbiq olunub deyirlər. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 10:59, 25 noyabr 2023 (UTC)

== Müzakirə səhifənizin mühafizəsi ==
Salam, yeni istifadəçilərdən biri sizin müzakirə səhifənizə yaza bilməməsini qeyd etdi. Baxdım ki, yalnız avtotəsdiqlənmiş istifadəçilərə icazə verirsiniz. Mümkündür bunu qaldırasınız? Yeni istifadəçilərin ilk yazdığı şəxslər inzibatçılardır. Eyni zamanda mentorluq da edirsiniz, fikrimcə onlar da yeni gələndə yaza bilmirlər. Hörmətlə — ''[[User: Eldarado |&lt;span style=&quot;color:#000000;&quot;&gt;eldarado&lt;/span&gt;]]''&lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Eldarado|müzakirə]] | [[Xüsusi:Fəaliyyətlər/Eldarado|fəaliyyət]] | [[:m:User:Eldarado|meta səhifəsi]])&lt;/small&gt; 06:40, 20 noyabr 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Eldarado|Eldarado]] salam. Haqlısınız. Mühafizəni qaldırdım. Bir müddət spam gəlirdi deyə mühafizə olunmuşdu. Məlumat üçün təşəkkür edirəm &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 07:42, 21 noyabr 2023 (UTC)

== [[Ruhin İsmayılov]] ==

Salam. Zəhmət olmasa bu məqaləni qaralama ad fəzasında bərpa edərdiz, təkmilləşdirib, inşallah, BNS-ə təqdim edəcəm. &lt;font color=&quot;green&quot;&gt;'''[[İstifadəçi:Samral|samral]]'''&lt;/font&gt; &lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Samral|''müzakirə'']]&lt;/sup&gt; 02:04, 24 noyabr 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Samral|Samral]] salam. {{done}} &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:46, 25 noyabr 2023 (UTC)

== Dil keçidi ==

Məncə bu 2 dil keçidi birləşdirilməlidir. Siz necə düşünürsüz?
* https://www.wikidata.org/wiki/Q23309575
* https://www.wikidata.org/wiki/Q3687335
&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;'''[[İstifadəçi:Samral|samral]]'''&lt;/font&gt; &lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Samral|''müzakirə'']]&lt;/sup&gt; 01:23, 4 dekabr 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Samral|Samral]] salam. Çin dilinə verilmiş keçidlərə baxın, fərqli məqsədlə edilmişə bənzəyir. Amma həmin dillərin keçidlərini silib birləşdirmək olar, eyni məhfuma bənzəyir &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:27, 4 dekabr 2023 (UTC)

== şablon ==

Salam, zəhmət olmasa [https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Universal_karto%C3%A7ka bu] şablonu düzəldə bilərsiz? [[Bürünc]] məqaləsində ingilis dilində başlıqlar yazılıb. — '''[[İstifadəçi:Xeyal|&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print;color:blue;&quot;&gt;Xeyal&lt;/span&gt;]]''' &lt;small&gt;'''[[İstifadəçi müzakirəsi:Xeyal|&lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print;color:blue;&quot;&gt;(müzakirə)&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;]]'''&lt;/small&gt; 16:00, 6 dekabr 2023 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Xeyal|Xeyal]] salam. Həmin şablonun xüsusi düzəlişinə ehtiyac yoxdur. Vikiverilənlərdən tərcümə etsəniz, Azərbaycan dilində göstəriləcək. Məsələn, [[:d:Special:Diff/2025689701|bunu tərcümə etdim]], şablonda dəyişildi. &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 07:40, 7 dekabr 2023 (UTC)

== [[User:Asgarov Ruslan|Asgarov Ruslan]] istifadəçisinin sualı (14:34, 9 dekabr 2023) ==

Salam necəsiniz. Məqalənin adını necə dəyişə bilərəm ?Köməklik edə bilərsinizmi . --[[İstifadəçi:Asgarov Ruslan|Asgarov Ruslan]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Asgarov Ruslan|müzakirə]]) 14:34, 9 dekabr 2023 (UTC)

== [[User:Sarkhan 041|Sarkhan 041]] istifadəçisinin [[&quot;Azərbaycan Bayrağı&quot; ordeni ilə təltif edilənlərin siyahısı]] ilə bağlı sualı (22:53, 9 dekabr 2023) ==

Salam Aleykum siyahıda atam Vəliyev Bakir Yusif oğlunun adı yoxdur xahiş edirəm ki atamən adınıda siyahıya salasız. Mənə geri dönüş etsəniz sizə orden haqqında tam məlumatı təqdim edəcəm. Təşəkkür edirəm --[[İstifadəçi:Sarkhan 041|Sarkhan 041]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sarkhan 041|müzakirə]]) 22:53, 9 dekabr 2023 (UTC)

== [[User:Sarkhan 041|Sarkhan 041]] istifadəçisinin sualı (19:56, 15 dekabr 2023) ==

Salam qardaş mən atam haqqında məlumat paylaşmışam amma atamın adıyla bərabər yuxarıda mənim istifadəçi adımda görünür onu necə itirə bilərəm? --[[İstifadəçi:Sarkhan 041|Sarkhan 041]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sarkhan 041|müzakirə]]) 19:56, 15 dekabr 2023 (UTC)

:Salam. Siyahıya əlavə etdim və ayrıca məqalə formasına saldım. Amma təltif olumması ilə bağlı istinad yoxdu. Məqaləni vikipediya qaydalarına uyğun formada redaktə edin ki, silinməsin. Uğurlar!
:*[[Bakir Vəliyev]]
:— [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 20:12, 1 yanvar 2024 (UTC)

== [[User:Huseyn Shukurov|Huseyn Shukurov]] istifadəçisinin sualı (16:47, 19 dekabr 2023) ==

Salam,mən vikipediyada redaktə etmək istəyirəm, mənə bu barədə kömək edində zəhmət olmasa --[[İstifadəçi:Huseyn Shukurov|Huseyn Shukurov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Huseyn Shukurov|müzakirə]]) 16:47, 19 dekabr 2023 (UTC)

== Keçid tövsiyyə ==

Salam Toğrul bəy. [[MediaViki:NewcomerTasks.json|Burda]] keçid tövsiyyə funksiyasının hansı başlıqlarda işləməməsi qeyd olunub. Amma yenə də həmin başlıqlarda [https://ibb.co/QMB58ND təklif] verir. Böyük-kiçik hərf fərqinə görə də ola bilər. Ya mən düz başa düşmürəm, ya da problemlə bağlı müraciət ünvanlayarsız.— [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 20:41, 4 yanvar 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]] salam. Həmin səhifənin kodu normal görünür, amma niyə işləmədiyini deyə bilmirəm &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 09:06, 8 yanvar 2024 (UTC)

== [[User:M.Y. Bayramova|M.Y. Bayramova]] istifadəçisinin sualı (17:04, 7 yanvar 2024) ==

Salam, hörmətli mentor! Mən Vikipediyaya yeni qatılmışam. Zəhmət olmasa, &quot;Vikipediyada necə məqalə yarada bilərəm?” haqda məlumat verərdiniz. --[[İstifadəçi:M.Y. Bayramova|M.Y. Bayramova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:M.Y. Bayramova|müzakirə]]) 17:04, 7 yanvar 2024 (UTC)

== Yoxlanış ==

Salam, Zəhmət olmasa [[Qaralama:Samirə_Bağırova|bu səhifədə]] yeni düzəlişlər edildi yoxlanış edə bilərsiniz [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (şəxslər)#Alimlər]] uyğunlaşdı ya yox?

vəya Monoqrafiya kitab müəllifi olaraq yazıçı şablonunda saxlamaq olarmı? [[İstifadəçi:Z.Elmar427|Z.Elmar]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Z.Elmar427|müzakirə]]) 09:07, 12 yanvar 2024 (UTC)

== [[User:Writerr11|Writerr11]] istifadəçisinin [[Qazma]] ilə bağlı sualı (17:18, 17 yanvar 2024) ==

Salam. Telefon vasitəsilə məqaləyə necə şəkil əlavə edə bilərəm? --[[İstifadəçi:Writerr11|Writerr11]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Writerr11|müzakirə]]) 17:18, 17 yanvar 2024 (UTC)

== commons ==

Salam [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]]. [[Azərbaycan medallarının siyahısı]] məqaləsindəki bir çox medalların şəkli yoxdur, bəzilərinində keyfiyyəti yaxşı vəziyyətdə deyil (''jpg, png''). Sizdən xahiş etsəm bunları yerləşdirə bilərsinizmi? Özüm commonsda bloklandığım üçün bunu edə bilmirəm. — '''[[İstifadəçi:Xeyal|&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print;color:blue;&quot;&gt;Xeyal&lt;/span&gt;]]''' &lt;small&gt;'''[[İstifadəçi müzakirəsi:Xeyal|&lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print;color:blue;&quot;&gt;(müzakirə)&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;]]'''&lt;/small&gt; 20:07, 19 yanvar 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Xeyal|Xeyal]] salam. Əlbəttə, müəyyən yüksək təsvirlər məndə var. Onları işləyib yükləyəcəm Vikianbara &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 08:50, 22 yanvar 2024 (UTC)

== [[User:İlyas Ramazanov|İlyas Ramazanov]] istifadəçisinin [[Vikipediya:İstifadəçi hesabı istə]] ilə bağlı sualı (06:10, 26 yanvar 2024) ==

ilyas ramazanov --[[İstifadəçi:İlyas Ramazanov|İlyas Ramazanov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:İlyas Ramazanov|müzakirə]]) 06:10, 26 yanvar 2024 (UTC)

==  ilyas ramazanov ==

￼ilyas ramazanov [[İstifadəçi:İlyas Ramazanov|İlyas Ramazanov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:İlyas Ramazanov|müzakirə]]) 06:15, 26 yanvar 2024 (UTC)

== [[User:İlyas Ramazanov|İlyas Ramazanov]] istifadəçisinin sualı (07:29, 26 yanvar 2024) ==

Meslen --[[İstifadəçi:İlyas Ramazanov|İlyas Ramazanov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:İlyas Ramazanov|müzakirə]]) 07:29, 26 yanvar 2024 (UTC)

== Kateqoriya ==
Salam həmkar. [[:Kateqoriya:Convert errors]] bu kateqoriyanı hansı şablon yaradır? Tapa bilmədim. Baxıb həll edərdiz.— [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 11:12, 27 yanvar 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] salam. {{Həll edildi }} &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:07, 31 yanvar 2024 (UTC)
::Toğrul bəy bəs [[:Kateqoriya:Articles using small message boxes]] bu kateqoriya hansı problemdən yaranıb? Bir baxardız. — [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 09:11, 31 yanvar 2024 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] o da {{solved}} &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 10:56, 31 yanvar 2024 (UTC)

== [[User:Təbriz Mehdizadə|Təbriz Mehdizadə]] istifadəçisinin sualı (18:47, 28 yanvar 2024) ==

Salam --[[İstifadəçi:Təbriz Mehdizadə|Təbriz Mehdizadə]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Təbriz Mehdizadə|müzakirə]]) 18:47, 28 yanvar 2024 (UTC)

== Fotolar ==

Salam, Toğrul bəy. Siz mədəniyyət və incəsənət xadimləri ilə bağlı həmişə arxiv və nadir tapılan fotolar əlavə edirsiniz. Əgər alınırsa [[:Fayl:Cabir Novruz.jpg]] və [[:Fayl:Fikrət Qoca.jpg]] faylları da daha orijinal və yaxşı fotolarla əvəz edə bilərsiniz? Çox sağolun. &lt;span style=&quot;border:1px solid black;padding:1px;&quot;&gt;[[User:Grenzsoldat|&lt;font style=&quot;color:#2F373E;background:#62BDB7;font-family:sans-serif;&quot;&gt;'''Grenzsoldat'''&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt; 18:36, 5 fevral 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Grenzsoldat|Grenzsoldat]] salam. Bəzən gözlənilmədən fotolara rast gəlirəm. Yaxşı keyfiyyətdə olanlardan yükləyəcəm, mütləq &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 12:26, 6 fevral 2024 (UTC)

Salam 14 may 2021ci ildə qeyri ensiklopedik şəxs adlandırıb sildiyiniz mənim yaratdığım Ruzi Orucov məqaləsindəki şəxs haqqında məlumatları mənə verə bilərsiniz? Telefonumdan silinib [[İstifadəçi:Ramil Asifoğlu|Ramil Asifoğlu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ramil Asifoğlu|müzakirə]]) 20:40, 17 fevral 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Ramil Asifoğlu|Ramil Asifoğlu]] salam. Buyurun: [[Qaralama:Ruzi Orucov]] &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 12:03, 27 fevral 2024 (UTC)
::Salam yaratdığım bəzi ziyalı şəxslərin məqalələri silinib arxivdən sizdən əldə edə bilərəm məlumatlar? Telefondan da silinib
::Namazov Cəlal, Namazov Rauf, Namazov Üzeyir Qurban oğlanlarının məqalələləri [[İstifadəçi:Ramil Asifoğlu|Ramil Asifoğlu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ramil Asifoğlu|müzakirə]]) 12:36, 15 yanvar 2025 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Ramil Asifoğlu|Ramil Asifoğlu]] salam. Buyurun, [[Qaralama:Cəlal Namazov]], [[Qaralama:Rauf Namazov]], [[Qaralama:Üzeyir Namazov]] &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 13:25, 15 yanvar 2025 (UTC)
::::Çox sağolun Namazov Fazil Qurban oğlu da olmalı idi, onuda atardız zəhmət olmasa [[İstifadəçi:Ramil Asifoğlu|Ramil Asifoğlu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ramil Asifoğlu|müzakirə]]) 15:12, 15 yanvar 2025 (UTC)
:::::@[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] Namazov Fazil Qurban oğlunuda [[İstifadəçi:Ramil Asifoğlu|Ramil Asifoğlu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ramil Asifoğlu|müzakirə]]) 18:16, 15 yanvar 2025 (UTC)
::::::@[[İstifadəçi:Ramil Asifoğlu|Ramil Asifoğlu]] salam. Fazil Namazov adlı məqalə olmayıb &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 08:03, 18 yanvar 2025 (UTC)

== Vikiləşdirici ==

Salam. Vikiləşdiricidən əvvəl istifadə etdiyim belə bir qadcet var: [[:de:Benutzer:TMg/autoFormatter]]. Bəlkə bundakı funksiyaları birləşdirək Vikiləşdiriciyə? [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 22:19, 23 fevral 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] salam. Əla fikirdi. Hansıları konkret olaraq daxil edək? &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 12:02, 27 fevral 2024 (UTC)
::Qadcet &lt;nowiki&gt;&quot;&lt;br /&gt;&quot;&lt;/nowiki&gt;-ya çevirir, Vikiləşdirici &lt;nowiki&gt;&quot;&lt;br&gt;&quot;&lt;/nowiki&gt;-a. Hansı doğrudu? — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 13:28, 3 mart 2024 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]] açığı, &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;nin heç bir mənası yoxdur. &lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt; bəs edir. [https://stackoverflow.com/questions/1946426/html-5-is-it-br-br-or-br Mənbə] &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 10:52, 4 mart 2024 (UTC)
:: [[:meta:User:TMg/autoFormatter|Burada]] ingiliscə yazılıb. Maraqlı funksiyalar var. Vikiləşdirinin kodunu hələ tam oxumamışam, ona görə hansılar var-yox bilmirəm. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 12:05, 4 mart 2024 (UTC)

== Alim ==

Salam, həmkar. Necəsiniz? Zəhmət olmasa, [[ŞM:Alim#Adlandırma|buradakı]] müzakirəyə nəzər yetirin. Belə olan halda [[Alim|bu əsas məqalənin]] də adı da ona uyğun dəyişməlidi? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 23:38, 25 fevral 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam. Məqalənin adı &quot;alim&quot; qala bilər, şablonu isə &quot;elm xadimi&quot; etmək lazımdır, botla həll edərək &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 12:04, 27 fevral 2024 (UTC)
::Məqalənin adını ayrıca müzakirə edərik. Şablonu vaxtınız olanda həll edə bilərsiniz? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 14:58, 27 fevral 2024 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] müzakirəyə və terminə yenə bir də nəzər saldım. Sonra qərarımı dəyişdim. Düşünürəm ki, &quot;alim&quot; uğurlu addır. Türkcədə tək sözlə ifadə edilən &quot;alim&quot; sözü olmadığına görə mürəkkəb sözdən istifadə edirlər. Bizdə isə var. Elm xadimi — alim, eynidir. Digər dillərdə də &quot;alim&quot;dir, &quot;elm xadimi&quot; deyil. Məsələn, ruscada &quot;учёный&quot; adlanır, &quot;деятель наук&quot; deyil. &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 08:29, 28 fevral 2024 (UTC)
::::Bu, kino sənətçisi və mədəniyyət işçisinə sənətçi deməyə bənzəyir (sənətçidirlər, orası ayrı). Alim sözü daha böyük məna ifadə edən və bəzən başqa formada da işlənən bir sözdür. Məsələn, elə yeni bu sahə ilə maraqlanmağa başlayan və bu sahəyə illərini vermiş hər iki şəxsə bunu demək doğru gəlmir. Ona görə də digər ifadənin istifadəsinin daha ümumi və əhatəli olacağını məqsədəuyğun görürəm. Konsensus da əldə etmişik. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 23:50, 29 fevral 2024 (UTC)
:::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Düzdür, elm xadimi bir az da geniş anlayışdır, amma şablonun parametrləri sırf alimlər üçün nəzərdə tutulmuşları özündə ehtiva edir. Məncə bu adlandırmanı bir də daha kütləvi şəkildə müzakirə etməkdə fayda var &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 11:25, 1 mart 2024 (UTC)
::::::👍 Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 11:40, 1 mart 2024 (UTC)

== [[User:Nigar-Rauf|Nigar-Rauf]] istifadəçisinin sualı (11:51, 4 mart 2024) ==

salam Men isterdim ki The Institution of caucasus başlığı ilə verilən məqaləni  The İnstitute of the Caucasus Studies başlığı ilə əvəz edim.Bunun üçün mene nece komek ede bilersiz --[[İstifadəçi:Nigar-Rauf|Nigar-Rauf]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nigar-Rauf|müzakirə]]) 11:51, 4 mart 2024 (UTC)
== Sual ==
&lt;div class=&quot;cd-moveMark&quot;&gt;''[[Müzakirə:Münxen#Sual]] səhifəsinə köçürüldü.  &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:27, 6 mart 2024 (UTC) ''&lt;/div&gt;

== Şablon ==
Salam. [https://en.wikipedia.org/wiki/Template:S-ppo bu şablonu] yarada bilərsiniz? &lt;span style=&quot;border:1px solid black;padding:1px;&quot;&gt;[[User:Grenzsoldat|&lt;font style=&quot;color:#2F373E;background:#62BDB7;font-family:sans-serif;&quot;&gt;'''Grenzsoldat'''&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt; 18:28, 5 mart 2024 (UTC)

== Cite references ==

Salam. Bu iki səhifəni nə üçün lokalda yaratmışdınız? [[MediaViki:Cite references link many format backlink labels]], [[MediaViki:Cite references link many format]]. Translatewikidə tərcüməyə ehtiyac olmadığı qeyd olunub. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 22:24, 9 mart 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] salam. Sizin qaytardığınız versiyada təkrar istinadlar əlifba ilə görsənəcək. Düşünürəm ki, həmin variant heç yaxşı görünmür. 26 hərfli ingilis əlifbasıdır özü də, yerli hərfləri dəstəkləmir. Niyə lokalda ayrı olmasın? Rusda da var &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 05:02, 10 mart 2024 (UTC)
:: Bərpa edirəm onda. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 11:46, 10 mart 2024 (UTC)

== Şablon ==
Salam. Əgər vaxtınız olsa [https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Futbol_liqas%C4%B1_sezonu bu şablonu] yığa bilərsiniz ingilis dilli versiyada olan tipdə? &lt;span style=&quot;border:1px solid black;padding:1px;&quot;&gt;[[User:Grenzsoldat|&lt;font style=&quot;color:#2F373E;background:#62BDB7;font-family:sans-serif;&quot;&gt;'''Grenzsoldat'''&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt; 20:34, 15 mart 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Grenzsoldat|Grenzsoldat]] salam. Bəli, həll edəcəm &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:34, 19 mart 2024 (UTC)

== [[Qaralama:Seymur Vəzirov]] ==

Salam, həmkar, necəsiz? Töhfələrinizə əsasən, mövzunun sizin maraq əhatənizdə ola biləcəyini düşündüm. Sizcə, bu şəxs ensiklopedikdirmi? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 11:25, 18 mart 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam. Yaxşı olasınız. Sözügedən şəxs rayon icraiyyə komitəsinin ([[:ru:Исполнительный комитет|ispolkom]]) sədri olub. Yəni icra başçısı. Bu onu ensiklopedik edə bilər, amma tərtibat çox pis vəziyyətdədir. Şəxsdən başqa hamı haqqında məlumat verilib =) &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:37, 19 mart 2024 (UTC)
::Salam. Təşəkkür edirəm. Sizə maraqlıdırsa, işləyə bilərsiniz? Sizin Azərbaycan SSR xadimləri ilə bağlı töhfələriniz olduqca böyükdür. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 07:28, 19 mart 2024 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] təşəkkürlər. Barəsində məlumat çıxsa, əlbəttə, təkmilləşdirərəm &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 09:47, 19 mart 2024 (UTC)

== Medal və ordenlərin ardıcıllığı ==

Qanuna əsasən yubiley medalları digər medallardan sonra taxılmalıdır və bütün yubiley medalların təsis olunması haqda qərarda da bu göstərilir. https://e-qanun.az/framework/7898#_edn7 Üstdəki mənbədə medal və orden ardıcıllığı deyil, sadəcə Azərbaycanda qüvvədə olan bütün medallar göstərilmişdir. Əmək ordeni Azərbaycan Respublikasında ən kiçik ordendir və ondan daha aşağı ən yüksək fərqləndirmə nişanı sayılan Vətən Uğrunda medalıdır. Heydər Əliyevin 100 illik yubileyi medalı isə prezidentin rəsmi səhifəsində də göstərildiyi kimi digər medal və ordenlərdən sonra taxılır. [[İstifadəçi:İsmayilgod|İsmayilgod]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:İsmayilgod|müzakirə]]) 17:55, 18 mart 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:İsmayilgod|İsmayilgod]] salam. [https://president.az/az/articles/view/59506 Əsasnaməyə] əsasən
:{{tq|“Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923-2023)” Azərbaycan Respublikasının yubiley medalı döşün sol tərəfinə, Azərbaycan Respublikasının digər orden və medalları olduqda ordenlərdən sonra taxılır.}}
:Ən kiçik orden &quot;Əmək&quot; ordeninin 3-cü dərəcəsidir, bəli. Ondan sonra da bu medal taxılır. Daha sonra isə digər medallar. E-qanunda isə ardıcıllığa uyğun düzülür, medalların sıralanması təsadüfi deyil. Həmin siyahıdakı medalların əsasnaməsinə baxa bilərsiniz. &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:34, 19 mart 2024 (UTC)
::Əsasnaməyə əsasən medal və ordenlərin taxılma ardıcıllığı onların dəyər sıralanmasına görə olmalıdır. Heydər Əliyevin 100 illik yubileyi medalının təsis edilməsi haqda sərəncamda medalın digər orden və medallardan sonra taxılması nəzərdə tutulur, yəni ən kiçik medallar cərgəsində. Vətən Uğrunda medalının təsisi edilməsi haqda sərəncam ən ali fərqləndirmə nişanı olduğu qeyd olunur və bütün medallardan əvvəl taxılması nəzərdə tutulur. Digər medallar haqda olan sərəncamda da hansı medaldan sonra hansından əvvəl taxılması yəni hansından yüksək hansından kiçik olduğu qeyd olunur. Digər dövlətlərə də baxsaq yubiley medalları heç vaxt ardıcıllığın önünə keçməyib. E-qanunda isə medal və ordenlərin yüksəkdən kiçiyə olduğu qeyd olunmayıb. Zəhmət olmasa medal və orden ardıcıllığına düzəliş edərsiniz. [[İstifadəçi:İsmayilgod|İsmayilgod]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:İsmayilgod|müzakirə]]) 15:45, 19 mart 2024 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:İsmayilgod|İsmayilgod]] siz dediyiniz hansı qanuna əsaslanır? Əsasnamədə açıq şəkildə yazılıb ki, '''ordenlərdən sonra''' taxılır, yəni ən yüksək medaldır. Siz isə deyirsiniz, orden və medallardan sonra. &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 17:28, 19 mart 2024 (UTC)
::::Azərbaycan Respublikasının “Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı” (bundan sonra - “Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı”) adı Azərbaycan Respublikasının ən ali fərqlənmə dərəcəsidir.
::::“Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı” Azərbaycan Respublikasının medalı döşün sol tərəfinə, digər orden və medallardan yuxarıda “Qızıl Ulduz” medalından əvvəl taxılır.
::::Üstdəki mətndə ən ali fərqlənmə dərəcəsi olduğu yazılır.
::::Heydər Əliyevin 100 illik yubileyi medalında yazılan kimi eyni mətn &quot;Vətən uğrunda&quot; medalında da var. 
::::&quot;Vətən uğrunda&quot; Azərbaycan Respublikasının medalı digər orden və medalları olduğu halda döşün sol tərəfinə ordenlərdən sonra taxılır
::::Orden və medallar haqda araşdırarkən yubiley medallarının ümumi sıralamada digər ölkələrdə sonda olduğu görülür. İnternetdə kiçik bir araşdırma elədim &quot;Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı&quot; medalının ən ali fərqləndirmə dərəcəsi olduğu qəbul edilsə də &quot;Heydər Əliyevin 100 illik yubileyi&quot; haqda medalından daha üstün olduğunu dəqiqləşdirəcək bir mənbə tapa bilmədim. Ən ali fərqləndirmə dərəcəsi yazması ola bilsin məni yanıldıb. Bu haqda dəqiqləşdirici bir mənbə tapsam yenidən müzakirəyə davam edəcəm. [[İstifadəçi:İsmayilgod|İsmayilgod]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:İsmayilgod|müzakirə]]) 17:47, 19 mart 2024 (UTC)

== Sual ==
Salam. Bu gündən faylların lisenziyalarının səliqəyə salınmasına başladım. Şəxs fotoları barədə aydındır. [https://az.wikipedia.org/wiki/Fayl:L%C9%99tif_Feyzullayev._K%C9%99ndin_k%C3%B6hn%C9%99_hiss%C9%99si.jpg Bu tipdə portretləri hansı lisenziya ilə təqdim edə bilərəm]? &lt;span style=&quot;border:1px solid black;padding:1px;&quot;&gt;[[User:Grenzsoldat|&lt;font style=&quot;color:#2F373E;background:#62BDB7;font-family:sans-serif;&quot;&gt;'''Grenzsoldat'''&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt; 16:04, 19 mart 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Grenzsoldat|Grenzsoldat]] salam. {{tl|Şəkil məlumatı}} və {{tl|İncəsənət əsəri}} şablonlarını birgə istifadə edə bilərsiniz &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 15:41, 20 mart 2024 (UTC)

== Rütbə şablonları ==

Salam [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]]. Uzun müddətdir rütbə şablonlarında rütbələrin şəkilləri əks olunmur. Zəhmət olmasa bunları əlavə edə bilərsiz? — '''[[İstifadəçi:Xeyal|&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print;color:blue;&quot;&gt;Xeyal&lt;/span&gt;]]''' &lt;small&gt;'''[[İstifadəçi müzakirəsi:Xeyal|&lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print;color:blue;&quot;&gt;(müzakirə)&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;]]'''&lt;/small&gt; 10:14, 20 mart 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Xeyal|Xeyal]] salam. Anlamadım, tam olaraq problem nədən ibarətdir? &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 15:40, 20 mart 2024 (UTC)
::Ancaq general rütbələrində [https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:General-polkovnik/Az%C9%99rbaycan rütbələrin şəkilləri] mövcuddur. Digərlərində isə yoxdur. — '''[[İstifadəçi:Xeyal|&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print;color:blue;&quot;&gt;Xeyal&lt;/span&gt;]]''' &lt;small&gt;'''[[İstifadəçi müzakirəsi:Xeyal|&lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print;color:blue;&quot;&gt;(müzakirə)&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;]]'''&lt;/small&gt; 17:28, 20 mart 2024 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Xeyal|Xeyal]] bu çox vaxtaparan bir prosesdir. Generalları SVG formatında hazırlamaq təxminən 5 ay çəkdi. Təbii ki, digər rütbələri də eyni formatda hazırlayacam. Mayor-polkovnik poqonlarının fotolarını toplayıram hələ ki. Vikianbardakı köhnə poqonların heç biri doğru deyil. &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 17:37, 20 mart 2024 (UTC)
::::Vaxtınız olduqca bir-bir, iki-iki də əlavə etsəniz yaxşı olardı. Birdaha təşəkkürlər. — '''[[İstifadəçi:Xeyal|&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print;color:blue;&quot;&gt;Xeyal&lt;/span&gt;]]''' &lt;small&gt;'''[[İstifadəçi müzakirəsi:Xeyal|&lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print;color:blue;&quot;&gt;(müzakirə)&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;]]'''&lt;/small&gt; 17:40, 20 mart 2024 (UTC)
Salam [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]]. Digər rütbə şablonlarını əlavə edəcəksiniz? xatırlatma üçün deyim ki, sərhəd qoşunlarının gizir rütbələridə mövcud deyil. Daxili qoşunların polkovnik, mayor, polkovnik-leytenant, general-mayor, general-leytenant, general polkovnik rütbələri mövcud deyil. DİN və Polis şablonları DQ ilə ayrıdır. — '''[[İstifadəçi:Xeyal|&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print;color:blue;&quot;&gt;Xeyal&lt;/span&gt;]]''' &lt;small&gt;'''[[İstifadəçi müzakirəsi:Xeyal|&lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print;color:blue;&quot;&gt;(müzakirə)&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;]]'''&lt;/small&gt; 10:22, 11 may 2024 (UTC)

== 200k loqosu ==

salam! ^^

bir müddətdir, planlaşdırırdım, 200 min məqaləyə görə xüsusi loqo düzəldib kənd meydanında səsverməyə qoyum, ancaq dərslərə görə elə də vaxtım olmurdu; görürəm, siz artıq hazırlamısınız :D olar ki, mən də öz loqomu səsverməyə təqdim edim və ikisi arasında seçim edilsin? [[İstifadəçi:Əkrəm Cəfər|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 20:36, 20 mart 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Əkrəm Cəfər|Əkrəm Cəfər]] salam. Əlbəttə, yaxşı olar &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 07:23, 21 mart 2024 (UTC)
::aydındır, çox sağ olun ;) [[İstifadəçi:Əkrəm Cəfər|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 17:51, 21 mart 2024 (UTC)

== Film screenshotlarının afişa olaraq istifadəsi ==
Salam. Bir sualım da olacaq. Film screenshotlarının afişa olaraq istifadəsi nə dərəcədə düzgündür və ümumiyyətlə qaydalarda necə tənzimlənir? &lt;span style=&quot;border:1px solid black;padding:1px;&quot;&gt;[[User:Grenzsoldat|&lt;font style=&quot;color:#2F373E;background:#62BDB7;font-family:sans-serif;&quot;&gt;'''Grenzsoldat'''&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt; 10:42, 21 mart 2024 (UTC)

:Salam, həmkar. İcazənizlə fikrimi bildirim. 100% müəllif hüququ pozuntusu ehtiva edir. Orijinal posterlər əlavə oluna bilər sadəcə. Köhnə filmlər şəkilsiz qalacaq, amma vacib deyil şəkil olması. Şəkil yoxdursa, yoxdur, edəcək bir şey yox. Qaydalar daha vacibdir. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 10:49, 21 mart 2024 (UTC)
::@[[İstifadəçi:Grenzsoldat|Grenzsoldat]] salam. Əgər orijinal posterləri tapa bilirsinizsə, yükləyib hazırkıları silinməyə verə bilərsiniz &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 09:47, 25 mart 2024 (UTC)
:::1900-cu illərcə lentə alınan filmin posteri yoxdur. Vusal1981 götürüb screen verib. Screendə sadəcə filmdə yer alan bir nəfərin fotosudur :d &lt;span style=&quot;border:1px solid black;padding:1px;&quot;&gt;[[User:Grenzsoldat|&lt;font style=&quot;color:#2F373E;background:#62BDB7;font-family:sans-serif;&quot;&gt;'''Grenzsoldat'''&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt; 10:36, 25 mart 2024 (UTC)

== [[User:ShahinCavadsoy|ShahinCavadsoy]] istifadəçisinin [[Rəqsanə]] ilə bağlı sualı (13:22, 22 mart 2024) ==

Burada bəzi məlumatlar yalnışdır --[[İstifadəçi:ShahinCavadsoy|ShahinCavadsoy]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:ShahinCavadsoy|müzakirə]]) 13:22, 22 mart 2024 (UTC)

== Başlıqlarda dırnaq işarələrindən istifadə olunması ilə bağlı ==

Salam, hər vaxtınız xeyir. Bildirmək istəyirəm ki, buna qarşıyam, həm yaxşı görünmür, həm də gərək yönləndirmə olmayanda dırnaq yazıb daxil olasan. Dırnaq işarələrindən mətn daxilində istifadə etmək olar sadəcə, başlıqlarda istifadəsini doğru görmürəm. Onun əvəzinə proyektləri və əsərləri vurğulamaq üçün kursiv istifadə oluna bilər. Tranliterasiya olunmayan xüsusi adlarda da normal, dırnaqsız yazılması yaxşıdır. Məncə, mükafat adlarını rəsmi qərara uyğun, onu əsas alaraq dırnaqla adlandırmaq doğru deyil. Məqalə adları qaydalarımız qəbul olunmamış olsa belə, dırnaqlı adlandırmalara heç yerdə rast gəlməmişəm də, düzü. Bizdə hansı hallarda dırnaq yazılması ilə bağlı konsensus var ya mənbələrə falan baxmadan, danışmadan rəsmi qaydaya əsaslanırıq sadəcə? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 13:03, 25 mart 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam. Əslində, dilimizdə kursivlə xüsusi adların qeyd edilməsi anlayışı yoxdur. Onu stil kimi digər vikilərdən götürsək də, müəyyən hallarda istifadə edirik. Yenə də, yalnız stil üçün.
:Dırnaqdan istifadə dil normalarına əsaslanır. Bu haqda sonuncu qərar 2019-cu ildə qəbul edilib ([https://e-qanun.az/framework/42073 bax]). Azərbaycanca Vikipediyada həmin qaydalardan kənara çıxa bilmərik. Müəyyən adları mötərizədə verə bilərik, məsələn, ''Azərbaycan (qəzet)''. Amma bunu hər yerə tətbiq etmək olmur. Dırnaq dilimizin ayrılmaz tərkib hissəsidir. Bu, bütün keçmiş sovet ölkələrində belədir. Adicə rusca Vikipediyada axtarışa « yazın, görəcəksiniz. &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 13:15, 25 mart 2024 (UTC)
::Yox, yazmayaq demirəm, amma baxır harda və başlıqda istifadə etməməyi təklif edirəm. Dil də vacibdir, amma Vikipediya üçün mənbələr daha vacib deyil? Bunları [[VP:SK|SK]] və [[VP:MA|MA]] qaydaları ilə nizamlamalıyıq. Bir səhifə dırnaqla qeyd olunur, baxıram o birində isə dırnaq yoxdur. Qayda və standart olmalıdır ki, sonra bir istifadəçi dırnaq deyib digəri də sadə şəkildə edək deməsin. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 13:20, 25 mart 2024 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] başlıq da dil normalarına əsaslanmalıdır.
:::Transliterasiya olunmamış söz ilə Azərbaycan dilindəki söz yan-yana gəldikdə necə olar? ''Crocus City Hallda terakt'' başlığı ''Dzırodzus Sitıy Hallda terakt'' kimi oxunar.
:::Dilimiz transliterasiyaya çox əsaslandığı üçün dırnaqları hər yerdə verməyə məcburuq. Bəzi hallarda mötərizə ilə yayına bilirik bundan. Qeyd etdiyiniz kimi, bu işarələrdən düzgün istifadə edilməmiş səhifələri nizama salıb dil normalarına uyğunlaşdırmaq lazımdır. &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 13:33, 25 mart 2024 (UTC)

== Common.js ==

[[Xüsusi:Fərq/7548139|Bu dəyişikliyi]] sizə də göstərim, xəbəriniz olsun :) [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 10:03, 29 mart 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] səliqəyə saldığınız üçün təşəkkürlər &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 12:56, 30 mart 2024 (UTC)

== DMX loqosu ==
Salam. [https://az.wikipedia.org/wiki/Fayl:D%C3%B6vl%C9%99t_Miqrasiya_Xidm%C9%99tinin_r%C9%99smi_loqosu.png Bu loqonun orijinalını Commonsa əlavə edə bilərsiniz]? Localda qalmasın. &lt;span style=&quot;border:1px solid black;padding:1px;&quot;&gt;[[User:Grenzsoldat|&lt;font style=&quot;color:#2F373E;background:#62BDB7;font-family:sans-serif;&quot;&gt;'''Grenzsoldat'''&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt; 10:33, 1 aprel 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Grenzsoldat|Grenzsoldat]] salam. {{Solved}} &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 07:14, 5 aprel 2024 (UTC)

== Fayl #1 ==
Salam. Əgər arxivlərdə varsa [https://az.wikipedia.org/wiki/Fayl:Arif_Mirz%C9%99quliyev.jpg bu fotonu] orijinal və daha yaxşı vəziyyətdə olan foto ilə əvəz edə bilərsiz? &lt;span style=&quot;border:1px solid black;padding:1px;&quot;&gt;[[User:Grenzsoldat|&lt;font style=&quot;color:#2F373E;background:#62BDB7;font-family:sans-serif;&quot;&gt;'''Grenzsoldat'''&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt; 13:30, 1 aprel 2024 (UTC)

:Təəssüf ki, şəxsi şəkli məndə yoxdur &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 07:15, 5 aprel 2024 (UTC)

== Fayl #2 ==
Salam. Əgər arxivlərdə varsa [https://az.wikipedia.org/wiki/Fayl:Anar_Na%C4%9F%C4%B1lbaz.jpg bu fotonu] orijinal və daha yaxşı vəziyyətdə olan foto ilə əvəz edə bilərsiz? &lt;span style=&quot;border:1px solid black;padding:1px;&quot;&gt;[[User:Grenzsoldat|&lt;font style=&quot;color:#2F373E;background:#62BDB7;font-family:sans-serif;&quot;&gt;'''Grenzsoldat'''&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt; 13:30, 1 aprel 2024 (UTC)

:[[Vikipediya:Ədalətli istifadə|Ədalətli istifadə]] çərçivəsində azad olmayan faylların mümkün qədər aşağı keyfiyyətdə olması məqsədəuyğundur. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 12:42, 2 aprel 2024 (UTC)

== [[User:Nigar-Rauf|Nigar-Rauf]] istifadəçisinin sualı (06:33, 8 aprel 2024) ==

Salam .Mənim yaratdığım iki məqalə silinib.Südabə Hüseynova və günel Musayeva haqqında olan məqalələrim nə üçün silinib.? Çox xahiş edirəm mənə məlumat verəsiniz. --[[İstifadəçi:Nigar-Rauf|Nigar-Rauf]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nigar-Rauf|müzakirə]]) 06:33, 8 aprel 2024 (UTC)

== Adiutor ==

Salam, Toğrul bəy. Bilmək istərdim ki, Adiutor AzVikidə işləkdir? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 14:03, 9 aprel 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam. Bu barədə Fabrikatora müraciət edilib. Adiutor qlobal olaraq sınaqdan keçirilir. Yekunlaşdıqdan sonra azvikiyə avtomatik idxal ediləcək &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 10:43, 10 aprel 2024 (UTC)

== Sual ==

Salam, həmkar. Sizə bir sualım var. Əgər bir şəxs daha çox digər peşələrlə məşğuldursa və vaxtilə vacib siyasi vəzifə də alıbsa, o zaman infoboksda təbii ki, bu, qeyd edilir. Bu zaman vəzifəli şəxs şablonu da düz gəlmir, axı adam siyasətçi deyil, bir dənə vəzifə tutub qısa müddətdə, məsəlçün. Digər şablonlarda da vəzifə parametrləri yoxdur, səhv etmirəmsə. Bu halda bunu qutuda necə göstərə bilərik? Bu, digər vikilərdə, envikidə necədir, necə nizamlanır? Birdən çox peşəsi olanlara adətən şəxs qoyulur, amma yəni adam sırf əsasən yazıçıdır da, digər fəaliyyətləri də var, amma əsas fəaliyyəti budur. Bu zaman müvafiq şablon qoyulur. Yəni indi o şablonlara bu parametr əlavə olunmalıdır yoxsa hadisə şablonundakı kimi əlavə parametr əlavə etmək üçün əlavələr etmək olar? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 16:18, 15 aprel 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam. Həmin hallarda ingiliscə Vikipediyada şablon daxilinə başqa şablon yerləşdirilir. Lakin bizdəki Vikiverilənlər sistemi buna icazə vermir. Vəzifəli şəxs şablonunun adının dəyişdirilməsi, daha əhatəli edilməsinin əsas səbəbi də o idi. Çox ciddi vəzifə deyilsə, şəxsin fəaliyyət istiqamətinə uyğun müvafiq şablon seçmək olar, lakin ciddi vəzifədirsə, həmin şablonu qoymaq olar. Gələcəkdə bütün şəxs şablonlarının birləşdirilməsi təklifini irəli sürməyi düşünürəm. O zaman bu problemlər qalmayacaq &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:56, 16 aprel 2024 (UTC)

== Şablon ==

Salam, həmkar. Yadımdadır ki, envikidə bir şablon qarşıma çıxmışdı və o şablon vikidə məqaləsi olmayacaq, amma lüğətdə olan sözlərə başlıq açılıb yönləndirmə verirdi lüğətə. Onu bilmirsiniz təsadüfən? Biz də tətbiq edərdik, yaxşı olardı. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 10:42, 17 aprel 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam. Məlumatım yoxdur. Tapsam, mütləq ki, əlavə edəcəm &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:22, 18 aprel 2024 (UTC)
::Salam. [[:en:Template:Wiktionary redirect|Bunun]] kimi bir şey idi. Bu da işimizə yarayar. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 09:26, 18 aprel 2024 (UTC)

== [[User:Yusif Nəbizadə|Yusif Nəbizadə]] istifadəçisinin sualı (19:16, 18 aprel 2024) ==

Salam --[[İstifadəçi:Yusif Nəbizadə|Yusif Nəbizadə]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yusif Nəbizadə|müzakirə]]) 19:16, 18 aprel 2024 (UTC)

== Keçid sil funksiyası ==

Salam, bəy. Yaxşı funksiyadır, amma bəzi hallarda (məsələn, [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Q%C4%B1z%C4%B1l_(d%C9%99qiql%C9%99%C5%9Fdirm%C9%99)&amp;diff=prev&amp;oldid=7569371 burada]) keçidlə birlikdə mətni də silsə əla olar. Qeyri-ensiklopedik mövzuların mətn olaraq da qalması yaxşı deyil. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 04:46, 21 aprel 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam. Əslində, ilk dəfə qulağa xoş gəlir, amma təsəvvür edin, cümlənin ortasında verilmiş keçid mətnlə birlikdə silinsə necə olar? &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 11:27, 22 aprel 2024 (UTC)

== [[User:Lale.Ugur|Lale.Ugur]] istifadəçisinin sualı (12:44, 6 may 2024) ==

Salam. Mən fotonu dəyişmək istəyirəm,onu redaktə etmək mümkün olmur. --[[İstifadəçi:Lale.Ugur|Lale.Ugur]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lale.Ugur|müzakirə]]) 12:44, 6 may 2024 (UTC)

== [[User:Lale.Ugur|Lale.Ugur]] istifadəçisinin sualı (13:05, 6 may 2024) ==

Salam. Mən Wikipediada sağdakı şəkili necə dəyişə bilərəm? Öncədən təşəkkür --[[İstifadəçi:Lale.Ugur|Lale.Ugur]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lale.Ugur|müzakirə]]) 13:05, 6 may 2024 (UTC)

== Vikidata ==

Salam, necəsiz? Zəhmət olmasa {{tl|məktəb}} şablonunun &quot;bağlanıb&quot; parametrinə nəzər yetirə bilərsiz? İdxal olunmur, dəyişdim yenə olmadı (söhbət [[Bakı Fransız Liseyi]]ndən gedir). Bəlkə də Vikidatada fərqli parametr daxil olunduğu üçündür. Bir də tarixlərə idxal olunan keçidləri ({{tl|DVTY}} ilə birlikdə) necə edə bilərik sadəcə mətn olsun, keçid yox. Həm də eyni mövzuya bir dəfə keçid verməsini etmək olar? Məsələn, doğulub Bakıda, ölüb Bakıda. İki dəfə verir burda da, tək yetərlidir. Həm də buna görə vaxtilə idxalı ləğv etməyi təklif etmişdim, təbii tək səbəb deyildi, səbəblərdən biri sadəcə. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 14:32, 10 may 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam. &quot;Təhsil müəssisəsi&quot; şablonu indi həm [[:d:Property:P3999|P3999]], həm də [[:d:Property:P576|P576]] parametrlərini dəstəkləyəcək. Tarixlərə keçid məsələsi isə qarışıqdır. Texniki cəhətdən tətbiqi rahat olsa da, bu barədə icma qərarı lazımdır. Yadımdadır, ümumiyyətlə, keçidlər məsələsi müzakirə edilib stil kitabçasına əlavə olunanda bu məsələ də qaldırılmışdı, amma sırf şablon daxilindəki keçidlər istisna kimi qalmışdı. Əgər istəyirsinizsə, bu barədə müzakirə açıb qərar qəbul etmək olar. Digər göstəricilərə isə yalnız bir dəfə keçid verilməsi texniki cəhətdən mümkün deyil, çünki şablon parametrləri müstəqil olur və hər biri ayrılıqda məlumatları idxal edir &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 09:03, 13 may 2024 (UTC)
:Toğrul bəy bəs niyə həmin məqalədə ləğv olunma ilə bağlı şablon kateqoriya yaratmır ?  [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 11:31, 13 may 2024 (UTC)
::@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] o da {{solved}} &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 12:31, 13 may 2024 (UTC)

== Xüsusi: ==

Salam. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Xüsusi:MənimSəhifəm&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; kimi sözlərin də sehrli sözlər kimi qeyd olunduğu siyahı səhifəsi varmı? Təşəkkürlər öncədən. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 14:24, 13 may 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam. Həmin səhifələr üzərində @[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] işləmişdi. Düşünürəm ki, o sizə keçidi göndərə bilər &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 14:29, 13 may 2024 (UTC)
:: Bizdə tərcümə olunmuş sehrli sözlər [https://gerrit.wikimedia.org/r/plugins/gitiles/mediawiki/core/+/refs/heads/master/languages/messages/MessagesAz.php#141 bunlardır] hələ ki. Yenilərini tərcümə edən olsa əlavə etmək olar. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 14:37, 13 may 2024 (UTC)

== Selam ==

Hi @[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] hope you are well, I am Alex, a journalist and a lover of journalism and translation.I came across a person named Ali Al Suleiman. He has numerous news sources in Arabic, English, and Turkish. Widely recognized in Turkey and the Arab world, he boasts more than 2 million followers. If appropriate, I would appreciate it if you could take a look and write an article about him.”check this page for all sources &lt;nowiki&gt;https://en.wikialpha.org/wiki/Ali_Al_Suleiman&lt;/nowiki&gt; and you can see google news and name on google in Turkish and English [[İstifadəçi:Ameerraisi7|Ameerraisi7]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ameerraisi7|müzakirə]]) 06:34, 20 may 2024 (UTC)

== Yönləndirilən səhifə ==

Salam. {{tl|Mühafizə/vandalizm}} şablonunda [[Vikipediya:Səhifələrin mühafizəsi]] səhifəsinə yönləndirmək lazımdı. İngiliscə mövcud olmayan səhifəyə atır hazırda. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 13:34, 20 may 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam. Müvafiq bölmələrə yönləndirildi {{y}} &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:25, 27 may 2024 (UTC)

== İstinad ==

Salam həmkar, [[Müseyib_İlyasov|burdakı məqaləyə]] saytı istinad kimi avtomatik əlavə etdikdə linkdə problem oldu. Ola bilər başqa hallarda da yaşansın və diqqətdən yayınsın. Mümkünsə göz gəzdirərdiz. — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 13:50, 24 may 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]] salam. Konkret olaraq hansı saytı nəzərdə tutursunuz? Saytlardan məlumatlar səhv gəlirsə, həmin xəta birbaşa saytın özündən qaynaqlanır. Çünki sistem düzgün yığılmadığı üçün məlumatların əldə edilməsi uğursuz olur &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:20, 27 may 2024 (UTC)
:: Məsələn bu linki istinad aləti ilə əlavə etməyi yoxluyun: https://edu.gov.az/az/news-and-updates/19464 — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 10:10, 27 may 2024 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]] mən yoxladım, doğru gəlir. [https://web2cit.toolforge.org/https://edu.gov.az/az/news-and-updates/19464 Baxın] &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 10:13, 27 may 2024 (UTC)
:::: Web2Cit-siz alınmırmış. — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 10:29, 27 may 2024 (UTC)
:::::@[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]] bəzən elə olur, ona görə də həmin qadceti qlobal olaraq idxal etmişəm &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 10:47, 27 may 2024 (UTC)

== Problem ==

Salam həmkar. [[:Kateqoriya:Pages using PMID magic links]] bunu hansı şablon edir? Onu '''PMID sehirli keçidlərinin istifadə olunduğu səhifələr''' adlı kateqoriya ilə əvəz etmək lazımdır.  [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 09:04, 30 may 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] salam. Translatewikidə @[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] həll edib [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Magiclink-tracking-pmid/az]. Yaxın günlərdə görünər. Mətnin ortasında &lt;nowiki&gt;PMID 9159931&lt;/nowiki&gt; kimi yazı gördükdə onu &lt;nowiki&gt;PMID 9159931&lt;/nowiki&gt; formatına çevirir və kateqoriya verir &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 12:26, 30 may 2024 (UTC)
:: Deployment təqviminə görə bu gecə yenilənməlidir. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 12:29, 30 may 2024 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]], @[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], kateqoriya kimi indi də bu səhifəyə düşüb. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 19:10, 30 may 2024 (UTC)
:::: Toğrul burda PMID keçidi əlavə edib deyə olub. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 19:11, 30 may 2024 (UTC)

== Sizin üçün bir ulduz! ==

{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[Fayl:Editors Barnstar Hires.png|100px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; | '''Redaktor ulduzu'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; | Xüsusilə AzSSR dövlət xadimləri məqalələrini nizamladığınız üçün təşəkkürlər! [[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dr.Wiki54|müzakirə]]) 13:23, 3 iyun 2024 (UTC)
|}

:Hörmətli @[[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]], diqqətiniz və fəaliyyətimi qiymətləndirdiyiniz üçün təşəkkürlər &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 13:51, 3 iyun 2024 (UTC)

== [[User:Kaktu23|Kaktu23]] istifadəçisinin sualı (05:45, 6 iyun 2024) ==

Salam. Azərbaycan dilində mövcud olan səhifənin ingilis dilində olan variantını yaratmaq istəyirəm. (Qeyd: iki formada yaratdım- 1-ci dil keçidi hissəsindən, 2-ci də  yeni səhifə yaratmaq qaydası ilə). Səhifəni yaratdım amma Azərbaycan dili səhifəsi ilə əlaqə yaradılmadı,dil keçidi etmək mümkün olmadi, eyni zamanda da səhifə sonra silindi. Xahiş edirəm köməklik edə bilərsiniz? --[[İstifadəçi:Kaktu23|Kaktu23]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Kaktu23|müzakirə]]) 05:45, 6 iyun 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Kaktu23|Kaktu23]] salam. Səhifənin adını qeyd edə bilərsiniz? &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:38, 6 iyun 2024 (UTC)
::Qaraçöp xalçası
::Bu səhifənin ingilis dilini variantını yaratmaq istəyirəm. [[İstifadəçi:Kaktu23|Kaktu23]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Kaktu23|müzakirə]]) 06:39, 6 iyun 2024 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Kaktu23|Kaktu23]] səhifənin qaralama versiyasına baxdım, indi nisbətdə təkmilləşdirmisiniz. Başqa səhifələrə [[Vikipediya:daxili keçidlər|daxili keçidlər]] verin, istinad şablonu ilə verilməmiş mənbələri də həll edin. Daha sonra yenidən müraciət edin. Məncə, qəbul edilər, normal məqalədir. &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:53, 6 iyun 2024 (UTC)
::::Çox sağ olun. [[İstifadəçi:Kaktu23|Kaktu23]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Kaktu23|müzakirə]]) 07:02, 6 iyun 2024 (UTC)

== Mühafizə şablonu ==

Salam, bəy. {{tl|Mühafizə/vandalizm}} şablonu deyəsən dəqiqləşdirmə səhifələrinə düşmür? [[Test]] səhifəsində kateqoriyaya keçid verir, amma kateqoriyada həmin dəqiqləşdirmə səhifəsi yoxdur. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 11:31, 6 iyun 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam. Modulda tapa bilmədim həmin hissəni. İngilicə Vikipediyaya baxdım, orada da düşmür: [https://en.wikipedia.org/wiki/Category:Wikipedia_semi-protected_pages?from=We] [https://en.wikipedia.org/wiki/Whore_(disambiguation)] &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 10:35, 12 iyun 2024 (UTC)

== Fotolarla bağlı yardım ==
Salam. Sizinlə fb üzərində əlaqə saxlamaq alınmır deyə buradan yazıram :d 2021-ci ildə [https://az.wikipedia.org/wiki/Fayl:Faiq_Qa%C3%A7ay_o%C4%9Flu_Qas%C4%B1mov.png bu] və [https://az.wikipedia.org/wiki/Fayl:Ramiz_Vaqif_o%C4%9Flu_Qas%C4%B1mov.png bu] faylları əlavə etmişdim. Keyfiyyəti aşağı idi. Sizdə hansısa proqram vasitəsilə mövcud olan versiyaya saldınız onu. Digər şəhid Vətən Müharibəsi Qəhrəmanlarının faylları üzərində də analoji işi apara bilərsiniz? Sıralanmaya əsasən faylları təqdim edirəm aşağıda: Hörmətlə &lt;span style=&quot;border:1px solid black;padding:1px;&quot;&gt;[[User:Grenzsoldat|&lt;font style=&quot;color:#2F373E;background:#62BDB7;font-family:sans-serif;&quot;&gt;'''Grenzsoldat'''&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt; 15:46, 16 iyun 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Grenzsoldat|Grenzsoldat]] salam. Əlbəttə, fotoların keyfiyyətini artırıb yenidən yükləyəcəm &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 07:31, 20 iyun 2024 (UTC)

# [https://az.wikipedia.org/wiki/Fayl:Orxan_Nadir_o%C4%9Flu_%C6%8Fkb%C9%99rov.png şəhid Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı polkovnik-leytenant Orxan Əkbərov],
# [https://az.wikipedia.org/wiki/Fayl:Anar_Vaqif_o%C4%9Flu_%C6%8Fliyev.png şəhid Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı polkovnik-leytenant Anar Əliyev],
# [https://az.wikipedia.org/wiki/Fayl:V%C3%BCqar_A%C4%9Fayev.png şəhid Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı mayor Vüqar Ağayev],
# [https://az.wikipedia.org/wiki/Fayl:El%C3%A7in_El%C5%9F%C9%99n_o%C4%9Flu_Mansurov.png şəhid Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı mayor Elçin Mansurov],
# [https://az.wikipedia.org/wiki/Fayl:Anar_%C5%9E%C3%BCk%C3%BCrov.png şəhid Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı mayor Anar Şükürov],
# [https://az.wikipedia.org/wiki/Fayl:R%C9%99%C5%9Fad_Abdullayev.png şəhid Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı kapitan Rəşad Abdullayev],
# [https://az.wikipedia.org/wiki/Fayl:B%C9%99d%C9%99lov_Valeh_Vahid_o%C4%9Flu.jpg şəhid Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı baş leytenant Valeh Bədəlov],
# [https://az.wikipedia.org/wiki/Mehrab_Nift%C9%99liyev şəhid Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı baş gizir Mehrab Niftəliyev],
# [https://az.wikipedia.org/wiki/Fayl:Elyar_Arif_o%C4%9Flu_V%C9%99liyev.png şəhid Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı gizir Elyar Vəliyev],
# [https://az.wikipedia.org/wiki/Fayl:Orxan_Cabbarov.png şəhid Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı kiçik gizir Orxan Cabbarov],
# [https://az.wikipedia.org/wiki/Fayl:F%C9%99qan_Amil_o%C4%9Flu_Zalov.png şəhid Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı kiçik miçman Fəqan Zalov].

== Editnotice ==

Salam, necəsiniz? [[Şablon:İHM editintro|Bu şablonun]] [[Vikipediya:İstifadəçi hüquqları üçün müraciətlər|bu səhifəni]] redaktə edəndə, həmçinin bölmələri də redaktə edəndə görünməsini təmin edə bilərsiniz? [[VP:İİM]]-dəki [[VP:İİM#Şablon:Editnotice userpage|bu müraciətimə]] də baxın lütfən. Öncədən təşəkkür edirəm. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 06:44, 20 iyun 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam. Şəxsi istifadə üçün olan şablonda qeyd edilib, &quot;div&quot;i səhifənizə yerləşdirin, şablon görünəcək. Digəri üçün konsensus varmı? Onu əlavə etmək asandır &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 07:35, 20 iyun 2024 (UTC)
::Səhifəmdə görünür, amma müzakirə səhifəsində yeni başlıq açanda panelin yuxarısında görünmür. Əvvəl görünürdü elə bil, indi bilmirəm niyə. Necə düzəldmək olar? Bir yoxlayın istəyirsinizsə. Digər məsələ isə, ümumiyyətlə [[VP:İHM]] səhifəsinin görünüşünü yenilədim, daha gözəl oldu, konsensus lazımdırsa, əldə edək, mən ehtiyac olmadığını düşündüm, çünki həmin məlumatlar daha əvvəl də qeyd edilmişdi və indi də xəbərdarlıq şablonunda qeyd olunub, əlavə olaraq editnotice olaraq da qeyd olunsa, diqqətçəkici olar. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 07:39, 20 iyun 2024 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] müzakirə səhifənizi redaktə edəndə məndə yazı çıxır. Problemsiz işləyir yəni. Digər tərəfdən bildirişin dediyiniz səhifədə çıxmasını istəyirsinizsə, [[MediaWiki:Editnotice-4-İstifadəçi hüquqları üçün müraciətlər]] səhifəsini yaratmaq kifayətdir. Əlavə şablon yaratmağa ehtiyac yoxdur. &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 07:55, 20 iyun 2024 (UTC)
::::Məsələn, &quot;Mesaj yaz&quot; düyməsinə basın görün bildiriş çıxırmı? [[:tr:Vikipedi:Devriyelik başvurusu|Buradakını]] da yoxlayın, orada çıxdığı kimi çıxmır. Mümkündürsə, siz düzəlişləri edib yoxlaya bilərsiniz. {{done}} Təşəkkürlər, digər məsələni həll etdim. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 08:02, 20 iyun 2024 (UTC)
:::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] mövzu əlavə etdikdə həmin şablonlar işə düşmür təəssüf ki. Buna adi yolla nail olmaq mümkün deyil. Eyni qayda ilə yoxlaya bilərsiniz, bəlkə alındı: [[MediaWiki:Editnotice-2-Gadir]] (əsas) və [[MediaWiki:Editnotice-3-Gadir]] (müzakirə) &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 08:09, 20 iyun 2024 (UTC)
::::::Çox sağ olun, oldu. Bu yolla necə istifadəçi səhifəmə artıq zövqümə görə editnoticelər də əlavə edə biləcəyimi öyrənmiş oldum =) Təşəkkürlər!:) Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 08:12, 20 iyun 2024 (UTC)
::::::@[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]], salam təkrar. [[MediaWiki:Editnotice-4-İstifadəçi hüquqları üçün müraciətlər|Burada]] necə edək ki, təkcə [[VP:İHM]]-də bu editnotice görünsün, [[Vikipediya:İstifadəçi hüquqları üçün müraciətlər/Başlıq|burada]] lazım deyil. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;includeonly&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; teqləri ilə yoxladım, alınmadı. Bir də siz baxarsınız. Bir də {{tl|namizədlik}} şablonu ilə də bağlı kiçik bir problemi fərq etdim, [[VP:YYN]] alt başlığına daxil olub, istifadəçi adının yanındakı &quot;mənbəni redaktə et&quot; butonuna basın, şablonda redaktə açılır, həmin bölmədə yox. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 23:34, 22 iyun 2024 (UTC)

== [[User:İlkinOz|İlkinOz]] istifadəçisinin sualı (10:06, 20 iyun 2024) ==

Salam, məqaləmi niyə silirsiniz? --[[İstifadəçi:İlkinOz|İlkinOz]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:İlkinOz|müzakirə]]) 10:06, 20 iyun 2024 (UTC)

== [[User:İlkinOz|İlkinOz]] istifadəçisinin sualı (10:07, 20 iyun 2024) ==

Bayaq məqalə yerləşdirdim avtomatik silindi. Mənim adımı yerləşdirə bilərsizmi? --[[İstifadəçi:İlkinOz|İlkinOz]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:İlkinOz|müzakirə]]) 10:07, 20 iyun 2024 (UTC)

== Rəng ==

Salam Toğrul bəy, bu yaxınlarda vikidə rəng dəyişikliyi olubmu? Redaktələr arasındakı fərqdəki rənglər gözümə qəribə göründü.— [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 10:29, 20 iyun 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]] salam. Bəli, interfeysdə qlobal dəyişikliklər olub. Məndə də həmin səhifələrdə yeniliklər görünür &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 18:21, 20 iyun 2024 (UTC)
::@[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]], @[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]], dünən Toghrul ilə müzakirə aparandan sonra qəfil bu dəyişiklik baş verdi, mən də təəccübləndim :) Pis deyil yenə. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 10:06, 21 iyun 2024 (UTC)
::: Bu rənglərin qərarlarını kim verir görəsən, kontrasdan gözlərim ağrıdı, məcbur əvvəlki rəngləri qaytardım. — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 10:20, 21 iyun 2024 (UTC)
: @[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]], hansı hissələrin rəngi? Müvafiq phabricator taskını atım sizə. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 14:10, 27 iyun 2024 (UTC)
:: @[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], redaktələr arasında fərqlərin rəngi,  Məsələn [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Tanrının_varlığı&amp;curid=613193&amp;diff=7680716&amp;oldid=7596625 burdakı] rəng sarı və göyə oxşayan (məncə bənövşəyidi) — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 15:43, 27 iyun 2024 (UTC)
::: [[phab:T361717]] [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 17:02, 27 iyun 2024 (UTC)

== [[User:Nonamicka|Nonamicka]] istifadəçisinin sualı (18:24, 20 iyun 2024) ==

Salam Toğrul bəy. Rəcəb Rəhimli səhifəsini açanda bu yazı gəlir &quot;Bu məqaləni vikiləşdirmək lazımdır.
Lütfən, məqaləni ümumvikipediya və redaktə qaydalarına uyğun şəkildə tərtib edin.&quot; Qaydalara baxıram, hər şey yazılan kimi olunub. Bəs niyə belə yazı gəlir? Zəhmət olmasa sizdə baxın. Birdə səhifənin ingilis dilində variantını da hazırlamaq istəyirik, lakin hardan edək bilmirik. Zəhmət olmasa bu barədə də yazardınız. Təşəkkür edirəm. --[[İstifadəçi:Nonamicka|Nonamicka]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nonamicka|müzakirə]]) 18:24, 20 iyun 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Nonamicka|Nonamicka]] salam. Məqalə normal görünür. Kitabların adlarını adi qaydada, cədvəlsiz siyahı formatında yazıb şablonu çıxara bilərsiniz. &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 18:30, 20 iyun 2024 (UTC)
::Düzəltdim. Təşəkkür edirəm, Toğrul bəy. Şablonu necə çıxarmaq olar? İngilis dilində həmin səhifəni haradan aça bilərik? [[İstifadəçi:Nonamicka|Nonamicka]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nonamicka|müzakirə]]) 12:51, 21 iyun 2024 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Nonamicka|Nonamicka]] bunu iki yolla etmək olar. Vizual redaktorda şablonu seçib klaviaturada &quot;delete&quot; və ya &quot;backspace&quot; düymələrini basmaq kifayətdir. Mənbə redaktəsində isə səhifənin yuxarısındakı &lt;nowiki&gt;{{vikiləşdirmək}}&lt;/nowiki&gt; yazısını silmək mümkündür &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 13:13, 21 iyun 2024 (UTC)
::::Çox sağolun! [[İstifadəçi:Nonamicka|Nonamicka]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nonamicka|müzakirə]]) 13:47, 29 iyun 2024 (UTC)
:::::Salam Toğrul bəy.
:::::Rəcəb Rəhmlinin (https://az.wikipedia.org/wiki/R%C9%99c%C9%99b_R%C9%99himli) səhifəsini ingilis dilinə tərcümə edirəm (səhifədə sol tərəfdə ingilis dilinə keçidə basaraq), lakin tərcüməni publish edəndə yazır ki, Your translation cannot be published because publishing is only allowed to more experienced editors on this wiki. Zəhmət olmasa, problemin aradan qaldırılmasına dəstək olun. Təşəkkür edirəm. [[İstifadəçi:Nonamicka|Nonamicka]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nonamicka|müzakirə]]) 07:38, 12 avqust 2024 (UTC)

== Vikiləşdirmə ==

Salam. Vikiləşdirmə qadjetinə aşağıdakı kimi əlavə edə bilərsiz?

İstinadları nöqtədən sonra göstərmək (belə.[1], belə yox[1]. — '''[[İstifadəçi:Xeyal|&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print;color:blue;&quot;&gt;Xeyal&lt;/span&gt;]]''' &lt;small&gt;'''[[İstifadəçi müzakirəsi:Xeyal|&lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print;color:blue;&quot;&gt;(müzakirə)&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;]]'''&lt;/small&gt; 13:04, 21 iyun 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Xeyal|Xeyal]] salam. Maraqlı təklifdir. Təkmilləşdirib qadcetə yerləşdirəcəm &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 13:14, 21 iyun 2024 (UTC)
::Təşəkkür diqqətiniz üçün. — '''[[İstifadəçi:Xeyal|&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print;color:blue;&quot;&gt;Xeyal&lt;/span&gt;]]''' &lt;small&gt;'''[[İstifadəçi müzakirəsi:Xeyal|&lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print;color:blue;&quot;&gt;(müzakirə)&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;]]'''&lt;/small&gt; 13:36, 21 iyun 2024 (UTC)

== Ayaz Mütəllibov ==

Salam. Elçibəy kimi Mütəllibov üçün də lokala doğru-düzgün fayl yükləmək olar? [[:c:Category:Ayaz Mutallibov|Commonsdakı fayllar]] demək olar ki, yararsızdır. Elçibəydəki kimi. Məncə, hər ikisi üçün də azad fayllar varsa, nə qədər pis görüntüdə olsa da, ədalətli istifadəyə uyğun onlar qoyulmalıdır, yoxdursa, başqa məsələ, yüklənə bilər o zaman, amma siz keçən dəfə Elçibəydəki faylı geri qaytarmışdınız. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 21:19, 21 iyun 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam. Düşünürəm ki, yüklənə bilər. İnternetdə xeyli yaxşı foto var, müəllifləri də qeyd edilib. Lokal faylı yalnız şəxsin səhifəsində, azad fotonu isə siyahılarda vermək olar &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 07:39, 22 iyun 2024 (UTC)

== Commons ==

Salam. Bu fayları commonsa yükləyə bilərsinizmi? ([https://az.wikipedia.org/wiki/Fayl:Vergi_orqanlar%C4%B1nda_xidm%C9%99td%C9%99_f%C9%99rql%C9%99nm%C9%99y%C9%99_g%C3%B6r%C9%99_3-c%C3%BC_d%C9%99r%C9%99c%C9%99li_medal%C4%B1.jpg 1], [https://az.wikipedia.org/wiki/Fayl:Vergi_orqanlar%C4%B1nda_xidm%C9%99td%C9%99_f%C9%99rql%C9%99nm%C9%99y%C9%99_g%C3%B6r%C9%99_2-ci_d%C9%99r%C9%99c%C9%99li_medal%C4%B1.jpg 2], [https://az.wikipedia.org/wiki/Fayl:Vergi_orqanlar%C4%B1nda_xidm%C9%99td%C9%99_f%C9%99rql%C9%99nm%C9%99y%C9%99_g%C3%B6r%C9%99_1-ci_d%C9%99r%C9%99c%C9%99li_medal%C4%B1.jpg 3]) Mən commonsda bloklandığım üçün bunu edə bilmirəm. — '''[[İstifadəçi:Xeyal|&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print;color:blue;&quot;&gt;Xeyal&lt;/span&gt;]]''' &lt;small&gt;'''[[İstifadəçi müzakirəsi:Xeyal|&lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print;color:blue;&quot;&gt;(müzakirə)&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;]]'''&lt;/small&gt; 16:19, 23 iyun 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Xeyal|Xeyal]] salam. Faylları yüklədim. Daha yaxşı və real versiyalarını da tapacam. Bundan əlavə, digər medalları da vaxt etdikdə Vikianbara yükləyəcəm &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 09:19, 27 iyun 2024 (UTC)

== Problem ==
Salam. SNS-nin arxivləşdirilməsi zamanı [https://az.wikipedia.org/wiki/Vikipediya:Silinm%C9%99y%C9%99_namiz%C9%99d_s%C9%99hif%C9%99l%C9%99r/Arxiv/2024_May bu səhifəyə əlavələr edə bilmirəm]. Belə bir mesaj gəlir - ''Əlavə etmək istədiyiniz mətn, dəyişiklik süzgəcimiz tərəfindən bloklanıb. Bu domenin əlavə edilməsi bloklanıb: wordpress.com''. Bunun səbəbi nədir? &lt;span style=&quot;border:1px solid black;padding:1px;&quot;&gt;[[User:Grenzsoldat|&lt;font style=&quot;color:#2F373E;background:#62BDB7;font-family:sans-serif;&quot;&gt;'''Grenzsoldat'''&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt; 14:20, 25 iyun 2024 (UTC)

:Həll etdim bəy :d &lt;span style=&quot;border:1px solid black;padding:1px;&quot;&gt;[[User:Grenzsoldat|&lt;font style=&quot;color:#2F373E;background:#62BDB7;font-family:sans-serif;&quot;&gt;'''Grenzsoldat'''&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt; 15:05, 25 iyun 2024 (UTC)

== Spam ==

Salam Toğrul bəy. e-qanun.az saytının potensial spam olaraq işarələnməsi diqqətimi çəkdi.
*https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Leyla_Nəsrullayeva&amp;diff=next&amp;oldid=7679059
— [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 17:01, 25 iyun 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]] salam. Yeni istifadəçilər tərəfindən edilmiş redaktələrdə belə görünməsi normaldır &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 09:20, 27 iyun 2024 (UTC)
: [[Xüsusi:AbuseFilter/40|Süzgəc]] avtotəsdiqlənmiş olmayan istifadəçilərin xarici keçid əlavə etdiyi redaktələri belə işarələyir. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 14:06, 27 iyun 2024 (UTC)
:: Bu süzgəcin linkə yox istifadəçiyə baxdığını bilmirdim. Təşəkkürlər — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 15:40, 27 iyun 2024 (UTC)

== [[User:Rozalinda19|Rozalinda19]] istifadəçisinin sualı (17:31, 27 iyun 2024) ==

Salam. Zəhmət olmasa, şəxs şablonunu hansı formada istifadə edə biləcəyim ilə bağlı kömək edəsiniz. --[[İstifadəçi:Rozalinda19|Rozalinda19]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Rozalinda19|müzakirə]]) 17:31, 27 iyun 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Rozalinda19|Rozalinda19]] salam. [[:Kateqoriya:Şablon-kartoçkalar:Şəxslər|Müvafiq kateqoriyadan]] şablon seçib məqaləyə yerləşdirə bilərsiniz. Daha sonra şablon parametrlərini doldurmaq lazımdır, məsələn:
:{{Alim
: |adı                  = Məmməd Məmmədov
: |şəkil                = Məmməd Məmmədovun şəkli.jpg
: |şəklin ölçüsü        = 250px
: |doğum tarixi         = 15 aprel 1950
: |doğum yeri           = [[Bakı]], [[Azərbaycan]]
: |vəfat tarixi         = 2 yanvar 2019
: |vəfat yeri           = [[Bakı]], [[Azərbaycan]]
: |elm sahəsi           = [[kimya]]
: |elmi dərəcəsi        = kimya elmləri doktoru
: |elmi adı             = professor
: |iş yeri              = [[AMEA Aşqarlar Kimyası İnstitutu]]
:}}
:Bundan əlavə, bənzər mövzulara baxıb oradan hazır şablonları da götürə bilərsiniz, çünki kateqoriyalar üzrə axtarış edərək tapmaq bir az çətindir &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 07:49, 28 iyun 2024 (UTC)

== Rica ==

Salam. [[:c:File:A firman of Shah Isma'il I Safavi Khata'i (d.1524), Safavid Tabriz, Iran, dated 4 July 1508.jpg|Bu faylı]] .png formatına çevirə və arxa fondakı ağ yeri silə bilərsiniz? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 07:58, 1 iyul 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]], internetdə xeyli sayt var ki, həm faylı png edir, həm də arxa fonu avtomatik silir. [https://www.remove.bg/ Bunun kimi]. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#7F007F&quot;&gt;Kosmik Ozan&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#e6005c&quot;&gt;&lt;sup&gt;utora!&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;]]''' 10:53, 1 iyul 2024 (UTC)
::Təşəkkürlər, məlumatım var. Toghrul R Commonsda daha aktivdir deyə ona müraciət etmişəm. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 10:54, 1 iyul 2024 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam. [[:commons:File:A firman of Shah Isma'il I Safavi Khata'i (d.1524), Safavid Tabriz, Iran, dated 4 July 1508.png|Buyurun]] &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:48, 3 iyul 2024 (UTC)
::::Çox sağ olun. :) Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 07:28, 3 iyul 2024 (UTC)

== Anlaşılmayan yazı ==

Salam. [https://prnt.sc/G0u8E0qQPcSG Bu nədən qaynaqlanır] və necə düzəltmək olar? Səhifələrin altında bu yazı gəlir: &quot;Vikipediya saytından&quot;; əslində gəlməlidir: &quot;Vikipediya, azad ensiklopediya.&quot;. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 17:27, 3 iyul 2024 (UTC)
: [[Xüsusi:Redirect/logid/1505984]]. 2004-cü ildən bəri elədir, nə müzakirə olunub, nə də hardasa belə olmalıdır yazılıb. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 19:42, 4 iyul 2024 (UTC)
::@[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], dəyişmək lazımdı, təzəlikcə belə olub, əvvək qeyd etdiyim forma idi. Transleytdən edirsən ya yaradım? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 19:55, 4 iyul 2024 (UTC)
::: Nəyə əsasən &quot;lazımdı&quot;? [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 19:59, 4 iyul 2024 (UTC)
::::İndiyə kimi belə olub, bu şəkildə nə mənası var və niyə olmalıdı? Nə təklif edirsən? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 20:01, 4 iyul 2024 (UTC)
::::: İndiyə kimi belə olub düzgün səbəb deyil. Əvvəlkinin mənasını izah edə bilmirsənsə məncə təklif vermə. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 20:07, 4 iyul 2024 (UTC)
::::::&quot;Vikipediya saytından&quot; nə deməkdir? Standart hər yerdə o formadadır (bizdə də bu yaxına kimi elə idi), bizdə niyə fərqlənməlidir ki? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 20:09, 4 iyul 2024 (UTC)
:::::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ilə razıyam. Düzdür, orijinalını birəbir tərcümə edəndə yaxşı alınmır, amma hər halda əvvəlki ifadə &quot;Vikipediya saytından&quot; ifadəsindən yaxşı idi. Azad ensiklopediya olduğu qeyd edilsə, yaxşı olar, çünki bura sayt yox, ensiklopediya kimi müraciət edirik. Elə axtarışı da &quot;Vikipediyada axtar&quot; etmək lazımdır, amma orada layihə adları dəyişdiyi üçün iş çətinləşir &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 05:31, 5 iyul 2024 (UTC)
::::::::Mənim üçün problem yoxdur, sadəcə deyirəm ki müzakirə olsun. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 10:05, 5 iyul 2024 (UTC)

== Vikiverilənlər → Vikidata ==

Salam. [https://prnt.sc/uTtGTQwfyKzW Buradakı] vikiverilənlər sözünü də dəyişmək lazımdır. Zəhmət olmasa diqqət yetirərsiz. — '''[[İstifadəçi:Xeyal|&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print;color:blue;&quot;&gt;Xeyal&lt;/span&gt;]]''' &lt;small&gt;'''[[İstifadəçi müzakirəsi:Xeyal|&lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print;color:blue;&quot;&gt;(müzakirə)&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;]]'''&lt;/small&gt; 08:36, 7 iyul 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Xeyal|Xeyal]] salam. Bildirdiyiniz üçün təşəkkürlər. Translatewiki-də həll edilib, dəyişiklik bir neçə günə öz əksini tapacaq &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 10:59, 7 iyul 2024 (UTC)

== [[User:Kaktu23|Kaktu23]] istifadəçisinin sualı (04:59, 8 iyul 2024) ==

Salam. Yaratdığım Əminə Məlikova səhifəsi niyə qaralama kimi qeyd olunub? Xahiş edirəm deyə bilərsiniz səhifəni qaralamadan necə çıxarmaq olar, yəni əvvəlki formaya necə gətirmək olar? --[[İstifadəçi:Kaktu23|Kaktu23]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Kaktu23|müzakirə]]) 04:59, 8 iyul 2024 (UTC)

== Vikidata ==

[[Xüsusi:İstənilənKateqoriyalar|Salam həmkar. Xüsusi:İstənilənKateqoriyalar]] buradakı ilk iki kateqoriyaya baxardız.  [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 07:40, 8 iyul 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] salam. [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Connected-redirect-category/az] birinci kateqoriya öz-özünə düzələcək qısa müddət sonra. Digər kateqoriya isə yəqin ki, keşdə qalıb, təmizlənəcək o da &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 07:53, 8 iyul 2024 (UTC)
::Aydındır.  [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 11:04, 8 iyul 2024 (UTC)

== Son ölümlər ==

Salam. Son ölən şəxslərin avtomatik bir kateqoriyaya düşməsi üçün kateqoriya yarada bilərsiniz? Məqalədə də görünməsə texniki olaraq bu mümkün olsa yaxşı olardı. Ana səhifəyə məqalələri ordan baxıb əlavə etmək üçün deyirdim, çox yaxşı olardı. Aktivlik səbəbilə [[2024-cü ildə vəfat edənlərin siyahısı|müvafiq səhifəyə]] əlavələr tam olunmur, gec olunur və s. Hazırda bəlkə də ölən var, amma bura əlavə olunmayıb (təklif etdiyim məsələnin nəsə yolu olsa bu yolla elə ora da əlavə edərik), ən sonuncu şəxs də keçən aya aiddir, yeniləmək lazımdır. Ya da başqa təklifiniz varsa, buyurun. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]&lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]&lt;/sup&gt; 18:23, 15 iyul 2024 (UTC)

== Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone, 

We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have.

This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called &quot;regional wishlist list&quot;), and many other options.

''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.''

Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here''']

Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 13:07, 26 iyul 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 --&gt;

== [[User:Gstonebaku|Gstonebaku]] istifadəçisinin sualı (12:11, 5 avqust 2024) ==

Salam. G-Stone Gallery şirkətimiz haqqında məlumat yaratmaq istəyirəm. ilk dəfədir edirəm. kümək lazım --[[İstifadəçi:Gstonebaku|Gstonebaku]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gstonebaku|müzakirə]]) 12:11, 5 avqust 2024 (UTC)

== [[User:Tacidar Məmmədov|Tacidar Məmmədov]] istifadəçisinin sualı (20:50, 9 avqust 2024) ==

salam --[[İstifadəçi:Tacidar Məmmədov|Tacidar Məmmədov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Tacidar Məmmədov|müzakirə]]) 20:50, 9 avqust 2024 (UTC)

== [[User:Tacidar Məmmədov|Tacidar Məmmədov]] istifadəçisinin sualı (20:51, 9 avqust 2024) ==

Mənim yerləşdirdiyim məqaləni silirlər mənim məqaləmdə nə problem varki silirlər və mən o problemi nece düzəldə bilərəm? --[[İstifadəçi:Tacidar Məmmədov|Tacidar Məmmədov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Tacidar Məmmədov|müzakirə]]) 20:51, 9 avqust 2024 (UTC)

:Salam. İcazənizlə mən cavab verim. Vikipediyada şəxslərin haqqında məqalə olması üçün onlar [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (şəxslər)|Ensiklopedik əhəmiyyətlilik]] kriteriyalarını ödəməlidirlər. Sizin haqqında məqalə yaratdığınız şəxs isə bu tələbləri ödəmir. Şəxslərin haqqında Vikipediyada məqalə olması üçün onların həyat və fəaliyyəti ikincidərəcəli etibarlı mənbələrdə işıqlandırılmalı və əhatə olunmalıdır. [[İstifadəçi:Sura Shukurlu|Sura Shukurlu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sura Shukurlu|müzakirə]]) 21:05, 9 avqust 2024 (UTC)

== Səhifənin bərpası-səhifəni qaralamalar fəzasına əlavə edin ==

Salam Zəhmət olmasa aşağıda qeyd edilən səhifəni BNS təklif etmək üçün qaralamalar fəzasına bərpa edin.

[[Zəfər Məmmədov]] [[İstifadəçi:Millicodeaz|Millicodeaz]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Millicodeaz|müzakirə]]) 11:35, 15 avqust 2024 (UTC)

== Dəvət ==

Salam. Sizi tərtib etmiş olduğum [[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Yaxşı məqalələr/Mustafa Fehmi Kubilay|Mustafa Fehmi Kubilay]] və [[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Yaxşı məqalələr/Me at the zoo|Me at the zoo]] məqalələrinin status almaları ilə bağlı keçirilən müzakirələrdə iştirak etməyə dəvət edirəm. Əvvəlcədən diqqətiniz üçün təşəkkür edirəm. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 09:43, 23 avqust 2024 (UTC)

== Vikidata ==

Salam, necəsiz? Elə edə bilərsinizmi ki, Vikidatadan gələn şəxslərdə doğum tarixi ay və gün olaraq məlum olmayan və qeyd olunmayanlar üçün də mötərizədə neçə yaşında vəfat etdiyi qeyd olunsun. İki ədəd olacaq. 2000-ci ildə doğulubsa olacaq (23–24 yaşında). Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 16:15, 25 avqust 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam, yaxşı olasınız. Son dövrlərdə doğum-vəfat tarixlərinin təqribi hesablanması ilə bağlı sistem fikirləşmişəm. Hesablama ilə bağlı alqoritmdə müəyyən dəyişiklik etmək lazımdır. Yaxın müddətdə onu da tətbiq edəcəm &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 05:42, 26 avqust 2024 (UTC)

== Dəvət ==

Salam. Sizi tərtib etmiş olduğum [[Ülviyyə Sultan]] məqaləsinin status alması ilə bağlı keçirilən [[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Yaxşı məqalələr/Ülviyyə Sultan|müzakirədə]] iştirak etməyə dəvət edirəm. Əvvəlcədən diqqətiniz üçün təşəkkür edirəm. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 10:39, 16 sentyabr 2024 (UTC)

== Qaralama ==

Salam. [[Qaralama:Gəncə]], [[Qaralama:Berlin]] və [[Qaralama:Ağalı]] səhifələri ilə bağlı işiniz bitib? Silmək olar, yoxsa hələ iş görürsüz? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 00:28, 17 sentyabr 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam. Silə bilərsiniz, əlbəttə. Bot üzərində işləyirdim, demək olar, tamamlanıb. Testi bitirdikdən sonra işə salacam. Təşəkkürlər &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 11:04, 19 sentyabr 2024 (UTC)

== Daha populyar olan şəxslər ==
Salam, @Toghrul R. Eyni ad-soyadlılar bölməsini əlifba sırası üzrə səliqəyə salmağa başlamışam. Adətən daha populyar adlarda mötərizə olmur - misal üçün elə İlqar Məmmədov. İdmançı olanda mötərizə verilib, siyasətçi olanda isə elə İlqar Məmmədov gedir. İndi mən bir-bir səliqəyə salanda bəzi adlar olacaq populyar, orada mötərizə var. Burada qeyd etsəm həmin adlarda mötərizələri görürüb, eyni ad-soyad məqaləsinə isə (dəqiqləşdirmə) yaza bilərsiz? &lt;span style=&quot;border:1px solid black;padding:1px;&quot;&gt;[[User:Grenzsoldat|&lt;font style=&quot;color:#2F373E;background:#62BDB7;font-family:sans-serif;&quot;&gt;'''Grenzsoldat'''&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt; 19:24, 27 sentyabr 2024 (UTC)

== Xankəndi FK Loqo ==

Salam. [https://khankendifc.com/ Burdakı] loqonu məqalədə istifadə etmək üçün fayl kimi yükləyə bilərsiz? Bu sahədə təcrübəli olduğunuz üçün sizə müraciət edirəm. — '''[[İstifadəçi:Xeyal|&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print;color:blue;&quot;&gt;Xeyal&lt;/span&gt;]]''' &lt;small&gt;'''[[İstifadəçi müzakirəsi:Xeyal|&lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print;color:blue;&quot;&gt;(müzakirə)&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;]]'''&lt;/small&gt; 13:06, 29 sentyabr 2024 (UTC)

== Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone,

During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''.

I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 12:09, 7 oktyabr 2024 (UTC)
&lt;!-- İstifadəçi:TRistovski-CEEhub@metawiki tərəfindən https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --&gt;

== [[User:Ceyhun Qurbanzadə|Ceyhun Qurbanzadə]] istifadəçisinin sualı (11:58, 28 oktyabr 2024) ==

Salam. Mən bu gün bir məqalə yazıb yayımladım. Amma googleda həmin məqaləni yazıb axtarışa verəndə çıxmır. Buna nə səbəb ola bilər? --[[İstifadəçi:Ceyhun Qurbanzadə|Ceyhun Qurbanzadə]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ceyhun Qurbanzadə|müzakirə]]) 11:58, 28 oktyabr 2024 (UTC)

== [[User:ZAKİR1948|ZAKİR1948]] istifadəçisinin sualı (17:49, 11 noyabr 2024) ==

Salam Rüfət bəy. Necəsiz? Mən yeni profil yaratmaq istəyirəm. Şəkil əlavə edə bilmirəm. Zəhmət olmasa köməklik göstərərdiniz. --[[İstifadəçi:ZAKİR1948|ZAKİR1948]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:ZAKİR1948|müzakirə]]) 17:49, 11 noyabr 2024 (UTC)

== [[User:Wikip2025|Wikip2025]] istifadəçisinin [[Qaralama:Tərlan Asnoun]] ilə bağlı sualı (09:43, 13 noyabr 2024) ==

Salam Sekil elave etmek istiyirem --[[İstifadəçi:Wikip2025|Wikip2025]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Wikip2025|müzakirə]]) 09:43, 13 noyabr 2024 (UTC)

== Xahiş ==

Salam. Zəhmət olmasa, mümkün olsa, [[Vikipediya müzakirəsi:Silinməyə namizəd səhifələr/Nadir Mahmudov|bura]] nəzər yetirərdiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 22:37, 20 noyabr 2024 (UTC)

== Əfrasiyab Bədəlbəyli ==

Salam. Bilmirsiz, Əfrasiyab Bədəlbəylinin orden və medallar ilə təltif edilmə tarixləri hansı mənbələrdən götürülüb? [[İstifadəçi:Interfase|Interfase]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Interfase|müzakirə]]) 08:36, 26 noyabr 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Interfase|Interfase]] salam. 25 fevral 1946-cı il tarixli qərarın məndə fotoşəkilləri var, kitabxana arxivindən əldə etmişdim. Çox böyük olduğu üçün (75 fotosu var) məhz həmin hissəni sizə göndərirəm: [https://i.imgur.com/QZNF8mt.jpeg]. İstinadı [[Səttar_Bəhlulzadə#Təltif_və_mükafatları|bu məqalədən]] götürə bilərsiniz, eynidir, sadəcə səhifəsi fərqlidir (Bədəlbəyli 4-cü səhifədə verilib). 9 iyun 1959-cu il tarixli fərmanı isə pdf formatda yüklədim: [https://www.mediafire.com/file/kfrlhff99ddaodv/47528.pdf/file]. Təəssüf ki, 29 aprel 1967-ci il tarixli qərar üçün istinadı tapa bilmədim. Həmin məlumatı (Ведомости Верховного Совета СССР) &quot;Наука права&quot; saytından əldə edib yerləşdirmişdim, amma indi sayt ödənişli olub. Çox güman ki, budur: [https://naukaprava.ru/catalog/1/127/108/48900/] &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 11:10, 9 dekabr 2024 (UTC)

== [[User:Sahinsukurov|Sahinsukurov]] istifadəçisinin sualı (09:22, 29 noyabr 2024) ==

Salam Toğrul bəy. Hər vaxtınız xeyir.
Mən öz məlumatlarımı Wikipedia da yerləşdirmək istəyirəm. Bununla bağlı mənə kömək edə bilərsizmi? --[[İstifadəçi:Sahinsukurov|Sahinsukurov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sahinsukurov|müzakirə]]) 09:22, 29 noyabr 2024 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Sahinsukurov|Sahinsukurov]] [[Kömək:İlk məqaləniz]] və [[Kömək:Yeni məqalə yarat]] —  [[İstifadəçi:Sofia|Sofia]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sofia|müzakirə]]) 04:47, 2 dekabr 2024 (UTC)

== [[User:ZAKİR1948|ZAKİR1948]] istifadəçisinin sualı (12:14, 4 dekabr 2024) ==

Salam Rüfət bəy , necəsiniz? Mən Vikipediyada profil açaraq atam Şair-publisist Zakir Bayramov üçün məqalə yaratdım. Çox çətinliklə də olasa bu işi yerinə yetirdim . Amma şəkil əlavə edə bilmədim. Xahiş edirəm bizə köməklik edəsiniz. --[[İstifadəçi:ZAKİR1948|ZAKİR1948]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:ZAKİR1948|müzakirə]]) 12:14, 4 dekabr 2024 (UTC)

== [[User:Ağazadə orxan|Ağazadə orxan]] istifadəçisinin sualı (06:20, 19 dekabr 2024) ==

Salam mən əkin sahəmin azot pulun və azotun 3 ildi ala bilmirəm dövlət akt nömrəm 696 nomrəlidi --[[İstifadəçi:Ağazadə orxan|Ağazadə orxan]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ağazadə orxan|müzakirə]]) 06:20, 19 dekabr 2024 (UTC)

== İnterfeys inzibatçısı hüququ ==

Salam hörmətli Toghrul R. Təxmini 2 ay sonra interfeys inzibatçısı hüququnuzun müddəti başa çatacaq. Yeni müraciət zamanı qaydalara uyğun olaraq standart 48 saat [[Vikipediya:İnterfeys inzibatçıları#Müraciət prosesi|gözləmə müddətini]] nəzərə alsaq, təklif edirəm ki, hüququn yenilənməsi üçün indidən [[VP:İİN|müraciət etsəniz]] yaxşı olardı. Sonra hərhansısa işin ortasında müddət bitsə, gözləmə olmasın. Həmçinin qaydalara görə artıq hüquq müddətsiz verilir. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] &lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]&lt;/sup&gt;  11:04, 23 dekabr 2024 (UTC)

:Salam hörmətli @[[İstifadəçi:Turkmen|Turkmen]]. Təklifinizə görə təşəkkür edirəm. Qarşıdakı ay ərzində bu hüququ yenidən nəzərdən keçirib müraciət edəcəm &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 11:41, 23 dekabr 2024 (UTC)

== Vikianbar ulduzu ==

{| style=&quot;background-color: #fdffe7; color:black; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[Fayl:Commons Barnstar Hires.png|100x100px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; | '''Vikianbar ulduzu'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; | &lt;div&gt;Vikianbara faylların yüklənməsində, həmçinin onların məqalələrdə istifadəsində verdiyiniz əhəmiyyətli töhfələrə görə. Hörmətlə.--[[İstifadəçi:Nicat49|&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print; color:#800517; text-shadow:#666362 0.2em 0.2em 0.4em;&quot;&gt;'''Nicat'''&lt;sup&gt;49&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;]] &amp;nbsp;  [[İstifadəçi müzakirəsi:Nicat49|&lt;span style=&quot;color:#000000&quot;&gt;&lt;sup&gt;⋠''müzakirə''⋡&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;]] 20:01, 3 yanvar 2025 (UTC)&lt;/div&gt;
|}

:@[[İstifadəçi:Nicat49|Nicat49]] fəaliyyətimi qiymətləndirdiyiniz üçün təşəkkür edirəm. Hələ görüləcək işlər çoxdur.. :) &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:54, 4 yanvar 2025 (UTC)

== [[User:Orxan Badalov|Orxan Badalov]] istifadəçisinin sualı (17:46, 5 yanvar 2025) ==

Salam,mənə köməklik edə bilərsiz? --[[İstifadəçi:Orxan Badalov|Orxan Badalov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Orxan Badalov|müzakirə]]) 17:46, 5 yanvar 2025 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Orxan Badalov|Orxan Badalov]] salam, əlbəttə. Buyurun &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 10:40, 9 yanvar 2025 (UTC)

== Şablon ==

Salam. http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=257460&amp;pno=384 Həmkar bu kitab böyük həcmli və ensiklopediya tipli bir kitabdır. Bunun üçün standart şablon hazır etmək olarmı rahat istifadə üçün? Məsələn [[Şablon:AME]] kimi.  [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 09:36, 7 yanvar 2025 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] salam. Təbii ki. Məndə 2004-cü il versiyası da var. İkisini eyni şablona daxil edərəm &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 10:41, 9 yanvar 2025 (UTC)
::[[Xüsusi:İstənilənKateqoriyalar]] buradakı &lt;bdi&gt;[[:Kateqoriya:Əlifba sırasına görə Heyvanlar|Əlifba sırasına görə Heyvanlar]]&lt;/bdi&gt; kateqoriyasını necə edək ki kiçik hərflə olsun? Bir baxarsız.  [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 07:29, 22 yanvar 2025 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] salam. {{Solved}} &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 07:36, 22 yanvar 2025 (UTC)

== Update request ==

Hello Toghrul R.

Thank you for updating the political maps.

In the language duplicate maps, can you get rid of the white crescent shape, because this part of Azerbaijan is inhabited and by Azeris?

* [[:File:Northeast Caucasus languages.png]]
* [[:File:Northeast Caucasus languages map en.svg]]
* [[:File:Northeast Caucasian languages map de.svg]]
* [[:File:Northeast Caucasus languages map en.svg]]
* [[:File:Кеферпатан Къавкъаздин чIалар лез.svg]]
* [[:File:Northeast Caucasus languages map ru.svg]]
* [[:File:Northeast Caucasus languages map uk.svg]]
* [[:File:Caucasus-ethnic armeniërs.png]]

* [[:File:Caucasus topographic map-fr.svg]]
* [[:File:Caucasus topographic map-es.svg]]
* [[:File:Caucasus topographic map-av.png]]
* [[:File:Caucasus hydro map-fr.svg]]
* [[:File:Caucasus mountain range map-fr.svg]]
* [[:File:Azerbaijan topographic map-fr.svg]]
* [[:File:Caucasus by night.svg]]

I have put all the maps which need to be updated, on my User Page in Wikimedia Commons. You can check them.

My mission is that all current-day maps showing Azerbaijan, which still include Nagorno-Karabakh as a breakaway state, and which still show Armenian and Kurdish as being spoken on the territory of Azerbaijan, are updated, with these obsolete details being removed.

However some users do not want that these current-day maps are updated to reflect the actual situation. The problem is that all these maps are used across Wikipedia as current-day maps. Their reasoning is emotional, and not objective.

Yours sincerely, [[İstifadəçi:Orattas|Orattas]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Orattas|müzakirə]]) 16:03, 29 yanvar 2025 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Orattas|Orattas]] Hello. Sure, I will update the files you mentioned. Also, I took a glance at your user page on Commons, where the outdated maps are linked. Please keep updating that page as I will use that for reference. Thank you &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 09:56, 30 yanvar 2025 (UTC)

::Thank you. I have added a &quot;Done&quot; tag for each updated map and will add more for future updates.

::The two users who oppose updating the maps and will try to create problems and resist any required NPOV change, oppose them on baseless emotional POV grounds and are unwilling to accept that things changed on the ground and in the maps: [[Commons:User:Laurel Lodged]] (from Ireland, in her words: &quot;Is this in furtherance of the project to erase even the memory of Artsakh and the Armenian heritage from Commons?&quot;) in [[Commons:User talk:Interfase]] to whom I did post the same request, and [[Commons:User:KhndzorUtogh]] (who is Armenian). 

::Watch out for these. There are always people like them in Wikipedia and Wikimedia Commons who create problems.

::Yours sincerely, [[İstifadəçi:Orattas|Orattas]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Orattas|müzakirə]]) 16:11, 30 yanvar 2025 (UTC)

Hello Toghrul R.

Unfortunately, I have been blocked. These two users have a grudge and won't accept the new reality on the ground, even though current-day maps and maps with no timeframe need to be updated with these NPOV changes, especially because they are used in many Wikipedia articles. Can you nevertheless eventually update all the maps listed in my former user page? Can you also put all these maps in your watch list, in case they are reverted?

The same happened to me before, under my account [[:Commons:User:Moroike]]. Under this account, I updated PNG maps, by removing Karabakh, the Armenian language and the Kurdish language (no longer spoken since Stalin's deportations of the Kurds in the 1930s) in this region; and requested the removal of these from other users in (for me) more difficult PNG maps and SVG maps. You can check my uploads about Karabakh under the history log of my former account and put them on your watch list - and in case revert them to the current NPOV versions, in case they get reverted for POV reasons by such users. 

I am not getting blocked for suckpuppetry anymore, I don't have more than one account, but now simply for the reason of the changes in Karabakh, which these users loath to accept  and try to pretend that the no longer existing status quo still exists.

The same thing will happen again, if I open a new account in Wikimedia Commons, even though it is not suckpuppetry, since I don't have more than one account, so I don't know if or when I will return.

Yours sincerely, [[Xüsusi:Töhfələr/78.162.130.48|78.162.130.48]] 23:58, 31 yanvar 2025 (UTC)
*'''Very interesting''' Cross-wiki canvassing. A conspiraccy to subvert Commons. [[İstifadəçi:Laurel Lodged|Laurel Lodged]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Laurel Lodged|müzakirə]]) 09:15, 3 fevral 2025 (UTC)

== [[User:Daşqın rza|Daşqın rza]] istifadəçisinin sualı (17:03, 2 fevral 2025) ==

Hərkəsə salamlar.
Mən həvəskar şair Daşqın Rzayev öz əhatəmdə və sosial şəbəkələrdə məni Daşqın Rza kimi tanıyır,səsləndirirlər.
Mən istərdim ki ölkədəki gənc və həvəskar şairlər üçün bir müsabiqə təşkil edim,aparıcı və müsiflər heyyətini Azərbaycan Yazıçılar Birliyi tərəfindən seçilməyini və əyər mümkündürsə həm iştirakçı həm də aparıcı olaraq məni seçmələrə qatasınız.
Bu lahiyə mümkündürmü? --[[İstifadəçi:Daşqın rza|Daşqın rza]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Daşqın rza|müzakirə]]) 17:03, 2 fevral 2025 (UTC)

== [[User:Fitnesoloq|Fitnesoloq]] istifadəçisinin sualı (16:57, 3 fevral 2025) ==

Salamlar! Yeni səhifə yaratmaq qaydaları barədə məlumat almaq istəyirəm. Zəhmət olmasa cavablandırılsın. --[[İstifadəçi:Fitnesoloq|Fitnesoloq]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Fitnesoloq|müzakirə]]) 16:57, 3 fevral 2025 (UTC)

== Təftişçi seçkilərinə dəvət ==

{| style=&quot;background-color: var(--azwiki-background-color-blue150, #dcebff); border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); color: var(--color-base, #202122);&quot;
|style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[Fayl:Wikipedia Checkuser.svg|120px]]
|style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; | Hörmətli {{BASEPAGENAME}},

Sizi 28 fevral tarixinə qədər davam edəcək olan [[Vikipediya:Təftişçilər/Səsvermələr|'''təftişçi seçkilərinə''']] dəvət edirik. Seçkilərdə 4 namizəd ([[Vikipediya:Təftişçilər/Səsvermələr#Turkmen (müzakirə • töhfələr • statistikalar)-ə təftişçi hüququnun verilməsi ilə bağlı səsvermə|Turkmen]], [[Vikipediya:Təftişçilər/Səsvermələr#Nemoralis (müzakirə • töhfələr • statistikalar)-ə təftişçi hüququnun verilməsi ilə bağlı səsvermə|Nemoralis]], [[Vikipediya:Təftişçilər/Səsvermələr#Gadir (müzakirə • töhfələr • statistikalar)-ə təftişçi hüququnun verilməsi ilə bağlı səsvermə|Gadir]] və [[Vikipediya:Təftişçilər/Səsvermələr#Sura Shukurlu (müzakirə • töhfələr • statistikalar)-ə təftişçi hüququnun verilməsi ilə bağlı səsvermə|Sura Shukurlu]]) iştirak edir və seçiləcək namizədlər Azərbaycanca Vikipediyanın ilk [[Vikipediya:Təftişçilər|təftişçi]]ləri olacaq.

Səsvermədə aktivliyin olması üçün iştirak etməyinizi xahiş edirik! Öncədən təşəkkürlər!
|}

[[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 14:09, 13 fevral 2025 (UTC)
&lt;!-- İstifadəçi:Nemoralis@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&amp;oldid=7996884 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --&gt;

== [[User:Adolf 07 Adam|Adolf 07 Adam]] istifadəçisinin sualı (14:05, 23 fevral 2025) ==

salam, wikipedia hansı informasiya agentliklərini etibarlı qəbul edir? Həm xarici həhm də yerli mənbələrə bir neçə misal deyin zəhmət olmazsa. --[[İstifadəçi:Adolf 07 Adam|Adolf 07 Adam]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Adolf 07 Adam|müzakirə]]) 14:05, 23 fevral 2025 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Adolf 07 Adam|Adolf 07 Adam]] salam. Mövzudan asılıdır. Mübahisəsiz mövzular üçün yerli mənbələr də istifadə edə bilərsiniz. Amma digər hallar üçün beynəlxalq mənbələrdən istifadə etmək daha səmərəli olar &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:31, 25 fevral 2025 (UTC)

== [[User:Baycan Salmanoglu VSB|Baycan Salmanoglu VSB]] istifadəçisinin sualı (17:19, 23 fevral 2025) ==

Salamlar. Smart Electronics (Smart Telecom MMC) şirkətinin rəsmi vikipedia səhifəsini yaratmaq istəyirəm. 3 dildə. www.smartelectronics.az şirkətimiz böyük xarici vendorlarla işləyir və bu bizim davamlı inkişafımız üçün önəmlidir. Bu mövzuda köməklik göstərə bilərsinizmi? --[[İstifadəçi:Baycan Salmanoglu VSB|Baycan Salmanoglu VSB]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Baycan Salmanoglu VSB|müzakirə]]) 17:19, 23 fevral 2025 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Baycan Salmanoglu VSB|Baycan Salmanoglu VSB]] salam. Məqaləni yaratmaq hüququnuz var. Neytral dildə yazaraq, mənbələr əlavə edərək yerləşdirə bilərsiniz. Digər dillərdə isə şərtlər, qaydalar fərqli ola bilər &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:33, 25 fevral 2025 (UTC)

== Mövqeyinizə ehtiyac var! ==

Salam hörmətli Toghrul R! Hazırda davam edən təftişçi seçkilərinə kifayət qədər istifadəçi qatılmayıb. Səsvermələrin yekunlaşdırılması və nəticə üçün Azərbaycanca Vikipediya icmasının üzvlərinin '''səslərinə ehtiyac var''' ({{Lehinə|lehinə}}, {{Əleyhinə|əleyhinə}}, {{bitərəf|bitərəf}}).

Davam edən seçkidə 4 namizəd var (Turkmen, Nemoralis, Gadir, Sura Shukurlu). '''[[Vikipediya:Təftişçilər/Səsvermələr|Bu keçiddən]]''' daxil olaraq səs verə bilərsiniz!
&lt;!-- İstifadəçi:Turkmen@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&amp;oldid=8050672 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --&gt;

== Şablon adı ==

Salam. [[Xüsusi:Fərq/8053162|&quot;Twinkle&quot;dəki &quot;mənbə yoxluğu&quot;nu &quot;mənbəsiz&quot;ə dəyişdirə bilərsiz?]] Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 15:46, 1 mart 2025 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam. Həmin qadceti yaxın günlərdə tamamilə yenidən adaptasiya etməyi planlaşdırıram. &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 13:10, 3 mart 2025 (UTC)

== [[User:JamalzadehHumbat|JamalzadehHumbat]] istifadəçisinin sualı (09:23, 15 mart 2025) ==

Salam Toğrul müəllim, Azərbaycandakı tanınmış fizika müəllimlərindən Əsgər Eyvazlı haqda məqalə yazmışdım amma Nicat49 tərəfindən silindi bu məqalə. Səbəbini isə bilmirəm. Mən istəyirdimki həmin o məqalə yayımlansın --[[İstifadəçi:JamalzadehHumbat|JamalzadehHumbat]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:JamalzadehHumbat|müzakirə]]) 09:23, 15 mart 2025 (UTC)
: Salam. Şəxs [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (şəxslər)]] tələblərini ödəmir, uyğun olaraq məqalə silinib. — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 09:29, 15 mart 2025 (UTC)

== [[User:JamalzadehHumbat|JamalzadehHumbat]] istifadəçisinin sualı (13:22, 18 mart 2025) ==

== Məqaləm Nicat49 tərəfindən silinir ==
Mən bir neçə gün əvvəl müəllimim Əsgər Eyvazlı haqda məqalə yazmışdım, amma o məqalədə çoxlu subyektiv fikir var idi və silinmişdi. Sonra mən o məqaləni yenilədim və qısa, konkret bir məqalə yazdım hansıki oxuduğum əksər qaydalara uyğun idi. Amma bugün yenidən məqaləm silindi. Mən məqaləmdə hansı səhvlərin olduğun öyrənmək istəyirəmki müvafiq düzəlişlər edim. 

Hörmətlə, [[İstifadəçi:JamalzadehHumbat|JamalzadehHumbat]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:JamalzadehHumbat|müzakirə]]) 13:19, 18 mart 2025 (UTC) --[[İstifadəçi:JamalzadehHumbat|JamalzadehHumbat]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:JamalzadehHumbat|müzakirə]]) 13:22, 18 mart 2025 (UTC)

== İnzibatçı seçkisinə dəvət ==

Salam hörmətli həmkar sizi [[VP:İN]] seçkisinə dəvət edirəm. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Vikotals|Vikotals]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Vikotals|müzakirə]]) 01:58, 22 mart 2025 (UTC)

== Turkmen Wikipedia ==

Hello, it's me Zarifboyev, we met and talked in WikiCon 2025. I am happy to connect and talk with you, and also want to hear your advices to improve quality of Turkmen Wikipedia articles. Best [[İstifadəçi:Zarifboyev|Zarifboyev]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zarifboyev|müzakirə]]) 16:32, 23 aprel 2025 (UTC)

== Şablon istək ==

Salam həmkar, vaxtınız olanda [https://en.wikipedia.org/wiki/Template:AI-generated bu şablonu] yaradarsız və redaktə zamanı İşarələr, teqlər və s. olan aşağıdakı menyuya (adını unutdum) əlavə edərsiz.  Yaxın gələcəkdə çox lazım olacaq. — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 12:49, 26 aprel 2025 (UTC)

== [[User:Elgün Nəsibli|Elgün Nəsibli]] istifadəçisinin sualı (08:22, 30 aprel 2025) ==

Salam, vikipediyaya yeni insanlar əlavə etmək üçün nə etməliyəm? --[[İstifadəçi:Elgün Nəsibli|Elgün Nəsibli]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Elgün Nəsibli|müzakirə]]) 08:22, 30 aprel 2025 (UTC)

== İstifadəçi İsraelzav haqqında şikayət (Vandalizm və təhqir) ==

Hörmətli İnzibatçı,

İstifadəçi İsraelzav tərəfindən Vikipediyada vandalizm hallarının baş verdiyini və eyni zamanda təhqiredici, hədələyici ifadələrdən istifadə edildiyini nəzərinizə çatdırmaq istəyirəm.

Bu cür davranışlar Vikipediya qaydalarına ziddir və layihənin normal fəaliyyətinə mane olur. Müzakirələr zamanı digər istifadəçilərə qarşı təhqir, rişxənd, istehza, böhtan dolu yazılarla çıxış etmək qəbuledilməzdir. Vikipediyada təhqir, təhdid və aqressiyaya yol verilməməlidir.

Xahiş edirəm, qeyd olunan istifadəçinin fəaliyyətini araşdırasınız və müvafiq tədbirlər görəsiniz. Ardıcıl vandalizmlə məşğul olan və təhqiredici davranışlar sərgiləyən istifadəçilər haqqında inzibatçılara məlumat verilməlidir.

Hörmətlə, 
[[İstifadəçi:Snellmeister|Snellmeister]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Snellmeister|müzakirə]]) 11:20, 8 may 2025 (UTC)

:İstifadəçi ilə bağlı tədbir görmüşəm. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 12:22, 8 may 2025 (UTC)

== Azərbaycanca məqalələrdə &quot;Crocusoft&quot; brendi və &quot;EN&quot; dil işarəsi  ==

Vikidə qanunvericlik aktları ilə bağlı rəsmi mənbə olan Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə avtomatik istinad yaradanda &quot;Crocusoft&quot; şirkətinin adı qeyd olunur. Həmin sirkət saytı yaratmış olsa belə, e-qanun resursu &quot;Normativ hüquqi aktlar haqqında&quot; Konstitusiya Qanununun [https://e-qanun.az/framework/21300#:~:text=edilir.%5B38%5D-,XIV,-f%C9%99sil XIV fəslinə] əsasən Prezident fərmanı ilə təsdiq edilmiş “[https://e-qanun.az/framework/21857 Hüquqi aktların Azərbaycan Respublikasının Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edilməsi qaydaları haqqında Əsasnamə]”yə uyğun olaraq yaradılıb. 

Bunları nəzərə alaraq, texniki üsullar tətbiq etməklə, Azərbaycanca məqalələrin istinad hissisində &quot;Crocusoft&quot; sözünün &quot;Hüquqi Aktların Dövlət Reyestri&quot; sözləri ilə əvəz edilməsi təklif olunur.

Eyni zamanda, həmin resursa avtomatik istinad yaradılarkən &quot;en&quot; (ingilis) dili işarəsi qoyulur.  Halbu ki, istinad e-qanun sisteminin azərbaycan dilindəki hissəyə aparır. Ona görə də, bütün hallarda &quot;en&quot; dil işarəsinin silinməsi təklif edilir. [[İstifadəçi:Lawyer.F|Lawyer.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lawyer.F|müzakirə]]) 06:27, 23 may 2025 (UTC)

== Sual ==

Salam, Toğrul bəy, necəsiz? [[Xüsusi:Fərq/8146995|Burada]] ölçülər rəqəmlərdən ayrı yazılmalı deyil? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 15:38, 23 may 2025 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam, yaxşı olasınız. Həmin səhifədə görünməyən simvol var, normal boşluq deyil. Vikiləşdirici həmin tanınmayan simvolu silir. Sintaksis redaktorunu açıb tarixçədəki versiya ilə baxa bilərsiniz. &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt;— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:13, 26 may 2025 (UTC)
::Aydındır, gördüm. Bunu silmək əvəzinə boşluqla əvəzləyə bilməz? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 09:26, 26 may 2025 (UTC)
== [[:Teymur Abdullayev]] səhifəsinin silinməyə namizəd göstərilməsi ==
&lt;div class=&quot;afd-notice&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;floatleft&quot; style=&quot;margin-bottom:0&quot;&gt;[[Fayl:OOjs UI icon alert-warning-black.svg|48px|alt=|link=]]&lt;/div&gt;'''[[:Teymur Abdullayev]]''' səhifəsinin Vikipediyada saxlanıb-saxlanılmaması ilə bağlı müzakirə aparılır.

Konsensus əldə olunanadək səhifə [[Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Teymur Abdullayev]] səhifəsində müzakirə olunacaqdır. Hər kəs, o cümlədən siz müzakirəyə qatıla, fikirlərinizi bölüşə bilərsiniz.

İstifadəçilər müzakirə zamanı səhifəni redaktə edə, eləcə də müzakirə zamanı bildirilən problemləri həll etmək üçün səhifəni təkmilləşdirə bilərlər. Bununla belə, səhifənin yuxarı hissəsində yerləşdirilmiş silinmə şablonunu götürməyin.
&lt;!-- Şablon:Sns bildirişi --&gt;&lt;/div&gt; [[İstifadəçi:Freiheiten|Freiheiten]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Freiheiten|müzakirə]]) 15:30, 27 may 2025 (UTC)

== Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! ==

Hi everyone, 

We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there.

The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]'').

If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''.

[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|müzakirə]]) 11:17, 29 may 2025 (UTC)
&lt;!-- İstifadəçi:TRistovski-CEEhub@metawiki tərəfindən https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --&gt;

== Penitensiar Xidmət ==

Salam, @[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]]. Dövlət orqanları və dövlət qulluğu barədə yüzlərlə məqalə hazırlamısınız. Əgər vaxtınız olsa Ədliyyə Nazirliyinə tabe olan [[Penitensiar Xidmət (Azərbaycan)|Penitensiar Xidmət]] haqda da məqalə yarada bilərsiz? Keçmiş adı MQİ Baş İdarəsi olub. Geniş tarixi var. Çox sağolun. [[İstifadəçi:Freiheiten|Freiheiten]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Freiheiten|müzakirə]]) 07:02, 31 may 2025 (UTC)

:Ədliyyə Nazirliyinin 5 baş idarəsi, 2 baş idarə səlahiyyətli qurumu və 4 tabe qurumu var. Penitensiar xidmət tabe qurumlardan ən böyüyüdür. Amma, nazirliyin strukturunda ən önəmli, ən uzun tarixcəsi olan birinci baş idarə Strateji planlaşdırma və monitorinq (köhnə adı - Ədliyyə Baş Qərargahı) və ikincisi Qanunvericilik baş idarəsidir. Bunlara ayrica səhifə yaratmadan Penitensiar xidmətə səhifə yaratmaq ədalətli olmaz  [[İstifadəçi:Lawyer.F|Lawyer.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lawyer.F|müzakirə]]) 08:36, 2 iyun 2025 (UTC)
:Dəqiq istinad üçün https://e-qanun.az/framework/12321#%C9%99lav%C9%991
:Tabe qurumlardan vətəndaşlaırn ən çox rastlaşdığı qurum Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzidir. Az qala hər mülki, inzibati xəta və ya cinayət işində sübutlar bu quruma ekspertizaya göndərilir [[İstifadəçi:Lawyer.F|Lawyer.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lawyer.F|müzakirə]]) 08:38, 2 iyun 2025 (UTC)

== [[User:Ceyhun1988|Ceyhun1988]] istifadəçisinin sualı (12:03, 12 iyun 2025) ==

Salam Toğrul bəy, 
Yardımınıza görə təşəkkür edirəm. Mən bir məqalə yaratmaq istəyirəm. İsmayılov Məbud Üzeyir oğlu, fizika üzrə elmlər namizədi, Respublikanın əməkdar müəllimi olub. 

Məqaləni ilk dəfə olaraq qaralama kimi yaratmalıyam? --[[İstifadəçi:Ceyhun1988|Ceyhun1988]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ceyhun1988|müzakirə]]) 12:03, 12 iyun 2025 (UTC)

== [[Vikipediya:Bilirsinizmi namizədləri|Bilirsinizmi namizədləri]] bölməsində fəal olaq! :) ==

{{ombox
 | image = [[File:Updated DYK query.svg|50px|alt=|link=]]
 | text     = &lt;br&gt;&lt;center&gt;'''Sizi [[Vikipediya:Bilirsinizmi namizədləri|Bilirsinizmi namizədləri]] səhifəsində fəal olmağa dəvət edirik!'''&lt;/center&gt; &lt;br&gt; Salam, hörmətli Toghrul R! [[Ana səhifə]] üçün fərqli və maraqlı faktları axtarırıq! Buna görə də sizi [[Vikipediya:Bilirsinizmi namizədləri|Bilirsinizmi namizədləri]] səhifəsində fəal olmağa dəvət edirik! Yazdığınız və ya oxuduğunuz məqalələrdən bu bölmə üçün uyğun faktları aşkarlayıb təqdim edərək layihəyə öz töhfələrinizi verin! {{pb}} Siz həmçinin burada digərləri tərəfindən təqdim olunmuş faktları da dəyərləndirərək ümumi işə töhfələrinizi verə bilərsiniz. Diqqətiniz üçün əvvəlcədən təşəkkürlər və uğurlar!
&lt;br&gt;&lt;br&gt;
}}
[[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 03:31, 22 iyun 2025 (UTC)
&lt;!-- İstifadəçi:Gadir@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Gadir/K%C3%BCtl%C9%99vi_mesaj_siyah%C4%B1s%C4%B1&amp;oldid=8190799 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --&gt;

== [[User:Husameddin Orciyalı|Husameddin Orciyalı]] istifadəçisinin sualı (08:03, 22 iyun 2025) ==

Salam Toğrul bəy.
Mən burada paylaşmaq üçün yazı qoymaq istəyirəm.Onu necə etmək olar? --[[İstifadəçi:Husameddin Orciyalı|Husameddin Orciyalı]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Husameddin Orciyalı|müzakirə]]) 08:03, 22 iyun 2025 (UTC)

== [[User:Aytac Kamal|Aytac Kamal]] istifadəçisinin sualı (05:55, 24 iyun 2025) ==

Salam. köhnə adıma daxil ola bilmədim. ekvivalentin yaratdım. Məqaləm az idi. lakin istəyim bu ad altna daşımaqdır. Necə edim? əvvəlcədən təşəkkür edirəm --[[İstifadəçi:Aytac Kamal|Aytac Kamal]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Aytac Kamal|müzakirə]]) 05:55, 24 iyun 2025 (UTC)

== Seçilmiş və yaxşı məqalələrin qiymətləndirilməsi üçün mövqeyinizə ehtiyac var ==

Salam hörmətli Toghrul R,

Hal-hazırda seçilmiş və yaxşı məqalələrin qiymətləndirmə səhifələrində '''çox sayda məqalə''' olsa da, mövqe bildirən istifadəçilərin sayı azdır. [[Azərbaycanca Vikipediya]]nın [[Ana səhifə|Ana səhifəsi]]nin yeni məqalələrlə təmin edilməsi və layihənin təkmilləşdirilməsi üçün burada mövqeyinizi bildirə bilərsiniz: '''[[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Seçilmiş məqalələr|Seçilmiş məqalə qiymətləndirilməsi]]/[[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Yaxşı məqalələr|yaxşı məqalə qiymətləndirilməsi]]'''.

[[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 14:40, 24 iyun 2025 (UTC)
&lt;!-- İstifadəçi:Turkmen@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&amp;oldid=8050884 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --&gt;

== Nüsrət Qurbanovun məlumatlarının silinməsinə etiraz ==

Salam. Bu məqalənin silinməsinə qarşıyam, çünki Nüsrət Qurbanov elmi və tədris sahəsində fəaliyyət göstərir. Aşağıdakı mənbələr bu şəxsin ensiklopedik əhəmiyyətini sübut edir: 1. https://unec.edu.az/tex-e-n-dos-qurbanov-nusret-heyder/ - Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində Nüsrət Qurbanov haqqında ətraflı məlumat verilmişdir. 2. https://president.az/az/articles/view/3187 - Prezidentin rəsmi saytı olan President.az-da Nüsrət Qurbanov Prezident İlham Əliyev tərəfindən Tərəqqi medalı ilə təltif olunub. Siyahıda baxa bilərsiz.
2. https://modern.az/news/17374/ - Ölkənin nüfuzlu xəbər saytı olan Modern.az Nüsrət Qurbanov haqqında paylaşım edib və Prezident İlham Əliyev tərəfindən Tərəqqi medalı ilə təltif olunub. Siyahıda baxa bilərsiz. 3. https://avesis.unec.edu.az/nusrat_gurbanov-Azerbaijan State University of Economics (UNEC) Akademik Məlumat İdarəetmə Sistemində Nüsrət Qurbanovun profili. 4. https://scholar.google.com/citations?user=-o3Ej04AAAAJ&amp;hl=ru - Nüsrət Qurbanovun Google Scholar profili. Bütün məqalələri, kitabları, dərs vəsaitləri və monoqrafiyaları ilə buradan tanış ola bilərsiz. 5. https://www.preslib.az/ru/book/UBjHzTgRq0BlZZA - Azərbaycan Respublikası Prezidentinin rəsmi kitabxanasında Nüsrət Qurbanovun kitabı 6. https://orcid.org/0009-0002-5076-5354f - Nüsrət Qurbanovun Orcid profili 7. https://www.researchgate.net/profile/Nusrat-Gurbanov - Nüsrət Qurbanovun Researchgate profili Səhifənin silinməməsi üçün yetərində məlumat təqdim etdiyimi düşünürəm, xahiş edirəm silinməni dayandırın [[İstifadəçi:Seymurramazanov|Seymurramazanov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Seymurramazanov|müzakirə]]) 16:15, 1 iyul 2025 (UTC)

== İnzibati vahid şablonunun təkmilləşdirilməsi ==

Qeyd olunan şablonda, Yaşağış məntəqəsi şablonundna fərqli olaraq &quot;rayon&quot;, &quot;region&quot; qrafası göstərilməyib. halbuki, həmin şablon rayondan aşağı inzibati vahidə tətbiq edildikdə, müvafiq olaraq hansı rayonun və ya regionun (iqtisadi rayonun) tabeliyində olduğunu müəyyən etmək mümkün olmur. Bundan başqa, həmin ninzibati vahidə &quot;Tabe inzibati vahid&quot; qrafasının olmaması da mürəkkəb inzibati idarəçiliyi qeyd etmək mümkün olmur. Nunun yerinə &quot;departament&quot;, &quot;prefekura&quot; və &quot;superprefektura&quot; qrafaları var ki, bunlar da çox az ölkələr üçün istifadə edilə bilər. onun yerinə &quot;tabe inzibati vahid 1&quot;, &quot;tabe inzibati vahid 2&quot;, &quot;Yuxarı inzibati vahid 1&quot;, &quot;Yuxarı inzibati vahid 2&quot; kimi yazmaq olar.  [[İstifadəçi:Lawyer.F|Lawyer.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lawyer.F|müzakirə]]) 07:39, 3 iyul 2025 (UTC)

== Lua şablonları ==

Salam. Bu iki şablonu ({{tl|Lua}} və {{tl|OnLua}}) birləşdirə bilərik? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 08:04, 4 iyul 2025 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam, sadə yönləndirmə verə bilrəsiniz, xətasız olacaq &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 08:07, 4 iyul 2025 (UTC)
::Həll etdim. [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=X%C3%BCsusi:S%C9%99hif%C9%99y%C9%99Ke%C3%A7idl%C9%99r/%C5%9Eablon:OnLua&amp;namespace=10&amp;limit=500 Burada] bəzi problemlər çıxıb, onları həll edə bilərsiz? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 09:04, 4 iyul 2025 (UTC)
:::Bunu da özüm həll etdim. Amma parametrləri silməli oldum, &quot;OnLua&quot;da parametrlər vardı. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 09:35, 4 iyul 2025 (UTC)
::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] elə niyə etdiniz? Lua şablonu OnLuaya yönləndilməli idi. İndiki parametr dəstəkləmir. Həm də digərinin tarixçəsi daha köhnə idi &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 11:50, 4 iyul 2025 (UTC)
:::::Onu da ona yönləndirsək, birdən artıq əlavə olunan modulu dəstəkləmirdi. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 11:51, 4 iyul 2025 (UTC)
::::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] indiki versiyada funksiyalar dəstəkləmir. Onu modula özüm daxil edərəm, amma tarixçələrini birləşdirsəniz yaxşı olar. &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 12:02, 4 iyul 2025 (UTC)
:::::::Oldu, həll edirəm. Tarixçələri normalda həmiş birləşdirirəm, bu məqalə yox, qeyri-məqalə olduğu üçün əhəmiyyətli olmayacağını düşünmüşdüm. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 12:10, 4 iyul 2025 (UTC)
::::::::Həll elədim. Lazım olsa {{tl|Lua/Sıra}} alt səhifəsini də özünüz bərpa edərsiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 12:18, 4 iyul 2025 (UTC)
: Gadir, zəhmət olmasa necə bir-bir bütün şablonlarda dəyişiklik etmisinizsə indi hamısını bir-bir geri qaytarın. Sizə mən neçə dəfə demişəm ki, şablonu birləşdirib ortaya çıxan problemləri həll edə bilməyib başqalarına yazacaqsınızsa onda o şablona əl vurmayın. OnLua şablonu ilə Lua şablonunun parametrləri fərqli şeylərdir. Biri funksiyanı göstərir, digəri ikinci modulun adını. Siz isə birləşdirmək yerinə tutub o parametri silmisiz, niyə? [[Special:Diff/8228624|Bu nə deməkdir axı?]] Tezliklə sizin Şablon: ad fəzasından bloklanmağınız barədə müzakirə başladacam. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 12:19, 4 iyul 2025 (UTC)
::Toghrul R-ya elə ona görə yazmışam, birləşdirilə biləcəyini yazıb və ona görə hərəkət eləmişəm. Xeyr, göründüyü kimi, dublikat şablon idi, hamısı birində verilə bilər. Şablon fəzasından kifayət qədər anlayışım var və vacib töhfələrim var. Parametr əlavə olunanda geri qaytararıq, problem yoxdur, qlobal problem etməyin. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 12:25, 4 iyul 2025 (UTC)
::: Şablon fəzasında kifayət qədər anlayışınız olsaydı xəta çıxdı deyə tutub birbaşa parametri silməzdiz. Mən sizin şablonlarda vacib töhfələrinizi yox sadəcə mənasız, redaktə sayını artırmaq məqsədilə edilmiş redaktələrinizi görürəm sadəcə. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 12:26, 4 iyul 2025 (UTC)
::::Ümumiyyətlə, sizin birdən bu müzakirəyə bu üslubda qoşulmağınız etik və konstruktiv deyil. Toghrul R parametri əlavə edəndə həmin parametrlər də bərpa ediləcək. Bu, sizin düşüncənizdir, reallıq deyil. Töhfələrimə statistikalardan baxa bilərsiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 12:28, 4 iyul 2025 (UTC)
::@[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] Modulun əskik hissələrini yenidən yazıram, bitdikdən sonra silinmiş parametrlər bərpa olunduqda dəstəklənəcək. &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 12:25, 4 iyul 2025 (UTC)
:::@[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]], ikinci bir modul üçün də bu funksiyalar dəstəklənəcək? Əslində, bunun olmayacağını düşündüyüm üçün digər şablonda birləşdirmişdim. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 12:48, 4 iyul 2025 (UTC)
::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] bəli, [[User:Toghrul R/wd|test]] səhifəmdə istifadə nümunələri var. Modul: sözünü yazdıqda modulu, onsuz yazanda isə funksiyanı tanıyır. Qısaca: Modul|funksiyası|Modul2|funksiyası2 &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 13:01, 4 iyul 2025 (UTC)
:::::@[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]], hamısı bərpa edildi; bir ikisindən başqa hamısı boşluğa yönləndirir, heç bir məlumat təqdim etmir. Nə qədər doğrudur? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 13:19, 4 iyul 2025 (UTC)
::::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] onlar modul sənədləşməsindəki bölməyə keçid edir. Sənədləşmədə yoxdur deyə ümumi keçid olur &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 13:23, 4 iyul 2025 (UTC)
* {{re|Toghrul R|Nemoralis}} həm də məntiqlə həmin parametrlər istiqamətləndirməlidir sənədləşmə səhifəsinə ki, nəsə məlumat versin. Bizdə isə demək olar ki, ümumiyyətlə modulların sənədləşməsi mövcud deyil. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 13:00, 4 iyul 2025 (UTC)

== SNS şablonu ==

Salam. [[Xüsusi:Fərq/8232225|Burada]] &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; teqləri unudulub. Həmçinin [[Xüsusi:Fərq/8232230|bu şablonun]] məzmunun boş olması normaldı? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 10:50, 6 iyul 2025 (UTC)

== [[User:Modern king|Modern king]] istifadəçisinin sualı (12:29, 13 iyul 2025) ==

salam --[[İstifadəçi:Modern king|Modern king]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Modern king|müzakirə]]) 12:29, 13 iyul 2025 (UTC)

== infoqutularla bağlı ==

[https://youtube.com/shorts/W9OTyixBVQ4?feature=shared salammmmmm!! :33]

infoqutuların dizaynına estetik bir sıra düzəlişlər eləmək fikrim var, ancaq hal-hazırkı işləyən modula dəymək istəmədiyim üçün (birdən problem yaranar :D) alternativ modul yazıb həmin modul əsasında yeni infoqutular yaratmaq istəyirdim. həm bu barədə, həm də edəcəyim dəyişikliklər barədə fikirlərinizi bilmək istərdim:
# infoqutular üçün [[wmdoc:codex/latest/style-guide/colors.html|«codex»in palitrası]] əsasında (baxın: [[MediaViki:Gadget-Codex.css]]) rəng sistemi*. nümunə şablon kodu: &lt;syntaxhighlight inline lang=&quot;wikitext&quot;&gt;{{infoqutu |rəng=bənövşəyi}} &lt;!-- &quot;purple&quot; dəyərinə avtomatik &quot;resolve&quot; olunacaq --&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;;
# açılıb-yığıla bilən** infoqutular. [https://ibb.co/TBpjGbWB nümunə];
# &lt;syntaxhighlight inline lang=&quot;html&quot;&gt;&lt;table&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt; əvəzinə &lt;syntaxhighlight inline lang=&quot;html&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt; və &lt;syntaxhighlight inline lang=&quot;css&quot;&gt;display: flex&lt;/syntaxhighlight&gt;.

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; nemoralis-ə də məsləhət üçün yazmışdım və saytdakı şablonların əksəriyyətini &lt;code&gt;--azwiki-background-color-blue150&lt;/code&gt; rənginə çevirmək məsələsindən söz açdı; imho, bu tip standartlaşdırma yaxşıdır (hətta, əladır), ancaq bunu işləri darıxdırıcılaşdırmadan da eləmək olar, bunun üçün yuxarıda qeyd etdiyim codex.css-dəki rəng palitrasından istifadə edə bilərdik :3&lt;br&gt;
&lt;nowiki&gt;**&lt;/nowiki&gt; köhnə &lt;syntaxhighlight inline lang=&quot;css&quot;&gt;table.collapsible&lt;/syntaxhighlight&gt; sistemi yox, təzə [[Manual:Collapsible_elements#jQuery.makeCollapsible|&lt;syntaxhighlight inline lang=&quot;css&quot;&gt;.mw-collapsible&lt;/syntaxhighlight&gt;]] sistemi ilə ki, onsuz da, bunları yeniləməliyik, bu da bir addım olsun :3 [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 20:04, 15 iyul 2025 (UTC)
: yazmaq yadımdan çıxıb; &lt;code&gt;collapsible&lt;/code&gt; zadını başqa cür də eləmək olar (məs. [[wmdoc:codex/latest/components/demos/accordion.html|«codex»in «accordion»ı]] kimi), orada elə-belə, göstərmək üçün o cür vermişdim :33 [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 20:09, 15 iyul 2025 (UTC)
::@[[İstifadəçi:Əkrəm|Əkrəm]] salam. Təşəbbüslər və yeniliklər həmişə xoşdur. Nümunə kimi öz səhifənizdə yığsanız, tətbiq etmək olar. &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 12:51, 16 iyul 2025 (UTC)
::: şərhiniz üçün minnətdaram, @[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]]! müəyyən retuşlarla işim bitəndən sonra canlı nümunələrini göstərəcəyəm ^^ [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 13:27, 16 iyul 2025 (UTC)

== Growth features - Mentorship and Community updates ==

​Hi everyone, 

Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page).

You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''.

CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''.

We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed.

If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]].

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|müzakirə]]) 12:28, 16 iyul 2025 (UTC)
&lt;!-- İstifadəçi:TRistovski-CEEhub@metawiki tərəfindən https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --&gt;

== [[User:Qurbanov.Farid|Qurbanov.Farid]] istifadəçisinin sualı (08:05, 23 iyul 2025) ==

Salam Toğrul bəy

AccessBank haqqında olan məqalədə etdiyim redaktələrlə bağlı sizə müraciət edirəm. Əvvəlcədən qeyd edim ki, etdiyim dəyişikliklər yalnız rəsmi və etibarlı mənbələrə əsaslanırdı və məqsədim məlumatların aktuallığını və düzgünlüyünü qorumaq idi.
Lakin sonradan başa düşdüm ki, etdiyim düzəlişlər patrullar tərəfindən dəyişdirilib və mən bunu bilmədən yenidən eyni dəyişiklikləri edirdim. Bu təkrarlar nəticəsində səhifə müdafiəyə alınıb. Səhvimi anlayıram və Vikipediyanın qaydalarına hörmətlə yanaşıram.
Sizdən xahiş edirəm:
Əgər mümkündürsə, səhifənin mühafizəsini yumşaltmağı və ya ən azından təklif etdiyim dəyişikliyi sizin tərəfinizdən tətbiq etməyi nəzərdən keçirməyinizi rica edirəm.
Dəyişiklik təklifi və bütün istifadə etdiyim mənbələri təqdim etməyə hazıram. Əməkdaşlığa açığam və gələcək redaktələri əvvəlcə müzakirə səhifəsində aparmağa razıyam.
Diqqətiniz üçün öncədən təşəkkürlər --[[İstifadəçi:Qurbanov.Farid|Qurbanov.Farid]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qurbanov.Farid|müzakirə]]) 08:05, 23 iyul 2025 (UTC)

== [[User:If you don't love me, die!|If you don't love me, die!]] istifadəçisinin sualı (06:38, 25 iyul 2025) ==

Salam.Mən mənbəni əlavə etdikdən sonra elə saytlar varki orda dəyişiklikləri yadda saxlamır.İnzibatçıya bildirin deyir.Mən necə edə bilərəmki dəyişikliklərim saxlanılsın? --[[İstifadəçi:If you don&amp;#39;t love me, die!|If you don&amp;#39;t love me, die!]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:If you don&amp;#39;t love me, die!|müzakirə]]) 06:38, 25 iyul 2025 (UTC)

== Sual ==

Salam, Toğrul bəy. Bir məsələni dəqiqləşdirmək istəyirəm sizinlə. İlham Əliyevin prezidentliyi 31 oktyabr 2003-cü ildə (prezident səlahiyyətlərinin icrasına başladığı tarix) başlayıbsa baş nazirliyi bu tarixdə bitib? Artur Rasizadə 4 noyabr 2003-cü ildə posta təyin olunub deyə bilirəm. Onda İlham Əliyev üçün bitmə tarixinə 31 oktyabr 2003, Artur Rasizadə üçün də başlama tarixinə 4 noyabr 2003 yazmalıyıq? Vəzifə 4 gün vakant qalıb yəni? Yoxsa İlham Əliyev prezidentliyə başlasa da baş nazir kimi də davam edib? İlham Əliyev məqaləsində baş nazir səlahiyyətlərinin bitmə müddəti 31 oktyabr 2003 yox 4 noyabr 2003 kimi yazılmışdı, [[Xüsusi:Fərq/6209840|düzəliş etmişdim]]. Yəni konstitusiyaya görə prezident vəzifəyə başladığı tarixdən etibarən bu vəzifəsi bitməyib? İndi aydınlaşdırsaq, müvafiq səhifələrdə müvafiq düzəlişləri buna görə aparardım. Təşəkkürlər diqqətiniz üçün. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 22:14, 29 iyul 2025 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] salam. İlham Əliyev 31 oktyabr 2003-cü ildə sözügedən vəzifədən [https://e-qanun.az/framework/2385 azad edilib]. Bu, Heydər Əliyevin sonuncu fərmanıdır. Elə həmin gün keçirilən andiçmə nəticəsində İlham Əliyev prezident kimi fəaliyyətə başlayıb. O ki qaldı vəzifənin boş qalmasına, bəli, həmin 4 gün ərzində Baş nazir vəzifəsini birinci müavin vəzifəsində çalışan Artur Rasizadə icra edib. &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 11:56, 30 iyul 2025 (UTC)

== Azerbaycan  ==

Men ümid edirem ki  “Azerbaycan Cumhuriyeti devleti ve xalqı “ üçün bu gün den sonra her şey daha da gözel olacax inşallah. [[İstifadəçi:Ruslanaliyevali|Ruslanaliyevali]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ruslanaliyevali|müzakirə]]) 07:18, 10 avqust 2025 (UTC)

== Konu yok  ==

“İnsanın insana zulmü bitsin “ [[İstifadəçi:Ruslanaliyevali|Ruslanaliyevali]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ruslanaliyevali|müzakirə]]) 13:24, 11 avqust 2025 (UTC)

== Müvəqqəti Hesablarla bağlı təcrübələrinizi eşitmək istərdik ==

&lt;section begin=&quot;body&quot; /&gt;
Məhsul Təhlükəsizliyi və Etibarlılığı komandası Müvəqqəti Hesablarla bağlı təcrübəniz haqqında eşitmək istəyir. Bu sorğuda iştirakınız Müvəqqəti Hesabların nə qədər yaxşı işlədiyini və gələcəkdə nələri təkmilləşdirə biləcəyimizi anlamaqda bizə çox kömək edəcək. Sorğunu bitirməyiniz 5 dəqiqədən uzun çəkməyəcək.

Bu sorğunun məxfilik siyasətinə [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Survey:Temporary_Accounts_Second_Pilot_Feedback_Privacy_Statement|bu linkdən baxa bilərsiniz]]. Bu sorğunu doldurmaqla siz məxfilik siyasətində irəli sürülən şərtlərlə razılaşırsınız.

Əgər sizinlə əlaqə saxlamağımızı istəyirsinizsə, zəhmət olmasa vikidəki istifadəçi adınızı bizə bildirin.

'''&lt;big&gt;[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_emJJxsotBxVpS18?Q_Language=AZ-AZ Sorğuda iştirak et]&lt;/big&gt;'''.

Təşəkkür edirəm!&lt;section end=&quot;body&quot; /&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 00:44, 21 avqust 2025 (UTC)
&lt;!-- İstifadəçi:Quiddity (WMF)@metawiki tərəfindən https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox4&amp;oldid=29158797 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --&gt;

== [[User:AzSportdata|AzSportdata]] istifadəçisinin sualı (23:37, 23 avqust 2025) ==

:''Qeyd: [[User talk:AzSportdata|AzSportdata]] istifadəçisinin mentoru olan [[User talk:Eldarado|Eldarado]] aktiv deyil.''
Salam --[[İstifadəçi:AzSportdata|AzSportdata]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:AzSportdata|müzakirə]]) 23:37, 23 avqust 2025 (UTC)

== [[:Vasif Eyvazzadə]] səhifəsinin silinməyə namizəd göstərilməsi ==
&lt;div class=&quot;afd-notice&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;floatleft&quot; style=&quot;margin-bottom:0&quot;&gt;[[Fayl:OOjs UI icon alert-warning-black.svg|48px|alt=|link=]]&lt;/div&gt;'''[[:Vasif Eyvazzadə]]''' səhifəsinin Vikipediyada saxlanıb-saxlanılmaması ilə bağlı müzakirə aparılır.

Konsensus əldə olunanadək səhifə [[Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Vasif Eyvazzadə]] səhifəsində müzakirə olunacaqdır. Hər kəs, o cümlədən siz müzakirəyə qatıla, fikirlərinizi bölüşə bilərsiniz.

İstifadəçilər müzakirə zamanı səhifəni redaktə edə, eləcə də müzakirə zamanı bildirilən problemləri həll etmək üçün səhifəni təkmilləşdirə bilərlər. Bununla belə, səhifənin yuxarı hissəsində yerləşdirilmiş silinmə şablonunu götürməyin.
&lt;!-- Şablon:Sns bildirişi --&gt;&lt;/div&gt; [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:43, 31 avqust 2025 (UTC)

== [[User:Javadovi|Javadovi]] istifadəçisinin sualı (07:56, 1 sentyabr 2025) ==

Salam Togrul muellim necesiz, səhifə yayınladım zəhmət olmasa yardımlarınızı əsirgəməyin --[[İstifadəçi:Javadovi|Javadovi]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Javadovi|müzakirə]]) 07:57, 1 sentyabr 2025 (UTC)

== [[VP:Avtobioqrafiya|Avtobioqrafiya]] və [[VP:IP blokundan azad olma|IP blokundan azad olma]] qaydalarının rəsmiləşdirilməsi ilə bağlı səsvermələr ==

Salam, {{pb}}

Sizi [[Vikipediya:Avtobioqrafiya|avtobioqrafiya]] və [[Vikipediya:IP blokundan azad olma|IP blokundan azad olma]] qaydalarının lokal olaraq qəbulu üçün təşkil olunan səsvermələrdə iştirak etməyə dəvət edirəm. Səsvermə səhifələri: [[Vikipediya:Səsvermə/Avtobioqrafiya]] və [[Vikipediya:Səsvermə/IP blokundan azad olma (2-ci dəfə)]]. Diqqətiniz üçün əvvəlcədən təşəkkürlər. {{pb}}

Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 18:15, 13 sentyabr 2025 (UTC)
&lt;!-- İstifadəçi:Qədir@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Q%C9%99dir/K%C3%BCtl%C9%99vi_mesaj_siyah%C4%B1s%C4%B1&amp;oldid=8270151 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --&gt;

== [[User:Elmar Mammadli|Elmar Mammadli]] istifadəçisinin sualı (10:43, 17 sentyabr 2025) ==

Salam --[[İstifadəçi:Elmar Mammadli|Elmar Mammadli]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Elmar Mammadli|müzakirə]]) 10:43, 17 sentyabr 2025 (UTC)

== Saylar ==

Salam. {{tl|sıra sayı}} kimi sayları 1-i, 2-si, 3-ü və s. kimi də göstərən şablon yarada bilərsiniz? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 19:05, 18 sentyabr 2025 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] salam. Buyurun: {{tl|Mənsubiyyətli say}} &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 11:26, 19 sentyabr 2025 (UTC)
::Çox sağ olun, @[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]]! Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 12:35, 19 sentyabr 2025 (UTC)

== İnzibatçının hərəkətlərində qayda pozuntuların araşdırılması ==

Salam hörmətli @[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] bəy. 

Mən [[Azərbaycan rəsmi xəbər veb-saytların siyahısı]] adlı səhifəni yaratmışam. Bu mövzu çox vacibdir, çünki son vaxtlar ([[Medianın İnkişafı Agentliyi]]n yaranmasından sonra) bütün xəbər portalları akkreditasiyadan keçməlidir. Nəticədə rəsmi media orqanları ilə yanaşı, istifadəçilərə zərər verə biləcək saxta saytlar da mövcuddur. Mən bu problemlə üzləşdiyim üçün həmin siyahını yaratmağa qərar verdim. Səhifəni özüm, əllə hazırlamışam və digər oxşar siyahılardan nümunə götürərək Vikipediya qaydalarına uyğun işlədim. Gələcəkdə hər bir rəsmi KİV üçün ayrıca səhifə yaradaraq orada sahiblər, redaktorlar və digər məlumatları əlavə etməyi planlaşdırırdım. 

Lakin istifadəçi '''[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]]''' əvvəlcə məni pullu redaktə ilə məşğul olmaqda günahlandırdı, daha sonra əsassız olaraq İİ (süni intellekt) istifadə etdiyimi iddia etdi. Halbuki siyahını tamamilə özüm hazırlamışam. Bundan sonra səhifəni silmişdir (digər səbəbi ilə), halbuki səhifəni yaxşılaşdırmaq və ya qaralama rejiminə keçirmək imkanı var idi. Mən uzun müddət izah etməyə çalışsam da, o, qaydaları pozaraq [[Vikipediya:Bərpa üçün namizəd səhifələr]] səhifəsində səsvermənin dayandırılmalı olduğunu yazdı. Halbuki belə bir səlahiyyəti yoxdur. 

Mən hesab edirəm ki, bu istifadəçinin hərəkətləri yalnız qaydaları deyil, həm də Vikipediyanın ruhunu pozur. Bu səbəbdən sizdən xahiş edirəm:  
# Bu məsələ üzrə obyektiv qərar çıxarasınız.  
# Səhifəni bərpa edəsiniz və lazım gələrsə, onun təkmilləşdirilməsi üçün göstəriş verəsiniz.  
# İstifadəçinin hərəkətlərində qayda pozuntuları aşkarlanarsa, sanksiya tətbiq edəsiniz, hətta administrator hüquqlarının alınmasına qədər, əgər belə qərarı doğru hesab etsəniz.  

Əvvəlcədən təşəkkür edirəm.  [[İstifadəçi:Summer Smith C-137|Summer Smith C-137]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Summer Smith C-137|müzakirə]]) 06:07, 26 sentyabr 2025 (UTC)

== [[VP:İnzibatçıların və bürokratların seçilməsi qaydaları|İnzibatçıların və bürokratların seçilməsi qaydalarına]] əlavə və düzəlişlərlə bağlı səsvermə ==

Salam,

Sizi [[VP:İnzibatçıların və bürokratların seçilməsi qaydaları|İnzibatçıların və bürokratların seçilməsi qaydalarına]] düzəliş və əlavələrlə bağlı keçirilən '''[[Vikipediya:Səsvermə/İnzibatçıların və bürokratların seçilməsi qaydaları/Namizədlik şərtlərinə düzəliş və 15 gün tələbinin ləğvi barədə səsvermə|səsvermədə]]''' iştirak etməyə dəvət edirəm.

Diqqətiniz üçün əvvəlcədən təşəkkürlər.

Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 18:56, 29 sentyabr 2025 (UTC)
&lt;!-- İstifadəçi:Qədir@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Q%C9%99dir/K%C3%BCtl%C9%99vi_mesaj_siyah%C4%B1s%C4%B1&amp;oldid=8319813 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --&gt;

== qadcet ==

salammm!! :3

[[Xüsusi:GoToComment/c-Əkrəm-20250923184600-Toghrul_R-20250923181700|buradakı]] şərhimin davamı kimi yazıram. qadcetin hazırlanmasında əməkdaşlıq etmək istəyirsiniz? əgər &quot;hə&quot;dirsə, onda davamlı ünsiyyət yarada biləcəyimiz bir yer (məs. discord, yaxud любой sosial platforma) müəyyənləşdirsək, pis olmaz — düşünürəm :3

nb: əgər &quot;yox&quot;dursa, onu da qeyd etsəniz pis olmaz ki, sabah-o biri gün özbaşıma və əbəs yerə [[vp:ce]] üzərində iş görməyim dashfhasdfhadsh [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 19:45, 1 oktyabr 2025 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Əkrəm|Əkrəm]] salam. Düşünürəm ki, mənim qadcet sisteminə yanaşmam və onun arxitekturası fərqlidir. Əgər problem deyilsə, həmin ekosistemin yaradılmasını və tətbiq olunmasını özüm etmək istəyərəm – &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:43, 2 oktyabr 2025 (UTC)
::okeeeeeeeee, çox sağ olun cavab üçün ^^ görüm, eləyə bilsəm, elə-belə alternativ variant kimi ce-ə davam eləyərəm onda; sizin üçün problem olmaz, ümid edirəm :P [[İstifadəçi:Əkrəm|&lt;span style=&quot;padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;əkrəm&lt;span style=&quot;color: #ABABAB&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] 21:28, 3 oktyabr 2025 (UTC)

== Mirsaleh Seyidov məqaləsindəki şəkil ==

Toğrul müəllim, Mirsaleh Seyidovun şəkli Ədliyyə Nazirliyinin rəsmi saytından götürülmüşdü (https://penitensiar.justice.gov.az/reis.php) . Vikidən silinmə səbəbini izah edə bilərsinizmi, z.o.? [[İstifadəçi:Lawyer.F|Lawyer.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lawyer.F|müzakirə]]) 13:25, 14 oktyabr 2025 (UTC)

== Təftişçi seçkilərinə dəvət ==

{| style=&quot;background-color: var(--azwiki-background-color-blue150, #dcebff); border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); color: var(--color-base, #202122);&quot;
|style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[Fayl:Wikipedia Checkuser.svg|120px]]
|style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; | Hörmətli {{BASEPAGENAME}},

Sizi '''2 noyabr 2025-ci il''' tarixinə qədər davam edən təftişçi seçkilərində iştirak etməyə dəvət edirik.
Seçkilərdə 3 namizəd — [[Vikipediya:Təftişçi namizədliyi/Qədir (2-ci namizədlik)|Qədir]], [[Vikipediya:Təftişçi namizədliyi/Nemoralis (2-ci namizədlik)|Nemoralis]] və [[Vikipediya:Təftişçi namizədliyi/Turkmen (2-ci namizədlik)|Turkmen]] — iştirak edir. Seçiləcək şəxslər Azərbaycanca Vikipediyanın ilk [[Vikipediya:Təftişçilər|təftişçi]]ləri olacaq və icmanın şəffaflığının qorunmasında mühüm rol oynayacaqlar.

[[meta:CheckUser policy#Appointing local CheckUsers|Qlobal təftişçi qaydalarına]] əsasən, seçkilərin uğurlu sayılması üçün '''ən azı iki namizədin''' hər biri '''25–30 dəstək səsi''' toplamalıdır.
Bu səbəbdən səsvermədə iştirakınız çox önəmlidir — həm seçkilərin uğurla tamamlanması, həm də icmamızın daha təhlükəsiz və şəffaf şəkildə idarə olunması üçün.

Səs vermək üçün yuxarıdakı namizədlərin adlarına klikləyə bilərsiniz.
İştirakınıza və dəstəyinizə görə öncədən təşəkkür edirik!
|}

[[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 21:55, 25 oktyabr 2025 (UTC)
&lt;!-- İstifadəçi:Nemoralis@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&amp;oldid=8357640 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --&gt;

== Təftişçi seçkilərinin yekunlaşdırılması üçün səsinizə ehtiyac var ==

{| style=&quot;background-color: var(--azwiki-background-color-blue150, #dcebff); border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); color: var(--color-base, #202122);&quot;
|style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[Fayl:Wikipedia Checkuser.svg|120px]]
|style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; | Hörmətli '''Toghrul R''',

'''[[VP:Təftişçi namizədliyi|Təftişçi seçkilərinin]]''' uğurla yekunlaşdırıla bilməsi üçün səsinizə ehtiyac var. Davam edən namizədliklərə daxil olaraq səs verə bilərsiniz: ('''[[Vikipediya:Təftişçi namizədliyi/Qədir (2-ci namizədlik)|Qədir]]''' və '''[[Vikipediya:Təftişçi namizədliyi/Nemoralis (2-ci namizədlik)|Nemoralis]]''').

İştirak və diqqətinizə görə öncədən təşəkkürlər.
|}
[[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 04:29, 2 noyabr 2025 (UTC)
&lt;!-- İstifadəçi:Qədir@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Q%C9%99dir/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&amp;oldid=8365015 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --&gt;

== Kaskad mühafizə ilə bağlı ==

Salam, necəsiz? Adından da gördüyünüz kimi, kaskad mühafizə ilə bağlı yazıram. Modulların alt səhifələrini manual olaraq mühafizə etməli oluruq, amma onları avtomatik necə kaskad mühafizəyə ala bilərik? Şablon kimi daxil etmək lazımdır, modul çağıran bir şablon yaradıb həmin səhifələri [[:en:Wikipedia:Cascade-protected items/content|bunun kimi]] bir səhifə açıb ora qeyd etmək olar. Ya da modulu kaskad mühafizəyə almaq və həmin alt səhifələri sənədləşdirməsində qeyd etmək də olar, amma sənədləşdirmə səhifəsi elə etmək lazımdır ki, bundan təsirlənməyə. Təklifiniz nədir? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 21:28, 8 noyabr 2025 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] salam, yaxşı olasınız. Açığı, modulları heç vaxt kaskad etməyi yoxlamamışam. Təklifiniz qəliz səslənir, niyə əllə etməyək ki bunu? &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 08:56, 12 noyabr 2025 (UTC)
::Modulları etmək asandır, amma altsəhifələri manual etmək qəlizdir. Ona görə də bir səhifə açıb ora qeyd etsək avtomatik mühafizəyə düşəcək. Digər versiyanı da sınamaq olar. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 12:03, 12 noyabr 2025 (UTC)

== Mövqeyinizə ehtiyac var! ==

Salam, hörmətli Toghrul R!

Hazırda davam edən təftişçi seçkisinə kifayət qədər istifadəçi qatılmayıb. Səsvermənin yekunlaşdırılması və nəticə üçün Azərbaycanca Vikipediya icmasının üzvlərinin '''səslərinə ehtiyac var''' ({{Lehinə|lehinə}}, {{Əleyhinə|əleyhinə}}, {{bitərəf|bitərəf}}).

'''[[Vikipediya:Təftişçi namizədliyi/Qədir (2-ci namizədlik)|Bu keçiddən]]''' daxil olaraq səs verə bilərsiniz! Diqqətiniz üçün əvvəlcədən təşəkkür edirik!

[[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 22:10, 9 noyabr 2025 (UTC)
&lt;!-- İstifadəçi:Qədir@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Q%C9%99dir/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&amp;oldid=8373612 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --&gt;

== Təşəkkür ==

Salam. Hərbçilərin fayllarını orijinalları ilə əvəzlədiyiniz üçün təşəkkür edirəm. Amma zəhmət olmasa əvvəlki versiyaların görünmə vəziyyətlərini də gizləyə bilərsiniz? Müəlliflik hüquqları ilə bağlı problem yaşamayaq deyə. Həm də əlaqəsiz hansı səhifələrdə necə gəldi istifadə olunub, buna da diqqət yetirmək lazımdır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 12:10, 12 noyabr 2025 (UTC)

== Invitation for a session &quot;Tools and features for Users with Extended Rights&quot; ==

Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you.

The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session.

The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''.

If you have any questions, please contact me. --[[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 13:44, 19 noyabr 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- İstifadəçi:TRistovski-CEEhub@metawiki tərəfindən https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=29165186 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --&gt;

== Qaydaya düzəliş ==

Salam hörmətli Toghrul R,  [[VP:Təftişçilərin seçilməsi qaydaları]]na əlavə ediləcək müvafiq düzəlişlə bağlı müzakirəyə dəvət edilirsiniz. '''[[Vikipediya:Səsvermə/Təftişçilərin seçilməsi qaydalarına bitərəf səslərlə bağlı qeyd əlavə edilməsi|Bu keçiddən]]''' daxil olaraq işirak edə bilərsiniz. 
[[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 05:20, 21 noyabr 2025 (UTC)
&lt;!-- İstifadəçi:Turkmen@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&amp;oldid=8362078 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --&gt;

== Seçilmiş məqalə namizədlərindəki məqalələr üçün mövqeyinizə ehtiyac var ==

Salam, hal-hazırda [[VP:Seçilmiş məqalə namizədləri]]ndəki '''12 məqalə''', kifayət qədər müzakirə iştirakçısı olmadığı üçün yekunlaşdırılıb, Ana səhifəyə ötürülə bilmir. Müzakirələrdə iştirak edərək, Vikipediyanın təkmilləşməsinə yardım edə bilərsiniz. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] &lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]&lt;/sup&gt; 12:49, 3 dekabr 2025 (UTC)
&lt;!-- İstifadəçi:Turkmen@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&amp;oldid=8396169 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --&gt;

== Yaxşı məqalə namizədlərində mövqeyinizə ehtiyac var ==

Salam, hal-hazırda [[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Yaxşı məqalələr|Yaxşı məqalə namizədləri]]ndəki '''5 məqalə''', kifayət qədər müzakirə iştirakçısı olmadığı üçün yekunlaşdırılıb, [[Ana səhifə]]yə ötürülə bilmir. Müzakirələrdə iştirak edərək, Vikipediyanın təkmilləşməsinə yardım edə bilərsiniz. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] &lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]&lt;/sup&gt; 08:38, 8 dekabr 2025 (UTC)
&lt;!-- İstifadəçi:Turkmen@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&amp;oldid=8396169 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --&gt;

== Arxivləşdirmə ==

Salam. [[Vikipediya:Addəyişmə müraciətləri]] üçün də SNS kimi arxivləşdirmə və yekunlaşdırma funksiyaları əlavə edə bilərsiniz? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 11:05, 15 dekabr 2025 (UTC)

== [[Qaralama:Xanlar Qurbanov]] ==

Salam.

Ümid edirəm, yaxşısınız. Bir məqalə ilə bağlı rəy və yönləndirmənizə ehtiyacım var. Məqalə qaralama statusundadır və tanınmışlıq, mənbələr və struktur baxımından uyğunlaşdırılıb. Əgər mümkün olarsa, baxış keçirib çatışmazlıq varsa qeyd etməyinizi xahiş edərdim. Vaxt ayırdığınız üçün təşəkkür edirəm.

Hörmətlə. [[İstifadəçi:SiyashX|SiyashX]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:SiyashX|müzakirə]]) 12:35, 23 dekabr 2025 (UTC)

== [[User:Nesirov777|Nesirov777]] istifadəçisinin sualı (20:26, 4 yanvar 2026) ==

Salam Qaralama Sözun göturmek isdeyirem basligdan --[[İstifadəçi:Nesirov777|Məmməd Əli Nasir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nesirov777|müzakirə]]) 20:26, 4 yanvar 2026 (UTC)

== [[User:Nesirov777|Nesirov777]] istifadəçisinin sualı (20:28, 4 yanvar 2026) ==

Bir məqalə ilə bağlı rəy və yönləndirmənizə ehtiyacım var. Məqalə qaralama statusundadır və tanınmışlıq, mənbələr və struktur baxımından uyğunlaşdırılıb. Əgər mümkün olarsa, baxış keçirib çatışmazlıq varsa qeyd etməyinizi xahiş edərdim. Vaxt ayırdığınız üçün təşəkkür edirəm --[[İstifadəçi:Nesirov777|Məmməd Əli Nasir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nesirov777|müzakirə]]) 20:28, 4 yanvar 2026 (UTC)

== [[User:Nesirov777|Nesirov777]] istifadəçisinin sualı (20:32, 4 yanvar 2026) ==

meqale tek bu olsun xahis edirem bir tek bu olsun qaralama statusunda olmasin --[[İstifadəçi:Nesirov777|Məmməd Əli Nasir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nesirov777|müzakirə]]) 20:32, 4 yanvar 2026 (UTC)

== [[User:Nesirov777|Nesirov777]] istifadəçisinin sualı (20:33, 4 yanvar 2026) ==

o birileri sile bilersinzse silin bir tek burdaki qalsin qaralama cixarilsin meqale xahis edirme --[[İstifadəçi:Nesirov777|Məmməd Əli Nasir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nesirov777|müzakirə]]) 20:33, 4 yanvar 2026 (UTC)

== [[User:Nesirov777|Nesirov777]] istifadəçisinin sualı (20:40, 4 yanvar 2026) ==

ele ede bilersinizki qaralama ne var ne yox hamisi silinsin men yeniden yaradim lap başdan eger alinirsa yaxsi olar mene aid ne varsa silinsin yeniden yaradim qaralama cixardilsin qaralama deyisiklik etmeye icaze vermir --[[İstifadəçi:Nesirov777|Məmməd Əli Nasir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nesirov777|müzakirə]]) 20:40, 4 yanvar 2026 (UTC)

== [[User:Nesirov777|Nesirov777]] istifadəçisinin sualı (20:49, 4 yanvar 2026) ==

Diqqət. Bu fəaliyyət avtomatik olaraq zərərli təyin olunmuşdur. Qeyri-konstruktiv dəyişikliklər tezliklə geri qaytarılacaq. Uyğun olmayan və ya təkrarlanan qeyri-konstruktiv düzəlişlər sizin hesabınızın və ya IP ünvanınızın bloklanmasına gətirib çıxara bilər. Əgər siz bunun konstruktiv düzəliş olduğuna əminsinizsə, onda bir daha təsdiq edin. Fəaliyyətinizə müvafiq olan qaydaların qısa təsviri: Məzmunun boşaldılması


bu yazini yazir mene men nece edim --[[İstifadəçi:Nesirov777|Məmməd Əli Nasir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nesirov777|müzakirə]]) 20:49, 4 yanvar 2026 (UTC)

== [[User:Nesirov777|Nesirov777]] istifadəçisinin sualı (20:54, 4 yanvar 2026) ==

MEN NECE EDİM ELAVE EDE BİLMİREM AXİ --[[İstifadəçi:Nesirov777|Məmməd Əli Nasir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nesirov777|müzakirə]]) 20:54, 4 yanvar 2026 (UTC)

== [[User:Nesirov777|Nesirov777]] istifadəçisinin sualı (17:25, 8 yanvar 2026) ==

Salam Sehifeni Qaralama Cixarda Bilersiniz?Qaralama isdemirem olsun sehifenin adi

Qaralama:Məmməd Əli Nasir --[[İstifadəçi:Nesirov777|Məmməd Əli Nasir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nesirov777|müzakirə]]) 17:25, 8 yanvar 2026 (UTC)

:Qaralama yazisi olmasin [[İstifadəçi:Nesirov777|Məmməd Əli Nasir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nesirov777|müzakirə]]) 17:31, 8 yanvar 2026 (UTC)

== [[User:Nesirov777|Nesirov777]] istifadəçisinin sualı (17:56, 10 yanvar 2026) ==

Salam Qaralama:Məmməd Əli Nasir sehifesinde Qaralama yazisin cixarda bilersiniz? --[[İstifadəçi:Nesirov777|Məmməd Əli Nasir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nesirov777|müzakirə]]) 17:56, 10 yanvar 2026 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Nesirov777|Nesirov777]] salam. Bununla bağlı [[Vikipediya:Bərpa üçün namizəd səhifələr]] səhifəsində müzakirə başlada bilərsiniz – &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:45, 14 yanvar 2026 (UTC)

== SNS yekunlaşdırması ==

Salam. SNS üçün təkmilləşdirdiyiniz alətdə yekunlaşdırmanın yuxarıda olmasını təmin edə bilərsiniz? Çünki müzakirə çox uzun ola bilər, qərarla tanış olmaq asan olsun. [[Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Padşah oyunu|Nümunə]]. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 02:15, 14 yanvar 2026 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] salam. Bu, yanaşmadan asılıdır. Qərar sonda da ola bilər, əvvəldə də. belə bir seçim əlavə edə bilərəm ki, əvvəldə-axırda olmasını &quot;manual&quot; olaraq təyin etmək olsun &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 06:43, 14 yanvar 2026 (UTC)
::Tr və en versiyalarda yuxarıdadı. Yəqin digər dillərdə də elə üstünlük təşkil edər. Yuxarıda olsa daha rahatdı. Ümumiyyətlə bütün müzakirələr üçün. Qərarı görürsən və sonra da müzakirəni oxuyursan. Məncə elə stabil bir qaydada — yuxarıda olsun. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 15:13, 14 yanvar 2026 (UTC)
:Buna baxarsınız da xahiş edirəm. Məsələn, VP:ADM də belə formadadır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 18:46, 15 yanvar 2026 (UTC)
::Həm də arxivləşdirmə zamanı arxivə yönləndirməyə nə ehtiyac var? Onun ucbatından hər dəfə geri qayıtmalı olursan və iş ləngiyir. Kütləvi arxiv də pis olmaz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 19:16, 16 yanvar 2026 (UTC)
:Daha bir nüansı da qeyd edim, burada dursun, baxarsınız. Silinən səhifələrin müzakirəsi də avtomatik silinsə yaxşı olar. Yaddan çıxıb qalır və bəziləri uzun illər varlığını qoruya bilir. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 03:25, 24 yanvar 2026 (UTC)

== [[User:Kladius619|Kladius619]] istifadəçisinin sualı (16:02, 17 yanvar 2026) ==

Salam. Mən səhifəsi olmayan, amma haqqında istinad və məlumatım olan yazıçılar haqqında səhifələr açmağa qərar vermişəm. Lakin açdığım elə ilk səhifə &quot;qaralama&quot; olaraq etiketlənir. Nə edə bilərəm? --[[İstifadəçi:Kladius619|Kladius619]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Kladius619|müzakirə]]) 16:03, 17 yanvar 2026 (UTC)

== [[User:Tərcüməçi nurməmmədova|Tərcüməçi nurməmmədova]] istifadəçisinin sualı (20:26, 20 yanvar 2026) ==

Salam ,Qaralama; Elman Məmmədov (hərbçi) səhifəsini yayımlamağa köməklik göstərməyinizi xahiş edirəm və Qaralama sözünün adın qarşısından götürülməsinə köməklik göstərəsiniz zəhmət olmasa --[[İstifadəçi:Tərcüməçi nurməmmədova|Tərcüməçi nurməmmədova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Tərcüməçi nurməmmədova|müzakirə]]) 20:26, 20 yanvar 2026 (UTC)

== İştirak ==

Salam hörmətli Toghrul müəllim! [[Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Müvəkkil Hüquq Mərkəzi]] sizində fikirləriniz maraqlıdır, sizi müzakirədə iştirak etməyə dəvət edirəm. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Javid|Javid]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Javid|müzakirə]]) 18:25, 30 yanvar 2026 (UTC)

== [[User:Hhhh7777ksk|Hhhh7777ksk]] istifadəçisinin sualı (06:36, 19 fevral 2026) ==

Salam məqalə yaradıram silinir --[[İstifadəçi:Hhhh7777ksk|Hhhh7777ksk]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Hhhh7777ksk|müzakirə]]) 06:36, 19 fevral 2026 (UTC)

== [[User:Hhhh7777ksk|Hhhh7777ksk]] istifadəçisinin sualı (17:49, 19 fevral 2026) ==

Salam məqaləm silinir --[[İstifadəçi:Hhhh7777ksk|Hhhh7777ksk]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Hhhh7777ksk|müzakirə]]) 17:49, 19 fevral 2026 (UTC)

== [[User:Lawyeralist|Lawyeralist]] istifadəçisinin sualı (23:44, 22 fevral 2026) ==

Salam, siz mənim mentorumsuz. Əməkdar jurnalistlər ensiklopedik şəxslərdir? Əgər hamısı deyillərsə. Hansılar sayılır? Ətraflı cavab verməyinizi istərdim --[[İstifadəçi:Lawyeralist|Lawyeralist]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lawyeralist|müzakirə]]) 23:44, 22 fevral 2026 (UTC)

== [[User:Səməd Borçalı|Səməd Borçalı]] istifadəçisinin sualı (15:15, 20 mart 2026) ==

Salam məqaləm nə
 üçün görünmür2 --[[İstifadəçi:Səməd Borçalı|Səməd Borçalı]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Səməd Borçalı|müzakirə]]) 15:15, 20 mart 2026 (UTC)

== Partiya üzvlüyü tarixi ==

Salam @[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]], bu barədə bir dəfə də qeyd etmişdim. Məsələn, [[Əli Kərimli]] səhifəsinə baxın. Bu şəxs axı 1995-ci ildən AXCP üzvüdür, Vikidatadan isə sadəcə bu il qeyd edilir. Bu düzgün deyil, elə görünür ki, təkcə o il üzv olub. Şablonda vəzifə müddəti kimi, ora da &quot;xxxx–h.h.&quot; qeyd etmək lazımdır, əks halda, gərək əllə məqalələrdən düzəldək hamısını. @[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]], sizə də maraqlı ola bilər. Əgər bu parametr varsa, xahiş edirəm, mənə də deyin ki, düzəldim. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 04:44, 2 aprel 2026 (UTC)

:Düzü o parametrlərlə işləməyi bilmirəm. Amma yaxşı və məntiqli təklifdir. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 04:50, 2 aprel 2026 (UTC)

== [[User:Nail Zeyni|Nail Zeyni]] istifadəçisinin sualı (21:17, 19 aprel 2026) ==

Salam mən yeni vikipediyaya yeni məlumat əlavə etmək istəyirəm --[[İstifadəçi:Nail Zeyni|Nail Zeyni]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nail Zeyni|müzakirə]]) 21:17, 19 aprel 2026 (UTC)

== Vikiləşdirici ==

Salam Toğrul bəy. Vikiləşdiricidə problem var. İnstut sözünü İnstitut etməlidir. Amma istitut olur. N hərfi çıxarılır. Onu düzəldə bilərsiniz? [[İstifadəçi:Lucivarius|Lucivarius]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lucivarius|müzakirə]]) 13:32, 21 aprel 2026 (UTC)

:@[[İstifadəçi:Lucivarius|Lucivarius]] salam. Xətanı bildirdiyiniz üçün təşəkkür edirəm. Həll edildi – &lt;span style=&quot;font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;&quot;&gt; [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] &lt;small&gt;([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 13:38, 21 aprel 2026 (UTC)
::Düzəldi, təşəkkürlər [[İstifadəçi:Lucivarius|Lucivarius]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lucivarius|müzakirə]]) 13:52, 21 aprel 2026 (UTC)

== Vikiləşdirici  ==

Salam Toğrul bəy! Mən vikimətn rejiminə keçəndə vikiləşdirici həmişə görünmür, səbəb nə ola bilər? — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 19:51, 22 aprel 2026 (UTC)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:30, 28 aprel 2026 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- İstifadəçi:Keegan (WMF)@metawiki tərəfindən https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30471712 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --&gt;

== [[User:Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı|Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı]] istifadəçisinin sualı (12:40, 4 may 2026) ==

Salam. Mentorum sizsiz deyə sizə yazıram. &quot;Anal seks&quot; məqaləsini tərcümə edirəm. Məqalədə Wiki-analsex.png adlı şəkil var. Niyəsə Azərbaycan dilli vikipediyada görünmür. Mən nəyisə səhv edirəm bəlkə?
Öncədən təşəkkür [[İstifadəçi:Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı|Şiaİv]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı|müzakirə]]) 12:40, 4 may 2026 (UTC)

== [[User:Shah Genc|Shah Genc]] istifadəçisinin sualı (17:57, 16 may 2026) ==

Salam. Türküstan şəhərinin foto hissəsində İcra hakimiyyətinin yerində prokurorluq binası göstərilib. --[[İstifadəçi:Shah Genc|Shah Genc]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Shah Genc|müzakirə]]) 17:57, 16 may 2026 (UTC)

== [[User:X.T.S.F|X.T.S.F]] istifadəçisinin sualı (07:27, 26 iyun 2026) ==

Salam.ümid edirəmki siz daha nəzakətli və anlayışlısınız.Mən məqaləmi dərc etmək istəyirəm qaralama statusundan çıxatmaq istəyirəm.zəhmət olmasa məqaləmə nəzər yetirərdiz.yardımcı olardız mənə.Mən şəxsin həyat yoldaşıyam.Fərid Tağızadə haqqında zatən internetdə yeterincə məlumatlar var google yazdıqda çıxır.mən sadəcə bütün məlumatları bir səhifədə toplamaq istədiyim üçün məqaləni yayımlamaq istəyirəm.ünid edirəmki yardımcı olacaqsız.öncədən təşəkkülər --[[İstifadəçi:X.T.S.F|X.T.S.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:X.T.S.F|müzakirə]]) 07:27, 26 iyun 2026 (UTC)

== Albom şəkilləri ==

Salam Toğrul bəy. İlk öncə məqaləni təkmilləşdirdiyinizə görə minnətdarlığımı bildirəm. Mən bir neçə musiqi albomunun şəklini yükləyib [[Murad Arifin diskoqrafiyası|diskoqrafiya]] səhifəsinə yerləşdirmək istəyirəm. Amma azad fayllar olmadığı üçün yerli vikiyə yükləyə bilmirəm. Albom şəkillərini yükləməyə kömək edə bilərsiniz? [[İstifadəçi:AzGerman|AzGerman]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:AzGerman|müzakirə]]) 16:40, 9 iyul 2026 (UTC)

== [[User:Amin n AminN|Amin n AminN]] istifadəçisinin sualı (22:10, 19 avqust 2026) ==

Salam --[[İstifadəçi:Amin n AminN|Amin n AminN]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Amin n AminN|müzakirə]]) 22:10, 19 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>pf25xxm7r9wdw6m36fclg708e329hgo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Türk köçləri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>537626</id>
    <revision>
      <id>9041693</id>
      <parentid>8755315</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T12:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shovgu</username>
        <id>316685</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tr:Special:Redirect/revision/37693804|Türk göçleri]]&quot; səhifəsinin &quot;Köken&quot; bölməsi tərcümə edilərək yaradıldı</comment>
      <origin>9041693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9987" sha1="o739sidgmej2setfx4lrr7v1yxsjpu9" xml:space="preserve">{{Azərbaycan tarixi}}
{{Türkiyə tarixi}}
'''Türk köçləri''' — [[Türk xalqları|Türk]] [[tayfa]]larının [[Asiya]], [[Avropa]], [[Hindistan]], [[Yaxın Şərq|Yaxın]] və [[Orta Şərq]]də yayılması prosesidir. Xüsusilə [[VI əsr|VI]] və [[XI əsr]]ləri əhatə edir. Dünyaya yayıldıqları əsas ərazilər isə indiki [[Monqolustan]], [[Sibir]], [[Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonu|Sintzsyan]] və [[Orta Asiya]]nın [[şərq]] hissəsi olmuşdur.

Artıq [[X əsr]]də [[Mərkəzi Asiya|Orta Asiya]] bütünlüklə [[Türklər]] tərəfindən məskunlaşdırılmışdı. [[XI əsr]]də [[Səlcuqlular|Səlcuqlu]] bayrağı altında [[Türk sülalələri|türk tayfaları]] əvvəllərdə yaşadıqları [[Qafqaz]]da, [[İran]]da, [[Yaxın Şərq|Yaxın]] və [[Orta Şərq]]in bir çox yerlərində, [[Kiçik Asiya|Anadolu]]da qəti olaraq möhkəmləndilər. Bu məskunlaşmaq qalıcı oldu və günümüzədək də davam edir.
Əvvəlki torpaqlarda [[Türk xalqları|türk tayfaları]] isə sonda ya [[Qırğızıstan]], [[Türkmənistan]], [[Özbəkistan]] və [[Qazaxıstan]] kimi müstəqil dövlətlər qurdular, ya da [[Çuvaşıstan|Çuvaşıya]] kimi başqa etnosların anklavında qaldılar. [[Türk xalqları]]ndan [[Uyğurlar]] [[Çin]]də və [[Sibir]]dəki [[Saxalar]] isə [[Rusiya]]da kompakt halda yaşamaqdadırlar və etnik kimliklərini hələ də saxlayırlar.

== Əcdadlar ==

=== &quot;Böyük Tarixçinin qeydləri&quot; ===
[[Türklər]]dən bəhs edən ən qədim yazılı qaynaq [[Çin Xalq Respublikası|Çin]] yazılı qaynaqları olaraq qəbul edilir. O dövrdə [[Türklər]] onlara qarşı tikilən [[Böyük Çin səddi|Böyük Çin Səddi]]nin şimalında da [[köçəri tayfalar]] şəklində yaşayırdılar. [[Çin Xalq Respublikası|Çin]] qaynaqlarında bəhs edilən tayfalar [[Hunlar]] idi (''Xiongnu'', [[Çin dili|çincə]]:匈奴).

Günümüzdəki [[Türk xalqları|türkdilli xalqlar]]ın əcdadlarının indiki [[Monqolustan]]da, [[Sibir]] və [[Yenisey]] çayları boyunca yaşayan [[Hunlar]] olduğu qəbul edilir. Müasir dövrdə bu bölgələrdə yaşayan [[türklər]]in əksəriyyəti [[Tuva dili|Tuva türkcəsind]]ə danışır.

Shiji və ya &quot;[[Böyük Tarixçinin qeydləri]]&quot; salnaməsinə görə [[Hunlar]]ın soykökü əfsanəvi [[Çin]] hökmdar sülaləsi [[Sya sülaləsi]]ndən gəlir. [[Sya sülaləsi]]ndən olan ilk hökmdarın nəvələrindən olan Chunvei və ya Çunqvi [[Hunlar]]ın ulu əcdadır. Chunvei &quot;[[Böyük Tarixçinin qeydləri]]&quot;nə əsasən indiki [[Monqolustan]]dakı [[Sayan dağları]]nda yaşamış və dəmirçiliklə məşğul olmuşdur. Onlara verilən Xianyun və ya Hunzhu adları o dövrki [[Çin dili]] ilə uyğunlaşmadığına görə, güman ki müəllif burada [[türklər]]i və ya onların əcdadlarını nəzərdə tutmuşdur. Lakin &quot;[[Böyük Tarixçinin qeydləri]]&quot;ndə bəhs edilən [[Sya sülaləsi]] əfsanə olaraq qalmaqdadır və tarixi reallıq olması hələ də sübut edilə bilməyib. [[Hunlar]]ın [[Sya sülaləsi]]nə mənsub şəxsdən törəməsi isə heç bir elmi fakta söykənmir.

&quot;[[Böyük Tarixçinin qeydləri]]&quot;ndə [[Hunlar]]ın Longun qərbində, Mianshu, Hunrong və Diyuan bölgələrində, həmçinin də Qi və Liang dağlarının şimalında-Yiqu, Dali və Quyan bölgələrində, Yan vilayətinin şimalındakı Barbar dağlarında, Jinin şimalındakı Loufan vilayətində yerləşən Şərqi Barbar dağlarında yaşadıqlarını yazır. Sonrakı dövrlərdə də bu məlumatlar təkrarlanır. Lakin mənbələrə baxarkən daha başqa yerlərin də olduğu meydana çıxır. &quot;[[Böyük Tarixçinin qeydləri]]&quot;nə əsasən göstərilən bu yerlər Hunların yaşadığı bütün əraziləri əhatə etmədiyi güman edilir.

[[Sya sülaləsi]]nin süqutundan sonra, [[E.ə. 1595|e.ə.1569]]-cu ildə, [[Çinlilər|Çinlilə]]r barbar tayfalardan hesab edilən [[Junlar]]la aralarında Bin şəhərinin əsasını qoydular. [[E.ə. 1290|e.ə.1269]]-cu ildə [[Junlar]] bu şəhəri almağa cəhd etdilər. Təxminən [[e.ə 1169]]-cu ildə Quanyişi tayfası [[Çjou sülaləsi|Çjou]] tayfasının hücumuna məruz qaldı və bu hücumun nəticəsində bütün barbar tayfalar (əsərdə &quot;itaətkar tullantilar&quot; deyə keçir) Jing və Lua çaylarının [[şimal]]ına qədər qovuldu. [[e.ə. 969]]-cu ildə, Kral Mu, Quanrong tayfalarına hücum etdi və &quot;qənimət kimi 4 Boz Qurd və 4 Ağ Maral gətirdi&quot;. Qədim [[Türk]] inancına görə Şamanlar [[Bozqurd (mifologiya)|Bozqurda]] çevrilə bilər.

=== Şimal-şərqin atlı tayfaları ===
[[Türklər]]in antropoloji xüsusiyyətləri onların yayılma areallarına uyğun olaraq dəyişir. [[Avropa]]da yerləşən [[türklər]] hal-hazırda xarici görünüş baximindan [[Avropa]]lılardan elə də böyük fərqlərə sahib deyillər, [[Avropa]]da yaşayan [[türklər]]dən Avropalılardan ən çox fərqlənən [[Krım tatarları]] və [[Qafqaz]]da yaşayan [[Qumuqlar|Qumuq]], [[Noqaylar|Noqay]] kimi [[türk]] topluluqlarıdır. Bu [[türk]] qollarının xarici görünüşü avropalı+şiməl-şərqi asiyalı kimi təsnif olunur. [[Orta Şərq]]də yaşayan [[Türklər]] digər xalqlardan elə də böyük fərqlərə sahib deyillər, [[Mərkəzi Asiya]]da yaşayanlar isə daha çox Şimal-Şərqi Asiyalı kimi görünürlər.

[[Proto-türklər]]in hansı irqdən olması sualına hələ də dəqiq cavab tapılmamışdır. Aparılan antropoloji və genetik təcrübələr qəti olaraq bir cavab verməyə çətinlik yaradır. Bunun da əsas səbəbi [[türklər]]in çox böyük əraziyə yayılması, burada yaşayan əhalini assimiliyasiya edərək qarışması və ya əksinə prosesin işləməsidir.

Bioloji araşdırmalar göstərir ki, bölgədə irqi təkamül dil baxımından formalaşmaqdan əvvəl baş vermiş və insanlar dil baxımından bir-birindən ayrılan zaman, bu bölgənin insanları artıq bir-birlərindən irqi baxımdan ayrılmışdılar.

[[Kembric Universiteti]]nin [[Çin Xalq Respublikası|Çin]]in qədim dövr tarixi üzrə professoru Nikola di Kosmo bildirir ki, [[hunlar]]ın formalaşması [[E.ə. VIII əsr|e.ə VIII əsr]]də sona çatmış, bu köçəri, atlı tayfalar [[Asiya]]dakı gələcəy döyüşçü tayfaların əsası olmuşdur. Bunlar [[Qara dəniz]]dən [[Sakit okean]]a qədər uzanan, [[Yunanlar]]a [[Skiflər|Skitlər]] olaraq bilinən &quot;kəmərinbssəsiir həssi olmuşlar.

[[Kateqoriya:Türk tarixi]]
[[Kateqoriya:Mərkəzi Asiya tarixi]]

== Mənşə ==

[[Dosya:Huns_empire.png|thumb|Avropalı yazıçıların [[Avropa Hun imperiyası|Hun İmperiyasına]] baxışı (təxminən eramızın 450-ci illəri).  Ulduz köçəri hunların dağlıq bölgədə yerləşən bir növ bozqır ([[çöl]]) ölkəsi olan [[Macarıstan|Macarıstan düzənliyində]] düşərgə salmaq üçün seçdikləri yeri göstərir.]]
Türk xalqlarının vətənləri və dillərinin mənşəyi ilə bağlı təkliflər [[Mərkəzi Asiya]] çöllərindən Şimal-Şərqi Asiyaya ([[Mancuriya]]) qədər dəyişir.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yunusbayev |first=Bayazit |last2=Metspalu |first2=Mait |last3=Metspalu |first3=Ene |last4=Valeev |first4=Albert |last5=Litvinov |first5=Sergei |last6=Valiev |first6=Ruslan |last7=Akhmetova |first7=Vita |last8=Balanovska |first8=Elena |last9=Balanovsky |first9=Oleg |date=21 Nisan 2015 |title=The Genetic Legacy of the Expansion of Turkic-Speaking Nomads across Eurasia |url= |journal=PLOS Genetics |volume=11 |issue=4 |pages=e1005068 |doi=10.1371/journal.pgen.1005068 |issn=1553-7390 |pmc=4405460 |pmid=25898006 |quote=The origin and early dispersal history of the Turkic peoples is disputed, with candidates for their ancient homeland ranging from the Transcaspian steppe to Manchuria in Northeast Asia,}}&lt;/ref&gt; Yunusbayevin sözlərinə görə, genetik dəlillər Cənubi Sibir və Monqolustan yaxınlığındakı bölgədəki türk etnik qrupunun &quot;İç Asiya Anavətəni&quot;ndən qaynaqlandığını göstərir.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yunusbayev |first=Bayazit |last2=Metspalu |first2=Mait |last3=Metspalu |first3=Ene |last4=Valeev |first4=Albert |last5=Litvinov |first5=Sergei |last6=Valiev |first6=Ruslan |last7=Akhmetova |first7=Vita |last8=Balanovska |first8=Elena |last9=Balanovsky |first9=Oleg |date=21 Nisan 2015 |title=The Genetic Legacy of the Expansion of Turkic-Speaking Nomads across Eurasia |url= |journal=PLOS Genetics |volume=11 |issue=4 |pages=e1005068 |doi=10.1371/journal.pgen.1005068 |issn=1553-7390 |pmc=4405460 |pmid=25898006 |quote=&quot;Thus, our study provides the first genetic evidence supporting one of the previously hypothesized IAHs to be near Mongolia and South Siberia.&quot;}}&lt;/ref&gt; Eynilə, Juha Janhunen, Roger Blench və Matthew Spriggs kimi bir neçə [[Dilçilik|dilçi]] Monqolustanın erkən türk dilinin vətəni olduğunu irəli sürürlər.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Blench |first=Roger |url=https://books.google.com/books?id=48iKiprsRMwC&amp;q=turkic+languages+homeland+manchuria&amp;pg=PA203 |title=Archaeology and Language II: Archaeological Data and Linguistic Hypotheses |last2=Spriggs |first2=Matthew |date=2 sentyabr 2003 |publisher=Routledge |isbn=9781134828692 |language=İngilizce |access-date=30 oktyabr 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018024717/https://books.google.com/books?id=48iKiprsRMwC&amp;q=turkic+languages+homeland+manchuria&amp;pg=PA203 |archive-date=18 oktyabr 2022}}&lt;/ref&gt; Robbitsə görə, türk xalqı indiki Cənubi Sibir və Monqolustandan indiki [[Mancuriya|Mancuriyadakı]] Qərbi Liao çayı hövzəsinə qədər uzanan bir bölgədə yaşayan insanlardan qaynaqlanır.&lt;ref name=&quot;Robbeets&quot;&gt;{{Cite web |title=Transeurasian theory: A case of farming/language dispersal |url=https://www.researchgate.net/publication/320915864 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190219015825/https://www.researchgate.net/publication/320915864 |archive-date=19 fevral 2019 |access-date=13 mart 2019 |website=ResearchGate}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>o739sidgmej2setfx4lrr7v1yxsjpu9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041694</id>
      <parentid>9041693</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T12:30:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shovgu</username>
        <id>316685</id>
      </contributor>
      <origin>9041694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10006" sha1="4jlh63jy5iv65mllt8b5zpr24n3wokz" xml:space="preserve">{{Azərbaycan tarixi}}
{{Türkiyə tarixi}}
'''Türk köçləri''' — [[Türk xalqları|Türk]] [[tayfa]]larının [[Asiya]], [[Avropa]], [[Hindistan]], [[Yaxın Şərq|Yaxın]] və [[Orta Şərq]]də yayılması prosesidir. Xüsusilə [[VI əsr|VI]] və [[XI əsr]]ləri əhatə edir. Dünyaya yayıldıqları əsas ərazilər isə indiki [[Monqolustan]], [[Sibir]], [[Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonu|Sintzsyan]] və [[Orta Asiya]]nın [[şərq]] hissəsi olmuşdur.

Artıq [[X əsr]]də [[Mərkəzi Asiya|Orta Asiya]] bütünlüklə [[Türklər]] tərəfindən məskunlaşdırılmışdı. [[XI əsr]]də [[Səlcuqlular|Səlcuqlu]] bayrağı altında [[Türk sülalələri|türk tayfaları]] əvvəllərdə yaşadıqları [[Qafqaz]]da, [[İran]]da, [[Yaxın Şərq|Yaxın]] və [[Orta Şərq]]in bir çox yerlərində, [[Kiçik Asiya|Anadolu]]da qəti olaraq möhkəmləndilər. Bu məskunlaşmaq qalıcı oldu və günümüzədək də davam edir.
Əvvəlki torpaqlarda [[Türk xalqları|türk tayfaları]] isə sonda ya [[Qırğızıstan]], [[Türkmənistan]], [[Özbəkistan]] və [[Qazaxıstan]] kimi müstəqil dövlətlər qurdular, ya da [[Çuvaşıstan|Çuvaşıya]] kimi başqa etnosların anklavında qaldılar. [[Türk xalqları]]ndan [[Uyğurlar]] [[Çin]]də və [[Sibir]]dəki [[Saxalar]] isə [[Rusiya]]da kompakt halda yaşamaqdadırlar və etnik kimliklərini hələ də saxlayırlar.

== Əcdadlar ==

=== &quot;Böyük Tarixçinin qeydləri&quot; ===
[[Türklər]]dən bəhs edən ən qədim yazılı qaynaq [[Çin Xalq Respublikası|Çin]] yazılı qaynaqları olaraq qəbul edilir. O dövrdə [[Türklər]] onlara qarşı tikilən [[Böyük Çin səddi|Böyük Çin Səddi]]nin şimalında da [[köçəri tayfalar]] şəklində yaşayırdılar. [[Çin Xalq Respublikası|Çin]] qaynaqlarında bəhs edilən tayfalar [[Hunlar]] idi (''Xiongnu'', [[Çin dili|çincə]]:匈奴).

Günümüzdəki [[Türk xalqları|türkdilli xalqlar]]ın əcdadlarının indiki [[Monqolustan]]da, [[Sibir]] və [[Yenisey]] çayları boyunca yaşayan [[Hunlar]] olduğu qəbul edilir. Müasir dövrdə bu bölgələrdə yaşayan [[türklər]]in əksəriyyəti [[Tuva dili|Tuva türkcəsind]]ə danışır.

Shiji və ya &quot;[[Böyük Tarixçinin qeydləri]]&quot; salnaməsinə görə [[Hunlar]]ın soykökü əfsanəvi [[Çin]] hökmdar sülaləsi [[Sya sülaləsi]]ndən gəlir. [[Sya sülaləsi]]ndən olan ilk hökmdarın nəvələrindən olan Chunvei və ya Çunqvi [[Hunlar]]ın ulu əcdadır. Chunvei &quot;[[Böyük Tarixçinin qeydləri]]&quot;nə əsasən indiki [[Monqolustan]]dakı [[Sayan dağları]]nda yaşamış və dəmirçiliklə məşğul olmuşdur. Onlara verilən Xianyun və ya Hunzhu adları o dövrki [[Çin dili]] ilə uyğunlaşmadığına görə, güman ki müəllif burada [[türklər]]i və ya onların əcdadlarını nəzərdə tutmuşdur. Lakin &quot;[[Böyük Tarixçinin qeydləri]]&quot;ndə bəhs edilən [[Sya sülaləsi]] əfsanə olaraq qalmaqdadır və tarixi reallıq olması hələ də sübut edilə bilməyib. [[Hunlar]]ın [[Sya sülaləsi]]nə mənsub şəxsdən törəməsi isə heç bir elmi fakta söykənmir.

&quot;[[Böyük Tarixçinin qeydləri]]&quot;ndə [[Hunlar]]ın Longun qərbində, Mianshu, Hunrong və Diyuan bölgələrində, həmçinin də Qi və Liang dağlarının şimalında-Yiqu, Dali və Quyan bölgələrində, Yan vilayətinin şimalındakı Barbar dağlarında, Jinin şimalındakı Loufan vilayətində yerləşən Şərqi Barbar dağlarında yaşadıqlarını yazır. Sonrakı dövrlərdə də bu məlumatlar təkrarlanır. Lakin mənbələrə baxarkən daha başqa yerlərin də olduğu meydana çıxır. &quot;[[Böyük Tarixçinin qeydləri]]&quot;nə əsasən göstərilən bu yerlər Hunların yaşadığı bütün əraziləri əhatə etmədiyi güman edilir.

[[Sya sülaləsi]]nin süqutundan sonra, [[E.ə. 1595|e.ə.1569]]-cu ildə, [[Çinlilər|Çinlilə]]r barbar tayfalardan hesab edilən [[Junlar]]la aralarında Bin şəhərinin əsasını qoydular. [[E.ə. 1290|e.ə.1269]]-cu ildə [[Junlar]] bu şəhəri almağa cəhd etdilər. Təxminən [[e.ə 1169]]-cu ildə Quanyişi tayfası [[Çjou sülaləsi|Çjou]] tayfasının hücumuna məruz qaldı və bu hücumun nəticəsində bütün barbar tayfalar (əsərdə &quot;itaətkar tullantilar&quot; deyə keçir) Jing və Lua çaylarının [[şimal]]ına qədər qovuldu. [[e.ə. 969]]-cu ildə, Kral Mu, Quanrong tayfalarına hücum etdi və &quot;qənimət kimi 4 Boz Qurd və 4 Ağ Maral gətirdi&quot;. Qədim [[Türk]] inancına görə Şamanlar [[Bozqurd (mifologiya)|Bozqurda]] çevrilə bilər.

=== Şimal-şərqin atlı tayfaları ===
[[Türklər]]in antropoloji xüsusiyyətləri onların yayılma areallarına uyğun olaraq dəyişir. [[Avropa]]da yerləşən [[türklər]] hal-hazırda xarici görünüş baximindan [[Avropa]]lılardan elə də böyük fərqlərə sahib deyillər, [[Avropa]]da yaşayan [[türklər]]dən Avropalılardan ən çox fərqlənən [[Krım tatarları]] və [[Qafqaz]]da yaşayan [[Qumuqlar|Qumuq]], [[Noqaylar|Noqay]] kimi [[türk]] topluluqlarıdır. Bu [[türk]] qollarının xarici görünüşü avropalı+şiməl-şərqi asiyalı kimi təsnif olunur. [[Orta Şərq]]də yaşayan [[Türklər]] digər xalqlardan elə də böyük fərqlərə sahib deyillər, [[Mərkəzi Asiya]]da yaşayanlar isə daha çox Şimal-Şərqi Asiyalı kimi görünürlər.

[[Proto-türklər]]in hansı irqdən olması sualına hələ də dəqiq cavab tapılmamışdır. Aparılan antropoloji və genetik təcrübələr qəti olaraq bir cavab verməyə çətinlik yaradır. Bunun da əsas səbəbi [[türklər]]in çox böyük əraziyə yayılması, burada yaşayan əhalini assimiliyasiya edərək qarışması və ya əksinə prosesin işləməsidir.

Bioloji araşdırmalar göstərir ki, bölgədə irqi təkamül dil baxımından formalaşmaqdan əvvəl baş vermiş və insanlar dil baxımından bir-birindən ayrılan zaman, bu bölgənin insanları artıq bir-birlərindən irqi baxımdan ayrılmışdılar.

[[Kembric Universiteti]]nin [[Çin Xalq Respublikası|Çin]]in qədim dövr tarixi üzrə professoru Nikola di Kosmo bildirir ki, [[hunlar]]ın formalaşması [[E.ə. VIII əsr|e.ə VIII əsr]]də sona çatmış, bu köçəri, atlı tayfalar [[Asiya]]dakı gələcəy döyüşçü tayfaların əsası olmuşdur. Bunlar [[Qara dəniz]]dən [[Sakit okean]]a qədər uzanan, [[Yunanlar]]a [[Skiflər|Skitlər]] olaraq bilinən &quot;kəmərinbssəsiir həssi olmuşlar.

[[Kateqoriya:Türk tarixi]]
[[Kateqoriya:Mərkəzi Asiya tarixi]]

== Mənşə ==

[[Dosya:Huns_empire.png|thumb|Avropalı yazıçıların [[Avropa Hun imperiyası|Hun İmperiyasına]] baxışı (təxminən eramızın 450-ci illəri).  Ulduz köçəri hunların dağlıq bölgədə yerləşən bir növ bozqır ([[çöl]]) ölkəsi olan [[Macarıstan|Macarıstan düzənliyində]] düşərgə salmaq üçün seçdikləri yeri göstərir.]]
Türk xalqlarının vətənləri və dillərinin mənşəyi ilə bağlı təkliflər [[Mərkəzi Asiya]] çöllərindən Şimal-Şərqi Asiyaya ([[Mancuriya]]) qədər dəyişir.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yunusbayev |first=Bayazit |last2=Metspalu |first2=Mait |last3=Metspalu |first3=Ene |last4=Valeev |first4=Albert |last5=Litvinov |first5=Sergei |last6=Valiev |first6=Ruslan |last7=Akhmetova |first7=Vita |last8=Balanovska |first8=Elena |last9=Balanovsky |first9=Oleg |date=21 Nisan 2015 |title=The Genetic Legacy of the Expansion of Turkic-Speaking Nomads across Eurasia |url= |journal=PLOS Genetics |volume=11 |issue=4 |pages=e1005068 |doi=10.1371/journal.pgen.1005068 |issn=1553-7390 |pmc=4405460 |pmid=25898006 |quote=The origin and early dispersal history of the Turkic peoples is disputed, with candidates for their ancient homeland ranging from the Transcaspian steppe to Manchuria in Northeast Asia,}}&lt;/ref&gt; Yunusbayevin sözlərinə görə, genetik dəlillər Cənubi Sibir və Monqolustan yaxınlığındakı bölgədəki türk etnik qrupunun &quot;İç Asiya Anavətəni&quot;ndən qaynaqlandığını göstərir.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yunusbayev |first=Bayazit |last2=Metspalu |first2=Mait |last3=Metspalu |first3=Ene |last4=Valeev |first4=Albert |last5=Litvinov |first5=Sergei |last6=Valiev |first6=Ruslan |last7=Akhmetova |first7=Vita |last8=Balanovska |first8=Elena |last9=Balanovsky |first9=Oleg |date=21 Nisan 2015 |title=The Genetic Legacy of the Expansion of Turkic-Speaking Nomads across Eurasia |url= |journal=PLOS Genetics |volume=11 |issue=4 |pages=e1005068 |doi=10.1371/journal.pgen.1005068 |issn=1553-7390 |pmc=4405460 |pmid=25898006 |quote=&quot;Thus, our study provides the first genetic evidence supporting one of the previously hypothesized IAHs to be near Mongolia and South Siberia.&quot;}}&lt;/ref&gt; Eynilə, Juha Janhunen, Roger Blench və Matthew Spriggs kimi bir neçə [[Dilçilik|dilçi]] Monqolustanın erkən türk dilinin vətəni olduğunu irəli sürürlər.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Blench |first=Roger |url=https://books.google.com/books?id=48iKiprsRMwC&amp;q=turkic+languages+homeland+manchuria&amp;pg=PA203 |title=Archaeology and Language II: Archaeological Data and Linguistic Hypotheses |last2=Spriggs |first2=Matthew |date=2 sentyabr 2003 |publisher=Routledge |isbn=9781134828692 |language=İngilizce |access-date=30 oktyabr 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018024717/https://books.google.com/books?id=48iKiprsRMwC&amp;q=turkic+languages+homeland+manchuria&amp;pg=PA203 |archive-date=18 oktyabr 2022}}&lt;/ref&gt; Robbitsə görə, türk xalqı indiki Cənubi Sibir və Monqolustandan indiki [[Mancuriya|Mancuriyadakı]] Qərbi Liao çayı hövzəsinə qədər uzanan bir bölgədə yaşayan insanlardan qaynaqlanır.&lt;ref name=&quot;Robbeets&quot;&gt;{{Cite web |title=Transeurasian theory: A case of farming/language dispersal |url=https://www.researchgate.net/publication/320915864 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190219015825/https://www.researchgate.net/publication/320915864 |archive-date=19 fevral 2019 |access-date=13 mart 2019 |website=ResearchGate}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==</text>
      <sha1>4jlh63jy5iv65mllt8b5zpr24n3wokz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041695</id>
      <parentid>9041694</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T12:30:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shovgu</username>
        <id>316685</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mənşə */</comment>
      <origin>9041695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10005" sha1="teqzrkkx2i00h3ywl50vn2okwwsy782" xml:space="preserve">{{Azərbaycan tarixi}}
{{Türkiyə tarixi}}
'''Türk köçləri''' — [[Türk xalqları|Türk]] [[tayfa]]larının [[Asiya]], [[Avropa]], [[Hindistan]], [[Yaxın Şərq|Yaxın]] və [[Orta Şərq]]də yayılması prosesidir. Xüsusilə [[VI əsr|VI]] və [[XI əsr]]ləri əhatə edir. Dünyaya yayıldıqları əsas ərazilər isə indiki [[Monqolustan]], [[Sibir]], [[Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonu|Sintzsyan]] və [[Orta Asiya]]nın [[şərq]] hissəsi olmuşdur.

Artıq [[X əsr]]də [[Mərkəzi Asiya|Orta Asiya]] bütünlüklə [[Türklər]] tərəfindən məskunlaşdırılmışdı. [[XI əsr]]də [[Səlcuqlular|Səlcuqlu]] bayrağı altında [[Türk sülalələri|türk tayfaları]] əvvəllərdə yaşadıqları [[Qafqaz]]da, [[İran]]da, [[Yaxın Şərq|Yaxın]] və [[Orta Şərq]]in bir çox yerlərində, [[Kiçik Asiya|Anadolu]]da qəti olaraq möhkəmləndilər. Bu məskunlaşmaq qalıcı oldu və günümüzədək də davam edir.
Əvvəlki torpaqlarda [[Türk xalqları|türk tayfaları]] isə sonda ya [[Qırğızıstan]], [[Türkmənistan]], [[Özbəkistan]] və [[Qazaxıstan]] kimi müstəqil dövlətlər qurdular, ya da [[Çuvaşıstan|Çuvaşıya]] kimi başqa etnosların anklavında qaldılar. [[Türk xalqları]]ndan [[Uyğurlar]] [[Çin]]də və [[Sibir]]dəki [[Saxalar]] isə [[Rusiya]]da kompakt halda yaşamaqdadırlar və etnik kimliklərini hələ də saxlayırlar.

== Əcdadlar ==

=== &quot;Böyük Tarixçinin qeydləri&quot; ===
[[Türklər]]dən bəhs edən ən qədim yazılı qaynaq [[Çin Xalq Respublikası|Çin]] yazılı qaynaqları olaraq qəbul edilir. O dövrdə [[Türklər]] onlara qarşı tikilən [[Böyük Çin səddi|Böyük Çin Səddi]]nin şimalında da [[köçəri tayfalar]] şəklində yaşayırdılar. [[Çin Xalq Respublikası|Çin]] qaynaqlarında bəhs edilən tayfalar [[Hunlar]] idi (''Xiongnu'', [[Çin dili|çincə]]:匈奴).

Günümüzdəki [[Türk xalqları|türkdilli xalqlar]]ın əcdadlarının indiki [[Monqolustan]]da, [[Sibir]] və [[Yenisey]] çayları boyunca yaşayan [[Hunlar]] olduğu qəbul edilir. Müasir dövrdə bu bölgələrdə yaşayan [[türklər]]in əksəriyyəti [[Tuva dili|Tuva türkcəsind]]ə danışır.

Shiji və ya &quot;[[Böyük Tarixçinin qeydləri]]&quot; salnaməsinə görə [[Hunlar]]ın soykökü əfsanəvi [[Çin]] hökmdar sülaləsi [[Sya sülaləsi]]ndən gəlir. [[Sya sülaləsi]]ndən olan ilk hökmdarın nəvələrindən olan Chunvei və ya Çunqvi [[Hunlar]]ın ulu əcdadır. Chunvei &quot;[[Böyük Tarixçinin qeydləri]]&quot;nə əsasən indiki [[Monqolustan]]dakı [[Sayan dağları]]nda yaşamış və dəmirçiliklə məşğul olmuşdur. Onlara verilən Xianyun və ya Hunzhu adları o dövrki [[Çin dili]] ilə uyğunlaşmadığına görə, güman ki müəllif burada [[türklər]]i və ya onların əcdadlarını nəzərdə tutmuşdur. Lakin &quot;[[Böyük Tarixçinin qeydləri]]&quot;ndə bəhs edilən [[Sya sülaləsi]] əfsanə olaraq qalmaqdadır və tarixi reallıq olması hələ də sübut edilə bilməyib. [[Hunlar]]ın [[Sya sülaləsi]]nə mənsub şəxsdən törəməsi isə heç bir elmi fakta söykənmir.

&quot;[[Böyük Tarixçinin qeydləri]]&quot;ndə [[Hunlar]]ın Longun qərbində, Mianshu, Hunrong və Diyuan bölgələrində, həmçinin də Qi və Liang dağlarının şimalında-Yiqu, Dali və Quyan bölgələrində, Yan vilayətinin şimalındakı Barbar dağlarında, Jinin şimalındakı Loufan vilayətində yerləşən Şərqi Barbar dağlarında yaşadıqlarını yazır. Sonrakı dövrlərdə də bu məlumatlar təkrarlanır. Lakin mənbələrə baxarkən daha başqa yerlərin də olduğu meydana çıxır. &quot;[[Böyük Tarixçinin qeydləri]]&quot;nə əsasən göstərilən bu yerlər Hunların yaşadığı bütün əraziləri əhatə etmədiyi güman edilir.

[[Sya sülaləsi]]nin süqutundan sonra, [[E.ə. 1595|e.ə.1569]]-cu ildə, [[Çinlilər|Çinlilə]]r barbar tayfalardan hesab edilən [[Junlar]]la aralarında Bin şəhərinin əsasını qoydular. [[E.ə. 1290|e.ə.1269]]-cu ildə [[Junlar]] bu şəhəri almağa cəhd etdilər. Təxminən [[e.ə 1169]]-cu ildə Quanyişi tayfası [[Çjou sülaləsi|Çjou]] tayfasının hücumuna məruz qaldı və bu hücumun nəticəsində bütün barbar tayfalar (əsərdə &quot;itaətkar tullantilar&quot; deyə keçir) Jing və Lua çaylarının [[şimal]]ına qədər qovuldu. [[e.ə. 969]]-cu ildə, Kral Mu, Quanrong tayfalarına hücum etdi və &quot;qənimət kimi 4 Boz Qurd və 4 Ağ Maral gətirdi&quot;. Qədim [[Türk]] inancına görə Şamanlar [[Bozqurd (mifologiya)|Bozqurda]] çevrilə bilər.

=== Şimal-şərqin atlı tayfaları ===
[[Türklər]]in antropoloji xüsusiyyətləri onların yayılma areallarına uyğun olaraq dəyişir. [[Avropa]]da yerləşən [[türklər]] hal-hazırda xarici görünüş baximindan [[Avropa]]lılardan elə də böyük fərqlərə sahib deyillər, [[Avropa]]da yaşayan [[türklər]]dən Avropalılardan ən çox fərqlənən [[Krım tatarları]] və [[Qafqaz]]da yaşayan [[Qumuqlar|Qumuq]], [[Noqaylar|Noqay]] kimi [[türk]] topluluqlarıdır. Bu [[türk]] qollarının xarici görünüşü avropalı+şiməl-şərqi asiyalı kimi təsnif olunur. [[Orta Şərq]]də yaşayan [[Türklər]] digər xalqlardan elə də böyük fərqlərə sahib deyillər, [[Mərkəzi Asiya]]da yaşayanlar isə daha çox Şimal-Şərqi Asiyalı kimi görünürlər.

[[Proto-türklər]]in hansı irqdən olması sualına hələ də dəqiq cavab tapılmamışdır. Aparılan antropoloji və genetik təcrübələr qəti olaraq bir cavab verməyə çətinlik yaradır. Bunun da əsas səbəbi [[türklər]]in çox böyük əraziyə yayılması, burada yaşayan əhalini assimiliyasiya edərək qarışması və ya əksinə prosesin işləməsidir.

Bioloji araşdırmalar göstərir ki, bölgədə irqi təkamül dil baxımından formalaşmaqdan əvvəl baş vermiş və insanlar dil baxımından bir-birindən ayrılan zaman, bu bölgənin insanları artıq bir-birlərindən irqi baxımdan ayrılmışdılar.

[[Kembric Universiteti]]nin [[Çin Xalq Respublikası|Çin]]in qədim dövr tarixi üzrə professoru Nikola di Kosmo bildirir ki, [[hunlar]]ın formalaşması [[E.ə. VIII əsr|e.ə VIII əsr]]də sona çatmış, bu köçəri, atlı tayfalar [[Asiya]]dakı gələcəy döyüşçü tayfaların əsası olmuşdur. Bunlar [[Qara dəniz]]dən [[Sakit okean]]a qədər uzanan, [[Yunanlar]]a [[Skiflər|Skitlər]] olaraq bilinən &quot;kəmərinbssəsiir həssi olmuşlar.

[[Kateqoriya:Türk tarixi]]
[[Kateqoriya:Mərkəzi Asiya tarixi]]

== Mənşə ==

[[Fayl:Huns_empire.png|thumb|Avropalı yazıçıların [[Avropa Hun imperiyası|Hun İmperiyasına]] baxışı (təxminən eramızın 450-ci illəri).  Ulduz köçəri hunların dağlıq bölgədə yerləşən bir növ bozqır ([[çöl]]) ölkəsi olan [[Macarıstan|Macarıstan düzənliyində]] düşərgə salmaq üçün seçdikləri yeri göstərir.]]
Türk xalqlarının vətənləri və dillərinin mənşəyi ilə bağlı təkliflər [[Mərkəzi Asiya]] çöllərindən Şimal-Şərqi Asiyaya ([[Mancuriya]]) qədər dəyişir.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yunusbayev |first=Bayazit |last2=Metspalu |first2=Mait |last3=Metspalu |first3=Ene |last4=Valeev |first4=Albert |last5=Litvinov |first5=Sergei |last6=Valiev |first6=Ruslan |last7=Akhmetova |first7=Vita |last8=Balanovska |first8=Elena |last9=Balanovsky |first9=Oleg |date=21 Nisan 2015 |title=The Genetic Legacy of the Expansion of Turkic-Speaking Nomads across Eurasia |url= |journal=PLOS Genetics |volume=11 |issue=4 |pages=e1005068 |doi=10.1371/journal.pgen.1005068 |issn=1553-7390 |pmc=4405460 |pmid=25898006 |quote=The origin and early dispersal history of the Turkic peoples is disputed, with candidates for their ancient homeland ranging from the Transcaspian steppe to Manchuria in Northeast Asia,}}&lt;/ref&gt; Yunusbayevin sözlərinə görə, genetik dəlillər Cənubi Sibir və Monqolustan yaxınlığındakı bölgədəki türk etnik qrupunun &quot;İç Asiya Anavətəni&quot;ndən qaynaqlandığını göstərir.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yunusbayev |first=Bayazit |last2=Metspalu |first2=Mait |last3=Metspalu |first3=Ene |last4=Valeev |first4=Albert |last5=Litvinov |first5=Sergei |last6=Valiev |first6=Ruslan |last7=Akhmetova |first7=Vita |last8=Balanovska |first8=Elena |last9=Balanovsky |first9=Oleg |date=21 Nisan 2015 |title=The Genetic Legacy of the Expansion of Turkic-Speaking Nomads across Eurasia |url= |journal=PLOS Genetics |volume=11 |issue=4 |pages=e1005068 |doi=10.1371/journal.pgen.1005068 |issn=1553-7390 |pmc=4405460 |pmid=25898006 |quote=&quot;Thus, our study provides the first genetic evidence supporting one of the previously hypothesized IAHs to be near Mongolia and South Siberia.&quot;}}&lt;/ref&gt; Eynilə, Juha Janhunen, Roger Blench və Matthew Spriggs kimi bir neçə [[Dilçilik|dilçi]] Monqolustanın erkən türk dilinin vətəni olduğunu irəli sürürlər.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Blench |first=Roger |url=https://books.google.com/books?id=48iKiprsRMwC&amp;q=turkic+languages+homeland+manchuria&amp;pg=PA203 |title=Archaeology and Language II: Archaeological Data and Linguistic Hypotheses |last2=Spriggs |first2=Matthew |date=2 sentyabr 2003 |publisher=Routledge |isbn=9781134828692 |language=İngilizce |access-date=30 oktyabr 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018024717/https://books.google.com/books?id=48iKiprsRMwC&amp;q=turkic+languages+homeland+manchuria&amp;pg=PA203 |archive-date=18 oktyabr 2022}}&lt;/ref&gt; Robbitsə görə, türk xalqı indiki Cənubi Sibir və Monqolustandan indiki [[Mancuriya|Mancuriyadakı]] Qərbi Liao çayı hövzəsinə qədər uzanan bir bölgədə yaşayan insanlardan qaynaqlanır.&lt;ref name=&quot;Robbeets&quot;&gt;{{Cite web |title=Transeurasian theory: A case of farming/language dispersal |url=https://www.researchgate.net/publication/320915864 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190219015825/https://www.researchgate.net/publication/320915864 |archive-date=19 fevral 2019 |access-date=13 mart 2019 |website=ResearchGate}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==</text>
      <sha1>teqzrkkx2i00h3ywl50vn2okwwsy782</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041696</id>
      <parentid>9041695</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T12:31:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shovgu</username>
        <id>316685</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +1 kateqoriya</comment>
      <origin>9041696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10047" sha1="5yhdwdfowizlqm7kd2cdjnpshfreb47" xml:space="preserve">{{Azərbaycan tarixi}}
{{Türkiyə tarixi}}
'''Türk köçləri''' — [[Türk xalqları|Türk]] [[tayfa]]larının [[Asiya]], [[Avropa]], [[Hindistan]], [[Yaxın Şərq|Yaxın]] və [[Orta Şərq]]də yayılması prosesidir. Xüsusilə [[VI əsr|VI]] və [[XI əsr]]ləri əhatə edir. Dünyaya yayıldıqları əsas ərazilər isə indiki [[Monqolustan]], [[Sibir]], [[Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonu|Sintzsyan]] və [[Orta Asiya]]nın [[şərq]] hissəsi olmuşdur.

Artıq [[X əsr]]də [[Mərkəzi Asiya|Orta Asiya]] bütünlüklə [[Türklər]] tərəfindən məskunlaşdırılmışdı. [[XI əsr]]də [[Səlcuqlular|Səlcuqlu]] bayrağı altında [[Türk sülalələri|türk tayfaları]] əvvəllərdə yaşadıqları [[Qafqaz]]da, [[İran]]da, [[Yaxın Şərq|Yaxın]] və [[Orta Şərq]]in bir çox yerlərində, [[Kiçik Asiya|Anadolu]]da qəti olaraq möhkəmləndilər. Bu məskunlaşmaq qalıcı oldu və günümüzədək də davam edir.
Əvvəlki torpaqlarda [[Türk xalqları|türk tayfaları]] isə sonda ya [[Qırğızıstan]], [[Türkmənistan]], [[Özbəkistan]] və [[Qazaxıstan]] kimi müstəqil dövlətlər qurdular, ya da [[Çuvaşıstan|Çuvaşıya]] kimi başqa etnosların anklavında qaldılar. [[Türk xalqları]]ndan [[Uyğurlar]] [[Çin]]də və [[Sibir]]dəki [[Saxalar]] isə [[Rusiya]]da kompakt halda yaşamaqdadırlar və etnik kimliklərini hələ də saxlayırlar.

== Əcdadlar ==

=== &quot;Böyük Tarixçinin qeydləri&quot; ===
[[Türklər]]dən bəhs edən ən qədim yazılı qaynaq [[Çin Xalq Respublikası|Çin]] yazılı qaynaqları olaraq qəbul edilir. O dövrdə [[Türklər]] onlara qarşı tikilən [[Böyük Çin səddi|Böyük Çin Səddi]]nin şimalında da [[köçəri tayfalar]] şəklində yaşayırdılar. [[Çin Xalq Respublikası|Çin]] qaynaqlarında bəhs edilən tayfalar [[Hunlar]] idi (''Xiongnu'', [[Çin dili|çincə]]:匈奴).

Günümüzdəki [[Türk xalqları|türkdilli xalqlar]]ın əcdadlarının indiki [[Monqolustan]]da, [[Sibir]] və [[Yenisey]] çayları boyunca yaşayan [[Hunlar]] olduğu qəbul edilir. Müasir dövrdə bu bölgələrdə yaşayan [[türklər]]in əksəriyyəti [[Tuva dili|Tuva türkcəsind]]ə danışır.

Shiji və ya &quot;[[Böyük Tarixçinin qeydləri]]&quot; salnaməsinə görə [[Hunlar]]ın soykökü əfsanəvi [[Çin]] hökmdar sülaləsi [[Sya sülaləsi]]ndən gəlir. [[Sya sülaləsi]]ndən olan ilk hökmdarın nəvələrindən olan Chunvei və ya Çunqvi [[Hunlar]]ın ulu əcdadır. Chunvei &quot;[[Böyük Tarixçinin qeydləri]]&quot;nə əsasən indiki [[Monqolustan]]dakı [[Sayan dağları]]nda yaşamış və dəmirçiliklə məşğul olmuşdur. Onlara verilən Xianyun və ya Hunzhu adları o dövrki [[Çin dili]] ilə uyğunlaşmadığına görə, güman ki müəllif burada [[türklər]]i və ya onların əcdadlarını nəzərdə tutmuşdur. Lakin &quot;[[Böyük Tarixçinin qeydləri]]&quot;ndə bəhs edilən [[Sya sülaləsi]] əfsanə olaraq qalmaqdadır və tarixi reallıq olması hələ də sübut edilə bilməyib. [[Hunlar]]ın [[Sya sülaləsi]]nə mənsub şəxsdən törəməsi isə heç bir elmi fakta söykənmir.

&quot;[[Böyük Tarixçinin qeydləri]]&quot;ndə [[Hunlar]]ın Longun qərbində, Mianshu, Hunrong və Diyuan bölgələrində, həmçinin də Qi və Liang dağlarının şimalında-Yiqu, Dali və Quyan bölgələrində, Yan vilayətinin şimalındakı Barbar dağlarında, Jinin şimalındakı Loufan vilayətində yerləşən Şərqi Barbar dağlarında yaşadıqlarını yazır. Sonrakı dövrlərdə də bu məlumatlar təkrarlanır. Lakin mənbələrə baxarkən daha başqa yerlərin də olduğu meydana çıxır. &quot;[[Böyük Tarixçinin qeydləri]]&quot;nə əsasən göstərilən bu yerlər Hunların yaşadığı bütün əraziləri əhatə etmədiyi güman edilir.

[[Sya sülaləsi]]nin süqutundan sonra, [[E.ə. 1595|e.ə.1569]]-cu ildə, [[Çinlilər|Çinlilə]]r barbar tayfalardan hesab edilən [[Junlar]]la aralarında Bin şəhərinin əsasını qoydular. [[E.ə. 1290|e.ə.1269]]-cu ildə [[Junlar]] bu şəhəri almağa cəhd etdilər. Təxminən [[e.ə 1169]]-cu ildə Quanyişi tayfası [[Çjou sülaləsi|Çjou]] tayfasının hücumuna məruz qaldı və bu hücumun nəticəsində bütün barbar tayfalar (əsərdə &quot;itaətkar tullantilar&quot; deyə keçir) Jing və Lua çaylarının [[şimal]]ına qədər qovuldu. [[e.ə. 969]]-cu ildə, Kral Mu, Quanrong tayfalarına hücum etdi və &quot;qənimət kimi 4 Boz Qurd və 4 Ağ Maral gətirdi&quot;. Qədim [[Türk]] inancına görə Şamanlar [[Bozqurd (mifologiya)|Bozqurda]] çevrilə bilər.

=== Şimal-şərqin atlı tayfaları ===
[[Türklər]]in antropoloji xüsusiyyətləri onların yayılma areallarına uyğun olaraq dəyişir. [[Avropa]]da yerləşən [[türklər]] hal-hazırda xarici görünüş baximindan [[Avropa]]lılardan elə də böyük fərqlərə sahib deyillər, [[Avropa]]da yaşayan [[türklər]]dən Avropalılardan ən çox fərqlənən [[Krım tatarları]] və [[Qafqaz]]da yaşayan [[Qumuqlar|Qumuq]], [[Noqaylar|Noqay]] kimi [[türk]] topluluqlarıdır. Bu [[türk]] qollarının xarici görünüşü avropalı+şiməl-şərqi asiyalı kimi təsnif olunur. [[Orta Şərq]]də yaşayan [[Türklər]] digər xalqlardan elə də böyük fərqlərə sahib deyillər, [[Mərkəzi Asiya]]da yaşayanlar isə daha çox Şimal-Şərqi Asiyalı kimi görünürlər.

[[Proto-türklər]]in hansı irqdən olması sualına hələ də dəqiq cavab tapılmamışdır. Aparılan antropoloji və genetik təcrübələr qəti olaraq bir cavab verməyə çətinlik yaradır. Bunun da əsas səbəbi [[türklər]]in çox böyük əraziyə yayılması, burada yaşayan əhalini assimiliyasiya edərək qarışması və ya əksinə prosesin işləməsidir.

Bioloji araşdırmalar göstərir ki, bölgədə irqi təkamül dil baxımından formalaşmaqdan əvvəl baş vermiş və insanlar dil baxımından bir-birindən ayrılan zaman, bu bölgənin insanları artıq bir-birlərindən irqi baxımdan ayrılmışdılar.

[[Kembric Universiteti]]nin [[Çin Xalq Respublikası|Çin]]in qədim dövr tarixi üzrə professoru Nikola di Kosmo bildirir ki, [[hunlar]]ın formalaşması [[E.ə. VIII əsr|e.ə VIII əsr]]də sona çatmış, bu köçəri, atlı tayfalar [[Asiya]]dakı gələcəy döyüşçü tayfaların əsası olmuşdur. Bunlar [[Qara dəniz]]dən [[Sakit okean]]a qədər uzanan, [[Yunanlar]]a [[Skiflər|Skitlər]] olaraq bilinən &quot;kəmərinbssəsiir həssi olmuşlar.

[[Kateqoriya:Türk tarixi]]
[[Kateqoriya:Mərkəzi Asiya tarixi]]

== Mənşə ==

[[Fayl:Huns_empire.png|thumb|Avropalı yazıçıların [[Avropa Hun imperiyası|Hun İmperiyasına]] baxışı (təxminən eramızın 450-ci illəri).  Ulduz köçəri hunların dağlıq bölgədə yerləşən bir növ bozqır ([[çöl]]) ölkəsi olan [[Macarıstan|Macarıstan düzənliyində]] düşərgə salmaq üçün seçdikləri yeri göstərir.]]
Türk xalqlarının vətənləri və dillərinin mənşəyi ilə bağlı təkliflər [[Mərkəzi Asiya]] çöllərindən Şimal-Şərqi Asiyaya ([[Mancuriya]]) qədər dəyişir.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yunusbayev |first=Bayazit |last2=Metspalu |first2=Mait |last3=Metspalu |first3=Ene |last4=Valeev |first4=Albert |last5=Litvinov |first5=Sergei |last6=Valiev |first6=Ruslan |last7=Akhmetova |first7=Vita |last8=Balanovska |first8=Elena |last9=Balanovsky |first9=Oleg |date=21 Nisan 2015 |title=The Genetic Legacy of the Expansion of Turkic-Speaking Nomads across Eurasia |url= |journal=PLOS Genetics |volume=11 |issue=4 |pages=e1005068 |doi=10.1371/journal.pgen.1005068 |issn=1553-7390 |pmc=4405460 |pmid=25898006 |quote=The origin and early dispersal history of the Turkic peoples is disputed, with candidates for their ancient homeland ranging from the Transcaspian steppe to Manchuria in Northeast Asia,}}&lt;/ref&gt; Yunusbayevin sözlərinə görə, genetik dəlillər Cənubi Sibir və Monqolustan yaxınlığındakı bölgədəki türk etnik qrupunun &quot;İç Asiya Anavətəni&quot;ndən qaynaqlandığını göstərir.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yunusbayev |first=Bayazit |last2=Metspalu |first2=Mait |last3=Metspalu |first3=Ene |last4=Valeev |first4=Albert |last5=Litvinov |first5=Sergei |last6=Valiev |first6=Ruslan |last7=Akhmetova |first7=Vita |last8=Balanovska |first8=Elena |last9=Balanovsky |first9=Oleg |date=21 Nisan 2015 |title=The Genetic Legacy of the Expansion of Turkic-Speaking Nomads across Eurasia |url= |journal=PLOS Genetics |volume=11 |issue=4 |pages=e1005068 |doi=10.1371/journal.pgen.1005068 |issn=1553-7390 |pmc=4405460 |pmid=25898006 |quote=&quot;Thus, our study provides the first genetic evidence supporting one of the previously hypothesized IAHs to be near Mongolia and South Siberia.&quot;}}&lt;/ref&gt; Eynilə, Juha Janhunen, Roger Blench və Matthew Spriggs kimi bir neçə [[Dilçilik|dilçi]] Monqolustanın erkən türk dilinin vətəni olduğunu irəli sürürlər.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Blench |first=Roger |url=https://books.google.com/books?id=48iKiprsRMwC&amp;q=turkic+languages+homeland+manchuria&amp;pg=PA203 |title=Archaeology and Language II: Archaeological Data and Linguistic Hypotheses |last2=Spriggs |first2=Matthew |date=2 sentyabr 2003 |publisher=Routledge |isbn=9781134828692 |language=İngilizce |access-date=30 oktyabr 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018024717/https://books.google.com/books?id=48iKiprsRMwC&amp;q=turkic+languages+homeland+manchuria&amp;pg=PA203 |archive-date=18 oktyabr 2022}}&lt;/ref&gt; Robbitsə görə, türk xalqı indiki Cənubi Sibir və Monqolustandan indiki [[Mancuriya|Mancuriyadakı]] Qərbi Liao çayı hövzəsinə qədər uzanan bir bölgədə yaşayan insanlardan qaynaqlanır.&lt;ref name=&quot;Robbeets&quot;&gt;{{Cite web |title=Transeurasian theory: A case of farming/language dispersal |url=https://www.researchgate.net/publication/320915864 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190219015825/https://www.researchgate.net/publication/320915864 |archive-date=19 fevral 2019 |access-date=13 mart 2019 |website=ResearchGate}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
[[Kateqoriya:Xalqların böyük köçü]]</text>
      <sha1>5yhdwdfowizlqm7kd2cdjnpshfreb47</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qavriil Ter-Mikelov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548267</id>
    <revision>
      <id>9042144</id>
      <parentid>8808365</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:58:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9042144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5960" sha1="50tjrxjuuakuzmegr05fqe70i0r16k2" xml:space="preserve">{{Memar
 |adı                   = 
 |orijinal adı          = {{Dil-ru|Гавриил Михайлович Тер-Микелов}}&lt;br&gt;{{dil-hy|Գափրիել Տեր-Միքաելյան}}
 |digər adları          = 
 |şəkil                 = 
 |şəklin ölçüsü         = 
 |şəklin izahı          = 
 |ilk adı               = 
 |doğum tarixi          = 
 |doğum yeri            = 
 |vəfat tarixi          = 
 |vəfat yeri            = 
 |vəfat səbəbi          = 
 |dəfn yeri             = 
 |vətəndaşlığı          = 
 |milliyyəti            = 
 |mənsubiyyəti          = 
 |təhsili               = 
 |işlədiyi şəhərlər     = 
 |memarlıq üslubu       = 
 |əsas tikililəri       = [[Azərbaycan Dövlət Akademik Filarmoniyası]];&lt;br&gt;[[Sadıqov qardaşlarının mədaxil evi]]
 |şəhərsalma layihələri = 
 |abidələrin bərpası    = 
 |elmi işləri           = 
 |hamiləri              = 
 |tələbəsi              = 
 |təsirlənib            = 
 |təsir edib            = 
 |mükafatları           = Gürcüstan SSR əməkdar incəsənət xadimi
 |imzası                = 
 |imzanın eni           = 
 |imzanın izahı         = 
 |saytı                 = 
 |vikimənbə             = 
 |vikianbar             = 
}}

'''Qavriil Mixayloviç Ter-Mikelov''' ({{Dil-ru|Гавриил Михайлович Тер-Микелов}}, {{dil-hy|Գափրիել Տեր-Միքաելյան}}; [[16 aprel]] [[1874]], [[Stavropol]] – [[14 yanvar]] [[1949]], [[Tbilisi]]) — Sovet memarı, SSRİ Memarlıq Akademiyasının müxbir üzvü (1937), [[Gürcüstan SSR]]-nin əməkdar incəsənət xadimi (1937), Tiflis İncəsənət Akademiyasının professoru.&lt;ref name =&quot;our&quot;/&gt;

== Həyatı ==
Qavriil Ter-Mikelov 1874-cü ildə Stavropolda Tiflisdən gələn erməni ailələrindən birində anadan olub. Atası sənaye və ticarət şirkətlərində işləmiş və fəaliyyətlərinə görə tez-tez iş gəzintiləri ilə məşğul olmuşdur. Qavriil məktəbə başlamazdan əvvəl Stavropolda yaşayırdı. Orta təhsilini Tiflis Real Məktəbində almışdır.&lt;ref name =&quot;our&quot;&gt;{{Cite web |title=Тер-Микелов Гавриил Михайлович - архитектор |url=https://www.ourbaku.com/index.php/%D0%A2%D0%B5%D1%80-%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%93%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B8%D0%B8%D0%BB_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_-_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 |access-date=2018-05-29 |archive-date=2021-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019124649/https://ourbaku.com/index.php/%D0%A2%D0%B5%D1%80-%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%93%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B8%D0%B8%D0%BB_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_-_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1899-cu ildə Ter-Mikelov Sankt-Peterburq İnşaat Mühəndisləri İnstitutunun memarlıq şöbəsini bitirmiş, sonra onun memarlığı və yaradıcılığı başlıca olaraq [[Bakı]] və Tbilisidə keçmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Тер-Микелов Гавриил Михайлович (1874–1949) |url=http://tramvaiiskusstv.ru/grafika/spisok-khudozhnikov/item/2507-ter-mikelov-gavriil-mikhajlovich-1874-1949.html |access-date=2018-05-29 |archive-date=2020-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814234603/https://tramvaiiskusstv.ru/grafika/spisok-khudozhnikov/item/2507-ter-mikelov-gavriil-mikhajlovich-1874-1949.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Ter-Mikelov on ildən artıq Bakıda yaşamışdır. 1904-cü ildən 1918-ci ilə qədər o, yaradıcılıq cəmiyyəti yaratmış və bunun vasitəsilə layihələr alaraq onları həyata keçirmişdir. Bu birliyin ən əhəmiyyətli binalarından biri [[Azərbaycan Dövlət Akademik Filarmoniyası|Bakı Filarmoniyası]]dır.&lt;ref&gt;[http://www.anl.az/down/meqale/exo/2011/mart/164425.htm Храм музыкальной культуры]{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

== İşləri ==

=== Bakıda ===
* Yüzbaşyanlar məlikanəsi (1900–1901)
* Tiflis Kommersiya Bankının Bakı filialı (1901)
* [[Bakı kommersiya məktəbi|Bakı Kommersiya məktəbinin]] binası (1901)
* Adamyan qardaşlarının mədaxil evi (1908–1909)
* Tağıyev qardaşlarının mədaxil evi (1909–1911)
* [[Sadıqov qardaşlarının mədaxil evi]] (1909–1912)
* İctimai məclislər üçün yay binası (1910–1912 — daha sonra [[Azərbaycan Dövlət Akademik Filarmoniyası]]nın binası olaraq adlanmışdır)
* Dövlət bank işçilərinin yaşayış binası (1926)
* Fizioterapiya İnstitutunun binalar kompleksi (1937)

&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;Fayl:Yaşayış binası, İstiqlaliyyət küç., 11.jpg|Yüzbaşyanlar məlikanəsi
Fayl:Sadıqov qardaşlarının evinin İstiqlaliyyət küçəsinə baxan fasadı.jpg|[[Sadıqov qardaşlarının mədaxil evi]]
Fayl:Yaşayış evi, B. Sərdarov küçəsi, 10.JPG|Dövlət bank işçilərin yaşayış binası
Fayl:Azerbaijan State Philharmonic Hall 2016.jpg|[[Azərbaycan Dövlət Akademik Filarmoniyası]]
Fayl:Building on Nizami Street 50 facae 1.jpg|Tağıyev qardaşlarının mədaxil evi 
Fayl:Bankın binası, T.Əliyarbəyov küçəsi, 5 2016.jpg|Tiflis Kommersiya Bankın Bakı filialı
Adamovların evi, 2020.jpg| Adamyan qardaşlarının mədaxil evi 
Fayl:Trade School, 1904 Baku.jpg| Bakı kommersiya məktəbi

&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

=== Tiflisdə ===
* [[Tbilisi Marriott Hotel|Otel &quot;Majestic&quot;]] (1912–1915, indi — &quot;[[Tbilisi Marriott Hotel|Tbilisi Marriott]]&quot;, [[Rustaveli prospekti]], 13)
* Dövlət Bank binası
* [[Tiflis Dəmiryol Stansiyası|Tiflis Vağzalı]] (1952, bina 1982–1991-ci ildə tamamilə yenidən qurulmuşdur)

=== Yaltada ===
* Kilsə

== İstinadlar ==
{{istinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan memarları]]
[[Kateqoriya:SSRİ memarları]]
[[Kateqoriya:Gürcüstan SSR əməkdar incəsənət xadimləri]]</text>
      <sha1>50tjrxjuuakuzmegr05fqe70i0r16k2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1999 FİFA Konfederasiyalar Kuboku Finalı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551097</id>
    <revision>
      <id>9042040</id>
      <parentid>6255814</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T05:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:1999/2000 mövsümündə Meksikada futbol]]</comment>
      <origin>9042040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9880" sha1="ad3r9y99t5q4ewdw79agu4hixy0thwl" xml:space="preserve">{{Futbol oyun məlumatı 
| əsas başlıq             = 1999 FİFA Konfederasiyalar Kuboku finalı
| yuxarı                  = 
| şəkil                   = 
| turnir                  = 1999 FİFA Konfederasiyalar Kuboku finalı
| komanda1                = Meksika
| komanda1ölkə            = {{flaq|Meksika}}
| komanda1hesab           = 4
| komanda2                = Braziliya
| komanda2ölkə            = {{flaq|Braziliya}}
| komanda2hesab           = 3
| tarix                   = 4 Avqust 1999
| stadion                 = Azteka
| şəhər                   = [[Mexiko]]
| hakim                   = Anders Frisk ([[İsveç]])
| tamaşaçı                = 110.000
| əvvəlki                 = [[1997 FİFA Konfederasiyalar Kuboku Finalı|1997]]
| sonrakı                 = [[2001 FİFA Konfederasiyalar Kuboku Finalı|2001]]
}}
'''1999 FİFA Konfederasyalar Kuboku Finalı'''  —  [[1999]]-cu il [[FİFA Konfederasiyalar Kuboku]]nun qalibini müəyyənləşdirmək üçün [[Meksika milli futbol komandası|Meksika]] və [[Braziliya milli futbol komandası|Braziliya]] yığmaları arasında keçirilmiş [[futbol]] matçı idi. Matç [[1999]]-cu ilin avqusutun 4-də [[Mexiko]] şəhərində yerləşən, [[Azteka]] stadionunda keçirilmişdir. [[Meksika milli futbol komandası|Meksika]] yığması matçı 4-3 hesablı qələbə ilə bitirərək turnirin qalibi olmuş ilk [[KONKAKAF]] komandası olmuşdur.

==Arxa plan==
İlk dəfə idi ki, [[FİFA]] bayrağı altında [[Meksika milli futbol komandası|Meksika]] millisi finalda [[Braziliya milli futbol komandası|Braziliya]] millisi ilə qarşılaşırdı və bu vaxta qədər [[Meksika]] millisi heç bir [[FİFA]] turnirini qələbə ilə bitirməmişdi. Amma turnir [[1995]]-ci ildə sonuncu dəfə Kral Fəhd Kuboku adlandığı mövsümündə [[Meksika]] millisi [[Danimarka]] və [[Argentina]] millilərinin ardıyca turniri üçüncü pillədə başa vurmuşdur. [[Braziliya milli futbol komandası|Braziliya]] millisi üçün isə [[1997]]-ci ildə finalda [[Avstraliya]] yığmasına qalib gəldikdən sonra bu turnirdə ardıcıl ikinci final matçı idi.

==Meksika==
[[Meksika]] millisi tarixində ilk dəfə bu turnirin finalına vəsiqə qazanmışdı və həmçinin turnirin qalibi olmuş ilk [[KONKAKAF]] komandası sayılırdı.

Turnirin debüt matçında [[Meksika]] [[Səudiyyə Ərəbistan]] millisini 5-1 hesabı ilə məğlub etdi. Daha sonra onlar [[Misir]] millisi ilə 2-2 hesablı bərabərə qaldılar ki, xüsusilə bu matçın son 10 dəqiqəsində [[Meksika]] qapısından 2 top buraxdı. Qrupun son matçında isə onların rəqibi [[Boliviya]] yığması idi və bu oyunda onlar 1-0 hesablı qələbə qazanaraq yekunda qrup mərhələsini 7 xal ilə bitirdilər. Daha sonra yarımfinal matçında rəqib [[ABŞ]] millisi idi və bu matçda 97-ci dəqiqədə vurduqları qızıl qol sayəsində tarixlərində ilk dəfə turnirin finalına vəsiqə əldə etdilər.

==Braziliya==
Eyni zamanda bu turnirdə [[Braziliya]] millisnin ardıcıl ikinci final matçı idi. Onlar 1997-ci ildə olduğu kimi yenidən turniri qazanmaq arzusunda idilər.

[[Braziliya milli futbol komandası|Braziliya]] turnirin debüt matçında [[Almaniya]] yığmamasını inanılmaz şəkildə 4-0 hesablı məğlubiyyətə uğratdı. Sonra [[ABŞ]] millisi 1-0 məğlub edildi. Ardıyca [[Yeni Zelandiya]] yığmasını 2-0 hesabı ilə məğlub edərək qrup mərhələsini ilk pillədə bitirdi. Yarımfinal mərhələsində onlar heyrət verici şəkildə [[Səudiyyə Ərəbistan]] millisini 8-2 hesablı məğlubiyyətə uğradaraq ikinci dəfə turnirin finalına vəsiqə qazandılar.

==Finala gedən yol==
{|  style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|-  style=&quot;vertical-align:top; background:#9cf;&quot;
!colspan=2 style=&quot;width:1*&quot;|Meksika
!Mərhələ
!colspan=2 style=&quot;width:1*&quot;|Braziliya

|-  style=&quot;vertical-align:top; background:#c1e0ff;&quot;
|Rəqib
|Nəticə
||Qrup mərhələsi
|Rəqib
|Nəticə
|-
|{{flaqifikasiya|Səudiyyə Ərəbistanı}}
|5–1
| style=&quot;background:#c1e0ff;&quot;|Oyun 1
|{{flaqifikasiya|Almaniya}}
|4–0
|-
|{{flaqifikasiya|Misir}}
|2–2
| style=&quot;background:#c1e0ff;&quot;|Oyun 2
|{{flaqifikasiya|ABŞ}}
|1–0
|-
|{{flaqifikasiya|Boliviya}}
|1–0
| style=&quot;background:#c1e0ff;&quot;|Oyun 3
|{{flaqifikasiya|Yeni Zelandiya}}
|2–0

|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
! style=&quot;width:175px;&quot;|Komanda
!width=&quot;20&quot;|{{Tooltip| Oyun| Played}}
!width=&quot;20&quot;|{{Tooltip| Q | Won}}
!width=&quot;20&quot;|{{Tooltip| H | Drawn}}
!width=&quot;20&quot;|{{Tooltip| M | Lost}}
!width=&quot;20&quot;|{{Tooltip| V/q | Goals for}}
!width=&quot;20&quot;|{{Tooltip| B/q | Goals against}}
!width=&quot;20&quot;|{{Tooltip| Q/f | Goal difference}}
!width=&quot;20&quot;|{{Tooltip| Xal | Points}}
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|align=left|'''{{flaqifikasiya|Meksika}}'''
|3||2||1||0||8||3||5||'''7'''
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot; 
|align=left|{{flaqifikasiya|Səudiyyə Ərəbistanı}}
|3||1||1||1||6||6||0||'''4'''
|-
|align=left|{{flaqifikasiya|Boliviya}}
|3||0||2||1||2||3||-1||'''2'''
|-
|align=left|{{flaqifikasiya|Misir}}
|3||0||2||1||5||9||–4||'''2'''
|-
|}
| style=&quot;background:#c1e0ff;&quot;|Son nəticə	
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
! style=&quot;width:175px;&quot;|Komanda
!width=&quot;20&quot;|{{Tooltip| Oyun | Played}}
!width=&quot;20&quot;|{{Tooltip| Q | Won}}
!width=&quot;20&quot;|{{Tooltip| H | Drawn}}
!width=&quot;20&quot;|{{Tooltip| M | Lost}}
!width=&quot;20&quot;|{{Tooltip|V/q | Goals for}}
!width=&quot;20&quot;|{{Tooltip| B/q | Goals against}}
!width=&quot;20&quot;|{{Tooltip| Q/f| Goal difference}}
!width=&quot;20&quot;|{{Tooltip| Xal | Points}}
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|align=left|'''{{flaqifikasiya|Braziliya}}'''
|3||3||0||0||7||0||7||'''9'''
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot; 
|align=left|{{flaqifikasiya|ABŞ}}
|3||2||0||1||4||2||2||'''6'''
|-
|align=left|{{flaqifikasiya|Almaniya}}
|3||1||0||2||2||6||-4||'''3'''
|-
|align=left|{{flaqifikasiya|Yeni Zelandiya}}
|3||0||0||3||1||6||–5||'''0'''
|-
|}
|-  style=&quot;vertical-align:top; background:#c1e0ff;&quot;
|Rəqib
|Nəticə
|Seçmə mərhələ
|Rəqib
|Nəticə
|-
|{{flaqifikasiya|ABŞ}}
|1–0 (Qızıl qol)
| style=&quot;background:#c1e0ff;&quot;|Yarımfinal
|{{flaqifikasiya|Səudiyyə Ərəbistanı}}
|8–2
|-
|}

== Oyunun nəticələri ==
{{Oyunun hesabatı
|tarix         = 4 avqust 1999&lt;br/&gt;21:00
|komanda1      = {{fb|Meksika}}
|komanda2      = {{fb|Braziliya}}
|hesab         = 4 : 3
|qollar1       = [[Migel Zepeda]] {{qol|13||51}}&lt;br/&gt;[[Xose Manuel Abundis]] {{qol|28}}&lt;br/&gt;[[Kuautemok Blanko]] {{qol|62}}
|qollar2       = [[Serjinyo]] {{qol|43|pen.}}&lt;br/&gt;[[Roni]] {{qol|47}}&lt;br/&gt;[[Ze Roberto]] {{qol|63}}
|stadion       = Azteka, [[Mexiko]]
|tamaşaçı      = 110 000
|hakim         = {{Bayraq|İsveç}} Anders Frisk
|fon           = #EBF5FF
|hesabat       =
|protokol      = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/confederationscup/mexico1999/matches/round=4363/match=21352/index.html Hesabat]
}}

{|width=92%
|-
|{{Football kit |
| pattern_la=_mexico1999
|pattern_b=_mexico1999
|pattern_ra=_mexico1999
|pattern_sh=_mexico1999
|leftarm=347D43 
|body=347D43 
|rightarm=347D43 
|shorts=FF0000 
|socks=D10F0F 
|title=Meksika
}}
|{{Football kit 
|pattern_la = _bra98h
|pattern_b  = _bra98h
|pattern_ra = _bra98h
|pattern_sh = _whitestripes
|pattern_so = _brasil1998
|leftarm    = FFCC00
|body       = FFCC00
|rightarm   = FFCC00
|shorts     = 0000C0
|socks      = FFFFFF
|title=Braziliya
}}
|}

{| width=&quot;100%&quot;
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size: 90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|colspan=&quot;4&quot;|
|-
!width=&quot;25&quot;| !!width=&quot;25&quot;|
|-
|Q||'''1''' ||[[Xorxe Kampos]]
|-
|M||'''18'''||[[Salvador Karmona]]
|-
|M||'''4''' ||[[Rafael Markes]]||{{yel|21}}
|-
|M||'''2''' ||[[Klaudio Suarez]] ([[k]])||{{yel|74}}
|-
|Y||'''6''' ||[[Xerman Vilya]]
|-
|Y||'''13'''||[[Pavel Pardo]]
|-
|Y||'''19'''||[[Migel Zepeda]] || || {{Oyundan|83}}
|-
|Y||'''7''' ||[[Ramon Ramirez]]
|-
|Y||'''10'''||[[Kuautemok Blanko]]||{{yel|50}}
|-
|H||'''9''' ||[[Xose Manuel Abundis]]||{{yel|11}}
|-
|H||'''17'''||[[Fransisko Palensiya]] || || {{Oyundan|70}}
|-
|colspan=3|'''Əvəzetmə:'''
|-
|M||'''14'''||[[İsaak Terrazas]] || || {{Oyunda|70}}
|-
|Y||'''16'''||[[Xesus Arellano]] || || {{Oyunda|83}}
|-
|colspan=3|'''Baş məşqçi:'''
|-
|colspan=&quot;4&quot;|{{flaq|Meksika}} [[Manuel Lapuente]]
|}
|valign=&quot;top&quot;|[[File:1999-MEX-BRA 1999-FIN-CC.svg|300px]]
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size: 90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; align=center
|colspan=&quot;4&quot;|
|-
!width=&quot;25&quot;| !!width=&quot;25&quot;|
|-
|Q||'''1''' ||[[Dida]]
|-
|M||'''3''' ||[[Odvan]]||
|-
|M||'''4''' ||[[Juan Karlos]] || {{sent off|2|46|90+2}}
|-
|M||'''6''' ||[[Serjinyo]]
|-
|Y||'''8''' ||[[Emerson]]
|-
|Y||'''5''' ||[[Flavio Konseysao]]
|-
|Y||'''20'''||[[Vampeta]]
|-
|Y||'''11'''||[[Ze Roberto]] || {{yel|5}} || {{Oyundan|82}}
|-
|Y||'''17'''||[[Beto]] || || {{Oyundan|45}}
|-
|H||'''7''' ||[[Ronaldinyo]]
|-
|H||'''10'''||[[Aleksandro de Souza]]
|-
|colspan=3|'''Əvəzetmə:'''
|-
|H||'''18'''||[[Roni]] || || {{Oyunda|45}}
|-
|H||'''19'''||[[Varley]] || || {{Oyunda|82}}
|-
|colspan=3|'''Baş məşqçi:'''
|-
|colspan=&quot;4&quot;|{{flaq|Braziliya}} [[Vanderley Luksemburqo]]
|}
|}

{| width=50% style=&quot;font-size: 90%&quot;
|
'''[[Hakimin köməkçiləri (futbol)|Hakimin köməkçiləri]]:'''
&lt;br&gt;{{flaq|İspaniya}} [[Fernando Treasko Qrasiya]] ([[İspaniya]])
&lt;br&gt;{{flaq|İordaniya}} [[Avni Hassuneh]] ([[İordaniya]])
|}

==İstinadlar==
* [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=101/edition=4356/matches/match=21352/report.html Match report] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110722125934/http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=101/edition=4356/matches/match=21352/report.html |date=2011-07-22 }}

[[Kateqoriya:FİFA Konfederasiyalar Kuboku futbolçuları]]
[[Kateqoriya:FİFA Konfederasiyalar Kuboku]]
[[Kateqoriya:1999/2000 mövsümündə Meksikada futbol]]</text>
      <sha1>ad3r9y99t5q4ewdw79agu4hixy0thwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Müqəddəs Olqa kilsəsi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551520</id>
    <revision>
      <id>9041717</id>
      <parentid>9037519</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T13:50:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Azərbaycandakı pravoslav kilsələri]]</comment>
      <origin>9041717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14246" sha1="ilq9q2fzpdunbcb7cjemmi9chzo8wfu" xml:space="preserve">{{Tarixi abidə
|adı                      = Müqəddəs Olqa kilsəsi
|orijinal adı             = 
|şəkil                    = [[Fayl:Russian Church Goytepe Azerbaijan.jpg|255px]]
|şəkil_izah               = 
|şəkil2_izah              = 
|ölkə                     = {{flaqifikasiya|Azərbaycan}}
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
|lon_dir = |lon_deg =|lon_min =  |lon_sec = 
|status                   = 
|şəhər                    = [[Cəlilabad rayonu]]
|yerləşir                 = [[Göytəpə (Cəlilabad)|Göytəpə]]
|aidiyyatı                = 
|layihə_müəllifi          = 
|heykəltəraş              = 
|memar                    = 
|sifarişçi                = 
|əsas_tarixlər            = 
|tikilmə_tarixi           = 1878&lt;ref name=pdf&gt;{{Cite web | url = http://www.mct.gov.az/medias/media/other/13/tma.pdf | title = Dünya əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısı (Memarlıq abidələri) | publisher = [[Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi]] | access-date = 2018-06-29 | archive-date = 2021-07-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210707234315/http://www.mct.gov.az/medias/media/other/13/tma.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt;
|kəşf_tarixi              = 
|üslubu                   = 
|texnikası                = 
|hündürlük                = 
|uzunluğu                 = 
|eni                      = 
|sahəsi                   = 
|zəngləri                 = 
|qüllələri                = 
|aşırımları               = 
|bürcləri                 = 
|minarələri               = 
|günbəzləri               = 
|xeyirduası               = 
|material                 = 
|vəziyyəti                = 
|sayt                     = 
|nişanlama1               = ATAMQ
|nişanlama1_vaxtı         = 
|nişanlama1_rəsmiadı      = 
|nişanlama1_tipi          = 
|nişanlama1_kriteriya     = 
|nişanlama1_nömrəsi       = [http://mct.gov.az/service/lang/az/page/20/nid/4569/ 4177]
|nişanlama1_hissəsi       = 
|nişanlama1_sərbəst1ad    = Kateqoriya
|nişanlama1_sərbəst1dəyər = Kilsə
|nişanlama1_sərbəst2ad    = Əhəmiyyəti
|nişanlama1_sərbəst2dəyər = Yerli əhəmiyyətli
|nişanlama1_sərbəst3ad    = 
|nişanlama1_sərbəst3dəyər = 
|Commons kateqoriyası     = 
|Xəritəsi                 = {{Yer xəritəsi
  |Azərbaycan 
  |label=Göytəpə kilsəsi|label_size=100 |lat=39.116711
  |long=48.594606
  |mark=Locator Dot2.gif |marksize=15 |position=bottom |width=300 |float=center |caption= 
  }}
}}

'''Müqəddəs Olqa kilsəsi''' — [[Cəlilabad rayonu]]nun [[Göytəpə (Cəlilabad)|Göytəpə]] şəhərində yerləşən 1878-ci ildə tikilmiş kilsə və tarix memarlıq abidəsi.{{Bax|#Haqqında|1}}

Kilsə, [[Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti|Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin]] 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.{{Bax|#Haqqında|1}}

== Tarixi ==
[[Rusiya imperiyası]] XIX əsrdə [[Azərbaycan xanlıqları]]nı işğal etdikdən sonra bölgədə özünə dayaq yaratmaq məqsədilə bura [[Xristian|xristianları]] köçürməyə başladı. İndiki [[Cəlilabad rayonu]]nun ərazisinə də Rusiyadan pravoslav kəndlilər köçürüldülər və burada onlar üçün Astarxanovka, Tatyanovka, Nikalayevka, Petrovka, Privolnaya kimi kəndlər salındı.{{sfn|Nəsiroğlu|2014|p=56}} 1840-cı illərdə [[Həştərxan quberniyası]]nın Prişib kəndindən olan molokanlar Göytəpə mahalına gələrək burada Prişib kəndinin əsasını qoyublar.{{sfn|Nəsiroğlu|2014|p=57}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Kilsə - Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti |url=http://irs.gov.az/location/kilse-1 |access-date=2025-07-30 |website=irs.gov.az |archive-date=2023-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601165832/http://irs.gov.az/location/kilse-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1864-cü ildə 33-cü Qvardiya alayının Göytəpə mahalına köçməsi nəticəsində burda alayın zabitlərinin yaşadığı Mixaylovskaya kəndi salınıb.{{sfn|Nəsiroğlu|2014|p=58}}{{sfn|Yunitski|1906|p=135}} Onların dini ehtiyaclarını ödəmək üçün burada əvvəlcə taxtadan kilsə tikiblər.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Babayev |first=Ağaddin |date=2018-05-13 |title=166 yaşlı pravoslav kilsəsi |url=https://www.azerbaijan-news.az/az/posts/detail/166-yashli-pravoslav-kilsesi-74331/74331 |access-date=2025-07-30 |website=Azərbaycan qəzeti |language=az |archive-date=2025-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251110160136/https://www.azerbaijan-news.az/az/posts/detail/166-yashli-pravoslav-kilsesi-74331/74331 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1868-ci il aprelin 30-da [[Pasxa|Pasxa bayramı]] günü taxta kilsənin yerində qırmızı kərpicdən yeni və daha böyük kilsənin tikintisinə başlanılıb.{{sfn|Nəsiroğlu|2014|p=58}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Qasımov |first=Mahmudağa |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=402912&amp;pno=81 |title=Cəlilabadın tarixi, etnonim və toponimləri |publisher=Qanun nəşriyyatı |year=2014 |location=[[Bakı]] |pages=156 |language=az}}&lt;/ref&gt; Təməlqoyma mərasimində Rusiya çarının Qafqazdakı canişini [[Mixail Nikolayeviç Romanov|Mixail Romanov]] və onun həyat yoldaşı Olqa Fyodorovna da iştirak ediblər.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Зейдлиц |first=Николай |url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/16738-t-5-spiski-naselennyh-mest-kavkazskogo-kraya-ch-1-gubernii-erivanskaya-kutaisskaya-bakinskaya-i-stavropolskaya-i-terskaya-oblast-1880#mode/inspect/page/271/zoom/8 |title=Сборник сведений о Кавказе : Списки населенных мест Кавказского края. Ч. 1 : Губернии: Эриванская, Кутаисская, Бакинская и Ставропольская и Терская область. - [1880] |publisher=Типография главного управления наместника Кавказского |year=1880 |location=[[Tiflis]] |pages=271 |language=ru |access-date=2025-07-31 |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416102958/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/16738-t-5-spiski-naselennyh-mest-kavkazskogo-kraya-ch-1-gubernii-erivanskaya-kutaisskaya-bakinskaya-i-stavropolskaya-i-terskaya-oblast-1880#mode/inspect/page/271/zoom/8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Свечников |first=Дионисий |date=2021-11-26 |title=Церковь святой Ольги села Михайловка (Православное) {{!}} История Православных храмов Азербайджана {{!}} Бакинско-Азербайджанская епархия РПЦ |url=https://www.pravoslavie.az/history/orthodox_churches_azerbaijan_history/?id=13984 |access-date=2025-07-31 |website=www.pravoslavie.az |archive-date=2025-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250613043824/https://pravoslavie.az/history/orthodox_churches_azerbaijan_history/?id=13984 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Mixaylovskaya kəndi sonradan Pravoslavnoe adını alıb.{{sfn|Nəsiroğlu|2014|p=59}}{{sfn|Bağırov|2009|p=651}} 1898-ci il iyunun 8-də Prişib və Pravoslavnoe kəndləri birləşdirilib.{{sfn|Nəsiroğlu|2014|p=59}}

[[Aprel işğalı|Sovet işğalından]] sonra Azərbaycanda 1928-ci ildə rəsmi olaraq dinlə mübarizəyə başladılar.{{sfn|Yunusov|2004|p=140}} Bir çox məscid, kilsə və sinaqoqlar maarifləndirici istiqamətlərdə istifadə üçün klubların balansına verildi.{{sfn|Yunusov|2004|p=141}} Müqəddəs Olqa kilsəsi də bu 1933-cü ildə ibadətə bağlanıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-01-19 |title=Cənub bölgəsində XIX əsrə aid kilsənin təmirə ehtiyacı var |url=https://report.az/medeniyyet-siyaseti/cenub-bolgesinde-analoqu-olmayan-kilsenin-temire-ehtiyaci-var/ |access-date=2025-07-30 |website=Report İnformasiya Agentliyi |language=az |archive-date=2025-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010052234/https://report.az/medeniyyet-siyaseti/cenub-bolgesinde-analoqu-olmayan-kilsenin-temire-ehtiyaci-var/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Kilsənin keşişi İvan Qançev isə güllələnib.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last=Алиева |first=Камилла |date=2018-05-15 |title=Спустя почти век в православный храм Азербайджана вернулась молитва |url=https://az.sputniknews.ru/20180515/pravoslavnyj-hram-molitva-kazachestvo-415325424.html |access-date=2025-07-30 |website=sputniknews.ru |archive-date=2024-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240721203040/https://az.sputniknews.ru/20180515/pravoslavnyj-hram-molitva-kazachestvo-415325424.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Закироглу |first=Рагим |date=2016-07-21 |title=Храм &quot;вольных переселенцев&quot; в Азербайджане не имеет аналогов в регионе |url=http://ru.sputnik.az/photo/20160721/406501729.html |access-date=2025-07-30 |website=sputnik.az |archive-date=2017-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170119100038/http://ru.sputnik.az/photo/20160721/406501729.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Kilsənin binasından hərbi anbar,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Məmmədova |first=Roza |last2=Mikayıl |first2=Vüsalə |date=2023-08-16 |title=Cəlilabadda yerləşən pravoslav kilsəsi |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/7227699.html |access-date=2025-07-30 |website=Amerikanın səsi |archive-date=2025-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119050724/https://www.amerikaninsesi.org/a/7227699.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; məktəb anbarı kimi istifadə olunub.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Azərbaycan müstəqlilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra 1995–1999-cu illərdə kilsədə bərpa işləri aparılıb. Kilsə [[Nazirlər Kabineti (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin]] 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2001-08-02 |title=Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2001-ci il 2 avqust Tarixli 132 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmişdir |url=http://www.mct.gov.az/medias/media/other/13/tma.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210707234315/http://www.mct.gov.az/medias/media/other/13/tma.pdf |archivedate=2021-07-07 |accessdate=2022-12-14 |publisher=mct.gov.az |language=az}}&lt;/ref&gt;

Kilsənin birinci mərtəbəsində Göytəpə şəhər kitabxanası yerləşir.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=2016-02-13 |title=Türkmənçay yadigarı: Göytəpə pravoslav kilsəsi |url=https://lent.az/xeber/sosial/xeber_turkmencay_yadigari__goytepe_pravoslav_kilsesi_-__color_red_reportaj__color__-232485 |access-date=2025-07-30 |website=Lent.az |language=az |archive-date=2025-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251110155357/https://lent.az/xeber/sosial/xeber_turkmencay_yadigari__goytepe_pravoslav_kilsesi_-__color_red_reportaj__color__-232485 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1933-cü ildən sonra ilk dəfə 2018-ci ildə Pasxa bayramı münasibətilə kilsədə Andrey atanın rəhbərliyi ilə dini ayin keçirilib.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Memarlığı ==
Altı günbəzdən ibarət olan kilsənin tikintisi yerli memarlar tərəfindən aparılıb.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Kilsənin altından keşişin evinə doğru uzanan yeraltı yol mövcud olub. Uzun müddət istifadə olunmadığı üçün yeraltı yol dağılıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Məmmədli |first=Səxavət |date=2009-04-08 |title=Göytəpə - göy təpəliklər şəhəri |url=https://anl.az/down/meqale/adalet/adalet_aprel2009/74404.htm |access-date=2025-07-30 |website=Ədalət qəzeti |page=6 |archive-date=2025-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251226103150/https://anl.az/down/meqale/adalet/adalet_aprel2009/74404.htm |url-status= }}&lt;/ref&gt;

== Mənbə ==

=== İstinadlar ===
{{İstinad siyahısı|2}}

=== Ədəbiyyat ===
* {{Cite book |last=Bağırov|first=Fikrət|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=94405&amp;pno=327|title=Переселенческая политика царизма в Азербайджане. 1830-1914 гг.|publisher=Издательство «Маросейка»|year=2009|location=[[Moskva]] |isbn=978-5-903271-26-9|page=704|language=ru|ref={{SfnRef|Bağırov|2009}}}}
* {{cite book |last=Nəsiroğlu|first=Sabir|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=530613&amp;pno=1|title=Muğan salnaməsi|publisher=Alatoran nəşriyyatı|year=2014|location=[[Bakı]] |page=80|language=az|ref={{SfnRef|Nəsiroğlu|2014}}}}
* {{Cite book |last=Yunitski|first=Aleksandr|url=https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_BIBL_A_012312903/|title=История церквей и приходов Бакинской губернии (1815-1905 г. г.)
|publisher = Издание Бакинского Братства законоучителей|year=1906|location=[[Bakı]]|page=192|language=ru|ref={{SfnRef|Yunitski|1906}}
}}
* {{cite book |last=Yunusov |first=Arif |url=http://anl.az/el/y/232820.pdf |title=Azərbaycanda İslam |publisher=Zaman |year=2004 |isbn=9952-8052-2-5 |location=[[Bakı]] |page=364|language=az |author-link=Arif Yunusov |access-date=2022-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705193204/https://www.ipd-az.org/wp-content/uploads/2020/06/Islam-az-rus.pdf |archive-date=2023-07-05 |url-status=live|ref={{SfnRef|Yunusov|2004}}}}

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=UpC7y_w7rZ0 Cəlilabadda yerləşən pravoslav kilsəsi / Amerikanın Səsi]
* [https://www.youtube.com/watch?v=zUEgBAcrYqs &quot;Azad gəlmələr&quot;in XIX əsrdə Cəlilabadda tikdiyi kilsə / Azərtac]
{{Azərbaycanda xristianlıq}}

[[Kateqoriya:Cəlilabad rayonunun kilsələri]]
[[Kateqoriya:Cəlilabad rayonunun abidələri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanda qeydiyyata alınmış yerli əhəmiyyətli memarlıq abidələri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanda Rus Pravoslav Kilsəsi]]
[[Kateqoriya:Azərbaycandakı pravoslav kilsələri]]</text>
      <sha1>ilq9q2fzpdunbcb7cjemmi9chzo8wfu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Primitivizm</title>
    <ns>0</ns>
    <id>552552</id>
    <revision>
      <id>9041932</id>
      <parentid>8947869</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T23:55:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6180" sha1="pannd7oedvhgvygdt421n1ryknlp8pl" xml:space="preserve">[[Fayl:Niko Pirosmani Margarita 1909.jpg| [[Niko Pirosmani]] — Aktrisa Marqarita (1909)|thumb]]

'''Primitivizm''' — XIX əsrdə yaranmış rəsm stili. Bir uşaqın yaradıcılığına və ya ibtidai dövrün təsvirlərinə bənzər formaları tərtib edən şəklin qəsdən sadələşdirilməsi daxildir. Bəzi tənqidçilərə görə, sadə sənətinin konsepsiyası &quot;primitivizm&quot; anlayışına deyil, birincisi qeyri-peşəkar, ikincisi, peşəkar rəsm stilidir.

Primitivizmin ən məşhur nümayəndələri: [[Anri Russo]], [[Niko Pirosmani]], [[Pol Qogen]] və başqaları hesab oluna bilər.

==Tarixi==
Primitivizm XIX əsrdə baş verən modern sənət hərakatlarının yeni formalaşan estetik meyillərindən biri kimi qiymətləndirilir. Kupist və simvolistlər arasında yayılaraq formal məhdudiyyətlərə qarşı idi.

Digər cərəyanlardan fərqi – primitivizm qeyri-peşəkarlığı, ibtidai dövrün təsvirini deyil, qəsdən sadələşdirilmiş üslubu nəzərdə tutur.

==Xüsusiyyət və üslub elementləri==

• Çalarların və perspektivin sadələşdirilməsi

• Simvolik elementlər və dekorativ kompozisiyalar

• Təbii, real mövzuların (heyvanlar, bitkilər, uşaqlar, yaşlılar) tez-tez işlənməsi.
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Primitivism Movement Overview |url=https://www.theartstory.org/movement/primitivism/?utm_source=chatgpt.com |website=The Art Story}}&lt;/ref&gt;

==Əsas nümayəndələri==

• Anri Russo (Henri Rousseau) – &quot;Gömrükçü&quot; ləqəbli naif stilin göstəricisidir. Ekzotik mənzərələri və sıx, dekorativ üslubu ilə məşhur idi.

• Niko Pirosmani – güclü primitivist idi. Əsərləri portret və gündəlik motivləri ilə diqqət çəkirdi.

• Pol Qogen – postimpressionist olsa da, primitivizm üslubunun güclü təsirində qalmışdır. Taiti-loqablı rəng palitrası və mistik mövzuları ilə məşhur olub.
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Smarthistory – Modern Art, Colonialism, Primitivism, and Indigenism: 1830–1950 |url=https://smarthistory.org/reframing-art-history/modern-art-colonialism-primitivism-indigenism/?utm_source=chatgpt.com |website=smarthistory.org |url-status= }}&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Anarxo-primitivizm]]

== Ədəbiyyat ==

=== İngilis dilində ===
* Antliff, Mark and Patricia Leighten, &quot;Primitive&quot; in ''Critical Terms for Art History'', R. Nelson and R. Shiff (Eds.). Chicago: [[University of Chicago Press]], 1996 (rev. ed. 2003).
* Blunt, Anthony &amp; Pool, Phoebe. ''Picasso, the Formative Years: A Study of His Sources''. Graphic Society, 1962.
* Connelly, S. Frances. ''The Sleep of Reason: Primitivism in Modern European Art and Aesthetics, 1725–1907''. University Park: [[Pensilvaniya Ştat Universiteti Nəşriyyatı|Pennsylvania State University Press]], 1999.
*

&lt;span title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=Primitivism+in+the+Art+of+Ana+Mendieta&amp;rft.date=2015&amp;rft.aulast=del+Valle&amp;rft.aufirst=Alejandro.&amp;rft_id=https%3A%2F%2Frepositori.upf.edu%2Fhandle%2F10230%2F27026&amp;rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3APrimitivism&quot; class=&quot;Z3988&quot;&gt;&lt;/span&gt;
* Cooper, Douglas ''The Cubist Epoch'', Phaidon in association with the Los Angeles County Museum of Art &amp; the Metropolitan Museum of Art, [[London]], 1970, &lt;nowiki&gt;ISBN 0-87587-041-4&lt;/nowiki&gt;
* Diamond, Stanley. ''In Search of the Primitive: A Critique of Civilization''. New Brunswick: Transaction Publishers, 1974.
* Etherington, Ben. ''Literary Primitivism''. Stanford: Stanford University Press, 2018.
* Flam, Jack and Miriam Deutch, eds. ''Primitivism and Twentieth Century Art Documentary History''. University of California Press, 2003.
* Goldwater, Robert. ''Primitivisim in Modern Art''. Belnap Press. 2002.
* Lovejoy, A. O. and George Boas. Primitivism and Related Ideas in Antiquity. Baltimore: Johns Hopkins Press, 1935 (With supplementary essays by W. F. Albright and P. E. Dumont, Baltimore and London, Johns Hopkins U. Press. 1997).
* Redfield, Robert. &quot;Art and Icon&quot; in ''Anthropology and Art'', C. Otten (Ed.). New York: Natural History Press, 1971.
* Rhodes, Colin. ''Primitivism and Modern Art.'' London: Thames and Hudson, 1994.
* Solomon-Godeau, Abigail. &quot;Going Native: Paul Gauguin and the Invention of Primitivist Modernism&quot; in ''The Expanded Discourse: Feminism and Art History'', N. Broude and M. Garrard (Eds.). New York: Harper Collins, 1986.

=== Rus dilində ===
* ''Авдеева В. В.'' Современное наивное искусство Германии: проблемы изучения // Известия Уральского государственного университета. — 2004. — № 33. — С. 230–238.
* ''Прокофьев В.'' О трех уровнях художественной культуры Нового и Новейшего времени: К проблеме примитива в изобразительных искусствах // Примитив и его место в художественной культуре Нового и Новейшего времени [: сб.]. М.: Наука, 1983. С. 6–28
* ''Юрков С.'' От лубка к &quot;Бубновому валету&quot;: Гротеск и антиповедение в культуре &quot;примитива&quot; // ''Юрков С.'' Под знаком гротеска: антиповедение в русской культуре: XI-начало XX вв. СПб.: Летний сад, 2003. С. 177–187. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-89740-083-0&lt;/nowiki&gt;.

== Xarici keçidlər ==
* [http://www.primitivism.com Articles on Primitivism] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140104063225/http://primitivism.com/ |date=2014-01-04 }}{{En icon}}
* [http://www.reviewfashion.com/Primitivism.htm &quot;Primitivism meaning and methods&quot;]&quot;
* [https://www.upf.edu/en/web/ciap/inici Research Group in Primitive Art and Primitivism (CIAP-UPF)]
* Ben Etherington, [https://lareviewofbooks.org/article/the-new-primitives/ &quot;The New Primitives&quot;], ''Los Angeles Review of Books'', may 24, 2018.

[[Kateqoriya:Bədii cərəyanlar]]
[[Kateqoriya:Modernizm sənəti]]
[[Kateqoriya:Antropologiya]]</text>
      <sha1>pannd7oedvhgvygdt421n1ryknlp8pl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sabah FK</title>
    <ns>0</ns>
    <id>555072</id>
    <revision>
      <id>9041904</id>
      <parentid>9034506</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T20:48:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45609-63</username>
        <id>353268</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2017/2018: Birinci Divionda çıxış */</comment>
      <origin>9041904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27725" sha1="cc7cs6qws2r7g8nj1obf53rftiihdif" xml:space="preserve">{{Futbol klubu
|adı             = Sabah Futbol Klubu
|orijinal adı    =
|emblem          = Sabah FK loqo.png
|şəklin ölçüsü   = 180px
|klubun tam adı  = &quot;Sabah Futbol Klubu&quot; MMC
|ölkə            = {{Bayraq|Azərbaycan}} [[Azərbaycan]]
|rəngləri        = {{rəng qutusu|#000000}}{{rəng qutusu|#EA87C7}} [[Qara|qara]]-[[Çəhrayı|çəhrayı]]
|ləqəbi          = ''Bayquşlar''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://oxu.az/idman/bayquslar-tarix-yazmaga-hazirlasirlar-cempionlar-liqasinda-reqib-orhus-dur|title=Çempionlar Liqası: &quot;Sabah&quot; məğlub oldu - VİDEO|date=5 avq 2026|website=Oxu.az}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;''Futuristlər''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://futbolpress.az/randersd%c9%99-umidverici-oyun/|title=Randersdə ümidverici oyun – FutbolPress.Az}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;''Tələbələr''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://baku.tv/idman/quotsabahquot-klubu-yeni-bas-mesqcisinin-adini-aciqlayib|title=&quot;Sabah&quot; klubu yeni baş məşqçisinin adını açıqlayıb|website=baku.tv|access-date=2026-08-06|archive-date=2024-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203012616/https://baku.tv/idman/quotsabahquot-klubu-yeni-bas-mesqcisinin-adini-aciqlayib|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;''Qara-çəhrayılar''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gencexeber.az/butun-xeberler/turan-tovuz-sabah-mubarizasinin-qisa-icmali|title=&quot;Turan Tovuz&quot; – &quot;Sabah&quot; mübarizəsinin QISA İCMALI &amp;#124; Gencexeber.az|date=6 avq 2026|website=gencexeber.az}}&lt;/ref&gt;
|qısa ad         =
|yaranma tarixi  = {{Start date and age|df=yes|2017|9|8}}
|bağlanma tarixi =
|stadionu        = [[Bank Respublika Arena]]
|tutumu          = 8700&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite news|title=KLUB HAQQINDA / STADİON|publisher=Sabah Futbol Klubunun rəsmi internet səhifəsi|website=www.sabahfc.az|date=|url=https://sabahfc.az/club/stadium|accessdate=22.08.2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250425072340/https://sabahfc.az/club/stadium|archivedate=2025-04-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|sahib başlıq    = Komandanın təsisçisi
|sahib           = {{Bayraq|Azərbaycan}} [[Yaqub Hüseynov]]
|sədr başlıq     = Prezident
|prezidenti      = {{Bayraq|Azərbaycan}} [[Maqsud Adıgözəlov]]
|baş məşqçisi    = {{Bayraq|Litva}} [[Valdas Dambrauskas]]
|kapitanı        = {{Bayraq|SVK}} Pavol Şafranko
|liqa            = [[Azərbaycan Premyer Liqası]]
|mövsüm          = [[Azərbaycan Premyer Liqası 2025/2026|2025–26]]
|sıra            = 1.
|sayt            = [https://sabahfc.az/ www.sabahfc.az]
| pattern_la1 = _fcbarcelona2425a
| pattern_b1 = _nikevapor5b
| pattern_ra1 = _fcbarcelona2425a
| pattern_sh1 = _nikevapor5b
| leftarm1 = 000000
| body1 = 000000
| rightarm1 = 000000
| shorts1 = 000000
| socks1 = 000000
| pattern_la2 = _nikevapor5w
| pattern_b2 = _nikevapor5w
| pattern_ra2 = _nikevapor5w
| pattern_sh2 = _nikevapor5w
| leftarm2 = FFFFFF
| body2 = FFFFFF
| rightarm2 = FFFFFF
| shorts2 = FFFFFF
| socks2 = FFFFFF
}}
'''Sabah FK''' — [[Masazır]] kəndini təmsil edən peşəkar futbol klubu. Klub 2018–2019 mövsümündən [[Azərbaycan Premyer Liqası|Misli Premyer Liqası]]nda çıxış edir. &quot;Sabah&quot; FK ev oyunlarını [[Masazır]] qəsəbəsində yerləşən &quot;[[Bank Respublika Arena]]&quot;da keçirir. Klub [[Azərbaycan Premyer Liqası 2025/2026|2025/2026]] mövsümündə ilk dəfə Azərbaycan çempionu olmuşdur.&lt;ref&gt;{{cite web |title=&quot;Sabah&quot; çempion! |url=https://apasport.az/azerbaycan/sabah-cempion-230313 |website=Apasport |access-date=30 aprel 2026 |date=30 aprel 2026}}&lt;/ref&gt;

== Tarixi ==

=== 2017/2018: Birinci Divizionda çıxış ===
Sabah Futbol Klubu 8 sentyabr 2017-ci ildə &quot;Bridge Group of Companies&quot; Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti tərəfindən təsis olunub.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news|title=&quot;SABAH&quot; FUTBOL KLUBU &quot;BANK RESPUBLİKA&quot; İLƏ ƏMƏKDAŞLIĞA BAŞLADI|publisher=“Bridge Group of Companies” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətinin rəsmi internet səhifəsi|website=www.bridgegroup.az|date=|url=https://www.bridgegroup.az/az/blog/6|accessdate=22.08.2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251109065948/https://bridgegroup.az/az/blog/6|archivedate=2025-11-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Komanda 2017/2018-ci illər mövsümündə [[Azərbaycan Birinci Liqası|Azərbaycan Birinci Divizionu]]nda mübarizə apardı.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite news|title=Birinci Divizionun təqvimi açıqlandı|publisher=Futbolinfo.az|website=www.futbolinfo.az|date=|url=https://futbolinfo.az/2017/51765/|accessdate=22.08.2022|archiveurl=|archivedate=2022-08-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Komandanın baş məqşçisi bir zamanlar [[Neftçi PFK]]-ni çalışdırmış [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]] mütəxəssis [[Arif Əsədov]] oldu.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite news|title=Arif Əsədov nazirin &quot;Sabah&quot;a münasibəti haqda - MÜSAHİBƏ|publisher=Sportinfo.az|website=www.sportinfo.az|date=|url=https://www.sportinfo.az/idman_xeberleri/1_divizion/23265.html|accessdate=22.08.2022|archiveurl=|archivedate=2022-08-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Komandanın heyəti əsasən azərbaycanlı futbolçulardan quruldu. 4 oktyabr 2017-ci ildə Sabah FK futbolçuları birinci dəfə rəsmi oyunda meydana çıxdılar.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite news|title=I Divizionda qəribə hal - Bütün oyunlar eyni hesabla bitdi|publisher=[[Qafqazinfo|Qafqazinfo.az]]|website=www.qafqazinfo.az|date=|url=https://qafqazinfo.az/news/detail/i-divizionda-qeribe-hal-butun-oyunlar-eyni-hesabla-bitdi-198651|accessdate=22.08.2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171108145401/http://qafqazinfo.az/news/detail/i-divizionda-qeribe-hal-butun-oyunlar-eyni-hesabla-bitdi-198651|archivedate=2017-11-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Evdə Binə FK-ya qarşı baş tutan oyunda Sabah FK rəqibi üzərində minimal hesabla qələbə qazanaraq rəsmi oyunlarda birinci qələbəsini qazandı.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Komandanın tarixi qolunu 30-cu dəqiqədə Məhəmməd Alıyev vurdu.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Birinci Divizionun 1-ci dövrəsini Sabah FK üç qələbə, bir heç-heçə və beş məğlubiyyətlə başa vurdu. Növbəti dövrədə Sabah futbolçuları nəticələri yaxşılaşdırmağa başladı və doqquz oyunda üç qələbə və dörd heç-heçə ilə meydandan ayrıldılar. Qış transfer pəncərəsi çərçivəsində Sabah FK heyətini 2 legioner futbolçu cəlb etdi – [[Moldova|moldovalı]] Artiom Zabun və [[Rusiya|rusiyalı]] Qvanzav Maqomedov. Üçüncü dövrə də Sabah FK nəticələrini yaxşılaşdırmağa davam etdi və 9 oyunda 5 qələbə və 2 heç-heçə ilə meydandan ayrıldı. Ümumi nəticədə Sabah FK Azərbaycan Birinci Divizionunun 2017/2018-ci illər mövsümünü 11 qələbə, 7 heç-heçə və 9 məğlubiyyətlə beşinci pillədə başa vurdu. Komandanın heyətində ən məhsular futbolçular – 8 qolla Raul Yaqubzadə, 5 qolla İlqar Ələkbərov, 4 qolla Emin Mehdiyev, Məhəmməd Alıyev və Şirməmməd Məmmədov və 3 qolla Artiom Zabun oldular. Həmin mövsüm Sabah FK həm də Azərbaycan Kubokunda debüt etdi. Komanda 1/8 final mərhələsində [[Azərbaycan Premyer Liqası]] təmsilçisi Sumqayıt FK-ya məğlub oldu (0:3).

=== 2018/2019: ===
&quot;Sabah&quot; Futbol Klubu [[Azərbaycan Premyer Liqası]]nda ilk oyununu 2018-ci il avqustun 12-də [[Keşlə FK|&quot;Keşlə&quot; Futbol Klubuna]] qarşı keçirdi. &quot;[[ASK Arena]]&quot;da keçirilən debüt matçında 1:0 hesabıyla qalib gələn &quot;Sabah&quot;, həm də, yüksək liqada ilk qələbəsini qazanmış oldu. Qarşılaşmada yeganə qola Marko Deviç imza atdı. Ukrayna millisinin keçmiş üzvü &quot;Sabah&quot; Futbol Klubunun Azərbaycan Premyer Liqasında ilk qolunun müəllifi kimi adını klubun tarixinə yazdırdı.

2022-ci ilin dekabrında [[Murad Musayev (məşqçi)|Murad Musayevin]] rəhbərlik etdiyi klub, &quot;[[Sumqayıt FK|Sumqayıt]]&quot;ı 6:0 hesabı ilə məğlub edərək [[Azərbaycan Premyer Liqası]]nda tarixinin ən böyükhesablı qələbəsini qazanıb.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://az.sputniknews.ru/20221224/klub-rossiyskogo-trenera-dobilsya-samoy-krupnoy-pobedy-v-svoey-istorii-449984181.html|title=Клуб российского тренера добился самой крупной победы в своей истории|description=новость|publisher=az.sputniknews.ru|lang=ru|accessdate=2023-01-03|archive-date=2022-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20221228083324/https://az.sputniknews.ru/20221224/klub-rossiyskogo-trenera-dobilsya-samoy-krupnoy-pobedy-v-svoey-istorii-449984181.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2022–23-cü il mövsümündə Azərbaycan Premyer Liqasının gümüş medallarını qazanaraq tarixində ilk dəfə avrokuboklara yollanıb.

2023–24-cü il mövsümü [[Azərbaycan Premyer Liqası|Azərbaycan Premyer Liqasını]] 3. yerdə tamamlayaraq yenidən avrokuboklarda iştirak etmək hüququ qazandı. Kubokda isə 1/4 finalda Qarabağ qarşısında mübarizəni dayandırdı. Burada alınan 1–7 lik məğlubiyyət klub tarixinin ən böyükhesablı məğlubiyyəti olub.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2024-01-30 |title=“Sabah” - “Qarabağ” 1:7 - Video |url=https://arena.az/sabah-qarabag-17-video/ |access-date=2024-07-08 |website=ARENA.AZ |language=az |archive-date=2024-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240708205306/https://arena.az/sabah-qarabag-17-video/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024–25 mövsümündə &quot;Sabah&quot; [[2024/2025 Azərbaycan Kuboku|Azərbaycan Kubokunun]] final mərhələsinə yüksəlib. Komanda 1 iyun 2025-ci ildə keçirilən final oyununda &quot;[[Qarabağ FK|Qarabağ]]&quot; ilə qarşılaşıb. [[Mehdi Hüseynzadə adına Sumqayıt şəhər stadionu|Mehdi Hüseynzadə adına Sumqayıt şəhər stadionunda]] oynanılan matçda &quot;Sabah&quot; rəqibini 3:2 hesabı ilə məğlub edərək tarixində ilk dəfə Azərbaycan Kubokunun qalibi olub.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-05-31 |title=“Sabah” Azərbaycan Kubokunun qalibi olub (fotoreportaj) |url=https://www.affa.az/index.php/news/sabah-azrbaycan-kubokunun-qalibi-olub-fotoreportaj/78336 |access-date=2025-06-01 |website=[[AFFA]]}}&lt;/ref&gt; Bu qələbə ilə &quot;Sabah&quot; [[UEFA Avropa Liqası|2025–26 UEFA Avropa Liqasının]] birinci təsnifat mərhələsinə vəsiqə qazanıb.

== Klubun loqosu və rəngləri ==
&quot;Sabah&quot;ın loqosunda klubun adı üzərində təsvir edilən günəş şüaları sabaha açılan yeni gün, yeni ümidlər, yeni qələbələri təcəssüm etdirir. Qalxan isə müdafiə əzminin, oyunda komandanın qapısının toxunulmazlığının ifadəsidir.

&quot;Sabah&quot;ın əsas rəngləri qara-çəhrayıdır. Çəhrayı rəng [[Masazır gölü|Masazır gölünün]] rəngini özündə əks etdirir.

== Rəhbərlik və müşahidə şurası ==
&quot;Sabah&quot; Futbol Klubunun təsisçisi &quot;Bridge Group of Companies&quot;-in rəhbəri [[Yaqub Hüseynov]]dur. &quot;Sabah&quot;ın prezidenti [[Maqsud Adıgözəlov]]dur.

Klubda Müşahidə Şurası (MŞ) da fəaliyyət göstərir. MŞ 5 üzvdən ibarətdir – [[Firudin Qurbanov (dövlət xadimi)|Firudin Qurbanov]] (Azərbaycan Respublikası təhsil nazirinin müavini), [[İqor Ponomaryov]] (azərbaycanlı keçmiş futbolçu və məşqçi, 1988-ci ilin olimpiya çempionu, [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]]-nin əməkdar idman ustası), Rəhman Hacıyev (&quot;1news.az&quot; saytının və &quot;Bakinskiy raboçiy&quot; qəzetinin rəhbəri), Rauf Xəlilov (sahibkar), [[Yaqub Hüseynov]] (sahibkar).

Müşahidə Şurasının sədri Firudin Qurbanovdur.&lt;ref&gt;{{cite web |title=“Sabah” futbol klubunun Müşahidə Şurası yaradılıb |url=https://report.az/futbol-xeberleri/sabah-futbol-klubunun-musahide-surasi-yaradilib/ |website=Report İnformasiya Agentliyi |accessdate=10 iyun 2024 |language=az |date=21 iyun 2020 |archive-date=2024-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610114509/https://report.az/futbol-xeberleri/sabah-futbol-klubunun-musahide-surasi-yaradilib/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Futbolçular üzrə göstəricilər ==

=== Ən çox oyuna çıxmaş futbolçular ===
* &lt;small&gt;son yenilənmə: 25.10.2025-ci il, Araz-Naxçıvan-Sabah oyunundan sonra&lt;/small&gt;
{| cellpadding=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:95%; background-color:#EFEFEF; text-align:center; style=&quot;text-align:center;font-size:86%;&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;70%&quot;
|- style=&quot;color:black; background:pink;&quot;
!#
!Futbolçu
!İllər
!Mövqeyi
!Oyun
!Qol
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|1.
| align=&quot;left&quot; |'''{{flag|Azerbaijan}} [[Amin Seydiyev]]'''
|2020–
|müdafiəçi
|155
|6
|-
|2.
| align=&quot;left&quot; |{{flag|Bosnia and Herzegovina}} [[Boyan Letiç]]
|2022–
|müdafiəçi
|112
|7
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|3.
| align=&quot;left&quot; |{{flag|Azerbaijan}} [[Elvin Camalov]]
|2021–2025
|yarımmüdafiəçi
|104
|2
|-
|4.
| align=&quot;left&quot; |{{flag|Azerbaijan}} [[Aleksey İsayev]]
|2020–2024, 2025–
|yarımmüdafiəçi
|102
|12
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|5.
| align=&quot;left&quot; |'''{{flag|Azerbaijan}} [[Anatoli Nuriyev]]'''
|2022–
|yarımmüdafiəçi
|100
|12
|-
|6.
| align=&quot;left&quot; |'''{{flag|Germany}} [[Coy Lens Mikels]]'''
|2021–2023, 2024–
|yarımmüdafiəçi
|98
|55
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|7.
| align=&quot;left&quot; |{{flag|Spain}} [[Con İrasabal]]
|2022–2025
|yarımmüdafiəçi
|92
|6
|-
|8.
| align=&quot;left&quot; |{{flag|Azerbaijan}} [[Yusif İmanov]]
|2022–2025
|qapıçı
|88
|0
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|9.
| align=&quot;left&quot; |'''{{flag|Azerbaijan}} [[Tellur Mütəllimov]]'''
|2022–
|yarımmüdafiəçi
|86
|5
|-
|10.
| align=&quot;left&quot; |{{flag|Azerbaijan}} [[Namiq Ələsgərov]]
|2022–2025
|yarımmüdafiəçi
|78
|7
|}

=== Ən çox qol vurmuş futbolçular ===
* &lt;small&gt;son yenilənmə: 25.10.2025-ci il, Araz-Naxçıvan-Sabah oyunundan sonra&lt;/small&gt;
{| cellpadding=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:95%; background-color:#EFEFEF; text-align:center; style=&quot;text-align:center;font-size:86%;&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;70%&quot;
|- style=&quot;color:black; background:pink;&quot;
!#
!Futbolçu
!İllər
!Mövqeyi
!Qol
!Oyun
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|1.
| align=&quot;left&quot; |'''{{flag|Germany}} [[Coy Lens Mikels]]'''
|2021–2023, 2024–
|yarımmüdafiəçi
|55
|98
|-
|2.
| align=&quot;left&quot; |'''{{flag|Nigeria}} Cesse Sekidika'''
|2023–
|yarımmüdafiəçi
|20
|74
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|3.
| align=&quot;left&quot; |{{flag|Georgia}} [[Davit Volkov]]
|2022–2024
|hücumçu
|19
|67
|-
|4.
| align=&quot;left&quot; |{{flag|UKR}} [[Aleksey Kaşşuk]]
|2022–2023
|yarımmüdafiəçi
|18
|39
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|5.
| align=&quot;left&quot; |'''{{flag|SVK}} Pavol Şafranko'''
|2024–
|hücumçu
|18
|43
|-
|6.
| align=&quot;left&quot; |{{flag|Nigeria}} [[Emmanuel Apeh]]
|2022–2024
|hücumçu
|16
|69
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|7.
| align=&quot;left&quot; |{{flag|Azerbaijan}} [[Aleksey İsayev]]
|2020–2024, 2025–
|yarımmüdafiəçi
|12
|102
|-
|8.
| align=&quot;left&quot; |'''{{flag|Azerbaijan}} [[Anatoli Nuriyev]]'''
|2022–
|yarımmüdafiəçi
|12
|100
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|9.
| align=&quot;left&quot; |{{flag|UKR}} Marko Deviç
|2018–2019, 2020
|yarımmüdafiəçi
|9
|24
|-
|10.
| align=&quot;left&quot; |'''{{flag|Jamaica}} Kahim Parris'''
|2023–
|yarımmüdafiəçi
|9
|62
|}

== Mövsümlər üzrə nəticələri ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:100%;&quot;
|+Sabah Futbol Klubunun son on mövsüm üzrə nəticələri
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Mövsüm
! colspan=&quot;9&quot; |Çempionat
! colspan=&quot;2&quot; |Kubok
! colspan=&quot;2&quot; |UEFA
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Bombardir
|-
!Turnir
!Yer
!O
!Q
!H
!M
!V
!B
!X
!Turnir
!Nəticə
!Turnir
!Nəticə
!Futbolçu
!Qol
|-
!2017–18
|Azərbaycan Birinci Divizionu
|5.
|27
|11
|7
|9
|43
|33
|'''40'''
|[[2017/2018 Azərbaycan Kuboku|Azərbaycan Kuboku]]
|1/8 final
|–
|–
|{{flag|Azerbaijan}} Raul Yaqubzadə
|8
|-
! scope=&quot;row&quot; |[[Azərbaycan Premyer Liqası 2018/2019|2018–19]]
|Azərbaycan Premyer Liqası
|7.
|28
|7
|6
|15
|20
|41
|'''27'''
|[[2018/2019 Azərbaycan Kuboku|Azərbaycan Kuboku]]
|1/4 final
|–
|–
|{{flag|UKR}} Marko Deviç
|8
|-
! scope=&quot;row&quot; |[[Azərbaycan Premyer Liqası 2019/2020|2019–20]]
|Azərbaycan Premyer Liqası
|6.
|20
|5
|6
|9
|19
|27
|'''21'''
|[[2019/2020 Azərbaycan Kuboku|Azərbaycan Kuboku]]
|1/4 final
|–
|–
|{{flag|Mali}} Ulise Diallo
|4
|-
! scope=&quot;row&quot; |[[Azərbaycan Premyer Liqası 2020/2021|2020–21]]
|Azərbaycan Premyer Liqası
|5.
|28
|7
|8
|13
|28
|38
|'''29'''
|[[2020/2021 Azərbaycan Kuboku|Azərbaycan Kuboku]]
|1TM
|–
|–
|{{flag|Azerbaijan}} Ramil Şeydayev
|6
|-
! scope=&quot;row&quot; |[[Azərbaycan Premyer Liqası 2021/2022|2021–22]]
|Azərbaycan Premyer Liqası
|5.
|28
|12
|5
|11
|42
|34
|'''41'''
|[[2021/2022 Azərbaycan Kuboku|Azərbaycan Kuboku]]
|1/4 final
|–
|–
| align=&quot;left&quot; |{{flag|Germany}} Coy-Lens Mikels
|14
|-
! scope=&quot;row&quot; |[[Azərbaycan Premyer Liqası 2022/2023|2022–23]]
|Azərbaycan Premyer Liqası
| bgcolor=&quot;Silver&quot; |'''2.'''
|36
|25
|6
|5
|75
|24
|'''81'''
|[[2022/2023 Azərbaycan Kuboku|Azərbaycan Kuboku]]
|1/4 final
|–
|–
| align=&quot;left&quot; |{{flag|Germany}} Coy-Lens Mikels
|17
|-
! scope=&quot;row&quot; |[[Azərbaycan Premyer Liqası 2023/2024|2023–24]]
|Azərbaycan Premyer Liqası
| bgcolor=&quot;#CC9966&quot; |'''3.'''
|36
|17
|7
|12
|50
|40
|'''58'''
|[[2023/2024 Azərbaycan Kuboku|Azərbaycan Kuboku]]
|1/4 final
|Konfrans Liqası
|3TM
| align=&quot;left&quot; |{{flag|Georgia}} Davit Volkov
|7
|-
! scope=&quot;row&quot; |[[Azərbaycan Premyer Liqası 2024/2025|2024–25]]
|Azərbaycan Premyer Liqası
|5.
|36
|10
|18
|8
|50
|46
|'''48'''
|[[2024/2025 Azərbaycan Kuboku|Azərbaycan Kuboku]]
| bgcolor=&quot;Gold&quot; |'''Qalib'''
|Konfrans Liqası
|3TM
| align=&quot;left&quot; |{{flag|Nigeria}} Cesse Sekidika
|13
|-
![[Azərbaycan Premyer Liqası 2025/2026|2025–26]]
|Azərbaycan Premyer Liqası
|
|
|
|
|
|
|
|
|[[2025/2026 Azərbaycan Kuboku|Azərbaycan Kuboku]]
|
|Konfrans Liqası
|3TM
|
|
|}
* &lt;sup&gt; '''Qısaltmalar:''' '''YF''' = yarım-final, '''1TM''' = 1-ci təsnifat mərhələsi, '''2TM''' = 2-ci təsnifat mərhələsi, '''3TM''' = 3-cü təsnifat mərhələsi, '''PO''' = pley-off mərhələsi&lt;/sup&gt;

== UEFA turnirlərində nəticələri ==
''11 avqust 2026-cı ilə olan məlumat:''
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;font-size:100%;&quot;
! Mövsüm
! Turnir
! Mərhələ
! Rəqib
! Ev oyunu
! Səfər oyunu
! Cəmi
!
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2023–24
| rowspan=&quot;2&quot; |UEFA Konfrans Liqası
|2TM
|{{flag|Latvia}} [[RFS FK|RFS]]
| style=&quot;text-align: center; background:#dfd;&quot; |2–1
| style=&quot;text-align: center; background:#dfd;&quot; |2–0
| style=&quot;text-align: center; background:#dfd;&quot; |'''4–1'''
|[[Fayl:Symbol keep vote.svg|17x17px]]
|-
|3TM
|{{flag|Serbia}} [[Partizan Belqrad FK|Partizan]]
| style=&quot;text-align: center; background:#dfd;&quot; |2–0
| style=&quot;text-align: center; background:#fdd;&quot; |0–2
| style=&quot;text-align: center; background:#ffd;&quot; |'''2–2 (4–5 p)'''
|[[Fayl:Symbol delete vote.svg|17x17px]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2024–25
| rowspan=&quot;2&quot; |UEFA Konfrans Liqası
|2TM
|{{flag|Israel}} [[Makkabi Hayfa FK|Makkabi Hayfa]]
| style=&quot;text-align: center; background:#fdd;&quot; |3–6
| style=&quot;text-align: center; background:#dfd;&quot; |3–0
| style=&quot;text-align: center; background:#ffd;&quot; |'''6–6 (3–2 p)'''
|[[Fayl:Symbol keep vote.svg|17x17px]]
|-
|3TM
|{{flag|Ireland}} [[Sent-Patriks Atletik FK|Sent-Patriks Atletik]]
| style=&quot;text-align: center; background:#fdd;&quot; |0–1
| style=&quot;text-align: center; background:#fdd;&quot; |0–1
| style=&quot;text-align: center; background:#fdd;&quot; |'''0–2'''
|[[Fayl:Symbol delete vote.svg|17x17px]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2025–26
|UEFA Avropa Liqası
|1TM
|{{flag|Slovenia}} Sele
| style=&quot;text-align: center;  background:#fdd;&quot; |2–3
| style=&quot;text-align: center; background:#ffd;&quot; |3–3
| style=&quot;text-align: center;  background:#fdd;&quot; |'''5–6'''
|[[Fayl:Symbol delete vote.svg|17x17px]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |UEFA Konfrans Liqası
|2TM
|{{flag|Moldova}} Petrokub
| style=&quot;text-align: center; background:#dfd;&quot; |4–1
| style=&quot;text-align: center; background:#dfd;&quot; |2–0
| style=&quot;text-align: center; background:#dfd;&quot; |'''6–1'''
|[[Fayl:Symbol keep vote.svg|17x17px]]
|-
|3TM
|{{flag|Bulgaria}} [[Levski Sofiya PFK|Levski Sofiya]]
| style=&quot;text-align: center; background:#fdd;&quot; |0–2
| style=&quot;text-align: center; background:#fdd;&quot; |0–1
| style=&quot;text-align: center; background:#fdd;&quot; |'''0–3'''
|[[Fayl:Symbol delete vote.svg|17x17px]]
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |2026–27
| rowspan=&quot;4&quot; |UEFA Çempionlar Liqası
|1TM
|{{flag|Uels}} [[Nyu Seynts FK|Nyu Seynts]]
| style=&quot;text-align: center; background:#dfd;&quot; |2–0
| style=&quot;text-align: center; background:#dfd;&quot; |2–1
| style=&quot;text-align: center; background:#dfd;&quot; |'''4–1'''
|[[Fayl:Symbol keep vote.svg|17x17px]]
|-
|2TM
|{{flag|Finlandiya}} [[KuPs FK|KuPs]]
| style=&quot;text-align: center; background:#dfd;&quot; |1–0
| style=&quot;text-align: center; background:#dfd;&quot; |2–0
| style=&quot;text-align: center; background:#dfd;&quot; |'''3–0'''
|[[Fayl:Symbol keep vote.svg|17x17px]]
|-
|3TM
|{{flag|Danimarka}} [[Orhus FK|Orhus]]
| style=&quot;text-align: center; background:#dfd;&quot; |4–0
| style=&quot;text-align: center; background:#fdd;&quot; |1–2
| style=&quot;text-align: center; background:#dfd;&quot; |'''5–2'''
|[[Fayl:Symbol keep vote.svg|17x17px]]
|-
|Pleyoff
|{{flag|İsrail}} [[Hapoel Beer-Şeva FK|Hapoel Beer-Şeva]]
| style=&quot;text-align: center; background:#dfd;&quot; |–
| style=&quot;text-align: center; background:#dfd;&quot; |–
| style=&quot;text-align: center; background:#dfd;&quot; |'''–'''
|
|-
|}

== Forma ==
Klub geyim dəstində qara-çəhrayı rənglərdən istifadə edir. &quot;Sabah&quot;ın ev forması qara-çəhrayı, səfər forması isə ağ-çəhrayı rəngdədir.

Klub [[Azərbaycan I Liqası (futbol)|I Divizionda]] çıxış etdiyi zaman İspaniyanın &quot;[[Joma]]&quot; firmasının geyim dəstindən istifadə edirdi. &quot;Sabah&quot; [[Premyer Liqada ilin gənc futbolçusu|Premyer Liqaya]] vəsiqə qazandıqdan sonra &quot;Joma&quot;nı İtaliyanın &quot;[[Macron]]&quot; firmasıyla əvəzlədi. 2020-ci ildən komanda &quot;[[Nike]]&quot; firmasının geyim dəstindən istifadə edir.

== Uğurları ==
'''[[Azərbaycan Premyer Liqası]]'''

: [[Fayl:Gold medal icon.svg|frameless|16x16px]] '''Qızıl medal (1):''' [[Azərbaycan Premyer Liqası 2025/2026|2025/26]]
: [[Fayl:Silver medal icon.svg|frameless|16x16px]] '''Gümüş medal (1):''' [[Azərbaycan Premyer Liqası 2022/2023|2022/23]]
: [[Fayl:Bronze medal icon.svg|frameless|16x16px]] '''Bürünc medal (1):''' [[Azərbaycan Premyer Liqası 2023/2024|2023/24]]
'''[[Azərbaycan Kuboku]]'''

: [[Fayl:Gold medal icon.svg|frameless|16x16px]] '''Qızıl medal (2):''' [[2024/2025 Azərbaycan Kuboku|2024/25]], [[2025/2026 Azərbaycan Kuboku|2025/26]]

== Stadion ==
{{Əsas|Bank Respublika Arena}}
[[Fayl:Alinja Arena.jpg|320px|thumb|Bank Respublika Arena]]
&quot;Sabah&quot; Futbol Klubu ev oyunlarını Masazır qəsəbəsində yerləşən &quot;[[Bank Respublika Arena]]&quot;da keçirir. &quot;Bank Respublika Arena&quot; 13 000 nəfər azarkeş tutumuna malikdir.

Stadionun oyun meydançası təbii ot örtüyünü ilə əhatə olunmuşdur. Stadionun ərzisində futbolçuların soyunub geyinmə otaqları, tibb məntəqəsi, mətbuat konfransı üçün nəzərdə tutulmuş zal ilə yanaşı, dəvətlilərin oyunları izləməsi üçün xüsusi otaqlar mövcuddur.

Sözügedən stadion əvvəlki illərdə &quot;[[Neftçi PFK|Neftçi]]&quot; və &quot;[[Qarabağ FK|Qarabağ]]&quot; klublarının müvəqqəti olaraq Premyer Liqa oyunlarına ev sahibliyi etmişdir. &quot;Sabah&quot; Futbol Klubu yüksək liqada &quot;Bank Respublika Arena&quot;dan əsas stadion kimi istifadə edən ilk klubdur. Azərbaycan Premyer Liqasının 2022/2023 mövsümündə ən çox azarkeş məhz bu stadionunda keçirilən &quot;Sabah&quot; FK — &quot;Qarabağ&quot; FK oyununda qeydə alınıb. 0:0 hesabı ilə nəticələnən görüşü 10000 nəfər tribunadan canlı izləyib.

== Komandanın Heyəti ==
{{Yenilənib|4 avqust 2025}}.
{{Fs start}}
{{Fs player|no=2|pos=DF|nat=AZE|name=[[Amin Seydiyev]]}}
{{Fs player|no=3|nat=GLP|pos=DF|name=[[Stiv Solvet]]}}
{{Fs player|no=5|pos=DF|nat=AZE|name=[[Rəhman Daşdəmirov]]}}
{{Fs player|no=6|pos=MF|nat=AZE|name=[[Abdulla Xaybulayev]]}}
{{Fs player|no=7|pos=DF|nat=BIH|name=[[Boyan Letiç]]}}
{{Fs player|no=8|pos=MF|nat=AZE|name=[[Ayaz Quliyev]]}}
{{Fs player|no=10|pos=MF|nat=AZE|name=[[Anatoli Nuriyev]]}}
{{Fs player|no=11|pos=MF|nat=JAM|name=[[Kahim Parris]]}}
{{Fs player|no=13|pos=MF|nat=CRO|name=[[İvan Lepinitsa]]}}
{{Fs player|no=17|pos=DF|nat=AZE|name=[[Tellur Mütəllimov]]}}
{{Fs player|no=18|pos=FW|nat=SVK|name=[[Pavol Şafranko]]}}
{{Fs player|no=20|pos=MF|nat=GER|name=[[Coy Lens Mikels]]}}
{{Fs mid}}
{{Fs player|no=22|nat=FRA|pos=MF|name=[[Zinədin Uld Xaled]]}}
{{Fs player|no=33|nat=UZB|pos=MF|name=[[Umarali Raxmonaliyev]]}}
{{Fs player|no=40|pos=DF|nat=BRA|name=[[İqor Nogeyra]]}}
{{Fs player|no=53|pos=DF|nat=BRA|name=[[Andrey Viktor Souza Santos|Andrey Santos]]}}
{{Fs player|no=55|pos=GK|nat=AZE|name=[[Nicat Mehbalıyev]]}}
{{Fs player|no=70|pos=MF|nat=NGR|name=[[Cessi Sekidika]]}}
{{Fs player|no=72|pos=GK|nat=AZE|name=[[Rüstəm Samiqullin]]}}
{{Fs player|no=80|nat=ALG|pos=DF|name=[[Akim Zedadka]]}}
{{Fs player|no=88|pos=MF|nat=AZE|name=[[Xəyal Əliyev (futbolçu)|Xəyal Əliyev]]}}
{{Fs player|no=92|pos=GK|nat=KAZ|name=[[Stas Pokatilov]]}}
{{Fs player|no=99|pos=FW|nat=SRB|name=[[Neqoş Kupusoviç]]}}
{{Fs end}}2025-ci ilin sonuna olan məlumatına əsasən Sabah FK heyət dəyəri 16.6 milyon avro təşkil edir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan klublarının dəyəri açıqlandı |url=https://oxu.az/idman/azerbaycan-klublarinin-deyeri-aciqlandi |access-date=2025-12-23 |website=Oxu.az |language=az}}&lt;/ref&gt;

== Məşqçilər heyəti ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Vəzifə
!Ad, soyad
|-
|Baş məşqçi
|{{bayraq|Litva}} Valdas Dambrauskas&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;Sabah&quot; yeni baş məşqçisini RƏSMƏN AÇIQLADI |url=https://oxu.az/idman/sabah-yeni-bas-mesqcisini-resmen-aciqladi |access-date=2025-06-20 |website=Oxu.az |language=az}}&lt;/ref&gt;
|-
|Köməkçi məşqçi
|{{bayraq|İtaliya}} Valeriyo Zuddas
{{bayraq|İspaniya}} Kristian Sebalyos
|-
|Qapıçı məşqçisi
|{{bayraq|Litva}} Yustinias Qasiyunas
|-
|Fiziki hazırlıq
|{{bayraq|Xorvatiya}} Domaqoy Periç
|-
|Video analist
|{{bayraq|Rusiya}} Nikita Vaşyuqin
{{bayraq|Ukrayna}} Aleksandr Pançuk
|}

== Akademiya ==
&quot;Sabah&quot; Futbol Klubu &quot;[[Vətən (futbol məktəbi)|Vətən]]&quot; Respublika İxtisaslaşdırılmış Olimpiya Ehtiyatları Uşaq Gənclər Futbol Məktəbi ilə əməkdaşlıq edir. &quot;Vətən&quot; 1967-ci ildə uşaq və gənclər futbol məktəbi kimi təsis olunmuşdur. İlk illərində &quot;Vətən&quot; Futbol Məktəbinə Azərbaycanın futbol əfsanəsi [[Ələkbər Məmmədov]] rəhbərlik etmişdir. 26 dekabr 2007-ci il tarixindən etibarən [[Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi|Azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyi]]nin qərarı ilə məktəbin adı rəsmi olaraq &quot;Vətən&quot; Respublika İxtisaslaşdırılmış Olimpiya Ehtiyatları Uşaq Gənclər Futbol Məktəbi olmuşdur.

&quot;Vətən&quot; Futbol Məktəbinin Bakı şəhərində yerləşən iki kampusu mövcuddur. Bu futbol məktəbində Bakı şəhərindən olanlarla yanaşı, Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən olan istedadlı uşaq və yeniyetmələr də məşq edir. &quot;Vətən&quot; Futbol Məktəbinin futbolçularından ibarət komandalar mütəmadi olaraq xaricdə təşkil olunan beynəlxalq futbol turnirlərində çıxış etmək imkanı qazanırlar.

Uzun müddətdi fəaliyyət göstərən futbol məktəbinin müxtəlif yaş qrupları AFFA-nın təşkil etdiyi yarışlarda uğurla çıxış edirlər. 2017/2018-ci il mövsümündə 7 yaş qrupunda (U10, U11, U12, U13, U14, U15 və U16) çempionatlara qatılan &quot;Vətən&quot; RİOEUG futbol məktəbi yekunda 3 qızıl (U11, U12 və U15), 1 gümüş (U16) və 1 bürünc (U10) medal qazanmaqla özünəməxsus rekordu yeniləyib.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
{{Xarici istinadlar}}
{{Sabah FK heyəti}}
{{Futbol üzrə Azərbaycan çempionatı}}
{{Azərbaycan Premyer Liqasında iştirak edən klublar}}

[[Kateqoriya:Bakı futbol klubları]]
[[Kateqoriya:2017-ci ildə Azərbaycanda yarananlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Premyer Liqası klubları]]
[[Kateqoriya:Sabah FK]]</text>
      <sha1>cc7cs6qws2r7g8nj1obf53rftiihdif</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Prometey (təşkilat)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>562727</id>
    <revision>
      <id>9041933</id>
      <parentid>8109076</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T00:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3939" sha1="b2ou2y6st1uu3hdvikh4v8axo4gi28i" xml:space="preserve">{{digər məna}}
{{Təşkilat
|Adı                       = Prometey
|Orijinal adı              = &lt;!-- Təşkilatın originalın dilindəki adı--&gt;
|Abreviatura               = &lt;!-- Təşkilatın adının abreviaturası--&gt;
|Bayraq                    = &lt;!-- Təşkilatın bayrağı--&gt;
|Bayrağın ölçüsü           = &lt;!-- Sadəcə rəqəm--&gt;
|Emblem                    = &lt;!-- Təşkilatın emblemi və ya loqosu--&gt;
|Emblemin ölçüsü           = &lt;!-- Sadəcə rəqəm--&gt;
|Şəkil                     = &lt;!-- Təşkilatla bağlı şəkil--&gt;
|Şəklin ölçüsü             = &lt;!-- Sadəcə rəqəm--&gt;
|Şəklin izahı              = &lt;!-- Sadəcə rəqəm--&gt;
|Növü                      = Siyasi
|Fəaliyyəti                = &lt;!-- Təşkilatın fəaliyyət sahəsi--&gt;
|Şüarı                     = &lt;!-- Təşkilatın şüarı--&gt;
|Yaranma tarixi            = [[1926]]
|Qeydiyyat tarixi          = &lt;!-- Təşkilatın dövlət qeydiyyatına alınma tarixi--&gt;
|Dağılma tarixi            = [[1939]]
|Rəsmi dili                = &lt;!-- Təşkilatın rəsmi dili--&gt;
|Mərkəzi                   = &lt;!-- Təşkilatın yerləşdiyi şəhər/ölkə--&gt;
|Fəaliyyət göstərdiyi yer  = &lt;!-- Təşkilatın fəaliyyət göstərdiyi şəhər/ölkə--&gt;
|Yarandığı yer             = [[Paris]], [[Fransa]]
|Qurucusu                  = &lt;!-- Təşkilatın qurucusu (əgər varsa)--&gt;
|Prezidenti                = &lt;!-- Təşkilatın prezidenti (əgər varsa)--&gt;
|Sədri                     = &lt;!-- Təşkilatın rəhbəri--&gt;
|Büdcəsi                   = &lt;!-- Təşkilatın büdcəsi--&gt;
|Üzvləri                   = &lt;!-- Təşkilatın üzvləri--&gt;
|Rəsmi saytı               = &lt;!-- Rəsmi internet səhifəsinin ünvanı--&gt;
|Commons                   = &lt;!-- Təşkilatın VikiAnbar kateqoriyası--&gt;
}}
'''Prometey''' — [[Avropa]]da [[1926]]-cı ildən [[1939]]-cu ilə qədər fəaliyyət göstərən siyasi təşkilat.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin mühacirət fəaliyyəti |url=http://www.anl.az/down/meqale/525/525_yanvar2009/68208.htm |website=www.anl.az |publisher=www.anl.az |accessdate=26 sentyabr 2018 |url-status= }}&lt;/ref&gt;

== Tarixi ==
[[Paris]]də 1920-ci illərdə mühacirlərlə əlaqəli ciddi işlər aparılırdı. Mühacirlərə dəstək planının genişlənməsi üçün 1926-cı ildə keçmiş [[Çar Rusiyası]] xalqlarının liderləri beynəlxalq təşkilat kimi fəaliyyət göstərən &quot;Prometey&quot; klubunu yaratdılar.&lt;ref name=&quot;paris&quot;&gt;{{cite web |title=Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin Fransadakı fəaliyyəti |url=http://musavat.com/news/m-e-resulzadenin-fransadaki-fealiyyeti_181330.html |website=musavat.com |publisher=musavat.com |accessdate=26 sentyabr 2018}}&lt;/ref&gt; Bu hərəkatın genişlənməsi üçün 1926-cı ildə [[fransız dili]]ndə &quot;Prometey&quot; jurnalı nəşr edilməyə başladı.&lt;ref name=&quot;paris&quot;/&gt; Jurnalın redaksiya heyəti və daimi müəllifləri tərkibinə [[Qafqaz]]ın, [[Türküstan]]ın və [[Ukrayna]]nın aşağıdakı görkəmli xadimləri daxil oldular: [[Məhəmməd Əmin Rəsulzadə]], [[Noy Jordaniya]], [[Aleksandr Şulqin]], [[Ayaz İshaki]], [[Mustafa Çokayoğlu]], [[Mir Yaqub Mehdiyev]] və digərləri.&lt;ref name=&quot;paris&quot;/&gt;

Parisdə çap edilən &quot;Prometey&quot; jurnalında isə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin aşağıdakı maraqlı məqalələri çap edilmişdi:&lt;ref name=&quot;paris&quot;/&gt; 1) “Azərbaycan Respublikası”, 1926, N1, səh. 25-31; 2) “Bolşeviklərin Şərq siyasəti”, 1928, N20, səh. 10-14; N21, səh. 6-11; 3) “Qafqaz Birliyi”, 1929, N36, səh. 5-7; 4) “Milli Azərbaycan hərəkatının xarakteri”, 1930, N42, səh. 11-13; 5) “Siyasətçi tarixçiyə qarşı”, 1931, N51, səh. 6-8.

== İstinadlar ==
{{İstinad stili}}
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Siyasi təşkilatlar]]
[[Kateqoriya:1926-cı ildə yarananlar]]
[[Kateqoriya:1939-cu ildə ləğv olunanlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanın mühacir təşkilatları]]</text>
      <sha1>b2ou2y6st1uu3hdvikh4v8axo4gi28i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qara Qarayevin ev-muzeyi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>567935</id>
    <revision>
      <id>9042036</id>
      <parentid>8647332</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T05:29:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9042036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6197" sha1="kg26rh9exktpc210dg0502tczxo64c8" xml:space="preserve">{{Muzey
 |Adı               = Qara Qarayevin Ev Muzeyi
 |Növü              = [[Azərbaycan musiqisi]]
 |Sahəsi            = &lt;!-- Muzeyin sahəsi--&gt;
 |Orijinal adı      = 
 |Şəkil             = Qara.Q ev muzeyi.jpg
 |Miqyası           = 
 |İzahı             = Muzeyin çöl girişində yerləşdirilmiş məlumat lövhəsi
 |Açılış tarixi     = 1 oktyabr 2018
 |Yeri              = [[Bakı]], [[Azərbaycan]]
 |Ünvan             = Nizami küçəsi, 49
 |Kolleksiyası      = 300-dən artıq
 |Müsafirlərin sayı = &lt;!-- Muzeyə gələnlərin sayı--&gt;
 |Direktoru         = Züleyxa Qarayeva
 |Muzeyə yetişmək   = {{Bahnlinie|M|1||black|red|black}} [[İçərişəhər metrostansiyası]]
 |Telefon           = 
 |İş vaxtı          = Çərşənbə axşamı – Şənbə 09:00 – 18:00,&lt;br&gt; Bazar 10:00 – 17:00 &lt;br&gt;İstirahət günü – Bazar ertəsi
 |Bilet             = 
 |Rəsmi saytı       = 
}}
'''Qara Qarayevin Ev Muzeyi''' — sovet-Azərbaycan bəstəkarı [[Qara Qarayev]]in 1918–1946-cı illərdə yaşadığı mənzildə yaradılmış, onun həyat və fəaliyyətini əks etdirən ev muzeyi. Muzey [[Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi]]nin tabeliyindədir.

== Tarixi ==
[[Fayl:Q.Qarayeve mexsus piano.jpg|thumb|left|upright|240px|Muzeydə sərgilənən piano.]]
Muzey bəstəkarın 100 illik yubileyi ilində 2018-ci ilin 1 oktyabr tarixində açılmışdır və Nizami küçəsi 49-da yerləşir. Muzeyin açılışında mədəniyyət naziri [[Əbülfəs Qarayev]], Baş nazirin müavini [[Əli Əhmədov]], [[Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqı|Bəstəkarlar İttifaqının]] sədri [[Firəngiz Əlizadə]], [[Bakı Musiqi Akademiyası]]nın rektoru [[Fərhad Bədəlbəyli]], xalq yazıçısı [[Anar]] və digər ictimai xadimlər iştirak etmişdir.&lt;ref&gt;[https://report.az/i-ncesenet/qara-qarayevin-ev-muzeyinin-acilisi-olub/?fbclid=IwAR01wDzeYmQpb8YZkd_g5KhBh_lARR210vhfIqdN-xMRoecorZYiyKeqWk0 [[Qara Qarayev]]in ev muzeyinin açılışı olub//&quot;report.az&quot;]{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Həmçinin açılış mərasimində Mədəniyyət Nazirliyi və Milli Kitabxananın birgə nəşr etdiyi &quot;Azərbaycanın görkəmli şəxsiyyətləri&quot; seriyasından Qara Qarayevin həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş qısa oçerklərdən ibarət kitabın təqdimatı olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bakıda Qara Qarayevin ev muzeyi açılıb//&quot;atv.az&quot; |url=http://atv.az/news/culture/101179-bakida-qara-qarayevin-ev-muzeyi-acilib?fbclid=IwAR3LXI4sYRLO4VAL4N6TsEChSmj9oCOP60cHnO05FafjtjrWDAf9e_JWXZk |access-date=2018-11-14 |archive-date=2022-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103050407/http://atv.az/news/culture/101179-bakida-qara-qarayevin-ev-muzeyi-acilib?fbclid=IwAR3LXI4sYRLO4VAL4N6TsEChSmj9oCOP60cHnO05FafjtjrWDAf9e_JWXZk |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Ekspozisiya ==
[[Qara Qarayev]] bu mənzildə gəncliyini, tələbəlik illərini keçirib, ilk əsərlərini, o cümlədən, &quot;[[Yeddi gözəl (balet)|Yeddi gözəl]]&quot; baletini burada yaradıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dahi bəstəkar Qara Qarayevin ev muzeyinin açılış mərasimi olub//&quot;azertag.az&quot; |url=https://azertag.az/xeber/Dahi_bestekar_Qara_Qarayevin_ev_muzeyinin_achilis_merasimi_olub-1199999?fbclid=IwAR0EXdW-Hv0fen8exB0jOFHlsgzDK41VypLes_4o86RTfXcGCcnG32mH5eM |access-date=2018-11-16 |archive-date=2022-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325093701/https://azertag.az/xeber/Dahi_bestekar_Qara_Qarayevin_ev_muzeyinin_achilis_merasimi_olub-1199999?fbclid=IwAR0EXdW-Hv0fen8exB0jOFHlsgzDK41VypLes_4o86RTfXcGCcnG32mH5eM |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Muzeyin qurulması əsnasında müxtəlif fondlardan bəstəkara aid olan materialların siyahısı tutuldu və respublikadan kənarda bəstəkarın irsi ilə bağlı araşdırma aparılaraq, xeyli material toplandı. Belə ki, [[Moskva]]dakı Dövlət Ədəbiyyat və İncəsənət Arxivindən [[Qara Qarayev]]ə aid sənədlər, bəzi əlyazmalar, çəkdiyi fotoşəkillər Azərbaycana gətirildi. Həmçinin eksponatlara digər nadir materiallar – şəxsi kitabxanasından üzərində qeydləri olan kitablar, [[Sankt-Peterburq]] teatrından əldə olunan tamaşaların afişaları, şəxsi əşyalar, musiqilərin not əlyazmalarının surətləri, səs yazıları və baletlərinə çəkilmiş eskizlər daxildir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=BAKIDA DAHİ BƏSTƏKAR QARA QARAYEVİN EV-MUZEYİ AÇILACAQDIR//&quot;azertag.az&quot; |url=https://azertag.az/xeber/BAKIDA_DAHI_BASTAKAR_QARA_QARAYEVIN_EV_MUZEYI_ACHILACAQDIR-486672?fbclid=IwAR0rcwpgknVuWdx4H_JhcTKUP_KFcdNUHC3IXBWFXAeu3NBzLt9t-eGE2qE |access-date=2018-11-14 |archive-date=2022-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325093701/https://azertag.az/xeber/BAKIDA_DAHI_BASTAKAR_QARA_QARAYEVIN_EV_MUZEYI_ACHILACAQDIR-486672?fbclid=IwAR0rcwpgknVuWdx4H_JhcTKUP_KFcdNUHC3IXBWFXAeu3NBzLt9t-eGE2qE |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ümumilikdə bəstəkarın ev-muzeyinə təqdim olunmuş eksponatların sayı 300-dən çoxdur. Muzeydəki [[Pyotr Çaykovski]]nin büstü isə [[Qara Qarayev]]ə qayınanası Yelezaveta Mixaylovnanın hədiyyəsidir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Əbədi ehtiramın daha bir ünvanı//&quot;azerbaijan-news.az&quot; |url=http://www.azerbaijan-news.az/view-156422/%C6%8Fb%C9%99di-ehtiram%C4%B1n-daha-bir-%C3%BCnvan%C4%B1?fbclid=IwAR3RIYPUYN58TGxDQmdE8kkkWXpiLdWS6j2CYzFaGFPToq8Wdt3Swqps0tI |access-date=2018-11-16 |archive-date=2020-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201202074826/http://www.azerbaijan-news.az/view-156422/%C6%8Fb%C9%99di-ehtiram%C4%B1n-daha-bir-%C3%BCnvan%C4%B1?fbclid=IwAR3RIYPUYN58TGxDQmdE8kkkWXpiLdWS6j2CYzFaGFPToq8Wdt3Swqps0tI |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Muzeyin tərtibat-dizayn işlərini &quot;Partner Culture+Projects&quot; (Hors Kampman) şirkəti həyata keçirtmişdir.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Bakı muzeyləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycandakı bioqrafik muzeylər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycandakı ev-muzeylər]]
[[Kateqoriya:2018-ci ildə yaradılmış muzeylər]]
[[Kateqoriya:Qara Qarayev]]
[[Kateqoriya:Nəsimi rayonundakı tikililər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycandakı musiqi muzeyləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan mədəniyyəti]]</text>
      <sha1>kg26rh9exktpc210dg0502tczxo64c8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qivami Mütərrizi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>570578</id>
    <revision>
      <id>9042228</id>
      <parentid>8278873</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T11:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9042228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2873" sha1="b7wxdah14wtvm1lmogbvwq2grk6at8r" xml:space="preserve">{{Yazıçı
 |adı               = Qivami Mütərrizi
 |orijinal adı      = Qivami Mütərrizi Gəncəvi
 |digər adları      = 
 |şəkil             = 
 |şəklin ölçüsü     = 
 |şəklin izahı      = 
 |ilk adı           = 
 |təxəllüsü         = Gəncəvi
 |doğum tarixi      = XII əsr
 |doğum yeri        = Gəncə
 |vəfat tarixi      = 
 |vəfat yeri        = 
 |vəfat səbəbi      = 
 |dəfn yeri         = 
 |vətəndaşlığı      = {{AZE}}
 |milliyyəti        = azərbaycanlı
 |təhsili           = 
 |ixtisası          = 
 |fəaliyyəti        = şair
 |fəaliyyət illəri  = 
 |əsərlərinin dili  = 
 |istiqamət         = 
 |janr              = 
 |ilk əsəri         = 
 |tanınmış əsərləri = 
 |mükafatları       = 
 |imzası            = 
 |saytı             = 
 |vikimənbə         = 
 |vikianbar         = 
}}
'''Qivami Mütərrizi''' — XII əsr Azərbaycan şairi.&lt;ref&gt;[http://www.anl.az/down/meqale/edebiyyat/2012/sentyabr/265376.htm Dahi şairin müasiri  Qivami Gəncəvi]{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==

[[Nizami Gəncəvi|Nizami Gəncəvinin]] yaxın qohumu olmuş Qivami Mütərrizi XII əsrdə [[Gəncə|Gəncədə]] anadan olmuşdur. O, ədəbiyyat tarixinə [[Əbülüla Gəncəvi|Əbül-üla]] Gəncəvi məktəbinin istedadlı davamçısı kimi düşmüşdür. Ehtimala görə Qivaminin 7000 beytlik divanı olmuşdur. Bəzi mənbələr onun Nizami Gəncəvinin qardaşı olduğunu yazır.

==Yaradıcılığı==

Qivami Mütərrəzinin divanı Britaniya muzeyində saxlanılır. Qivami Gəncəvinin təxəllüsü &quot;''Mütərrizi''&quot; olmuşdur. Onun &quot;Bədiiliyin sehirkarlıqları&quot; adlı məşhur qəsidəsi şərhləri ilə birlikdə Özbəkistanda Ə.Biruni adına İnstitutun əlyazmalar şöbəsində saxlanılır. 
  
== Əsərləri ==

Şair saray həyatına tamamiylə biganə olsa da, Eldəgizlərə, Cahan Pəhləvana, Qızıl Arslana qəsidələr yazmış, onların qüdrətini alqışlamişdır. Qızıl Arslanın ölümündən sonra ona şeir həsr etmişdir. Şairin çox saylı əsərləri içərisində ən dəyərlilərindən biri də “''Raiyyə''” qəsidəsidir. Qızıl Arslana həsr olunmuş bu şeirdə Qivami m Şərq poeziyasının bütün incəliklərindən istifadə edərək hökümdarın igidliyindən, qəhrəmanlığından, vətənin, xalqın qeydinə qalmasından söz açmışdır. 

[[1960]]-cı nəşr olunmuş &quot;''Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi''&quot; kitabında, [[1965]]-ci ildə Moskıvada çap olunmuş &quot;''Kratkie soopşeniya instituta narodov Azii AN SSSR''&quot; məcmuəsinin dərc etdirdiyi məqaləde Qivami Mütərrizi Gəncevinin həyat və yaradıcılığından məlumatlar, əsəhrlərindən nümunələr vermişdir.

== Həmçinin bax ==

*[[Nizami Gəncəvi]]
*[[Cahan Pəhləvan]]
*[[Qızıl Arslan]]

== İstinadlar ==</text>
      <sha1>b7wxdah14wtvm1lmogbvwq2grk6at8r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Penn Muzeyi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>589159</id>
    <revision>
      <id>9041739</id>
      <parentid>8747660</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T15:01:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2263" sha1="m5ls3290j2mp2s9ntntxqypj4177usc" xml:space="preserve">{{Muzey
 |Adı                      = Penn Muzeyi
 |Orijinal                 ={{dil-en|The University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology}}
 |Şəkil                    =Penn Museum's Warden Garden and Main Entrance, Summer 2012.jpg
 |Şəklin ölçüsü            =
 |Şəklin izahı             = Penn Muzeyinin əsas girişi
 |Əsası qoyulub            =  [[1887]]                        
 |Açılış tarixi            =
 |Bağlanıb                 =
 |Dağıdılıb                =
 |Yenidən təşkil olunub    =
 |Təsisçi                  =
 |Mövzu                    =[[Antropologiya]] ve [[Arxeologiya]]
 |Yerləşir                 =[[32]][[60]] South Street, 
[[Filadelfiya]] , [[Pensilvaniya]]
[[ABŞ|Amerika Birləşmiş Ştatları]]
 |Ünvan                    =
 |Kolleksiyası             =
 |Ziyarətçilərin sayı      =
 |Direktor                 =Julian Siggers
 |Muzeyə yetişmək          = 
 |Telefon                  =
 |İş rejimi                =
 |Bilet                    =
 |Saytı                    ={{URL|http://www.penn.museum|http://www.penn.museum}}
 |Commons                  = 
}}
[[şəkil:5th-4th century BCE Etruscan necklace by Mary Harrsch.jpg|thumb|right|300px|Penn Muzeyində Etrusklara aid qızıl boyunbağı e.ə.4-5 əsrlər.]]
'''Pensilvaniya Universitetinin Arxeologiya və Antropologiya Muzeyi''' ( {{dil-en|The University of Pennsylvania Museum of Archeology and Anthropology}} , qısaldılmış Penn Museum ) [[1887]]-ci ildə Filadelfiya Universitetində yaradılıb . 20-ci əsrin əvvəllərində muzey [[Misir]], [[Mesopotamiya]], [[Afrika]], [[Şərqi Asiya]] və [[Latın Amerikası]]na bir sıra mühüm arxeoloji və antropoloji ekspedisiyaları təşkil etmişdir. &lt;ref&gt;http://www.penn.museum|http{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot }}://www.penn.museum {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150721030802/http://www.penn.museum/ |date=2015-07-21 }}&lt;/ref&gt;
== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Universitet muzeyləri]]
[[Kateqoriya:ABŞ muzeyləri]]
[[Kateqoriya:Filadelfiyadakı binalar və tikililər]]
[[Kateqoriya:Arxeologiya muzeyləri]]
[[Kateqoriya:1887-ci ildə yarananlar]]
[[Kateqoriya:1887-ci ildə ABŞ-də yarananlar]]</text>
      <sha1>m5ls3290j2mp2s9ntntxqypj4177usc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:Venesuela tarixi</title>
    <ns>14</ns>
    <id>594059</id>
    <revision>
      <id>9042019</id>
      <parentid>4783718</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:58:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</comment>
      <origin>9042019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="189" sha1="pemb1i9pk8paxjk91w78mhkgmlfczeo" xml:space="preserve">{{Vikianbar kateqoriyası|History of Venezuela}}

[[Kateqoriya:Venesuela|Tarix]]
[[Kateqoriya:Cənubi Amerika tarixi]]
[[Kateqoriya:Ölkələrinə görə tarix]]
[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</text>
      <sha1>pemb1i9pk8paxjk91w78mhkgmlfczeo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Püsək</title>
    <ns>0</ns>
    <id>603213</id>
    <revision>
      <id>9041951</id>
      <parentid>8201493</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T02:11:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3479" sha1="76hmjxxzsksd3ivhc5zsdp91z4zb4zf" xml:space="preserve">{{Yaşayış məntəqəsi
|ölkə = Ermənistan
}}
'''Püsək''' — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Sisyan rayonunda
kənd.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/save/http://www.ebooks.az/download/pe14UjKT.pdf PDF] [https://web.archive.org/web/20150721025034/https://behruzmelikov.files.wordpress.com/2013/11/qerbi-azerbaycanin-turk-menseli-toponimleri.pdf versiyası]. // Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimləri. Müəllifi: [[İbrahim Bayramov|İ. M. Bayramov]]; Redaktorları: [[Budaq Budaqov|B. Ə. Budaqov]], [[Həsən Mirzəyev|H. İ. Mirzəyev]], S. A. Məmmədov. Bakı: &quot;Elm&quot; nəşriyyatı, 2002, 696 səh. ISBN 5-8066-1452-2&lt;/ref&gt;

== Tarixi ==
Rayon mərkəzindən 18 km cənub-qərbdə, Sofulu kəndinin yaxınlığında yerləşirdi. 1590-cı il
tarixli &quot;İrəvan əyalətinin müfəssəl tarixi&quot;ndə Pisək&lt;ref&gt;İrəvan əyalətinin icmal dəftəri (araşdırma, tərcümə, qeyd və əlavələrin müəllifləri: Z. Bünyatov və H. Məmmədov (Qaramanlı), Bakı, &quot;Elm&quot;, 1996. s.135&lt;/ref&gt;, 1728-ci il tarixli &quot;İrəvan əyalətinin icmal dəftəri&quot;ndə Püsyak&lt;ref&gt;İrəvan əyalətinin icmal dəftəri (araşdırma, tərcümə, qeyd və əlavələrin müəllifləri: Z. Bünyatov və H. Məmmədov (Qaramanlı), Bakı, &quot;Elm&quot;, 1996. s.150&lt;/ref&gt; formasında qeyd edilmişdir. Z. Qorqodyanın əsərində kəndin qədim adı Püsyək kimi göstərilmişdir&lt;ref&gt;Коркотян З. [https://www.avetruthbooks.com/2017/10/zaven-kotkotyan-naselenie-sovetskoi-armenii-za-poslenie-sto-let-1831-1931-1932.html Население Советской Армении за последние сто лет (1831–1931)] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220331202402/https://www.avetruthbooks.com/2017/10/zaven-kotkotyan-naselenie-sovetskoi-armenii-za-poslenie-sto-let-1831-1931-1932.html |date=2022-03-31 }}. Ереван: Издательство &quot;Мелконян фонд&quot;, 1932, с. 94&lt;/ref&gt;.

Toponim qədim türk dilində &quot;gül çələngi&quot; mənasında işlənən püsək (əsli psak) sözündən&lt;ref&gt;Древнетюркский словарь, Л., &quot;Наука&quot;, 1969. s.398&lt;/ref&gt; əmələ gəlmişdir. Relyef əsasında yaranan sadə quruluşlu toponimdir.

== Əhalisi ==
Kənddə 1886-cı ildə 332 nəfər, 1897-ci ildə 153 nəfər, 1908-ci ildə 260 nəfər, 1914-cü ildə 310 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır&lt;ref name=&quot;books.google.az&quot;&gt;Коркотян З. Население Советской Армении за последние сто лет (1831–1931). Ереван: Издательство &quot;Мелконян фонд&quot;, 1932, с. 78–79, 148–149&lt;/ref&gt;.

1918-ci ildə ermənilər azərbaycanlılar qırğınlarla deportasiya etmişlər. İndiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra sağ qalanlar öz kəndlərinə dönmüşdür. Burada 1922-ci ildə 150 nəfər, 1926-cı ildə 149 nəfər, 1931-ci ildə 197 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır&lt;ref name=&quot;books.google.az&quot;/&gt;.

Kənd 1930-cu illərin sonunda ləğv edilmişdir. İndi xaraba kənddir.

== Pusək məscidi ==

Pusək məscidinin daşdan yonulmuş dirəyi 1980-ci illərə kimi qalmaqda idi. &lt;ref&gt;[http://www.anl.az/down/meqale/azadliq/2013/sentyabr/326455.htm]{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
{{Zəngəzur kəndləri}}
{{Qərbi Azərbaycan}}

[[Kateqoriya:Zəngəzur kəndləri]]
[[Kateqoriya:Ermənistanın ləğv olunmuş kəndləri]]</text>
      <sha1>76hmjxxzsksd3ivhc5zsdp91z4zb4zf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Göylər Dağ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>624217</id>
    <revision>
      <id>9042073</id>
      <parentid>9034311</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:07:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etibar.muradli</username>
        <id>63036</id>
      </contributor>
      <comment>/* Elm və Təhsili */</comment>
      <origin>9042073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40418" sha1="nuetqfrb5xqan2yu7hnuvfo79nvbflq" xml:space="preserve">{{İş gedir}}

{{Yaşayış məntəqəsi
 |ad                = Göylər Dağ
 |xəritə            =
 |xəritə miqyas     = 
 |xəritə məlumat    = 
 |xəritə1           = 
 |xəritə1 miqyas    = 
 |xəritə1 məlumat   = 
 |xəritə2           = 
 |xəritə2 miqyas    = 
 |xəritə2 məlumat   = 
 |ərazi             = 
 |əhali             = 
 |əhali_il          = 
 |əhalisi           = 6462&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
 |siyahıyaalma ili  = 2009
 |əhali sıxlığı     = 
 |yüksəklik         = 
 |lat_deg           = 40
 |lat_min           = 29
 |lat_sec           = 42
 |lat_hem           = 
 |lon_deg           = 48
 |lon_min           = 40
 |lon_sec           = 44
 |lon_hem           = 
 |poçt_indeksi      = 
 |ölkə              = Azərbaycan
 |bölgə             = 
 |region            = Dağlıq Şirvan iqtisadi rayonu
 |rayon             = Şamaxı rayonu
 |göstərilən icmanın növü=Bələdiyyə
 |göstərilən icma   = [[Göylər bələdiyyəsi]]
 |şəhər             = 
 |qəsəbə            = 
 |kənd nümayəndəsi  = 
 |bələdiyyə başçısı = 
 |rəsmi_saytı       = 
}}
'''Göylər Dağ''' və ya '''Dağ Göylər''' — [[Azərbaycan Respublikası]]nın [[Şamaxı rayonu]]nun Göylər kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Kənd [[Göylər bələdiyyəsi|Göylər bələdiyyəsinə]] aiddir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=1999-12-07 |title=Bələdiyyələrin əraziləri və torpaqları haqqında Azərbaycan Respublikasının qanunu |url=https://e-qanun.az/framework/5230 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111164801/http://e-qanun.az/print.php?internal=view&amp;target=1&amp;docid=5230&amp;doctype=0 |archive-date=2012-01-11 |access-date= |website=Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi Hüquqi aktların vahid elektron bazası |language=az }}&lt;/ref&gt;

== Toponimikası ==
&quot;Göylər&quot; oykonimi bu ərazidə məskunlaşmış [[Səlcuqilər|səlcuqların]] [[Salur boyu|Salur]] tayfasına mənsub &quot;göglər&quot; qolunun adı ilə əlaqələdir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;{{sfn|Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti I|2007|p=209}} Türklərin yaşadıqları başqa bölgələrdə də eyni tayfa adına rast gəlmək olur. Türkmənistanda Salur tayfasından Yeddi Uruq tirəsinin bir qolu Kuyukler, digər qolu isə Qokler adlanır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Винников |first=Яков |url=https://abashin.org/2024/03/13/vinnikov-ya-r-rodoplemennoj-i-etnicheskij-sostav-naseleniya-chardzhouskoj-oblasti-turkmenskoj-ssr/ |title=Родоплеменной и этнический состав населения Чарджоуской области Туркменской ССР |publisher=Труды Института истории, археологии и этнографии АН Туркменской ССР |year=1962 |location=[[Aşqabad]] |pages=27 |language=ru |access-date=2026-07-09 |archive-date=2026-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416111153/https://abashin.org/2024/03/13/vinnikov-ya-r-rodoplemennoj-i-etnicheskij-sostav-naseleniya-chardzhouskoj-oblasti-turkmenskoj-ssr/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ersari tayfasının da bir qolu Qekqler adlanır.{{sfn|Bəndəliyev|2009|p=83}} Göylər kəndində Boğallı, Muradhasıllı, Masallı, Qazıxanlı, Mollalı, Cibi noxudlu, Tatarlar və Sayadlı tirələrindən olan insanlar yaşayırlar. Bundan başqa Türkmənistanda da Sayadlı tayfasının bir tirəsi Göylər adlanır.{{sfn|Bəndəliyev|2009|p=84}}

19-cu əsrdə Göylər obasının yerində 2 kənd yaranıb. Kəndlərdən biri Dağ Göylər digəri isə Çöl Göylər adlanır. Göylər Dağ kəndi dağda yerləşdiyi üçün belə adlanıb. Oykonim Göylər/Göglər (etnotoponim) və dağ (dağlıq ərazi) komponentlərindən düzəlib, &quot;dağlıq ərazidə olan Göylər kəndi&quot; deməkdir.{{sfn|Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti I|2007|p=210}}
== Tarixi ==
Göylər obası 1821-ci ildə [[Şirvan xanlığı|Şirvan xanlığın]]&lt;nowiki/&gt;ın inzibati ərazi vahidi olan [[Elat mahalı]]nın tərkibində olan 20 obadan biri olub.Mahalın sakinləri əsasən [[maldarlıq]], qismən isə [[əkinçilik]]lə məşğul olurdular.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Xəlilli |first=Fariz |date=2017-04-10 |title=Salyanlı xanım Pyotrun zabitlərini necə qətlə yetirdi |url=https://axar.az/news/hadise/162791.html?fbclid=IwAR2AS0BXPmEzik_z5k5IHrtlZuFPaB8-oBVn7ZAw1JMGjOLAoDgwXFsdgJA |access-date=2026-07-03 |website=axar.az |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415100333/https://axar.az/news/hadise/162791.html?fbclid=IwAR2AS0BXPmEzik_z5k5IHrtlZuFPaB8-oBVn7ZAw1JMGjOLAoDgwXFsdgJA |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Çar Rusiyasında ===
19-cu əsrin ortalatına aid mənbələrə əsasən Pirmərdəkan dağında yarımköçəri həyat tərzi keçirən gövlər tayfasına aid olan 96 ailənin bir hissəsi kəndin dağlıq ərazisində, digər hissəsi isə çöl ərazisində məskunlaşdıqları üçün burada iki kənd yaranıb. Kəndlərdən biri Dağ Göylər, digəri isə [[Çöl Göylər]] adlanıb.{{sfn|Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti I|2007|p=210}}

1826-cı ilin payızında rus qoşunlarının polkovnik Mişenkonun komandanlığı altında Şirvan əyalətində Qacarlara qarşı apardığı hərbi əməliyyatlar dövrünə aid sənədlərdə Göylər kəndinin də daxil olduğu Elat mahalı haqqında məlumatlar qeydə alınıb. 1826-cı il oktyabr ayının rəsmi hərbi hesabatlarına əsasən, həmin dövrdə kəndin tabe olduğu Elat mahalının idarəçiliyi naib Məmməd bəy Əmir Səliyevə tapşırılıb. Müharibə dövründə kənd və daxil olduğu mahal həm hərbi-kəşfiyyat, həm də maddi təminat baxımından proseslərə cəlb edilib.&lt;ref&gt;Рапорт полковника Мищенко генерал-адъютанту Паскевичу от 23-го октября 1826 года. Лагерь при сел. Джевате // Акты, собранные Кавказской археографической комиссией. — Т. VII. — Тифлис, 1878. — С. 26-27.&lt;/ref&gt;

=== Şamaxı soyqırımı dövründə ===
1918-ci ilin mart-iyul aylarında erməni millətçi silahlı birləşmələri və yerli molokan dəstələrinin Şamaxı qəzasında törətdiyi kütləvi müsəlman qırğınları zamanı qəzanın ən böyük yaşayış məntəqələrindən olan Göylər kəndi strateji əhəmiyyətli hadisələrin mərkəzində yer almışdır. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Fövqəladə İstintaq Komissiyasının (FİK) sənədləri kəndin bu dövrdəki vəziyyətini sənədləşdirir.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot;&gt;Рустамова-Тогиди Солмаз Али кызы. «ШЕМАХА. Март-июль 1918 г. Азербайджанские погромы в dokumentax». Том І. Город Шемаха. Баку, 2013, 880 стр. (Fövqəladə İstintaq Komissiyasının sənədlər toplusu).&lt;/ref&gt;

1 yanvar 1916-cı il rəsmi statistikasına görə kənd tamamilə azərbaycanlılardan (müsəlmanlardan) ibarət, qəzanın ən böyük kənd icmalarından biri idi.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot; /&gt;
Kənd bilavasitə erməni (Mədrəsə) və rus-molokan (Xilmilli, Çuxuryurd, Astraxanka) kəndləri ilə əhatə olunduğundan, qırğınlar başlayan an tam hərbi mühasirəyə düşmüşdür.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot; /&gt;

Stepan Lalayev və Ağabek Lalayevin komandanlıq etdiyi erməni qüvvələri yerli molokan silahlıları (Yakov Bezrodnov və b.) ilə ittifaqa girərək Şamaxı şəhərini dağıtdıqdan sonra ətraf müsəlman kəndlərinə, xüsusilə Göylərə hücum etdilər. Hücum edən qüvvələr odlu silahlar və pulemyotların dəstəyi ilə kəndin taxıl ehtiyatlarını və mal-qarasını kütləvi şəkildə qarət etmiş, müqavimət göstərən yerli sakinləri qətlə yetirmişlər.
Göylər kəndi coğrafi mövqeyinə görə Şamaxı şəhərindəki qırğından qaçıb dağlara sığınan minlərlə dinc şəhər sakini (qadınlar, uşaqlar, yaşlılar) üçün əsas müvəqqəti sığınacaq və xilas düşərgəsinə çevrilmişdir.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot; /&gt;
Qüvvələrin qeyri-bərabər olmasına baxmayaraq, Göylər əhalisi kəndə pənah gətirən qaçqınları qorumaq üçün silahlı müqavimət göstərmiş, itkilər verdikdən sonra sağ qalan əhali ilə birgə Göyçay istiqamətinə çəkilmişdir.

''' İstintaq nəticələri ''' 

FİK sədri Ələkbər bəy Xasməmmədov və müstəntiq A. F. Novatskinin rəsmi hesabatlarında sübut olunmuşdur ki, Göylər kəndinə edilən hücumlar təsadüfi toqquşma deyil, bölgənin müsəlman demoqrafiyasını seyrəltmək və gələcək ərazi iddiaları üçün zəmin yaratmaq məqsədilə icra edilən planlı siyasətin tərkib hissəsidir.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot; /&gt;

=== SSRİ dövründə ===
1977-ci il üçün tərtib olunmuş [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR-nin]] inzibati ərazi bölgüsündə Şamaxı rayonunun Göylər Dağ kəndi, tərkibində  Acıdərə, Çaylı, Çöl Göylər, Göylər Dağ, və Yenikənd kəndlərinin olduğu Göylər [[Kənd soveti|kənd Sovetinin]] mərkəzi olaraq qeyd olunub.{{sfn|Azərbaycan SSR İnzibati-ərazi bölgüsü|1979|p=90}} Həmin dövrdə kənd əhalisi heyvandarlıq, taxılçılıq və üzümçülüklə məşğul olub. Kənddə şərab zavodu, orta və səkkizillik məktəb, kitabxana, mədəniyyət evi, kinoqurğu,  və xəstəxana olub.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{ASE|6|108|Məqalə=ҜӨЈЛӘР ДАҜ|link=https://archive.org/details/ace-vi-cild/page/108/mode/2up}}&lt;/ref&gt;


Hal–hazırda, Göylər Dağ kəndi [[Azərbaycan|Azərbaycanın]] [[Şamaxı rayonu|Şamaxı rayonunun]] Göylər kənd inzibati ərazi dairəsinin mərkəzidir.&lt;ref name=&quot;:63&quot;&gt;{{Cite web |date=2024 |title=İnzibati Ərazi Bölgüsü Təsnifatı, 2024 |url=https://e-qanun.az/framework/57325 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260109160535/https://e-qanun.az/framework/57325 |archive-date=2026-01-09 |access-date= |website=Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi Hüquqi aktların vahid elektron bazası |lang=az }}&lt;/ref&gt;

== Dini və ictimai keçmişi ==
Göylər kəndinin dini-etnoqrafik və mənəvi tarixi kənd ərazisində aparılan arxeoloji tədqiqatlar və etnoqrafik araşdırmalar əsasında üç əsas xronoloji mərhələ üzrə öyrənilir.

=== İslamdan əvvəlki dövr və erkən orta əsrlər ===
Kənd ərazisindəki Kərimli təpəliyində yerləşən qədim qəbiristanlıqdakı uzunsov formalı, yerə batmış qəbirlərin tədqiqatçılar tərəfindən qədim türk etnoslarına aid olduğu ehtimal edilir. Çöl Göylər ərazisində, Pirə-Bağdad qəbiristanlığının yaxınlığında mövcud olmuş, lakin hazırda yeri dəqiq bilinməyən &quot;Sarı pir&quot; ziyarətgahının İslamdan əvvəlki dövrə — Tenqriçilik inanc sisteminə aid olduğu da ehtimal olunur.

Erkən orta əsrlər və Qafqaz Albaniyası dövrünü xarakterizə edən iki əsas toponimik faktor Çöl Göylər ərazisindəki &quot;Qalacıq yeri&quot; və Dağ Göylər ərazisindəki &quot;Arnout&quot; dağıdır. Arxeoloq, professor Aləm Nuriyevin araşdırmalarına əsasən, &quot;Qalacıq yeri&quot; yaşayış məskənində III–VIII əsrlərdə şəhər tipli yaşayış mövcud olmuşdur. Ərazidə xristianlıq dövrünə aid maddi sübutlar aşkar edilmədiyi üçün, alban tayfalarının bir qisminin zərdüştilik dininə etiqad etdiyi və strateji hündürlüyə malik &quot;Arnout&quot; zirvəsindən hərbi-müdafiə məqsədilə od elementindən (tonqallardan) istifadə etdiyi irəli sürülür.

=== İslam dövrü və orta əsrlər ===
Tədqiqatlar İslam dininin bu əraziyə VIII əsrdə gəldiyini göstərir. Göylər kəndinin 16 kilometrliyində yerləşən Şamaxı Cümə məscidinin inşa tarixi (743-cü il), Qalacıq yaşayış məskəninin məhv olmasının VIII əsrə təsadüf etməsi və Pirə-Bağdad ərazisində ərəblərlə yerli sakinlər arasında baş vermiş döyüş haqqında yerli rəvayətlər bu fikri əsaslandırır.

Ərazi Şirvanşahlar dövlətinin tərkibinə daxil olsa da, dövrün yazılı mənbələrində Göylər kəndinin adına birbaşa rast gəlinmir. Bu, mənbələrin məhdudluğu və əhalinin qismən yarımköçəri həyat tərzi keçirməsi ilə izah olunur.

=== XIX–XX əsrlər və çar Rusiyası dövrü ===
Azərbaycan Çar Rusiyası tərəfindən işğal olunduqdan sonra, 1820-ci illərdən etibarən kameral siyahıyaalmalarda Göylər kəndi barədə rəsmi statistik məlumatlar qeydə alınmışdır. Çar üsul-idarəsi dövründə məscidlərə mollalar dövlət tərəfindən təyin edilir və onlara maaş verilirdi. Mollalar kənddə həm dini ayinləri icra edir, həm də mülki qeydiyyat, kəbin, miras bölgüsü və kənd icmasının sənədləşmə işlərini həyata keçirirdilər.{{sfn|Deminski|2026|p=121}} 1872-ci il islahatlarından sonra mollalar birbaşa kənd icması tərəfindən seçilməyə və Tiflisdə yerləşən Zaqafqaziya Sünni Ruhani İdarəsi tərəfindən təsdiqlənməyə başladı.{{sfn|Deminski|2026|p=123}}

Sənədlər və yerli yaddaş əsasında kəndin baş mollalarının xronologiyası müəyyən edilmişdir:

* ''' Molla Nuru ''' — Əslən [[Qəbələ rayonu|Qəbələdən]] olan bu şəxs 1840–1850-ci illərdə kəndə təyinatla göndərilmiş ilk məlum molladır.{{sfn|Deminski|2026|p=122}}
* ''' Molla Nəbi Hacı İbrahim oğlu — ''' 1860-cı illərdə fəaliyyət göstərmişdir. Rəsmi sənədlərdə onun hökumət əleyhinə fəaliyyətdə şübhəli bilindiyi qeyd olunmuşdur.{{sfn|Deminski|2026|p=123}}
* ''' Molla Abdulla Nuru oğlu ''' — 1870-ci illərdə kəndin mollası olub. Qəbələdən gəlmiş kəndin ilk məlum mollası Molla Nurunun oğludur.{{sfn|Deminski|2026|p=123}}
* ''' Molla Nurməmməd Abdulla oğlu ''' — [[İstanbul|İstanbulda]] dini təhsil almış, XX əsrin əvvəllərindən 1925-ci ilə qədər fəaliyyət göstərmişdir.{{sfn|Deminski|2026|p=123}}
* ''' Molla Fəttah Abdulla oğlu ''' — Qardaşı Molla Nurməmməd Abdulla oğlundan sonra sovet rejiminin ilk illərində icma tərəfindən molla seçilmiş, 1937-ci ildə [[Azərbaycanda Stalin repressiyaları|Stalin repressiyaları]] zamanı güllələnmişdir.{{sfn|Deminski|2026|p=124}}

=== Məscid tikintisi və dini təhsil ===
Pir Mərdəkan xanəgahındakı köhnə məscidin kiçik olması və 1902-ci il Şamaxı zəlzələsinin fəsadları səbəbindən, 1902-ci ildə kənd ağsaqqalı Hacı Nuh Hacı İbrahim oğlunun rəhbərliyi və yerli əhalinin vəsaiti hesabına Göylərdə yeni, daha böyük kənd məscidi inşa edilmişdir.

Kənd məscidinin nəzdində fəaliyyət göstərən mollaxanada ilkin şəriət təhsili alan uşaqlar sonradan təhsillərini Şamaxı Cümə məscidinin mədrəsələrində davam etdirirdilər. Sovet dövründə dini təhsil qadağan edilsə də, kənddə ərəb və fars dillərini bilən xəttat və dindarların formalaşdırdığı, yerli dildə &quot;Yeddilik&quot; adlandırılan dindar qruplar fəaliyyət göstərmiş, Quranın xətm edilməsi ayinlərini qorumuşdular.

XIX əsrin ikinci yarısında iqtisadi vəziyyətin yaxşılaşması ilə kənd sakinləri Həcc ziyarətinə getməyə başlamışlar. Araşdırmalara görə, 1920-ci ilə qədər kənddən 22 nəfər Həcc ziyarətində olmuşdur (onlardan Hacı Hasan Səfər oğlu və Hacı Qasım Qurban oğlu ziyarət zamanı vəfat etmişlər). 1920-ci ildə sovet hakimiyyətinin qurulması və sərhədlərin bağlanması ilə bu ziyarətlər dayandırılmışdır.

=== Şeyx Əyyub təriqəti ===
XIX–XX əsrlərdə Şirvan regionunda geniş yayılan və Şeyx Əyyub Bayram oğlu (1730–1796) tərəfindən əsası qoyulan sufi təriqəti Göylər kəndində də güclü nüfuza malik olmuşdur. Zikr və mürşüd-mürid prinsipinə əsaslanan bu təriqətin bəzi şeyxləri və müridləri Göylər kəndində məskunlaşmışdılar. Təriqətin ilk tanınmış göylərli müridləri və şeyx tərəfindən seçilən xəlifələri arasında Hacı İbrahim Əlimərdan oğlu, Yaqub Bədəl oğlu və Pirimverdi Halim oğlunun (Sofu Əhməd) adları çəkilir.

== Coğrafiyası və iqlimi ==
Göylər Dağ kəndi rayon mərkəzi Şamaxı şəhərindən 17 km cənubda, [[Çöl Göylər]] kəndindən 10 km məsafədə, [[Ləngəbiz silsiləsi|Ləngəbiz silsiləsinin]] şimal ətəyində yerləşir.{{sfn|Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti I|2007|p=210}}

— [[Şamaxı]] şəhərindən&lt;ref name=&quot;:62&quot;&gt;{{Cite web |title=İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı, 2024 |url=http://www.azstat.org/tesnifat/cedeveller/arazi.jsp?parm=arazi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407100955/https://www.azstat.org/tesnifat/cedeveller/arazi.jsp?parm=arazi |archive-date=2023-04-07 |access-date= |website=www.azstat.org |lang=az }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:63&quot; /&gt; 17 km cənubda&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, [[Çöl Göylər]] kəndindən 10 km məsafədə,{{sfn|Azərbaycan SSR İnzibati-ərazi bölgüsü|1979|p=90}} [[Ləngəbiz silsiləsi|Ləngəbiz silsiləsinin]] şimal ətəyində yerləşir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Azərbaycan|Azərbaycanın]] [[Şamaxı rayonu|Şamaxı rayonunun]] Göylər kənd inzibati ərazi dairəsinə Göylər Dağ, [[Acıdərə (Şamaxı)|Acıdərə]], Çöl Göylər, [[Yenikənd (Şamaxı)|Yenikənd]] kəndləri daxildirlər. Göylər Dağ kəndi isə bu kənd inzibati ərazin dairəsinin mərkəzidir.&lt;ref name=&quot;:63&quot; /&gt;

{{Şəhərin iqlimi
|Şəhər_yiyəlik= Göylər kəndi
|Mənbə = [https://en.climate-data.org/asia/azerbaijan/samax%c4%b1-rayonu/goeyl%c9%99r-dag-956419/] [https://www.meteoblue.com/en/weather/historyclimate/climatemodelled/g%c3%b6yl%c7%9drda%c4%9f_azerbaijan_586459]
| Yan_orta=  0.9         | Yan_orta_yağ= 37
| Fev_orta=   2.1        | Fev_orta_yağ= 46
| Mar_orta=    6.1       | Mar_orta_yağ= 60
| Apr_orta=    11.0       | Apr_orta_yağ= 58
| May_orta=     16.6      | May_orta_yağ= 50
| İyn_orta=     21.7      | İyn_orta_yağ= 35
| İyl_orta=     24.9      | İyl_orta_yağ= 16
| Avq_orta=      24.9     | Avq_orta_yağ= 17
| Sen_orta=      19.5     | Sen_orta_yağ= 44
| Okt_orta=       13.5    | Okt_orta_yağ= 56
| Noy_orta=        6.9   | Noy_orta_yağ= 53
| Dek_orta=        2.6   | Dek_orta_yağ= 40
| İl_orta =       12.6    | İl_orta_yağ = 512
| Yan_min_orta=  -2.4     | Yan_maks_orta= 4.8
| Fev_min_orta=   -1.6    | Fev_maks_orta= 6.2
| Mar_min_orta=  1.6     | Mar_maks_orta= 10.7
| Apr_min_orta=   5.8    | Apr_maks_orta= 15.7
| May_min_orta=   11.2    | May_maks_orta= 21.4
| İyn_min_orta=    15.9   | İyn_maks_orta= 26.9
| İyl_min_orta=    19.2   | İyl_maks_orta= 30.2
| Avq_min_orta=    19.3   | Avq_maks_orta= 30.2
| Sen_min_orta=    15   | Sen_maks_orta= 24.1
| Okt_min_orta=    9.8   | Okt_maks_orta= 17.5
| Noy_min_orta=    3.4   | Noy_maks_orta= 10.8
| Dek_min_orta=    -0.7   | Dek_maks_orta= 6.5
| İl_min_orta =    8.0   | İl_maks_orta = 17.1
| Yan_müt_min=        | Yan_müt_maks= 
| Fev_müt_min=        | Fev_müt_maks= 
| Mar_müt_min=        | Mar_müt_maks= 
| Apr_müt_min=        | Apr_müt_maks= 
| May_müt_min=        | May_müt_maks= 
| İyn_müt_min=        | İyn_müt_maks= 
| İyl_müt_min=        | İyl_müt_maks= 
| Avq_müt_min=        | Avq_müt_maks= 
| Sen_müt_min=        | Sen_müt_maks= 
| Okt_müt_min=        | Okt_müt_maks= 
| Noy_müt_min=        | Noy_müt_maks= 
| Dek_müt_min=        | Dek_müt_maks= 
| İl_müt_min =        | İl_müt_maks = 
| Yan_su_temp= 
| Fev_su_temp= 
| Mar_su_temp= 
| Apr_su_temp= 
| May_su_temp= 
| İyn_su_temp= 
| İyl_su_temp= 
| Avq_su_temp= 
| Sen_su_temp= 
| Okt_su_temp= 
| Noy_su_temp= 
| Dek_su_temp= 
| İl_su_temp =
|}}

== Əhalisi ==

=== 19-cu əsrdə ===
[[Çar Rusiyası]] Azərbaycanı işğal etdikdən sonra bölgədə bir neçə dəfə əhalinin siyahıyaalması aparılıb. 1856-cı il tarixli [[Qafqaz təqvimi|&quot;Qafqaz təqvimi&quot;ndə]] [[Elat mahalı|Elat mahalının]] Göylər kəndi əhalisinin sünni etiqadlı Azərbaycan türklərindən (təqvimdə &quot;tatar&quot; yazılıb) ibarət olduğu və öz aralarında Azərbaycan dilində (təqvimdə &quot;tatarca&quot; yazılıb) danışdıqları qeyd olunub.{{sfn|Kavkazski kalendar|1855|p=278}}

1859–1864-cü illərdə aparılmış kameral təsvirin məlumatları əsasında tərtib edilmiş Bakı quberniyasının yaşayış məntəqələrinin siyahılarına görə, həmin dövrdə Göylər kəndində 96 təsərrüfatda, 728 nəfər əhali (368 kişi və 360 qadın) yaşayırdı. Bundan başqa siyahıda kənd əhalisinin sünni etiqadlı Azərbaycan türkləri (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) olduğu da qeyd olunub.{{sfn|Zeydlits|1870|p=28}}

1873-cü ilə aid məlumatlara əsasən, [[Nikolay Zeydlits]] tərəfindən redaktə edilərək 1879-cu ildə nəşr olunmuş &quot;Qafqaz diyarının yaşayış məntəqələrinin siyahıları&quot;nın V cildində Göylər kəndi haqqında da məlumat var. Bu siyahılara görə 1873-cü ildə Göylər kəndində 137 təsərrüfatda, 847 nəfər əhali (464 kişi və 383 qadın) yaşayırdı. Bundan başqa siyahıda kənd əhalisinin sünni etiqadlı Azərbaycan türkləri (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) olduğu da qeyd olunub.{{sfn|Zeydlits|1879|p=227}}

1886-cı ilə aid &quot;Zaqafqaziya diyarının əhalisinə dair statistik məlumatlar toplusu&quot;nda Göylər kəndində 1199 nəfərin (673 kişi və 526 qadın) yaşadığı qeyd olunub. Bundan başqa siyahıda kənd əhalisinin sünni etiqadlı Azərbaycan türkləri (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) olduğu da qeyd olunub.{{sfn|Zaqafqaziya diyarının əhalisinə dair statistik məlumatlar toplusu|1893|p=319}}

=== 20-ci əsrdə ===

1910-cu ildə nəşr olunmuş &quot;Qafqaz təqvimi&quot;ndə qeyd olunub ki, 1908-ci ildə Bakı quberniyasının Şamaxı qəzasının Qəbristan dairəsinə daxil olan Göylər kəndində 1.580 nəfər əhali yaşayıb. Siyahıyaalmada kənd əhalisinin tamamilə Azərbaycan türklərindən (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) ibarət olduğu da yazılıb.{{sfn|Kavkazski kalendar|1910|p=223}}

1911-ci ildə Bakı Quberniyası Statistika Komitəsi tərəfindən dərc edilmiş, Bakı Quberniyasının yaşayış məntəqələrinin siyahısına əsasən, həmin dövrdə kənddə ümumilikdə 255 təsərrüfatda 1611 nəfər (984 kişi və 627 qadın) Azərbaycan türkü (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) yaşayıb. Bundan başqa kənddəki əhalinin ümumilikdə 28 nəfəri bəy ailəsindən, 5 nəfəri isə ruhani ailəsindən olub.{{sfn|Сборник сведений по Бакинской губернии|1911|p=148}}

1921-ci il Azərbaycan kənd təsərrüfatı siyahıyaalmasının nəticələrinə əsasən, Göylər kəndi və Dərəçə qazmasında ümumilikdə 356 təsərrüfat qeydə alınıb. Əhalisi tamamilə Azərbaycan türklərindən ibarət olan kənddə o dövrdə ümumilikdə 1586 nəfər (850 kişi və 736 qadın) yaşayıb.{{sfn|Азербайджанская сельскохозяйственная перепись 1921 года|1922|p=12}} Bundan başqa 1586 nəfərdən yalnız 44 nəfərin savadlı olduğu da qeydə alınıb.{{sfn|Азербайджанская сельскохозяйственная перепись 1921 года|1922|p=13}}

Azərbaycan SSR Xalq Təsərrüfatı Uçotu İdarəsinin 1933-cü ildə hazırladığı &quot;Azərbaycan SSR-in inzibati bölgüsü&quot; nəşrinə görə, 1933-cü il yanvarın 1-nə olan məlumata əsasən, Göylər kəndində 402 təsərrüfat və 1911 nəfər yerli əhali yaşayıb. Onlardan 981-i kişi, 930 -u isə qadın olub. Həmin nəşrdə, həmçinin göstərilir ki, Şamaxı rayonunun Göylər kənd şurasına daxil olan Çaylı, Göylər, Məlik Çobanlı, Mustafabəyli və Tatarlar kəndlərinin əhalisi etnik tərkibinə görə 95.3% Azərbaycan türklərindən (siyahıda &quot;türk&quot; yazılıb) ibarət olub.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://viewer.rusneb.ru/ru/000200_000018_rc_2682917?page=87&amp;rotate=0&amp;theme=white |title=Административное деление АССР |location=[[Bakı]] |pages=81 |language=az|publisher=Издание АзУНХУ|year=1933}}&lt;/ref&gt;

1982-ci ildə nəşr olunmuş [[Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası|Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının]] altıncı cildində, Şamaxı rayonunun Dağ Göylər kəndində, 1981-ci ilə əsasən 4952 nəfərin yaşadığı qeyd olunub.&lt;ref&gt;{{azərbaycan Sovet Ensiklopediyası|6|108|ҜӘЈЛӘР ДАҒ}}&lt;/ref&gt;


2009-cu il üçün kəndin əhalisi təqribən 6462 nəfər təşkil edirdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=GÖYLƏR DAĞ |url=https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%D3%99r-dag/ |access-date=2025-09-29 |website=[[Şamaxı Ensiklopediyası]] |language=az |archive-date=2025-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111204424/https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%D3%99r-dag/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

2017-ci ildə isə kəndin əhalisi 7452 nəfər olub.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Göylərdağ |url=http://ensiklopediya.gov.az/az/terms/23190/cild/25 |website=[[Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]] |access-date=2025-11-03 |archive-date=2025-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251202150519/http://ensiklopediya.gov.az/az/terms/23190/cild/25 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
=== Şəhidlər ===
==== Birinci Qarabağ müharibəsi ====
* Əlsuvar Əliheydər oğlu Məmmədov &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-12-29 |title=Daha bir şəhidin adını daşıyan gəmi suya endirildi — Fotolar |url=https://qafqazinfo.az/news/detail/daha-bir-sehidin-adini-dasiyan-gemi-suya-endirildi-fotolar-386909 |access-date=2025-09-29 |website=[[Qafqazinfo|Qafqazinfo.az]] |language=az |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230064525/https://www.qafqazinfo.az/news/detail/daha-bir-sehidin-adini-dasiyan-gemi-suya-endirildi-fotolar-386909 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* Baba Balakişi oğlu Mikayılov
* Mirhəli Cümalı oğlu Nuhov
* Veyis Rövşən oğlu Məhyəddinov
* Sərdar Səfərov Ələddin oğlu
* Bayramov Kamil Canbaba oğlu
* Kərimov Tehran Şirməmməd oğlu

==== Aprel döyüşləri ====
* Elşən Səlim oğlu Səmədov

==== İkinci Qarabağ müharibəsi ====
* Rza Canbaba oğlu Məmmədov
* Şəhadət Qalib oğlu Usubov
* Tərlan Dərgah oğlu Atakişiyev
* Müşfiq Bayram oğlu Məcidov
* Elgün Vasif oğlu Quliyev
* Şahmurad Natiq oğlu İsgəndərov}}

== Elm və Təhsili ==
Dağ Göylər kəndində iki orta məktəb fəaliyyət göstərir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Bunlar Əlsuvar Məmmədov adına 1 saylı orta məktəb və Tehran Kərimov adına 2 saylı orta məktəblərdir.

Göylər kəndi Azərbaycan elminə və təhsilinə bir çox insanlar bəxş etmişdir ki, onlardan da [[Nurqələm Mikayılov]]u, [[Aləm Nuriyev]]i, [[Elxan Nuriyev (coğrafiyaçı)|Elxan Nuriyevi]], [[Sabir Etibarlı]] qeyd etmək olar.

== Tarixi abidələri və mədəniyyəti  ==

Kənddə orta əsrlərə aid qəbiristanlıq, Pir körpüsü, Ənöv piri, Qalacıq yaşayış yeri (3–13 əsrlər), Pir Mərdəkan xanəgahı (12 әsr) Pir Mərdəkan türbəsi (13 əsr) var.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=GÖYLƏR DAĞ |url=https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%d3%99r-dag/ |website=[[Şamaxı Ensiklopediyası]] |access-date=2025-09-29 |archive-date=2025-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111204424/https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%D3%99r-dag/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;[[Pir Mərdəkan xanəgahı]] arxeoloqlar [[Aləm Nuriyev]], Hüseyn Ciddi və epiqrafçı mütəxəssis [[Məşədixanım Nemətova|Məşədixanım Nemət]] tərəfindən tədqiq edilmişdir. Türbə üzərindəki kitabəyə əsasən, abidə 1188–1203-cü illər aralığında Şirvanşah Fərruxzad ibn Mənuçöhr tərəfindən inşa etdirilmişdir.{{sfn|Deminski|2026|p=119}}

[[Məşədixanım Nemətova|Məşədixanım Nemət]] kitabələrə əsasən türbədə Cənubi Azərbaycanın Mədək şəhərindən olan Tahir Tac əl-Hüda Mədəkaninin dəfn olunduğunu qeyd edib.

yerli rəvayətlərdə burada Şirvanşah nəslinin nümayəndələrinin və ya yerli ruhanilərin dəfn olunduğu iddia edilir. Fyodor Deminskinin &quot;Şamaxı qəzası Qəbirstan nahiyəsi haqqında məlumatlar&quot; kitabında xanəgahın adı çəkilir və kənd əhalisinin XI–XII əsrlərdə [[Bağdad]] ətrafından gələrək burada məskunlaşdığı qeyd olunur.{{sfn|Deminski|2026|p=36}} Orta əsrlərdə xanəgah həm də paytaxt Şamaxı şəhərinə daxil olmaq üçün icazə verilən mühüm regional keçid məntəqəsi, karvansara, məscid və çeşmələri olan kompleks kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Göylər məscidi 12-13-cü əsrlərdə tikilib. Üslubuna görə 12-ci əsrə aid edilib. [[Pir Mərdəkan xanəgahı]] kompleksində yerləşir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Göylər məscidi {{!}} Şamaxı Ensiklopediyası |url=https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%C9%99r-m%C9%99scidi/ |access-date=2026-07-09 |website=Şamaxı ensiklopediyası |language=az |url-status= }}&lt;/ref&gt;

Kənddə mədəniyyət evi və kitabxana fəaliyyət göstərir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Bundan başqa 1965-ci ildən etibarən kənddə Göylər kənd Folklor Evi fəaliyyət göstərir.

2015-ci il fevralın 16-dan mayın 29-na kimi keçirilən 5-ci [[Muğam Televiziya Müsabiqəsi]]nin qalibi Göylər kəndindən olan [[Nisbət Sədrayeva]] seçilmişdir.&lt;ref name=&quot;Heydər Əliyev Fondunun rəsmi internet səhifəsi&quot;&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/view/92/3970/V-%E2%80%9CMu%C4%9Fam-televiziya-m%C3%BCsabiq%C9%99si%E2%80%9D |access-date=2021-02-02 |archive-date=2017-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729050355/http://heydar-aliyev-foundation.org/az/content/view/92/3970/V-%E2%80%9CMu%C4%9Fam-televiziya-m%C3%BCsabiq%C9%99si%E2%80%9D |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
== Səhiyyə sistemi ==
2018-ci ildə Heydər Əliyev Fondunun “Regional İnkişaf” İctimai Birliyinin təşəbbüsü və Yaponiyanın Azərbaycandakı səfirliyinin dəstəyi ilə Göylər kəndində tibb məntəqəsi tikilib. Açılış mərasimində Şamaxı Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Asif Ağayev və Yaponiyanın Azərbaycandakı səfiri Teruyuki Katori iştirak ediblər.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2018-09-21 |title=Göylər kəndində yeni tibb məntəqəsi açıldı |url=https://modern.az/az/aktual/177861/goumlyler-kendinde-yeni-tibb-menteqesi-accedilildi/ |access-date=2026-07-06 |website=Modern.az |language=az |archive-date=2026-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260706204522/https://modern.az/az/aktual/177861/goumlyler-kendinde-yeni-tibb-menteqesi-accedilildi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-09-21 |title=Şamaxının Göylər kəndində yeni tibb məntəqəsi istifadəyə verilib |url=http://riib.az/site/gallery/82/samaxinin-goyler-kendinde-yeni-tibb-menteqesi-istifadeye-verilib |access-date=2026-07-06 |website=riib.az |archive-date=2026-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260706131406/https://riib.az/site/gallery/82/samaxinin-goyler-kendinde-yeni-tibb-menteqesi-istifadeye-verilib |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2018-09-21 |title=Şamaxının Göylər kəndində yeni tibb məntəqəsi istifadəyə verilib - FOTO |url=https://news.milli.az/country/687662.html |access-date=2026-07-06 |website=Milli.Az |language=az |archive-date=2026-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711110155/https://news.milli.az/country/687662.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

== İqtisadiyyatı ==
Göylər kəndinin əhalisi başlıca olaraq [[əkinçilik]], qismən [[bağçılıq]] və [[heyvandarlıq]] üzrə ixtisaslaşmışdır. Əkinçilikdə aparıcı yeri [[taxılçılıq]] tutur. Digər əkinçilik sahələri yerli istehlak xarakteri daşıyır. Əhalisinin yerli təlabatının ödənilməsi üçün həyətyanı sahələrdə bostan–tərəvəz məhsulları, meyvə yetişdirilir və arı saxlanılır. Heyvandarlığın başlıca sahəsi [[maldarlıq]] və [[qoyunçuluq]]dur.

Göylər kəndi qədim məskunlaşmış ərazi olsa da, sənaye cəhətdən nisbətən zəif inkişaf etmişdir. Azərbaycan Sovet İttifaqının tərkibində olan zaman kəndin sənayesinin əsasını yerli kənd təsərrüfatı məhsullarını emal edən yeyinti və yüngül sənaye sahələri təşkil edirdi. [[Kənd]]in yüngül sənayesi əsasən şərabçılıq, meyvəçilik, tikiş və xalçalıq sahələri ilə təmsil olunurdu. Yeyinti sənayesində əsas yeri üzüm məhsulunun emalı — şərabçılıq tuturdu. [[SSRİ]]-nin &quot;alkoqolizmə qarşı mübarizə kampaniyası&quot; çərçivəsində Azərbaycanda bir sıra bölgələrdə o cümlədən Göylər kəndində üzümçülük təsərrüfatı ləğv edildi. Üzüm sahələri saxlanılmaqla süfrə üzüm sortları əkmək planları isə SSRİ dağıldıqdan sonra torpaq sahələrinin kəndlilərə paylanılması nəticəsində reallaşmadı. Hal–hazırda kəndlilərə məxsus torpaqlarda taxıl əkilir və demək olar ki, bütün həyətyanı sahələrdə üzüm çardaqları var. Kəndin torpaq ehtiyatları və ərazisinin orta dağlıqda yerləşməsi burada bir çox təsərrüfat sahələrinin inkişafı üçün, o cümlədən [[dəmyə əkinçiliyi]] üçün şərait yaradır.

Kəndin iqtisadiyyatında tikinti materialları, əsasən mişar daşı istehsalı üçün xammal bazası (Mədan dağı) var.

Sovet dövründə kəndin əhalisi əsasən heyvandarlıq, taxılçılıq və üzümçülüklə məşğul olub.&lt;ref&gt;{{azərbaycan Sovet Ensiklopediyası|6|108|ҜӘЈЛӘР ДАҒ}}&lt;/ref&gt;


== Mənbə ==

=== İstinadlar ===
{{İstinad siyahısı}}

=== Ədəbiyyat ===
{{refbegin|40em}}
* {{Cite book|last=|first=|url=https://web2.anl.az/read/page.php?bibid=232295&amp;pno=1|title=Azərbaycan SSR inzibati-ərazi bölgüsü: 1963-cü il oktyabrın 1-dək olan vəziyyətə əsasən|publisher=[[Azərnəşr]]|year=1964|location=[[Bakı]]|page=262|language=az|ref={{SfnRef|Azərbaycan SSR inzibati-ərazi bölgüsü|1964}}}}
* {{Cite book|last=|first=|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=198233&amp;pno=1|title=Azərbaycan SSR İnzibati-ərazi bölgüsü: 1977-ci il yanvarın 1-nə olan vəziyyətə görə tərtib edilmişdir|publisher=[[Azərbaycan Nəşriyyatı|Azərnəşr]]|year=1979|location=[[Bakı]]|page=222|language=az|ref={{SfnRef|Azərbaycan SSR İnzibati-ərazi bölgüsü|1979}}|access-date=2026-07-09|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007112132/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=198233&amp;pno=1|url-status=live}}
* {{Cite book|last=|first=|url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/KY6BewUz|title=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti: I cild|publisher=Şərq-Qərb nəşriyyatı|volume=I|year=2007|isbn=978-9952-34-155-3|location=[[Bakı]]|page=304|language=az|ref={{SfnRef|Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti I|2007}}|access-date=2026-07-06|archive-date=2026-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260115081104/https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/KY6BewUz|url-status=live}}
* {{Cite book|last=Bəndəliyev|first=Nurəddin|url=https://web2.anl.az/read/page.php?bibid=137425&amp;pno=1|title=Dağlıq Şirvanın toponimləri|publisher=Elm nəşriyyatı|year=2009|location=[[Bakı]]|page=352|language=az|ref={{SfnRef|Bəndəliyev|2009}}}}
* {{Cite book |last=Deminski |first=Fyodor |url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/HKStwTJ |title=Bakı quberniyasının Şamaxı qəzasının Qəbiristan polis dairəsi haqqında bəzi məlumatlar |publisher=Füyuzat nəşriyyatı |year=2026 |isbn=978-9952-8020-8-5 |location=[[Bakı]] |page=132 |language=az |ref={{SfnRef|Deminski |2026}} |access-date=2026-07-03 |archive-date=2026-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260703062837/https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/HKStwTJ |url-status=live }}
* {{Cite book|last=|first=|url=https://www.prlib.ru/item/417284|title=Кавказский календарь на 1856 год|publisher=Канцелярия Кавказского Наместника|year=1855|location=[[Tiflis]]|page=785|language=ru|ref={{SfnRef|Kavkazski kalendar|1855}}|access-date=2026-07-06|archive-date=2021-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209114902/https://www.prlib.ru/item/417284|url-status=live}} 
* {{Cite book|last=|first=|url=https://www.prlib.ru/item/417314|title=Кавказский календарь на 1910 год|publisher=Канцелярия Кавказского Наместника|year=1909|location=[[Tiflis]]|page=928|language=ru|ref={{SfnRef|Kavkazski kalendar|1910}}|access-date=2026-07-08|archive-date=2021-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419165856/https://www.prlib.ru/item/417314|url-status=live}} 
* {{Cite book|last=|first=|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=420127&amp;pno=1&amp;zoom=1|title=Сборник сведений по Бакинской губернии. Вып. 1. Список населённых мест, количество земли и податное обложение поселян|publisher=изд. Бакинск. губ. стат. ком.|year=1911|location=[[Bakı]]|page=311|language=ru|ref={{SfnRef|Сборник сведений по Бакинской губернии|1911}}}}
* {{Cite book|last=Zeydlits|first=Nikolay|url=https://www.prlib.ru/item/451059|title=Список населённых мест Бакинской губернии // Списки населенных мест Российской империи. По Кавказскому краю. Бакинская губерния|publisher=Кавказский стататистический комитет при Главном управлении наместника кавказского|year=1870|volume=LXV|location=[[Tiflis]]|page=134|language=ru|ref={{SfnRef|Zeydlits|1870}}|author-link=Nikolay Zeydlits|access-date=2026-07-06|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007140658/https://www.prlib.ru/item/451059|url-status=live}}
* {{Cite book|last=Zeydlits|first=Nikolay|url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/16738-t-5-spiski-naselennyh-mest-kavkazskogo-kraya-ch-1-gubernii-erivanskaya-kutaisskaya-bakinskaya-i-stavropolskaya-i-terskaya-oblast-1880#mode/inspect/page/1/zoom/7|title=Списки населенных мест Кавказского края. Ч. 1 : Губернии: Эриванская, Кутаисская, Бакинская и Ставропольская и Терская область. - [1880]|publisher=Типография Главного Управления Наместника Кавказского|year=1879|volume=V|location=[[Tiflis]]|page=343|language=ru|ref={{SfnRef|Zeydlits|1879}}|author-link=Nikolay Zeydlits|access-date=2026-07-06|archive-date=2021-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416102958/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/16738-t-5-spiski-naselennyh-mest-kavkazskogo-kraya-ch-1-gubernii-erivanskaya-kutaisskaya-bakinskaya-i-stavropolskaya-i-terskaya-oblast-1880#mode/inspect/page/1/zoom/7|url-status=live}}
* {{Cite book|last=|first=|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=420127&amp;pno=1&amp;zoom=1|title=Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлеченных из посемейных списков 1886 г.|publisher=Тип. И. Мартиросианца|year=1893|location=[[Tiflis]]|page=|language=ru|ref={{SfnRef|Zaqafqaziya diyarının əhalisinə dair statistik məlumatlar toplusu|1893}}}}
* {{Cite book|last=|first=|url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/90901-t-1-vyp-1-shemahinskiy-uezd-1922#mode/inspect/page/1/zoom/5|title=Азербайджанская сельскохозяйственная перепись 1921 года : итоги|publisher=Вторая государственная типография|year=1922|location=[[Bakı]]|page=81|language=ru|ref={{SfnRef|Азербайджанская сельскохозяйственная перепись 1921 года|1922}}}}
{{refend}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://goyler.my1.ru/news/goylerin_menseyi_ve_el_yozumu/2009-12-18-3 Göylər kəndinin mənşəyi, etimologiyası və el yozumu]
{{Şamaxı rayonunun yaşayış məntəqələri}}
{{Şamaxı rayonunun bələdiyyələri}}

[[Kateqoriya:Şamaxı rayonunun kəndləri]]</text>
      <sha1>nuetqfrb5xqan2yu7hnuvfo79nvbflq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042074</id>
      <parentid>9042073</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:07:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etibar.muradli</username>
        <id>63036</id>
      </contributor>
      <comment>/* İkinci Qarabağ müharibəsi */</comment>
      <origin>9042074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40416" sha1="0bzywd7t7xelpg0jxwzmma03pvl3b3q" xml:space="preserve">{{İş gedir}}

{{Yaşayış məntəqəsi
 |ad                = Göylər Dağ
 |xəritə            =
 |xəritə miqyas     = 
 |xəritə məlumat    = 
 |xəritə1           = 
 |xəritə1 miqyas    = 
 |xəritə1 məlumat   = 
 |xəritə2           = 
 |xəritə2 miqyas    = 
 |xəritə2 məlumat   = 
 |ərazi             = 
 |əhali             = 
 |əhali_il          = 
 |əhalisi           = 6462&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
 |siyahıyaalma ili  = 2009
 |əhali sıxlığı     = 
 |yüksəklik         = 
 |lat_deg           = 40
 |lat_min           = 29
 |lat_sec           = 42
 |lat_hem           = 
 |lon_deg           = 48
 |lon_min           = 40
 |lon_sec           = 44
 |lon_hem           = 
 |poçt_indeksi      = 
 |ölkə              = Azərbaycan
 |bölgə             = 
 |region            = Dağlıq Şirvan iqtisadi rayonu
 |rayon             = Şamaxı rayonu
 |göstərilən icmanın növü=Bələdiyyə
 |göstərilən icma   = [[Göylər bələdiyyəsi]]
 |şəhər             = 
 |qəsəbə            = 
 |kənd nümayəndəsi  = 
 |bələdiyyə başçısı = 
 |rəsmi_saytı       = 
}}
'''Göylər Dağ''' və ya '''Dağ Göylər''' — [[Azərbaycan Respublikası]]nın [[Şamaxı rayonu]]nun Göylər kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Kənd [[Göylər bələdiyyəsi|Göylər bələdiyyəsinə]] aiddir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=1999-12-07 |title=Bələdiyyələrin əraziləri və torpaqları haqqında Azərbaycan Respublikasının qanunu |url=https://e-qanun.az/framework/5230 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111164801/http://e-qanun.az/print.php?internal=view&amp;target=1&amp;docid=5230&amp;doctype=0 |archive-date=2012-01-11 |access-date= |website=Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi Hüquqi aktların vahid elektron bazası |language=az }}&lt;/ref&gt;

== Toponimikası ==
&quot;Göylər&quot; oykonimi bu ərazidə məskunlaşmış [[Səlcuqilər|səlcuqların]] [[Salur boyu|Salur]] tayfasına mənsub &quot;göglər&quot; qolunun adı ilə əlaqələdir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;{{sfn|Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti I|2007|p=209}} Türklərin yaşadıqları başqa bölgələrdə də eyni tayfa adına rast gəlmək olur. Türkmənistanda Salur tayfasından Yeddi Uruq tirəsinin bir qolu Kuyukler, digər qolu isə Qokler adlanır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Винников |first=Яков |url=https://abashin.org/2024/03/13/vinnikov-ya-r-rodoplemennoj-i-etnicheskij-sostav-naseleniya-chardzhouskoj-oblasti-turkmenskoj-ssr/ |title=Родоплеменной и этнический состав населения Чарджоуской области Туркменской ССР |publisher=Труды Института истории, археологии и этнографии АН Туркменской ССР |year=1962 |location=[[Aşqabad]] |pages=27 |language=ru |access-date=2026-07-09 |archive-date=2026-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416111153/https://abashin.org/2024/03/13/vinnikov-ya-r-rodoplemennoj-i-etnicheskij-sostav-naseleniya-chardzhouskoj-oblasti-turkmenskoj-ssr/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ersari tayfasının da bir qolu Qekqler adlanır.{{sfn|Bəndəliyev|2009|p=83}} Göylər kəndində Boğallı, Muradhasıllı, Masallı, Qazıxanlı, Mollalı, Cibi noxudlu, Tatarlar və Sayadlı tirələrindən olan insanlar yaşayırlar. Bundan başqa Türkmənistanda da Sayadlı tayfasının bir tirəsi Göylər adlanır.{{sfn|Bəndəliyev|2009|p=84}}

19-cu əsrdə Göylər obasının yerində 2 kənd yaranıb. Kəndlərdən biri Dağ Göylər digəri isə Çöl Göylər adlanır. Göylər Dağ kəndi dağda yerləşdiyi üçün belə adlanıb. Oykonim Göylər/Göglər (etnotoponim) və dağ (dağlıq ərazi) komponentlərindən düzəlib, &quot;dağlıq ərazidə olan Göylər kəndi&quot; deməkdir.{{sfn|Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti I|2007|p=210}}
== Tarixi ==
Göylər obası 1821-ci ildə [[Şirvan xanlığı|Şirvan xanlığın]]&lt;nowiki/&gt;ın inzibati ərazi vahidi olan [[Elat mahalı]]nın tərkibində olan 20 obadan biri olub.Mahalın sakinləri əsasən [[maldarlıq]], qismən isə [[əkinçilik]]lə məşğul olurdular.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Xəlilli |first=Fariz |date=2017-04-10 |title=Salyanlı xanım Pyotrun zabitlərini necə qətlə yetirdi |url=https://axar.az/news/hadise/162791.html?fbclid=IwAR2AS0BXPmEzik_z5k5IHrtlZuFPaB8-oBVn7ZAw1JMGjOLAoDgwXFsdgJA |access-date=2026-07-03 |website=axar.az |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415100333/https://axar.az/news/hadise/162791.html?fbclid=IwAR2AS0BXPmEzik_z5k5IHrtlZuFPaB8-oBVn7ZAw1JMGjOLAoDgwXFsdgJA |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Çar Rusiyasında ===
19-cu əsrin ortalatına aid mənbələrə əsasən Pirmərdəkan dağında yarımköçəri həyat tərzi keçirən gövlər tayfasına aid olan 96 ailənin bir hissəsi kəndin dağlıq ərazisində, digər hissəsi isə çöl ərazisində məskunlaşdıqları üçün burada iki kənd yaranıb. Kəndlərdən biri Dağ Göylər, digəri isə [[Çöl Göylər]] adlanıb.{{sfn|Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti I|2007|p=210}}

1826-cı ilin payızında rus qoşunlarının polkovnik Mişenkonun komandanlığı altında Şirvan əyalətində Qacarlara qarşı apardığı hərbi əməliyyatlar dövrünə aid sənədlərdə Göylər kəndinin də daxil olduğu Elat mahalı haqqında məlumatlar qeydə alınıb. 1826-cı il oktyabr ayının rəsmi hərbi hesabatlarına əsasən, həmin dövrdə kəndin tabe olduğu Elat mahalının idarəçiliyi naib Məmməd bəy Əmir Səliyevə tapşırılıb. Müharibə dövründə kənd və daxil olduğu mahal həm hərbi-kəşfiyyat, həm də maddi təminat baxımından proseslərə cəlb edilib.&lt;ref&gt;Рапорт полковника Мищенко генерал-адъютанту Паскевичу от 23-го октября 1826 года. Лагерь при сел. Джевате // Акты, собранные Кавказской археографической комиссией. — Т. VII. — Тифлис, 1878. — С. 26-27.&lt;/ref&gt;

=== Şamaxı soyqırımı dövründə ===
1918-ci ilin mart-iyul aylarında erməni millətçi silahlı birləşmələri və yerli molokan dəstələrinin Şamaxı qəzasında törətdiyi kütləvi müsəlman qırğınları zamanı qəzanın ən böyük yaşayış məntəqələrindən olan Göylər kəndi strateji əhəmiyyətli hadisələrin mərkəzində yer almışdır. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Fövqəladə İstintaq Komissiyasının (FİK) sənədləri kəndin bu dövrdəki vəziyyətini sənədləşdirir.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot;&gt;Рустамова-Тогиди Солмаз Али кызы. «ШЕМАХА. Март-июль 1918 г. Азербайджанские погромы в dokumentax». Том І. Город Шемаха. Баку, 2013, 880 стр. (Fövqəladə İstintaq Komissiyasının sənədlər toplusu).&lt;/ref&gt;

1 yanvar 1916-cı il rəsmi statistikasına görə kənd tamamilə azərbaycanlılardan (müsəlmanlardan) ibarət, qəzanın ən böyük kənd icmalarından biri idi.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot; /&gt;
Kənd bilavasitə erməni (Mədrəsə) və rus-molokan (Xilmilli, Çuxuryurd, Astraxanka) kəndləri ilə əhatə olunduğundan, qırğınlar başlayan an tam hərbi mühasirəyə düşmüşdür.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot; /&gt;

Stepan Lalayev və Ağabek Lalayevin komandanlıq etdiyi erməni qüvvələri yerli molokan silahlıları (Yakov Bezrodnov və b.) ilə ittifaqa girərək Şamaxı şəhərini dağıtdıqdan sonra ətraf müsəlman kəndlərinə, xüsusilə Göylərə hücum etdilər. Hücum edən qüvvələr odlu silahlar və pulemyotların dəstəyi ilə kəndin taxıl ehtiyatlarını və mal-qarasını kütləvi şəkildə qarət etmiş, müqavimət göstərən yerli sakinləri qətlə yetirmişlər.
Göylər kəndi coğrafi mövqeyinə görə Şamaxı şəhərindəki qırğından qaçıb dağlara sığınan minlərlə dinc şəhər sakini (qadınlar, uşaqlar, yaşlılar) üçün əsas müvəqqəti sığınacaq və xilas düşərgəsinə çevrilmişdir.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot; /&gt;
Qüvvələrin qeyri-bərabər olmasına baxmayaraq, Göylər əhalisi kəndə pənah gətirən qaçqınları qorumaq üçün silahlı müqavimət göstərmiş, itkilər verdikdən sonra sağ qalan əhali ilə birgə Göyçay istiqamətinə çəkilmişdir.

''' İstintaq nəticələri ''' 

FİK sədri Ələkbər bəy Xasməmmədov və müstəntiq A. F. Novatskinin rəsmi hesabatlarında sübut olunmuşdur ki, Göylər kəndinə edilən hücumlar təsadüfi toqquşma deyil, bölgənin müsəlman demoqrafiyasını seyrəltmək və gələcək ərazi iddiaları üçün zəmin yaratmaq məqsədilə icra edilən planlı siyasətin tərkib hissəsidir.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot; /&gt;

=== SSRİ dövründə ===
1977-ci il üçün tərtib olunmuş [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR-nin]] inzibati ərazi bölgüsündə Şamaxı rayonunun Göylər Dağ kəndi, tərkibində  Acıdərə, Çaylı, Çöl Göylər, Göylər Dağ, və Yenikənd kəndlərinin olduğu Göylər [[Kənd soveti|kənd Sovetinin]] mərkəzi olaraq qeyd olunub.{{sfn|Azərbaycan SSR İnzibati-ərazi bölgüsü|1979|p=90}} Həmin dövrdə kənd əhalisi heyvandarlıq, taxılçılıq və üzümçülüklə məşğul olub. Kənddə şərab zavodu, orta və səkkizillik məktəb, kitabxana, mədəniyyət evi, kinoqurğu,  və xəstəxana olub.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{ASE|6|108|Məqalə=ҜӨЈЛӘР ДАҜ|link=https://archive.org/details/ace-vi-cild/page/108/mode/2up}}&lt;/ref&gt;


Hal–hazırda, Göylər Dağ kəndi [[Azərbaycan|Azərbaycanın]] [[Şamaxı rayonu|Şamaxı rayonunun]] Göylər kənd inzibati ərazi dairəsinin mərkəzidir.&lt;ref name=&quot;:63&quot;&gt;{{Cite web |date=2024 |title=İnzibati Ərazi Bölgüsü Təsnifatı, 2024 |url=https://e-qanun.az/framework/57325 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260109160535/https://e-qanun.az/framework/57325 |archive-date=2026-01-09 |access-date= |website=Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi Hüquqi aktların vahid elektron bazası |lang=az }}&lt;/ref&gt;

== Dini və ictimai keçmişi ==
Göylər kəndinin dini-etnoqrafik və mənəvi tarixi kənd ərazisində aparılan arxeoloji tədqiqatlar və etnoqrafik araşdırmalar əsasında üç əsas xronoloji mərhələ üzrə öyrənilir.

=== İslamdan əvvəlki dövr və erkən orta əsrlər ===
Kənd ərazisindəki Kərimli təpəliyində yerləşən qədim qəbiristanlıqdakı uzunsov formalı, yerə batmış qəbirlərin tədqiqatçılar tərəfindən qədim türk etnoslarına aid olduğu ehtimal edilir. Çöl Göylər ərazisində, Pirə-Bağdad qəbiristanlığının yaxınlığında mövcud olmuş, lakin hazırda yeri dəqiq bilinməyən &quot;Sarı pir&quot; ziyarətgahının İslamdan əvvəlki dövrə — Tenqriçilik inanc sisteminə aid olduğu da ehtimal olunur.

Erkən orta əsrlər və Qafqaz Albaniyası dövrünü xarakterizə edən iki əsas toponimik faktor Çöl Göylər ərazisindəki &quot;Qalacıq yeri&quot; və Dağ Göylər ərazisindəki &quot;Arnout&quot; dağıdır. Arxeoloq, professor Aləm Nuriyevin araşdırmalarına əsasən, &quot;Qalacıq yeri&quot; yaşayış məskənində III–VIII əsrlərdə şəhər tipli yaşayış mövcud olmuşdur. Ərazidə xristianlıq dövrünə aid maddi sübutlar aşkar edilmədiyi üçün, alban tayfalarının bir qisminin zərdüştilik dininə etiqad etdiyi və strateji hündürlüyə malik &quot;Arnout&quot; zirvəsindən hərbi-müdafiə məqsədilə od elementindən (tonqallardan) istifadə etdiyi irəli sürülür.

=== İslam dövrü və orta əsrlər ===
Tədqiqatlar İslam dininin bu əraziyə VIII əsrdə gəldiyini göstərir. Göylər kəndinin 16 kilometrliyində yerləşən Şamaxı Cümə məscidinin inşa tarixi (743-cü il), Qalacıq yaşayış məskəninin məhv olmasının VIII əsrə təsadüf etməsi və Pirə-Bağdad ərazisində ərəblərlə yerli sakinlər arasında baş vermiş döyüş haqqında yerli rəvayətlər bu fikri əsaslandırır.

Ərazi Şirvanşahlar dövlətinin tərkibinə daxil olsa da, dövrün yazılı mənbələrində Göylər kəndinin adına birbaşa rast gəlinmir. Bu, mənbələrin məhdudluğu və əhalinin qismən yarımköçəri həyat tərzi keçirməsi ilə izah olunur.

=== XIX–XX əsrlər və çar Rusiyası dövrü ===
Azərbaycan Çar Rusiyası tərəfindən işğal olunduqdan sonra, 1820-ci illərdən etibarən kameral siyahıyaalmalarda Göylər kəndi barədə rəsmi statistik məlumatlar qeydə alınmışdır. Çar üsul-idarəsi dövründə məscidlərə mollalar dövlət tərəfindən təyin edilir və onlara maaş verilirdi. Mollalar kənddə həm dini ayinləri icra edir, həm də mülki qeydiyyat, kəbin, miras bölgüsü və kənd icmasının sənədləşmə işlərini həyata keçirirdilər.{{sfn|Deminski|2026|p=121}} 1872-ci il islahatlarından sonra mollalar birbaşa kənd icması tərəfindən seçilməyə və Tiflisdə yerləşən Zaqafqaziya Sünni Ruhani İdarəsi tərəfindən təsdiqlənməyə başladı.{{sfn|Deminski|2026|p=123}}

Sənədlər və yerli yaddaş əsasında kəndin baş mollalarının xronologiyası müəyyən edilmişdir:

* ''' Molla Nuru ''' — Əslən [[Qəbələ rayonu|Qəbələdən]] olan bu şəxs 1840–1850-ci illərdə kəndə təyinatla göndərilmiş ilk məlum molladır.{{sfn|Deminski|2026|p=122}}
* ''' Molla Nəbi Hacı İbrahim oğlu — ''' 1860-cı illərdə fəaliyyət göstərmişdir. Rəsmi sənədlərdə onun hökumət əleyhinə fəaliyyətdə şübhəli bilindiyi qeyd olunmuşdur.{{sfn|Deminski|2026|p=123}}
* ''' Molla Abdulla Nuru oğlu ''' — 1870-ci illərdə kəndin mollası olub. Qəbələdən gəlmiş kəndin ilk məlum mollası Molla Nurunun oğludur.{{sfn|Deminski|2026|p=123}}
* ''' Molla Nurməmməd Abdulla oğlu ''' — [[İstanbul|İstanbulda]] dini təhsil almış, XX əsrin əvvəllərindən 1925-ci ilə qədər fəaliyyət göstərmişdir.{{sfn|Deminski|2026|p=123}}
* ''' Molla Fəttah Abdulla oğlu ''' — Qardaşı Molla Nurməmməd Abdulla oğlundan sonra sovet rejiminin ilk illərində icma tərəfindən molla seçilmiş, 1937-ci ildə [[Azərbaycanda Stalin repressiyaları|Stalin repressiyaları]] zamanı güllələnmişdir.{{sfn|Deminski|2026|p=124}}

=== Məscid tikintisi və dini təhsil ===
Pir Mərdəkan xanəgahındakı köhnə məscidin kiçik olması və 1902-ci il Şamaxı zəlzələsinin fəsadları səbəbindən, 1902-ci ildə kənd ağsaqqalı Hacı Nuh Hacı İbrahim oğlunun rəhbərliyi və yerli əhalinin vəsaiti hesabına Göylərdə yeni, daha böyük kənd məscidi inşa edilmişdir.

Kənd məscidinin nəzdində fəaliyyət göstərən mollaxanada ilkin şəriət təhsili alan uşaqlar sonradan təhsillərini Şamaxı Cümə məscidinin mədrəsələrində davam etdirirdilər. Sovet dövründə dini təhsil qadağan edilsə də, kənddə ərəb və fars dillərini bilən xəttat və dindarların formalaşdırdığı, yerli dildə &quot;Yeddilik&quot; adlandırılan dindar qruplar fəaliyyət göstərmiş, Quranın xətm edilməsi ayinlərini qorumuşdular.

XIX əsrin ikinci yarısında iqtisadi vəziyyətin yaxşılaşması ilə kənd sakinləri Həcc ziyarətinə getməyə başlamışlar. Araşdırmalara görə, 1920-ci ilə qədər kənddən 22 nəfər Həcc ziyarətində olmuşdur (onlardan Hacı Hasan Səfər oğlu və Hacı Qasım Qurban oğlu ziyarət zamanı vəfat etmişlər). 1920-ci ildə sovet hakimiyyətinin qurulması və sərhədlərin bağlanması ilə bu ziyarətlər dayandırılmışdır.

=== Şeyx Əyyub təriqəti ===
XIX–XX əsrlərdə Şirvan regionunda geniş yayılan və Şeyx Əyyub Bayram oğlu (1730–1796) tərəfindən əsası qoyulan sufi təriqəti Göylər kəndində də güclü nüfuza malik olmuşdur. Zikr və mürşüd-mürid prinsipinə əsaslanan bu təriqətin bəzi şeyxləri və müridləri Göylər kəndində məskunlaşmışdılar. Təriqətin ilk tanınmış göylərli müridləri və şeyx tərəfindən seçilən xəlifələri arasında Hacı İbrahim Əlimərdan oğlu, Yaqub Bədəl oğlu və Pirimverdi Halim oğlunun (Sofu Əhməd) adları çəkilir.

== Coğrafiyası və iqlimi ==
Göylər Dağ kəndi rayon mərkəzi Şamaxı şəhərindən 17 km cənubda, [[Çöl Göylər]] kəndindən 10 km məsafədə, [[Ləngəbiz silsiləsi|Ləngəbiz silsiləsinin]] şimal ətəyində yerləşir.{{sfn|Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti I|2007|p=210}}

— [[Şamaxı]] şəhərindən&lt;ref name=&quot;:62&quot;&gt;{{Cite web |title=İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı, 2024 |url=http://www.azstat.org/tesnifat/cedeveller/arazi.jsp?parm=arazi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407100955/https://www.azstat.org/tesnifat/cedeveller/arazi.jsp?parm=arazi |archive-date=2023-04-07 |access-date= |website=www.azstat.org |lang=az }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:63&quot; /&gt; 17 km cənubda&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, [[Çöl Göylər]] kəndindən 10 km məsafədə,{{sfn|Azərbaycan SSR İnzibati-ərazi bölgüsü|1979|p=90}} [[Ləngəbiz silsiləsi|Ləngəbiz silsiləsinin]] şimal ətəyində yerləşir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Azərbaycan|Azərbaycanın]] [[Şamaxı rayonu|Şamaxı rayonunun]] Göylər kənd inzibati ərazi dairəsinə Göylər Dağ, [[Acıdərə (Şamaxı)|Acıdərə]], Çöl Göylər, [[Yenikənd (Şamaxı)|Yenikənd]] kəndləri daxildirlər. Göylər Dağ kəndi isə bu kənd inzibati ərazin dairəsinin mərkəzidir.&lt;ref name=&quot;:63&quot; /&gt;

{{Şəhərin iqlimi
|Şəhər_yiyəlik= Göylər kəndi
|Mənbə = [https://en.climate-data.org/asia/azerbaijan/samax%c4%b1-rayonu/goeyl%c9%99r-dag-956419/] [https://www.meteoblue.com/en/weather/historyclimate/climatemodelled/g%c3%b6yl%c7%9drda%c4%9f_azerbaijan_586459]
| Yan_orta=  0.9         | Yan_orta_yağ= 37
| Fev_orta=   2.1        | Fev_orta_yağ= 46
| Mar_orta=    6.1       | Mar_orta_yağ= 60
| Apr_orta=    11.0       | Apr_orta_yağ= 58
| May_orta=     16.6      | May_orta_yağ= 50
| İyn_orta=     21.7      | İyn_orta_yağ= 35
| İyl_orta=     24.9      | İyl_orta_yağ= 16
| Avq_orta=      24.9     | Avq_orta_yağ= 17
| Sen_orta=      19.5     | Sen_orta_yağ= 44
| Okt_orta=       13.5    | Okt_orta_yağ= 56
| Noy_orta=        6.9   | Noy_orta_yağ= 53
| Dek_orta=        2.6   | Dek_orta_yağ= 40
| İl_orta =       12.6    | İl_orta_yağ = 512
| Yan_min_orta=  -2.4     | Yan_maks_orta= 4.8
| Fev_min_orta=   -1.6    | Fev_maks_orta= 6.2
| Mar_min_orta=  1.6     | Mar_maks_orta= 10.7
| Apr_min_orta=   5.8    | Apr_maks_orta= 15.7
| May_min_orta=   11.2    | May_maks_orta= 21.4
| İyn_min_orta=    15.9   | İyn_maks_orta= 26.9
| İyl_min_orta=    19.2   | İyl_maks_orta= 30.2
| Avq_min_orta=    19.3   | Avq_maks_orta= 30.2
| Sen_min_orta=    15   | Sen_maks_orta= 24.1
| Okt_min_orta=    9.8   | Okt_maks_orta= 17.5
| Noy_min_orta=    3.4   | Noy_maks_orta= 10.8
| Dek_min_orta=    -0.7   | Dek_maks_orta= 6.5
| İl_min_orta =    8.0   | İl_maks_orta = 17.1
| Yan_müt_min=        | Yan_müt_maks= 
| Fev_müt_min=        | Fev_müt_maks= 
| Mar_müt_min=        | Mar_müt_maks= 
| Apr_müt_min=        | Apr_müt_maks= 
| May_müt_min=        | May_müt_maks= 
| İyn_müt_min=        | İyn_müt_maks= 
| İyl_müt_min=        | İyl_müt_maks= 
| Avq_müt_min=        | Avq_müt_maks= 
| Sen_müt_min=        | Sen_müt_maks= 
| Okt_müt_min=        | Okt_müt_maks= 
| Noy_müt_min=        | Noy_müt_maks= 
| Dek_müt_min=        | Dek_müt_maks= 
| İl_müt_min =        | İl_müt_maks = 
| Yan_su_temp= 
| Fev_su_temp= 
| Mar_su_temp= 
| Apr_su_temp= 
| May_su_temp= 
| İyn_su_temp= 
| İyl_su_temp= 
| Avq_su_temp= 
| Sen_su_temp= 
| Okt_su_temp= 
| Noy_su_temp= 
| Dek_su_temp= 
| İl_su_temp =
|}}

== Əhalisi ==

=== 19-cu əsrdə ===
[[Çar Rusiyası]] Azərbaycanı işğal etdikdən sonra bölgədə bir neçə dəfə əhalinin siyahıyaalması aparılıb. 1856-cı il tarixli [[Qafqaz təqvimi|&quot;Qafqaz təqvimi&quot;ndə]] [[Elat mahalı|Elat mahalının]] Göylər kəndi əhalisinin sünni etiqadlı Azərbaycan türklərindən (təqvimdə &quot;tatar&quot; yazılıb) ibarət olduğu və öz aralarında Azərbaycan dilində (təqvimdə &quot;tatarca&quot; yazılıb) danışdıqları qeyd olunub.{{sfn|Kavkazski kalendar|1855|p=278}}

1859–1864-cü illərdə aparılmış kameral təsvirin məlumatları əsasında tərtib edilmiş Bakı quberniyasının yaşayış məntəqələrinin siyahılarına görə, həmin dövrdə Göylər kəndində 96 təsərrüfatda, 728 nəfər əhali (368 kişi və 360 qadın) yaşayırdı. Bundan başqa siyahıda kənd əhalisinin sünni etiqadlı Azərbaycan türkləri (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) olduğu da qeyd olunub.{{sfn|Zeydlits|1870|p=28}}

1873-cü ilə aid məlumatlara əsasən, [[Nikolay Zeydlits]] tərəfindən redaktə edilərək 1879-cu ildə nəşr olunmuş &quot;Qafqaz diyarının yaşayış məntəqələrinin siyahıları&quot;nın V cildində Göylər kəndi haqqında da məlumat var. Bu siyahılara görə 1873-cü ildə Göylər kəndində 137 təsərrüfatda, 847 nəfər əhali (464 kişi və 383 qadın) yaşayırdı. Bundan başqa siyahıda kənd əhalisinin sünni etiqadlı Azərbaycan türkləri (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) olduğu da qeyd olunub.{{sfn|Zeydlits|1879|p=227}}

1886-cı ilə aid &quot;Zaqafqaziya diyarının əhalisinə dair statistik məlumatlar toplusu&quot;nda Göylər kəndində 1199 nəfərin (673 kişi və 526 qadın) yaşadığı qeyd olunub. Bundan başqa siyahıda kənd əhalisinin sünni etiqadlı Azərbaycan türkləri (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) olduğu da qeyd olunub.{{sfn|Zaqafqaziya diyarının əhalisinə dair statistik məlumatlar toplusu|1893|p=319}}

=== 20-ci əsrdə ===

1910-cu ildə nəşr olunmuş &quot;Qafqaz təqvimi&quot;ndə qeyd olunub ki, 1908-ci ildə Bakı quberniyasının Şamaxı qəzasının Qəbristan dairəsinə daxil olan Göylər kəndində 1.580 nəfər əhali yaşayıb. Siyahıyaalmada kənd əhalisinin tamamilə Azərbaycan türklərindən (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) ibarət olduğu da yazılıb.{{sfn|Kavkazski kalendar|1910|p=223}}

1911-ci ildə Bakı Quberniyası Statistika Komitəsi tərəfindən dərc edilmiş, Bakı Quberniyasının yaşayış məntəqələrinin siyahısına əsasən, həmin dövrdə kənddə ümumilikdə 255 təsərrüfatda 1611 nəfər (984 kişi və 627 qadın) Azərbaycan türkü (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) yaşayıb. Bundan başqa kənddəki əhalinin ümumilikdə 28 nəfəri bəy ailəsindən, 5 nəfəri isə ruhani ailəsindən olub.{{sfn|Сборник сведений по Бакинской губернии|1911|p=148}}

1921-ci il Azərbaycan kənd təsərrüfatı siyahıyaalmasının nəticələrinə əsasən, Göylər kəndi və Dərəçə qazmasında ümumilikdə 356 təsərrüfat qeydə alınıb. Əhalisi tamamilə Azərbaycan türklərindən ibarət olan kənddə o dövrdə ümumilikdə 1586 nəfər (850 kişi və 736 qadın) yaşayıb.{{sfn|Азербайджанская сельскохозяйственная перепись 1921 года|1922|p=12}} Bundan başqa 1586 nəfərdən yalnız 44 nəfərin savadlı olduğu da qeydə alınıb.{{sfn|Азербайджанская сельскохозяйственная перепись 1921 года|1922|p=13}}

Azərbaycan SSR Xalq Təsərrüfatı Uçotu İdarəsinin 1933-cü ildə hazırladığı &quot;Azərbaycan SSR-in inzibati bölgüsü&quot; nəşrinə görə, 1933-cü il yanvarın 1-nə olan məlumata əsasən, Göylər kəndində 402 təsərrüfat və 1911 nəfər yerli əhali yaşayıb. Onlardan 981-i kişi, 930 -u isə qadın olub. Həmin nəşrdə, həmçinin göstərilir ki, Şamaxı rayonunun Göylər kənd şurasına daxil olan Çaylı, Göylər, Məlik Çobanlı, Mustafabəyli və Tatarlar kəndlərinin əhalisi etnik tərkibinə görə 95.3% Azərbaycan türklərindən (siyahıda &quot;türk&quot; yazılıb) ibarət olub.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://viewer.rusneb.ru/ru/000200_000018_rc_2682917?page=87&amp;rotate=0&amp;theme=white |title=Административное деление АССР |location=[[Bakı]] |pages=81 |language=az|publisher=Издание АзУНХУ|year=1933}}&lt;/ref&gt;

1982-ci ildə nəşr olunmuş [[Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası|Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının]] altıncı cildində, Şamaxı rayonunun Dağ Göylər kəndində, 1981-ci ilə əsasən 4952 nəfərin yaşadığı qeyd olunub.&lt;ref&gt;{{azərbaycan Sovet Ensiklopediyası|6|108|ҜӘЈЛӘР ДАҒ}}&lt;/ref&gt;


2009-cu il üçün kəndin əhalisi təqribən 6462 nəfər təşkil edirdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=GÖYLƏR DAĞ |url=https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%D3%99r-dag/ |access-date=2025-09-29 |website=[[Şamaxı Ensiklopediyası]] |language=az |archive-date=2025-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111204424/https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%D3%99r-dag/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

2017-ci ildə isə kəndin əhalisi 7452 nəfər olub.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Göylərdağ |url=http://ensiklopediya.gov.az/az/terms/23190/cild/25 |website=[[Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]] |access-date=2025-11-03 |archive-date=2025-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251202150519/http://ensiklopediya.gov.az/az/terms/23190/cild/25 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
=== Şəhidlər ===
==== Birinci Qarabağ müharibəsi ====
* Əlsuvar Əliheydər oğlu Məmmədov &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-12-29 |title=Daha bir şəhidin adını daşıyan gəmi suya endirildi — Fotolar |url=https://qafqazinfo.az/news/detail/daha-bir-sehidin-adini-dasiyan-gemi-suya-endirildi-fotolar-386909 |access-date=2025-09-29 |website=[[Qafqazinfo|Qafqazinfo.az]] |language=az |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230064525/https://www.qafqazinfo.az/news/detail/daha-bir-sehidin-adini-dasiyan-gemi-suya-endirildi-fotolar-386909 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* Baba Balakişi oğlu Mikayılov
* Mirhəli Cümalı oğlu Nuhov
* Veyis Rövşən oğlu Məhyəddinov
* Sərdar Səfərov Ələddin oğlu
* Bayramov Kamil Canbaba oğlu
* Kərimov Tehran Şirməmməd oğlu

==== Aprel döyüşləri ====
* Elşən Səlim oğlu Səmədov

==== İkinci Qarabağ müharibəsi ====
* Rza Canbaba oğlu Məmmədov
* Şəhadət Qalib oğlu Usubov
* Tərlan Dərgah oğlu Atakişiyev
* Müşfiq Bayram oğlu Məcidov
* Elgün Vasif oğlu Quliyev
* Şahmurad Natiq oğlu İsgəndərov

== Elm və Təhsili ==
Dağ Göylər kəndində iki orta məktəb fəaliyyət göstərir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Bunlar Əlsuvar Məmmədov adına 1 saylı orta məktəb və Tehran Kərimov adına 2 saylı orta məktəblərdir.

Göylər kəndi Azərbaycan elminə və təhsilinə bir çox insanlar bəxş etmişdir ki, onlardan da [[Nurqələm Mikayılov]]u, [[Aləm Nuriyev]]i, [[Elxan Nuriyev (coğrafiyaçı)|Elxan Nuriyevi]], [[Sabir Etibarlı]] qeyd etmək olar.

== Tarixi abidələri və mədəniyyəti  ==

Kənddə orta əsrlərə aid qəbiristanlıq, Pir körpüsü, Ənöv piri, Qalacıq yaşayış yeri (3–13 əsrlər), Pir Mərdəkan xanəgahı (12 әsr) Pir Mərdəkan türbəsi (13 əsr) var.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=GÖYLƏR DAĞ |url=https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%d3%99r-dag/ |website=[[Şamaxı Ensiklopediyası]] |access-date=2025-09-29 |archive-date=2025-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111204424/https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%D3%99r-dag/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;[[Pir Mərdəkan xanəgahı]] arxeoloqlar [[Aləm Nuriyev]], Hüseyn Ciddi və epiqrafçı mütəxəssis [[Məşədixanım Nemətova|Məşədixanım Nemət]] tərəfindən tədqiq edilmişdir. Türbə üzərindəki kitabəyə əsasən, abidə 1188–1203-cü illər aralığında Şirvanşah Fərruxzad ibn Mənuçöhr tərəfindən inşa etdirilmişdir.{{sfn|Deminski|2026|p=119}}

[[Məşədixanım Nemətova|Məşədixanım Nemət]] kitabələrə əsasən türbədə Cənubi Azərbaycanın Mədək şəhərindən olan Tahir Tac əl-Hüda Mədəkaninin dəfn olunduğunu qeyd edib.

yerli rəvayətlərdə burada Şirvanşah nəslinin nümayəndələrinin və ya yerli ruhanilərin dəfn olunduğu iddia edilir. Fyodor Deminskinin &quot;Şamaxı qəzası Qəbirstan nahiyəsi haqqında məlumatlar&quot; kitabında xanəgahın adı çəkilir və kənd əhalisinin XI–XII əsrlərdə [[Bağdad]] ətrafından gələrək burada məskunlaşdığı qeyd olunur.{{sfn|Deminski|2026|p=36}} Orta əsrlərdə xanəgah həm də paytaxt Şamaxı şəhərinə daxil olmaq üçün icazə verilən mühüm regional keçid məntəqəsi, karvansara, məscid və çeşmələri olan kompleks kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Göylər məscidi 12-13-cü əsrlərdə tikilib. Üslubuna görə 12-ci əsrə aid edilib. [[Pir Mərdəkan xanəgahı]] kompleksində yerləşir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Göylər məscidi {{!}} Şamaxı Ensiklopediyası |url=https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%C9%99r-m%C9%99scidi/ |access-date=2026-07-09 |website=Şamaxı ensiklopediyası |language=az |url-status= }}&lt;/ref&gt;

Kənddə mədəniyyət evi və kitabxana fəaliyyət göstərir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Bundan başqa 1965-ci ildən etibarən kənddə Göylər kənd Folklor Evi fəaliyyət göstərir.

2015-ci il fevralın 16-dan mayın 29-na kimi keçirilən 5-ci [[Muğam Televiziya Müsabiqəsi]]nin qalibi Göylər kəndindən olan [[Nisbət Sədrayeva]] seçilmişdir.&lt;ref name=&quot;Heydər Əliyev Fondunun rəsmi internet səhifəsi&quot;&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/view/92/3970/V-%E2%80%9CMu%C4%9Fam-televiziya-m%C3%BCsabiq%C9%99si%E2%80%9D |access-date=2021-02-02 |archive-date=2017-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729050355/http://heydar-aliyev-foundation.org/az/content/view/92/3970/V-%E2%80%9CMu%C4%9Fam-televiziya-m%C3%BCsabiq%C9%99si%E2%80%9D |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
== Səhiyyə sistemi ==
2018-ci ildə Heydər Əliyev Fondunun “Regional İnkişaf” İctimai Birliyinin təşəbbüsü və Yaponiyanın Azərbaycandakı səfirliyinin dəstəyi ilə Göylər kəndində tibb məntəqəsi tikilib. Açılış mərasimində Şamaxı Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Asif Ağayev və Yaponiyanın Azərbaycandakı səfiri Teruyuki Katori iştirak ediblər.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2018-09-21 |title=Göylər kəndində yeni tibb məntəqəsi açıldı |url=https://modern.az/az/aktual/177861/goumlyler-kendinde-yeni-tibb-menteqesi-accedilildi/ |access-date=2026-07-06 |website=Modern.az |language=az |archive-date=2026-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260706204522/https://modern.az/az/aktual/177861/goumlyler-kendinde-yeni-tibb-menteqesi-accedilildi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-09-21 |title=Şamaxının Göylər kəndində yeni tibb məntəqəsi istifadəyə verilib |url=http://riib.az/site/gallery/82/samaxinin-goyler-kendinde-yeni-tibb-menteqesi-istifadeye-verilib |access-date=2026-07-06 |website=riib.az |archive-date=2026-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260706131406/https://riib.az/site/gallery/82/samaxinin-goyler-kendinde-yeni-tibb-menteqesi-istifadeye-verilib |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2018-09-21 |title=Şamaxının Göylər kəndində yeni tibb məntəqəsi istifadəyə verilib - FOTO |url=https://news.milli.az/country/687662.html |access-date=2026-07-06 |website=Milli.Az |language=az |archive-date=2026-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711110155/https://news.milli.az/country/687662.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

== İqtisadiyyatı ==
Göylər kəndinin əhalisi başlıca olaraq [[əkinçilik]], qismən [[bağçılıq]] və [[heyvandarlıq]] üzrə ixtisaslaşmışdır. Əkinçilikdə aparıcı yeri [[taxılçılıq]] tutur. Digər əkinçilik sahələri yerli istehlak xarakteri daşıyır. Əhalisinin yerli təlabatının ödənilməsi üçün həyətyanı sahələrdə bostan–tərəvəz məhsulları, meyvə yetişdirilir və arı saxlanılır. Heyvandarlığın başlıca sahəsi [[maldarlıq]] və [[qoyunçuluq]]dur.

Göylər kəndi qədim məskunlaşmış ərazi olsa da, sənaye cəhətdən nisbətən zəif inkişaf etmişdir. Azərbaycan Sovet İttifaqının tərkibində olan zaman kəndin sənayesinin əsasını yerli kənd təsərrüfatı məhsullarını emal edən yeyinti və yüngül sənaye sahələri təşkil edirdi. [[Kənd]]in yüngül sənayesi əsasən şərabçılıq, meyvəçilik, tikiş və xalçalıq sahələri ilə təmsil olunurdu. Yeyinti sənayesində əsas yeri üzüm məhsulunun emalı — şərabçılıq tuturdu. [[SSRİ]]-nin &quot;alkoqolizmə qarşı mübarizə kampaniyası&quot; çərçivəsində Azərbaycanda bir sıra bölgələrdə o cümlədən Göylər kəndində üzümçülük təsərrüfatı ləğv edildi. Üzüm sahələri saxlanılmaqla süfrə üzüm sortları əkmək planları isə SSRİ dağıldıqdan sonra torpaq sahələrinin kəndlilərə paylanılması nəticəsində reallaşmadı. Hal–hazırda kəndlilərə məxsus torpaqlarda taxıl əkilir və demək olar ki, bütün həyətyanı sahələrdə üzüm çardaqları var. Kəndin torpaq ehtiyatları və ərazisinin orta dağlıqda yerləşməsi burada bir çox təsərrüfat sahələrinin inkişafı üçün, o cümlədən [[dəmyə əkinçiliyi]] üçün şərait yaradır.

Kəndin iqtisadiyyatında tikinti materialları, əsasən mişar daşı istehsalı üçün xammal bazası (Mədan dağı) var.

Sovet dövründə kəndin əhalisi əsasən heyvandarlıq, taxılçılıq və üzümçülüklə məşğul olub.&lt;ref&gt;{{azərbaycan Sovet Ensiklopediyası|6|108|ҜӘЈЛӘР ДАҒ}}&lt;/ref&gt;


== Mənbə ==

=== İstinadlar ===
{{İstinad siyahısı}}

=== Ədəbiyyat ===
{{refbegin|40em}}
* {{Cite book|last=|first=|url=https://web2.anl.az/read/page.php?bibid=232295&amp;pno=1|title=Azərbaycan SSR inzibati-ərazi bölgüsü: 1963-cü il oktyabrın 1-dək olan vəziyyətə əsasən|publisher=[[Azərnəşr]]|year=1964|location=[[Bakı]]|page=262|language=az|ref={{SfnRef|Azərbaycan SSR inzibati-ərazi bölgüsü|1964}}}}
* {{Cite book|last=|first=|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=198233&amp;pno=1|title=Azərbaycan SSR İnzibati-ərazi bölgüsü: 1977-ci il yanvarın 1-nə olan vəziyyətə görə tərtib edilmişdir|publisher=[[Azərbaycan Nəşriyyatı|Azərnəşr]]|year=1979|location=[[Bakı]]|page=222|language=az|ref={{SfnRef|Azərbaycan SSR İnzibati-ərazi bölgüsü|1979}}|access-date=2026-07-09|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007112132/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=198233&amp;pno=1|url-status=live}}
* {{Cite book|last=|first=|url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/KY6BewUz|title=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti: I cild|publisher=Şərq-Qərb nəşriyyatı|volume=I|year=2007|isbn=978-9952-34-155-3|location=[[Bakı]]|page=304|language=az|ref={{SfnRef|Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti I|2007}}|access-date=2026-07-06|archive-date=2026-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260115081104/https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/KY6BewUz|url-status=live}}
* {{Cite book|last=Bəndəliyev|first=Nurəddin|url=https://web2.anl.az/read/page.php?bibid=137425&amp;pno=1|title=Dağlıq Şirvanın toponimləri|publisher=Elm nəşriyyatı|year=2009|location=[[Bakı]]|page=352|language=az|ref={{SfnRef|Bəndəliyev|2009}}}}
* {{Cite book |last=Deminski |first=Fyodor |url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/HKStwTJ |title=Bakı quberniyasının Şamaxı qəzasının Qəbiristan polis dairəsi haqqında bəzi məlumatlar |publisher=Füyuzat nəşriyyatı |year=2026 |isbn=978-9952-8020-8-5 |location=[[Bakı]] |page=132 |language=az |ref={{SfnRef|Deminski |2026}} |access-date=2026-07-03 |archive-date=2026-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260703062837/https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/HKStwTJ |url-status=live }}
* {{Cite book|last=|first=|url=https://www.prlib.ru/item/417284|title=Кавказский календарь на 1856 год|publisher=Канцелярия Кавказского Наместника|year=1855|location=[[Tiflis]]|page=785|language=ru|ref={{SfnRef|Kavkazski kalendar|1855}}|access-date=2026-07-06|archive-date=2021-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209114902/https://www.prlib.ru/item/417284|url-status=live}} 
* {{Cite book|last=|first=|url=https://www.prlib.ru/item/417314|title=Кавказский календарь на 1910 год|publisher=Канцелярия Кавказского Наместника|year=1909|location=[[Tiflis]]|page=928|language=ru|ref={{SfnRef|Kavkazski kalendar|1910}}|access-date=2026-07-08|archive-date=2021-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419165856/https://www.prlib.ru/item/417314|url-status=live}} 
* {{Cite book|last=|first=|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=420127&amp;pno=1&amp;zoom=1|title=Сборник сведений по Бакинской губернии. Вып. 1. Список населённых мест, количество земли и податное обложение поселян|publisher=изд. Бакинск. губ. стат. ком.|year=1911|location=[[Bakı]]|page=311|language=ru|ref={{SfnRef|Сборник сведений по Бакинской губернии|1911}}}}
* {{Cite book|last=Zeydlits|first=Nikolay|url=https://www.prlib.ru/item/451059|title=Список населённых мест Бакинской губернии // Списки населенных мест Российской империи. По Кавказскому краю. Бакинская губерния|publisher=Кавказский стататистический комитет при Главном управлении наместника кавказского|year=1870|volume=LXV|location=[[Tiflis]]|page=134|language=ru|ref={{SfnRef|Zeydlits|1870}}|author-link=Nikolay Zeydlits|access-date=2026-07-06|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007140658/https://www.prlib.ru/item/451059|url-status=live}}
* {{Cite book|last=Zeydlits|first=Nikolay|url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/16738-t-5-spiski-naselennyh-mest-kavkazskogo-kraya-ch-1-gubernii-erivanskaya-kutaisskaya-bakinskaya-i-stavropolskaya-i-terskaya-oblast-1880#mode/inspect/page/1/zoom/7|title=Списки населенных мест Кавказского края. Ч. 1 : Губернии: Эриванская, Кутаисская, Бакинская и Ставропольская и Терская область. - [1880]|publisher=Типография Главного Управления Наместника Кавказского|year=1879|volume=V|location=[[Tiflis]]|page=343|language=ru|ref={{SfnRef|Zeydlits|1879}}|author-link=Nikolay Zeydlits|access-date=2026-07-06|archive-date=2021-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416102958/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/16738-t-5-spiski-naselennyh-mest-kavkazskogo-kraya-ch-1-gubernii-erivanskaya-kutaisskaya-bakinskaya-i-stavropolskaya-i-terskaya-oblast-1880#mode/inspect/page/1/zoom/7|url-status=live}}
* {{Cite book|last=|first=|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=420127&amp;pno=1&amp;zoom=1|title=Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлеченных из посемейных списков 1886 г.|publisher=Тип. И. Мартиросианца|year=1893|location=[[Tiflis]]|page=|language=ru|ref={{SfnRef|Zaqafqaziya diyarının əhalisinə dair statistik məlumatlar toplusu|1893}}}}
* {{Cite book|last=|first=|url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/90901-t-1-vyp-1-shemahinskiy-uezd-1922#mode/inspect/page/1/zoom/5|title=Азербайджанская сельскохозяйственная перепись 1921 года : итоги|publisher=Вторая государственная типография|year=1922|location=[[Bakı]]|page=81|language=ru|ref={{SfnRef|Азербайджанская сельскохозяйственная перепись 1921 года|1922}}}}
{{refend}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://goyler.my1.ru/news/goylerin_menseyi_ve_el_yozumu/2009-12-18-3 Göylər kəndinin mənşəyi, etimologiyası və el yozumu]
{{Şamaxı rayonunun yaşayış məntəqələri}}
{{Şamaxı rayonunun bələdiyyələri}}

[[Kateqoriya:Şamaxı rayonunun kəndləri]]</text>
      <sha1>0bzywd7t7xelpg0jxwzmma03pvl3b3q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042075</id>
      <parentid>9042074</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:09:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etibar.muradli</username>
        <id>63036</id>
      </contributor>
      <comment>/* İqtisadiyyatı */</comment>
      <origin>9042075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40413" sha1="844qkrl6pp5njqtc4f5a4ax9i9v5zdl" xml:space="preserve">{{İş gedir}}

{{Yaşayış məntəqəsi
 |ad                = Göylər Dağ
 |xəritə            =
 |xəritə miqyas     = 
 |xəritə məlumat    = 
 |xəritə1           = 
 |xəritə1 miqyas    = 
 |xəritə1 məlumat   = 
 |xəritə2           = 
 |xəritə2 miqyas    = 
 |xəritə2 məlumat   = 
 |ərazi             = 
 |əhali             = 
 |əhali_il          = 
 |əhalisi           = 6462&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
 |siyahıyaalma ili  = 2009
 |əhali sıxlığı     = 
 |yüksəklik         = 
 |lat_deg           = 40
 |lat_min           = 29
 |lat_sec           = 42
 |lat_hem           = 
 |lon_deg           = 48
 |lon_min           = 40
 |lon_sec           = 44
 |lon_hem           = 
 |poçt_indeksi      = 
 |ölkə              = Azərbaycan
 |bölgə             = 
 |region            = Dağlıq Şirvan iqtisadi rayonu
 |rayon             = Şamaxı rayonu
 |göstərilən icmanın növü=Bələdiyyə
 |göstərilən icma   = [[Göylər bələdiyyəsi]]
 |şəhər             = 
 |qəsəbə            = 
 |kənd nümayəndəsi  = 
 |bələdiyyə başçısı = 
 |rəsmi_saytı       = 
}}
'''Göylər Dağ''' və ya '''Dağ Göylər''' — [[Azərbaycan Respublikası]]nın [[Şamaxı rayonu]]nun Göylər kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Kənd [[Göylər bələdiyyəsi|Göylər bələdiyyəsinə]] aiddir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=1999-12-07 |title=Bələdiyyələrin əraziləri və torpaqları haqqında Azərbaycan Respublikasının qanunu |url=https://e-qanun.az/framework/5230 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111164801/http://e-qanun.az/print.php?internal=view&amp;target=1&amp;docid=5230&amp;doctype=0 |archive-date=2012-01-11 |access-date= |website=Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi Hüquqi aktların vahid elektron bazası |language=az }}&lt;/ref&gt;

== Toponimikası ==
&quot;Göylər&quot; oykonimi bu ərazidə məskunlaşmış [[Səlcuqilər|səlcuqların]] [[Salur boyu|Salur]] tayfasına mənsub &quot;göglər&quot; qolunun adı ilə əlaqələdir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;{{sfn|Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti I|2007|p=209}} Türklərin yaşadıqları başqa bölgələrdə də eyni tayfa adına rast gəlmək olur. Türkmənistanda Salur tayfasından Yeddi Uruq tirəsinin bir qolu Kuyukler, digər qolu isə Qokler adlanır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Винников |first=Яков |url=https://abashin.org/2024/03/13/vinnikov-ya-r-rodoplemennoj-i-etnicheskij-sostav-naseleniya-chardzhouskoj-oblasti-turkmenskoj-ssr/ |title=Родоплеменной и этнический состав населения Чарджоуской области Туркменской ССР |publisher=Труды Института истории, археологии и этнографии АН Туркменской ССР |year=1962 |location=[[Aşqabad]] |pages=27 |language=ru |access-date=2026-07-09 |archive-date=2026-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416111153/https://abashin.org/2024/03/13/vinnikov-ya-r-rodoplemennoj-i-etnicheskij-sostav-naseleniya-chardzhouskoj-oblasti-turkmenskoj-ssr/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ersari tayfasının da bir qolu Qekqler adlanır.{{sfn|Bəndəliyev|2009|p=83}} Göylər kəndində Boğallı, Muradhasıllı, Masallı, Qazıxanlı, Mollalı, Cibi noxudlu, Tatarlar və Sayadlı tirələrindən olan insanlar yaşayırlar. Bundan başqa Türkmənistanda da Sayadlı tayfasının bir tirəsi Göylər adlanır.{{sfn|Bəndəliyev|2009|p=84}}

19-cu əsrdə Göylər obasının yerində 2 kənd yaranıb. Kəndlərdən biri Dağ Göylər digəri isə Çöl Göylər adlanır. Göylər Dağ kəndi dağda yerləşdiyi üçün belə adlanıb. Oykonim Göylər/Göglər (etnotoponim) və dağ (dağlıq ərazi) komponentlərindən düzəlib, &quot;dağlıq ərazidə olan Göylər kəndi&quot; deməkdir.{{sfn|Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti I|2007|p=210}}
== Tarixi ==
Göylər obası 1821-ci ildə [[Şirvan xanlığı|Şirvan xanlığın]]&lt;nowiki/&gt;ın inzibati ərazi vahidi olan [[Elat mahalı]]nın tərkibində olan 20 obadan biri olub.Mahalın sakinləri əsasən [[maldarlıq]], qismən isə [[əkinçilik]]lə məşğul olurdular.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Xəlilli |first=Fariz |date=2017-04-10 |title=Salyanlı xanım Pyotrun zabitlərini necə qətlə yetirdi |url=https://axar.az/news/hadise/162791.html?fbclid=IwAR2AS0BXPmEzik_z5k5IHrtlZuFPaB8-oBVn7ZAw1JMGjOLAoDgwXFsdgJA |access-date=2026-07-03 |website=axar.az |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415100333/https://axar.az/news/hadise/162791.html?fbclid=IwAR2AS0BXPmEzik_z5k5IHrtlZuFPaB8-oBVn7ZAw1JMGjOLAoDgwXFsdgJA |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Çar Rusiyasında ===
19-cu əsrin ortalatına aid mənbələrə əsasən Pirmərdəkan dağında yarımköçəri həyat tərzi keçirən gövlər tayfasına aid olan 96 ailənin bir hissəsi kəndin dağlıq ərazisində, digər hissəsi isə çöl ərazisində məskunlaşdıqları üçün burada iki kənd yaranıb. Kəndlərdən biri Dağ Göylər, digəri isə [[Çöl Göylər]] adlanıb.{{sfn|Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti I|2007|p=210}}

1826-cı ilin payızında rus qoşunlarının polkovnik Mişenkonun komandanlığı altında Şirvan əyalətində Qacarlara qarşı apardığı hərbi əməliyyatlar dövrünə aid sənədlərdə Göylər kəndinin də daxil olduğu Elat mahalı haqqında məlumatlar qeydə alınıb. 1826-cı il oktyabr ayının rəsmi hərbi hesabatlarına əsasən, həmin dövrdə kəndin tabe olduğu Elat mahalının idarəçiliyi naib Məmməd bəy Əmir Səliyevə tapşırılıb. Müharibə dövründə kənd və daxil olduğu mahal həm hərbi-kəşfiyyat, həm də maddi təminat baxımından proseslərə cəlb edilib.&lt;ref&gt;Рапорт полковника Мищенко генерал-адъютанту Паскевичу от 23-го октября 1826 года. Лагерь при сел. Джевате // Акты, собранные Кавказской археографической комиссией. — Т. VII. — Тифлис, 1878. — С. 26-27.&lt;/ref&gt;

=== Şamaxı soyqırımı dövründə ===
1918-ci ilin mart-iyul aylarında erməni millətçi silahlı birləşmələri və yerli molokan dəstələrinin Şamaxı qəzasında törətdiyi kütləvi müsəlman qırğınları zamanı qəzanın ən böyük yaşayış məntəqələrindən olan Göylər kəndi strateji əhəmiyyətli hadisələrin mərkəzində yer almışdır. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Fövqəladə İstintaq Komissiyasının (FİK) sənədləri kəndin bu dövrdəki vəziyyətini sənədləşdirir.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot;&gt;Рустамова-Тогиди Солмаз Али кызы. «ШЕМАХА. Март-июль 1918 г. Азербайджанские погромы в dokumentax». Том І. Город Шемаха. Баку, 2013, 880 стр. (Fövqəladə İstintaq Komissiyasının sənədlər toplusu).&lt;/ref&gt;

1 yanvar 1916-cı il rəsmi statistikasına görə kənd tamamilə azərbaycanlılardan (müsəlmanlardan) ibarət, qəzanın ən böyük kənd icmalarından biri idi.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot; /&gt;
Kənd bilavasitə erməni (Mədrəsə) və rus-molokan (Xilmilli, Çuxuryurd, Astraxanka) kəndləri ilə əhatə olunduğundan, qırğınlar başlayan an tam hərbi mühasirəyə düşmüşdür.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot; /&gt;

Stepan Lalayev və Ağabek Lalayevin komandanlıq etdiyi erməni qüvvələri yerli molokan silahlıları (Yakov Bezrodnov və b.) ilə ittifaqa girərək Şamaxı şəhərini dağıtdıqdan sonra ətraf müsəlman kəndlərinə, xüsusilə Göylərə hücum etdilər. Hücum edən qüvvələr odlu silahlar və pulemyotların dəstəyi ilə kəndin taxıl ehtiyatlarını və mal-qarasını kütləvi şəkildə qarət etmiş, müqavimət göstərən yerli sakinləri qətlə yetirmişlər.
Göylər kəndi coğrafi mövqeyinə görə Şamaxı şəhərindəki qırğından qaçıb dağlara sığınan minlərlə dinc şəhər sakini (qadınlar, uşaqlar, yaşlılar) üçün əsas müvəqqəti sığınacaq və xilas düşərgəsinə çevrilmişdir.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot; /&gt;
Qüvvələrin qeyri-bərabər olmasına baxmayaraq, Göylər əhalisi kəndə pənah gətirən qaçqınları qorumaq üçün silahlı müqavimət göstərmiş, itkilər verdikdən sonra sağ qalan əhali ilə birgə Göyçay istiqamətinə çəkilmişdir.

''' İstintaq nəticələri ''' 

FİK sədri Ələkbər bəy Xasməmmədov və müstəntiq A. F. Novatskinin rəsmi hesabatlarında sübut olunmuşdur ki, Göylər kəndinə edilən hücumlar təsadüfi toqquşma deyil, bölgənin müsəlman demoqrafiyasını seyrəltmək və gələcək ərazi iddiaları üçün zəmin yaratmaq məqsədilə icra edilən planlı siyasətin tərkib hissəsidir.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot; /&gt;

=== SSRİ dövründə ===
1977-ci il üçün tərtib olunmuş [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR-nin]] inzibati ərazi bölgüsündə Şamaxı rayonunun Göylər Dağ kəndi, tərkibində  Acıdərə, Çaylı, Çöl Göylər, Göylər Dağ, və Yenikənd kəndlərinin olduğu Göylər [[Kənd soveti|kənd Sovetinin]] mərkəzi olaraq qeyd olunub.{{sfn|Azərbaycan SSR İnzibati-ərazi bölgüsü|1979|p=90}} Həmin dövrdə kənd əhalisi heyvandarlıq, taxılçılıq və üzümçülüklə məşğul olub. Kənddə şərab zavodu, orta və səkkizillik məktəb, kitabxana, mədəniyyət evi, kinoqurğu,  və xəstəxana olub.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{ASE|6|108|Məqalə=ҜӨЈЛӘР ДАҜ|link=https://archive.org/details/ace-vi-cild/page/108/mode/2up}}&lt;/ref&gt;


Hal–hazırda, Göylər Dağ kəndi [[Azərbaycan|Azərbaycanın]] [[Şamaxı rayonu|Şamaxı rayonunun]] Göylər kənd inzibati ərazi dairəsinin mərkəzidir.&lt;ref name=&quot;:63&quot;&gt;{{Cite web |date=2024 |title=İnzibati Ərazi Bölgüsü Təsnifatı, 2024 |url=https://e-qanun.az/framework/57325 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260109160535/https://e-qanun.az/framework/57325 |archive-date=2026-01-09 |access-date= |website=Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi Hüquqi aktların vahid elektron bazası |lang=az }}&lt;/ref&gt;

== Dini və ictimai keçmişi ==
Göylər kəndinin dini-etnoqrafik və mənəvi tarixi kənd ərazisində aparılan arxeoloji tədqiqatlar və etnoqrafik araşdırmalar əsasında üç əsas xronoloji mərhələ üzrə öyrənilir.

=== İslamdan əvvəlki dövr və erkən orta əsrlər ===
Kənd ərazisindəki Kərimli təpəliyində yerləşən qədim qəbiristanlıqdakı uzunsov formalı, yerə batmış qəbirlərin tədqiqatçılar tərəfindən qədim türk etnoslarına aid olduğu ehtimal edilir. Çöl Göylər ərazisində, Pirə-Bağdad qəbiristanlığının yaxınlığında mövcud olmuş, lakin hazırda yeri dəqiq bilinməyən &quot;Sarı pir&quot; ziyarətgahının İslamdan əvvəlki dövrə — Tenqriçilik inanc sisteminə aid olduğu da ehtimal olunur.

Erkən orta əsrlər və Qafqaz Albaniyası dövrünü xarakterizə edən iki əsas toponimik faktor Çöl Göylər ərazisindəki &quot;Qalacıq yeri&quot; və Dağ Göylər ərazisindəki &quot;Arnout&quot; dağıdır. Arxeoloq, professor Aləm Nuriyevin araşdırmalarına əsasən, &quot;Qalacıq yeri&quot; yaşayış məskənində III–VIII əsrlərdə şəhər tipli yaşayış mövcud olmuşdur. Ərazidə xristianlıq dövrünə aid maddi sübutlar aşkar edilmədiyi üçün, alban tayfalarının bir qisminin zərdüştilik dininə etiqad etdiyi və strateji hündürlüyə malik &quot;Arnout&quot; zirvəsindən hərbi-müdafiə məqsədilə od elementindən (tonqallardan) istifadə etdiyi irəli sürülür.

=== İslam dövrü və orta əsrlər ===
Tədqiqatlar İslam dininin bu əraziyə VIII əsrdə gəldiyini göstərir. Göylər kəndinin 16 kilometrliyində yerləşən Şamaxı Cümə məscidinin inşa tarixi (743-cü il), Qalacıq yaşayış məskəninin məhv olmasının VIII əsrə təsadüf etməsi və Pirə-Bağdad ərazisində ərəblərlə yerli sakinlər arasında baş vermiş döyüş haqqında yerli rəvayətlər bu fikri əsaslandırır.

Ərazi Şirvanşahlar dövlətinin tərkibinə daxil olsa da, dövrün yazılı mənbələrində Göylər kəndinin adına birbaşa rast gəlinmir. Bu, mənbələrin məhdudluğu və əhalinin qismən yarımköçəri həyat tərzi keçirməsi ilə izah olunur.

=== XIX–XX əsrlər və çar Rusiyası dövrü ===
Azərbaycan Çar Rusiyası tərəfindən işğal olunduqdan sonra, 1820-ci illərdən etibarən kameral siyahıyaalmalarda Göylər kəndi barədə rəsmi statistik məlumatlar qeydə alınmışdır. Çar üsul-idarəsi dövründə məscidlərə mollalar dövlət tərəfindən təyin edilir və onlara maaş verilirdi. Mollalar kənddə həm dini ayinləri icra edir, həm də mülki qeydiyyat, kəbin, miras bölgüsü və kənd icmasının sənədləşmə işlərini həyata keçirirdilər.{{sfn|Deminski|2026|p=121}} 1872-ci il islahatlarından sonra mollalar birbaşa kənd icması tərəfindən seçilməyə və Tiflisdə yerləşən Zaqafqaziya Sünni Ruhani İdarəsi tərəfindən təsdiqlənməyə başladı.{{sfn|Deminski|2026|p=123}}

Sənədlər və yerli yaddaş əsasında kəndin baş mollalarının xronologiyası müəyyən edilmişdir:

* ''' Molla Nuru ''' — Əslən [[Qəbələ rayonu|Qəbələdən]] olan bu şəxs 1840–1850-ci illərdə kəndə təyinatla göndərilmiş ilk məlum molladır.{{sfn|Deminski|2026|p=122}}
* ''' Molla Nəbi Hacı İbrahim oğlu — ''' 1860-cı illərdə fəaliyyət göstərmişdir. Rəsmi sənədlərdə onun hökumət əleyhinə fəaliyyətdə şübhəli bilindiyi qeyd olunmuşdur.{{sfn|Deminski|2026|p=123}}
* ''' Molla Abdulla Nuru oğlu ''' — 1870-ci illərdə kəndin mollası olub. Qəbələdən gəlmiş kəndin ilk məlum mollası Molla Nurunun oğludur.{{sfn|Deminski|2026|p=123}}
* ''' Molla Nurməmməd Abdulla oğlu ''' — [[İstanbul|İstanbulda]] dini təhsil almış, XX əsrin əvvəllərindən 1925-ci ilə qədər fəaliyyət göstərmişdir.{{sfn|Deminski|2026|p=123}}
* ''' Molla Fəttah Abdulla oğlu ''' — Qardaşı Molla Nurməmməd Abdulla oğlundan sonra sovet rejiminin ilk illərində icma tərəfindən molla seçilmiş, 1937-ci ildə [[Azərbaycanda Stalin repressiyaları|Stalin repressiyaları]] zamanı güllələnmişdir.{{sfn|Deminski|2026|p=124}}

=== Məscid tikintisi və dini təhsil ===
Pir Mərdəkan xanəgahındakı köhnə məscidin kiçik olması və 1902-ci il Şamaxı zəlzələsinin fəsadları səbəbindən, 1902-ci ildə kənd ağsaqqalı Hacı Nuh Hacı İbrahim oğlunun rəhbərliyi və yerli əhalinin vəsaiti hesabına Göylərdə yeni, daha böyük kənd məscidi inşa edilmişdir.

Kənd məscidinin nəzdində fəaliyyət göstərən mollaxanada ilkin şəriət təhsili alan uşaqlar sonradan təhsillərini Şamaxı Cümə məscidinin mədrəsələrində davam etdirirdilər. Sovet dövründə dini təhsil qadağan edilsə də, kənddə ərəb və fars dillərini bilən xəttat və dindarların formalaşdırdığı, yerli dildə &quot;Yeddilik&quot; adlandırılan dindar qruplar fəaliyyət göstərmiş, Quranın xətm edilməsi ayinlərini qorumuşdular.

XIX əsrin ikinci yarısında iqtisadi vəziyyətin yaxşılaşması ilə kənd sakinləri Həcc ziyarətinə getməyə başlamışlar. Araşdırmalara görə, 1920-ci ilə qədər kənddən 22 nəfər Həcc ziyarətində olmuşdur (onlardan Hacı Hasan Səfər oğlu və Hacı Qasım Qurban oğlu ziyarət zamanı vəfat etmişlər). 1920-ci ildə sovet hakimiyyətinin qurulması və sərhədlərin bağlanması ilə bu ziyarətlər dayandırılmışdır.

=== Şeyx Əyyub təriqəti ===
XIX–XX əsrlərdə Şirvan regionunda geniş yayılan və Şeyx Əyyub Bayram oğlu (1730–1796) tərəfindən əsası qoyulan sufi təriqəti Göylər kəndində də güclü nüfuza malik olmuşdur. Zikr və mürşüd-mürid prinsipinə əsaslanan bu təriqətin bəzi şeyxləri və müridləri Göylər kəndində məskunlaşmışdılar. Təriqətin ilk tanınmış göylərli müridləri və şeyx tərəfindən seçilən xəlifələri arasında Hacı İbrahim Əlimərdan oğlu, Yaqub Bədəl oğlu və Pirimverdi Halim oğlunun (Sofu Əhməd) adları çəkilir.

== Coğrafiyası və iqlimi ==
Göylər Dağ kəndi rayon mərkəzi Şamaxı şəhərindən 17 km cənubda, [[Çöl Göylər]] kəndindən 10 km məsafədə, [[Ləngəbiz silsiləsi|Ləngəbiz silsiləsinin]] şimal ətəyində yerləşir.{{sfn|Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti I|2007|p=210}}

— [[Şamaxı]] şəhərindən&lt;ref name=&quot;:62&quot;&gt;{{Cite web |title=İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı, 2024 |url=http://www.azstat.org/tesnifat/cedeveller/arazi.jsp?parm=arazi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407100955/https://www.azstat.org/tesnifat/cedeveller/arazi.jsp?parm=arazi |archive-date=2023-04-07 |access-date= |website=www.azstat.org |lang=az }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:63&quot; /&gt; 17 km cənubda&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, [[Çöl Göylər]] kəndindən 10 km məsafədə,{{sfn|Azərbaycan SSR İnzibati-ərazi bölgüsü|1979|p=90}} [[Ləngəbiz silsiləsi|Ləngəbiz silsiləsinin]] şimal ətəyində yerləşir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Azərbaycan|Azərbaycanın]] [[Şamaxı rayonu|Şamaxı rayonunun]] Göylər kənd inzibati ərazi dairəsinə Göylər Dağ, [[Acıdərə (Şamaxı)|Acıdərə]], Çöl Göylər, [[Yenikənd (Şamaxı)|Yenikənd]] kəndləri daxildirlər. Göylər Dağ kəndi isə bu kənd inzibati ərazin dairəsinin mərkəzidir.&lt;ref name=&quot;:63&quot; /&gt;

{{Şəhərin iqlimi
|Şəhər_yiyəlik= Göylər kəndi
|Mənbə = [https://en.climate-data.org/asia/azerbaijan/samax%c4%b1-rayonu/goeyl%c9%99r-dag-956419/] [https://www.meteoblue.com/en/weather/historyclimate/climatemodelled/g%c3%b6yl%c7%9drda%c4%9f_azerbaijan_586459]
| Yan_orta=  0.9         | Yan_orta_yağ= 37
| Fev_orta=   2.1        | Fev_orta_yağ= 46
| Mar_orta=    6.1       | Mar_orta_yağ= 60
| Apr_orta=    11.0       | Apr_orta_yağ= 58
| May_orta=     16.6      | May_orta_yağ= 50
| İyn_orta=     21.7      | İyn_orta_yağ= 35
| İyl_orta=     24.9      | İyl_orta_yağ= 16
| Avq_orta=      24.9     | Avq_orta_yağ= 17
| Sen_orta=      19.5     | Sen_orta_yağ= 44
| Okt_orta=       13.5    | Okt_orta_yağ= 56
| Noy_orta=        6.9   | Noy_orta_yağ= 53
| Dek_orta=        2.6   | Dek_orta_yağ= 40
| İl_orta =       12.6    | İl_orta_yağ = 512
| Yan_min_orta=  -2.4     | Yan_maks_orta= 4.8
| Fev_min_orta=   -1.6    | Fev_maks_orta= 6.2
| Mar_min_orta=  1.6     | Mar_maks_orta= 10.7
| Apr_min_orta=   5.8    | Apr_maks_orta= 15.7
| May_min_orta=   11.2    | May_maks_orta= 21.4
| İyn_min_orta=    15.9   | İyn_maks_orta= 26.9
| İyl_min_orta=    19.2   | İyl_maks_orta= 30.2
| Avq_min_orta=    19.3   | Avq_maks_orta= 30.2
| Sen_min_orta=    15   | Sen_maks_orta= 24.1
| Okt_min_orta=    9.8   | Okt_maks_orta= 17.5
| Noy_min_orta=    3.4   | Noy_maks_orta= 10.8
| Dek_min_orta=    -0.7   | Dek_maks_orta= 6.5
| İl_min_orta =    8.0   | İl_maks_orta = 17.1
| Yan_müt_min=        | Yan_müt_maks= 
| Fev_müt_min=        | Fev_müt_maks= 
| Mar_müt_min=        | Mar_müt_maks= 
| Apr_müt_min=        | Apr_müt_maks= 
| May_müt_min=        | May_müt_maks= 
| İyn_müt_min=        | İyn_müt_maks= 
| İyl_müt_min=        | İyl_müt_maks= 
| Avq_müt_min=        | Avq_müt_maks= 
| Sen_müt_min=        | Sen_müt_maks= 
| Okt_müt_min=        | Okt_müt_maks= 
| Noy_müt_min=        | Noy_müt_maks= 
| Dek_müt_min=        | Dek_müt_maks= 
| İl_müt_min =        | İl_müt_maks = 
| Yan_su_temp= 
| Fev_su_temp= 
| Mar_su_temp= 
| Apr_su_temp= 
| May_su_temp= 
| İyn_su_temp= 
| İyl_su_temp= 
| Avq_su_temp= 
| Sen_su_temp= 
| Okt_su_temp= 
| Noy_su_temp= 
| Dek_su_temp= 
| İl_su_temp =
|}}

== Əhalisi ==

=== 19-cu əsrdə ===
[[Çar Rusiyası]] Azərbaycanı işğal etdikdən sonra bölgədə bir neçə dəfə əhalinin siyahıyaalması aparılıb. 1856-cı il tarixli [[Qafqaz təqvimi|&quot;Qafqaz təqvimi&quot;ndə]] [[Elat mahalı|Elat mahalının]] Göylər kəndi əhalisinin sünni etiqadlı Azərbaycan türklərindən (təqvimdə &quot;tatar&quot; yazılıb) ibarət olduğu və öz aralarında Azərbaycan dilində (təqvimdə &quot;tatarca&quot; yazılıb) danışdıqları qeyd olunub.{{sfn|Kavkazski kalendar|1855|p=278}}

1859–1864-cü illərdə aparılmış kameral təsvirin məlumatları əsasında tərtib edilmiş Bakı quberniyasının yaşayış məntəqələrinin siyahılarına görə, həmin dövrdə Göylər kəndində 96 təsərrüfatda, 728 nəfər əhali (368 kişi və 360 qadın) yaşayırdı. Bundan başqa siyahıda kənd əhalisinin sünni etiqadlı Azərbaycan türkləri (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) olduğu da qeyd olunub.{{sfn|Zeydlits|1870|p=28}}

1873-cü ilə aid məlumatlara əsasən, [[Nikolay Zeydlits]] tərəfindən redaktə edilərək 1879-cu ildə nəşr olunmuş &quot;Qafqaz diyarının yaşayış məntəqələrinin siyahıları&quot;nın V cildində Göylər kəndi haqqında da məlumat var. Bu siyahılara görə 1873-cü ildə Göylər kəndində 137 təsərrüfatda, 847 nəfər əhali (464 kişi və 383 qadın) yaşayırdı. Bundan başqa siyahıda kənd əhalisinin sünni etiqadlı Azərbaycan türkləri (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) olduğu da qeyd olunub.{{sfn|Zeydlits|1879|p=227}}

1886-cı ilə aid &quot;Zaqafqaziya diyarının əhalisinə dair statistik məlumatlar toplusu&quot;nda Göylər kəndində 1199 nəfərin (673 kişi və 526 qadın) yaşadığı qeyd olunub. Bundan başqa siyahıda kənd əhalisinin sünni etiqadlı Azərbaycan türkləri (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) olduğu da qeyd olunub.{{sfn|Zaqafqaziya diyarının əhalisinə dair statistik məlumatlar toplusu|1893|p=319}}

=== 20-ci əsrdə ===

1910-cu ildə nəşr olunmuş &quot;Qafqaz təqvimi&quot;ndə qeyd olunub ki, 1908-ci ildə Bakı quberniyasının Şamaxı qəzasının Qəbristan dairəsinə daxil olan Göylər kəndində 1.580 nəfər əhali yaşayıb. Siyahıyaalmada kənd əhalisinin tamamilə Azərbaycan türklərindən (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) ibarət olduğu da yazılıb.{{sfn|Kavkazski kalendar|1910|p=223}}

1911-ci ildə Bakı Quberniyası Statistika Komitəsi tərəfindən dərc edilmiş, Bakı Quberniyasının yaşayış məntəqələrinin siyahısına əsasən, həmin dövrdə kənddə ümumilikdə 255 təsərrüfatda 1611 nəfər (984 kişi və 627 qadın) Azərbaycan türkü (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) yaşayıb. Bundan başqa kənddəki əhalinin ümumilikdə 28 nəfəri bəy ailəsindən, 5 nəfəri isə ruhani ailəsindən olub.{{sfn|Сборник сведений по Бакинской губернии|1911|p=148}}

1921-ci il Azərbaycan kənd təsərrüfatı siyahıyaalmasının nəticələrinə əsasən, Göylər kəndi və Dərəçə qazmasında ümumilikdə 356 təsərrüfat qeydə alınıb. Əhalisi tamamilə Azərbaycan türklərindən ibarət olan kənddə o dövrdə ümumilikdə 1586 nəfər (850 kişi və 736 qadın) yaşayıb.{{sfn|Азербайджанская сельскохозяйственная перепись 1921 года|1922|p=12}} Bundan başqa 1586 nəfərdən yalnız 44 nəfərin savadlı olduğu da qeydə alınıb.{{sfn|Азербайджанская сельскохозяйственная перепись 1921 года|1922|p=13}}

Azərbaycan SSR Xalq Təsərrüfatı Uçotu İdarəsinin 1933-cü ildə hazırladığı &quot;Azərbaycan SSR-in inzibati bölgüsü&quot; nəşrinə görə, 1933-cü il yanvarın 1-nə olan məlumata əsasən, Göylər kəndində 402 təsərrüfat və 1911 nəfər yerli əhali yaşayıb. Onlardan 981-i kişi, 930 -u isə qadın olub. Həmin nəşrdə, həmçinin göstərilir ki, Şamaxı rayonunun Göylər kənd şurasına daxil olan Çaylı, Göylər, Məlik Çobanlı, Mustafabəyli və Tatarlar kəndlərinin əhalisi etnik tərkibinə görə 95.3% Azərbaycan türklərindən (siyahıda &quot;türk&quot; yazılıb) ibarət olub.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://viewer.rusneb.ru/ru/000200_000018_rc_2682917?page=87&amp;rotate=0&amp;theme=white |title=Административное деление АССР |location=[[Bakı]] |pages=81 |language=az|publisher=Издание АзУНХУ|year=1933}}&lt;/ref&gt;

1982-ci ildə nəşr olunmuş [[Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası|Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının]] altıncı cildində, Şamaxı rayonunun Dağ Göylər kəndində, 1981-ci ilə əsasən 4952 nəfərin yaşadığı qeyd olunub.&lt;ref&gt;{{azərbaycan Sovet Ensiklopediyası|6|108|ҜӘЈЛӘР ДАҒ}}&lt;/ref&gt;


2009-cu il üçün kəndin əhalisi təqribən 6462 nəfər təşkil edirdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=GÖYLƏR DAĞ |url=https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%D3%99r-dag/ |access-date=2025-09-29 |website=[[Şamaxı Ensiklopediyası]] |language=az |archive-date=2025-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111204424/https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%D3%99r-dag/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

2017-ci ildə isə kəndin əhalisi 7452 nəfər olub.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Göylərdağ |url=http://ensiklopediya.gov.az/az/terms/23190/cild/25 |website=[[Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]] |access-date=2025-11-03 |archive-date=2025-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251202150519/http://ensiklopediya.gov.az/az/terms/23190/cild/25 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
=== Şəhidlər ===
==== Birinci Qarabağ müharibəsi ====
* Əlsuvar Əliheydər oğlu Məmmədov &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-12-29 |title=Daha bir şəhidin adını daşıyan gəmi suya endirildi — Fotolar |url=https://qafqazinfo.az/news/detail/daha-bir-sehidin-adini-dasiyan-gemi-suya-endirildi-fotolar-386909 |access-date=2025-09-29 |website=[[Qafqazinfo|Qafqazinfo.az]] |language=az |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230064525/https://www.qafqazinfo.az/news/detail/daha-bir-sehidin-adini-dasiyan-gemi-suya-endirildi-fotolar-386909 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* Baba Balakişi oğlu Mikayılov
* Mirhəli Cümalı oğlu Nuhov
* Veyis Rövşən oğlu Məhyəddinov
* Sərdar Səfərov Ələddin oğlu
* Bayramov Kamil Canbaba oğlu
* Kərimov Tehran Şirməmməd oğlu

==== Aprel döyüşləri ====
* Elşən Səlim oğlu Səmədov

==== İkinci Qarabağ müharibəsi ====
* Rza Canbaba oğlu Məmmədov
* Şəhadət Qalib oğlu Usubov
* Tərlan Dərgah oğlu Atakişiyev
* Müşfiq Bayram oğlu Məcidov
* Elgün Vasif oğlu Quliyev
* Şahmurad Natiq oğlu İsgəndərov

== Elm və Təhsili ==
Dağ Göylər kəndində iki orta məktəb fəaliyyət göstərir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Bunlar Əlsuvar Məmmədov adına 1 saylı orta məktəb və Tehran Kərimov adına 2 saylı orta məktəblərdir.

Göylər kəndi Azərbaycan elminə və təhsilinə bir çox insanlar bəxş etmişdir ki, onlardan da [[Nurqələm Mikayılov]]u, [[Aləm Nuriyev]]i, [[Elxan Nuriyev (coğrafiyaçı)|Elxan Nuriyevi]], [[Sabir Etibarlı]] qeyd etmək olar.

== Tarixi abidələri və mədəniyyəti  ==

Kənddə orta əsrlərə aid qəbiristanlıq, Pir körpüsü, Ənöv piri, Qalacıq yaşayış yeri (3–13 əsrlər), Pir Mərdəkan xanəgahı (12 әsr) Pir Mərdəkan türbəsi (13 əsr) var.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=GÖYLƏR DAĞ |url=https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%d3%99r-dag/ |website=[[Şamaxı Ensiklopediyası]] |access-date=2025-09-29 |archive-date=2025-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111204424/https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%D3%99r-dag/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;[[Pir Mərdəkan xanəgahı]] arxeoloqlar [[Aləm Nuriyev]], Hüseyn Ciddi və epiqrafçı mütəxəssis [[Məşədixanım Nemətova|Məşədixanım Nemət]] tərəfindən tədqiq edilmişdir. Türbə üzərindəki kitabəyə əsasən, abidə 1188–1203-cü illər aralığında Şirvanşah Fərruxzad ibn Mənuçöhr tərəfindən inşa etdirilmişdir.{{sfn|Deminski|2026|p=119}}

[[Məşədixanım Nemətova|Məşədixanım Nemət]] kitabələrə əsasən türbədə Cənubi Azərbaycanın Mədək şəhərindən olan Tahir Tac əl-Hüda Mədəkaninin dəfn olunduğunu qeyd edib.

yerli rəvayətlərdə burada Şirvanşah nəslinin nümayəndələrinin və ya yerli ruhanilərin dəfn olunduğu iddia edilir. Fyodor Deminskinin &quot;Şamaxı qəzası Qəbirstan nahiyəsi haqqında məlumatlar&quot; kitabında xanəgahın adı çəkilir və kənd əhalisinin XI–XII əsrlərdə [[Bağdad]] ətrafından gələrək burada məskunlaşdığı qeyd olunur.{{sfn|Deminski|2026|p=36}} Orta əsrlərdə xanəgah həm də paytaxt Şamaxı şəhərinə daxil olmaq üçün icazə verilən mühüm regional keçid məntəqəsi, karvansara, məscid və çeşmələri olan kompleks kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Göylər məscidi 12-13-cü əsrlərdə tikilib. Üslubuna görə 12-ci əsrə aid edilib. [[Pir Mərdəkan xanəgahı]] kompleksində yerləşir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Göylər məscidi {{!}} Şamaxı Ensiklopediyası |url=https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%C9%99r-m%C9%99scidi/ |access-date=2026-07-09 |website=Şamaxı ensiklopediyası |language=az |url-status= }}&lt;/ref&gt;

Kənddə mədəniyyət evi və kitabxana fəaliyyət göstərir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Bundan başqa 1965-ci ildən etibarən kənddə Göylər kənd Folklor Evi fəaliyyət göstərir.

2015-ci il fevralın 16-dan mayın 29-na kimi keçirilən 5-ci [[Muğam Televiziya Müsabiqəsi]]nin qalibi Göylər kəndindən olan [[Nisbət Sədrayeva]] seçilmişdir.&lt;ref name=&quot;Heydər Əliyev Fondunun rəsmi internet səhifəsi&quot;&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/view/92/3970/V-%E2%80%9CMu%C4%9Fam-televiziya-m%C3%BCsabiq%C9%99si%E2%80%9D |access-date=2021-02-02 |archive-date=2017-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729050355/http://heydar-aliyev-foundation.org/az/content/view/92/3970/V-%E2%80%9CMu%C4%9Fam-televiziya-m%C3%BCsabiq%C9%99si%E2%80%9D |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
== Səhiyyə sistemi ==
2018-ci ildə Heydər Əliyev Fondunun “Regional İnkişaf” İctimai Birliyinin təşəbbüsü və Yaponiyanın Azərbaycandakı səfirliyinin dəstəyi ilə Göylər kəndində tibb məntəqəsi tikilib. Açılış mərasimində Şamaxı Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Asif Ağayev və Yaponiyanın Azərbaycandakı səfiri Teruyuki Katori iştirak ediblər.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2018-09-21 |title=Göylər kəndində yeni tibb məntəqəsi açıldı |url=https://modern.az/az/aktual/177861/goumlyler-kendinde-yeni-tibb-menteqesi-accedilildi/ |access-date=2026-07-06 |website=Modern.az |language=az |archive-date=2026-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260706204522/https://modern.az/az/aktual/177861/goumlyler-kendinde-yeni-tibb-menteqesi-accedilildi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-09-21 |title=Şamaxının Göylər kəndində yeni tibb məntəqəsi istifadəyə verilib |url=http://riib.az/site/gallery/82/samaxinin-goyler-kendinde-yeni-tibb-menteqesi-istifadeye-verilib |access-date=2026-07-06 |website=riib.az |archive-date=2026-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260706131406/https://riib.az/site/gallery/82/samaxinin-goyler-kendinde-yeni-tibb-menteqesi-istifadeye-verilib |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2018-09-21 |title=Şamaxının Göylər kəndində yeni tibb məntəqəsi istifadəyə verilib - FOTO |url=https://news.milli.az/country/687662.html |access-date=2026-07-06 |website=Milli.Az |language=az |archive-date=2026-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711110155/https://news.milli.az/country/687662.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

== İqtisadiyyatı ==
Göylər kəndinin əhalisi başlıca olaraq [[əkinçilik]], qismən [[bağçılıq]] və [[heyvandarlıq]] üzrə ixtisaslaşmışdır. Əkinçilikdə aparıcı yeri [[taxılçılıq]] tutur. Digər əkinçilik sahələri yerli istehlak xarakteri daşıyır. Əhalisinin yerli təlabatının ödənilməsi üçün həyətyanı sahələrdə bostan–tərəvəz məhsulları, meyvə yetişdirilir və arı saxlanılır. Heyvandarlığın başlıca sahəsi [[maldarlıq]] və [[qoyunçuluq]]dur.

Göylər kəndi qədim məskunlaşmış ərazi olsa da, sənaye cəhətdən nisbətən zəif inkişaf etmişdir. Azərbaycan Sovet İttifaqının tərkibində olan zaman kəndin sənayesinin əsasını yerli kənd təsərrüfatı məhsullarını emal edən yeyinti və yüngül sənaye sahələri təşkil edirdi. [[Kənd]]in yüngül sənayesi əsasən şərabçılıq, meyvəçilik, tikiş və xalçalıq sahələri ilə təmsil olunurdu. Yeyinti sənayesində əsas yeri üzüm məhsulunun emalı — şərabçılıq tuturdu. [[SSRİ]]-nin &quot;alkoqolizmə qarşı mübarizə kampaniyası&quot; çərçivəsində Azərbaycanda bir sıra bölgələrdə o cümlədən Göylər kəndində üzümçülük təsərrüfatı ləğv edildi. Üzüm sahələri saxlanılmaqla süfrə üzüm sortları əkmək planları isə SSRİ dağıldıqdan sonra torpaq sahələrinin kəndlilərə paylanılması nəticəsində reallaşmadı. Hal–hazırda kəndlilərə məxsus torpaqlarda taxıl əkilir və demək olar ki, bütün həyətyanı sahələrdə üzüm çardaqları var. Kəndin torpaq ehtiyatları və ərazisinin orta dağlıqda yerləşməsi burada bir çox təsərrüfat sahələrinin inkişafı üçün, o cümlədən [[dəmyə əkinçiliyi]] üçün şərait yaradır.

Kəndin iqtisadiyyatında tikinti materialları, əsasən mişar daşı istehsalı üçün xammal bazası (Mədan dağı) var.

Sovet dövründə kəndin əhalisi əsasən heyvandarlıq, taxılçılıq və üzümçülüklə məşğul olub.&lt;ref&gt;{{azərbaycan Sovet Ensiklopediyası|6|108|ҜӘЈЛӘР ДАҒ}}&lt;/ref&gt;

== Mənbə ==

=== İstinadlar ===
{{İstinad siyahısı}}

=== Ədəbiyyat ===
{{refbegin|40em}}
* {{Cite book|last=|first=|url=https://web2.anl.az/read/page.php?bibid=232295&amp;pno=1|title=Azərbaycan SSR inzibati-ərazi bölgüsü: 1963-cü il oktyabrın 1-dək olan vəziyyətə əsasən|publisher=[[Azərnəşr]]|year=1964|location=[[Bakı]]|page=262|language=az|ref={{SfnRef|Azərbaycan SSR inzibati-ərazi bölgüsü|1964}}}}
* {{Cite book|last=|first=|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=198233&amp;pno=1|title=Azərbaycan SSR İnzibati-ərazi bölgüsü: 1977-ci il yanvarın 1-nə olan vəziyyətə görə tərtib edilmişdir|publisher=[[Azərbaycan Nəşriyyatı|Azərnəşr]]|year=1979|location=[[Bakı]]|page=222|language=az|ref={{SfnRef|Azərbaycan SSR İnzibati-ərazi bölgüsü|1979}}|access-date=2026-07-09|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007112132/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=198233&amp;pno=1|url-status=live}}
* {{Cite book|last=|first=|url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/KY6BewUz|title=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti: I cild|publisher=Şərq-Qərb nəşriyyatı|volume=I|year=2007|isbn=978-9952-34-155-3|location=[[Bakı]]|page=304|language=az|ref={{SfnRef|Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti I|2007}}|access-date=2026-07-06|archive-date=2026-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260115081104/https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/KY6BewUz|url-status=live}}
* {{Cite book|last=Bəndəliyev|first=Nurəddin|url=https://web2.anl.az/read/page.php?bibid=137425&amp;pno=1|title=Dağlıq Şirvanın toponimləri|publisher=Elm nəşriyyatı|year=2009|location=[[Bakı]]|page=352|language=az|ref={{SfnRef|Bəndəliyev|2009}}}}
* {{Cite book |last=Deminski |first=Fyodor |url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/HKStwTJ |title=Bakı quberniyasının Şamaxı qəzasının Qəbiristan polis dairəsi haqqında bəzi məlumatlar |publisher=Füyuzat nəşriyyatı |year=2026 |isbn=978-9952-8020-8-5 |location=[[Bakı]] |page=132 |language=az |ref={{SfnRef|Deminski |2026}} |access-date=2026-07-03 |archive-date=2026-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260703062837/https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/HKStwTJ |url-status=live }}
* {{Cite book|last=|first=|url=https://www.prlib.ru/item/417284|title=Кавказский календарь на 1856 год|publisher=Канцелярия Кавказского Наместника|year=1855|location=[[Tiflis]]|page=785|language=ru|ref={{SfnRef|Kavkazski kalendar|1855}}|access-date=2026-07-06|archive-date=2021-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209114902/https://www.prlib.ru/item/417284|url-status=live}} 
* {{Cite book|last=|first=|url=https://www.prlib.ru/item/417314|title=Кавказский календарь на 1910 год|publisher=Канцелярия Кавказского Наместника|year=1909|location=[[Tiflis]]|page=928|language=ru|ref={{SfnRef|Kavkazski kalendar|1910}}|access-date=2026-07-08|archive-date=2021-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419165856/https://www.prlib.ru/item/417314|url-status=live}} 
* {{Cite book|last=|first=|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=420127&amp;pno=1&amp;zoom=1|title=Сборник сведений по Бакинской губернии. Вып. 1. Список населённых мест, количество земли и податное обложение поселян|publisher=изд. Бакинск. губ. стат. ком.|year=1911|location=[[Bakı]]|page=311|language=ru|ref={{SfnRef|Сборник сведений по Бакинской губернии|1911}}}}
* {{Cite book|last=Zeydlits|first=Nikolay|url=https://www.prlib.ru/item/451059|title=Список населённых мест Бакинской губернии // Списки населенных мест Российской империи. По Кавказскому краю. Бакинская губерния|publisher=Кавказский стататистический комитет при Главном управлении наместника кавказского|year=1870|volume=LXV|location=[[Tiflis]]|page=134|language=ru|ref={{SfnRef|Zeydlits|1870}}|author-link=Nikolay Zeydlits|access-date=2026-07-06|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007140658/https://www.prlib.ru/item/451059|url-status=live}}
* {{Cite book|last=Zeydlits|first=Nikolay|url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/16738-t-5-spiski-naselennyh-mest-kavkazskogo-kraya-ch-1-gubernii-erivanskaya-kutaisskaya-bakinskaya-i-stavropolskaya-i-terskaya-oblast-1880#mode/inspect/page/1/zoom/7|title=Списки населенных мест Кавказского края. Ч. 1 : Губернии: Эриванская, Кутаисская, Бакинская и Ставропольская и Терская область. - [1880]|publisher=Типография Главного Управления Наместника Кавказского|year=1879|volume=V|location=[[Tiflis]]|page=343|language=ru|ref={{SfnRef|Zeydlits|1879}}|author-link=Nikolay Zeydlits|access-date=2026-07-06|archive-date=2021-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416102958/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/16738-t-5-spiski-naselennyh-mest-kavkazskogo-kraya-ch-1-gubernii-erivanskaya-kutaisskaya-bakinskaya-i-stavropolskaya-i-terskaya-oblast-1880#mode/inspect/page/1/zoom/7|url-status=live}}
* {{Cite book|last=|first=|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=420127&amp;pno=1&amp;zoom=1|title=Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлеченных из посемейных списков 1886 г.|publisher=Тип. И. Мартиросианца|year=1893|location=[[Tiflis]]|page=|language=ru|ref={{SfnRef|Zaqafqaziya diyarının əhalisinə dair statistik məlumatlar toplusu|1893}}}}
* {{Cite book|last=|first=|url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/90901-t-1-vyp-1-shemahinskiy-uezd-1922#mode/inspect/page/1/zoom/5|title=Азербайджанская сельскохозяйственная перепись 1921 года : итоги|publisher=Вторая государственная типография|year=1922|location=[[Bakı]]|page=81|language=ru|ref={{SfnRef|Азербайджанская сельскохозяйственная перепись 1921 года|1922}}}}
{{refend}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://goyler.my1.ru/news/goylerin_menseyi_ve_el_yozumu/2009-12-18-3 Göylər kəndinin mənşəyi, etimologiyası və el yozumu]
{{Şamaxı rayonunun yaşayış məntəqələri}}
{{Şamaxı rayonunun bələdiyyələri}}

[[Kateqoriya:Şamaxı rayonunun kəndləri]]</text>
      <sha1>844qkrl6pp5njqtc4f5a4ax9i9v5zdl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042076</id>
      <parentid>9042075</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:12:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etibar.muradli</username>
        <id>63036</id>
      </contributor>
      <comment>/* Coğrafiyası və iqlimi */</comment>
      <origin>9042076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40165" sha1="70y6ga4jm59xxmybjk62wy1p1kqhmf4" xml:space="preserve">{{İş gedir}}

{{Yaşayış məntəqəsi
 |ad                = Göylər Dağ
 |xəritə            =
 |xəritə miqyas     = 
 |xəritə məlumat    = 
 |xəritə1           = 
 |xəritə1 miqyas    = 
 |xəritə1 məlumat   = 
 |xəritə2           = 
 |xəritə2 miqyas    = 
 |xəritə2 məlumat   = 
 |ərazi             = 
 |əhali             = 
 |əhali_il          = 
 |əhalisi           = 6462&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
 |siyahıyaalma ili  = 2009
 |əhali sıxlığı     = 
 |yüksəklik         = 
 |lat_deg           = 40
 |lat_min           = 29
 |lat_sec           = 42
 |lat_hem           = 
 |lon_deg           = 48
 |lon_min           = 40
 |lon_sec           = 44
 |lon_hem           = 
 |poçt_indeksi      = 
 |ölkə              = Azərbaycan
 |bölgə             = 
 |region            = Dağlıq Şirvan iqtisadi rayonu
 |rayon             = Şamaxı rayonu
 |göstərilən icmanın növü=Bələdiyyə
 |göstərilən icma   = [[Göylər bələdiyyəsi]]
 |şəhər             = 
 |qəsəbə            = 
 |kənd nümayəndəsi  = 
 |bələdiyyə başçısı = 
 |rəsmi_saytı       = 
}}
'''Göylər Dağ''' və ya '''Dağ Göylər''' — [[Azərbaycan Respublikası]]nın [[Şamaxı rayonu]]nun Göylər kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Kənd [[Göylər bələdiyyəsi|Göylər bələdiyyəsinə]] aiddir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=1999-12-07 |title=Bələdiyyələrin əraziləri və torpaqları haqqında Azərbaycan Respublikasının qanunu |url=https://e-qanun.az/framework/5230 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111164801/http://e-qanun.az/print.php?internal=view&amp;target=1&amp;docid=5230&amp;doctype=0 |archive-date=2012-01-11 |access-date= |website=Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi Hüquqi aktların vahid elektron bazası |language=az }}&lt;/ref&gt;

== Toponimikası ==
&quot;Göylər&quot; oykonimi bu ərazidə məskunlaşmış [[Səlcuqilər|səlcuqların]] [[Salur boyu|Salur]] tayfasına mənsub &quot;göglər&quot; qolunun adı ilə əlaqələdir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;{{sfn|Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti I|2007|p=209}} Türklərin yaşadıqları başqa bölgələrdə də eyni tayfa adına rast gəlmək olur. Türkmənistanda Salur tayfasından Yeddi Uruq tirəsinin bir qolu Kuyukler, digər qolu isə Qokler adlanır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Винников |first=Яков |url=https://abashin.org/2024/03/13/vinnikov-ya-r-rodoplemennoj-i-etnicheskij-sostav-naseleniya-chardzhouskoj-oblasti-turkmenskoj-ssr/ |title=Родоплеменной и этнический состав населения Чарджоуской области Туркменской ССР |publisher=Труды Института истории, археологии и этнографии АН Туркменской ССР |year=1962 |location=[[Aşqabad]] |pages=27 |language=ru |access-date=2026-07-09 |archive-date=2026-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416111153/https://abashin.org/2024/03/13/vinnikov-ya-r-rodoplemennoj-i-etnicheskij-sostav-naseleniya-chardzhouskoj-oblasti-turkmenskoj-ssr/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ersari tayfasının da bir qolu Qekqler adlanır.{{sfn|Bəndəliyev|2009|p=83}} Göylər kəndində Boğallı, Muradhasıllı, Masallı, Qazıxanlı, Mollalı, Cibi noxudlu, Tatarlar və Sayadlı tirələrindən olan insanlar yaşayırlar. Bundan başqa Türkmənistanda da Sayadlı tayfasının bir tirəsi Göylər adlanır.{{sfn|Bəndəliyev|2009|p=84}}

19-cu əsrdə Göylər obasının yerində 2 kənd yaranıb. Kəndlərdən biri Dağ Göylər digəri isə Çöl Göylər adlanır. Göylər Dağ kəndi dağda yerləşdiyi üçün belə adlanıb. Oykonim Göylər/Göglər (etnotoponim) və dağ (dağlıq ərazi) komponentlərindən düzəlib, &quot;dağlıq ərazidə olan Göylər kəndi&quot; deməkdir.{{sfn|Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti I|2007|p=210}}
== Tarixi ==
Göylər obası 1821-ci ildə [[Şirvan xanlığı|Şirvan xanlığın]]&lt;nowiki/&gt;ın inzibati ərazi vahidi olan [[Elat mahalı]]nın tərkibində olan 20 obadan biri olub.Mahalın sakinləri əsasən [[maldarlıq]], qismən isə [[əkinçilik]]lə məşğul olurdular.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Xəlilli |first=Fariz |date=2017-04-10 |title=Salyanlı xanım Pyotrun zabitlərini necə qətlə yetirdi |url=https://axar.az/news/hadise/162791.html?fbclid=IwAR2AS0BXPmEzik_z5k5IHrtlZuFPaB8-oBVn7ZAw1JMGjOLAoDgwXFsdgJA |access-date=2026-07-03 |website=axar.az |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415100333/https://axar.az/news/hadise/162791.html?fbclid=IwAR2AS0BXPmEzik_z5k5IHrtlZuFPaB8-oBVn7ZAw1JMGjOLAoDgwXFsdgJA |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Çar Rusiyasında ===
19-cu əsrin ortalatına aid mənbələrə əsasən Pirmərdəkan dağında yarımköçəri həyat tərzi keçirən gövlər tayfasına aid olan 96 ailənin bir hissəsi kəndin dağlıq ərazisində, digər hissəsi isə çöl ərazisində məskunlaşdıqları üçün burada iki kənd yaranıb. Kəndlərdən biri Dağ Göylər, digəri isə [[Çöl Göylər]] adlanıb.{{sfn|Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti I|2007|p=210}}

1826-cı ilin payızında rus qoşunlarının polkovnik Mişenkonun komandanlığı altında Şirvan əyalətində Qacarlara qarşı apardığı hərbi əməliyyatlar dövrünə aid sənədlərdə Göylər kəndinin də daxil olduğu Elat mahalı haqqında məlumatlar qeydə alınıb. 1826-cı il oktyabr ayının rəsmi hərbi hesabatlarına əsasən, həmin dövrdə kəndin tabe olduğu Elat mahalının idarəçiliyi naib Məmməd bəy Əmir Səliyevə tapşırılıb. Müharibə dövründə kənd və daxil olduğu mahal həm hərbi-kəşfiyyat, həm də maddi təminat baxımından proseslərə cəlb edilib.&lt;ref&gt;Рапорт полковника Мищенко генерал-адъютанту Паскевичу от 23-го октября 1826 года. Лагерь при сел. Джевате // Акты, собранные Кавказской археографической комиссией. — Т. VII. — Тифлис, 1878. — С. 26-27.&lt;/ref&gt;

=== Şamaxı soyqırımı dövründə ===
1918-ci ilin mart-iyul aylarında erməni millətçi silahlı birləşmələri və yerli molokan dəstələrinin Şamaxı qəzasında törətdiyi kütləvi müsəlman qırğınları zamanı qəzanın ən böyük yaşayış məntəqələrindən olan Göylər kəndi strateji əhəmiyyətli hadisələrin mərkəzində yer almışdır. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Fövqəladə İstintaq Komissiyasının (FİK) sənədləri kəndin bu dövrdəki vəziyyətini sənədləşdirir.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot;&gt;Рустамова-Тогиди Солмаз Али кызы. «ШЕМАХА. Март-июль 1918 г. Азербайджанские погромы в dokumentax». Том І. Город Шемаха. Баку, 2013, 880 стр. (Fövqəladə İstintaq Komissiyasının sənədlər toplusu).&lt;/ref&gt;

1 yanvar 1916-cı il rəsmi statistikasına görə kənd tamamilə azərbaycanlılardan (müsəlmanlardan) ibarət, qəzanın ən böyük kənd icmalarından biri idi.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot; /&gt;
Kənd bilavasitə erməni (Mədrəsə) və rus-molokan (Xilmilli, Çuxuryurd, Astraxanka) kəndləri ilə əhatə olunduğundan, qırğınlar başlayan an tam hərbi mühasirəyə düşmüşdür.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot; /&gt;

Stepan Lalayev və Ağabek Lalayevin komandanlıq etdiyi erməni qüvvələri yerli molokan silahlıları (Yakov Bezrodnov və b.) ilə ittifaqa girərək Şamaxı şəhərini dağıtdıqdan sonra ətraf müsəlman kəndlərinə, xüsusilə Göylərə hücum etdilər. Hücum edən qüvvələr odlu silahlar və pulemyotların dəstəyi ilə kəndin taxıl ehtiyatlarını və mal-qarasını kütləvi şəkildə qarət etmiş, müqavimət göstərən yerli sakinləri qətlə yetirmişlər.
Göylər kəndi coğrafi mövqeyinə görə Şamaxı şəhərindəki qırğından qaçıb dağlara sığınan minlərlə dinc şəhər sakini (qadınlar, uşaqlar, yaşlılar) üçün əsas müvəqqəti sığınacaq və xilas düşərgəsinə çevrilmişdir.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot; /&gt;
Qüvvələrin qeyri-bərabər olmasına baxmayaraq, Göylər əhalisi kəndə pənah gətirən qaçqınları qorumaq üçün silahlı müqavimət göstərmiş, itkilər verdikdən sonra sağ qalan əhali ilə birgə Göyçay istiqamətinə çəkilmişdir.

''' İstintaq nəticələri ''' 

FİK sədri Ələkbər bəy Xasməmmədov və müstəntiq A. F. Novatskinin rəsmi hesabatlarında sübut olunmuşdur ki, Göylər kəndinə edilən hücumlar təsadüfi toqquşma deyil, bölgənin müsəlman demoqrafiyasını seyrəltmək və gələcək ərazi iddiaları üçün zəmin yaratmaq məqsədilə icra edilən planlı siyasətin tərkib hissəsidir.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot; /&gt;

=== SSRİ dövründə ===
1977-ci il üçün tərtib olunmuş [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR-nin]] inzibati ərazi bölgüsündə Şamaxı rayonunun Göylər Dağ kəndi, tərkibində  Acıdərə, Çaylı, Çöl Göylər, Göylər Dağ, və Yenikənd kəndlərinin olduğu Göylər [[Kənd soveti|kənd Sovetinin]] mərkəzi olaraq qeyd olunub.{{sfn|Azərbaycan SSR İnzibati-ərazi bölgüsü|1979|p=90}} Həmin dövrdə kənd əhalisi heyvandarlıq, taxılçılıq və üzümçülüklə məşğul olub. Kənddə şərab zavodu, orta və səkkizillik məktəb, kitabxana, mədəniyyət evi, kinoqurğu,  və xəstəxana olub.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{ASE|6|108|Məqalə=ҜӨЈЛӘР ДАҜ|link=https://archive.org/details/ace-vi-cild/page/108/mode/2up}}&lt;/ref&gt;


Hal–hazırda, Göylər Dağ kəndi [[Azərbaycan|Azərbaycanın]] [[Şamaxı rayonu|Şamaxı rayonunun]] Göylər kənd inzibati ərazi dairəsinin mərkəzidir.&lt;ref name=&quot;:63&quot;&gt;{{Cite web |date=2024 |title=İnzibati Ərazi Bölgüsü Təsnifatı, 2024 |url=https://e-qanun.az/framework/57325 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260109160535/https://e-qanun.az/framework/57325 |archive-date=2026-01-09 |access-date= |website=Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi Hüquqi aktların vahid elektron bazası |lang=az }}&lt;/ref&gt;

== Dini və ictimai keçmişi ==
Göylər kəndinin dini-etnoqrafik və mənəvi tarixi kənd ərazisində aparılan arxeoloji tədqiqatlar və etnoqrafik araşdırmalar əsasında üç əsas xronoloji mərhələ üzrə öyrənilir.

=== İslamdan əvvəlki dövr və erkən orta əsrlər ===
Kənd ərazisindəki Kərimli təpəliyində yerləşən qədim qəbiristanlıqdakı uzunsov formalı, yerə batmış qəbirlərin tədqiqatçılar tərəfindən qədim türk etnoslarına aid olduğu ehtimal edilir. Çöl Göylər ərazisində, Pirə-Bağdad qəbiristanlığının yaxınlığında mövcud olmuş, lakin hazırda yeri dəqiq bilinməyən &quot;Sarı pir&quot; ziyarətgahının İslamdan əvvəlki dövrə — Tenqriçilik inanc sisteminə aid olduğu da ehtimal olunur.

Erkən orta əsrlər və Qafqaz Albaniyası dövrünü xarakterizə edən iki əsas toponimik faktor Çöl Göylər ərazisindəki &quot;Qalacıq yeri&quot; və Dağ Göylər ərazisindəki &quot;Arnout&quot; dağıdır. Arxeoloq, professor Aləm Nuriyevin araşdırmalarına əsasən, &quot;Qalacıq yeri&quot; yaşayış məskənində III–VIII əsrlərdə şəhər tipli yaşayış mövcud olmuşdur. Ərazidə xristianlıq dövrünə aid maddi sübutlar aşkar edilmədiyi üçün, alban tayfalarının bir qisminin zərdüştilik dininə etiqad etdiyi və strateji hündürlüyə malik &quot;Arnout&quot; zirvəsindən hərbi-müdafiə məqsədilə od elementindən (tonqallardan) istifadə etdiyi irəli sürülür.

=== İslam dövrü və orta əsrlər ===
Tədqiqatlar İslam dininin bu əraziyə VIII əsrdə gəldiyini göstərir. Göylər kəndinin 16 kilometrliyində yerləşən Şamaxı Cümə məscidinin inşa tarixi (743-cü il), Qalacıq yaşayış məskəninin məhv olmasının VIII əsrə təsadüf etməsi və Pirə-Bağdad ərazisində ərəblərlə yerli sakinlər arasında baş vermiş döyüş haqqında yerli rəvayətlər bu fikri əsaslandırır.

Ərazi Şirvanşahlar dövlətinin tərkibinə daxil olsa da, dövrün yazılı mənbələrində Göylər kəndinin adına birbaşa rast gəlinmir. Bu, mənbələrin məhdudluğu və əhalinin qismən yarımköçəri həyat tərzi keçirməsi ilə izah olunur.

=== XIX–XX əsrlər və çar Rusiyası dövrü ===
Azərbaycan Çar Rusiyası tərəfindən işğal olunduqdan sonra, 1820-ci illərdən etibarən kameral siyahıyaalmalarda Göylər kəndi barədə rəsmi statistik məlumatlar qeydə alınmışdır. Çar üsul-idarəsi dövründə məscidlərə mollalar dövlət tərəfindən təyin edilir və onlara maaş verilirdi. Mollalar kənddə həm dini ayinləri icra edir, həm də mülki qeydiyyat, kəbin, miras bölgüsü və kənd icmasının sənədləşmə işlərini həyata keçirirdilər.{{sfn|Deminski|2026|p=121}} 1872-ci il islahatlarından sonra mollalar birbaşa kənd icması tərəfindən seçilməyə və Tiflisdə yerləşən Zaqafqaziya Sünni Ruhani İdarəsi tərəfindən təsdiqlənməyə başladı.{{sfn|Deminski|2026|p=123}}

Sənədlər və yerli yaddaş əsasında kəndin baş mollalarının xronologiyası müəyyən edilmişdir:

* ''' Molla Nuru ''' — Əslən [[Qəbələ rayonu|Qəbələdən]] olan bu şəxs 1840–1850-ci illərdə kəndə təyinatla göndərilmiş ilk məlum molladır.{{sfn|Deminski|2026|p=122}}
* ''' Molla Nəbi Hacı İbrahim oğlu — ''' 1860-cı illərdə fəaliyyət göstərmişdir. Rəsmi sənədlərdə onun hökumət əleyhinə fəaliyyətdə şübhəli bilindiyi qeyd olunmuşdur.{{sfn|Deminski|2026|p=123}}
* ''' Molla Abdulla Nuru oğlu ''' — 1870-ci illərdə kəndin mollası olub. Qəbələdən gəlmiş kəndin ilk məlum mollası Molla Nurunun oğludur.{{sfn|Deminski|2026|p=123}}
* ''' Molla Nurməmməd Abdulla oğlu ''' — [[İstanbul|İstanbulda]] dini təhsil almış, XX əsrin əvvəllərindən 1925-ci ilə qədər fəaliyyət göstərmişdir.{{sfn|Deminski|2026|p=123}}
* ''' Molla Fəttah Abdulla oğlu ''' — Qardaşı Molla Nurməmməd Abdulla oğlundan sonra sovet rejiminin ilk illərində icma tərəfindən molla seçilmiş, 1937-ci ildə [[Azərbaycanda Stalin repressiyaları|Stalin repressiyaları]] zamanı güllələnmişdir.{{sfn|Deminski|2026|p=124}}

=== Məscid tikintisi və dini təhsil ===
Pir Mərdəkan xanəgahındakı köhnə məscidin kiçik olması və 1902-ci il Şamaxı zəlzələsinin fəsadları səbəbindən, 1902-ci ildə kənd ağsaqqalı Hacı Nuh Hacı İbrahim oğlunun rəhbərliyi və yerli əhalinin vəsaiti hesabına Göylərdə yeni, daha böyük kənd məscidi inşa edilmişdir.

Kənd məscidinin nəzdində fəaliyyət göstərən mollaxanada ilkin şəriət təhsili alan uşaqlar sonradan təhsillərini Şamaxı Cümə məscidinin mədrəsələrində davam etdirirdilər. Sovet dövründə dini təhsil qadağan edilsə də, kənddə ərəb və fars dillərini bilən xəttat və dindarların formalaşdırdığı, yerli dildə &quot;Yeddilik&quot; adlandırılan dindar qruplar fəaliyyət göstərmiş, Quranın xətm edilməsi ayinlərini qorumuşdular.

XIX əsrin ikinci yarısında iqtisadi vəziyyətin yaxşılaşması ilə kənd sakinləri Həcc ziyarətinə getməyə başlamışlar. Araşdırmalara görə, 1920-ci ilə qədər kənddən 22 nəfər Həcc ziyarətində olmuşdur (onlardan Hacı Hasan Səfər oğlu və Hacı Qasım Qurban oğlu ziyarət zamanı vəfat etmişlər). 1920-ci ildə sovet hakimiyyətinin qurulması və sərhədlərin bağlanması ilə bu ziyarətlər dayandırılmışdır.

=== Şeyx Əyyub təriqəti ===
XIX–XX əsrlərdə Şirvan regionunda geniş yayılan və Şeyx Əyyub Bayram oğlu (1730–1796) tərəfindən əsası qoyulan sufi təriqəti Göylər kəndində də güclü nüfuza malik olmuşdur. Zikr və mürşüd-mürid prinsipinə əsaslanan bu təriqətin bəzi şeyxləri və müridləri Göylər kəndində məskunlaşmışdılar. Təriqətin ilk tanınmış göylərli müridləri və şeyx tərəfindən seçilən xəlifələri arasında Hacı İbrahim Əlimərdan oğlu, Yaqub Bədəl oğlu və Pirimverdi Halim oğlunun (Sofu Əhməd) adları çəkilir.

== Coğrafiyası və iqlimi ==
Göylər Dağ kəndi rayon mərkəzi [[Şamaxı]] şəhərindən&lt;ref name=&quot;:62&quot;&gt;{{Cite web |title=İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı, 2024 |url=http://www.azstat.org/tesnifat/cedeveller/arazi.jsp?parm=arazi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407100955/https://www.azstat.org/tesnifat/cedeveller/arazi.jsp?parm=arazi |archive-date=2023-04-07 |access-date= |website=www.azstat.org |lang=az }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:63&quot; /&gt; 17 km cənubda&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, [[Çöl Göylər]] kəndindən 10 km məsafədə,{{sfn|Azərbaycan SSR İnzibati-ərazi bölgüsü|1979|p=90}} [[Ləngəbiz silsiləsi|Ləngəbiz silsiləsinin]] şimal ətəyində yerləşir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Azərbaycan|Azərbaycanın]] [[Şamaxı rayonu|Şamaxı rayonunun]] Göylər kənd inzibati ərazi dairəsinə Göylər Dağ, [[Acıdərə (Şamaxı)|Acıdərə]], Çöl Göylər, [[Yenikənd (Şamaxı)|Yenikənd]] kəndləri daxildirlər. Göylər Dağ kəndi isə bu kənd inzibati ərazin dairəsinin mərkəzidir.&lt;ref name=&quot;:63&quot; /&gt;

{{Şəhərin iqlimi
|Şəhər_yiyəlik= Göylər kəndi
|Mənbə = [https://en.climate-data.org/asia/azerbaijan/samax%c4%b1-rayonu/goeyl%c9%99r-dag-956419/] [https://www.meteoblue.com/en/weather/historyclimate/climatemodelled/g%c3%b6yl%c7%9drda%c4%9f_azerbaijan_586459]
| Yan_orta=  0.9         | Yan_orta_yağ= 37
| Fev_orta=   2.1        | Fev_orta_yağ= 46
| Mar_orta=    6.1       | Mar_orta_yağ= 60
| Apr_orta=    11.0       | Apr_orta_yağ= 58
| May_orta=     16.6      | May_orta_yağ= 50
| İyn_orta=     21.7      | İyn_orta_yağ= 35
| İyl_orta=     24.9      | İyl_orta_yağ= 16
| Avq_orta=      24.9     | Avq_orta_yağ= 17
| Sen_orta=      19.5     | Sen_orta_yağ= 44
| Okt_orta=       13.5    | Okt_orta_yağ= 56
| Noy_orta=        6.9   | Noy_orta_yağ= 53
| Dek_orta=        2.6   | Dek_orta_yağ= 40
| İl_orta =       12.6    | İl_orta_yağ = 512
| Yan_min_orta=  -2.4     | Yan_maks_orta= 4.8
| Fev_min_orta=   -1.6    | Fev_maks_orta= 6.2
| Mar_min_orta=  1.6     | Mar_maks_orta= 10.7
| Apr_min_orta=   5.8    | Apr_maks_orta= 15.7
| May_min_orta=   11.2    | May_maks_orta= 21.4
| İyn_min_orta=    15.9   | İyn_maks_orta= 26.9
| İyl_min_orta=    19.2   | İyl_maks_orta= 30.2
| Avq_min_orta=    19.3   | Avq_maks_orta= 30.2
| Sen_min_orta=    15   | Sen_maks_orta= 24.1
| Okt_min_orta=    9.8   | Okt_maks_orta= 17.5
| Noy_min_orta=    3.4   | Noy_maks_orta= 10.8
| Dek_min_orta=    -0.7   | Dek_maks_orta= 6.5
| İl_min_orta =    8.0   | İl_maks_orta = 17.1
| Yan_müt_min=        | Yan_müt_maks= 
| Fev_müt_min=        | Fev_müt_maks= 
| Mar_müt_min=        | Mar_müt_maks= 
| Apr_müt_min=        | Apr_müt_maks= 
| May_müt_min=        | May_müt_maks= 
| İyn_müt_min=        | İyn_müt_maks= 
| İyl_müt_min=        | İyl_müt_maks= 
| Avq_müt_min=        | Avq_müt_maks= 
| Sen_müt_min=        | Sen_müt_maks= 
| Okt_müt_min=        | Okt_müt_maks= 
| Noy_müt_min=        | Noy_müt_maks= 
| Dek_müt_min=        | Dek_müt_maks= 
| İl_müt_min =        | İl_müt_maks = 
| Yan_su_temp= 
| Fev_su_temp= 
| Mar_su_temp= 
| Apr_su_temp= 
| May_su_temp= 
| İyn_su_temp= 
| İyl_su_temp= 
| Avq_su_temp= 
| Sen_su_temp= 
| Okt_su_temp= 
| Noy_su_temp= 
| Dek_su_temp= 
| İl_su_temp =
|}}

== Əhalisi ==

=== 19-cu əsrdə ===
[[Çar Rusiyası]] Azərbaycanı işğal etdikdən sonra bölgədə bir neçə dəfə əhalinin siyahıyaalması aparılıb. 1856-cı il tarixli [[Qafqaz təqvimi|&quot;Qafqaz təqvimi&quot;ndə]] [[Elat mahalı|Elat mahalının]] Göylər kəndi əhalisinin sünni etiqadlı Azərbaycan türklərindən (təqvimdə &quot;tatar&quot; yazılıb) ibarət olduğu və öz aralarında Azərbaycan dilində (təqvimdə &quot;tatarca&quot; yazılıb) danışdıqları qeyd olunub.{{sfn|Kavkazski kalendar|1855|p=278}}

1859–1864-cü illərdə aparılmış kameral təsvirin məlumatları əsasında tərtib edilmiş Bakı quberniyasının yaşayış məntəqələrinin siyahılarına görə, həmin dövrdə Göylər kəndində 96 təsərrüfatda, 728 nəfər əhali (368 kişi və 360 qadın) yaşayırdı. Bundan başqa siyahıda kənd əhalisinin sünni etiqadlı Azərbaycan türkləri (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) olduğu da qeyd olunub.{{sfn|Zeydlits|1870|p=28}}

1873-cü ilə aid məlumatlara əsasən, [[Nikolay Zeydlits]] tərəfindən redaktə edilərək 1879-cu ildə nəşr olunmuş &quot;Qafqaz diyarının yaşayış məntəqələrinin siyahıları&quot;nın V cildində Göylər kəndi haqqında da məlumat var. Bu siyahılara görə 1873-cü ildə Göylər kəndində 137 təsərrüfatda, 847 nəfər əhali (464 kişi və 383 qadın) yaşayırdı. Bundan başqa siyahıda kənd əhalisinin sünni etiqadlı Azərbaycan türkləri (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) olduğu da qeyd olunub.{{sfn|Zeydlits|1879|p=227}}

1886-cı ilə aid &quot;Zaqafqaziya diyarının əhalisinə dair statistik məlumatlar toplusu&quot;nda Göylər kəndində 1199 nəfərin (673 kişi və 526 qadın) yaşadığı qeyd olunub. Bundan başqa siyahıda kənd əhalisinin sünni etiqadlı Azərbaycan türkləri (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) olduğu da qeyd olunub.{{sfn|Zaqafqaziya diyarının əhalisinə dair statistik məlumatlar toplusu|1893|p=319}}

=== 20-ci əsrdə ===

1910-cu ildə nəşr olunmuş &quot;Qafqaz təqvimi&quot;ndə qeyd olunub ki, 1908-ci ildə Bakı quberniyasının Şamaxı qəzasının Qəbristan dairəsinə daxil olan Göylər kəndində 1.580 nəfər əhali yaşayıb. Siyahıyaalmada kənd əhalisinin tamamilə Azərbaycan türklərindən (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) ibarət olduğu da yazılıb.{{sfn|Kavkazski kalendar|1910|p=223}}

1911-ci ildə Bakı Quberniyası Statistika Komitəsi tərəfindən dərc edilmiş, Bakı Quberniyasının yaşayış məntəqələrinin siyahısına əsasən, həmin dövrdə kənddə ümumilikdə 255 təsərrüfatda 1611 nəfər (984 kişi və 627 qadın) Azərbaycan türkü (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) yaşayıb. Bundan başqa kənddəki əhalinin ümumilikdə 28 nəfəri bəy ailəsindən, 5 nəfəri isə ruhani ailəsindən olub.{{sfn|Сборник сведений по Бакинской губернии|1911|p=148}}

1921-ci il Azərbaycan kənd təsərrüfatı siyahıyaalmasının nəticələrinə əsasən, Göylər kəndi və Dərəçə qazmasında ümumilikdə 356 təsərrüfat qeydə alınıb. Əhalisi tamamilə Azərbaycan türklərindən ibarət olan kənddə o dövrdə ümumilikdə 1586 nəfər (850 kişi və 736 qadın) yaşayıb.{{sfn|Азербайджанская сельскохозяйственная перепись 1921 года|1922|p=12}} Bundan başqa 1586 nəfərdən yalnız 44 nəfərin savadlı olduğu da qeydə alınıb.{{sfn|Азербайджанская сельскохозяйственная перепись 1921 года|1922|p=13}}

Azərbaycan SSR Xalq Təsərrüfatı Uçotu İdarəsinin 1933-cü ildə hazırladığı &quot;Azərbaycan SSR-in inzibati bölgüsü&quot; nəşrinə görə, 1933-cü il yanvarın 1-nə olan məlumata əsasən, Göylər kəndində 402 təsərrüfat və 1911 nəfər yerli əhali yaşayıb. Onlardan 981-i kişi, 930 -u isə qadın olub. Həmin nəşrdə, həmçinin göstərilir ki, Şamaxı rayonunun Göylər kənd şurasına daxil olan Çaylı, Göylər, Məlik Çobanlı, Mustafabəyli və Tatarlar kəndlərinin əhalisi etnik tərkibinə görə 95.3% Azərbaycan türklərindən (siyahıda &quot;türk&quot; yazılıb) ibarət olub.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://viewer.rusneb.ru/ru/000200_000018_rc_2682917?page=87&amp;rotate=0&amp;theme=white |title=Административное деление АССР |location=[[Bakı]] |pages=81 |language=az|publisher=Издание АзУНХУ|year=1933}}&lt;/ref&gt;

1982-ci ildə nəşr olunmuş [[Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası|Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının]] altıncı cildində, Şamaxı rayonunun Dağ Göylər kəndində, 1981-ci ilə əsasən 4952 nəfərin yaşadığı qeyd olunub.&lt;ref&gt;{{azərbaycan Sovet Ensiklopediyası|6|108|ҜӘЈЛӘР ДАҒ}}&lt;/ref&gt;


2009-cu il üçün kəndin əhalisi təqribən 6462 nəfər təşkil edirdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=GÖYLƏR DAĞ |url=https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%D3%99r-dag/ |access-date=2025-09-29 |website=[[Şamaxı Ensiklopediyası]] |language=az |archive-date=2025-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111204424/https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%D3%99r-dag/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

2017-ci ildə isə kəndin əhalisi 7452 nəfər olub.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Göylərdağ |url=http://ensiklopediya.gov.az/az/terms/23190/cild/25 |website=[[Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]] |access-date=2025-11-03 |archive-date=2025-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251202150519/http://ensiklopediya.gov.az/az/terms/23190/cild/25 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
=== Şəhidlər ===
==== Birinci Qarabağ müharibəsi ====
* Əlsuvar Əliheydər oğlu Məmmədov &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-12-29 |title=Daha bir şəhidin adını daşıyan gəmi suya endirildi — Fotolar |url=https://qafqazinfo.az/news/detail/daha-bir-sehidin-adini-dasiyan-gemi-suya-endirildi-fotolar-386909 |access-date=2025-09-29 |website=[[Qafqazinfo|Qafqazinfo.az]] |language=az |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230064525/https://www.qafqazinfo.az/news/detail/daha-bir-sehidin-adini-dasiyan-gemi-suya-endirildi-fotolar-386909 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* Baba Balakişi oğlu Mikayılov
* Mirhəli Cümalı oğlu Nuhov
* Veyis Rövşən oğlu Məhyəddinov
* Sərdar Səfərov Ələddin oğlu
* Bayramov Kamil Canbaba oğlu
* Kərimov Tehran Şirməmməd oğlu

==== Aprel döyüşləri ====
* Elşən Səlim oğlu Səmədov

==== İkinci Qarabağ müharibəsi ====
* Rza Canbaba oğlu Məmmədov
* Şəhadət Qalib oğlu Usubov
* Tərlan Dərgah oğlu Atakişiyev
* Müşfiq Bayram oğlu Məcidov
* Elgün Vasif oğlu Quliyev
* Şahmurad Natiq oğlu İsgəndərov

== Elm və Təhsili ==
Dağ Göylər kəndində iki orta məktəb fəaliyyət göstərir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Bunlar Əlsuvar Məmmədov adına 1 saylı orta məktəb və Tehran Kərimov adına 2 saylı orta məktəblərdir.

Göylər kəndi Azərbaycan elminə və təhsilinə bir çox insanlar bəxş etmişdir ki, onlardan da [[Nurqələm Mikayılov]]u, [[Aləm Nuriyev]]i, [[Elxan Nuriyev (coğrafiyaçı)|Elxan Nuriyevi]], [[Sabir Etibarlı]] qeyd etmək olar.

== Tarixi abidələri və mədəniyyəti  ==

Kənddə orta əsrlərə aid qəbiristanlıq, Pir körpüsü, Ənöv piri, Qalacıq yaşayış yeri (3–13 əsrlər), Pir Mərdəkan xanəgahı (12 әsr) Pir Mərdəkan türbəsi (13 əsr) var.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=GÖYLƏR DAĞ |url=https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%d3%99r-dag/ |website=[[Şamaxı Ensiklopediyası]] |access-date=2025-09-29 |archive-date=2025-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111204424/https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%D3%99r-dag/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;[[Pir Mərdəkan xanəgahı]] arxeoloqlar [[Aləm Nuriyev]], Hüseyn Ciddi və epiqrafçı mütəxəssis [[Məşədixanım Nemətova|Məşədixanım Nemət]] tərəfindən tədqiq edilmişdir. Türbə üzərindəki kitabəyə əsasən, abidə 1188–1203-cü illər aralığında Şirvanşah Fərruxzad ibn Mənuçöhr tərəfindən inşa etdirilmişdir.{{sfn|Deminski|2026|p=119}}

[[Məşədixanım Nemətova|Məşədixanım Nemət]] kitabələrə əsasən türbədə Cənubi Azərbaycanın Mədək şəhərindən olan Tahir Tac əl-Hüda Mədəkaninin dəfn olunduğunu qeyd edib.

yerli rəvayətlərdə burada Şirvanşah nəslinin nümayəndələrinin və ya yerli ruhanilərin dəfn olunduğu iddia edilir. Fyodor Deminskinin &quot;Şamaxı qəzası Qəbirstan nahiyəsi haqqında məlumatlar&quot; kitabında xanəgahın adı çəkilir və kənd əhalisinin XI–XII əsrlərdə [[Bağdad]] ətrafından gələrək burada məskunlaşdığı qeyd olunur.{{sfn|Deminski|2026|p=36}} Orta əsrlərdə xanəgah həm də paytaxt Şamaxı şəhərinə daxil olmaq üçün icazə verilən mühüm regional keçid məntəqəsi, karvansara, məscid və çeşmələri olan kompleks kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Göylər məscidi 12-13-cü əsrlərdə tikilib. Üslubuna görə 12-ci əsrə aid edilib. [[Pir Mərdəkan xanəgahı]] kompleksində yerləşir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Göylər məscidi {{!}} Şamaxı Ensiklopediyası |url=https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%C9%99r-m%C9%99scidi/ |access-date=2026-07-09 |website=Şamaxı ensiklopediyası |language=az |url-status= }}&lt;/ref&gt;

Kənddə mədəniyyət evi və kitabxana fəaliyyət göstərir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Bundan başqa 1965-ci ildən etibarən kənddə Göylər kənd Folklor Evi fəaliyyət göstərir.

2015-ci il fevralın 16-dan mayın 29-na kimi keçirilən 5-ci [[Muğam Televiziya Müsabiqəsi]]nin qalibi Göylər kəndindən olan [[Nisbət Sədrayeva]] seçilmişdir.&lt;ref name=&quot;Heydər Əliyev Fondunun rəsmi internet səhifəsi&quot;&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/view/92/3970/V-%E2%80%9CMu%C4%9Fam-televiziya-m%C3%BCsabiq%C9%99si%E2%80%9D |access-date=2021-02-02 |archive-date=2017-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729050355/http://heydar-aliyev-foundation.org/az/content/view/92/3970/V-%E2%80%9CMu%C4%9Fam-televiziya-m%C3%BCsabiq%C9%99si%E2%80%9D |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
== Səhiyyə sistemi ==
2018-ci ildə Heydər Əliyev Fondunun “Regional İnkişaf” İctimai Birliyinin təşəbbüsü və Yaponiyanın Azərbaycandakı səfirliyinin dəstəyi ilə Göylər kəndində tibb məntəqəsi tikilib. Açılış mərasimində Şamaxı Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Asif Ağayev və Yaponiyanın Azərbaycandakı səfiri Teruyuki Katori iştirak ediblər.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2018-09-21 |title=Göylər kəndində yeni tibb məntəqəsi açıldı |url=https://modern.az/az/aktual/177861/goumlyler-kendinde-yeni-tibb-menteqesi-accedilildi/ |access-date=2026-07-06 |website=Modern.az |language=az |archive-date=2026-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260706204522/https://modern.az/az/aktual/177861/goumlyler-kendinde-yeni-tibb-menteqesi-accedilildi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-09-21 |title=Şamaxının Göylər kəndində yeni tibb məntəqəsi istifadəyə verilib |url=http://riib.az/site/gallery/82/samaxinin-goyler-kendinde-yeni-tibb-menteqesi-istifadeye-verilib |access-date=2026-07-06 |website=riib.az |archive-date=2026-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260706131406/https://riib.az/site/gallery/82/samaxinin-goyler-kendinde-yeni-tibb-menteqesi-istifadeye-verilib |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2018-09-21 |title=Şamaxının Göylər kəndində yeni tibb məntəqəsi istifadəyə verilib - FOTO |url=https://news.milli.az/country/687662.html |access-date=2026-07-06 |website=Milli.Az |language=az |archive-date=2026-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711110155/https://news.milli.az/country/687662.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

== İqtisadiyyatı ==
Göylər kəndinin əhalisi başlıca olaraq [[əkinçilik]], qismən [[bağçılıq]] və [[heyvandarlıq]] üzrə ixtisaslaşmışdır. Əkinçilikdə aparıcı yeri [[taxılçılıq]] tutur. Digər əkinçilik sahələri yerli istehlak xarakteri daşıyır. Əhalisinin yerli təlabatının ödənilməsi üçün həyətyanı sahələrdə bostan–tərəvəz məhsulları, meyvə yetişdirilir və arı saxlanılır. Heyvandarlığın başlıca sahəsi [[maldarlıq]] və [[qoyunçuluq]]dur.

Göylər kəndi qədim məskunlaşmış ərazi olsa da, sənaye cəhətdən nisbətən zəif inkişaf etmişdir. Azərbaycan Sovet İttifaqının tərkibində olan zaman kəndin sənayesinin əsasını yerli kənd təsərrüfatı məhsullarını emal edən yeyinti və yüngül sənaye sahələri təşkil edirdi. [[Kənd]]in yüngül sənayesi əsasən şərabçılıq, meyvəçilik, tikiş və xalçalıq sahələri ilə təmsil olunurdu. Yeyinti sənayesində əsas yeri üzüm məhsulunun emalı — şərabçılıq tuturdu. [[SSRİ]]-nin &quot;alkoqolizmə qarşı mübarizə kampaniyası&quot; çərçivəsində Azərbaycanda bir sıra bölgələrdə o cümlədən Göylər kəndində üzümçülük təsərrüfatı ləğv edildi. Üzüm sahələri saxlanılmaqla süfrə üzüm sortları əkmək planları isə SSRİ dağıldıqdan sonra torpaq sahələrinin kəndlilərə paylanılması nəticəsində reallaşmadı. Hal–hazırda kəndlilərə məxsus torpaqlarda taxıl əkilir və demək olar ki, bütün həyətyanı sahələrdə üzüm çardaqları var. Kəndin torpaq ehtiyatları və ərazisinin orta dağlıqda yerləşməsi burada bir çox təsərrüfat sahələrinin inkişafı üçün, o cümlədən [[dəmyə əkinçiliyi]] üçün şərait yaradır.

Kəndin iqtisadiyyatında tikinti materialları, əsasən mişar daşı istehsalı üçün xammal bazası (Mədan dağı) var.

Sovet dövründə kəndin əhalisi əsasən heyvandarlıq, taxılçılıq və üzümçülüklə məşğul olub.&lt;ref&gt;{{azərbaycan Sovet Ensiklopediyası|6|108|ҜӘЈЛӘР ДАҒ}}&lt;/ref&gt;

== Mənbə ==

=== İstinadlar ===
{{İstinad siyahısı}}

=== Ədəbiyyat ===
{{refbegin|40em}}
* {{Cite book|last=|first=|url=https://web2.anl.az/read/page.php?bibid=232295&amp;pno=1|title=Azərbaycan SSR inzibati-ərazi bölgüsü: 1963-cü il oktyabrın 1-dək olan vəziyyətə əsasən|publisher=[[Azərnəşr]]|year=1964|location=[[Bakı]]|page=262|language=az|ref={{SfnRef|Azərbaycan SSR inzibati-ərazi bölgüsü|1964}}}}
* {{Cite book|last=|first=|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=198233&amp;pno=1|title=Azərbaycan SSR İnzibati-ərazi bölgüsü: 1977-ci il yanvarın 1-nə olan vəziyyətə görə tərtib edilmişdir|publisher=[[Azərbaycan Nəşriyyatı|Azərnəşr]]|year=1979|location=[[Bakı]]|page=222|language=az|ref={{SfnRef|Azərbaycan SSR İnzibati-ərazi bölgüsü|1979}}|access-date=2026-07-09|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007112132/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=198233&amp;pno=1|url-status=live}}
* {{Cite book|last=|first=|url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/KY6BewUz|title=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti: I cild|publisher=Şərq-Qərb nəşriyyatı|volume=I|year=2007|isbn=978-9952-34-155-3|location=[[Bakı]]|page=304|language=az|ref={{SfnRef|Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti I|2007}}|access-date=2026-07-06|archive-date=2026-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260115081104/https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/KY6BewUz|url-status=live}}
* {{Cite book|last=Bəndəliyev|first=Nurəddin|url=https://web2.anl.az/read/page.php?bibid=137425&amp;pno=1|title=Dağlıq Şirvanın toponimləri|publisher=Elm nəşriyyatı|year=2009|location=[[Bakı]]|page=352|language=az|ref={{SfnRef|Bəndəliyev|2009}}}}
* {{Cite book |last=Deminski |first=Fyodor |url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/HKStwTJ |title=Bakı quberniyasının Şamaxı qəzasının Qəbiristan polis dairəsi haqqında bəzi məlumatlar |publisher=Füyuzat nəşriyyatı |year=2026 |isbn=978-9952-8020-8-5 |location=[[Bakı]] |page=132 |language=az |ref={{SfnRef|Deminski |2026}} |access-date=2026-07-03 |archive-date=2026-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260703062837/https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/HKStwTJ |url-status=live }}
* {{Cite book|last=|first=|url=https://www.prlib.ru/item/417284|title=Кавказский календарь на 1856 год|publisher=Канцелярия Кавказского Наместника|year=1855|location=[[Tiflis]]|page=785|language=ru|ref={{SfnRef|Kavkazski kalendar|1855}}|access-date=2026-07-06|archive-date=2021-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209114902/https://www.prlib.ru/item/417284|url-status=live}} 
* {{Cite book|last=|first=|url=https://www.prlib.ru/item/417314|title=Кавказский календарь на 1910 год|publisher=Канцелярия Кавказского Наместника|year=1909|location=[[Tiflis]]|page=928|language=ru|ref={{SfnRef|Kavkazski kalendar|1910}}|access-date=2026-07-08|archive-date=2021-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419165856/https://www.prlib.ru/item/417314|url-status=live}} 
* {{Cite book|last=|first=|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=420127&amp;pno=1&amp;zoom=1|title=Сборник сведений по Бакинской губернии. Вып. 1. Список населённых мест, количество земли и податное обложение поселян|publisher=изд. Бакинск. губ. стат. ком.|year=1911|location=[[Bakı]]|page=311|language=ru|ref={{SfnRef|Сборник сведений по Бакинской губернии|1911}}}}
* {{Cite book|last=Zeydlits|first=Nikolay|url=https://www.prlib.ru/item/451059|title=Список населённых мест Бакинской губернии // Списки населенных мест Российской империи. По Кавказскому краю. Бакинская губерния|publisher=Кавказский стататистический комитет при Главном управлении наместника кавказского|year=1870|volume=LXV|location=[[Tiflis]]|page=134|language=ru|ref={{SfnRef|Zeydlits|1870}}|author-link=Nikolay Zeydlits|access-date=2026-07-06|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007140658/https://www.prlib.ru/item/451059|url-status=live}}
* {{Cite book|last=Zeydlits|first=Nikolay|url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/16738-t-5-spiski-naselennyh-mest-kavkazskogo-kraya-ch-1-gubernii-erivanskaya-kutaisskaya-bakinskaya-i-stavropolskaya-i-terskaya-oblast-1880#mode/inspect/page/1/zoom/7|title=Списки населенных мест Кавказского края. Ч. 1 : Губернии: Эриванская, Кутаисская, Бакинская и Ставропольская и Терская область. - [1880]|publisher=Типография Главного Управления Наместника Кавказского|year=1879|volume=V|location=[[Tiflis]]|page=343|language=ru|ref={{SfnRef|Zeydlits|1879}}|author-link=Nikolay Zeydlits|access-date=2026-07-06|archive-date=2021-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416102958/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/16738-t-5-spiski-naselennyh-mest-kavkazskogo-kraya-ch-1-gubernii-erivanskaya-kutaisskaya-bakinskaya-i-stavropolskaya-i-terskaya-oblast-1880#mode/inspect/page/1/zoom/7|url-status=live}}
* {{Cite book|last=|first=|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=420127&amp;pno=1&amp;zoom=1|title=Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлеченных из посемейных списков 1886 г.|publisher=Тип. И. Мартиросианца|year=1893|location=[[Tiflis]]|page=|language=ru|ref={{SfnRef|Zaqafqaziya diyarının əhalisinə dair statistik məlumatlar toplusu|1893}}}}
* {{Cite book|last=|first=|url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/90901-t-1-vyp-1-shemahinskiy-uezd-1922#mode/inspect/page/1/zoom/5|title=Азербайджанская сельскохозяйственная перепись 1921 года : итоги|publisher=Вторая государственная типография|year=1922|location=[[Bakı]]|page=81|language=ru|ref={{SfnRef|Азербайджанская сельскохозяйственная перепись 1921 года|1922}}}}
{{refend}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://goyler.my1.ru/news/goylerin_menseyi_ve_el_yozumu/2009-12-18-3 Göylər kəndinin mənşəyi, etimologiyası və el yozumu]
{{Şamaxı rayonunun yaşayış məntəqələri}}
{{Şamaxı rayonunun bələdiyyələri}}

[[Kateqoriya:Şamaxı rayonunun kəndləri]]</text>
      <sha1>70y6ga4jm59xxmybjk62wy1p1kqhmf4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042130</id>
      <parentid>9042076</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:10:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etibar.muradli</username>
        <id>63036</id>
      </contributor>
      <comment>/* SSRİ dövründə */</comment>
      <origin>9042130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40164" sha1="5big05ymafk6svh8jlurf5vocaw9vi8" xml:space="preserve">{{İş gedir}}

{{Yaşayış məntəqəsi
 |ad                = Göylər Dağ
 |xəritə            =
 |xəritə miqyas     = 
 |xəritə məlumat    = 
 |xəritə1           = 
 |xəritə1 miqyas    = 
 |xəritə1 məlumat   = 
 |xəritə2           = 
 |xəritə2 miqyas    = 
 |xəritə2 məlumat   = 
 |ərazi             = 
 |əhali             = 
 |əhali_il          = 
 |əhalisi           = 6462&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
 |siyahıyaalma ili  = 2009
 |əhali sıxlığı     = 
 |yüksəklik         = 
 |lat_deg           = 40
 |lat_min           = 29
 |lat_sec           = 42
 |lat_hem           = 
 |lon_deg           = 48
 |lon_min           = 40
 |lon_sec           = 44
 |lon_hem           = 
 |poçt_indeksi      = 
 |ölkə              = Azərbaycan
 |bölgə             = 
 |region            = Dağlıq Şirvan iqtisadi rayonu
 |rayon             = Şamaxı rayonu
 |göstərilən icmanın növü=Bələdiyyə
 |göstərilən icma   = [[Göylər bələdiyyəsi]]
 |şəhər             = 
 |qəsəbə            = 
 |kənd nümayəndəsi  = 
 |bələdiyyə başçısı = 
 |rəsmi_saytı       = 
}}
'''Göylər Dağ''' və ya '''Dağ Göylər''' — [[Azərbaycan Respublikası]]nın [[Şamaxı rayonu]]nun Göylər kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Kənd [[Göylər bələdiyyəsi|Göylər bələdiyyəsinə]] aiddir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=1999-12-07 |title=Bələdiyyələrin əraziləri və torpaqları haqqında Azərbaycan Respublikasının qanunu |url=https://e-qanun.az/framework/5230 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111164801/http://e-qanun.az/print.php?internal=view&amp;target=1&amp;docid=5230&amp;doctype=0 |archive-date=2012-01-11 |access-date= |website=Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi Hüquqi aktların vahid elektron bazası |language=az }}&lt;/ref&gt;

== Toponimikası ==
&quot;Göylər&quot; oykonimi bu ərazidə məskunlaşmış [[Səlcuqilər|səlcuqların]] [[Salur boyu|Salur]] tayfasına mənsub &quot;göglər&quot; qolunun adı ilə əlaqələdir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;{{sfn|Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti I|2007|p=209}} Türklərin yaşadıqları başqa bölgələrdə də eyni tayfa adına rast gəlmək olur. Türkmənistanda Salur tayfasından Yeddi Uruq tirəsinin bir qolu Kuyukler, digər qolu isə Qokler adlanır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Винников |first=Яков |url=https://abashin.org/2024/03/13/vinnikov-ya-r-rodoplemennoj-i-etnicheskij-sostav-naseleniya-chardzhouskoj-oblasti-turkmenskoj-ssr/ |title=Родоплеменной и этнический состав населения Чарджоуской области Туркменской ССР |publisher=Труды Института истории, археологии и этнографии АН Туркменской ССР |year=1962 |location=[[Aşqabad]] |pages=27 |language=ru |access-date=2026-07-09 |archive-date=2026-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416111153/https://abashin.org/2024/03/13/vinnikov-ya-r-rodoplemennoj-i-etnicheskij-sostav-naseleniya-chardzhouskoj-oblasti-turkmenskoj-ssr/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ersari tayfasının da bir qolu Qekqler adlanır.{{sfn|Bəndəliyev|2009|p=83}} Göylər kəndində Boğallı, Muradhasıllı, Masallı, Qazıxanlı, Mollalı, Cibi noxudlu, Tatarlar və Sayadlı tirələrindən olan insanlar yaşayırlar. Bundan başqa Türkmənistanda da Sayadlı tayfasının bir tirəsi Göylər adlanır.{{sfn|Bəndəliyev|2009|p=84}}

19-cu əsrdə Göylər obasının yerində 2 kənd yaranıb. Kəndlərdən biri Dağ Göylər digəri isə Çöl Göylər adlanır. Göylər Dağ kəndi dağda yerləşdiyi üçün belə adlanıb. Oykonim Göylər/Göglər (etnotoponim) və dağ (dağlıq ərazi) komponentlərindən düzəlib, &quot;dağlıq ərazidə olan Göylər kəndi&quot; deməkdir.{{sfn|Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti I|2007|p=210}}
== Tarixi ==
Göylər obası 1821-ci ildə [[Şirvan xanlığı|Şirvan xanlığın]]&lt;nowiki/&gt;ın inzibati ərazi vahidi olan [[Elat mahalı]]nın tərkibində olan 20 obadan biri olub.Mahalın sakinləri əsasən [[maldarlıq]], qismən isə [[əkinçilik]]lə məşğul olurdular.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Xəlilli |first=Fariz |date=2017-04-10 |title=Salyanlı xanım Pyotrun zabitlərini necə qətlə yetirdi |url=https://axar.az/news/hadise/162791.html?fbclid=IwAR2AS0BXPmEzik_z5k5IHrtlZuFPaB8-oBVn7ZAw1JMGjOLAoDgwXFsdgJA |access-date=2026-07-03 |website=axar.az |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415100333/https://axar.az/news/hadise/162791.html?fbclid=IwAR2AS0BXPmEzik_z5k5IHrtlZuFPaB8-oBVn7ZAw1JMGjOLAoDgwXFsdgJA |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Çar Rusiyasında ===
19-cu əsrin ortalatına aid mənbələrə əsasən Pirmərdəkan dağında yarımköçəri həyat tərzi keçirən gövlər tayfasına aid olan 96 ailənin bir hissəsi kəndin dağlıq ərazisində, digər hissəsi isə çöl ərazisində məskunlaşdıqları üçün burada iki kənd yaranıb. Kəndlərdən biri Dağ Göylər, digəri isə [[Çöl Göylər]] adlanıb.{{sfn|Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti I|2007|p=210}}

1826-cı ilin payızında rus qoşunlarının polkovnik Mişenkonun komandanlığı altında Şirvan əyalətində Qacarlara qarşı apardığı hərbi əməliyyatlar dövrünə aid sənədlərdə Göylər kəndinin də daxil olduğu Elat mahalı haqqında məlumatlar qeydə alınıb. 1826-cı il oktyabr ayının rəsmi hərbi hesabatlarına əsasən, həmin dövrdə kəndin tabe olduğu Elat mahalının idarəçiliyi naib Məmməd bəy Əmir Səliyevə tapşırılıb. Müharibə dövründə kənd və daxil olduğu mahal həm hərbi-kəşfiyyat, həm də maddi təminat baxımından proseslərə cəlb edilib.&lt;ref&gt;Рапорт полковника Мищенко генерал-адъютанту Паскевичу от 23-го октября 1826 года. Лагерь при сел. Джевате // Акты, собранные Кавказской археографической комиссией. — Т. VII. — Тифлис, 1878. — С. 26-27.&lt;/ref&gt;

=== Şamaxı soyqırımı dövründə ===
1918-ci ilin mart-iyul aylarında erməni millətçi silahlı birləşmələri və yerli molokan dəstələrinin Şamaxı qəzasında törətdiyi kütləvi müsəlman qırğınları zamanı qəzanın ən böyük yaşayış məntəqələrindən olan Göylər kəndi strateji əhəmiyyətli hadisələrin mərkəzində yer almışdır. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Fövqəladə İstintaq Komissiyasının (FİK) sənədləri kəndin bu dövrdəki vəziyyətini sənədləşdirir.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot;&gt;Рустамова-Тогиди Солмаз Али кызы. «ШЕМАХА. Март-июль 1918 г. Азербайджанские погромы в dokumentax». Том І. Город Шемаха. Баку, 2013, 880 стр. (Fövqəladə İstintaq Komissiyasının sənədlər toplusu).&lt;/ref&gt;

1 yanvar 1916-cı il rəsmi statistikasına görə kənd tamamilə azərbaycanlılardan (müsəlmanlardan) ibarət, qəzanın ən böyük kənd icmalarından biri idi.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot; /&gt;
Kənd bilavasitə erməni (Mədrəsə) və rus-molokan (Xilmilli, Çuxuryurd, Astraxanka) kəndləri ilə əhatə olunduğundan, qırğınlar başlayan an tam hərbi mühasirəyə düşmüşdür.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot; /&gt;

Stepan Lalayev və Ağabek Lalayevin komandanlıq etdiyi erməni qüvvələri yerli molokan silahlıları (Yakov Bezrodnov və b.) ilə ittifaqa girərək Şamaxı şəhərini dağıtdıqdan sonra ətraf müsəlman kəndlərinə, xüsusilə Göylərə hücum etdilər. Hücum edən qüvvələr odlu silahlar və pulemyotların dəstəyi ilə kəndin taxıl ehtiyatlarını və mal-qarasını kütləvi şəkildə qarət etmiş, müqavimət göstərən yerli sakinləri qətlə yetirmişlər.
Göylər kəndi coğrafi mövqeyinə görə Şamaxı şəhərindəki qırğından qaçıb dağlara sığınan minlərlə dinc şəhər sakini (qadınlar, uşaqlar, yaşlılar) üçün əsas müvəqqəti sığınacaq və xilas düşərgəsinə çevrilmişdir.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot; /&gt;
Qüvvələrin qeyri-bərabər olmasına baxmayaraq, Göylər əhalisi kəndə pənah gətirən qaçqınları qorumaq üçün silahlı müqavimət göstərmiş, itkilər verdikdən sonra sağ qalan əhali ilə birgə Göyçay istiqamətinə çəkilmişdir.

''' İstintaq nəticələri ''' 

FİK sədri Ələkbər bəy Xasməmmədov və müstəntiq A. F. Novatskinin rəsmi hesabatlarında sübut olunmuşdur ki, Göylər kəndinə edilən hücumlar təsadüfi toqquşma deyil, bölgənin müsəlman demoqrafiyasını seyrəltmək və gələcək ərazi iddiaları üçün zəmin yaratmaq məqsədilə icra edilən planlı siyasətin tərkib hissəsidir.&lt;ref name=&quot;Solmaz&quot; /&gt;

=== SSRİ dövründə ===
1977-ci il üçün tərtib olunmuş [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR-nin]] inzibati ərazi bölgüsündə Şamaxı rayonunun Göylər Dağ kəndi, tərkibində  Acıdərə, Çaylı, Çöl Göylər, Göylər Dağ, və Yenikənd kəndlərinin olduğu Göylər [[Kənd soveti|kənd Sovetinin]] mərkəzi olaraq qeyd olunub.{{sfn|Azərbaycan SSR İnzibati-ərazi bölgüsü|1979|p=90}} Həmin dövrdə kənd əhalisi heyvandarlıq, taxılçılıq və üzümçülüklə məşğul olub. Kənddə şərab zavodu, orta və səkkizillik məktəb, kitabxana, mədəniyyət evi, kinoqurğu,  və xəstəxana olub.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{ASE|6|108|Məqalə=ҜӨЈЛӘР ДАҜ|link=https://archive.org/details/ace-vi-cild/page/108/mode/2up}}&lt;/ref&gt;

Hal–hazırda, Göylər Dağ kəndi [[Azərbaycan|Azərbaycanın]] [[Şamaxı rayonu|Şamaxı rayonunun]] Göylər kənd inzibati ərazi dairəsinin mərkəzidir.&lt;ref name=&quot;:63&quot;&gt;{{Cite web |date=2024 |title=İnzibati Ərazi Bölgüsü Təsnifatı, 2024 |url=https://e-qanun.az/framework/57325 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260109160535/https://e-qanun.az/framework/57325 |archive-date=2026-01-09 |access-date= |website=Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi Hüquqi aktların vahid elektron bazası |lang=az }}&lt;/ref&gt;

== Dini və ictimai keçmişi ==
Göylər kəndinin dini-etnoqrafik və mənəvi tarixi kənd ərazisində aparılan arxeoloji tədqiqatlar və etnoqrafik araşdırmalar əsasında üç əsas xronoloji mərhələ üzrə öyrənilir.

=== İslamdan əvvəlki dövr və erkən orta əsrlər ===
Kənd ərazisindəki Kərimli təpəliyində yerləşən qədim qəbiristanlıqdakı uzunsov formalı, yerə batmış qəbirlərin tədqiqatçılar tərəfindən qədim türk etnoslarına aid olduğu ehtimal edilir. Çöl Göylər ərazisində, Pirə-Bağdad qəbiristanlığının yaxınlığında mövcud olmuş, lakin hazırda yeri dəqiq bilinməyən &quot;Sarı pir&quot; ziyarətgahının İslamdan əvvəlki dövrə — Tenqriçilik inanc sisteminə aid olduğu da ehtimal olunur.

Erkən orta əsrlər və Qafqaz Albaniyası dövrünü xarakterizə edən iki əsas toponimik faktor Çöl Göylər ərazisindəki &quot;Qalacıq yeri&quot; və Dağ Göylər ərazisindəki &quot;Arnout&quot; dağıdır. Arxeoloq, professor Aləm Nuriyevin araşdırmalarına əsasən, &quot;Qalacıq yeri&quot; yaşayış məskənində III–VIII əsrlərdə şəhər tipli yaşayış mövcud olmuşdur. Ərazidə xristianlıq dövrünə aid maddi sübutlar aşkar edilmədiyi üçün, alban tayfalarının bir qisminin zərdüştilik dininə etiqad etdiyi və strateji hündürlüyə malik &quot;Arnout&quot; zirvəsindən hərbi-müdafiə məqsədilə od elementindən (tonqallardan) istifadə etdiyi irəli sürülür.

=== İslam dövrü və orta əsrlər ===
Tədqiqatlar İslam dininin bu əraziyə VIII əsrdə gəldiyini göstərir. Göylər kəndinin 16 kilometrliyində yerləşən Şamaxı Cümə məscidinin inşa tarixi (743-cü il), Qalacıq yaşayış məskəninin məhv olmasının VIII əsrə təsadüf etməsi və Pirə-Bağdad ərazisində ərəblərlə yerli sakinlər arasında baş vermiş döyüş haqqında yerli rəvayətlər bu fikri əsaslandırır.

Ərazi Şirvanşahlar dövlətinin tərkibinə daxil olsa da, dövrün yazılı mənbələrində Göylər kəndinin adına birbaşa rast gəlinmir. Bu, mənbələrin məhdudluğu və əhalinin qismən yarımköçəri həyat tərzi keçirməsi ilə izah olunur.

=== XIX–XX əsrlər və çar Rusiyası dövrü ===
Azərbaycan Çar Rusiyası tərəfindən işğal olunduqdan sonra, 1820-ci illərdən etibarən kameral siyahıyaalmalarda Göylər kəndi barədə rəsmi statistik məlumatlar qeydə alınmışdır. Çar üsul-idarəsi dövründə məscidlərə mollalar dövlət tərəfindən təyin edilir və onlara maaş verilirdi. Mollalar kənddə həm dini ayinləri icra edir, həm də mülki qeydiyyat, kəbin, miras bölgüsü və kənd icmasının sənədləşmə işlərini həyata keçirirdilər.{{sfn|Deminski|2026|p=121}} 1872-ci il islahatlarından sonra mollalar birbaşa kənd icması tərəfindən seçilməyə və Tiflisdə yerləşən Zaqafqaziya Sünni Ruhani İdarəsi tərəfindən təsdiqlənməyə başladı.{{sfn|Deminski|2026|p=123}}

Sənədlər və yerli yaddaş əsasında kəndin baş mollalarının xronologiyası müəyyən edilmişdir:

* ''' Molla Nuru ''' — Əslən [[Qəbələ rayonu|Qəbələdən]] olan bu şəxs 1840–1850-ci illərdə kəndə təyinatla göndərilmiş ilk məlum molladır.{{sfn|Deminski|2026|p=122}}
* ''' Molla Nəbi Hacı İbrahim oğlu — ''' 1860-cı illərdə fəaliyyət göstərmişdir. Rəsmi sənədlərdə onun hökumət əleyhinə fəaliyyətdə şübhəli bilindiyi qeyd olunmuşdur.{{sfn|Deminski|2026|p=123}}
* ''' Molla Abdulla Nuru oğlu ''' — 1870-ci illərdə kəndin mollası olub. Qəbələdən gəlmiş kəndin ilk məlum mollası Molla Nurunun oğludur.{{sfn|Deminski|2026|p=123}}
* ''' Molla Nurməmməd Abdulla oğlu ''' — [[İstanbul|İstanbulda]] dini təhsil almış, XX əsrin əvvəllərindən 1925-ci ilə qədər fəaliyyət göstərmişdir.{{sfn|Deminski|2026|p=123}}
* ''' Molla Fəttah Abdulla oğlu ''' — Qardaşı Molla Nurməmməd Abdulla oğlundan sonra sovet rejiminin ilk illərində icma tərəfindən molla seçilmiş, 1937-ci ildə [[Azərbaycanda Stalin repressiyaları|Stalin repressiyaları]] zamanı güllələnmişdir.{{sfn|Deminski|2026|p=124}}

=== Məscid tikintisi və dini təhsil ===
Pir Mərdəkan xanəgahındakı köhnə məscidin kiçik olması və 1902-ci il Şamaxı zəlzələsinin fəsadları səbəbindən, 1902-ci ildə kənd ağsaqqalı Hacı Nuh Hacı İbrahim oğlunun rəhbərliyi və yerli əhalinin vəsaiti hesabına Göylərdə yeni, daha böyük kənd məscidi inşa edilmişdir.

Kənd məscidinin nəzdində fəaliyyət göstərən mollaxanada ilkin şəriət təhsili alan uşaqlar sonradan təhsillərini Şamaxı Cümə məscidinin mədrəsələrində davam etdirirdilər. Sovet dövründə dini təhsil qadağan edilsə də, kənddə ərəb və fars dillərini bilən xəttat və dindarların formalaşdırdığı, yerli dildə &quot;Yeddilik&quot; adlandırılan dindar qruplar fəaliyyət göstərmiş, Quranın xətm edilməsi ayinlərini qorumuşdular.

XIX əsrin ikinci yarısında iqtisadi vəziyyətin yaxşılaşması ilə kənd sakinləri Həcc ziyarətinə getməyə başlamışlar. Araşdırmalara görə, 1920-ci ilə qədər kənddən 22 nəfər Həcc ziyarətində olmuşdur (onlardan Hacı Hasan Səfər oğlu və Hacı Qasım Qurban oğlu ziyarət zamanı vəfat etmişlər). 1920-ci ildə sovet hakimiyyətinin qurulması və sərhədlərin bağlanması ilə bu ziyarətlər dayandırılmışdır.

=== Şeyx Əyyub təriqəti ===
XIX–XX əsrlərdə Şirvan regionunda geniş yayılan və Şeyx Əyyub Bayram oğlu (1730–1796) tərəfindən əsası qoyulan sufi təriqəti Göylər kəndində də güclü nüfuza malik olmuşdur. Zikr və mürşüd-mürid prinsipinə əsaslanan bu təriqətin bəzi şeyxləri və müridləri Göylər kəndində məskunlaşmışdılar. Təriqətin ilk tanınmış göylərli müridləri və şeyx tərəfindən seçilən xəlifələri arasında Hacı İbrahim Əlimərdan oğlu, Yaqub Bədəl oğlu və Pirimverdi Halim oğlunun (Sofu Əhməd) adları çəkilir.

== Coğrafiyası və iqlimi ==
Göylər Dağ kəndi rayon mərkəzi [[Şamaxı]] şəhərindən&lt;ref name=&quot;:62&quot;&gt;{{Cite web |title=İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı, 2024 |url=http://www.azstat.org/tesnifat/cedeveller/arazi.jsp?parm=arazi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407100955/https://www.azstat.org/tesnifat/cedeveller/arazi.jsp?parm=arazi |archive-date=2023-04-07 |access-date= |website=www.azstat.org |lang=az }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:63&quot; /&gt; 17 km cənubda&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, [[Çöl Göylər]] kəndindən 10 km məsafədə,{{sfn|Azərbaycan SSR İnzibati-ərazi bölgüsü|1979|p=90}} [[Ləngəbiz silsiləsi|Ləngəbiz silsiləsinin]] şimal ətəyində yerləşir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Azərbaycan|Azərbaycanın]] [[Şamaxı rayonu|Şamaxı rayonunun]] Göylər kənd inzibati ərazi dairəsinə Göylər Dağ, [[Acıdərə (Şamaxı)|Acıdərə]], Çöl Göylər, [[Yenikənd (Şamaxı)|Yenikənd]] kəndləri daxildirlər. Göylər Dağ kəndi isə bu kənd inzibati ərazin dairəsinin mərkəzidir.&lt;ref name=&quot;:63&quot; /&gt;

{{Şəhərin iqlimi
|Şəhər_yiyəlik= Göylər kəndi
|Mənbə = [https://en.climate-data.org/asia/azerbaijan/samax%c4%b1-rayonu/goeyl%c9%99r-dag-956419/] [https://www.meteoblue.com/en/weather/historyclimate/climatemodelled/g%c3%b6yl%c7%9drda%c4%9f_azerbaijan_586459]
| Yan_orta=  0.9         | Yan_orta_yağ= 37
| Fev_orta=   2.1        | Fev_orta_yağ= 46
| Mar_orta=    6.1       | Mar_orta_yağ= 60
| Apr_orta=    11.0       | Apr_orta_yağ= 58
| May_orta=     16.6      | May_orta_yağ= 50
| İyn_orta=     21.7      | İyn_orta_yağ= 35
| İyl_orta=     24.9      | İyl_orta_yağ= 16
| Avq_orta=      24.9     | Avq_orta_yağ= 17
| Sen_orta=      19.5     | Sen_orta_yağ= 44
| Okt_orta=       13.5    | Okt_orta_yağ= 56
| Noy_orta=        6.9   | Noy_orta_yağ= 53
| Dek_orta=        2.6   | Dek_orta_yağ= 40
| İl_orta =       12.6    | İl_orta_yağ = 512
| Yan_min_orta=  -2.4     | Yan_maks_orta= 4.8
| Fev_min_orta=   -1.6    | Fev_maks_orta= 6.2
| Mar_min_orta=  1.6     | Mar_maks_orta= 10.7
| Apr_min_orta=   5.8    | Apr_maks_orta= 15.7
| May_min_orta=   11.2    | May_maks_orta= 21.4
| İyn_min_orta=    15.9   | İyn_maks_orta= 26.9
| İyl_min_orta=    19.2   | İyl_maks_orta= 30.2
| Avq_min_orta=    19.3   | Avq_maks_orta= 30.2
| Sen_min_orta=    15   | Sen_maks_orta= 24.1
| Okt_min_orta=    9.8   | Okt_maks_orta= 17.5
| Noy_min_orta=    3.4   | Noy_maks_orta= 10.8
| Dek_min_orta=    -0.7   | Dek_maks_orta= 6.5
| İl_min_orta =    8.0   | İl_maks_orta = 17.1
| Yan_müt_min=        | Yan_müt_maks= 
| Fev_müt_min=        | Fev_müt_maks= 
| Mar_müt_min=        | Mar_müt_maks= 
| Apr_müt_min=        | Apr_müt_maks= 
| May_müt_min=        | May_müt_maks= 
| İyn_müt_min=        | İyn_müt_maks= 
| İyl_müt_min=        | İyl_müt_maks= 
| Avq_müt_min=        | Avq_müt_maks= 
| Sen_müt_min=        | Sen_müt_maks= 
| Okt_müt_min=        | Okt_müt_maks= 
| Noy_müt_min=        | Noy_müt_maks= 
| Dek_müt_min=        | Dek_müt_maks= 
| İl_müt_min =        | İl_müt_maks = 
| Yan_su_temp= 
| Fev_su_temp= 
| Mar_su_temp= 
| Apr_su_temp= 
| May_su_temp= 
| İyn_su_temp= 
| İyl_su_temp= 
| Avq_su_temp= 
| Sen_su_temp= 
| Okt_su_temp= 
| Noy_su_temp= 
| Dek_su_temp= 
| İl_su_temp =
|}}

== Əhalisi ==

=== 19-cu əsrdə ===
[[Çar Rusiyası]] Azərbaycanı işğal etdikdən sonra bölgədə bir neçə dəfə əhalinin siyahıyaalması aparılıb. 1856-cı il tarixli [[Qafqaz təqvimi|&quot;Qafqaz təqvimi&quot;ndə]] [[Elat mahalı|Elat mahalının]] Göylər kəndi əhalisinin sünni etiqadlı Azərbaycan türklərindən (təqvimdə &quot;tatar&quot; yazılıb) ibarət olduğu və öz aralarında Azərbaycan dilində (təqvimdə &quot;tatarca&quot; yazılıb) danışdıqları qeyd olunub.{{sfn|Kavkazski kalendar|1855|p=278}}

1859–1864-cü illərdə aparılmış kameral təsvirin məlumatları əsasında tərtib edilmiş Bakı quberniyasının yaşayış məntəqələrinin siyahılarına görə, həmin dövrdə Göylər kəndində 96 təsərrüfatda, 728 nəfər əhali (368 kişi və 360 qadın) yaşayırdı. Bundan başqa siyahıda kənd əhalisinin sünni etiqadlı Azərbaycan türkləri (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) olduğu da qeyd olunub.{{sfn|Zeydlits|1870|p=28}}

1873-cü ilə aid məlumatlara əsasən, [[Nikolay Zeydlits]] tərəfindən redaktə edilərək 1879-cu ildə nəşr olunmuş &quot;Qafqaz diyarının yaşayış məntəqələrinin siyahıları&quot;nın V cildində Göylər kəndi haqqında da məlumat var. Bu siyahılara görə 1873-cü ildə Göylər kəndində 137 təsərrüfatda, 847 nəfər əhali (464 kişi və 383 qadın) yaşayırdı. Bundan başqa siyahıda kənd əhalisinin sünni etiqadlı Azərbaycan türkləri (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) olduğu da qeyd olunub.{{sfn|Zeydlits|1879|p=227}}

1886-cı ilə aid &quot;Zaqafqaziya diyarının əhalisinə dair statistik məlumatlar toplusu&quot;nda Göylər kəndində 1199 nəfərin (673 kişi və 526 qadın) yaşadığı qeyd olunub. Bundan başqa siyahıda kənd əhalisinin sünni etiqadlı Azərbaycan türkləri (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) olduğu da qeyd olunub.{{sfn|Zaqafqaziya diyarının əhalisinə dair statistik məlumatlar toplusu|1893|p=319}}

=== 20-ci əsrdə ===

1910-cu ildə nəşr olunmuş &quot;Qafqaz təqvimi&quot;ndə qeyd olunub ki, 1908-ci ildə Bakı quberniyasının Şamaxı qəzasının Qəbristan dairəsinə daxil olan Göylər kəndində 1.580 nəfər əhali yaşayıb. Siyahıyaalmada kənd əhalisinin tamamilə Azərbaycan türklərindən (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) ibarət olduğu da yazılıb.{{sfn|Kavkazski kalendar|1910|p=223}}

1911-ci ildə Bakı Quberniyası Statistika Komitəsi tərəfindən dərc edilmiş, Bakı Quberniyasının yaşayış məntəqələrinin siyahısına əsasən, həmin dövrdə kənddə ümumilikdə 255 təsərrüfatda 1611 nəfər (984 kişi və 627 qadın) Azərbaycan türkü (siyahıda &quot;tatar&quot; yazılıb) yaşayıb. Bundan başqa kənddəki əhalinin ümumilikdə 28 nəfəri bəy ailəsindən, 5 nəfəri isə ruhani ailəsindən olub.{{sfn|Сборник сведений по Бакинской губернии|1911|p=148}}

1921-ci il Azərbaycan kənd təsərrüfatı siyahıyaalmasının nəticələrinə əsasən, Göylər kəndi və Dərəçə qazmasında ümumilikdə 356 təsərrüfat qeydə alınıb. Əhalisi tamamilə Azərbaycan türklərindən ibarət olan kənddə o dövrdə ümumilikdə 1586 nəfər (850 kişi və 736 qadın) yaşayıb.{{sfn|Азербайджанская сельскохозяйственная перепись 1921 года|1922|p=12}} Bundan başqa 1586 nəfərdən yalnız 44 nəfərin savadlı olduğu da qeydə alınıb.{{sfn|Азербайджанская сельскохозяйственная перепись 1921 года|1922|p=13}}

Azərbaycan SSR Xalq Təsərrüfatı Uçotu İdarəsinin 1933-cü ildə hazırladığı &quot;Azərbaycan SSR-in inzibati bölgüsü&quot; nəşrinə görə, 1933-cü il yanvarın 1-nə olan məlumata əsasən, Göylər kəndində 402 təsərrüfat və 1911 nəfər yerli əhali yaşayıb. Onlardan 981-i kişi, 930 -u isə qadın olub. Həmin nəşrdə, həmçinin göstərilir ki, Şamaxı rayonunun Göylər kənd şurasına daxil olan Çaylı, Göylər, Məlik Çobanlı, Mustafabəyli və Tatarlar kəndlərinin əhalisi etnik tərkibinə görə 95.3% Azərbaycan türklərindən (siyahıda &quot;türk&quot; yazılıb) ibarət olub.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://viewer.rusneb.ru/ru/000200_000018_rc_2682917?page=87&amp;rotate=0&amp;theme=white |title=Административное деление АССР |location=[[Bakı]] |pages=81 |language=az|publisher=Издание АзУНХУ|year=1933}}&lt;/ref&gt;

1982-ci ildə nəşr olunmuş [[Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası|Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının]] altıncı cildində, Şamaxı rayonunun Dağ Göylər kəndində, 1981-ci ilə əsasən 4952 nəfərin yaşadığı qeyd olunub.&lt;ref&gt;{{azərbaycan Sovet Ensiklopediyası|6|108|ҜӘЈЛӘР ДАҒ}}&lt;/ref&gt;


2009-cu il üçün kəndin əhalisi təqribən 6462 nəfər təşkil edirdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=GÖYLƏR DAĞ |url=https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%D3%99r-dag/ |access-date=2025-09-29 |website=[[Şamaxı Ensiklopediyası]] |language=az |archive-date=2025-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111204424/https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%D3%99r-dag/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

2017-ci ildə isə kəndin əhalisi 7452 nəfər olub.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Göylərdağ |url=http://ensiklopediya.gov.az/az/terms/23190/cild/25 |website=[[Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]] |access-date=2025-11-03 |archive-date=2025-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251202150519/http://ensiklopediya.gov.az/az/terms/23190/cild/25 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
=== Şəhidlər ===
==== Birinci Qarabağ müharibəsi ====
* Əlsuvar Əliheydər oğlu Məmmədov &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-12-29 |title=Daha bir şəhidin adını daşıyan gəmi suya endirildi — Fotolar |url=https://qafqazinfo.az/news/detail/daha-bir-sehidin-adini-dasiyan-gemi-suya-endirildi-fotolar-386909 |access-date=2025-09-29 |website=[[Qafqazinfo|Qafqazinfo.az]] |language=az |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230064525/https://www.qafqazinfo.az/news/detail/daha-bir-sehidin-adini-dasiyan-gemi-suya-endirildi-fotolar-386909 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* Baba Balakişi oğlu Mikayılov
* Mirhəli Cümalı oğlu Nuhov
* Veyis Rövşən oğlu Məhyəddinov
* Sərdar Səfərov Ələddin oğlu
* Bayramov Kamil Canbaba oğlu
* Kərimov Tehran Şirməmməd oğlu

==== Aprel döyüşləri ====
* Elşən Səlim oğlu Səmədov

==== İkinci Qarabağ müharibəsi ====
* Rza Canbaba oğlu Məmmədov
* Şəhadət Qalib oğlu Usubov
* Tərlan Dərgah oğlu Atakişiyev
* Müşfiq Bayram oğlu Məcidov
* Elgün Vasif oğlu Quliyev
* Şahmurad Natiq oğlu İsgəndərov

== Elm və Təhsili ==
Dağ Göylər kəndində iki orta məktəb fəaliyyət göstərir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Bunlar Əlsuvar Məmmədov adına 1 saylı orta məktəb və Tehran Kərimov adına 2 saylı orta məktəblərdir.

Göylər kəndi Azərbaycan elminə və təhsilinə bir çox insanlar bəxş etmişdir ki, onlardan da [[Nurqələm Mikayılov]]u, [[Aləm Nuriyev]]i, [[Elxan Nuriyev (coğrafiyaçı)|Elxan Nuriyevi]], [[Sabir Etibarlı]] qeyd etmək olar.

== Tarixi abidələri və mədəniyyəti  ==

Kənddə orta əsrlərə aid qəbiristanlıq, Pir körpüsü, Ənöv piri, Qalacıq yaşayış yeri (3–13 əsrlər), Pir Mərdəkan xanəgahı (12 әsr) Pir Mərdəkan türbəsi (13 əsr) var.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=GÖYLƏR DAĞ |url=https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%d3%99r-dag/ |website=[[Şamaxı Ensiklopediyası]] |access-date=2025-09-29 |archive-date=2025-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111204424/https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%D3%99r-dag/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;[[Pir Mərdəkan xanəgahı]] arxeoloqlar [[Aləm Nuriyev]], Hüseyn Ciddi və epiqrafçı mütəxəssis [[Məşədixanım Nemətova|Məşədixanım Nemət]] tərəfindən tədqiq edilmişdir. Türbə üzərindəki kitabəyə əsasən, abidə 1188–1203-cü illər aralığında Şirvanşah Fərruxzad ibn Mənuçöhr tərəfindən inşa etdirilmişdir.{{sfn|Deminski|2026|p=119}}

[[Məşədixanım Nemətova|Məşədixanım Nemət]] kitabələrə əsasən türbədə Cənubi Azərbaycanın Mədək şəhərindən olan Tahir Tac əl-Hüda Mədəkaninin dəfn olunduğunu qeyd edib.

yerli rəvayətlərdə burada Şirvanşah nəslinin nümayəndələrinin və ya yerli ruhanilərin dəfn olunduğu iddia edilir. Fyodor Deminskinin &quot;Şamaxı qəzası Qəbirstan nahiyəsi haqqında məlumatlar&quot; kitabında xanəgahın adı çəkilir və kənd əhalisinin XI–XII əsrlərdə [[Bağdad]] ətrafından gələrək burada məskunlaşdığı qeyd olunur.{{sfn|Deminski|2026|p=36}} Orta əsrlərdə xanəgah həm də paytaxt Şamaxı şəhərinə daxil olmaq üçün icazə verilən mühüm regional keçid məntəqəsi, karvansara, məscid və çeşmələri olan kompleks kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Göylər məscidi 12-13-cü əsrlərdə tikilib. Üslubuna görə 12-ci əsrə aid edilib. [[Pir Mərdəkan xanəgahı]] kompleksində yerləşir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Göylər məscidi {{!}} Şamaxı Ensiklopediyası |url=https://shamakhi-encyclopedia.az/goyl%C9%99r-m%C9%99scidi/ |access-date=2026-07-09 |website=Şamaxı ensiklopediyası |language=az |url-status= }}&lt;/ref&gt;

Kənddə mədəniyyət evi və kitabxana fəaliyyət göstərir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Bundan başqa 1965-ci ildən etibarən kənddə Göylər kənd Folklor Evi fəaliyyət göstərir.

2015-ci il fevralın 16-dan mayın 29-na kimi keçirilən 5-ci [[Muğam Televiziya Müsabiqəsi]]nin qalibi Göylər kəndindən olan [[Nisbət Sədrayeva]] seçilmişdir.&lt;ref name=&quot;Heydər Əliyev Fondunun rəsmi internet səhifəsi&quot;&gt;{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/view/92/3970/V-%E2%80%9CMu%C4%9Fam-televiziya-m%C3%BCsabiq%C9%99si%E2%80%9D |access-date=2021-02-02 |archive-date=2017-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729050355/http://heydar-aliyev-foundation.org/az/content/view/92/3970/V-%E2%80%9CMu%C4%9Fam-televiziya-m%C3%BCsabiq%C9%99si%E2%80%9D |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
== Səhiyyə sistemi ==
2018-ci ildə Heydər Əliyev Fondunun “Regional İnkişaf” İctimai Birliyinin təşəbbüsü və Yaponiyanın Azərbaycandakı səfirliyinin dəstəyi ilə Göylər kəndində tibb məntəqəsi tikilib. Açılış mərasimində Şamaxı Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Asif Ağayev və Yaponiyanın Azərbaycandakı səfiri Teruyuki Katori iştirak ediblər.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2018-09-21 |title=Göylər kəndində yeni tibb məntəqəsi açıldı |url=https://modern.az/az/aktual/177861/goumlyler-kendinde-yeni-tibb-menteqesi-accedilildi/ |access-date=2026-07-06 |website=Modern.az |language=az |archive-date=2026-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260706204522/https://modern.az/az/aktual/177861/goumlyler-kendinde-yeni-tibb-menteqesi-accedilildi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-09-21 |title=Şamaxının Göylər kəndində yeni tibb məntəqəsi istifadəyə verilib |url=http://riib.az/site/gallery/82/samaxinin-goyler-kendinde-yeni-tibb-menteqesi-istifadeye-verilib |access-date=2026-07-06 |website=riib.az |archive-date=2026-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260706131406/https://riib.az/site/gallery/82/samaxinin-goyler-kendinde-yeni-tibb-menteqesi-istifadeye-verilib |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2018-09-21 |title=Şamaxının Göylər kəndində yeni tibb məntəqəsi istifadəyə verilib - FOTO |url=https://news.milli.az/country/687662.html |access-date=2026-07-06 |website=Milli.Az |language=az |archive-date=2026-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711110155/https://news.milli.az/country/687662.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

== İqtisadiyyatı ==
Göylər kəndinin əhalisi başlıca olaraq [[əkinçilik]], qismən [[bağçılıq]] və [[heyvandarlıq]] üzrə ixtisaslaşmışdır. Əkinçilikdə aparıcı yeri [[taxılçılıq]] tutur. Digər əkinçilik sahələri yerli istehlak xarakteri daşıyır. Əhalisinin yerli təlabatının ödənilməsi üçün həyətyanı sahələrdə bostan–tərəvəz məhsulları, meyvə yetişdirilir və arı saxlanılır. Heyvandarlığın başlıca sahəsi [[maldarlıq]] və [[qoyunçuluq]]dur.

Göylər kəndi qədim məskunlaşmış ərazi olsa da, sənaye cəhətdən nisbətən zəif inkişaf etmişdir. Azərbaycan Sovet İttifaqının tərkibində olan zaman kəndin sənayesinin əsasını yerli kənd təsərrüfatı məhsullarını emal edən yeyinti və yüngül sənaye sahələri təşkil edirdi. [[Kənd]]in yüngül sənayesi əsasən şərabçılıq, meyvəçilik, tikiş və xalçalıq sahələri ilə təmsil olunurdu. Yeyinti sənayesində əsas yeri üzüm məhsulunun emalı — şərabçılıq tuturdu. [[SSRİ]]-nin &quot;alkoqolizmə qarşı mübarizə kampaniyası&quot; çərçivəsində Azərbaycanda bir sıra bölgələrdə o cümlədən Göylər kəndində üzümçülük təsərrüfatı ləğv edildi. Üzüm sahələri saxlanılmaqla süfrə üzüm sortları əkmək planları isə SSRİ dağıldıqdan sonra torpaq sahələrinin kəndlilərə paylanılması nəticəsində reallaşmadı. Hal–hazırda kəndlilərə məxsus torpaqlarda taxıl əkilir və demək olar ki, bütün həyətyanı sahələrdə üzüm çardaqları var. Kəndin torpaq ehtiyatları və ərazisinin orta dağlıqda yerləşməsi burada bir çox təsərrüfat sahələrinin inkişafı üçün, o cümlədən [[dəmyə əkinçiliyi]] üçün şərait yaradır.

Kəndin iqtisadiyyatında tikinti materialları, əsasən mişar daşı istehsalı üçün xammal bazası (Mədan dağı) var.

Sovet dövründə kəndin əhalisi əsasən heyvandarlıq, taxılçılıq və üzümçülüklə məşğul olub.&lt;ref&gt;{{azərbaycan Sovet Ensiklopediyası|6|108|ҜӘЈЛӘР ДАҒ}}&lt;/ref&gt;

== Mənbə ==

=== İstinadlar ===
{{İstinad siyahısı}}

=== Ədəbiyyat ===
{{refbegin|40em}}
* {{Cite book|last=|first=|url=https://web2.anl.az/read/page.php?bibid=232295&amp;pno=1|title=Azərbaycan SSR inzibati-ərazi bölgüsü: 1963-cü il oktyabrın 1-dək olan vəziyyətə əsasən|publisher=[[Azərnəşr]]|year=1964|location=[[Bakı]]|page=262|language=az|ref={{SfnRef|Azərbaycan SSR inzibati-ərazi bölgüsü|1964}}}}
* {{Cite book|last=|first=|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=198233&amp;pno=1|title=Azərbaycan SSR İnzibati-ərazi bölgüsü: 1977-ci il yanvarın 1-nə olan vəziyyətə görə tərtib edilmişdir|publisher=[[Azərbaycan Nəşriyyatı|Azərnəşr]]|year=1979|location=[[Bakı]]|page=222|language=az|ref={{SfnRef|Azərbaycan SSR İnzibati-ərazi bölgüsü|1979}}|access-date=2026-07-09|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007112132/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=198233&amp;pno=1|url-status=live}}
* {{Cite book|last=|first=|url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/KY6BewUz|title=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti: I cild|publisher=Şərq-Qərb nəşriyyatı|volume=I|year=2007|isbn=978-9952-34-155-3|location=[[Bakı]]|page=304|language=az|ref={{SfnRef|Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti I|2007}}|access-date=2026-07-06|archive-date=2026-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260115081104/https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/KY6BewUz|url-status=live}}
* {{Cite book|last=Bəndəliyev|first=Nurəddin|url=https://web2.anl.az/read/page.php?bibid=137425&amp;pno=1|title=Dağlıq Şirvanın toponimləri|publisher=Elm nəşriyyatı|year=2009|location=[[Bakı]]|page=352|language=az|ref={{SfnRef|Bəndəliyev|2009}}}}
* {{Cite book |last=Deminski |first=Fyodor |url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/HKStwTJ |title=Bakı quberniyasının Şamaxı qəzasının Qəbiristan polis dairəsi haqqında bəzi məlumatlar |publisher=Füyuzat nəşriyyatı |year=2026 |isbn=978-9952-8020-8-5 |location=[[Bakı]] |page=132 |language=az |ref={{SfnRef|Deminski |2026}} |access-date=2026-07-03 |archive-date=2026-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260703062837/https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/HKStwTJ |url-status=live }}
* {{Cite book|last=|first=|url=https://www.prlib.ru/item/417284|title=Кавказский календарь на 1856 год|publisher=Канцелярия Кавказского Наместника|year=1855|location=[[Tiflis]]|page=785|language=ru|ref={{SfnRef|Kavkazski kalendar|1855}}|access-date=2026-07-06|archive-date=2021-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209114902/https://www.prlib.ru/item/417284|url-status=live}} 
* {{Cite book|last=|first=|url=https://www.prlib.ru/item/417314|title=Кавказский календарь на 1910 год|publisher=Канцелярия Кавказского Наместника|year=1909|location=[[Tiflis]]|page=928|language=ru|ref={{SfnRef|Kavkazski kalendar|1910}}|access-date=2026-07-08|archive-date=2021-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419165856/https://www.prlib.ru/item/417314|url-status=live}} 
* {{Cite book|last=|first=|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=420127&amp;pno=1&amp;zoom=1|title=Сборник сведений по Бакинской губернии. Вып. 1. Список населённых мест, количество земли и податное обложение поселян|publisher=изд. Бакинск. губ. стат. ком.|year=1911|location=[[Bakı]]|page=311|language=ru|ref={{SfnRef|Сборник сведений по Бакинской губернии|1911}}}}
* {{Cite book|last=Zeydlits|first=Nikolay|url=https://www.prlib.ru/item/451059|title=Список населённых мест Бакинской губернии // Списки населенных мест Российской империи. По Кавказскому краю. Бакинская губерния|publisher=Кавказский стататистический комитет при Главном управлении наместника кавказского|year=1870|volume=LXV|location=[[Tiflis]]|page=134|language=ru|ref={{SfnRef|Zeydlits|1870}}|author-link=Nikolay Zeydlits|access-date=2026-07-06|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007140658/https://www.prlib.ru/item/451059|url-status=live}}
* {{Cite book|last=Zeydlits|first=Nikolay|url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/16738-t-5-spiski-naselennyh-mest-kavkazskogo-kraya-ch-1-gubernii-erivanskaya-kutaisskaya-bakinskaya-i-stavropolskaya-i-terskaya-oblast-1880#mode/inspect/page/1/zoom/7|title=Списки населенных мест Кавказского края. Ч. 1 : Губернии: Эриванская, Кутаисская, Бакинская и Ставропольская и Терская область. - [1880]|publisher=Типография Главного Управления Наместника Кавказского|year=1879|volume=V|location=[[Tiflis]]|page=343|language=ru|ref={{SfnRef|Zeydlits|1879}}|author-link=Nikolay Zeydlits|access-date=2026-07-06|archive-date=2021-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416102958/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/16738-t-5-spiski-naselennyh-mest-kavkazskogo-kraya-ch-1-gubernii-erivanskaya-kutaisskaya-bakinskaya-i-stavropolskaya-i-terskaya-oblast-1880#mode/inspect/page/1/zoom/7|url-status=live}}
* {{Cite book|last=|first=|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=420127&amp;pno=1&amp;zoom=1|title=Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлеченных из посемейных списков 1886 г.|publisher=Тип. И. Мартиросианца|year=1893|location=[[Tiflis]]|page=|language=ru|ref={{SfnRef|Zaqafqaziya diyarının əhalisinə dair statistik məlumatlar toplusu|1893}}}}
* {{Cite book|last=|first=|url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/90901-t-1-vyp-1-shemahinskiy-uezd-1922#mode/inspect/page/1/zoom/5|title=Азербайджанская сельскохозяйственная перепись 1921 года : итоги|publisher=Вторая государственная типография|year=1922|location=[[Bakı]]|page=81|language=ru|ref={{SfnRef|Азербайджанская сельскохозяйственная перепись 1921 года|1922}}}}
{{refend}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://goyler.my1.ru/news/goylerin_menseyi_ve_el_yozumu/2009-12-18-3 Göylər kəndinin mənşəyi, etimologiyası və el yozumu]
{{Şamaxı rayonunun yaşayış məntəqələri}}
{{Şamaxı rayonunun bələdiyyələri}}

[[Kateqoriya:Şamaxı rayonunun kəndləri]]</text>
      <sha1>5big05ymafk6svh8jlurf5vocaw9vi8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qaya (qrup)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>624303</id>
    <revision>
      <id>9042149</id>
      <parentid>8949496</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9042149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11289" sha1="tgmt5s1grh5ozo42qq8ihv5rl46ovmb" xml:space="preserve">{{digər məna}}
{{Musiqi qrupu
 |Adı               = Qaya
 |Orijinal adı      = 
 |Açar              = 
 |Loqo              = 
 |Loqo miqyası      = 
 |Şəkil             = Qaya qrupu.jpg
 |Şəkil məlumat     = 
 |Şəkil miqyası     = 250px
 |Fon               = 
 |Janr              = [[Caz]]
 |İllər             = 1961–1988
 |Ölkə              = {{bayraq|Azərbaycan SSR}} [[Azərbaycan SSR]]
 |Şəhər             = {{gerbifikasiya|Bakı}}
 |Dil               = [[Azərbaycan dili]]&lt;br&gt;[[İngilis dili]]&lt;br&gt;[[İspan dili]]&lt;br&gt;[[Polyak dili]]&lt;br&gt;[[Rus dili]]
 |Digər adı         = 
 |Leybl             = 
 |Digər layihələr   = 
 |Əlaqəli layihələr = 
 |Heyət             = Arif Hacıyev&lt;br&gt;Lev Yelisavetski&lt;br&gt;[[Rauf Babayev]]&lt;br&gt;[[Teymur Mirzəyev]]
 |Keçmiş üzvlər     = 
 |Əməkdaşlıq        = 
 |Sayt              = 
}}
'''Qaya''' — 1961-ci ildən 1988-ci ilə qədər fəaliyyət göstərmiş [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan]] vokal kvarteti. Qrupun heyətinə Arif Hacıyev, Lev Yelisavetski, [[Rauf Babayev]] və [[Teymur Mirzəyev]] daxil idi. Qrup [[Azərbaycan dili|Azərbaycan]], [[ingilis dili|ingilis]], [[ispan dili|ispan]], [[polyak dili|polyak]] və [[Rus dili|rus]] dilində mahnılar ifa etmişdir.

1961-ci ildə [[Rauf Hacıyev]] qrupu [[Azərbaycan Dövlət Estrada Orkestri]]ndə işləməyə dəvət etdikdən sonra, &quot;Qaya&quot; böyük səhnəyə gəldi. Qrup müxtəlif dövrlərdə [[Fərəc Qarayev]], [[Fikrət Əmirov]], [[Rauf Hacıyev]], [[Tofiq Babayev (bəstəkar)|Tofiq Babayev]], [[Tofiq Quliyev]], [[Vasif Adıgözəlov]] və digər bəstəkarla iş görmüşdür.

== Tarixi ==

=== Qrupun yaranması ===
[[Fayl:Qaya qrupu 02.jpg|thumb|left|&quot;Qaya&quot; qrupu konsert zamanı]]

1960-cı illərinin əvvəllərində Asəf Zeynallı adına orta ixtisas musiqi məktəbində təhsil alan dörd gənc — Arif Hacıyev, Adil Nəzərov, [[Rauf Babayev]] və [[Teymur Mirzəyev]] vokal kvartet yaratmaq fikrinə düşürlər.&lt;ref name=&quot;rock&quot;&gt;{{cite web
 |title      = İllərin arxasından boylanan “Qaya”
 |url        = http://www.anl.az/down/meqale/xalqqazeti/2012/dekabr/287145.htm
 |website    = www.anl.az
 |publisher  = www.anl.az
 |accessdate = 2 aprel 2020
 |url-status = 
}}&lt;/ref&gt; Qrupun ilk çıxışları tələbə yığıncaqlarında və musiqi məktəbinin kiçik otaqlarında baş tutur.

1961-ci ildə kvartet bəstəkar [[Rauf Hacıyev]] rəhbərlik etdiyi Azərbaycan Dövlət Estrada Orkestrində &quot;Qoscaz&quot; adlandırdılan kollektivə işə dəvət edilir.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title        = “Qaya” kvarteti: onları necə xatırlayırıq
 | url          = https://sputnik.az/photo/20151116/402721009.html
 | website      = sputnik.az
 | publisher    = sputnik.az
 | accessdate   = 2 aprel 2020
 | archive-date = 2021-05-18
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20210518034441/https://sputnik.az/photo/20151116/402721009.html
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt; O zaman kollektiv &quot;Bakı vokal kvarteti&quot; adlanırdı.&lt;ref name=&quot;rock&quot;/&gt; Azərbaycan Dövlət Estrada Orkestrində çalışdıqları dövrdə Adil Nəzərov ailə vəziyyətilə bağlı kollektivdən gedir və onu Lev Yelisavetski əvəz edir. Sonra bəstəkar [[Murad Kajlayev]]in dəvətilə kvartet [[Dağıstan]]a gedir.&lt;ref name=&quot;rock&quot;/&gt; Burada qrup [[Rafiq Babayev]]in rəhbərlik etdiyi ansamblın müşayiəti ilə çıxış edir.&lt;ref name=&quot;rock&quot;/&gt;

Dağıstanda qrup böyük yaradıcılıq şövqü ilə işləsə də, maddi ehtiyacları və ailə problemləri həll olunmadığı üçün [[Bakı]]ya qayıtmalı olur. Bakıya qayıdarkən qrupun heyəti [[qatar]]da kvartetin adı haqqında düşünmək fikrinə düşürlər.&lt;ref name=&quot;rock&quot;/&gt; Müxtəlif variantlar səslənir. Təkliflərdən biri də &quot;Qaya&quot; olur.&lt;ref name=&quot;rock&quot;/&gt;

=== Moskvada vokalçılar müsabiqəsi ===
Kvartet ilk müvəffəqiyyətini 1966-cı ildə [[Moskva]]da keçirilən &quot;Ən yaxşı Sovet mahnısı ifası&quot; üzrə Ümumittifaq müsabiqəsində qazandı. Müsabiqənin başlamasından 25 gün əvvəl dəvət aldıqdan sonra &quot;Qaya&quot; müsabiqəyə 10 mahnı hazırlamağı bacarır və parlaq bir qələbə qazanır. Bu qələbə ilə qrupa bütün [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]]-də şöhrət qazanır və kult qrupuna çevrilir.

=== &quot;Qaya&quot; ansamblı ===
[[Fayl:Qaya qrupu 01.jpg|thumb|&quot;Qaya&quot; qrupu [[Şirvanşahlar sarayı]]nda]]

1972-ci ildə [[Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti]] və [[Mədəniyyət Nazirliyi (Azərbaycan)|Mədəniyyət Nazirliyi]]nin qərarı ilə &quot;Qaya&quot; kvarterinə Dövlət Ansamblı statusu verilib.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title        = Ansambllar
 | url          = https://azerbaijans.com/content_283_az.html
 | website      = azerbaijans.com
 | publisher    = azerbaijans.com
 | accessdate   = 2 aprel 2020
 | archive-date = 2021-10-23
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20211023164705/https://www.azerbaijans.com/content_283_az.html
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt; Həmin ildə &quot;Qaya&quot; öz şou proqramını yaratmağa qərar verir və Mark Rozovski və [[Yuli Qusman]]ı ssenari yazmağa dəvət edir. Şou proqrama &quot;İsa Məsih — Super ulduz&quot; rok operasından bir suit daxil edildi. Qrup kvartetdən sekstet olur: Qrupa Tamilla Ağamiyeva və Qalina Barinovanı dəvət olunur. Qrupda İsanın rolunu [[Rauf Babayev]], İuda rolunu Lev Elisavetski, Qalina Barinova isə Maqdalenanı ifa edir. Ansambl üçün geyimləri modelyer Vyaçeslav Zaytsev hazır edir.

Daha sonra qrupun &quot;Огни большого города&quot; ({{dil-az|Böyük şəhərin alovları}}) adlanan şou-proqramın premyerası Bakıda [[Heydər Əliyev Sarayı|Respublika sarayı]]nda olur. Bir neçə hissədən ibarət olan proqram, üç saat davam etdi. Proqrama Azərbaycan xalq mahnıları, SSRİ xalqlarının musiqisi, həmçinin qrupun həmkarlarının dost parodiyaları daxil idi. Proqram böyük eskiz olan &quot;Köhnə Bakı&quot; ilə bağlanırdı. Bu şou proqramı ilə &quot;Qaya&quot; SSRİ-nin digər şəhərlərində, eləcə də [[Şərqi Avropa]]da çıxış edirdi.

1970-ci illərdə [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]]-də ansambl [[Hyuston|Hyuston şəhərində]] yerləşən Caz Kollecində çıxış edib.&lt;ref name=&quot;houston&quot;&gt;{{cite web
 | title        = ABŞ Səfirliyi “Qaya” qrupunun Sovet dönəmində Amerika səfərindən yazıb
 | url          = https://www.amerikaninsesi.org/a/musiqi/4631502.html
 | website      = www.amerikaninsesi.org
 | publisher    = www.amerikaninsesi.org
 | accessdate   = 2 aprel 2020
 | archive-date = 2021-10-19
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20211019060321/https://www.amerikaninsesi.org/a/musiqi/4631502.html
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt; Çıxış zamanı qrupu auditoriyanın qəribə sükuta uğraması çaşdırır və çıxışdan sonra səhnəni tərk etmək istəyəndə tamaşaçıların gürultulu alqışları onları diksindirir.&lt;ref name=&quot;houston&quot;/&gt; Daha sonra tamaşaçıların istəyinə görə qrup eyni mahnını bir neçə dəfə təkrar edib.&lt;ref name=&quot;houston&quot;/&gt; Qrup ABŞ səfərinin ardınca [[Kuba]]ya qastrol edib.

1979-cu ildə Lev Yelisavetski qrupu tərk edir və onu [[Cavan Zeynallı]] əvəzləyir.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title      = Xalq artisti Cavan Zeynallı: &quot;Uşaqlıqdan heç kimdən heç nə istəyə bilmirəm&quot; - MÜSAHİBƏ
 | url        = https://report.az/i-ncesenet/xalq-artisti-cavan-zeynallinin-report-a-musahibesi/
 | website    = report.az
 | publisher  = report.az
 | accessdate = 2 aprel 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== Qrupun dağılması ===
1980-ci illərdə &quot;Qaya&quot;nın tərkibi tez-tez dəyişir. 1985-ci ildə isə &quot;Qaya&quot;nın nəzdində Caz və kamera orkestri yaradılır və &quot;Qaya&quot; estrada simfonik dövlət ansamblı adlanır. 1981-ci ildə ansambla daha bir müğənni — [[Rauf Əliyev]] əlavə edildi. 1988-ci ildə Rauf Əliyev qrupdan ayrıldıqdan sonra, onun yerini &quot;Qaya&quot; ansamblında işləyən Abbas Əhməd tutdu. Daha sonra ansamblın nəzdində &quot;Talisman&quot; adlı [[rok]]-qrup da formalaşır.

2001-ci ildə ansamblın bədii rəhbəri [[Teymur Mirzəyev]] [[İsrail]]ə köçdü. Bundan sonra ansambl fəaliyyətini dayandırsa da, sonradan Azərbaycan Dövlət &quot;Qaya&quot; Ansamblına çevrildi.

2012-ci ildə Moskva Beynəlxalq Musiqi Evinin teatr salonunda &quot;Qaya&quot; vokal kvartetinin 50 illik yubileyinə həsr edilmiş konsert olub.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title        = Vokal kvartetin 50 illiyi Moskvada qeyd edilib
 | url          = http://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/2012/iyun/M139.htm
 | website      = www.anl.az
 | publisher    = www.anl.az
 | accessdate   = 2 aprel 2020
 | archive-date = 2018-08-13
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20180813212408/http://anl.az/down/meqale/medeniyyet/2012/iyun/M139.htm
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;

== Diskoqrafiya ==
&quot;Qaya&quot; qrupun diskoqrafiyasına 8 studiya albomu daxildir.

; Studiya albomları
* ''Песни М. Кажлаева'' (1965)
* ''Вокальный квартет &quot;Гая&quot;'' (1967)
* ''Песни Давида Тухманова'' (1970)
* ''Песни М. Кажлаева на стихи Р. Гамзатова'' (1971)
* ''Гая Государственный вокально-инструментальный ансамбль'' (1974)
* ''Кругозор 1978–3'' (1978)
* ''Наша песня'' (1978)
* ''Гая — 40 лет'' (2001)

== Musiqi repertuarı ==
{{columns-list|4|
* &quot;Axşam görüşü&quot;
* &quot;Almanı atdım xarala&quot;
* &quot;Aman yar&quot; 
* &quot;Araxçının məndədir&quot;
* &quot;Ay Kərim&quot;
* &quot;Azərbaycan&quot;
* &quot;Bakı&quot;
* &quot;Bakı qışı&quot;
* &quot;Bayatılar&quot;
* &quot;Bəlkədə&quot;
* &quot;Bulaq başında&quot;
* &quot;Çal oyna&quot;
* &quot;Çal papaq&quot;
* &quot;Coş dənizim&quot;
* &quot;Çernıe qlaza&quot;
* &quot;Devuşki Baku&quot;
* &quot;Düm ağ şəhər&quot;
* &quot;Fərqi yoxdur sizə&quot;
* &quot;From here to eternity&quot;
* &quot;Gəl ey səhər&quot;
* &quot;Gizlənpaç&quot;
* &quot;Guantanamera&quot;
* &quot;Gül açdı&quot;
* &quot;Gül bağçalar&quot;
* &quot;Həyat, sən nə qəribəsən&quot;
* &quot;Xədicə&quot;
* &quot;İllər, yollar&quot;
* &quot;İstanbul qızları&quot;
* &quot;Qara xal yar&quot;
* &quot;Qaya&quot;
* &quot;Qayanın dibində&quot;
* &quot;Laçın&quot;
* &quot;Luçşe net toqo svetu&quot;
* &quot;Meksika&quot;
* &quot;Məcnun gəzər Leylini&quot;
* &quot;Mən gəzirəm hər yanı&quot;
* &quot;Mən səni araram&quot;
* &quot;Naz ilə baxma&quot;
* &quot;Neft daşları&quot;
* &quot;Osoka&quot;
* &quot;Ozornaya tuçka&quot;
* &quot;Popurri&quot;
* &quot;Sahil boyu gəzirəm&quot;
* &quot;Sevgilim&quot;
* &quot;Sən danışanda&quot;
* &quot;Sən nəğmələr qoş&quot;
* &quot;Siniyaya qrust&quot;
* &quot;Sizə salam gətirmişəm&quot;
* &quot;Summertime&quot;
* &quot;Şam ağacı&quot;
* &quot;Şən nəğmə&quot;
* &quot;Telefon avtomatları&quot;
* &quot;The shadow of your smile&quot;
* &quot;Toy mahnısı&quot;
* &quot;Vokaliz&quot;
* &quot;Vehicle&quot;
* &quot;Yaylığım&quot;
* &quot;Yollar&quot;
* &quot;Ziyafət mahnısı&quot;
}}

== Filmoqrafiya ==
# [[Abşeron ritmləri (film, 1970)]] (tammetrajlı musiqili-bədii televiziya filmi)-filmdə iştirak
# [[Azərbaycan incəsənəti (film, 1970)]]
# [[Toyda görüş (film, 1970)]]
# [[Mahnı qanadlarında (film, 1972)]]
# [[&quot;Qaya&quot; vokal-instrumental ansamblı (film, 1977)]]
# [[Yarımçıq qalmış mahnı (film, 1979)]]
# [[Nəğməkar torpaq (film, 1981)]]
# [[Qaya (film, 2001)]]
# [[Əlvida, cənub şəhəri (film, 2006)]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|2}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/2011/noyabr/214323.htm Ötən illərin mahnıları]

[[Kateqoriya:1961-ci ildə yaranan musiqi qrupları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan caz musiqi qrupları]]
[[Kateqoriya:1972-ci ildə yaranan musiqi qrupları]]</text>
      <sha1>tgmt5s1grh5ozo42qq8ihv5rl46ovmb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Almaniya imperiyası ordusu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>627369</id>
    <revision>
      <id>9042046</id>
      <parentid>9037614</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T06:00:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Girdmania</username>
        <id>342334</id>
      </contributor>
      <comment>/* Həmçinin bax */ Edited</comment>
      <origin>9042046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44505" sha1="7uv7stlrp6dyckonuu3gcjrqsvth03q" xml:space="preserve">{{Digər məna|Almaniya Silahlı Qüvvələri (dəqiqləşdirmə)}}
{{Hərbi birləşmə
|adı                   = Almaniya İmperiyası Ordusu
|orijinal adı          = Deutsches Heer
|şəkil                 = Kaiserstandarte.svg
|şəkil_izah            = Kaiserstandarte
|illər                 = [[1871]] - [[1919]]
|ölkə                  = {{flaqifikasiya|Almaniya İmperiyası}}
|tabeçilik             = 
|daxildir              = 
|növü                  =[[Hərbi hava qüvvələri]], [[Quru qoşunları|Quru Qoşunları]]
|tərkibi               =   Deutsche Luftstreitkräfte(Hava Qüvvələri)
|vəzifəsi              = Almaniya İmperiyasını və onun mənafelərini havadan və qurudan qorumaq
|sayı                  = 500,000 ([[1871]])&lt;br/&gt;13,500,000 ([[Birinci Dünya müharibəsi]])
|struktur vahidi       = 
|yerləşməsi            = 
|ləqəbi                = 
|himayədarı            = 
|şüarı                 = ''“Gott mit uns”'' (''“Allah bizimlədir”'')
|rəngləri              = [[Qara]], [[ağ]], [[qırmızı]]
|marşı                 = 
|tilsimi               = 
|təchizatı             = 
|müharibələr           = [[Fransa–Prussiya müharibəsi]]&lt;br/&gt;Samoa vətəndaş müharibəsi&lt;br/&gt;Abushiri üsyanı&lt;br/&gt;İkinci Samoa vətəndaş müharibəsi&lt;br/&gt;[[Boksçular üsyanı]]&lt;br/&gt;Maroua–Miskin müharibəsi (Adamawa cəbhəsi)&lt;br/&gt;Herero müharibələri&lt;br/&gt;Maji Maji üsyanı&lt;br/&gt;Sokehs üsyanı&lt;br/&gt;[[Birinci Dünya müharibəsi]]&lt;br/&gt;[[Finlandiya vətəndaş müharibəsi]]&lt;br/&gt;[[Noyabr inqilabı|Almaniya inqilabı]]
|döyüşlər              = 
|fərqlənmə nişanları   = 
|indiki komandiri      = 
|məşhur komandirləri   =  [[Paul fon Hindenburq]]&lt;br/&gt;[[Erich Ludendorff]]&lt;br/&gt;[[Erich von Falkenhayn]]&lt;br/&gt;[[August von Mackensen]]&lt;br/&gt;[[Max Hoffmann]]&lt;br/&gt;[[Oskar von Hutier]]&lt;br/&gt;[[Karl von Bülow]]&lt;br/&gt;[[Alfred fon Şliffen]]&lt;br/&gt;
}}


'''Almaniya Ordusu''' ({{lang-de|Deutsches Heer}}) — [[Almaniya İmperiyası]]nın [[quru qoşunları|quru]] və [[hərbi hava qüvvələri|hava qüvvələri]] idi. [[1871]]-ci ildə Almaniyanın [[Prussiya]]nın rəhbərliyi altında [[Almaniyanın birləşdirilməsi (1871)|yenidən birləşməsi]] əsnasında quruldu və [[Birinci Dünya müharibəsi]]ndə [[Noyabr inqilabı]] nəticəsində [[Almaniya]]nın məğlubiyyətindən sonra ləğv edildi. İmperatorluğun hərbi aviasiya qolu olan Luftstreitkräfte müstəqil qoşun növü kimi deyil, məhz Almaniya İmperiyası Ordusunun tərkib hissəsi kimi fəaliyyət göstərirdi. Almaniya İmperator Hərbi Dəniz Qüvvələri (Kaiserliche Marine) isə Orduya tabe olmayaraq müstəqil hərbi struktur statusuna malik idi.


[[Fayl:DAS_DEUTSCHE_HEER_Serie_1_(Uniformen)_04_ARMEE-CORPS_German_military_uniforms_before_1900_Booklet_color_plates_Undated_Uncredited_No_known_copyright.jpg|thumb|alt=Şəkil|Almaniya İmperiyası Ordusunun IV Ordu Korpusuna aid hərbi uniformalar (1900-cü ildən əvvəlki dövrə aid rəngli litoqrafiya)]]

[[Fayl:DAS_DEUTSCHE_HEER_Serie_1_(Uniformen)_GARDE-CORPS_Ulanen_Husaren_Dragoner_etc_German_military_uniforms_before_1900_Booklet_color_plates_Undated_Uncredited_No_known_copyright.jpg|thumb|alt=Şəkil|Almaniya İmperiyası Ordusunun Qvardiya Korpusuna (Garde-Corps) aid süvari və atıcı alaylarının uniformaları (1900-cü ildən əvvəlki illüstrasiya)]]

[[Fayl:DAS_DEUTSCHE_HEER_Serie_1_(Uniformen)_GARDE-CORPS_German_military_uniforms_before_1900_Booklet_color_plates_Undated_Uncredited_No_known_copyright.jpg|thumb|alt=Şəkil|1900-cü ildən əvvəl Almaniya İmperatorluq Ordusunun Qvardiya Korpusuna (Garde-Corps) mənsub alayların parad uniformaları]]

[[Fayl:Vapenrock_m1915.png|thumb|alt=Şəkil|Almaniya İmperatorluq Ordusunun M1915 model sahə-boz (Feldgrau) zabit mundiri (Waffenrock)]]

== Yaranması və formalaşması ==
[[Fayl:Triumphal_entry_into_Paris.,_by_the_German_army_2.jpg|thumb|alt=Şəkil|1871-ci ildə Fransa-Prussiya müharibəsindəki qələbədən sonra Almaniya ordusunun Parisə təntənəli girişi]]
Almaniya İmperiyası Ordusu XIX əsrin ikinci yarısında Alman dövlətlərinin Prussiya rəhbərliyi altında siyasi və hərbi birləşməsi nəticəsində formalaşdı. Alman İmperiyası yaranmazdan əvvəl Alman torpaqlarındakı ayrı-ayrı dövlətlərin öz orduları mövcud idi və ümumi hərbi qüvvələr yalnız müharibə zamanı həmin dövlətlərin təqdim etdiyi kontingentlər əsasında təşkil olunurdu. 1866 və 1870-ci illərdəki müharibələr bu sistemin dəyişməsinə və ayrı-ayrı orduların böyük ölçüdə Prussiya modeli əsasında yenidən təşkilinə gətirib çıxardı. 1911-ci ildə nəşr olunan &quot;Encyclopaedia Britannica&quot; məqaləsində Alman ordusunun, ciddi mənada, 1871-ci ildən, ən erkən isə 1866-cı ildən mövcud olduğu qeyd edilir.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Army
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |edition=11th
 |volume=2
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Army
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Prussiya ordusu və Alman dövlətlərinin birləşməsi ===

Alman İmperiyası Ordusunun yaranmasında Prussiya ordusu əsas rol oynadı. 1866-cı il Avstriya–Prussiya müharibəsindən və xüsusilə 1870–1871-ci illər Fransa–Prussiya müharibəsindən sonra Prussiyanın hərbi üstünlüyü Alman dövlətlərinin hərbi sistemlərinin yenidən qurulmasına təsir göstərdi. 1911-ci il &quot;Encyclopaedia Britannica&quot; Prussiya ordusunun Alman İmperiyasının silahlı qüvvələri arasında həm ən mühüm, həm də tarixi baxımdan ən əhəmiyyətli qüvvə olduğunu bildirir və 1866 və 1870-ci illərdəki hadisələrin köhnə konfederasiya ordularının böyük ölçüdə aradan qaldırılmasına və onların Prussiya xətləri üzrə yenidən təşkilinə səbəb olduğunu qeyd edir.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Army
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |edition=11th
 |volume=2
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Army
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1870-ci il müharibəsi zamanı Alman dövlətlərinin qüvvələrinin gələcək imperiya daxilində birləşdirilməsi üçün siyasi və hərbi əsaslar formalaşdı. Fedor von Köppenin &quot;The Armies of Europe&quot; əsərində 1870-ci ilin payızında Fransa–Almaniya müharibəsi davam edərkən Alman İmperiyasının gələcək birləşməsi ilə bağlı ilkin razılaşmaların əldə edildiyi və həmin dövrədək Almaniyanın çoxsaylı dövlətlərdən ibarət olduğu, hər bir dövlətin öz hökumətinə və ordusuna malik olduğu qeyd olunur.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Köppen
 |first=Fedor von
 |title=The Armies of Europe
 |publisher=Frederick Warne and Co.
 |year=1890
 |pages=20–21
 |url=https://www.gutenberg.org/cache/epub/61365/pg61365-images.html
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:A_v_Werner_-_Kaiserproklamation_am_18_Januar_1871_(3._Fassung_1885).jpg|thumb|alt=Şəkil|Anton fon Verner: &quot;Almaniya İmperiyasının elan edilməsi&quot; (1885, 3-cü versiya). Versal sarayının Güzgülü zalında Prussiya kralı I Vilhelmin Almaniya imperatoru elan olunmasını təsvir edən rəsm əsəri]]

18 yanvar 1871-ci ildə Versalda Prussiya kralı [[I Vilhelm]] Almaniya imperatoru elan edildi. Bu hadisə Alman İmperiyasının yaradılmasını rəsmiləşdirdi və müxtəlif alman dövlətlərinin hərbi qüvvələrinin vahid imperiya ordusu sistemində birləşdirilməsi üçün konstitusion əsas yaratdı. Köppenin əsərində həmin mərhələdə müxtəlif dövlətlərin qüvvələrinin birləşdirildiyi və nəticədə yeni Alman ordusunun formalaşdığı göstərilir.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Köppen
 |first=Fedor von
 |title=The Armies of Europe
 |publisher=Frederick Warne and Co.
 |year=1890
 |pages=20–21
 |url=https://www.gutenberg.org/cache/epub/61365/pg61365-images.html
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:German_crown_Prince_Friedrich_Wilhelm_contemplating_the_corpse_of_French_general_Abel_Douay,_Franco-Prussian_War,_1870.jpg|thumb|alt=Şəkil|Fransa-Prussiya müharibəsi: Vəliəhd şahzadə Fridrix Vilhelm Vayssenburq döyüşündə həlak olmuş fransız generalı Abel Duaayın cəsədi yanında (4 avqust 1870-ci il, rəssam: Anton fon Verner, 1888)]]

=== 1871-ci il Konstitusiyası ===
[[Fayl:Deutsches_Reichsgesetzblatt_1871_016_063.jpg|thumb|alt=Şəkil|İmperator I Vilhelmin imzası ilə 16 aprel 1871-ci ildə qəbul edilmiş Almaniya İmperiyası Konstitusiyasının rəsmi nəşri]]

Almaniya İmperiyasının 16 aprel 1871-ci il tarixli Konstitusiyası yeni imperiya ordusunun hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirdi. Konstitusiyanın 63-cü maddəsinə əsasən, imperiyanın bütün quru qoşunları müharibə və sülh dövründə imperatorun komandanlığı altında vahid ordu təşkil edirdi. Həmin maddə imperiya ordusunun alayları üçün bütün Alman ordusunda vahid nömrələnmə sistemini nəzərdə tutur və geyimdə [[Kral]] Prussiya ordusunun rənglərinin və formasının nümunə götürülməsini müəyyən edirdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the German Empire
 |date=16 April 1871
 |website=Wikisource
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_the_German_Empire
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Konstitusiyanın 61-ci maddəsi [[Prussiya]] hərbi qanunvericiliyinin imperiyanın digər ərazilərində də tətbiq edilməsini nəzərdə tuturdu. Buraya hərbi cinayət qanunvericiliyi, hərbi məhkəmələr, rekrutlaşdırma, xidmət müddəti, qoşunların təminatı və yerləşdirilməsi, səfərbərlik və sülh və müharibə dövründə hərbi xidmətlə bağlı qaydalar daxil idi. [[Konstitusiya]] eyni zamanda gələcəkdə Alman ordusunun vahid müharibə təşkilatı yaradıldıqdan sonra imperiya üçün ümumi hərbi qanunun qəbul edilməsini nəzərdə tuturdu.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the German Empire
 |date=16 April 1871
 |website=Wikisource
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_the_German_Empire
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Konstitusiyanın 59-cu maddəsi hərbi xidmət öhdəliyini bütün Almanlara şamil edirdi. Xidmətə yararlı hər bir alman, bir qayda olaraq, 20 yaşının tamamlanmasından 28 yaşının başlanmasına qədər yeddi il müddətinə daimi orduya mənsub olurdu; bu müddətin ilk üç ili bilavasitə qoşunlarda, sonrakı dörd ili isə ehtiyatda keçirilirdi. Bunun ardınca beş il müddətində Landver sistemində xidmət nəzərdə tutulurdu.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the German Empire
 |date=16 April 1871
 |website=Wikisource
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_the_German_Empire
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Konstitusiyanın 60-cı maddəsinə əsasən, 1871-ci ilin sonuna qədər Alman ordusunun sülh dövründəki faktiki sayı 1867-ci il əhalisinin bir faizi əsasında müəyyənləşdirilmişdi və ayrı-ayrı federal dövlətlər öz qoşun kontingentlərini əhali sayına mütənasib şəkildə təmin etməli idilər. Sonrakı dövrdə sülh dövrü ordusunun sayı imperiya qanunvericiliyi ilə müəyyən edilməli idi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the German Empire
 |date=16 April 1871
 |website=Wikisource
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_the_German_Empire
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Federal quruluş və Prussiya üstünlüyü ===

Alman İmperiyası Ordusu hüquqi baxımdan vahid ordu olsa da, onun formalaşması federal dövlətlərin hərbi xüsusiyyətlərinin müəyyən dərəcədə qorunması ilə müşayiət olunurdu. 1911-ci il &quot;Encyclopaedia Britannica&quot; məqaləsində imperiya ordusunun bütün hissələrinin Prussiya modeli əsasında qurulduğu, lakin bəzi dövlətlərin öz əvvəlki xüsusiyyətlərini, xüsusilə geyimlə bağlı fərqlərini saxladığı qeyd edilir. Bavariya və Saksoniyaya isə digər kontingentlərdən daha geniş fərqliliklərin qorunmasına imkan verilmişdi.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Army
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |edition=11th
 |volume=2
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Army
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Köppenin 1890-cı ildə nəşr olunan əsərində də Alman ordusunun federal xarakteri göstərilir. Müəllifə görə, bir sıra dövlətlər öz qoşunlarını saxlasalar da, xüsusi hərbi konvensiyalar vasitəsilə onları Prussiyanın hərbi sisteminə daha sıx bağlamışdılar. Bununla yanaşı, bəzi böyük dövlətlər öz ordularının idarə edilməsində müəyyən müstəqilliklərini qoruyurdular. Bu fərqlər xüsusilə hərbi geyimdə özünü göstərirdi.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Köppen
 |first=Fedor von
 |title=The Armies of Europe
 |publisher=Frederick Warne and Co.
 |year=1890
 |pages=20–21
 |url=https://www.gutenberg.org/cache/epub/61365/pg61365-images.html
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1871-ci il Konstitusiyası bu federal xüsusiyyətləri imperatorun ali hərbi hakimiyyəti ilə birləşdirirdi. 63-cü maddəyə əsasən, imperator ordunun müxtəlif kontingentlərinin şəxsi heyət baxımından tam və müharibəyə yararlı vəziyyətdə saxlanılmasına, təşkilat, silahlanma, komandanlıq, əsgərlərin təlimi və zabitlərin hazırlığında vahidliyin yaradılmasına və qorunmasına cavabdeh idi. İmperator həmçinin ayrı-ayrı kontingentləri yoxlamaq və aşkar edilmiş çatışmazlıqların aradan qaldırılmasını əmr etmək hüququna malik idi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the German Empire
 |date=16 April 1871
 |website=Wikisource
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_the_German_Empire
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Konstitusiyanın 64-cü maddəsi bütün Alman qoşunlarının imperatorun əmrlərinə qeyd-şərtsiz tabe olmasını müəyyənləşdirirdi. İmperator müxtəlif kontingentlərdən ibarət qoşunlara komandanlıq edən yüksək vəzifəli şəxsləri təyin etmək hüququna malik idi; kontingentlər daxilində general və general vəzifəsində fəaliyyət göstərən zabitlərin təyinatları da imperatorun təsdiqinə tabe idi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the German Empire
 |date=16 April 1871
 |website=Wikisource
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_the_German_Empire
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== İmperiya ordusunun ilkin təşkilati inkişafı ===

1871-ci ildən sonrakı dövrdə Alman ordusunun təşkilati quruluşunda Prussiya modeli əsas istiqamət olaraq qaldı. 1911-ci il &quot;Encyclopaedia Britannica&quot; Alman ordusunun Prussiya ordusu əsasında modelləşdirildiyini və əvvəlki ayrı-ayrı dövlət ordularının böyük ölçüdə bu modelə uyğunlaşdırıldığını bildirir.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Army
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |edition=11th
 |volume=2
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Army
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1890-cı ilə dair Köppenin təsvirində imperiya ordusu dörd əsas qrupa bölünür: [[Prussiya]] ilə hərbi konvensiyalar bağlamış dövlətlərin birləşdirilmiş qüvvələri, [[Bavariya]], [[Vürtemberq]] və [[Saksoniya]] qüvvələri. Müəllif eyni zamanda piyada və süvari briqadalarının, piyada diviziyalarının və ordu korpuslarının təşkilini təsvir edir. Bu quruluş imperiya ordusunun ayrı-ayrı federal kontingentlərdən vahid əməliyyat sistemi daxilində istifadə edən böyük quru qoşunlarına çevrildiyini göstərir.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Köppen
 |first=Fedor von
 |title=The Armies of Europe
 |publisher=Frederick Warne and Co.
 |year=1890
 |pages=21–34
 |url=https://www.gutenberg.org/cache/epub/61365/pg61365-images.html
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:Deutsches_Reich_Kaisl._Schutztruppen_in_Afrika_(Militär-Informations-Tafeln_No32_Carl_Henckel,_Mars_Kunst-Verlag_Dresden_1900)_German_Imperial_Protection_Troops_in_Africa_Colonial_military_uniforms_1890s_Commemorative_poster_print_PD.jpg|thumb|alt=Şəkil|Almaniya İmperiyasının Afrikadakı müstəmləkə qoşunlarının (Schutztruppe) rütbə nişanlarını və uniformalarını göstərən hərbi illüstrasiya lövhəsi (1890-cı illər)]]

Beləliklə, Almaniya İmperiyası Ordusunun yaranması 1871-ci ildə sıfırdan yeni ordunun yaradılması deyil, Prussiya hərbi sisteminin üstün mövqeyi altında əvvəllər ayrı-ayrılıqda mövcud olmuş Alman dövlətlərinin ordularının vahid imperiya çərçivəsində birləşdirilməsi prosesi idi. 1871-ci il Konstitusiyası bu prosesi hüquqi baxımdan möhkəmləndirdi: imperiyanın bütün quru qoşunları imperatorun komandanlığı altında vahid ordu elan edildi, Prussiya hərbi qanunvericiliyi imperiya ərazisinə yayıldı və təşkilati, silahlanma, komandanlıq və təlim sahələrində vahidliyin yaradılması nəzərdə tutuldu. Bununla yanaşı, Bavariya, Saksoniya və Vürtemberq kimi dövlətlərin müəyyən hərbi xüsusiyyətləri qorunub saxlanıldı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the German Empire
 |date=16 April 1871
 |website=Wikisource
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_the_German_Empire
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Army
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |edition=11th
 |volume=2
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Army
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Almaniya İmperator Ordusu Birinci Dünya müharibəsində  ==

[[Birinci Dünya müharibəsi]] başlayanda Almaniya İmperator Ordusu dövrünün ən güclü quru qoşunlarından biri idi. 1914-cü ildə Almaniyanın silahlı qüvvələrində təxminən 3 822 450 nəfər xidmət edirdi və bununla Alman ordusu say baxımından yalnız Rusiya ordusundan geri qalırdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt; Ordunun şəxsi heyəti Avropanın ən yaxşı təlim keçmiş və ən yaxşı təhsil görmüş əsgərləri arasında hesab olunurdu. Eyni zamanda, Almaniyanın 1871-ci ildən sonra böyük müharibədə iştirak etməməsi komandanlıq üçün müəyyən çatışmazlıq yaradırdı: ordu müasir sənaye müharibəsinin real miqyasını yalnız müharibənin öz gedişində öyrənməli idi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Müharibənin başlanması və iki cəbhəli müharibə ===
[[Fayl:Unsere_Front_im_Osten_und_Westen_-_page_1.jpg|thumb|alt=Şəkil|I Dünya müharibəsində Almaniya İmperiyasının Şərq və Qərb cəbhələrini təsvir edən alman xəritəsi]]

Alman hərbi planlaşdırmasının mərkəzində Almaniyanın coğrafi mövqeyindən irəli gələn iki cəbhədə müharibə təhlükəsi dayanırdı. Alman komandanlığı [[Fransa]] və [[Rusiya]] ilə eyni vaxtda müharibə aparmaq məcburiyyətində qalacağı təqdirdə əvvəlcə Fransa ordusunu sürətli manevrlə məğlub etməyi, daha sonra isə əsas qüvvələri Rusiyaya yönəltməyi nəzərdə tutan əməliyyat sxemi hazırlamışdı. Bu plan tarixşünaslıqda əsasən Şliffen planı adı ilə tanınırdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1914-cü ilin ilk həftələrində Alman ordusu həm Qərbdə, həm də Şərqdə döyüşməyə başladı. Şərqi Prussiyaya daxil olan Rusiya qoşunlarına qarşı avqustun sonlarında Tannenberq döyüşündə əldə edilən qələbə Alman Ali Komandanlığı üçün mühüm uğur oldu. Lakin Qərb cəbhəsində vəziyyət daha mürəkkəb inkişaf etdi. Marna döyüşündə Alman ordusu Fransa və Britaniya qüvvələrini mühasirəyə alaraq məhv edə bilmədi. 13 sentyabradək davam edən əməliyyatların nəticəsi Almaniyanın ilkin sürətli qələbə planının həyata keçirilmədiyini göstərdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Marna döyüşündən sonra Alman ordusunun qarşısında yeni bir reallıq yarandı. Pulemyotlarla və sürətli atəş açan artilleriya ilə təchiz edilmiş böyük orduların müdafiə etdiyi möhkəmləndirilmiş cəbhəni sürətli şəkildə yarmaq mümkün olmadı. 1914-cü ilin oktyabrından etibarən Qərb cəbhəsində hərəkətli müharibə tədricən səngər və mövqe müharibəsinə çevrildi. Alman komandanlığının əvvəlcədən ehtiyat etdiyi uzunmüddətli müharibə reallığa çevrildi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:Private_of_World_War_I_forces_of_Germany.jpg|thumb|alt=Şəkil|Birinci Dünya müharibəsində Almaniya İmperiyası Ordusunun sıravi əsgəri (1914–1918)]]

=== Qərb və Şərq cəbhələrində müharibə ===

1915-ci ildə Alman ordusunun Qərb cəbhəsində əsas fəaliyyəti müdafiə xarakteri aldı. Alman qoşunları səngər sistemində möhkəmlənərək müttəfiqlərin hücumlarını dəf etməyə çalışırdı. Şərq cəbhəsində isə vəziyyət fərqli idi. May ayında Tarnov–Qorlice əməliyyatından başlayaraq Rusiya ordusu geri çəkilməyə məcbur edildi. Buna baxmayaraq, Şərq cəbhəsinin nəhəng coğrafi ölçüləri və zəif nəqliyyat infrastrukturu burada Qərbdəki kimi fasiləsiz səngər xəttinin yaranmasına imkan vermirdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:Das_Deutsche_Heer_-_Feldküche._Essenausgeben.jpg|thumb|alt=Şəkil|I Dünya müharibəsi dövründə alman qoşunlarının maddi-texniki təchizatı və məişəti: Səhra mətbəxi (Feldküche) önündə əsgərlər (XX əsrin əvvəllərinə aid təsviri poçt kartı)]]

Alman ordusu Şərqdə böyük məsafələrə baxmayaraq əhəmiyyətli ərazilər əldə etdi, lakin Rusiya ordusunu qısa müddətdə tamamilə məhv etmək mümkün olmadı. Nəticədə Şərq cəbhəsində manevr döyüşləri ilə mövqe müharibəsi bir-birini əvəz edirdi. Müharibənin ilk ilində Avstriya-Macarıstan ordusunun ağır itkilər verməsi Alman ordusunun Mərkəzi dövlətlər koalisiyasında aparıcı hərbi tərəfdaş mövqeyinə yüksəlməsinə səbəb oldu. Alman birlikləri [[Avstriya-Macarıstan]] cəbhəsində getdikcə daha çox dayaq qüvvəsi kimi istifadə edilir, Alman Ali Komandanlığı isə əməliyyat planlaşdırmasına daha böyük təsir göstərirdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ABŞ Müharibə Departamentinin müharibədən sonra hazırladığı 251 Alman diviziyasının tarixçəsi Alman ordusunun eyni diviziyalarının müxtəlif cəbhələr arasında necə hərəkət etdiyini də göstərir. Məsələn, 1-ci diviziya müharibənin əvvəlində Şərq cəbhəsində Şərqi Prussiya əməliyyatlarında, o cümlədən Tannenberq döyüşündə iştirak etmiş, daha sonra 1914-cü ilin sonunda Bzura–Ravka istiqamətinə, 1915-ci ildə isə Karpatlar və Dnestr istiqamətinə göndərilmişdi. 1916-cı ildə həmin diviziya Qərb cəbhəsinə keçirilərək Verdun döyüşlərində iştirak etmişdi.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=United States War Department, General Staff
 |title=Histories of Two Hundred and Fifty-One Divisions of the German Army Which Participated in the War (1914–1918)
 |publisher=Government Printing Office
 |year=1920
 |pages=30–32
 |url=https://www.gutenberg.org/cache/epub/55620/pg55620-images.html
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Verdun və 1916-cı ilin tükəndirici döyüşləri ===
[[Fayl:Verdun_15_03_1914_Toter_Mann_296.jpg|thumb|alt=Şəkil|I Dünya müharibəsi: Verden yaxınlığında alman qoşunlarının hücum anı (1916)]]

1916-cı ilin fevralında Alman ordusu Qərb cəbhəsində yenidən genişmiqyaslı hücuma keçdi. [[Verdun döyüşü]] Alman ordusunun mövqe müharibəsinin şərtləri daxilində taktiki imkanlarını təkmilləşdirməyə və böyük miqdarda canlı qüvvə ilə material toplamağa əsaslanan mübarizəsinin ən mühüm nümunələrindən biri oldu. Lakin 1916-cı ilin böyük tükəndirici döyüşləri Alman ordusunun canlı qüvvəsini və maddi resurslarını ciddi şəkildə azaltdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Verdun döyüşlərində Alman birliklərinin itkiləri ayrı-ayrı diviziyaların tarixçələrində də əks olunur. Məsələn, [[ABŞ Müharibə Departamentinin]] məlumatına görə, Alp korpusu 1916-cı ilin iyununda Verdun yaxınlığında, Vaux qalasının şimalında və Fleury ətrafında döyüşlərdə iştirak etmiş, müxtəlif hücumlar zamanı piyadalarının 71 faizini itirdikdən sonra avqustda Argonnaya çəkilmişdi.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=United States War Department, General Staff
 |title=Histories of Two Hundred and Fifty-One Divisions of the German Army Which Participated in the War (1914–1918)
 |publisher=Government Printing Office
 |year=1920
 |pages=8–11
 |url=https://www.gutenberg.org/cache/epub/55620/pg55620-images.html
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:The_Battle_of_St_Eloi,_March-April_1916._German_Prisoners_of_War_(IWM_Q_496).jpg|thumb|alt=Şəkil|1916-cı ildə Britaniya &quot;Northumberland Fusiliers&quot; və &quot;Royal Fusiliers&quot; alayları tərəfindən əsir götürülən alman hərbi qulluqçuları]]

1916-cı ilin döyüşləri Alman ordusunun əvvəlki hücum üsullarının ciddi şəkildə yenidən nəzərdən keçirilməsinə səbəb oldu. Somma döyüşünün başlanmasına qədər müdafiənin əsas qüvvələrinin səngərin ilk xəttində sıx yerləşdirilməsi geniş yayılmış taktika idi. Ağır itkilərdən sonra Alman komandanlığı müdafiə qüvvələrinin bir hissəsini arxada yerləşdirməyə və hücum edən düşmənə qarşı ehtiyatlardan istifadə etməyə başladı. 1917-ci ildə bu yanaşma daha elastik müdafiə sisteminə çevrildi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Yeni taktika və sənaye müharibəsi ===

[[Fayl:Bundesarchiv_Bild_146-1970-047-37,_Munitionsfabrik.jpg|thumb|alt=Şəkil|Birinci Dünya müharibəsi illərində Almaniyanın hərbi sənaye müəssisələrindən birində 250 mm-lik minomyotların (Minenwerfer) və artilleriya mərmilərinin istehsal prosesi (1916-cı il, Bundesarchiv)]]

Müharibənin uzanması Alman ordusunu döyüş üsullarını dəyişdirməyə məcbur etdi. Alman komandanlığı əvvəlki dövrdən gələn &quot;Auftragstaktik&quot; — direktiv komandanlıq — prinsipini və müxtəlif qoşun növlərinin birgə istifadəsinə əsaslanan taktikanı inkişaf etdirdi. Səngər müharibəsi şəraitində müdafiə sistemi tək bir səngər xəttindən dərinlikdə yerləşən möhkəmləndirilmiş müdafiə zonasına çevrildi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1914-cü ildə Alman piyada diviziyasında 72 sahə artilleriyası qurğusu və 24 ağır pulemyot olduğu halda, 1918-ci ildə eyni səviyyəli diviziyada 36 sahə topu, 12 ağır top, 18 yüngül və orta minaatan, 108 ağır və 180 yüngül pulemyot mövcud idi. Bu dəyişiklik müharibənin gedişində atəş gücünün və müdafiənin dərinliyinin nə qədər artdığını göstərirdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:RoteBaron.JPG|thumb|alt=Şəkil|Almaniya İmperiyası Ordusunun Hərbi Hava Qüvvələrinə (Luftstreitkräfte) aid məşhur &quot;Fokker Dr.I&quot; üçqanadlı qırıcı təyyarəsinin bərpa edilmiş modeli]]

Alman ordusu 1915-ci ilin əvvəlindən kimyəvi silahlardan da istifadə etməyə başladı və onlar səngər müharibəsinin sonrakı mərhələlərində mühüm yer tutdu. Rabitə və kəşfiyyat vasitələrinin əhəmiyyəti də sürətlə artdı: radio, telefon, xəritəçəkmə, hava fotoqrafiyası və siqnal kəşfiyyatı genişmiqyaslı əməliyyatların idarə edilməsində mühüm vasitələrə çevrildi. Hava qüvvələri əvvəlcə əsasən kəşfiyyat məqsədi daşısa da, müharibə ərzində düşmən aviasiyası ilə döyüşən, quru qoşunlarını dəstəkləyən və cəbhə xəttindən kənardakı obyektlərə zərbələr endirən döyüş qüvvəsinə çevrildi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Tanklar sahəsində isə Almaniya daha gec reaksiya verdi. Alman komandanlığı tankların əhəmiyyətini xüsusilə 1916-cı ilin sentyabrında Britaniya tanklarının döyüş meydanında görünməsindən sonra daha aydın şəkildə dərk etməyə başladı. Lakin bu gecikmə Almaniyanın müharibənin sonuna qədər tank texnologiyasındakı fərqi tam aradan qaldıra bilməməsi ilə nəticələndi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
[[Fayl:German_captured_tank.png|thumb|alt=Şəkil|I Dünya müharibəsində Almaniya Ordusu tərəfindən qənimət götürülərək (Beutepanzer) istifadə edilən, sonradan Fransanın Reyms şəhərindəki La-Pompell fortu yaxınlığında ələ keçirilmiş Britaniya Mark IV tankı]]

=== 1917-ci il: Şərqdə dönüş, Qərbdə müdafiə ===

1916-cı ilin ağır itkilərindən sonra Alman Ali Ordu Komandanlığı 1917-ci ildə Qərb cəbhəsində daha müdafiə xarakterli strategiyaya keçdi. Alman ordusu Fransadakı mövqelərini daha əlverişli müdafiə xəttinə çəkərək Siegfried xəttinə keçdi və bununla Qərb cəbhəsində daha bir il davam gətirməyə çalışdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Şərq cəbhəsində isə 1917-ci ilin sonlarında vəziyyət Almaniya üçün daha əlverişli oldu. Rusiya ordusunun 1917-ci ilin payızında dağılması Almaniyaya qüvvələrinin bir hissəsini Şərqdən Qərbə keçirmək imkanı verdi. [[Bolşevik]] hökumətinin sülh müqaviləsi imzalamaqdan əvvəl döyüşləri yenidən davam etdirməsi Alman qoşunlarının Baltikyanı ərazilərə və Ukraynanın dərinliklərinə doğru hərəkət etməsinə səbəb oldu. Bununla belə, Alman komandanlığı Rusiyadan azad olan əhəmiyyətli qüvvələri Belçika və Fransaya köçürə bildi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Bu qüvvələrin Qərbə keçirilməsi Alman Ali Komandanlığına ABŞ qoşunları tam gücü ilə cəbhəyə çatmazdan əvvəl son böyük hücuma keçmək imkanı yaratdı. Beləliklə, Şərq cəbhəsində Rusiyanın müharibədən çıxması Almaniya üçün mühüm strateji üstünlük yaratsa da, bu üstünlük müharibənin ümumi gedişini dəyişdirmək üçün yalnız məhdud zaman pəncərəsi açdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:Jewish_soldiers_at_military_Hanukkah_celebration_in_Russia_(4854032784).jpg|thumb|alt=Şəkil|Birinci Dünya müharibəsində Şərq cəbhəsində xidmət edən yəhudi mənşəli alman əsgərləri Xanuka bayramı zamanı (1916-cı il, Leo Baeck İnstitutunun arxiv fotosu)]]

=== 1918-ci il: son hücum və süqut ===

1917–1918-ci ilin qışında Alman ordusu Qərb cəbhəsində yenidən hücum əməliyyatlarına hazırlaşdırıldı. Qoşunlar bərpa və intensiv təlim proqramından keçirildi. Yeni hücum taktikasının əsasını əməliyyat sürprizi, hücum dəstələrinin daha kiçik və çevik formada istifadəsi, xüsusi hazırlıq keçmiş hücum dəstələrinin — &quot;Sturmtruppen&quot; — tətbiqi və ilkin uzunmüddətli artilleriya hazırlığı əvəzinə daha dəqiq hesablanmış atəş planları təşkil edirdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

21 mart–18 iyul 1918-ci il arasında Alman ordusu Fransada bir sıra hücumlar həyata keçirdi. Bu hücumlar bəzi istiqamətlərdə cəbhəni 60 kilometrədək irəli çəkdi və Alman qoşunları Amyen və Şato-Tyerri istiqamətlərinə qədər çatdı. Lakin hücumların sürəti sonradan onların özünə qarşı işləməyə başladı: əməliyyatların quruluşu getdikcə əlverişsizləşdi, müdafiə olunan tərəf qüvvələrini yenidən təşkil etdi, Alman ordusu ağır itkilər verdi və irəliləyən birliklər öz logistika imkanlarını qabaqladılar.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

İyulun ortalarından etibarən vəziyyət kəskin şəkildə dəyişdi. Alman hücumlarının dayanması və müttəfiqlərin əks-hücuma keçməsi müharibənin təşəbbüsünü Alman ordusunun əlindən aldı. Sonrakı aylarda Alman birlikləri fasiləsiz geri çəkilməyə başladı və bu geriçəkilmə noyabrın əvvəlində atəşkəsə qədər davam etdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1918-ci ilin son dörd ayında ordunun döyüş qabiliyyəti və əsgərlərin fiziki və mənəvi dayanıqlığı sürətlə zəiflədi. Bunun səbəbləri arasında yaz hücumunda verilmiş ağır itkilər, təlim keçmiş əvəzedici qüvvələrin çatışmazlığı, düşmənin artan üstünlüyü və ordunun daxilində yaranan böhranlar vardı. Yaz hücumunun təbliğatda müharibənin son həlledici zərbəsi kimi təqdim edilməsi, lakin qələbənin əldə olunmaması əsgərlər arasında məyusluq və şübhəni daha da artırdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Noyabrın 11-də döyüşlər dayandırıldıqda Alman ordusunun hissələri hələ də Fransa, [[Belçika]] və Rusiyanın müxtəlif ərazilərində yerləşirdi. Lakin ordunun struktur bütövlüyü ciddi şəkildə pozulmuşdu və onun döyüş qabiliyyəti əvvəlki səviyyədə deyildi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== İtkilər və müharibənin orduya təsiri ===
[[Fayl:WWI_German_corpses_(35255592282).png|thumb|alt=Şəkil|I Dünya müharibəsində Şərq cəbhəsindəki döyüşlər zamanı alman ordusunun canlı qüvvə itkiləri (səngərdə həlak olmuş hərbçilər)]]

[[Birinci Dünya müharibəsi]] Almaniya İmperator Ordusunun canlı qüvvəsini və maddi imkanlarını son dərəcə ağır şəkildə tükətdi. 1914–1918-ci illərdə Almaniyanın silahlı qüvvələrində ümumilikdə 13,67 milyon nəfər xidmət etmişdi. Müharibə nəticəsində 2 036 897 hərbçi həlak olmuş və ya yaralarından sonradan ölmüşdü; bunların 2 000 876-sı quru ordusunun şəxsi heyətinə aid idi. Bundan başqa, rəsmi statistikaya görə, 4 215 662 yaralanma hadisəsi qeydə alınmış və təxminən bir milyon alman hərbçisi əsir düşmüşdü.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Bu itkilər yalnız cəbhədəki döyüşlərin nəticəsi deyildi. Alman ordusunun müharibə ərzində işğal olunmuş ərazilərdə də geniş funksiyaları vardı. [[Belçika]], [[Fransa]], [[Lüksemburq]], [[Rusiya]] və [[Rumıniyada]] ordu böyük ərazilərin təhlükəsizliyini təmin edir, onların idarə olunmasında iştirak edir və Almaniyanın müharibə səylərinin maraqları naminə iqtisadi resurslardan istifadə edirdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Beləliklə, Almaniya İmperator Ordusunun Birinci Dünya müharibəsindəki rolu yalnız ayrı-ayrı döyüşlərdə iştirak etməklə məhdudlaşmadı. Ordu müharibənin əvvəlində Almaniyanın sürətli qələbə strategiyasının əsas aləti oldu, Marna və Tannenberq kimi əməliyyatlarla müharibənin ilk mərhələsinin gedişinə təsir göstərdi, daha sonra Qərbdə uzunmüddətli səngər müharibəsinə uyğunlaşdı, Şərq cəbhəsində geniş manevr əməliyyatları apardı və 1916–1918-ci illərdə taktikasını köklü şəkildə dəyişdirdi. Lakin müharibənin uzanması, ağır itkilər, resursların tükənməsi və 1918-ci ildə müttəfiqlərin artan maddi və canlı qüvvə üstünlüyü ordunun son nəticədə davamlı geri çəkilməsinə və imperiyanın müharibəni uduzmasına gətirib çıxardı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:A_dead_German_soldier_in_a_shell_hole_on_the_Western_Front,_World_War_I_(21699172801).jpg|thumb|alt=Şəkil|Qərb cəbhəsində alman itkiləri:  Ərazidə həlak olmuş alman əsgərinin arxiv fotosu (1918-ci il)]]

Müharibə Alman ordusunun özünün də dəyişməsinə səbəb oldu. 1914–1918-ci illərin təcrübəsi direktiv komandanlıq və birləşmiş qoşun növlərinin tətbiqi kimi prinsiplərin effektivliyini göstərdi və bu hərbi təcrübə Alman silahlı qüvvələrinin sonrakı inkişafına uzun müddət təsir etdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Hərbi Dəniz Qüvvələri ilə münasibətlər ===
[[Fayl:Postkarte_Kaiserliche_Marine_um_1890.jpg|thumb|alt=Şəkil|İmperator Hərbi Dəniz Qüvvələrinə (Kaiserliche Marine) aid XIX əsrin sonlarına aid bədii poçt kartçası]]

Almaniya İmperator Hərbi Dəniz Qüvvələri [[Kaiserliche Marine]] Almaniya İmperiyası Ordusunun tərkibinə daxil deyildi. Ordu konfederativ krallıqların qoşunlarından ibarət olduğu halda, Dəniz Qüvvələri birbaşa İmperatora tabe olan vahid və müstəqil hərbi-dəniz qurumu idi.
[[Fayl:Flag-of-the-imperial-german-naval-office-1889-1918-v0-thc7dbeszl3b1.png|thumb|alt=Şəkil|Almaniya İmperatorluq Dəniz Nazirliyinin (Reichsmarineamt) rəsmi bayrağı (1889–1918-ci illər)]]

==Həmçinin bax==
[[Birinci Dünya Müharibəsi]]

[[Prussiya]]

[[I Vilhelm]]

[[II Vilhelm]]

[[Kambre döyüşü (1917)]]

==İstinadlar==


[[Kateqoriya:Almaniya Silahlı Qüvvələri]]</text>
      <sha1>7uv7stlrp6dyckonuu3gcjrqsvth03q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042071</id>
      <parentid>9042046</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:03:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Girdmania</username>
        <id>342334</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1917-ci il: Şərqdə dönüş, Qərbdə müdafiə */ Edited</comment>
      <origin>9042071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44770" sha1="65pyz6p80yofvh0i4ebgk4azy9km4y7" xml:space="preserve">{{Digər məna|Almaniya Silahlı Qüvvələri (dəqiqləşdirmə)}}
{{Hərbi birləşmə
|adı                   = Almaniya İmperiyası Ordusu
|orijinal adı          = Deutsches Heer
|şəkil                 = Kaiserstandarte.svg
|şəkil_izah            = Kaiserstandarte
|illər                 = [[1871]] - [[1919]]
|ölkə                  = {{flaqifikasiya|Almaniya İmperiyası}}
|tabeçilik             = 
|daxildir              = 
|növü                  =[[Hərbi hava qüvvələri]], [[Quru qoşunları|Quru Qoşunları]]
|tərkibi               =   Deutsche Luftstreitkräfte(Hava Qüvvələri)
|vəzifəsi              = Almaniya İmperiyasını və onun mənafelərini havadan və qurudan qorumaq
|sayı                  = 500,000 ([[1871]])&lt;br/&gt;13,500,000 ([[Birinci Dünya müharibəsi]])
|struktur vahidi       = 
|yerləşməsi            = 
|ləqəbi                = 
|himayədarı            = 
|şüarı                 = ''“Gott mit uns”'' (''“Allah bizimlədir”'')
|rəngləri              = [[Qara]], [[ağ]], [[qırmızı]]
|marşı                 = 
|tilsimi               = 
|təchizatı             = 
|müharibələr           = [[Fransa–Prussiya müharibəsi]]&lt;br/&gt;Samoa vətəndaş müharibəsi&lt;br/&gt;Abushiri üsyanı&lt;br/&gt;İkinci Samoa vətəndaş müharibəsi&lt;br/&gt;[[Boksçular üsyanı]]&lt;br/&gt;Maroua–Miskin müharibəsi (Adamawa cəbhəsi)&lt;br/&gt;Herero müharibələri&lt;br/&gt;Maji Maji üsyanı&lt;br/&gt;Sokehs üsyanı&lt;br/&gt;[[Birinci Dünya müharibəsi]]&lt;br/&gt;[[Finlandiya vətəndaş müharibəsi]]&lt;br/&gt;[[Noyabr inqilabı|Almaniya inqilabı]]
|döyüşlər              = 
|fərqlənmə nişanları   = 
|indiki komandiri      = 
|məşhur komandirləri   =  [[Paul fon Hindenburq]]&lt;br/&gt;[[Erich Ludendorff]]&lt;br/&gt;[[Erich von Falkenhayn]]&lt;br/&gt;[[August von Mackensen]]&lt;br/&gt;[[Max Hoffmann]]&lt;br/&gt;[[Oskar von Hutier]]&lt;br/&gt;[[Karl von Bülow]]&lt;br/&gt;[[Alfred fon Şliffen]]&lt;br/&gt;
}}


'''Almaniya Ordusu''' ({{lang-de|Deutsches Heer}}) — [[Almaniya İmperiyası]]nın [[quru qoşunları|quru]] və [[hərbi hava qüvvələri|hava qüvvələri]] idi. [[1871]]-ci ildə Almaniyanın [[Prussiya]]nın rəhbərliyi altında [[Almaniyanın birləşdirilməsi (1871)|yenidən birləşməsi]] əsnasında quruldu və [[Birinci Dünya müharibəsi]]ndə [[Noyabr inqilabı]] nəticəsində [[Almaniya]]nın məğlubiyyətindən sonra ləğv edildi. İmperatorluğun hərbi aviasiya qolu olan Luftstreitkräfte müstəqil qoşun növü kimi deyil, məhz Almaniya İmperiyası Ordusunun tərkib hissəsi kimi fəaliyyət göstərirdi. Almaniya İmperator Hərbi Dəniz Qüvvələri (Kaiserliche Marine) isə Orduya tabe olmayaraq müstəqil hərbi struktur statusuna malik idi.


[[Fayl:DAS_DEUTSCHE_HEER_Serie_1_(Uniformen)_04_ARMEE-CORPS_German_military_uniforms_before_1900_Booklet_color_plates_Undated_Uncredited_No_known_copyright.jpg|thumb|alt=Şəkil|Almaniya İmperiyası Ordusunun IV Ordu Korpusuna aid hərbi uniformalar (1900-cü ildən əvvəlki dövrə aid rəngli litoqrafiya)]]

[[Fayl:DAS_DEUTSCHE_HEER_Serie_1_(Uniformen)_GARDE-CORPS_Ulanen_Husaren_Dragoner_etc_German_military_uniforms_before_1900_Booklet_color_plates_Undated_Uncredited_No_known_copyright.jpg|thumb|alt=Şəkil|Almaniya İmperiyası Ordusunun Qvardiya Korpusuna (Garde-Corps) aid süvari və atıcı alaylarının uniformaları (1900-cü ildən əvvəlki illüstrasiya)]]

[[Fayl:DAS_DEUTSCHE_HEER_Serie_1_(Uniformen)_GARDE-CORPS_German_military_uniforms_before_1900_Booklet_color_plates_Undated_Uncredited_No_known_copyright.jpg|thumb|alt=Şəkil|1900-cü ildən əvvəl Almaniya İmperatorluq Ordusunun Qvardiya Korpusuna (Garde-Corps) mənsub alayların parad uniformaları]]

[[Fayl:Vapenrock_m1915.png|thumb|alt=Şəkil|Almaniya İmperatorluq Ordusunun M1915 model sahə-boz (Feldgrau) zabit mundiri (Waffenrock)]]

== Yaranması və formalaşması ==
[[Fayl:Triumphal_entry_into_Paris.,_by_the_German_army_2.jpg|thumb|alt=Şəkil|1871-ci ildə Fransa-Prussiya müharibəsindəki qələbədən sonra Almaniya ordusunun Parisə təntənəli girişi]]
Almaniya İmperiyası Ordusu XIX əsrin ikinci yarısında Alman dövlətlərinin Prussiya rəhbərliyi altında siyasi və hərbi birləşməsi nəticəsində formalaşdı. Alman İmperiyası yaranmazdan əvvəl Alman torpaqlarındakı ayrı-ayrı dövlətlərin öz orduları mövcud idi və ümumi hərbi qüvvələr yalnız müharibə zamanı həmin dövlətlərin təqdim etdiyi kontingentlər əsasında təşkil olunurdu. 1866 və 1870-ci illərdəki müharibələr bu sistemin dəyişməsinə və ayrı-ayrı orduların böyük ölçüdə Prussiya modeli əsasında yenidən təşkilinə gətirib çıxardı. 1911-ci ildə nəşr olunan &quot;Encyclopaedia Britannica&quot; məqaləsində Alman ordusunun, ciddi mənada, 1871-ci ildən, ən erkən isə 1866-cı ildən mövcud olduğu qeyd edilir.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Army
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |edition=11th
 |volume=2
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Army
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Prussiya ordusu və Alman dövlətlərinin birləşməsi ===

Alman İmperiyası Ordusunun yaranmasında Prussiya ordusu əsas rol oynadı. 1866-cı il Avstriya–Prussiya müharibəsindən və xüsusilə 1870–1871-ci illər Fransa–Prussiya müharibəsindən sonra Prussiyanın hərbi üstünlüyü Alman dövlətlərinin hərbi sistemlərinin yenidən qurulmasına təsir göstərdi. 1911-ci il &quot;Encyclopaedia Britannica&quot; Prussiya ordusunun Alman İmperiyasının silahlı qüvvələri arasında həm ən mühüm, həm də tarixi baxımdan ən əhəmiyyətli qüvvə olduğunu bildirir və 1866 və 1870-ci illərdəki hadisələrin köhnə konfederasiya ordularının böyük ölçüdə aradan qaldırılmasına və onların Prussiya xətləri üzrə yenidən təşkilinə səbəb olduğunu qeyd edir.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Army
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |edition=11th
 |volume=2
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Army
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1870-ci il müharibəsi zamanı Alman dövlətlərinin qüvvələrinin gələcək imperiya daxilində birləşdirilməsi üçün siyasi və hərbi əsaslar formalaşdı. Fedor von Köppenin &quot;The Armies of Europe&quot; əsərində 1870-ci ilin payızında Fransa–Almaniya müharibəsi davam edərkən Alman İmperiyasının gələcək birləşməsi ilə bağlı ilkin razılaşmaların əldə edildiyi və həmin dövrədək Almaniyanın çoxsaylı dövlətlərdən ibarət olduğu, hər bir dövlətin öz hökumətinə və ordusuna malik olduğu qeyd olunur.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Köppen
 |first=Fedor von
 |title=The Armies of Europe
 |publisher=Frederick Warne and Co.
 |year=1890
 |pages=20–21
 |url=https://www.gutenberg.org/cache/epub/61365/pg61365-images.html
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:A_v_Werner_-_Kaiserproklamation_am_18_Januar_1871_(3._Fassung_1885).jpg|thumb|alt=Şəkil|Anton fon Verner: &quot;Almaniya İmperiyasının elan edilməsi&quot; (1885, 3-cü versiya). Versal sarayının Güzgülü zalında Prussiya kralı I Vilhelmin Almaniya imperatoru elan olunmasını təsvir edən rəsm əsəri]]

18 yanvar 1871-ci ildə Versalda Prussiya kralı [[I Vilhelm]] Almaniya imperatoru elan edildi. Bu hadisə Alman İmperiyasının yaradılmasını rəsmiləşdirdi və müxtəlif alman dövlətlərinin hərbi qüvvələrinin vahid imperiya ordusu sistemində birləşdirilməsi üçün konstitusion əsas yaratdı. Köppenin əsərində həmin mərhələdə müxtəlif dövlətlərin qüvvələrinin birləşdirildiyi və nəticədə yeni Alman ordusunun formalaşdığı göstərilir.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Köppen
 |first=Fedor von
 |title=The Armies of Europe
 |publisher=Frederick Warne and Co.
 |year=1890
 |pages=20–21
 |url=https://www.gutenberg.org/cache/epub/61365/pg61365-images.html
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:German_crown_Prince_Friedrich_Wilhelm_contemplating_the_corpse_of_French_general_Abel_Douay,_Franco-Prussian_War,_1870.jpg|thumb|alt=Şəkil|Fransa-Prussiya müharibəsi: Vəliəhd şahzadə Fridrix Vilhelm Vayssenburq döyüşündə həlak olmuş fransız generalı Abel Duaayın cəsədi yanında (4 avqust 1870-ci il, rəssam: Anton fon Verner, 1888)]]

=== 1871-ci il Konstitusiyası ===
[[Fayl:Deutsches_Reichsgesetzblatt_1871_016_063.jpg|thumb|alt=Şəkil|İmperator I Vilhelmin imzası ilə 16 aprel 1871-ci ildə qəbul edilmiş Almaniya İmperiyası Konstitusiyasının rəsmi nəşri]]

Almaniya İmperiyasının 16 aprel 1871-ci il tarixli Konstitusiyası yeni imperiya ordusunun hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirdi. Konstitusiyanın 63-cü maddəsinə əsasən, imperiyanın bütün quru qoşunları müharibə və sülh dövründə imperatorun komandanlığı altında vahid ordu təşkil edirdi. Həmin maddə imperiya ordusunun alayları üçün bütün Alman ordusunda vahid nömrələnmə sistemini nəzərdə tutur və geyimdə [[Kral]] Prussiya ordusunun rənglərinin və formasının nümunə götürülməsini müəyyən edirdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the German Empire
 |date=16 April 1871
 |website=Wikisource
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_the_German_Empire
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Konstitusiyanın 61-ci maddəsi [[Prussiya]] hərbi qanunvericiliyinin imperiyanın digər ərazilərində də tətbiq edilməsini nəzərdə tuturdu. Buraya hərbi cinayət qanunvericiliyi, hərbi məhkəmələr, rekrutlaşdırma, xidmət müddəti, qoşunların təminatı və yerləşdirilməsi, səfərbərlik və sülh və müharibə dövründə hərbi xidmətlə bağlı qaydalar daxil idi. [[Konstitusiya]] eyni zamanda gələcəkdə Alman ordusunun vahid müharibə təşkilatı yaradıldıqdan sonra imperiya üçün ümumi hərbi qanunun qəbul edilməsini nəzərdə tuturdu.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the German Empire
 |date=16 April 1871
 |website=Wikisource
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_the_German_Empire
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Konstitusiyanın 59-cu maddəsi hərbi xidmət öhdəliyini bütün Almanlara şamil edirdi. Xidmətə yararlı hər bir alman, bir qayda olaraq, 20 yaşının tamamlanmasından 28 yaşının başlanmasına qədər yeddi il müddətinə daimi orduya mənsub olurdu; bu müddətin ilk üç ili bilavasitə qoşunlarda, sonrakı dörd ili isə ehtiyatda keçirilirdi. Bunun ardınca beş il müddətində Landver sistemində xidmət nəzərdə tutulurdu.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the German Empire
 |date=16 April 1871
 |website=Wikisource
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_the_German_Empire
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Konstitusiyanın 60-cı maddəsinə əsasən, 1871-ci ilin sonuna qədər Alman ordusunun sülh dövründəki faktiki sayı 1867-ci il əhalisinin bir faizi əsasında müəyyənləşdirilmişdi və ayrı-ayrı federal dövlətlər öz qoşun kontingentlərini əhali sayına mütənasib şəkildə təmin etməli idilər. Sonrakı dövrdə sülh dövrü ordusunun sayı imperiya qanunvericiliyi ilə müəyyən edilməli idi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the German Empire
 |date=16 April 1871
 |website=Wikisource
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_the_German_Empire
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Federal quruluş və Prussiya üstünlüyü ===

Alman İmperiyası Ordusu hüquqi baxımdan vahid ordu olsa da, onun formalaşması federal dövlətlərin hərbi xüsusiyyətlərinin müəyyən dərəcədə qorunması ilə müşayiət olunurdu. 1911-ci il &quot;Encyclopaedia Britannica&quot; məqaləsində imperiya ordusunun bütün hissələrinin Prussiya modeli əsasında qurulduğu, lakin bəzi dövlətlərin öz əvvəlki xüsusiyyətlərini, xüsusilə geyimlə bağlı fərqlərini saxladığı qeyd edilir. Bavariya və Saksoniyaya isə digər kontingentlərdən daha geniş fərqliliklərin qorunmasına imkan verilmişdi.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Army
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |edition=11th
 |volume=2
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Army
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Köppenin 1890-cı ildə nəşr olunan əsərində də Alman ordusunun federal xarakteri göstərilir. Müəllifə görə, bir sıra dövlətlər öz qoşunlarını saxlasalar da, xüsusi hərbi konvensiyalar vasitəsilə onları Prussiyanın hərbi sisteminə daha sıx bağlamışdılar. Bununla yanaşı, bəzi böyük dövlətlər öz ordularının idarə edilməsində müəyyən müstəqilliklərini qoruyurdular. Bu fərqlər xüsusilə hərbi geyimdə özünü göstərirdi.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Köppen
 |first=Fedor von
 |title=The Armies of Europe
 |publisher=Frederick Warne and Co.
 |year=1890
 |pages=20–21
 |url=https://www.gutenberg.org/cache/epub/61365/pg61365-images.html
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1871-ci il Konstitusiyası bu federal xüsusiyyətləri imperatorun ali hərbi hakimiyyəti ilə birləşdirirdi. 63-cü maddəyə əsasən, imperator ordunun müxtəlif kontingentlərinin şəxsi heyət baxımından tam və müharibəyə yararlı vəziyyətdə saxlanılmasına, təşkilat, silahlanma, komandanlıq, əsgərlərin təlimi və zabitlərin hazırlığında vahidliyin yaradılmasına və qorunmasına cavabdeh idi. İmperator həmçinin ayrı-ayrı kontingentləri yoxlamaq və aşkar edilmiş çatışmazlıqların aradan qaldırılmasını əmr etmək hüququna malik idi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the German Empire
 |date=16 April 1871
 |website=Wikisource
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_the_German_Empire
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Konstitusiyanın 64-cü maddəsi bütün Alman qoşunlarının imperatorun əmrlərinə qeyd-şərtsiz tabe olmasını müəyyənləşdirirdi. İmperator müxtəlif kontingentlərdən ibarət qoşunlara komandanlıq edən yüksək vəzifəli şəxsləri təyin etmək hüququna malik idi; kontingentlər daxilində general və general vəzifəsində fəaliyyət göstərən zabitlərin təyinatları da imperatorun təsdiqinə tabe idi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the German Empire
 |date=16 April 1871
 |website=Wikisource
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_the_German_Empire
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== İmperiya ordusunun ilkin təşkilati inkişafı ===

1871-ci ildən sonrakı dövrdə Alman ordusunun təşkilati quruluşunda Prussiya modeli əsas istiqamət olaraq qaldı. 1911-ci il &quot;Encyclopaedia Britannica&quot; Alman ordusunun Prussiya ordusu əsasında modelləşdirildiyini və əvvəlki ayrı-ayrı dövlət ordularının böyük ölçüdə bu modelə uyğunlaşdırıldığını bildirir.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Army
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |edition=11th
 |volume=2
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Army
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1890-cı ilə dair Köppenin təsvirində imperiya ordusu dörd əsas qrupa bölünür: [[Prussiya]] ilə hərbi konvensiyalar bağlamış dövlətlərin birləşdirilmiş qüvvələri, [[Bavariya]], [[Vürtemberq]] və [[Saksoniya]] qüvvələri. Müəllif eyni zamanda piyada və süvari briqadalarının, piyada diviziyalarının və ordu korpuslarının təşkilini təsvir edir. Bu quruluş imperiya ordusunun ayrı-ayrı federal kontingentlərdən vahid əməliyyat sistemi daxilində istifadə edən böyük quru qoşunlarına çevrildiyini göstərir.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Köppen
 |first=Fedor von
 |title=The Armies of Europe
 |publisher=Frederick Warne and Co.
 |year=1890
 |pages=21–34
 |url=https://www.gutenberg.org/cache/epub/61365/pg61365-images.html
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:Deutsches_Reich_Kaisl._Schutztruppen_in_Afrika_(Militär-Informations-Tafeln_No32_Carl_Henckel,_Mars_Kunst-Verlag_Dresden_1900)_German_Imperial_Protection_Troops_in_Africa_Colonial_military_uniforms_1890s_Commemorative_poster_print_PD.jpg|thumb|alt=Şəkil|Almaniya İmperiyasının Afrikadakı müstəmləkə qoşunlarının (Schutztruppe) rütbə nişanlarını və uniformalarını göstərən hərbi illüstrasiya lövhəsi (1890-cı illər)]]

Beləliklə, Almaniya İmperiyası Ordusunun yaranması 1871-ci ildə sıfırdan yeni ordunun yaradılması deyil, Prussiya hərbi sisteminin üstün mövqeyi altında əvvəllər ayrı-ayrılıqda mövcud olmuş Alman dövlətlərinin ordularının vahid imperiya çərçivəsində birləşdirilməsi prosesi idi. 1871-ci il Konstitusiyası bu prosesi hüquqi baxımdan möhkəmləndirdi: imperiyanın bütün quru qoşunları imperatorun komandanlığı altında vahid ordu elan edildi, Prussiya hərbi qanunvericiliyi imperiya ərazisinə yayıldı və təşkilati, silahlanma, komandanlıq və təlim sahələrində vahidliyin yaradılması nəzərdə tutuldu. Bununla yanaşı, Bavariya, Saksoniya və Vürtemberq kimi dövlətlərin müəyyən hərbi xüsusiyyətləri qorunub saxlanıldı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the German Empire
 |date=16 April 1871
 |website=Wikisource
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_the_German_Empire
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Army
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |edition=11th
 |volume=2
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Army
 |access-date=9 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Almaniya İmperator Ordusu Birinci Dünya müharibəsində  ==

[[Birinci Dünya müharibəsi]] başlayanda Almaniya İmperator Ordusu dövrünün ən güclü quru qoşunlarından biri idi. 1914-cü ildə Almaniyanın silahlı qüvvələrində təxminən 3 822 450 nəfər xidmət edirdi və bununla Alman ordusu say baxımından yalnız Rusiya ordusundan geri qalırdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt; Ordunun şəxsi heyəti Avropanın ən yaxşı təlim keçmiş və ən yaxşı təhsil görmüş əsgərləri arasında hesab olunurdu. Eyni zamanda, Almaniyanın 1871-ci ildən sonra böyük müharibədə iştirak etməməsi komandanlıq üçün müəyyən çatışmazlıq yaradırdı: ordu müasir sənaye müharibəsinin real miqyasını yalnız müharibənin öz gedişində öyrənməli idi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Müharibənin başlanması və iki cəbhəli müharibə ===
[[Fayl:Unsere_Front_im_Osten_und_Westen_-_page_1.jpg|thumb|alt=Şəkil|I Dünya müharibəsində Almaniya İmperiyasının Şərq və Qərb cəbhələrini təsvir edən alman xəritəsi]]

Alman hərbi planlaşdırmasının mərkəzində Almaniyanın coğrafi mövqeyindən irəli gələn iki cəbhədə müharibə təhlükəsi dayanırdı. Alman komandanlığı [[Fransa]] və [[Rusiya]] ilə eyni vaxtda müharibə aparmaq məcburiyyətində qalacağı təqdirdə əvvəlcə Fransa ordusunu sürətli manevrlə məğlub etməyi, daha sonra isə əsas qüvvələri Rusiyaya yönəltməyi nəzərdə tutan əməliyyat sxemi hazırlamışdı. Bu plan tarixşünaslıqda əsasən Şliffen planı adı ilə tanınırdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1914-cü ilin ilk həftələrində Alman ordusu həm Qərbdə, həm də Şərqdə döyüşməyə başladı. Şərqi Prussiyaya daxil olan Rusiya qoşunlarına qarşı avqustun sonlarında Tannenberq döyüşündə əldə edilən qələbə Alman Ali Komandanlığı üçün mühüm uğur oldu. Lakin Qərb cəbhəsində vəziyyət daha mürəkkəb inkişaf etdi. Marna döyüşündə Alman ordusu Fransa və Britaniya qüvvələrini mühasirəyə alaraq məhv edə bilmədi. 13 sentyabradək davam edən əməliyyatların nəticəsi Almaniyanın ilkin sürətli qələbə planının həyata keçirilmədiyini göstərdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Marna döyüşündən sonra Alman ordusunun qarşısında yeni bir reallıq yarandı. Pulemyotlarla və sürətli atəş açan artilleriya ilə təchiz edilmiş böyük orduların müdafiə etdiyi möhkəmləndirilmiş cəbhəni sürətli şəkildə yarmaq mümkün olmadı. 1914-cü ilin oktyabrından etibarən Qərb cəbhəsində hərəkətli müharibə tədricən səngər və mövqe müharibəsinə çevrildi. Alman komandanlığının əvvəlcədən ehtiyat etdiyi uzunmüddətli müharibə reallığa çevrildi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:Private_of_World_War_I_forces_of_Germany.jpg|thumb|alt=Şəkil|Birinci Dünya müharibəsində Almaniya İmperiyası Ordusunun sıravi əsgəri (1914–1918)]]

=== Qərb və Şərq cəbhələrində müharibə ===

1915-ci ildə Alman ordusunun Qərb cəbhəsində əsas fəaliyyəti müdafiə xarakteri aldı. Alman qoşunları səngər sistemində möhkəmlənərək müttəfiqlərin hücumlarını dəf etməyə çalışırdı. Şərq cəbhəsində isə vəziyyət fərqli idi. May ayında Tarnov–Qorlice əməliyyatından başlayaraq Rusiya ordusu geri çəkilməyə məcbur edildi. Buna baxmayaraq, Şərq cəbhəsinin nəhəng coğrafi ölçüləri və zəif nəqliyyat infrastrukturu burada Qərbdəki kimi fasiləsiz səngər xəttinin yaranmasına imkan vermirdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:Das_Deutsche_Heer_-_Feldküche._Essenausgeben.jpg|thumb|alt=Şəkil|I Dünya müharibəsi dövründə alman qoşunlarının maddi-texniki təchizatı və məişəti: Səhra mətbəxi (Feldküche) önündə əsgərlər (XX əsrin əvvəllərinə aid təsviri poçt kartı)]]

Alman ordusu Şərqdə böyük məsafələrə baxmayaraq əhəmiyyətli ərazilər əldə etdi, lakin Rusiya ordusunu qısa müddətdə tamamilə məhv etmək mümkün olmadı. Nəticədə Şərq cəbhəsində manevr döyüşləri ilə mövqe müharibəsi bir-birini əvəz edirdi. Müharibənin ilk ilində Avstriya-Macarıstan ordusunun ağır itkilər verməsi Alman ordusunun Mərkəzi dövlətlər koalisiyasında aparıcı hərbi tərəfdaş mövqeyinə yüksəlməsinə səbəb oldu. Alman birlikləri [[Avstriya-Macarıstan]] cəbhəsində getdikcə daha çox dayaq qüvvəsi kimi istifadə edilir, Alman Ali Komandanlığı isə əməliyyat planlaşdırmasına daha böyük təsir göstərirdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ABŞ Müharibə Departamentinin müharibədən sonra hazırladığı 251 Alman diviziyasının tarixçəsi Alman ordusunun eyni diviziyalarının müxtəlif cəbhələr arasında necə hərəkət etdiyini də göstərir. Məsələn, 1-ci diviziya müharibənin əvvəlində Şərq cəbhəsində Şərqi Prussiya əməliyyatlarında, o cümlədən Tannenberq döyüşündə iştirak etmiş, daha sonra 1914-cü ilin sonunda Bzura–Ravka istiqamətinə, 1915-ci ildə isə Karpatlar və Dnestr istiqamətinə göndərilmişdi. 1916-cı ildə həmin diviziya Qərb cəbhəsinə keçirilərək Verdun döyüşlərində iştirak etmişdi.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=United States War Department, General Staff
 |title=Histories of Two Hundred and Fifty-One Divisions of the German Army Which Participated in the War (1914–1918)
 |publisher=Government Printing Office
 |year=1920
 |pages=30–32
 |url=https://www.gutenberg.org/cache/epub/55620/pg55620-images.html
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Verdun və 1916-cı ilin tükəndirici döyüşləri ===
[[Fayl:Verdun_15_03_1914_Toter_Mann_296.jpg|thumb|alt=Şəkil|I Dünya müharibəsi: Verden yaxınlığında alman qoşunlarının hücum anı (1916)]]

1916-cı ilin fevralında Alman ordusu Qərb cəbhəsində yenidən genişmiqyaslı hücuma keçdi. [[Verdun döyüşü]] Alman ordusunun mövqe müharibəsinin şərtləri daxilində taktiki imkanlarını təkmilləşdirməyə və böyük miqdarda canlı qüvvə ilə material toplamağa əsaslanan mübarizəsinin ən mühüm nümunələrindən biri oldu. Lakin 1916-cı ilin böyük tükəndirici döyüşləri Alman ordusunun canlı qüvvəsini və maddi resurslarını ciddi şəkildə azaltdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Verdun döyüşlərində Alman birliklərinin itkiləri ayrı-ayrı diviziyaların tarixçələrində də əks olunur. Məsələn, [[ABŞ Müharibə Departamentinin]] məlumatına görə, Alp korpusu 1916-cı ilin iyununda Verdun yaxınlığında, Vaux qalasının şimalında və Fleury ətrafında döyüşlərdə iştirak etmiş, müxtəlif hücumlar zamanı piyadalarının 71 faizini itirdikdən sonra avqustda Argonnaya çəkilmişdi.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=United States War Department, General Staff
 |title=Histories of Two Hundred and Fifty-One Divisions of the German Army Which Participated in the War (1914–1918)
 |publisher=Government Printing Office
 |year=1920
 |pages=8–11
 |url=https://www.gutenberg.org/cache/epub/55620/pg55620-images.html
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:The_Battle_of_St_Eloi,_March-April_1916._German_Prisoners_of_War_(IWM_Q_496).jpg|thumb|alt=Şəkil|1916-cı ildə Britaniya &quot;Northumberland Fusiliers&quot; və &quot;Royal Fusiliers&quot; alayları tərəfindən əsir götürülən alman hərbi qulluqçuları]]

1916-cı ilin döyüşləri Alman ordusunun əvvəlki hücum üsullarının ciddi şəkildə yenidən nəzərdən keçirilməsinə səbəb oldu. Somma döyüşünün başlanmasına qədər müdafiənin əsas qüvvələrinin səngərin ilk xəttində sıx yerləşdirilməsi geniş yayılmış taktika idi. Ağır itkilərdən sonra Alman komandanlığı müdafiə qüvvələrinin bir hissəsini arxada yerləşdirməyə və hücum edən düşmənə qarşı ehtiyatlardan istifadə etməyə başladı. 1917-ci ildə bu yanaşma daha elastik müdafiə sisteminə çevrildi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Yeni taktika və sənaye müharibəsi ===

[[Fayl:Bundesarchiv_Bild_146-1970-047-37,_Munitionsfabrik.jpg|thumb|alt=Şəkil|Birinci Dünya müharibəsi illərində Almaniyanın hərbi sənaye müəssisələrindən birində 250 mm-lik minomyotların (Minenwerfer) və artilleriya mərmilərinin istehsal prosesi (1916-cı il, Bundesarchiv)]]

Müharibənin uzanması Alman ordusunu döyüş üsullarını dəyişdirməyə məcbur etdi. Alman komandanlığı əvvəlki dövrdən gələn &quot;Auftragstaktik&quot; — direktiv komandanlıq — prinsipini və müxtəlif qoşun növlərinin birgə istifadəsinə əsaslanan taktikanı inkişaf etdirdi. Səngər müharibəsi şəraitində müdafiə sistemi tək bir səngər xəttindən dərinlikdə yerləşən möhkəmləndirilmiş müdafiə zonasına çevrildi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1914-cü ildə Alman piyada diviziyasında 72 sahə artilleriyası qurğusu və 24 ağır pulemyot olduğu halda, 1918-ci ildə eyni səviyyəli diviziyada 36 sahə topu, 12 ağır top, 18 yüngül və orta minaatan, 108 ağır və 180 yüngül pulemyot mövcud idi. Bu dəyişiklik müharibənin gedişində atəş gücünün və müdafiənin dərinliyinin nə qədər artdığını göstərirdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:RoteBaron.JPG|thumb|alt=Şəkil|Almaniya İmperiyası Ordusunun Hərbi Hava Qüvvələrinə (Luftstreitkräfte) aid məşhur &quot;Fokker Dr.I&quot; üçqanadlı qırıcı təyyarəsinin bərpa edilmiş modeli]]

Alman ordusu 1915-ci ilin əvvəlindən kimyəvi silahlardan da istifadə etməyə başladı və onlar səngər müharibəsinin sonrakı mərhələlərində mühüm yer tutdu. Rabitə və kəşfiyyat vasitələrinin əhəmiyyəti də sürətlə artdı: radio, telefon, xəritəçəkmə, hava fotoqrafiyası və siqnal kəşfiyyatı genişmiqyaslı əməliyyatların idarə edilməsində mühüm vasitələrə çevrildi. Hava qüvvələri əvvəlcə əsasən kəşfiyyat məqsədi daşısa da, müharibə ərzində düşmən aviasiyası ilə döyüşən, quru qoşunlarını dəstəkləyən və cəbhə xəttindən kənardakı obyektlərə zərbələr endirən döyüş qüvvəsinə çevrildi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Tanklar sahəsində isə Almaniya daha gec reaksiya verdi. Alman komandanlığı tankların əhəmiyyətini xüsusilə 1916-cı ilin sentyabrında Britaniya tanklarının döyüş meydanında görünməsindən sonra daha aydın şəkildə dərk etməyə başladı. Lakin bu gecikmə Almaniyanın müharibənin sonuna qədər tank texnologiyasındakı fərqi tam aradan qaldıra bilməməsi ilə nəticələndi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
[[Fayl:German_captured_tank.png|thumb|alt=Şəkil|I Dünya müharibəsində Almaniya Ordusu tərəfindən qənimət götürülərək (Beutepanzer) istifadə edilən, sonradan Fransanın Reyms şəhərindəki La-Pompell fortu yaxınlığında ələ keçirilmiş Britaniya Mark IV tankı]]

=== 1917-ci il: Şərqdə dönüş, Qərbdə müdafiə ===

1916-cı ilin ağır itkilərindən sonra Alman Ali Ordu Komandanlığı 1917-ci ildə Qərb cəbhəsində daha müdafiə xarakterli strategiyaya keçdi. Alman ordusu Fransadakı mövqelərini daha əlverişli müdafiə xəttinə çəkərək Siegfried xəttinə keçdi və bununla Qərb cəbhəsində daha bir il davam gətirməyə çalışdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Şərq cəbhəsində isə 1917-ci ilin sonlarında vəziyyət Almaniya üçün daha əlverişli oldu. Rusiya ordusunun 1917-ci ilin payızında dağılması Almaniyaya qüvvələrinin bir hissəsini Şərqdən Qərbə keçirmək imkanı verdi. [[Bolşevik]] hökumətinin sülh müqaviləsi imzalamaqdan əvvəl döyüşləri yenidən davam etdirməsi Alman qoşunlarının Baltikyanı ərazilərə və Ukraynanın dərinliklərinə doğru hərəkət etməsinə səbəb oldu. Bununla belə, Alman komandanlığı Rusiyadan azad olan əhəmiyyətli qüvvələri Belçika və Fransaya köçürə bildi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Bu qüvvələrin Qərbə keçirilməsi Alman Ali Komandanlığına ABŞ qoşunları tam gücü ilə cəbhəyə çatmazdan əvvəl son böyük hücuma keçmək imkanı yaratdı. Beləliklə, Şərq cəbhəsində Rusiyanın müharibədən çıxması Almaniya üçün mühüm strateji üstünlük yaratsa da, bu üstünlük müharibənin ümumi gedişini dəyişdirmək üçün yalnız məhdud zaman pəncərəsi açdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:Jewish_soldiers_at_military_Hanukkah_celebration_in_Russia_(4854032784).jpg|thumb|alt=Şəkil|Birinci Dünya müharibəsində Şərq cəbhəsində xidmət edən yəhudi mənşəli alman əsgərləri Xanuka bayramı zamanı (1916-cı il, Leo Baeck İnstitutunun arxiv fotosu)]]

[[Fayl:Unidentified_German_soldiers_in_uniform_with_bayoneted_rifles_LCCN2018646048.tif|thumb|alt=şəkil|Birinci Dünya Müharibəsi dövrünə aid uniforma, dəbilqə və süngülü tüfənglərlə təchiz olunmuş üç naməlum alman əsgərinin fotoşəkili]]

=== 1918-ci il: son hücum və süqut ===

1917–1918-ci ilin qışında Alman ordusu Qərb cəbhəsində yenidən hücum əməliyyatlarına hazırlaşdırıldı. Qoşunlar bərpa və intensiv təlim proqramından keçirildi. Yeni hücum taktikasının əsasını əməliyyat sürprizi, hücum dəstələrinin daha kiçik və çevik formada istifadəsi, xüsusi hazırlıq keçmiş hücum dəstələrinin — &quot;Sturmtruppen&quot; — tətbiqi və ilkin uzunmüddətli artilleriya hazırlığı əvəzinə daha dəqiq hesablanmış atəş planları təşkil edirdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

21 mart–18 iyul 1918-ci il arasında Alman ordusu Fransada bir sıra hücumlar həyata keçirdi. Bu hücumlar bəzi istiqamətlərdə cəbhəni 60 kilometrədək irəli çəkdi və Alman qoşunları Amyen və Şato-Tyerri istiqamətlərinə qədər çatdı. Lakin hücumların sürəti sonradan onların özünə qarşı işləməyə başladı: əməliyyatların quruluşu getdikcə əlverişsizləşdi, müdafiə olunan tərəf qüvvələrini yenidən təşkil etdi, Alman ordusu ağır itkilər verdi və irəliləyən birliklər öz logistika imkanlarını qabaqladılar.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

İyulun ortalarından etibarən vəziyyət kəskin şəkildə dəyişdi. Alman hücumlarının dayanması və müttəfiqlərin əks-hücuma keçməsi müharibənin təşəbbüsünü Alman ordusunun əlindən aldı. Sonrakı aylarda Alman birlikləri fasiləsiz geri çəkilməyə başladı və bu geriçəkilmə noyabrın əvvəlində atəşkəsə qədər davam etdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1918-ci ilin son dörd ayında ordunun döyüş qabiliyyəti və əsgərlərin fiziki və mənəvi dayanıqlığı sürətlə zəiflədi. Bunun səbəbləri arasında yaz hücumunda verilmiş ağır itkilər, təlim keçmiş əvəzedici qüvvələrin çatışmazlığı, düşmənin artan üstünlüyü və ordunun daxilində yaranan böhranlar vardı. Yaz hücumunun təbliğatda müharibənin son həlledici zərbəsi kimi təqdim edilməsi, lakin qələbənin əldə olunmaması əsgərlər arasında məyusluq və şübhəni daha da artırdı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Noyabrın 11-də döyüşlər dayandırıldıqda Alman ordusunun hissələri hələ də Fransa, [[Belçika]] və Rusiyanın müxtəlif ərazilərində yerləşirdi. Lakin ordunun struktur bütövlüyü ciddi şəkildə pozulmuşdu və onun döyüş qabiliyyəti əvvəlki səviyyədə deyildi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== İtkilər və müharibənin orduya təsiri ===
[[Fayl:WWI_German_corpses_(35255592282).png|thumb|alt=Şəkil|I Dünya müharibəsində Şərq cəbhəsindəki döyüşlər zamanı alman ordusunun canlı qüvvə itkiləri (səngərdə həlak olmuş hərbçilər)]]

[[Birinci Dünya müharibəsi]] Almaniya İmperator Ordusunun canlı qüvvəsini və maddi imkanlarını son dərəcə ağır şəkildə tükətdi. 1914–1918-ci illərdə Almaniyanın silahlı qüvvələrində ümumilikdə 13,67 milyon nəfər xidmət etmişdi. Müharibə nəticəsində 2 036 897 hərbçi həlak olmuş və ya yaralarından sonradan ölmüşdü; bunların 2 000 876-sı quru ordusunun şəxsi heyətinə aid idi. Bundan başqa, rəsmi statistikaya görə, 4 215 662 yaralanma hadisəsi qeydə alınmış və təxminən bir milyon alman hərbçisi əsir düşmüşdü.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Bu itkilər yalnız cəbhədəki döyüşlərin nəticəsi deyildi. Alman ordusunun müharibə ərzində işğal olunmuş ərazilərdə də geniş funksiyaları vardı. [[Belçika]], [[Fransa]], [[Lüksemburq]], [[Rusiya]] və [[Rumıniyada]] ordu böyük ərazilərin təhlükəsizliyini təmin edir, onların idarə olunmasında iştirak edir və Almaniyanın müharibə səylərinin maraqları naminə iqtisadi resurslardan istifadə edirdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Beləliklə, Almaniya İmperator Ordusunun Birinci Dünya müharibəsindəki rolu yalnız ayrı-ayrı döyüşlərdə iştirak etməklə məhdudlaşmadı. Ordu müharibənin əvvəlində Almaniyanın sürətli qələbə strategiyasının əsas aləti oldu, Marna və Tannenberq kimi əməliyyatlarla müharibənin ilk mərhələsinin gedişinə təsir göstərdi, daha sonra Qərbdə uzunmüddətli səngər müharibəsinə uyğunlaşdı, Şərq cəbhəsində geniş manevr əməliyyatları apardı və 1916–1918-ci illərdə taktikasını köklü şəkildə dəyişdirdi. Lakin müharibənin uzanması, ağır itkilər, resursların tükənməsi və 1918-ci ildə müttəfiqlərin artan maddi və canlı qüvvə üstünlüyü ordunun son nəticədə davamlı geri çəkilməsinə və imperiyanın müharibəni uduzmasına gətirib çıxardı.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:A_dead_German_soldier_in_a_shell_hole_on_the_Western_Front,_World_War_I_(21699172801).jpg|thumb|alt=Şəkil|Qərb cəbhəsində alman itkiləri:  Ərazidə həlak olmuş alman əsgərinin arxiv fotosu (1918-ci il)]]

Müharibə Alman ordusunun özünün də dəyişməsinə səbəb oldu. 1914–1918-ci illərin təcrübəsi direktiv komandanlıq və birləşmiş qoşun növlərinin tətbiqi kimi prinsiplərin effektivliyini göstərdi və bu hərbi təcrübə Alman silahlı qüvvələrinin sonrakı inkişafına uzun müddət təsir etdi.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pöhlmann
 |first=Markus
 |title=Warfare 1914–1918 (Germany)
 |work=1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War
 |publisher=Freie Universität Berlin
 |date=8 October 2014
 |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/warfare-1914-1918-germany/
 |access-date=14 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Hərbi Dəniz Qüvvələri ilə münasibətlər ===
[[Fayl:Postkarte_Kaiserliche_Marine_um_1890.jpg|thumb|alt=Şəkil|İmperator Hərbi Dəniz Qüvvələrinə (Kaiserliche Marine) aid XIX əsrin sonlarına aid bədii poçt kartçası]]

Almaniya İmperator Hərbi Dəniz Qüvvələri [[Kaiserliche Marine]] Almaniya İmperiyası Ordusunun tərkibinə daxil deyildi. Ordu konfederativ krallıqların qoşunlarından ibarət olduğu halda, Dəniz Qüvvələri birbaşa İmperatora tabe olan vahid və müstəqil hərbi-dəniz qurumu idi.
[[Fayl:Flag-of-the-imperial-german-naval-office-1889-1918-v0-thc7dbeszl3b1.png|thumb|alt=Şəkil|Almaniya İmperatorluq Dəniz Nazirliyinin (Reichsmarineamt) rəsmi bayrağı (1889–1918-ci illər)]]

==Həmçinin bax==
[[Birinci Dünya Müharibəsi]]

[[Prussiya]]

[[I Vilhelm]]

[[II Vilhelm]]

[[Kambre döyüşü (1917)]]

==İstinadlar==


[[Kateqoriya:Almaniya Silahlı Qüvvələri]]</text>
      <sha1>65pyz6p80yofvh0i4ebgk4azy9km4y7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Corc Floyd etirazları</title>
    <ns>0</ns>
    <id>633305</id>
    <revision>
      <id>9041700</id>
      <parentid>9027316</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T13:07:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Icodense</username>
        <id>122140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Minnepolis → Minneapolis, corr.</comment>
      <origin>9041700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9170" sha1="8o32ie48rjuydt2dmq5ixva1eon6nu4" xml:space="preserve">{{Hadisə
| şəkil = {{Fotomontaj
| photo1a = 2020 Minneapolis Unrest (49952677233).jpg
| photo1b = a protester stands on a police car with a smashed windowshield outside the Target in the Midway area of St Paul, Minnesota (49946336068).jpg
| photo2a = Protesters outside the Minneapolis 3rd Police Precinct May 28 2020.jpg
| photo2b = Minneapolis Police Department’s 3rd Precinct 2020-05-28.jpg
| photo3a = Minneapolis 05-28-20 (49947574981).jpg
| photo3b = Minnesota State Patrol stand at E Lake St and 29th Ave S in Minneapolis, Minnesota (49949772331).jpg
| photo4a = A man stands on a burned out car on Thursday morning as fires burn behind him in the Lake St area of Minneapolis, Minnesota (49945886467).jpg
| position = center
| size = 300
| color = #F5F5F5
| border = 2
| color_border = black
| spacing = 1
| foot_montage = 
}}}}
'''Corc Floyd etirazları''' - ABŞ-də afroamerikalı [[Corc Floyd]]un polis zorakılığı nəticəsində [[Corc Floydun ölümü|ölümünə]] etiraz olaraq 2020-ci il mayın 26-da başlayaraq keçirilən etiraz aksiyalarıdır. Etirazlarla əlaqədar mayın 31-də ölkənin 25 böyük şəhərində komendant saatı elan edilib. Komendant saatı [[Los-Anceles]] və [[Beverli-Hillz]] ([[Kaliforniya]] ştatı), [[Denver]] ([[Kolorado]] ştatı), [[Mayami]] ([[Florida]] ştatı), [[Atlanta]] ([[Corciya]] ştatı), [[Çikaqo]] ([[İllinoys]] ştatı), [[Luisvill (Kentukki)|Luisvill]] ([[Kentukki]] ştatı), [[Minneapolis]] və [[Sent-Pol (Minnesota)|Sent-Pol]] ([[Minnesota]] ştatı), [[Reçester]] ([[Nyu-York]] ştatı), [[Sinsinnati]], [[Kolumbus]], [[Deyton]], [[Toledo]] və [[Klivlend]] ([[Ohayo]] ştatı), [[Portlend (Oreqon)|Portlend]] və [[Yucin]] ([[Oreqon]] ştatı), [[Filadelfiya]] və [[Pittsburq]] ([[Pensilvaniya]] ştatı), [[Çarlston (Cənubi Karolina)|Çarlston]] və [[Kolumbiya]] ([[Cənubi Karolina]] ştatı), [[Neşvill]] ([[Tennesi]] ştatı), [[Solt-Leyk-Siti]] ([[Yuta]] ştatı), [[Sietl]] ([[Vaşinqton (ştat)|Vaşinqton]] ştatı) və [[Miluoki]] ([[Viskonsin]] ştatı) şəhərlərində tətbiq olunub. Minnesota, Corciya, Ohayo, Kolorado, Viskonsin, Kentukki, Yuta, Texas ştatlarında, o cümlədən paytaxtın Kolumbiya dairəsində küçələrdə nizam-intizamın təmin edilməsi üçün [[ABŞ Milli Qvardiyası]]nın əsgərləri səfərbər edilib.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://virtualaz.org/dunya/162985 |title=ABŞ-nin 25 böyük şəhərində komendant saatı tətbiq edildi |access-date=2020-06-02 |archive-date=2023-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705173648/https://haqqin.az/ |url-status=live |arxivləşdirmə tarixi=2023-07-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230705173648/https://haqqin.az/ |deadurl=live }}&lt;/ref&gt;

== Səbəbi ==
Mayın 25-də Minneapolis ştatında fırıldaqçılıqda şübhəli bilinən Corc Floyd adlı şəxs polis tərəfindən öldürülüb. Belə ki, polis dizi ilə onun boynunu sıxıb. Bu zaman həmin şəxs dəfələrlə nəfəs ala bilmədiyini söyləsə də, polis buna məhəl qoymayıb. Bir müddət sonra Corc Floyd huşsuz vəziyyətdə xəstəxanaya çatdırılsa da, onun həyatını xilas etmək mümkün olmayıb. Polis onun xəstəlikdən öldüyünü açıqlasa da, videodan görünür ki, şübhəli asayiş keşikçisinin tətbiq etdiyi zorakılıqdan həyatını itirib. Hadisəni törədən polis əməkdaşları işdən uzaqlaşdırılıb. Bununla bağlı açılan cinayət işi [[ABŞ Federal Təhqiqat Bürosu|Federal Təhqiqatlar Bürosu]]nun iştirakı ilə davam etdirilir.

Corcun ailə üzvləri və etirazçılar isə günahkarların cəzalandırılmasını tələb edirlər. Onlar Corcun ölümündə iştirak edən 4 polisin ədalətli mühakimə olunmasını və həbs edilməsini istəyirlər. Corcun ailəsi və yaxınları bildirirlər ki, Amerikada yaşamaq [[qaradərililər]] üçün təhlükəli hala çevrilib.

Hadisədən bir gün sonra Minnesotada minlərlə etirazçı küçələrə çıxaraq polislərin həbs olunması üçün yürüş ediblər. Onlar Corc Floydun ölümündən öncəki son sözləri - &quot;Nəfəs ala bilmirəm&quot; yazılmış plakat qaldırıblar. Polis etirazları dağıtmaq istəyib, nəticədə qarşıdurma yaşanıb. Polis aksiya iştirakçılarına qarşı gözyaşardıcı qaz və rezin güllədən istifadə edib. Yalnız bundan sonra Minneapolis ştatının polis idarəsinə doğru yürüş edən etirazçıları ərazidən uzaqlaşdırmaq mümkün olub.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://virtualaz.org/dunya/162793 |title=ABŞ-də polis qaradərilini öldürdü: etirazlar başladı |access-date=2020-06-02 |archive-date=2023-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705173705/https://haqqin.az/ |url-status=live |arxivləşdirmə tarixi=2023-07-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230705173705/https://haqqin.az/ |deadurl=live }}&lt;/ref&gt;

== Tarixi ==
Minneapolis şəhərində mayın 26-da başlayan etirazlar ölkə üzrə iğtişaşlarla nəticələnib, iğtişaşlar ölkənin digər şəhərlərinə də yayılıb. Etirazların üçüncü günündə Minneapolisdə aksiyaçılar polis idarəsinə daxil olaraq, orada yanğın törədiblər. Polis isə aksiya iştirakçılarını gözyaşardıcı qaz və rezin güllələrlə ərazidən uzaqlaşdıra bilib.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://virtualaz.org/dunya/162901 |title=ABŞ-ni etirazların yeni dalğası bürüdü: məsələyə Tramp da münasibət bildirdi |access-date=2020-06-02 |archive-date=2023-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705173705/https://haqqin.az/ |url-status=live |arxivləşdirmə tarixi=2023-07-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230705173705/https://haqqin.az/ |deadurl=live }}&lt;/ref&gt; Etiraz edən insanlar ölkənin müxtəlif hissələrində mağazaları və digər obyektləri talamağa başlayıblar.

ABŞ Prezidenti [[Donald Tramp]] etirazlar səbəbindən [[Antifa]] (antifaşist) hərəkatını terror təşkilatı kimi tanıyacağını bildirib. O, etirazların təşkilində Antifa hərəkatını ittiham edib.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://virtualaz.org/reyler/163031 |title=Tramp Antifa hərəkatını terror təşkilatı elan edəcək |access-date=2020-06-02 |archive-date=2023-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705173718/https://haqqin.az/ |url-status=live |arxivləşdirmə tarixi=2023-07-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230705173718/https://haqqin.az/ |deadurl=live }}&lt;/ref&gt; Həmçinin Donald Tramp qubernatorları zəiflik göstərdikləri üçün tənqid etdi. O, etirazçılara qarşı daha sərt taktikalardan istifadə etməyi tələb etdi. Prezident qubernatorları qoşun və milli qvardiyanı daha fəal tətbiq etməyə çağırıb. Etirazlarda iyunun 2-ə kimi ən azı 5600 nəfər həbs olunub, azı 9 nəfər öldürülüb. İyunun 1-də Çikaqo şəhərində keçirilən nümayişlərdə bir nəfər ölüb, beş nəfər güllə yarası alıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Çikaqoda nümayişçilərə atəş açıldı |url=https://virtualaz.org/aktual/163037 |access-date=2020-06-06 |archive-date=2020-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200606181237/https://virtualaz.org/aktual/163037 |url-status=live |arxivləşdirmə tarixi=2020-06-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200606181237/https://virtualaz.org/aktual/163037 |deadurl=live }}&lt;/ref&gt;

İyunun 4-də həbs olunanların ümumi sayı 9813-ə çatıb. Ən çox etirazçı Los-Ancelesdə saxlanılıb, təxminən 2,7 min nəfər. 28 ştatda və Kolumbiya federal dairəsində 20,4 min hərbçi asayişin qorunmasına cəlb olunub. Vaşinqton və Nyu-York daxil olmaqla, 40-a yaxın şəhərdə komendant saatı tətbiq edilib.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ABŞ-də 10 minə yaxın etirazçı saxlanıldı |url=https://virtualaz.org/dunya/163227 |access-date=2020-06-04 |archive-date=2020-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604091855/https://virtualaz.org/dunya/163227 |url-status=live |arxivləşdirmə tarixi=2020-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200604091855/https://virtualaz.org/dunya/163227 |deadurl=live }}&lt;/ref&gt;

== Xarici etirazlar ==
ABŞ-də başlayan nümayişlərə dəstək məqsədilə bəzi [[Avropa]] ölkələrində aksiyalar təşkil olunub. İlk həftə nümayişçilər ABŞ-nin [[Berlin]]dəki səfirliyinin qarşısında toplaşıblar. Növbəti həftə isə [[Paris]], [[Afina]], [[London]] və digər şəhərlərdə etiraz nümayişləri baş tutub.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Almanlardan ABŞ-dəki irqçiliyə etiraz |url=https://virtualaz.org/uzbeuz/163388 |access-date=2020-06-06 |archive-date=2020-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200606175412/https://virtualaz.org/uzbeuz/163388 |url-status=live |arxivləşdirmə tarixi=2020-06-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200606175412/https://virtualaz.org/uzbeuz/163388 |deadurl=live }}&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==

* [[Ferquson etirazları]]

== İstinadlar ==
{{İstinad stili}}
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:2020-ci ildə ABŞ]]
[[Kateqoriya:ABŞ-də solçuluq]]
[[Kateqoriya:Millətlərarası münaqişələr]]
[[Kateqoriya:2020-ci ildəki etiraz aksiyaları]]</text>
      <sha1>8o32ie48rjuydt2dmq5ixva1eon6nu4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>İstifadəçi:GerardM/Beylerbey of Damascus</title>
    <ns>2</ns>
    <id>638789</id>
    <revision>
      <id>9041788</id>
      <parentid>9036976</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:19:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>202917</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>9041788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5872" sha1="carkhs9q17uflzdee9giyvmk5slrtpb" xml:space="preserve">This list is not ready for use on Wikipedia because a Beylerbey of Damascus who was Beylerbey of Damascus twice does not show twice. 

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q50841598 }
|section=
|sort=P39/Q50841598/P580
|sort_order=desc
|columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q50841598/P580:Start date,P39/50841598/P582:End date,P18:Image
|thumb=128
|min_section=2
}}
{| class='wikitable sortable'
! Article
! description
! Country
! Start date
! End date
! Image
|-
| [[Camal Paşa|Camal paşa]]
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| [[Fayl:Ahmed Djemal portrait Project Gutenberg eText 10338.png|center|128px]]
|-
| [[Hafiz Əhməd Paşa]]
| yazıçı, Osmanlı imperiyası
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| [[Midhat Paşa|Əhməd Şəfiq Mithat Paşa]]
| Osmanlı dövlət xadimi
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| [[Fayl:Midhat pasha.jpg|center|128px]]
|-
| [[Körpülü Fazil Əhməd Paşa]]
| yazıçı, Osmanlı imperiyası
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| [[Fayl:Köprülü Ahmed kőrajz.jpg|center|128px]]
|-
| [[Mehmed Fuad Paşa|Fuad Paşa]]
| Osmanlı sədrəzəmi
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| [[Fayl:Mehmet fuat pasa potre.jpg|center|128px]]
|-
| [[Qoca Sənan Paşa]]
| hərbi lider, Osmanlı imperiyası
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| [[Fayl:Arolsen Klebeband 02 327.jpg|center|128px]]
|-
| [[Mehmed Səlim Sırrı Paşa]]
| siyasətçi, Osmanlı imperiyası
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 1830
| 
| 
|-
| [[Mahmud Nədim Paşa]]
| yazıçı, Osmanlı imperiyası
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| [[Fayl:Mahmud Nedim Pasha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1583345|Köprülü Abdullah Pasha]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| [[Ayaz Mehmed Paşa|Ayas Məhməd Paşa]]
| yazıçı, Osmanlı imperiyası
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| [[Fayl:Aiax Aga, Pasha of Greece, a cavalry commander of Suleyman I. Portrait. 1540-1552.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2453214|Jezzar Pasha]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| [[Fayl:Jezzar Pasha, cropped.jpg|center|128px]]
|-
| [[Bosniyalı Osman Paşa]]
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3624717|Asʻad Bāshā al-ʻAẓm]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| [[Canbərdi Qəzai]]
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 1518-02
| 
| [[Fayl:Janbirdi Ghazali.jpg|center|128px]]
|-
| [[Yunis Paşa|Yunus Paşa]]
| yazıçı, Osmanlı imperiyası
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| [[Fayl:Yunus Pasha (16024682).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4117873|Mehmed Namık Paşa]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| [[Fayl:Mehmed Namık Paşa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4695529|Ahmad ibn Ridwan]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| [[Yozğadlı Mustafa Paşa|Yozqatlı Mustafa Paşa]]
| yazıçı, Osmanlı imperiyası
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| [[Sofu Mehmed Paşa]]
| yazıçı, Osmanlı imperiyası
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| [[Qara Div Murad Paşa]]
| siyasətçi, Osmanlı imperiyası
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| [[Mehmed Əmin Rauf Paşa]]
| yazıçı, Osmanlı imperiyası
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| [[Fayl:Mehmet eminrauf.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7636048|Sulayman Pasha al-Azm]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| [[Həsən Təhsin Uzər]]
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]&lt;br/&gt;[[Türkiyə]]
| 1916-09-12
| 
| [[Fayl:Hasan Tahsin Bey (Uzer).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15127046|Moralı Ibrahim Pasha]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16063946|Izzet Ahmed Pasha]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 1856
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16155015|Abdullah Pasha al-Azm]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 1805
| 
| 
|-
| [[Herseqli Hüseyn Paşa]]
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| [[Çələbi İsmayıl Paşa]]
| Osmanlı sultanı IV Mehmed, II Süleyman, II Əhməd və II Mustafa nın dönəmində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| [[Şərif Mehmed Paşa]]
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| [[Rəcəb Paşa]]
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16202643|Muhassıl Osman Pasha]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| [[Hasəki Mehmed Paşa]]
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20716765|Muhammad Pasha al-Azm]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20716857|Husayn Pasha ibn Makki]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 1757-02-01
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20716965|Sokulluzade Hasan Paşa]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| [[Fayl:Sokulluzade Hasan Pasha entering Istanbul with the hostage Safavid Prince Haydar Mirza in 1590.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20747570|Çeteci Abdullah Pasha]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 1758-01-01
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20988520|Sulayman Pasha al-Adil]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20988551|Uthman Pasha al-Kurji]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 1760
| 
| 
|-
| [[Kiçik Osman Paşa]]
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22020461|Silahdar Süleyman Pasha]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 1783-06-01
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22038962|Ismail Pasha al-Azm]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22935781|Ibrahim Pasha Qataraghasi]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22948520|Mehmed Pasha Kurd Bayram]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 1702&lt;br/&gt;1705
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22948775|Osmanzâde Derviş Pasha]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 1783-06
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22948853|Kunj Yusuf Pasha]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22948884|Muhammad Pasha al-Shalik]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22948914|Arslan Mehmed Pasha]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| [[Cələb Əhməd Paşa]]
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27468338|Agah Pasha]]''
| 
| [[Osmanlı imperiyası]]
| 
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>carkhs9q17uflzdee9giyvmk5slrtpb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Füzuli İmrəliyev</title>
    <ns>0</ns>
    <id>683727</id>
    <revision>
      <id>9042154</id>
      <parentid>8348823</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Farrux Dadasbayli</username>
        <id>300071</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9042154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8877" sha1="ied0woh8bv0onyt7kr047qmtyy06j5q" xml:space="preserve">{{Hərbi xadim
|adı                = Füzuli İmrəliyev
|orijinal adı       = Füzuli Şiraslan oğlu İmrəliyev
|şəkil              =Fuzuli Imraliyev.jpg
|şəklin ölçüsü      = 250px
|mənsubiyyəti       = {{Azərbaycan Ordusu}}
|atası              = Şiraslan İmrəliyev
|qoşun növü         = {{Azərbaycan Ordusunun Daxili Qoşunları}}
|rütbə              = {{Polkovnik|Azərbaycan}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://qafqazinfo.az/news/detail/xususi-teyinatli-komandirler-efsanevi-zabitler-kimlerdir-363528 |title=Xüsusi təyinatlı komandirlər... - Əfsanəvi zabitlər kimlərdir |access-date=2023-06-03 |archive-date=2023-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603210024/https://qafqazinfo.az/news/detail/xususi-teyinatli-komandirler-efsanevi-zabitler-kimlerdir-363528 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|döyüşlər           = [[İkinci Qarabağ müharibəsi]] &lt;br&gt;{{*}} [[Cəbrayılın azad edilməsi]] &lt;br&gt;{{*}} [[Füzulinin azad edilməsi]] &lt;br&gt;{{*}} [[Hadrutun azad edilməsi]] &lt;br&gt;{{*}} [[Murovdağ döyüşləri]] &lt;br&gt;{{*}} [[Şuşanın azad edilməsi]]
|təltifləri         = &lt;center&gt; {{Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı}} &lt;/center&gt; {{&quot;Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Füzulinin azad olunmasına görə&quot; medalı}} {{&quot;Şuşanın azad olunmasına görə&quot; medalı}} {{&quot;Hərbi xidmətlərə görə&quot; medalı}} &lt;br&gt; {{&quot;Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi (1918–2013)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; II dərəcəli medalı}} {{&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; III dərəcəli medalı}}
}}

'''Füzuli Şiraslan oğlu İmrəliyev''' — [[Daxili İşlər Nazirliyi (Azərbaycan)|Azərbaycan Daxili İşlər Nazirliyinin]] [[Azərbaycan Daxili Qoşunları|Daxili Qoşunlarının]] [[Kobra (hərbi birləşmə)|&quot;Kobra&quot; xüsusi təyinatlı dəstəsinin]] sabiq komandiri, [[Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti (Azərbaycan)|Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin]] polkovniki&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://az.trend.az/azerbaijan/gundem/3509399.html |title=Müzəffər Ali Baş Komandana olan inam bizi qələbədən qələbəyə aparırdı – DTX xüsusi təyinatlısı |access-date=2023-06-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203190636/https://az.trend.az/azerbaijan/gundem/3509399.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;,[[Strateji Obyektlərin Mühafizəsi Dövlət Agentliyi|Strateji Obyektlərin Mühafizəsi Dövlət Agentliyinin]] rəis müavini (2026)&lt;ref&gt;[https://qafqazinfo.az/news/detail/veten-muharibesi-qehremani-yuksek-vezifeye-509993 Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı yüksək vəzifəyə - Təyin edildi]&lt;/ref&gt; [[İkinci Qarabağ müharibəsi]] qazisi, [[Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.dtx.gov.az/az/news/1662.html |title=Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin İctimai əlaqələr şöbəsinin məlumatı |access-date=2023-06-03 |archive-date=2023-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603110706/https://www.dtx.gov.az/az/news/1662.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==
Füzuli İmrəliyev [[Beyləqan rayonu]]nun [[Bahar (Beyləqan)|Bahar qəsəbəsində]] anadan olub. Əslən [[Cəbrayıl rayonu]]ndandır. Orta təhsilini Beyləqan rayonu Bahar qəsəbəsi [[Sərdar İmrəliyev]] adına tam orta məktəbdə almışdır.

== Hərbi xidməti ==
[[Azərbaycan]]ın ərazi bütövlüyü və suverenliyi uğrunda gedən döyüşlərdə göstərdiyi şücaət və igidliyə, öz xidməti vəzifələrini və hərbi hissənin qarşısında qoyulmuş tapşırıqları yerinə yetirərkən fərqləndiyinə görə, [[Azərbaycan Prezidenti]] [[İlham Əliyev]]in 11.03.2008-ci il tarixli 2727 nömrəli Sərəncamına əsasən, baş leytenant Füzuli İmrəliyev [[&quot;Hərbi xidmətlərə görə&quot; medalı]] ilə təltif edilib.

[[Azərbaycan]]ın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsində xüsusi xidmətlərinə və işğal edilmiş ərazilərin azad edilməsi zamanı düşmənin məhv edilməsi üzrə qarşıya qoyulmuş döyüş tapşırığını yerinə yetirərkən göstərdiyi qəhrəmanlıq nümunəsinə görə, həmçinin hərbi qulluq vəzifəsini yerinə yetirərkən igidlik və mərdlik nümayiş etdiyinə görə, [[Azərbaycan Prezidenti]] [[İlham Əliyev]]in 09.12.2020-ci il tarixli 2336 nömrəli Sərəncamına əsasən Füzuli İmrəliyev [[Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı|&quot;Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı&quot; fəxri adına]] layiq görülüb.&lt;ref name=&quot;:VMQ&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularına &quot;Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı&quot; adının verilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 09.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı|author=Azərbaycan Prezidentinin saytı|newspaper=www.president.az|date=09.12.2020|url=https://president.az/articles/48679|accessdate=08.12.2020|language={{ref-az}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201209145030/https://president.az/articles/48679|archivedate=2020-12-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Azərbaycan]]ın [[Füzuli rayonu]]nun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılmış döyüş əməliyyatlarında iştirak edərək şəxsi igidlik və şücaət nümayiş etdiyinə görə, [[Azərbaycan Prezidenti]] [[İlham Əliyev]]in 25.12.2020-ci il tarixli 2362 nömrəli Sərəncamına əsasən Füzuli İmrəliyev [[&quot;Füzulinin azad olunmasına görə&quot; medalı]] ilə təltif edilib.&lt;ref name=&quot;:FM&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının &quot;Füzulinin azad olunmasına görə&quot; medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı|author=Azərbaycan Prezidentinin saytı|newspaper=www.president.az|date=25.12.2020|url=https://president.az/articles/49511|accessdate=25.12.2020|language={{ref-az}}|archiveurl=https://archive.today/20210117143909/https://president.az/articles/49511|archivedate=2021-01-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Azərbaycan]]ın [[Şuşa rayonu]]nun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılmış döyüş əməliyyatlarında iştirak edərək şəxsi igidlik və şücaət nümayiş etdiyinə görə, [[Azərbaycan Prezidenti]] [[İlham Əliyev]]in 29.12.2020-ci il tarixli 2370 nömrəli Sərəncamına əsasən Füzuli İmrəliyev [[&quot;Şuşanın azad olunmasına görə&quot; medalı]] ilə təltif edilib.&lt;ref name=&quot;:ŞM&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının &quot;Şuşanın azad olunmasına görə&quot; medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı|author=Azərbaycan Prezidentinin saytı|newspaper=www.president.az|date=29.12.2020|url=https://president.az/articles/49682|accessdate=29.12.2020|language={{ref-az}}|archiveurl=https://archive.today/20201229131258/https://president.az/articles/49682|archivedate=2020-12-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2 fevral 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə [[&quot;Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)&quot; yubiley medalı]] ilə təltif edilmişdir.

=== Vətən müharibəsi ===
[[Azərbaycan Daxili Qoşunları|Daxili Qoşunların]] [[Kobra (hərbi birləşmə)|&quot;Kobra&quot; xüsusi təyinatlı dəstəsinin]] komandiri olan polkovnik-leytenant Füzuli İmrəliyev 2020-ci il sentyabrın 27-də [[Azərbaycan Silahlı Qüvvələri|Azərbaycan Ordusu]] tərəfindən [[Ermənistan]] işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi məqsədilə başlanan [[İkinci Qarabağ müharibəsi]] zamanı [[Cəbrayılın azad edilməsi|Cəbrayıl]], [[Füzulinin azad edilməsi|Füzuli]], [[Hadrutun azad edilməsi|Xocavənd]], [[Murovdağ döyüşləri|Murovdağ]] və [[Şuşanın azad edilməsi]]ndə savaşıb. [[Daşaltı (Şuşa)|Daşaltı əməliyyatı]] zamanı yaralanıb.

== Təltifləri ==
* [[Fayl:AZ For the Military Services Medal ribbon (2nd version).svg|50px]] (11 mart 2008) — [[&quot;Hərbi xidmətlərə görə&quot; medalı]]
* [[Fayl:AZ 95th Anniversary of the Armed Forces Medal ribbon.svg|50px]] (26 iyun 2013) — [[&quot;Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi (1918–2013)&quot; yubiley medalı]]
* [[Fayl:AZ Hero of the Patriotic War medal ribbon.png|50px]] (9 dekabr 2020) — [[&quot;Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı&quot; medalı]]
* [[Fayl:AZ For the Liberation Medal ribbon.svg|50px]] (25 dekabr 2020) — [[&quot;Füzulinin azad olunmasına görə&quot; medalı]]
* [[Fayl:AZ For the Liberation Medal ribbon.svg|50px]] (29 dekabr 2020) — [[&quot;Şuşanın azad olunmasına görə&quot; medalı]]
* {{&quot;Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)&quot; yubiley medalı}} (2 fevral 2024) — [[&quot;Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)&quot; yubiley medalı]]

== İstinadlar ==
{{İstinadlar|2}}
{{Vətən Müharibəsi Qəhrəmanları}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan tərəfindən İkinci Qarabağ müharibəsi iştirakçıları]]
[[Kateqoriya:Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti (Azərbaycan)]]</text>
      <sha1>ied0woh8bv0onyt7kr047qmtyy06j5q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042156</id>
      <parentid>9042154</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Farrux Dadasbayli</username>
        <id>300071</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9042156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8952" sha1="0ny7hnr6t17paiqshpns3kmnbfsayb9" xml:space="preserve">{{Hərbi xadim
|adı                = Füzuli İmrəliyev
|orijinal adı       = Füzuli Şiraslan oğlu İmrəliyev
|şəkil              =Fuzuli Imraliyev.jpg
|şəklin ölçüsü      = 250px
|mənsubiyyəti       = {{Azərbaycan Ordusu}}
|atası              = Şiraslan İmrəliyev
|qoşun növü         = {{Azərbaycan Ordusunun Daxili Qoşunları}}
|rütbə              = {{Polkovnik|Azərbaycan}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://qafqazinfo.az/news/detail/xususi-teyinatli-komandirler-efsanevi-zabitler-kimlerdir-363528 |title=Xüsusi təyinatlı komandirlər... - Əfsanəvi zabitlər kimlərdir |access-date=2023-06-03 |archive-date=2023-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603210024/https://qafqazinfo.az/news/detail/xususi-teyinatli-komandirler-efsanevi-zabitler-kimlerdir-363528 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|döyüşlər           = [[İkinci Qarabağ müharibəsi]] &lt;br&gt;{{*}} [[Cəbrayılın azad edilməsi]] &lt;br&gt;{{*}} [[Füzulinin azad edilməsi]] &lt;br&gt;{{*}} [[Hadrutun azad edilməsi]] &lt;br&gt;{{*}} [[Murovdağ döyüşləri]] &lt;br&gt;{{*}} [[Şuşanın azad edilməsi]]
|təltifləri         = &lt;center&gt; {{Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı}} &lt;/center&gt; {{&quot;Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Füzulinin azad olunmasına görə&quot; medalı}} {{&quot;Şuşanın azad olunmasına görə&quot; medalı}} {{&quot;Hərbi xidmətlərə görə&quot; medalı}} &lt;br&gt; {{&quot;Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi (1918–2013)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; II dərəcəli medalı}} {{&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; III dərəcəli medalı}}
}}

'''Füzuli Şiraslan oğlu İmrəliyev''' (19 avqust, [[Bahar (Beyləqan)|Bahar qəsəbəsi]], [[Beyləqan rayonu]]) — [[Daxili İşlər Nazirliyi (Azərbaycan)|Azərbaycan Daxili İşlər Nazirliyinin]] [[Azərbaycan Daxili Qoşunları|Daxili Qoşunlarının]] [[Kobra (hərbi birləşmə)|&quot;Kobra&quot; xüsusi təyinatlı dəstəsinin]] sabiq komandiri, [[Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti (Azərbaycan)|Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin]] polkovniki&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://az.trend.az/azerbaijan/gundem/3509399.html |title=Müzəffər Ali Baş Komandana olan inam bizi qələbədən qələbəyə aparırdı – DTX xüsusi təyinatlısı |access-date=2023-06-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203190636/https://az.trend.az/azerbaijan/gundem/3509399.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;,[[Strateji Obyektlərin Mühafizəsi Dövlət Agentliyi|Strateji Obyektlərin Mühafizəsi Dövlət Agentliyinin]] rəis müavini (2026)&lt;ref&gt;[https://qafqazinfo.az/news/detail/veten-muharibesi-qehremani-yuksek-vezifeye-509993 Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı yüksək vəzifəyə - Təyin edildi]&lt;/ref&gt; [[İkinci Qarabağ müharibəsi]] qazisi, [[Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.dtx.gov.az/az/news/1662.html |title=Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin İctimai əlaqələr şöbəsinin məlumatı |access-date=2023-06-03 |archive-date=2023-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603110706/https://www.dtx.gov.az/az/news/1662.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==
Füzuli İmrəliyev [[Beyləqan rayonu]]nun [[Bahar (Beyləqan)|Bahar qəsəbəsində]] anadan olub. Əslən [[Cəbrayıl rayonu]]ndandır. Orta təhsilini Beyləqan rayonu Bahar qəsəbəsi [[Sərdar İmrəliyev]] adına tam orta məktəbdə almışdır.

== Hərbi xidməti ==
[[Azərbaycan]]ın ərazi bütövlüyü və suverenliyi uğrunda gedən döyüşlərdə göstərdiyi şücaət və igidliyə, öz xidməti vəzifələrini və hərbi hissənin qarşısında qoyulmuş tapşırıqları yerinə yetirərkən fərqləndiyinə görə, [[Azərbaycan Prezidenti]] [[İlham Əliyev]]in 11.03.2008-ci il tarixli 2727 nömrəli Sərəncamına əsasən, baş leytenant Füzuli İmrəliyev [[&quot;Hərbi xidmətlərə görə&quot; medalı]] ilə təltif edilib.

[[Azərbaycan]]ın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsində xüsusi xidmətlərinə və işğal edilmiş ərazilərin azad edilməsi zamanı düşmənin məhv edilməsi üzrə qarşıya qoyulmuş döyüş tapşırığını yerinə yetirərkən göstərdiyi qəhrəmanlıq nümunəsinə görə, həmçinin hərbi qulluq vəzifəsini yerinə yetirərkən igidlik və mərdlik nümayiş etdiyinə görə, [[Azərbaycan Prezidenti]] [[İlham Əliyev]]in 09.12.2020-ci il tarixli 2336 nömrəli Sərəncamına əsasən Füzuli İmrəliyev [[Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı|&quot;Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı&quot; fəxri adına]] layiq görülüb.&lt;ref name=&quot;:VMQ&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularına &quot;Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı&quot; adının verilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 09.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı|author=Azərbaycan Prezidentinin saytı|newspaper=www.president.az|date=09.12.2020|url=https://president.az/articles/48679|accessdate=08.12.2020|language={{ref-az}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201209145030/https://president.az/articles/48679|archivedate=2020-12-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Azərbaycan]]ın [[Füzuli rayonu]]nun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılmış döyüş əməliyyatlarında iştirak edərək şəxsi igidlik və şücaət nümayiş etdiyinə görə, [[Azərbaycan Prezidenti]] [[İlham Əliyev]]in 25.12.2020-ci il tarixli 2362 nömrəli Sərəncamına əsasən Füzuli İmrəliyev [[&quot;Füzulinin azad olunmasına görə&quot; medalı]] ilə təltif edilib.&lt;ref name=&quot;:FM&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının &quot;Füzulinin azad olunmasına görə&quot; medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı|author=Azərbaycan Prezidentinin saytı|newspaper=www.president.az|date=25.12.2020|url=https://president.az/articles/49511|accessdate=25.12.2020|language={{ref-az}}|archiveurl=https://archive.today/20210117143909/https://president.az/articles/49511|archivedate=2021-01-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Azərbaycan]]ın [[Şuşa rayonu]]nun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılmış döyüş əməliyyatlarında iştirak edərək şəxsi igidlik və şücaət nümayiş etdiyinə görə, [[Azərbaycan Prezidenti]] [[İlham Əliyev]]in 29.12.2020-ci il tarixli 2370 nömrəli Sərəncamına əsasən Füzuli İmrəliyev [[&quot;Şuşanın azad olunmasına görə&quot; medalı]] ilə təltif edilib.&lt;ref name=&quot;:ŞM&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının &quot;Şuşanın azad olunmasına görə&quot; medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı|author=Azərbaycan Prezidentinin saytı|newspaper=www.president.az|date=29.12.2020|url=https://president.az/articles/49682|accessdate=29.12.2020|language={{ref-az}}|archiveurl=https://archive.today/20201229131258/https://president.az/articles/49682|archivedate=2020-12-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2 fevral 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə [[&quot;Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)&quot; yubiley medalı]] ilə təltif edilmişdir.

=== Vətən müharibəsi ===
[[Azərbaycan Daxili Qoşunları|Daxili Qoşunların]] [[Kobra (hərbi birləşmə)|&quot;Kobra&quot; xüsusi təyinatlı dəstəsinin]] komandiri olan polkovnik-leytenant Füzuli İmrəliyev 2020-ci il sentyabrın 27-də [[Azərbaycan Silahlı Qüvvələri|Azərbaycan Ordusu]] tərəfindən [[Ermənistan]] işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi məqsədilə başlanan [[İkinci Qarabağ müharibəsi]] zamanı [[Cəbrayılın azad edilməsi|Cəbrayıl]], [[Füzulinin azad edilməsi|Füzuli]], [[Hadrutun azad edilməsi|Xocavənd]], [[Murovdağ döyüşləri|Murovdağ]] və [[Şuşanın azad edilməsi]]ndə savaşıb. [[Daşaltı (Şuşa)|Daşaltı əməliyyatı]] zamanı yaralanıb.

== Təltifləri ==
* [[Fayl:AZ For the Military Services Medal ribbon (2nd version).svg|50px]] (11 mart 2008) — [[&quot;Hərbi xidmətlərə görə&quot; medalı]]
* [[Fayl:AZ 95th Anniversary of the Armed Forces Medal ribbon.svg|50px]] (26 iyun 2013) — [[&quot;Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi (1918–2013)&quot; yubiley medalı]]
* [[Fayl:AZ Hero of the Patriotic War medal ribbon.png|50px]] (9 dekabr 2020) — [[&quot;Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı&quot; medalı]]
* [[Fayl:AZ For the Liberation Medal ribbon.svg|50px]] (25 dekabr 2020) — [[&quot;Füzulinin azad olunmasına görə&quot; medalı]]
* [[Fayl:AZ For the Liberation Medal ribbon.svg|50px]] (29 dekabr 2020) — [[&quot;Şuşanın azad olunmasına görə&quot; medalı]]
* {{&quot;Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)&quot; yubiley medalı}} (2 fevral 2024) — [[&quot;Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)&quot; yubiley medalı]]

== İstinadlar ==
{{İstinadlar|2}}
{{Vətən Müharibəsi Qəhrəmanları}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan tərəfindən İkinci Qarabağ müharibəsi iştirakçıları]]
[[Kateqoriya:Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti (Azərbaycan)]]</text>
      <sha1>0ny7hnr6t17paiqshpns3kmnbfsayb9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042157</id>
      <parentid>9042156</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:16:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Farrux Dadasbayli</username>
        <id>300071</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9042157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8954" sha1="fr80eur2jc33xrgfyx9e87sm0ghiv3t" xml:space="preserve">{{Hərbi xadim
|adı                = Füzuli İmrəliyev
|orijinal adı       = Füzuli Şiraslan oğlu İmrəliyev
|şəkil              =Fuzuli Imraliyev.jpg
|şəklin ölçüsü      = 250px
|mənsubiyyəti       = {{Azərbaycan Ordusu}}
|atası              = Şiraslan İmrəliyev
|qoşun növü         = {{Azərbaycan Ordusunun Daxili Qoşunları}}
|rütbə              = {{Polkovnik|Azərbaycan}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://qafqazinfo.az/news/detail/xususi-teyinatli-komandirler-efsanevi-zabitler-kimlerdir-363528 |title=Xüsusi təyinatlı komandirlər... - Əfsanəvi zabitlər kimlərdir |access-date=2023-06-03 |archive-date=2023-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603210024/https://qafqazinfo.az/news/detail/xususi-teyinatli-komandirler-efsanevi-zabitler-kimlerdir-363528 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|döyüşlər           = [[İkinci Qarabağ müharibəsi]] &lt;br&gt;{{*}} [[Cəbrayılın azad edilməsi]] &lt;br&gt;{{*}} [[Füzulinin azad edilməsi]] &lt;br&gt;{{*}} [[Hadrutun azad edilməsi]] &lt;br&gt;{{*}} [[Murovdağ döyüşləri]] &lt;br&gt;{{*}} [[Şuşanın azad edilməsi]]
|təltifləri         = &lt;center&gt; {{Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı}} &lt;/center&gt; {{&quot;Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Füzulinin azad olunmasına görə&quot; medalı}} {{&quot;Şuşanın azad olunmasına görə&quot; medalı}} {{&quot;Hərbi xidmətlərə görə&quot; medalı}} &lt;br&gt; {{&quot;Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi (1918–2013)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; II dərəcəli medalı}} {{&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; III dərəcəli medalı}}
}}

'''Füzuli Şiraslan oğlu İmrəliyev''' (19 avqust, [[Bahar (Beyləqan)|Bahar qəsəbəsi]], [[Beyləqan rayonu]]) — [[Daxili İşlər Nazirliyi (Azərbaycan)|Azərbaycan Daxili İşlər Nazirliyinin]] [[Azərbaycan Daxili Qoşunları|Daxili Qoşunlarının]] [[Kobra (hərbi birləşmə)|&quot;Kobra&quot; xüsusi təyinatlı dəstəsinin]] sabiq komandiri, [[Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti (Azərbaycan)|Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin]] polkovniki&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://az.trend.az/azerbaijan/gundem/3509399.html |title=Müzəffər Ali Baş Komandana olan inam bizi qələbədən qələbəyə aparırdı – DTX xüsusi təyinatlısı |access-date=2023-06-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203190636/https://az.trend.az/azerbaijan/gundem/3509399.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, [[Strateji Obyektlərin Mühafizəsi Dövlət Agentliyi|Strateji Obyektlərin Mühafizəsi Dövlət Agentliyinin]] rəis müavini (2026)&lt;ref&gt;[https://qafqazinfo.az/news/detail/veten-muharibesi-qehremani-yuksek-vezifeye-509993 Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı yüksək vəzifəyə - Təyin edildi]&lt;/ref&gt;, [[İkinci Qarabağ müharibəsi]] qazisi, [[Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.dtx.gov.az/az/news/1662.html |title=Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin İctimai əlaqələr şöbəsinin məlumatı |access-date=2023-06-03 |archive-date=2023-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603110706/https://www.dtx.gov.az/az/news/1662.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==
Füzuli İmrəliyev [[Beyləqan rayonu]]nun [[Bahar (Beyləqan)|Bahar qəsəbəsində]] anadan olub. Əslən [[Cəbrayıl rayonu]]ndandır. Orta təhsilini Beyləqan rayonu Bahar qəsəbəsi [[Sərdar İmrəliyev]] adına tam orta məktəbdə almışdır.

== Hərbi xidməti ==
[[Azərbaycan]]ın ərazi bütövlüyü və suverenliyi uğrunda gedən döyüşlərdə göstərdiyi şücaət və igidliyə, öz xidməti vəzifələrini və hərbi hissənin qarşısında qoyulmuş tapşırıqları yerinə yetirərkən fərqləndiyinə görə, [[Azərbaycan Prezidenti]] [[İlham Əliyev]]in 11.03.2008-ci il tarixli 2727 nömrəli Sərəncamına əsasən, baş leytenant Füzuli İmrəliyev [[&quot;Hərbi xidmətlərə görə&quot; medalı]] ilə təltif edilib.

[[Azərbaycan]]ın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsində xüsusi xidmətlərinə və işğal edilmiş ərazilərin azad edilməsi zamanı düşmənin məhv edilməsi üzrə qarşıya qoyulmuş döyüş tapşırığını yerinə yetirərkən göstərdiyi qəhrəmanlıq nümunəsinə görə, həmçinin hərbi qulluq vəzifəsini yerinə yetirərkən igidlik və mərdlik nümayiş etdiyinə görə, [[Azərbaycan Prezidenti]] [[İlham Əliyev]]in 09.12.2020-ci il tarixli 2336 nömrəli Sərəncamına əsasən Füzuli İmrəliyev [[Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı|&quot;Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı&quot; fəxri adına]] layiq görülüb.&lt;ref name=&quot;:VMQ&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularına &quot;Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı&quot; adının verilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 09.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı|author=Azərbaycan Prezidentinin saytı|newspaper=www.president.az|date=09.12.2020|url=https://president.az/articles/48679|accessdate=08.12.2020|language={{ref-az}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201209145030/https://president.az/articles/48679|archivedate=2020-12-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Azərbaycan]]ın [[Füzuli rayonu]]nun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılmış döyüş əməliyyatlarında iştirak edərək şəxsi igidlik və şücaət nümayiş etdiyinə görə, [[Azərbaycan Prezidenti]] [[İlham Əliyev]]in 25.12.2020-ci il tarixli 2362 nömrəli Sərəncamına əsasən Füzuli İmrəliyev [[&quot;Füzulinin azad olunmasına görə&quot; medalı]] ilə təltif edilib.&lt;ref name=&quot;:FM&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının &quot;Füzulinin azad olunmasına görə&quot; medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı|author=Azərbaycan Prezidentinin saytı|newspaper=www.president.az|date=25.12.2020|url=https://president.az/articles/49511|accessdate=25.12.2020|language={{ref-az}}|archiveurl=https://archive.today/20210117143909/https://president.az/articles/49511|archivedate=2021-01-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Azərbaycan]]ın [[Şuşa rayonu]]nun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılmış döyüş əməliyyatlarında iştirak edərək şəxsi igidlik və şücaət nümayiş etdiyinə görə, [[Azərbaycan Prezidenti]] [[İlham Əliyev]]in 29.12.2020-ci il tarixli 2370 nömrəli Sərəncamına əsasən Füzuli İmrəliyev [[&quot;Şuşanın azad olunmasına görə&quot; medalı]] ilə təltif edilib.&lt;ref name=&quot;:ŞM&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının &quot;Şuşanın azad olunmasına görə&quot; medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı|author=Azərbaycan Prezidentinin saytı|newspaper=www.president.az|date=29.12.2020|url=https://president.az/articles/49682|accessdate=29.12.2020|language={{ref-az}}|archiveurl=https://archive.today/20201229131258/https://president.az/articles/49682|archivedate=2020-12-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2 fevral 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə [[&quot;Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)&quot; yubiley medalı]] ilə təltif edilmişdir.

=== Vətən müharibəsi ===
[[Azərbaycan Daxili Qoşunları|Daxili Qoşunların]] [[Kobra (hərbi birləşmə)|&quot;Kobra&quot; xüsusi təyinatlı dəstəsinin]] komandiri olan polkovnik-leytenant Füzuli İmrəliyev 2020-ci il sentyabrın 27-də [[Azərbaycan Silahlı Qüvvələri|Azərbaycan Ordusu]] tərəfindən [[Ermənistan]] işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi məqsədilə başlanan [[İkinci Qarabağ müharibəsi]] zamanı [[Cəbrayılın azad edilməsi|Cəbrayıl]], [[Füzulinin azad edilməsi|Füzuli]], [[Hadrutun azad edilməsi|Xocavənd]], [[Murovdağ döyüşləri|Murovdağ]] və [[Şuşanın azad edilməsi]]ndə savaşıb. [[Daşaltı (Şuşa)|Daşaltı əməliyyatı]] zamanı yaralanıb.

== Təltifləri ==
* [[Fayl:AZ For the Military Services Medal ribbon (2nd version).svg|50px]] (11 mart 2008) — [[&quot;Hərbi xidmətlərə görə&quot; medalı]]
* [[Fayl:AZ 95th Anniversary of the Armed Forces Medal ribbon.svg|50px]] (26 iyun 2013) — [[&quot;Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi (1918–2013)&quot; yubiley medalı]]
* [[Fayl:AZ Hero of the Patriotic War medal ribbon.png|50px]] (9 dekabr 2020) — [[&quot;Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı&quot; medalı]]
* [[Fayl:AZ For the Liberation Medal ribbon.svg|50px]] (25 dekabr 2020) — [[&quot;Füzulinin azad olunmasına görə&quot; medalı]]
* [[Fayl:AZ For the Liberation Medal ribbon.svg|50px]] (29 dekabr 2020) — [[&quot;Şuşanın azad olunmasına görə&quot; medalı]]
* {{&quot;Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)&quot; yubiley medalı}} (2 fevral 2024) — [[&quot;Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)&quot; yubiley medalı]]

== İstinadlar ==
{{İstinadlar|2}}
{{Vətən Müharibəsi Qəhrəmanları}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan tərəfindən İkinci Qarabağ müharibəsi iştirakçıları]]
[[Kateqoriya:Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti (Azərbaycan)]]</text>
      <sha1>fr80eur2jc33xrgfyx9e87sm0ghiv3t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>İstifadəçi müzakirəsi:Moses</title>
    <ns>3</ns>
    <id>685270</id>
    <revision>
      <id>9042143</id>
      <parentid>9035131</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:56:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ElnurAshur</username>
        <id>353302</id>
      </contributor>
      <comment>/* ElnurAshur istifadəçisinin sualı (08:56, 20 avqust 2026) */ yeni bölmə</comment>
      <origin>9042143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1849" sha1="o9t13ja1nkb5ohxqjsxbrnsulhig9kr" xml:space="preserve">{{İstifadəçiqutusu|çərçivə-r=#FFFF|loqo=|məlumat= ARXİV 🔎
[[İstifadəçi müzakirəsi:Moses/Arxiv 1|Arxiv 2021]]&lt;br&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Moses/Arxiv 2|Arxiv 2022]]&lt;br&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Moses/Arxiv 3|Arxiv 2023]]&lt;br&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Moses/Arxiv 4|Arxiv 2024]]&lt;br&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Moses/Arxiv 5|Arxiv 2025]]|məlumat-r=#FFFF|məlumat-şr=#FFFF}}
&lt;br&gt;
{{TOC sağ}}
&lt;br&gt;

== [[:Həsəkə qətliamı]] səhifəsinin silinməyə namizəd göstərilməsi ==
&lt;div class=&quot;afd-notice&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;floatleft&quot; style=&quot;margin-bottom:0&quot;&gt;[[Fayl:OOjs UI icon alert-warning-black.svg|48px|alt=|link=]]&lt;/div&gt;'''[[:Həsəkə qətliamı]]''' səhifəsinin Vikipediyada saxlanıb-saxlanılmaması ilə bağlı müzakirə aparılır.

Konsensus əldə olunanadək səhifə [[Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Həsəkə qətliamı]] səhifəsində müzakirə olunacaqdır. Hər kəs, o cümlədən siz müzakirəyə qatıla, fikirlərinizi bölüşə bilərsiniz.

İstifadəçilər müzakirə zamanı səhifəni redaktə edə, eləcə də müzakirə zamanı bildirilən problemləri həll etmək üçün səhifəni təkmilləşdirə bilərlər. Bununla belə, səhifənin yuxarı hissəsində yerləşdirilmiş silinmə şablonunu götürməyin.
&lt;!-- Şablon:Sns bildirişi --&gt;&lt;/div&gt; --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Trebuchet MS; color:black&quot;&gt;Chanis&lt;/span&gt;]][[User talk:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090&quot;&gt;Caucasi&lt;/span&gt;]]''' 07:26, 14 avqust 2026 (UTC)

== [[User:ElnurAshur|ElnurAshur]] istifadəçisinin sualı (08:56, 20 avqust 2026) ==

Salam mən məqalə yaratmag istəyirəm kömək edə bilərsiniz? --[[İstifadəçi:ElnurAshur|ElnurAshur]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:ElnurAshur|müzakirə]]) 08:56, 20 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>o9t13ja1nkb5ohxqjsxbrnsulhig9kr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042203</id>
      <parentid>9042143</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:41:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moses</username>
        <id>216107</id>
      </contributor>
      <comment>/* ElnurAshur istifadəçisinin sualı (08:56, 20 avqust 2026) */ Cavab</comment>
      <origin>9042203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2113" sha1="6ta6yaqb5fvyqxsmr4nch5t2xu6cz4s" xml:space="preserve">{{İstifadəçiqutusu|çərçivə-r=#FFFF|loqo=|məlumat= ARXİV 🔎
[[İstifadəçi müzakirəsi:Moses/Arxiv 1|Arxiv 2021]]&lt;br&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Moses/Arxiv 2|Arxiv 2022]]&lt;br&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Moses/Arxiv 3|Arxiv 2023]]&lt;br&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Moses/Arxiv 4|Arxiv 2024]]&lt;br&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Moses/Arxiv 5|Arxiv 2025]]|məlumat-r=#FFFF|məlumat-şr=#FFFF}}
&lt;br&gt;
{{TOC sağ}}
&lt;br&gt;

== [[:Həsəkə qətliamı]] səhifəsinin silinməyə namizəd göstərilməsi ==
&lt;div class=&quot;afd-notice&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;floatleft&quot; style=&quot;margin-bottom:0&quot;&gt;[[Fayl:OOjs UI icon alert-warning-black.svg|48px|alt=|link=]]&lt;/div&gt;'''[[:Həsəkə qətliamı]]''' səhifəsinin Vikipediyada saxlanıb-saxlanılmaması ilə bağlı müzakirə aparılır.

Konsensus əldə olunanadək səhifə [[Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Həsəkə qətliamı]] səhifəsində müzakirə olunacaqdır. Hər kəs, o cümlədən siz müzakirəyə qatıla, fikirlərinizi bölüşə bilərsiniz.

İstifadəçilər müzakirə zamanı səhifəni redaktə edə, eləcə də müzakirə zamanı bildirilən problemləri həll etmək üçün səhifəni təkmilləşdirə bilərlər. Bununla belə, səhifənin yuxarı hissəsində yerləşdirilmiş silinmə şablonunu götürməyin.
&lt;!-- Şablon:Sns bildirişi --&gt;&lt;/div&gt; --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Trebuchet MS; color:black&quot;&gt;Chanis&lt;/span&gt;]][[User talk:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090&quot;&gt;Caucasi&lt;/span&gt;]]''' 07:26, 14 avqust 2026 (UTC)

== [[User:ElnurAshur|ElnurAshur]] istifadəçisinin sualı (08:56, 20 avqust 2026) ==

Salam mən məqalə yaratmag istəyirəm kömək edə bilərsiniz? --[[İstifadəçi:ElnurAshur|ElnurAshur]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:ElnurAshur|müzakirə]]) 08:56, 20 avqust 2026 (UTC)

:Salam, nə haqqında məqalə yaratmaq istəyirsiniz? [[User:Moses|&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print; color:#CC4E5C; text-shadow:gray 0.2em 0.2em 0.4em;&quot;&gt;Moses&lt;/span&gt;]] [[User talk:Moses|&lt;span style=&quot;color:#228B22&quot;&gt;'':)''&lt;/span&gt;]] 10:41, 20 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>6ta6yaqb5fvyqxsmr4nch5t2xu6cz4s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042204</id>
      <parentid>9042203</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:44:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ElnurAshur</username>
        <id>353302</id>
      </contributor>
      <comment>/* ElnurAshur istifadəçisinin sualı (08:56, 20 avqust 2026) */ Cavab</comment>
      <origin>9042204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2275" sha1="29o9625jsl3fjqmrouxtccnef5kzsiu" xml:space="preserve">{{İstifadəçiqutusu|çərçivə-r=#FFFF|loqo=|məlumat= ARXİV 🔎
[[İstifadəçi müzakirəsi:Moses/Arxiv 1|Arxiv 2021]]&lt;br&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Moses/Arxiv 2|Arxiv 2022]]&lt;br&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Moses/Arxiv 3|Arxiv 2023]]&lt;br&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Moses/Arxiv 4|Arxiv 2024]]&lt;br&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Moses/Arxiv 5|Arxiv 2025]]|məlumat-r=#FFFF|məlumat-şr=#FFFF}}
&lt;br&gt;
{{TOC sağ}}
&lt;br&gt;

== [[:Həsəkə qətliamı]] səhifəsinin silinməyə namizəd göstərilməsi ==
&lt;div class=&quot;afd-notice&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;floatleft&quot; style=&quot;margin-bottom:0&quot;&gt;[[Fayl:OOjs UI icon alert-warning-black.svg|48px|alt=|link=]]&lt;/div&gt;'''[[:Həsəkə qətliamı]]''' səhifəsinin Vikipediyada saxlanıb-saxlanılmaması ilə bağlı müzakirə aparılır.

Konsensus əldə olunanadək səhifə [[Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Həsəkə qətliamı]] səhifəsində müzakirə olunacaqdır. Hər kəs, o cümlədən siz müzakirəyə qatıla, fikirlərinizi bölüşə bilərsiniz.

İstifadəçilər müzakirə zamanı səhifəni redaktə edə, eləcə də müzakirə zamanı bildirilən problemləri həll etmək üçün səhifəni təkmilləşdirə bilərlər. Bununla belə, səhifənin yuxarı hissəsində yerləşdirilmiş silinmə şablonunu götürməyin.
&lt;!-- Şablon:Sns bildirişi --&gt;&lt;/div&gt; --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Trebuchet MS; color:black&quot;&gt;Chanis&lt;/span&gt;]][[User talk:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090&quot;&gt;Caucasi&lt;/span&gt;]]''' 07:26, 14 avqust 2026 (UTC)

== [[User:ElnurAshur|ElnurAshur]] istifadəçisinin sualı (08:56, 20 avqust 2026) ==

Salam mən məqalə yaratmag istəyirəm kömək edə bilərsiniz? --[[İstifadəçi:ElnurAshur|ElnurAshur]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:ElnurAshur|müzakirə]]) 08:56, 20 avqust 2026 (UTC)

:Salam, nə haqqında məqalə yaratmaq istəyirsiniz? [[User:Moses|&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print; color:#CC4E5C; text-shadow:gray 0.2em 0.2em 0.4em;&quot;&gt;Moses&lt;/span&gt;]] [[User talk:Moses|&lt;span style=&quot;color:#228B22&quot;&gt;'':)''&lt;/span&gt;]] 10:41, 20 avqust 2026 (UTC)
::Mehdi Hüseynzadə stadionu barədə [[İstifadəçi:ElnurAshur|ElnurAshur]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:ElnurAshur|müzakirə]]) 10:44, 20 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>29o9625jsl3fjqmrouxtccnef5kzsiu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Əfqan Nağıyev</title>
    <ns>0</ns>
    <id>685285</id>
    <revision>
      <id>9042118</id>
      <parentid>9038597</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:57:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Toghrul R</username>
        <id>147643</id>
      </contributor>
      <comment>tərtibat</comment>
      <origin>9042118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10810" sha1="hw5dd525k9o7if6wp1glxyinv9h3iki" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs
|vəzifə_1     = [[Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti]] rəisinin beynəlxalq əlaqələr üzrə müavini
|bayraq_1     = Azerbaijan Border Guards seal.svg
|bayraq2_1    = Flag of Azerbaijan.svg
|başlanğıc_1  = 2020
|son_1        = 
|rəis_1       = [[Elçin Quliyev (hərbçi)|Elçin Quliyev]]
|əvvəlki_1    = 
|sonrakı_1    = 

|vəzifə_2     = [[Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin Sahil Mühafizəsi]]nin rəisi
|bayraq_2     = Azerbaijan Border Guards seal.svg
|bayraq2_2    = Flag of Azerbaijan.svg
|başlanğıc_2  = 2012
|son_2        = 2020
|rəis_2       = [[Elçin Quliyev (hərbçi)|Elçin Quliyev]]
|əvvəlki_2    = [[İlham Mehdiyev]]
|sonrakı_2    = [[Elşən Verdiyev]]

|mənsubiyyəti = [[Azərbaycan Silahlı Qüvvələri]]
|qoşun növü   = [[Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)|Dövlət Sərhəd Xidməti]]
|rütbəsi      = {{General-leytenant/Azərbaycan|DSX}}
|döyüşlər     =
{{Tree list}}{{*}} [[İkinci Qarabağ müharibəsi|Qarabağ müharibəsi (2020)]]
** [[Cəbrayılın azad edilməsi]]
** [[Füzulinin azad edilməsi]]
** [[Zəngilanın azad edilməsi]]
|təltifləri   = {{&quot;Qarabağ&quot; ordeni}} {{&quot;Azərbaycan Bayrağı&quot; ordeni|2004}} {{&quot;Azərbaycan Bayrağı&quot; ordeni}} {{2-ci dərəcəli &quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni}} {{3-cü dərəcəli &quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni}} {{&quot;Vətən uğrunda&quot; medalı}} {{&quot;Hərbi xidmətlərə görə&quot; medalı|2008}} {{&quot;Cəbrayılın azad olunmasına görə&quot; medalı}} {{&quot;Füzulinin azad olunmasına görə&quot; medalı}} {{&quot;Zəngilanın azad olunmasına görə&quot; medalı}} {{&quot;Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə&quot; 1-ci dərəcəli medalı}} {{&quot;Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə&quot; 2-ci dərəcəli medalı}} {{&quot;Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə&quot; 3-cü dərəcəli medalı}} {{&quot;Şücaətə görə&quot; medalı}} {{&quot;Sərhəddə fərqlənməyə görə&quot; medalı}} {{&quot;Hərbi əməkdaşlıq sahəsində xidmətlərə görə&quot; medalı}} {{&quot;Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi (1918-2013)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Azərbaycan Silahlı Qüvvələri Veteranı&quot; medalı}} {{&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; 1-ci dərəcəli medalı}} {{&quot;Azərbaycan Sərhəd Mühafizəsinin 90 illiyi (1919–2009)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Azərbaycan Sərhəd Mühafizəsinin 95 illiyi (1919–2014)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Azərbaycan Sərhəd Mühafizəsinin 100 illiyi (1919–2019)&quot; yubiley medalı}}
}}

'''Əfqan Vəli oğlu Nağıyev''' ({{DVTY}}) — [[Azərbaycan Silahlı Qüvvələri]]nin [[general-leytenant (Azərbaycan)|general-leytenantı]] (2018), [[Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)|Dövlət Sərhəd Xidməti]] rəisinin beynəlxalq əlaqələr üzrə müavini (2020-ci ildən).

== Həyatı ==
Əfqan Nağıyev 1 oktyabr 1966-cı ildə [[Cəlilabad rayonu]]nda anadan olmuşdur.

== Hərbi xidməti ==
[[Azərbaycan]]ın [[Cəbrayıl rayonu]]nun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə [[Azərbaycan Respublikası Prezidenti]]nin 24 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Əfqan Vəli oğlu Nağıyev [[&quot;Cəbrayılın azad olunmasına görə&quot; medalı]] ilə təltif edildi.&lt;ref name=&quot;:CM&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının &quot;Cəbrayılın azad olunmasına görə&quot; medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|website= [[president.az]]|date=24 dekabr 2020|url=https://president.az/articles/49462|access-date=24 dekabr 2020|archive-url=https://archive.today/20210119094156/https://president.az/articles/49462|archive-date=2021-01-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Azərbaycan]]ın [[Zəngilan rayonu]]nun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə [[Azərbaycan Respublikası Prezidenti]]nin 25 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Əfqan Vəli oğlu Nağıyev [[&quot;Zəngilanın azad olunmasına görə&quot; medalı]] ilə təltif edildi.&lt;ref name=&quot;:ZM&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının &quot;Zəngilanın azad olunmasına görə&quot; medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|website= [[president.az]]|date=25 dekabr 2020|url=https://president.az/articles/49512|access-date=25 dekabr 2020|archive-url=https://archive.today/20210117145325/https://president.az/articles/49512|archive-date=2021-01-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Azərbaycan]]ın [[Füzuli rayonu]]nun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə [[Azərbaycan Respublikası Prezidenti]]nin 24 iyun 2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Əfqan Vəli oğlu Nağıyev [[&quot;Füzulinin azad olunmasına görə&quot; medalı]] ilə təltif edildi.&lt;ref name=&quot;:LM&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının &quot;Füzulinin azad olunmasına görə&quot; medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 24 iyun 2021-ci il tarixli Sərəncamı|website= [[president.az]]|date=24 iyun 2021|url=https://president.az/articles/52264|access-date=24 iyun 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625000000/https://https//udn.com/news/story/121424/4659358|archive-date=2020-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Təltifləri ==
* [[Fayl:Azerbaijani Flag Order ribbon (1st version).svg|50px]]&quot;Azərbaycan Bayrağı&quot; ordeni — 30.07.2004
* [[Fayl:AZ For the Military Services Medal ribbon (1st version).svg|50px]] &quot;Hərbi xidmətlərə görə&quot; medalı — 18.08.2008&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |url=http://www.e-qanun.az/framework/15298 |access-date=2022-08-01 |archive-date=2021-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201061326/http://e-qanun.az/framework/15298 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* [[Fayl:AZ For the Fatherland Medal ribbon (2nd version).svg|50px]]&quot;Vətən uğrunda&quot; medalı — 14.08.2009&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |url=http://www.e-qanun.az/framework/18252 |access-date=2022-08-01 |archive-date=2020-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035110/http://www.e-qanun.az/framework/18252 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* [[Fayl:AZ For service to the Fatherland order ribbon.png|50px]] 3-cü dərəcəli &quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordenİ — 15.08.2014&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://president.az/az/articles/view/12639/print |title= Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |access-date=2022-03-13 |archive-date= 2024-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113201558/https://president.az/az/articles/view/12639/print |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* [[Fayl:AZ Karabakh order ribbon.png|50px]] &quot;Qarabağ&quot; ordeni — 09.12.2020&lt;ref name=&quot;:QO&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının &quot;Qarabağ&quot; ordeni ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentini Sərəncamı|website= [[e-qanun.az]]|date=9 dekabr 2020|url=http://e-qanun.az/framework/46425|access-date=9 dekabr 2020|archive-url=https://archive.today/20210116083921/http://e-qanun.az/framework/46425|archive-date=2021-01-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[Fayl:AZ For the Liberation Medal ribbon.svg|50px]] &quot;Cəbrayılın azad olunmasına görə&quot; medalı — 24.12.2020&lt;ref name=&quot;:CMEQ&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının &quot;Cəbrayılın azad olunmasına görə&quot; medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|website= [[e-qanun.az]]|date=24 dekabr 2020|url=http://e-qanun.az/framework/46533|access-date=24 dekabr 2020|archive-url=https://archive.today/20210116084039/http://e-qanun.az/framework/46533|archive-date=2021-01-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[Fayl:AZ For the Liberation Medal ribbon.svg|50px]] &quot;Zəngilanın azad olunmasına görə&quot; medalı — 25.12.2020&lt;ref name=&quot;:ZMEQ&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının &quot;Zəngilanın azad olunmasına görə&quot; medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|website= [[e-qanun.az]]|date=25 dekabr 2020|url=http://e-qanun.az/framework/46530|access-date=25 dekabr 2020|archive-url=https://archive.today/20210116083959/http://e-qanun.az/framework/46530|archive-date=2021-01-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[Fayl:AZ For the Liberation Medal ribbon.svg|50px]] &quot;Füzulinin azad olunmasına görə&quot; medalı — 24.06.2021&lt;ref name=&quot;:FM&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının &quot;Füzulinin azad olunmasına görə&quot; medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|website= [[e-qanun.az]]|date=24 iyun 2021|url=http://e-qanun.az/framework/47710|access-date=24 iyun 2021|archive-url=https://archive.today/20210626101849/http://e-qanun.az/framework/47710|archive-date=2021-06-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[Fayl:Azerbaijani Flag Order ribbon (1st version).svg|50px]] &quot;Azərbaycan Bayrağı&quot; ordeni — 17.08.2023&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://e-qanun.az/framework/55494 |title=e-qanun.az |access-date=2026-07-30 |archive-date=2025-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250226010049/https://e-qanun.az/framework/55494 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* [[Fayl:AZ Flag ribbon.svg|50px]] [[&quot;Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)&quot; yubiley medalı]] — 02.02.2024
* [[Fayl:AZ For service to the Fatherland order ribbon.png|50px]] [[&quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni (Azərbaycan)|2-ci dərəcəli &quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni]] — 14.08.2026&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı » Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi |url=https://president.az/az/articles/view/73291 |access-date=2026-08-17 |website=president.az |language=az}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycanlı generallar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan tərəfindən İkinci Qarabağ müharibəsi iştirakçıları]]</text>
      <sha1>hw5dd525k9o7if6wp1glxyinv9h3iki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qara qətliamı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>694032</id>
    <revision>
      <id>9042047</id>
      <parentid>7415035</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T06:02:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9042047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3859" sha1="mowsymm2hx2hjq9wvpib4zjea1btkyc" xml:space="preserve">{{Terror hücumu
 |Adı           = Qara qətliamı &lt;br/&gt; {{lang-tr|Gara Katliamı}}
 |Münaqişə      = [[Pəncə Əməliyyatları]] (2021-)
 |Şəkil         =
 |Şəkil miqyası = 250px
 |İmza          = Qətliamın baş verdiyi yer.
 |Hücum üsulu   = [[Qətliam]], [[terrorizm]]
 |Hücum yeri    = Qara, [[Şimali İraq]], [[İraq]]
 |lat_dir       = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir       = |lon_deg =|lon_min =  |lon_sec =
 |Koordinatlar  = {{coord|37.0129733|N|43.3500105|E}}
 |Hücum hədəfi  = Zəifdir [[Türk]] mülki vətəndaşları
 |Tarix         = 10 fevral 2021
 |Vaxt          = 
 |Girov sayı    = 
 |Girovlar      = 
 |Həlak olanlar =  13&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cnnturk.com/video/turkiye/garada-pkk-katliami-13-sehit |title=Gara'da PKK katliamı: 13 şehit |date=16 fevral 2021 |work=CNN Türk |language=tr }}&lt;/ref&gt;
 |Yaralılar     = 
 |Terrorçu sayı = 
 |Terrorçular   = 
 |Qatil sayı    = 
 |Qatillər      = 
 |Təşkilatçılar = [[Fayl:Flag of Kurdistan Workers' Party.svg|25px]] [[PKK]]
 |Təşkilat növü = 
 |Şübhəlilər    = 
 |Silah         = 
 |commons       = 
}}
'''Qara qətliamı''' {{lang-tr|Gara Katliamı}} 13 Fevral 2021-ci ildə, [[Türkiyə Silahlı Qüvvələri]] Şimali İraqın Qara bölgəsində Pençe-Kartal 2 Əməliyyatına başladıqdan sonra [[PKK]] tərəfindən mağarada tutulan on üç silahsız mülki şəxsin öldürülməsi.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/msb-abd-garada-yasanan-katliamdan-pkkyi-sorumlu-tuttuklarini-teyit-etti-1813997 |title=MSB: ABD, Gara’da yaşanan katliamdan PKK’yi sorumlu tuttuklarını teyit etti |date=15 fevral 2021 |work=Cumhuriyet |language=tr |access-date=2021-03-13 |archive-date=2021-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226133137/https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/msb-abd-garada-yasanan-katliamdan-pkkyi-sorumlu-tuttuklarini-teyit-etti-1813997 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |first=Onur |last=Ant |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-02-14/turkey-says-militant-group-pkk-executed-13-hostages-in-iraq |title=Turkey Says Militant Group PKK Executed 13 Hostages in Iraq |date=14 fevral 2021 |work=Bloomberg News |access-date=2021-03-13 |archive-date=2021-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418170202/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-02-14/turkey-says-militant-group-pkk-executed-13-hostages-in-iraq |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Nəticə ==
13 silahsız mülki qurtarmaq üçün başladılan əməliyyatda, PKK tərəfindən qaçırılan girovların saxlanıldığı mağaraya girmək və girovları qurtarmaq üçün xilasetmə əməliyyatı uğursuz oldu və on üç silahsız PKK silahlısı tərəfindən öldürüldü. Qırğından sonra Türkiyə İraqın Qara bölgəsində PKK terrorçularını hədəfə aldı.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://az.rasthaber.com/turkiy-iraqin-qara-bolgsind-pkk-terrorcularini-hdf-aldi.html|title= Türkiyə ordusu Qara bölgəsində PKK terrorçularını hədəfə aldı|date= 20 fevral 2021|publisher= Rast Haber|url-status= }}&lt;/ref&gt;

== Qurban == 
{{Siyahı sütunlarla|3|
* Hüseyin Sarı, mütəxəssis çavuş
* Sedat Yabalak, polis məmuru
* Semih Özbey, çavuş mayor
* Adil Kavaklı, tankçı
* Vedat Kaya, polis məmuru
* Süleyman Sungur, jandarma xüsusi
* Mövlüt Kahveci, mütəxəssis çavuş
* Müslüm Altıntaş, topçu
* Sedat Sorgun, xüsusi
* Ümit Gıcır, mütəxəssis çavuş
* Aydın Köse, mülki
* Muhammet Salih Kanca, mülki
* Cotyar Muhsin, mülki
}}

== Həmçinin bax ==
* [[PKK təşkilatının həyata keçirdiyi teraktların xronologiyası (2020-ci illər)]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|2}}

[[Kateqoriya:2021-ci ildə İraq]]
[[Kateqoriya:Kürdüstan Fəhlə Partiyası tərəfindən həyata keçirilən hücumlar]]
[[Kateqoriya:İraqda qətliamlar]]</text>
      <sha1>mowsymm2hx2hjq9wvpib4zjea1btkyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:İspan-ABŞ müharibəsi</title>
    <ns>14</ns>
    <id>699059</id>
    <revision>
      <id>9042012</id>
      <parentid>8887448</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:58:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</comment>
      <origin>9042012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="250" sha1="8z9gyz87imnnlh4fj4v08oz8pn4jwia" xml:space="preserve">{{Vikianbar kateqoriyası|Spanish-American War}}
{{catmore}}

[[Kateqoriya:ABŞ-nin müharibələri]]
[[Kateqoriya:İspaniyanın müharibələri]]
[[Kateqoriya:ABŞ–İspaniya münasibətləri]]
[[Kateqoriya:Kuba tarixi]]
[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</text>
      <sha1>8z9gyz87imnnlh4fj4v08oz8pn4jwia</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Danimarka Qərbi Hindistanı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>709422</id>
    <revision>
      <id>9042010</id>
      <parentid>8992047</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:58:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</comment>
      <origin>9042010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9803" sha1="grvl4mo3xxfyxephpd9evv9ab38j3yb" xml:space="preserve">{{Tarixi dövlət}}
'''Danimarka Qərbi Hindistanı''' ({{dil-da|Dansk Vestindien}}) — [[Sent-Tomas]], [[Sent-Con (ada)|Sent-Con]] və [[Santa-Krus (Virciniya adaları)|Sent-Krua]] adalarını və yaxınlıqdakı bir sıra adaları əhatə edən [[Kiçik Antil adaları]] arxipelağında Danimarka koloniyası.

Koloniya, [[Danimarka]]nın bir Qərbi Hindistan şirkəti tərəfindən 1672-ci ildə quruldu. 1755-ci ildə şirkət milliləşdirildi. [[Afrika]]dan adalara kölələr əkinlərdə işləmək üçün gətirildi, lakin 1792-ci ildə Danimarka hökuməti kölə ticarətini qadağan etdi və 1848-ci ildə köləlik ləğv edildi. 19-cu əsrin ikinci yarısında adaların Amerika Birləşmiş Ştatlarına satılması ilə bağlı müzakirələr başladı, lakin bu müqavilə Ştatlarda başlayan vətəndaş müharibəsi ilə qarşısı alındı. [[Birinci Dünya müharibəsi]]nin başlamasından sonra, adaların [[Almaniya]] tərəfindən işğalı təhlükəsi var idi. 1917-ci ildə adalar 25 milyon dollara ABŞ-yə satıldı. Birləşmiş Ştatların bir hissəsi olaraq, Danimarka Qərbi Hindistanına [[ABŞ Vircin adaları]] adı verildi.

== Coğrafiyası ==
[[Fayl:Dansk Vestindia.png|left|thumb|180px|&lt;small&gt;Xəritə&lt;/small&gt;]]
Danimarka Qərbi Hindistanını təşkil edən adalar [[Puerto-Riko]]dan 60 kilometr şərqdə yerləşir. Koloniya, əksəriyyəti günümüzdə yaşamayan yalnız 68 adadan ibarət idi &lt;ref name=&quot;БРЭ&quot;&gt;{{BEEL|Виргинские Острова|id=1915809}}&lt;/ref&gt;. Şimaldan [[Atlantik okean|Atlantik okeanı]], cənubdan - [[Karib dənizi]] ilə yuyulur və Puerto Riko xəndəkində yerləşirlər&lt;ref name=&quot;Geography&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.vinow.com/general_usvi/geography/|title=Virgin Islands: Geography|lang=en|website=www.vinow.com|access-date=2021-06-30|archive-date=2014-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140516101254/http://www.vinow.com/general_usvi/geography/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Arxipelaqdakı ən böyük ada, 212&amp;nbsp;km² sahəsi olan [[Santa-Krus (Virciniya adaları)|Santa-Krus]]. 1754-1871-ci illərdə koloniyanın paytaxtı — [[Kristiansted]] idi. İkinci ən böyük ada, Danimarkalıların yaşayış yeri qurduğu Vest-Hinddaki ilk ada olan Sent-Tomas (80&amp;nbsp;km²). Bunun üzərində 1672-1754 və 1871-1917-ci illərdə koloniyanın paytaxtı Charlotte Amalie yerləşdi. Sahə baxımından üçüncü yeri [[Sent-Con (ada)|Sent-Con]] adası (49&amp;nbsp;km²), dördüncü - Voter-Aylend (təxminən 2&amp;nbsp;km²) &lt;ref&gt;{{cite web|title=Crown Mountain|url=http://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:3:0::NO::P3_FID:1613857|publisher=[[Coğrafi adların informasiya sistemi (ABŞ)|The Geographic Names Information System]]|lang=en|website=geonames.usgs.gov|access-date=2021-06-30|archive-date=2018-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716194935/https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:3:0::NO::P3_FID:1613857|url-status=live}}&lt;/ref&gt; tutur. Danimarka Qərbi Hindistanının ümumi sahəsi 352&amp;nbsp;km² idi &lt;ref name=&quot;БРЭ&quot; /&gt;.

Adalar dağlıqdır, əsasən əhəng daşlarından ibarətdir, qədim kristal və ya vulkanik süxurların kənarları var&lt;ref name=&quot;Basic Information&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nps.gov/viis/planyourvisit/basicinfo.htm|title=Basic Information|publisher=Virgin Islands National Park|lang=en|website=www.nps.gov|access-date=2021-06-30|archive-date=2018-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716165637/https://www.nps.gov/viis/planyourvisit/basicinfo.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ən yüksək nöqtə Tac dağıdır, 474 m. Adalardan kənar dəniz suları balıq, xərçəngkimilər və mollyuskalarla zəngindir. Danimarkalıların adalarda çoxsaylı əkinlər yaratması nəticəsində flora və fauna böyük ölçüdə məhv edildi. İndi Sent-Con adasının 60% -i Vircin Adaları Milli Parkı tərəfindən işğal edilmişdir &lt;ref name=&quot;Basic Information&quot;/&gt; və Sent-Tomas adasında kiçik əkin yerlərində yüngül meşələr və kollar vardır.

== Daxili siyasəti ==
[[Fayl:Stamp Danish West Indies 1905 20b.jpg|thumb|280px|&lt;small&gt;Nominal dəyəri 20 [[Bit (pul vahidi)|bit]] olan 1905-ci ilin markası&lt;/small&gt;]]
=== İqtisadiyyatı ===
Əvvəlcə koloniyada ümumiyyətlə pul sistemi yox idi. Əmtəə mübadiləsi üstünlük təşkil etdi və hesab vahidi bir funt şəkər idi{{sfn|Возгрин|2012|c=83}}. Koloniyanın dövlətin mülkiyyətinə keçməsi ilə koloniya öz pul vahidi — Vest-Hindistan riqsdaler təqdim etdi. 1849-cu ildə, Qərbi Hindistan riqsdaler dövriyyədən çıxarıldı və onun yerinə West Indian daller gətirildi. Valyutanın nominal dəyəri həm Danimarkada (dalerlərdə), həm də ingilis dilində (dollarla) göstərilmişdir. Həmçinin dövriyyədə bir tac ilə &quot;FR&quot; monoqramı şəklində əks markalanmış xarici sikkələr var idi. 1869-cu ildə qəpik-quruş sikkələrin zərb edilməsi başladı. 1904-cü ildə müstəsna emissiya hüququ alan Danimarka Qərbi Hindistanın Milli Bankı quruldu. Eyni zamanda, koloniya Latın Pul Birliyinin standartlarını qəbul etdi, lakin rəsmi olaraq ona qoşulmadı&lt;ref name=&quot;The National Bank&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.virgin-islands-history.org/en/history/sale-of-the-danish-west-indian-islands-to-the-usa/the-danish-west-indian-national-bank/|title=The Danish-West Indian National Bank|website=www.virgin-islands-history.org|publisher=The Danish National Archives|accessdate=2018-07-23|lang=en|archive-date=2018-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180724032227/https://www.virgin-islands-history.org/en/history/sale-of-the-danish-west-indian-islands-to-the-usa/the-danish-west-indian-national-bank/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Ədəbiyyat ==
;rus dilində
* {{kitab3
 | автор         = Возгрин В. Е.
 | заглавие      = Исчезнувшие острова (скандинавская Вест–Индия)
 | ссылка        = http://novist.history.spbu.ru/sborniki_02_2012.html 
 | издание       = Санкт-Петербург и страны Северной Европы. Материалы тринадцатой ежегодной международной научной конференции
 | место         = СПб. 
 | издательство  = РГХА
 | год           = 2012
 | страницы      = 81—109
 | ref           = Возгрин
}}
* {{kitab3
 | автор         = [[Abram Dridzo|Дридзо А. Д.]]
 | заглавие      = Датская Вест-Индия в конце XVII в. (остров Сент-Томас и его губернаторы)
 | издание       = Скандинавские чтения 2000 года
 | место         = СПб.
 | издательство  = [[Наука (издательство)|Наука]]
 | год           = 2002 
 | страницы      = 237—246
 | ref           = Дридзо
}}

;ingilis dilində
* {{kitab3
 | автор         = {{nobr|Dookhan, I.}}
 | заглавие      = A history of the Virgin Islands of the United States
 | ссылка        = http://www.worldcat.org/title/history-of-the-virgin-islands-of-the-united-states/oclc/1019339487
 | место         = Kingston 
 | издательство  = Canoe Press
 | год           = 1994
 | страниц       = 321 
 | ref           = Dookhan
}}
* {{kitab3
 | автор         = Gøbel, Erik
 | заглавие      = Danish Shipping Along the Triangular Route, 1671–1802: voyages and conditions on board
 | издание       = Scandinavian Journal of History
 | ссылка        = http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03468755.2011.564065#preview
 | номер         = Vol. 36, No. 2
 | год           = 2011
 | страницы      = 135—155
 | ref           = Gøbel
}}
* {{kitab3
 | автор         = Kitchin, Thomas
 | заглавие      = The Present State of the West-Indies: Containing an Accurate Description of What Parts Are Possessed by the Several Powers in Europe
 | издание       = 
 | ссылка        = http://www.wdl.org/en/item/4397/view/1/21/
 | место         = London 
 | издательство  = R. Baldwin
 | год           = 1778
 | ref           = Kitchin
}}
* {{kitab3
 | автор         = {{nobr|Knox, John P.}}
 | заглавие      = A Historical Account of St. Thomas
 | ссылка        = https://books.google.ru/books?id=eFI78OWTgsYC&amp;redir_esc=y
 | место         = New York
 | издательство  = Charles Schribner
 | год           = 1852
 | страниц       = 271
 | ref           = Knox
}}
* {{kitab3
 | автор         = {{nobr|Westergaard, W.}}
 | заглавие      = The Danish West Indies Under Company Rule (1671-1754)
 | ссылка        = https://archive.org/details/danishwestindies008145mbp
 | место         = New York
 | издательство  = The Macmillan Company
 | год           = 1917
 | страниц       = 429 
 | ref           = Westergaard
}}

== Xarici keçidlər ==
{{Vikilər
|Portal = Дания
|commons = United States Virgin Islands
|voy  = Danimarka Qərbi Hindistanı
}}
* {{cite web|title=The Danish West-Indies|url=https://www.virgin-islands-history.org|website=www.virgin-islands-history.org|publisher=Danish National Archives|accessdate=2018-07-16|lang=en}}
* {{cite web|url=http://www.virgin-islands-history.dk|title=Virgin Islands History|website=www.virgin-islands-history.dk|publisher=The Danish State Archives|accessdate=2018-07-16|lang=en}}

{{xarici istinadlar}}

[[Kateqoriya:1917-ci ildə ləğv olunanlar]]
[[Kateqoriya:Danimarka tarixi]]
[[Kateqoriya:Tarixi dövlətlər]]
[[Kateqoriya:Keçmiş Danimarka müstəmləkələri]]
[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</text>
      <sha1>grvl4mo3xxfyxephpd9evv9ab38j3yb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vest-Hind şirkəti (Fransa)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>709448</id>
    <revision>
      <id>9042020</id>
      <parentid>6688916</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</comment>
      <origin>9042020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4293" sha1="mfyw48ibvd5o8hngtswt14jbt31j502" xml:space="preserve">{{Şirkət}}

'''Fransa Vest-Hind şirkəti''' ({{dil-fr|Compagnie française des Indes occidentales}}) — 1664-1674-cü illərdə mövcud olan Fransız ticarət şirkəti.

Şirkət, 1664-cü ildə Yeni Fransa müstəmləkə edən Kardinal Richelieu'nun kurduğu, Yüz Səhmdarın Şirkəti olaraq da bilinen Yeni Fransa Şirkətinin yerinə kral niyyətli [[Jan-Batist Kolber]] tərəfindən yaradıldı. Şirkət mərkəzi 6 milyon livr sərmayə ilə yeni qurulan Normandiya Le Havre-də yerləşirdi. Şirkət, Afrika və Amerikanın Atlantik sahillərində yerləşən bütün Fransız mülklərinə 40 il müddətində sahiblik etdi və Amerika ilə ticarətdə inhisara sahib oldu. Şirkətin Kanadada Qvadeluapa başlayan şəkər istehsalından əldə etdiyi gəlir hesabına məskunlaşacağı düşünülürdü.

== Antil adalarında şirkətin fəaliyyəti ==
Antillərdəki Fransız köçkünlər, şirkəti Afrikadan yetərincə kölə tədarük etməməkdə ittiham etdilər, nəticədə Fransız şəkər istehsalının İngilislərə itkisi oldu (İngilislər 1670-ci illərdə Yamaykada kölə idxal etməyə başladı)&lt;ref&gt;[http://archive.wikiwix.com/cache/20110223200344/http://www.histoirequebec.qc.ca/publicat/vol8num3/v8n3_7pd.htm Публикация на сайте исторического общества Квебека]&lt;/ref&gt;.

== Şirkətin Afrikadakı fəaliyyəti ==
Firmanın Afrikadan az kölə gətirməsinin səbəbi, Hollandiyalıların Amerikaya qul tədarükü üçün İspanlardan aldığı inhisardır (Asiento). Kolbert 1660-cı illərdə Hollandiyanı Fransız iqtisadiyyatının inkişafına cəlb etdiyindən, kölə bazarında qiymətlərin enməsinə və Hollandiyalı tacirlərin qəzəbinə səbəb olmamaq üçün Afrika sahillərindəki Fransız fəaliyyətlərini məhdudlaşdırdı&lt;ref name=&quot;Encyclopædia Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=St. Croix: island, United States Virgin Islands – Britannica|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|url=https://www.britannica.com/place/Saint-Croix|access-date=April 20, 2021|archive-date=September 22, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922003524/https://www.britannica.com/place/Saint-Croix|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Bununla birlikdə, 1669-cu ildə Kolbert, Hollandiyada Afrikadakı möhkəmləndirilmiş postları ələ keçirmək üçün gizli bir plan hazırladı. Sonrakı illərdə, Holland məskənlərinin mövqeyini aydınlaşdırmaq üçün Afrika sahilləri boyunca bir neçə kəşfiyyat missiyası həyata keçirildi. Lakin plan heç vaxt qüvvəyə minmədi&lt;ref name=&quot;Westergaard&quot;&gt;{{cite book|last1=Westergaard|first1=Waldemar|title=The Danish West Indies Under Company Rule (1671–1754)|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.60691|date=1917|publisher=The Macmillan Company|location=New York|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.60691/page/n252 206]–209, 222–225, 235, 243}}&lt;/ref&gt;

== Şirkətin ləğvi ==
1672-ci ildə Holland müharibəsinin başlaması Fransız Qərbi Hindistan Şirkətinin fəaliyyətini pozdu. 1674-cü ilin dekabrında ticarət şirkəti ləğv edildi və xaricdəki koloniyaların idarəsi birbaşa kralın nəzarətinə keçdi&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=A1ARTA0001816|title=Compagnie des Indes occidentales|access-date=2020-10-27|website=thecanadianencyclopedia.com|last=MIQUELON|first=DALE|archive-url=https://web.archive.org/web/20060707080458/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=A1ARTA0001816|archive-date=2006-07-07|publisher=Historica Foundation of Canada|year=2006}}&lt;/ref&gt;.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
*{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1G1-151652275.html|title=French colonial West Indian armoires. - HighBeam Encyclopedia|access-date=2020-10-27|website=HighBeam Encyclopedia|last=CONNORS|first=MICHAEL|archive-url=https://web.archive.org/web/20070301134321/http://www.encyclopedia.com/doc/1G1-151652275.html|archive-date=2007-03-01|publisher=Brant Publications, Inc.|year=2006}}
*[http://www.ghcaraibe.org/hist/histfwi1.html Another account in ghcaraibe.org]

{{xarici istinadlar}}

[[Kateqoriya:Ticarət şirkətləri]]
[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</text>
      <sha1>mfyw48ibvd5o8hngtswt14jbt31j502</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hərmələ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>718758</id>
    <revision>
      <id>9041980</id>
      <parentid>8842017</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9041980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4387" sha1="mlsslxq56tdwuaeqhkc3vu5cpn2p8er" xml:space="preserve">{{Tərəfli}}{{Vikiləşdirmək}}{{Şəxs 
|adı = Hərmələ
|orijinal adı = Hərmələ ibn Kahil Əsədi
|şəkil = 
|şəklin ölçüsü = 
|şəklin izahı = 
|digər adı = Hərmələ ibn kahin
|doğum tarixi = 
|doğum yeri = [[kufə]]
|vəfat tarixi = 
|vəfat yeri = [[kufə]]
|vəfat səbəbi = 
|dəfn yeri = 
|vətəndaşlığı = 
|milliyyəti = ərəb
|dini = 
|ixtisası = 
|təhsili = 
|fəaliyyəti = 
|fəaliyyət illəri = 
|tanınır = 
|mükafatları = 
|imzası = 
|imzanın ölçüsü = 
|imzanın izahı = 
|saytı = 
|vikianbar = 
}}

İslam tarixində, '''Hərmələ ibn kahil''' 10 oktyabrda [[Məhəmməd]]in nəvəsi [[Əli Əsğər|Əli əl-Əsğər]] ibn [[Hüseyn ibn Əli|Hüseynin]] qətlə yetirdi.&lt;ref&gt;{{citation|عنوان=شخصیت‌شناسی عاشورا-حرملة بن کاهل اسدی|url=http://pajuhesh.irc.ir/product/book/show.text/id/574/order/94|بازبینی=2020-05-21|publisher=rəsul ələvi|5=isbn|date=2001|page=94|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2021-09-08|archive-date=2021-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909034536/http://pajuhesh.irc.ir/product/book/show.text/id/574/order/94|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Mohammed Raza Dungersi|title=A Brief Biography of Imam Husayn (a.s.)|url=https://books.google.com/books?id=XYNkAwAAQBAJ&amp;pg=PA27|year=2012|publisher=Bilal Muslim Mission of Tanzania|isbn=9976956851|pages=27–|date=December 2018|access-date=2021-09-08|archive-date=2022-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220805123638/https://books.google.com/books?id=XYNkAwAAQBAJ&amp;pg=PA27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aqaed.info/ahlulbait/books/mws-ashwra/indexs.html] {{Wayback|url=http://www.aqaed.info/ahlulbait/books/mws-ashwra/indexs.html|date=20150923172748}} yaradan: seyx cavad muhəddesi، tərcümə xəlil zamel əsami {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172748/http://www.aqaed.info/ahlulbait/books/mws-ashwra/indexs.html|date=23 september 2015}}&lt;/ref&gt;

== Həyat ==
Tarixi mənbələrdə Kərbəla hadisəsindən qabaq Hərmələnın həyatı ilə bağlı heç bir şey yoxdur, ancaq Bəni Əsədin [[qul]] olduğu və onların tərbiyəsi altında böyüdüyü üçün &quot;Bəni Əsəd&quot; ə aid edilmişdir. Bəzi mənbələr adının &quot;Hərmələ bin Kahin&quot;&lt;ref&gt;{{cite|title=İbn əl-əsir &quot;əl-Kamil fi-tarix&quot; kitabında fel formalarının zaman əhəmiyyəti: Kontekst işığında bir araşdırma|مسار=http://dx.doi.org/10.12816/0000819|book=cəsur|date=2013-09|issn=2314-8489|page=409–413|العدد=1|DOI=10.12816/0000819|الأول=Məhəmməd Səid|url=http://platform.almanhal.com/Reader/Article/35260|access-date=2021-09-08|archive-date=2018-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602110433/http://platform.almanhal.com/Reader/Article/35260|url-status=unfit}}&lt;/ref&gt; olduğunu söyləyib.

== Aşura günü ==
Hərmələ [[Aşura günü]] [[Ömər ibn Səd|Ömər ibn Sədin]] oxçularından olub. [[Hüseyn ibn Əli|İmam Hüseynin]] hələ [[süd]] əmən oğlu Abdullah ibn Hüseyni atasının qucağında oxla qətlə yetirib. Eyni şəkildə Abdullah ibn Həsənin də qatili olduğu sənədlərdə göstərilib. Abbas ibn Əlinin də qətlə yetirilməsində rol oynayıb. Sənədlərdə göstərilib ki, Abbas ibn Əlinin kəsilmiş başını Kufəyə aparan şəxsdir. İbn Əsir onu Əbu Bəkr ibn Həsənin qatili kimi qeyd edir.

== İmam Səccadın duası ==
Hərmələyə &quot;Nahiyə&quot; ziyarətində [[lənət]] edilib. Mədinəyə gedərək İmam Səccadla söhbət edən Minhal ibn Əmrin dediyinə görə, İmam Muxtarın qiyamı haqqında məlumat alıb, Kərbəla qatillərinin öldürülüb öldürülmədiyini soruşanda Hərmələ ibn Kahili də soruşub. Hərmələnin həyatda olduğunu eşidəndə belə buyurub: &quot;Allahım, od və dəmirin istisini ona dadızdır&quot;.

== Ölümü ==
Hərmələ [[Muxtar Səqəfi|Muxtarın]] qiyamında həbs olunub və onun əmri ilə əl və ayaqları kəsilib. Minhal bin Amr Həcc ziyarətindən Kufəyə qayıdanda Hərmələnin ölüm səhnəsini yaxından görüb və İmam Səccadla görüşdüyünü, Hərmələyə qarğış etdiyini Muxtara bildirib.

== Həmçinin bax ==
* [[Aşura günü]]

== İstinadlar ==
{{İstinadlar}}

== Xarici linklər ==

[[Kateqoriya:Kərbəla döyüşü]]
[[Kateqoriya:VII əsr ərəbləri]]
[[Kateqoriya:Uşaq qatilləri]]</text>
      <sha1>mlsslxq56tdwuaeqhkc3vu5cpn2p8er</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pərvin Əkbərov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>745597</id>
    <revision>
      <id>9041960</id>
      <parentid>8384826</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T02:44:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6180" sha1="l5brgcpmxjvqo50oja0f2pimhjqujvp" xml:space="preserve">{{Alim
|vətəndaşlığı = {{AZE}}
|təhsili = Tehran Sosial Rifah və Reabilitasiya Elmləri Universiteti &lt;br&gt; İspaniya Milli Tibb Elmləri Universiteti &lt;br&gt; [[Qazi Universiteti]] &lt;br&gt; [[Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası]] &lt;br&gt; [[Cons Hopkins Universiteti]]
|elm sahəsi= [[Fizioterapiya və reabilitasiya]]
|iş yeri= Tusi Memorial Klinikası (2008-2022)&lt;br&gt;Azərbaycan Tibb Universiteti (2021)&lt;br&gt;TƏBİB (2023)&lt;br&gt;Yeni Klinika (2023)
}}

'''Pərvin Əkbərov''' ({{DVTY}}) — Azərbaycanlı alim, fizioterapevt, [[Tibbi Ərazi Bölmələrini İdarəetmə Birliyi|TƏBİB-in]] İcraçı direktorunun müşaviri (2023), Azərbaycan Respublikası Milli Karate Federasiyasında Tibb və Antidopinq komitəsinin sədri (2011), Elmi-Tədqiqat Tibbi Bərpa İnstitutunun direktoru (2022–2023). O, insult sonrası reabilitasiya, reanimasiya və reabilitasiya, TBI/SCI bərpası, pediatrik reabilitasiya və robotik reabilitasiya sahələrindəki elmi və klinik fəaliyyəti ilə tanınır.

== Həyatı ==
Pərvin Əkbərov 17 avqust 1982-ci ildə [[Salyan rayonu]]nun [[Qarabağlı (Salyan)|Qarabağlı]] kəndində anadan olub. 2001–2007-ci illərdə Tehran Sosial Rifah və Reabilitasiya Elmləri Universitetində reabilitasiya və fizioterapiya üzrə uzmanlıq, 2019–2021-ci illərdə isə İspaniya Milli Tibb Elmləri Universitetinin osteopatik klinik reabilitasiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almışdır.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Elmi-Tədqiqat Tibbi Bərpa İnstitutuna direktor təyin olunub |url=https://apa.az/sosial/elmi-tedqiqat-tibbi-berpa-institutuna-direktor-teyin-olunub-688247 |access-date=2023-12-29 |website=Apa.az |language=az |archive-date=2023-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231229235156/https://apa.az/sosial/elmi-tedqiqat-tibbi-berpa-institutuna-direktor-teyin-olunub-688247 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; O, daha sonra [[Qazi Universiteti|Qazi Universitetində]] reabilitasiya və fizioterapiya üzrə doktorantura təhsili alıb. Hal-hazırda [[Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası]]nda dövlət və bələdiyyə idarəetməsi ixtisası üzrə bakalavr və ABŞ-ın [[Cons Hopkins Universiteti]]ndə səhiyyənin idarə olunması ixtisası üzrə magistratura təhsili alır.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Pərvin Əkbərova vəzifə verildi |url=http://pravda.az/news/102188 |access-date=2023-12-29 |website=Pravda.az}}&lt;/ref&gt;

== Fəaliyyəti ==

=== Əmək fəaliyyəti ===
Pərvin Əkbərov 2008–2022-ci illərdə Tusi Memorial Klinikasında şöbə müdiri olub. O, 2011-ci ildən Azərbaycan Respublikası Milli Karate Federasiyasında Tibb və Antidopinq komitəsinin sədridir. 2015–2017-ci illərdə Gəncə Reabilitasiya Mərkəzinin tibbi direktoru, 2017–2021-ci illərdə isə Respublika Dioqnostika Mərkəzində Fizioterapiya və Reabilitasiya şöbəsinin müdiri olmuşdur. O həmçinin 2018-ci ildən Gəncə Beynəlxalq xəstəxanasında şöbə müdiri, 2020-ci ildən isə Koreya Şərq təbabəti klinikasında Fizioterapiya və Reabilitasiya şöbəsinin müdiri kimi fəaliyyət göstərir.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Pərvin Əkbərov |url=https://yeniklinika.gov.az/leadership/pervin-ekberov-2 |access-date=2025-11-19 |website=yeniklinika.gov.az |language=az |url-status= }}&lt;/ref&gt;

2022–2023-cü illərdə Elmi-Tədqiqat Tibbi Bərpa İnstitutunun direktoru olmuşdur.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 2023-cü ilin yanvar ayında isə [[Tibbi Ərazi Bölmələrini İdarəetmə Birliyi|TƏBİB]]-in İcraçı direktorunun müşaviri təyin olunub.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-01-10 |title=TƏBİB-in İcraçı direktoruna yeni müşavir təyin olunub |url=https://report.az/sehiyye-xeberler/tebib-in-icraci-direktoruna-yeni-musavir-teyin-olunub/ |access-date=2023-12-29 |website=Report İnformasiya Agentliyi |language=az |archive-date=2023-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114172327/https://report.az/sehiyye-xeberler/tebib-in-icraci-direktoruna-yeni-musavir-teyin-olunub/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; O, həmçinin eyni ildə Yeni Klinikanın idarə heyətinə üzv seçilib.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Elmi fəaliyyəti ===
Pərvin Əkbərovun elmi fəaliyyəti neyroplastiklik, neyromotor bərpa, intensiv terapiya reabilitasiyası, travma sonrası funksional bərpa, robotik texnologiyaların klinik tətbiqi və pediatrik reabilitasiya kimi mövzuları əhatə edir. O, inkişaf etmiş robotik reabilitasiya sistemlərinin kliniki effektivliyi, insult və TBI/SCI sonrası motor-koqnitiv bərpa, reanimasiya xəstələrində erkən mobilizasiya və ICU-AW sindromunun qarşısının alınması, serebral iflicli uşaqlarda motor inkişafın dəstəklənməsi, eləcə də osteopatik manipulyasiya və biomekaniki disfunksiyaların korreksiyası istiqamətlərində aparılmış çoxsaylı elmi işin, o cümlədən kəskin insultdan sonra reabilitasiya qrupnun təşkili, xüsusən erkən koqnitiv qiymətləndirmə, neyromotorun bərpası və disfagiyanın diaqnozu elmi layihəsinin müəllifidir. [[Türkiyə]], [[Rusiya]], [[ABŞ]], [[İsveçrə]], [[Kanada]], [[Almaniya]], [[İtaliya]], [[İspaniya]], [[Niderland]], [[İran]], [[Çexiya]], [[CAR]] və [[Hindistan]] kimi ölkələrdə təşkil olunan müxtəlif beynəlxalq konfranslarda məruzələrlə çıxış etmiş və Azərbaycanda neyroreabilitasiya sahəsinin inkişafına əhəmiyyətli töhfələr vermişdir.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Pərvin Əkbərov Amerika Fizioterapiya və Reabilitasiya Assosiasiyası, Amerika Reabilitasiya Təbabəti Konqresi, Beynəlxalq Fiziki və Reabilitasiya Təbabəti Cəmiyyəti, Beynəlxalq Funksional Elektrik Stimullaşdırma Cəmiyyəti, Reabilitasiya Robotları üzrə Beynəlxalq Konsorsium və Dünya İnsult Təşkilatının üzvüdür. O həmçinin 2021-ci ildən [[Azərbaycan Tibb Universiteti]]ndə müəllim kimi fəaliyyət göstərir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [[scholar:Parvin+Akbarov|Google Scholar profili]]
* [https://www.researchgate.net/profile/Parvin-Akbarov-2 ResearchGate profili]</text>
      <sha1>l5brgcpmxjvqo50oja0f2pimhjqujvp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vikipediya:Redaktə sayına görə vikipediyaçıların siyahısı/daxili</title>
    <ns>4</ns>
    <id>751938</id>
    <revision>
      <id>9041910</id>
      <parentid>9041225</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T20:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>YBot</username>
        <id>144716</id>
      </contributor>
      <comment>Yeniləmə</comment>
      <origin>9041910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8981" sha1="13z42q485u6e3uf61gs94421x72k37b" xml:space="preserve">&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! #
! İstifadəçi
! Redaktə sayı
! İstifadəçi qrupları
|-
| colspan=&quot;4&quot; bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; |&lt;center&gt;'''200.000+'''&lt;/center&gt;
|-
| 1
| [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]]
| align=&quot;center&quot; | 463.991
| İN
|-
| 2
| [[İstifadəçi:Sortilegus|Sortilegus]]
| align=&quot;center&quot; | 366.473
| BR, İN
|-
| 3
| [[İstifadəçi:ChanisCaucasi|ChanisCaucasi]]
| align=&quot;center&quot; | 256.022
| İN
|-
| colspan=&quot;4&quot; bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; |&lt;center&gt;'''100.000 - 200.000'''&lt;/center&gt;
|-
| 4
| [[İstifadəçi:Vago|Vago]]
| align=&quot;center&quot; | 192.865
| AP
|-
| 5
| [[İstifadəçi:Cekli829|Cekli829]]
| align=&quot;center&quot; | 175.988
| 
|-
| 6
| [[İstifadəçi:Vusal1981|Vusal1981]]
| align=&quot;center&quot; | 161.588
| 
|-
| 7
| [[İstifadəçi:Freiheiten|Freiheiten]]
| align=&quot;center&quot; | 127.857
| 
|-
| 8
| [[İstifadəçi:White Demon|White Demon]]
| align=&quot;center&quot; | 124.730
| İN
|-
| 9
| [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]]
| align=&quot;center&quot; | 120.926
| İN
|-
| 10
| [[İstifadəçi:Babək Akifoğlu|Babək Akifoğlu]]
| align=&quot;center&quot; | 104.483
| SA, PA, RO
|-
| 11
| [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]]
| align=&quot;center&quot; | 103.949
| İİ, İN
|-
| colspan=&quot;4&quot; bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; |&lt;center&gt;'''50.000 - 100.000'''&lt;/center&gt;
|-
| 12
| [[İstifadəçi:Nicat49|Nicat49]]
| align=&quot;center&quot; | 92.893
| İN
|-
| 13
| [[İstifadəçi:Crepusculum|Crepusculum]]
| align=&quot;center&quot; | 89.332
| 
|-
| 14
| [[İstifadəçi:Həsən İmanov|Həsən İmanov]]
| align=&quot;center&quot; | 87.084
| AP, SA
|-
| 15
| [[İstifadəçi:En Merker|En Merker]]
| align=&quot;center&quot; | 78.112
| AP, SA
|-
| 16
| [[İstifadəçi:Qolcomaq|Qolcomaq]]
| align=&quot;center&quot; | 76.764
| 
|-
| 17
| [[İstifadəçi:Arçil xan Günəşsoylu|Arçil xan Günəşsoylu]]
| align=&quot;center&quot; | 73.213
| AP, SA, YY
|-
| 18
| [[İstifadəçi:Turkmen|Turkmen]]
| align=&quot;center&quot; | 71.592
| BR, İN
|-
| 19
| [[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]]
| align=&quot;center&quot; | 71.446
| AP, FA, SA
|-
| 20
| [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]]
| align=&quot;center&quot; | 71.084
| BR, İİ, İN
|-
| 21
| [[İstifadəçi:Atakhanli|Atakhanli]]
| align=&quot;center&quot; | 69.807
| İN
|-
| 22
| [[İstifadəçi:Sefer azeri|Sefer azeri]]
| align=&quot;center&quot; | 64.698
| AP, SA, YY
|-
| 23
| [[İstifadəçi:Samral|Samral]]
| align=&quot;center&quot; | 64.106
| AP, FA, SA, YY
|-
| 24
| [[İstifadəçi:Sword313|Sword313]]
| align=&quot;center&quot; | 63.580
| AP, SA
|-
| 25
| [[İstifadəçi:NurAy|NurAy]]
| align=&quot;center&quot; | 63.016
| AP, TT, FA, SA, YY
|-
| 26
| [[İstifadəçi:Azerifactory|Azerifactory]]
| align=&quot;center&quot; | 61.732
| AP, SA
|-
| 27
| [[İstifadəçi:Sabuhi from Baku|Sabuhi from Baku]]
| align=&quot;center&quot; | 59.521
| AP
|-
| 28
| [[İstifadəçi:Barselona99|Barselona99]]
| align=&quot;center&quot; | 50.125
| 
|-
| colspan=&quot;4&quot; bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; |&lt;center&gt;'''25.000 - 50.000'''&lt;/center&gt;
|-
| 29
| [[İstifadəçi:Sofia|Sofia]]
| align=&quot;center&quot; | 48.539
| AP, FA, SA, YY
|-
| 30
| [[İstifadəçi:Enver62|Enver62]]
| align=&quot;center&quot; | 44.494
| 
|-
| 31
| [[İstifadəçi:Nigar1972|Nigar1972]]
| align=&quot;center&quot; | 44.447
| AP
|-
| 32
| [[İstifadəçi:Rəşid Nurməmmədov|Rəşid Nurməmmədov]]
| align=&quot;center&quot; | 43.990
| AP
|-
| 33
| [[İstifadəçi:Eldarado|Eldarado]]
| align=&quot;center&quot; | 41.215
| AP, SA
|-
| 34
| [[İstifadəçi:By erdo can|By erdo can]]
| align=&quot;center&quot; | 37.546
| 
|-
| 35
| [[İstifadəçi:Sultan11|Sultan11]]
| align=&quot;center&quot; | 36.645
| 
|-
| 36
| [[İstifadəçi:Rəcəb Yaxşı|Rəcəb Yaxşı]]
| align=&quot;center&quot; | 35.973
| AP, SA, SMY
|-
| 37
| [[İstifadəçi:Hilal knight|Hilal knight]]
| align=&quot;center&quot; | 35.381
| AP, SA
|-
| 38
| [[İstifadəçi:Eminn|Eminn]]
| align=&quot;center&quot; | 34.992
| AP, FA, SA, YY
|-
| 39
| [[İstifadəçi:Qızılbaş|Qızılbaş]]
| align=&quot;center&quot; | 34.347
| AP
|-
| 40
| [[İstifadəçi:Verman1|Verman1]]
| align=&quot;center&quot; | 33.253
| AP, SA, RO
|-
| 41
| [[İstifadəçi:Eagle94|Eagle94]]
| align=&quot;center&quot; | 32.930
| 
|-
| 42
| [[İstifadəçi:Xeyal|Xeyal]]
| align=&quot;center&quot; | 31.575
| FA, SA, PA, RO
|-
| 43
| [[İstifadəçi:Sura Shukurlu|Sura Shukurlu]]
| align=&quot;center&quot; | 31.365
| İN
|-
| 44
| [[İstifadəçi:II. Niveles|II. Niveles]]
| align=&quot;center&quot; | 31.058
| 
|-
| 45
| [[İstifadəçi:Xayala Mammadli|Xayala Mammadli]]
| align=&quot;center&quot; | 30.888
| AP, SA
|-
| 46
| [[İstifadəçi:Bikar|Bikar]]
| align=&quot;center&quot; | 30.753
| FA, SA, PA, RO, YY
|-
| 47
| [[İstifadəçi:Wikipediya M|Wikipediya M]]
| align=&quot;center&quot; | 27.869
| AP, SA, RO
|-
| 48
| [[İstifadəçi:MrArifnajafov|MrArifnajafov]]
| align=&quot;center&quot; | 27.671
| 
|-
| 49
| [[İstifadəçi:Tubus|Tubus]]
| align=&quot;center&quot; | 27.312
| 
|-
| 50
| [[İstifadəçi:Moses|Moses]]
| align=&quot;center&quot; | 26.801
| FA, SA, PA, RO, YY
|-
| 51
| [[İstifadəçi:C Mirəli2001|C Mirəli2001]]
| align=&quot;center&quot; | 26.602
| AP
|-
| 52
| [[İstifadəçi:Keete 37|Keete 37]]
| align=&quot;center&quot; | 26.518
| AP
|-
| 53
| [[İstifadəçi:TexnoBot|TexnoBot]]
| align=&quot;center&quot; | 25.654
| 
|-
| 54
| [[İstifadəçi:Acategory|Acategory]]
| align=&quot;center&quot; | 25.507
| AP
|-
| 55
| [[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]]
| align=&quot;center&quot; | 25.408
| AP, SA
|-
| colspan=&quot;4&quot; bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; |&lt;center&gt;'''10.000 - 25.000'''&lt;/center&gt;
|-
| 56
| [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]]
| align=&quot;center&quot; | 24.058
| SA, PA, RO
|-
| 57
| [[İstifadəçi:Orartu|Orartu]]
| align=&quot;center&quot; | 23.595
| 
|-
| 58
| [[İstifadəçi:Wertuose|Wertuose]]
| align=&quot;center&quot; | 23.021
| İN
|-
| 59
| [[İstifadəçi:CalalC99|CalalC99]]
| align=&quot;center&quot; | 21.280
| 
|-
| 60
| [[İstifadəçi:İrada|İrada]]
| align=&quot;center&quot; | 20.876
| 
|-
| 61
| [[İstifadəçi:Anar kerimxanov|Anar kerimxanov]]
| align=&quot;center&quot; | 20.857
| AP, RO
|-
| 62
| [[İstifadəçi:Vikotals|Vikotals]]
| align=&quot;center&quot; | 20.495
| AP, FA, SA
|-
| 63
| [[İstifadəçi:Drabdullayev17|Drabdullayev17]]
| align=&quot;center&quot; | 19.443
| AP
|-
| 64
| [[İstifadəçi:Uannis|Uannis]]
| align=&quot;center&quot; | 18.059
| 
|-
| 65
| [[İstifadəçi:Aydinsalis|Aydinsalis]]
| align=&quot;center&quot; | 17.689
| 
|-
| 66
| [[İstifadəçi:Capay|Capay]]
| align=&quot;center&quot; | 17.263
| 
|-
| 67
| [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]]
| align=&quot;center&quot; | 17.035
| AP
|-
| 68
| [[İstifadəçi:Ebrahimi-amir|Ebrahimi-amir]]
| align=&quot;center&quot; | 16.995
| 
|-
| 69
| [[İstifadəçi:Patriot Kor|Patriot Kor]]
| align=&quot;center&quot; | 16.573
| FA, SA, PA, RO
|-
| 70
| [[İstifadəçi:Qraf|Qraf]]
| align=&quot;center&quot; | 16.490
| FA, SA, PA, RO
|-
| 71
| [[İstifadəçi:Elshad Iman (Elşad İman)|Elshad Iman (Elşad İman)]]
| align=&quot;center&quot; | 16.305
| 
|-
| 72
| [[İstifadəçi:Burocan|Burocan]]
| align=&quot;center&quot; | 16.032
| AP
|-
| 73
| [[İstifadəçi:NKOzi|NKOzi]]
| align=&quot;center&quot; | 16.019
| AP
|-
| 74
| [[İstifadəçi:Firuza|Firuza]]
| align=&quot;center&quot; | 16.000
| AP, SA
|-
| 75
| [[İstifadəçi:Lucivarius|Lucivarius]]
| align=&quot;center&quot; | 15.484
| AP, YY
|-
| 76
| [[İstifadəçi:Daydreamer2011|Daydreamer2011]]
| align=&quot;center&quot; | 14.768
| 
|-
| 77
| [[İstifadəçi:Memmedli Farid|Memmedli Farid]]
| align=&quot;center&quot; | 14.315
| AP
|-
| 78
| [[İstifadəçi:Gulya S-va|Gulya S-va]]
| align=&quot;center&quot; | 13.944
| 
|-
| 79
| [[İstifadəçi:Mr rqasimzade|Mr rqasimzade]]
| align=&quot;center&quot; | 12.752
| AP
|-
| 80
| [[İstifadəçi:Namikilisu|Namikilisu]]
| align=&quot;center&quot; | 12.225
| AP
|-
| 81
| [[İstifadəçi:Wealszy|Wealszy]]
| align=&quot;center&quot; | 12.174
| 
|-
| 82
| [[İstifadəçi:Əvəz Orucov|Əvəz Orucov]]
| align=&quot;center&quot; | 12.153
| AP, SA, YY
|-
| 83
| [[İstifadəçi:Ələddin.Məlikov|Ələddin.Məlikov]]
| align=&quot;center&quot; | 11.780
| 
|-
| 84
| [[İstifadəçi:Fortius-94|Fortius-94]]
| align=&quot;center&quot; | 11.005
| AP, SA
|-
| 85
| [[İstifadəçi:Melikov Memmed|Melikov Memmed]]
| align=&quot;center&quot; | 10.910
| 
|-
| 86
| [[İstifadəçi:A.Aida88|A.Aida88]]
| align=&quot;center&quot; | 10.603
| TT, SA, PA, RO
|-
| 87
| [[İstifadəçi:Scherbatsky12|Scherbatsky12]]
| align=&quot;center&quot; | 10.077
| AP
|-
| colspan=&quot;4&quot; bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; |&lt;center&gt;'''10.000-'''&lt;/center&gt;
|-
| 88
| [[İstifadəçi:Anar Məmmədov|Anar Məmmədov]]
| align=&quot;center&quot; | 9.633
| 
|-
| 89
| [[İstifadəçi:E THP|E THP]]
| align=&quot;center&quot; | 9.519
| 
|-
| 90
| [[İstifadəçi:Turk oğlan|Turk oğlan]]
| align=&quot;center&quot; | 9.185
| 
|-
| 91
| [[İstifadəçi:Turan Etibaroğlu|Turan Etibaroğlu]]
| align=&quot;center&quot; | 9.133
| AP
|-
| 92
| [[İstifadəçi:Qwfjgp|Qwfjgp]]
| align=&quot;center&quot; | 9.032
| AP, SA
|-
| 93
| [[İstifadəçi:Aabdullayev851|Aabdullayev851]]
| align=&quot;center&quot; | 8.736
| 
|-
| 94
| [[İstifadəçi:Şöhrət|Şöhrət]]
| align=&quot;center&quot; | 8.596
| AP, RO
|-
| 95
| [[İstifadəçi:Amd628|Amd628]]
| align=&quot;center&quot; | 8.488
| 
|-
| 96
| [[İstifadəçi:Etrüsk~azwiki|Etrüsk~azwiki]]
| align=&quot;center&quot; | 8.033
| 
|-
| 97
| [[İstifadəçi:Advellerd|Advellerd]]
| align=&quot;center&quot; | 7.913
| AP
|-
| 98
| [[İstifadəçi:Masalli qasimli|Masalli qasimli]]
| align=&quot;center&quot; | 7.717
| 
|-
| 99
| [[İstifadəçi:Kərimova Xəyalə|Kərimova Xəyalə]]
| align=&quot;center&quot; | 7.664
| AP
|-
| 100
| [[İstifadəçi:Sabin.K.M|Sabin.K.M]]
| align=&quot;center&quot; | 7.508
| 
|}
&lt;/center&gt;

&lt;includeonly&gt;[[Kateqoriya:Vikipediyaçılar]]&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>13z42q485u6e3uf61gs94421x72k37b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Edqar de Val</title>
    <ns>0</ns>
    <id>752558</id>
    <revision>
      <id>9042000</id>
      <parentid>7845135</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Məzarı köçürülənlər]]</comment>
      <origin>9042000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1762" sha1="edwb7jbvwelfk4n2ivb0vfht53hy6nf" xml:space="preserve">{{Alim}}

'''Edqar de Vahl''' (''Edgar de Wahl'', 23 avqust 1867 - 9 mart 1948) Baltik alman müəllimi, riyaziyyatçı və dilçi idi. O, ilk dəfə 1922-ci ildə nəşr olunan Hind-Avropa dillərinə əsaslanan naturalist qurulmuş bir dil olan [[Interlingue]] (həyatı boyunca &quot;Oksidental&quot; kimi tanınır) yaradıcısı olması ilə məşhurdur.

== Nəşrlər ==
*Edgar von Wahl. Flexion und Begriffsspaltung. – Linguist 1896, nr 10.
*Edgar von Wahl. Ausnahmen. – Linguist 1897, nr 3.
*Edgar de Wahl. [Idiom neutral reformed]. – Progres 1906, nr 6.
*Julian Prorók. Ketzereien: Keimzellen einer Philosophie. Tartu, Leipzig 1906.
*Edgar de Wahl. AULI = Auxiliari lingue International. – Discussiones 1909, nr 1-2.
*Edgar de Wahl. L leges de derivation en verbes. – Lingua Internationale 1911, nr 1.
*Edgar von Wahl. Kaiserlicher Estländischer See-Yacht-Club: historische Übersicht 1888-1913. Tallinn 1913.
*Edgar de Wahl. Qual instructiones da nos li historie de lingue universal. – Kosmoglott 1922, nr 1, pp 6–8. 
*Edgar de Wahl. Radicarium directiv del lingue international (occidental): in 8 lingues. Tallinn 1925.
*Edgar de Wahl. Interlinguistic reminiscenties. – Cosmoglotta 1927, nr 41, pp 54–64.
*Edgar de Wahl. Occidental: gemeinverständliche europäische Kultursprache für internationalen Verkehr: Begründung, Grammatik, Wortbildung, vergleichende textproben. Tallinn, Viin 1928.
*Edgar de Wahl, Otto Jespersen. Discussiones inter E. de Wahl e O. Jespersen. Chapelle 1935.
*Edgar de Wahl. Spiritu de interlingue. Cheseaux/Lausanne, 1953.
{{Süni dillər}}
[[Kateqoriya:1867-ci ildə doğulanlar]]
[[Kateqoriya:1948-ci ildə vəfat edənlər]]
[[Kateqoriya:Süni dil yaradıcıları]]
[[Kateqoriya:Məzarı köçürülənlər]]</text>
      <sha1>edwb7jbvwelfk4n2ivb0vfht53hy6nf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>İstifadəçi müzakirəsi:Bikar</title>
    <ns>3</ns>
    <id>753887</id>
    <revision>
      <id>9042084</id>
      <parentid>9035157</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:27:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayten.Ali.Mammedova</username>
        <id>353286</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Cavab</comment>
      <origin>9042084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19180" sha1="f3by1j3wbk7kwd7327clkuidxdk6n5z" xml:space="preserve">{{/xg}} — [[İstifadəçi:Atakhanli|Atakhanli]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Atakhanli|müzakirə]]) 14:50, 18 iyun 2022 (UTC)

:Ensiklopedik əhəmiyyətinin əsaslandırılması
:Vaqif Cabbar oğlu Məmmədovun ensiklopedik əhəmiyyəti onun yaşadığı bölgənin ictimai, sosial və iqtisadi həyatında uzun illər göstərdiyi fəaliyyətlə bağlıdır.
:Məmmədov uzun illər ərzində Kilsəli və Şişqaya ətrafında yaşayan insanların məşğulluğuna və sosial vəziyyətinə dəstək göstərmiş, xüsusilə iqtisadi çətinliklərin olduğu dövrlərdə çoxsaylı şəxsin Moskvada işləməsinə şərait yaratmışdır. Bu fəaliyyət nəticəsində həmin şəxslərin və ailələrinin maddi vəziyyətinin yaxşılaşmasına imkan yaranmışdır.
:Onun fəaliyyətinin digər mühüm istiqaməti kəndin ictimai və mədəni həyatında iştirakı olmuşdur. Kənd kitabxanası onun şəxsi evində yaradılmış və uzun illər burada fəaliyyət göstərmişdir. Beləliklə, Məmmədov şəxsi mülkündən kənd sakinlərinin maariflənməsi və mütaliəsi üçün istifadə edilməsinə şərait yaratmışdır.
:Məmmədov həmçinin müharibə veteranı olmuş, kənd sakinlərinin mənafeyinin qorunmasında və sosial məsələlərin həllində iştirak etmişdir. Onu tanıyan şəxslərin xatirələrində xeyriyyəçilik fəaliyyəti, insanlara maddi və digər yardımlar göstərməsi xüsusi qeyd olunur.
:Onun həyat və fəaliyyəti Kilsəli və Şişqaya ətrafında yaşayan bir neçə nəslin yaddaşında qorunmuş, ailə və yerli icma daxilində tanınmışdır. [[İstifadəçi:Ayten.Ali.Mammedova|Ayten.Ali.Mammedova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ayten.Ali.Mammedova|müzakirə]]) 07:27, 20 avqust 2026 (UTC)

== Silmə ==
Hansı səbəblə hazırlayıb, yazdığım [[Xəzər xaqanlığının donanması]], [[Şirvanşahlar dövlətinin donanması]], [[Salyanlı Hüsən Mahmud]], [[Xəzərin itmiş donanması]], [[Qara Dalğa gecəsi]] silinməsini istəyirsin? İmza: Salyanlı Süleyman. {{imzasız|~2026-15294-0}}
: Salam. Birincisi məqalələr süni intellekt vasitəsiylə yaradılıb. İkincisi məqalələrlə bağlı əlçatan ([[Vikipediya:Yoxlanıla bilmə]]) mənbələr yerləşdirməmisiz. — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 11:42, 8 yanvar 2026 (UTC)
:: süni intellekt nədir? Mən süni intellekt deyiləm. Mən o mövzunu neçə illərdir axtarmışam. Babamdan yadımda qalmışdı. Sonraa müəllimim sayəsində Salyan kitabxanasından materiallar tapıb, yazdıq. İmza: Salyanlı Süleyman. {{imzasız|~2026-15294-0}}
::: Məqalələr süni intellekt sturukturunda yazılıb. Əlavə etdiyiniz mənbələr əlaçatan deyil ki, yoxlamaq olsun — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 12:22, 8 yanvar 2026 (UTC)

== Kateqoriya müzakirəsində iştirak ==

Salam,

Sizi &quot;Hindistanın inzibati bölgüsü&quot; adlı [[Vikipediya:Kateqoriya müzakirələri|kateqoriya müzakirəsində]] iştirak etməyə dəvət edirəm. Diqqətiniz üçün əvvəlcədən təşəkkürlər!

Hörmətlə, [[İstifadəçi:Hatselate|Hatselate]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Hatselate|müzakirə]]) 08:36, 10 yanvar 2026 (UTC)

== Şəkil istifadə üçün icazə. ==

Salam. Şirindil Alişanlının şəklindən istifadə üçün verilən icazəni permissions-commons@wikimedia.org - bu mail ünvanına yönləndirmişəm. Avtocavabdan başqa heç nə gəlməyib hələ. 4 gün keçib artıq. Necə etməliyəm?

[[İstifadəçi:Aykhan Safarov|Aykhan Safarov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Aykhan Safarov|müzakirə]]) 05:55, 2 fevral 2026 (UTC)
: Salam. Müraciətlərin hansı müddət çərçivəsində cavablandırıldığını bilmirəm. @[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], nəzər yetirərdin də. Bəy, artıq həyatda olmayan bir şəxsin məqaləsinə şəkil əlavə etmək istəyir — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 07:35, 2 fevral 2026 (UTC)
::@[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]], [[VP:Əİ|ədalətli istifadə şərtləri]] çərçivəsində yükləmək olar. Azad fayl tapılanda silinmək üzrə. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 08:19, 2 fevral 2026 (UTC)
::: İstifadəçi dediyi kimi icazəyə sahibdirsə cavabı gözlüyüb commonsa yükləmək daha məntiqlidi. İcazə ilə bağlı problem olsa onda lokala yüklüyərik — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 08:33, 2 fevral 2026 (UTC)
::::İcazə ilə bağlı mail gəlməyib hələ də, lokala yükləyək? Necə edək? [[İstifadəçi:Aykhan Safarov|Aykhan Safarov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Aykhan Safarov|müzakirə]]) 05:27, 4 fevral 2026 (UTC)

== Sürət pik həddə ==

salam həmkar. Sizin əlinizdən heç bir məqaləni yeniləmək olmur. xəbəri görən kimi gəlirəm ki, vikidə yeniləyim, həmişə heç cürə tutdura bilmirəm. digər yandan da sağ olsun @[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]], inzibatçılara heç nə saxlamır. gecə 4-də girirsən aktiv, səhər girirsən aktiv)) bu sevda nə sevdadır.. [[İstifadəçi:Atakhanli|Atakhanli]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Atakhanli|müzakirə]]) 13:02, 9 fevral 2026 (UTC)
: :) Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 13:04, 9 fevral 2026 (UTC)
: (: — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 13:06, 9 fevral 2026 (UTC)
::@[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]], bu arada, bir dəfə silmişdim; mənbələrdə &lt;code&gt;lang=az&lt;/code&gt; və ya &lt;code&gt;language=az&lt;/code&gt; parametrini əlavə etməyə ehtiyac yoxdur, əgər mənbə azərbaycancadırsa. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 14:01, 9 fevral 2026 (UTC)
::: Əllə əlavə etmirəm o parametrləri — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 14:02, 9 fevral 2026 (UTC)
::::Bilirəm, silsən yaxşı olar. Hələlik görünür, amma gələcəkdə əlavə edilsə belə görünməyəcək. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 14:03, 9 fevral 2026 (UTC)

== Mənbə tələbi ilə bağlı ==

{{tarixçə|Ruslan Əliyev|Burada}} davamlı eyni şeyi geri qaytarma etmək əvəzinə istifadəçiyə yazıb izah etmək daha faydalı ola bilər. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 12:17, 13 fevral 2026 (UTC)

== Təşəkkür və Əməkdaşlıq ==

Salam Bikar, Xamenei məqaləsindəki keçid (link) düzəlişi üçün təşəkkür edirəm. Mən də öz növbəmdə əsas məqaləni ('''28 fevral 2026-cı il ABŞ və İsrailin İrana hərbi müdaxiləsi''') ən son rəsmi mənbələrlə (Reuters, BBC, Oxu.az) yenilədim və Ali Rəhbərin ölüm faktını sənədləşdirdim. Hər hansı təklifiniz olsa, bildirməyinizi xahiş edirəm. Uğurlar! [[İstifadəçi:Night365|Night365]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Night365|müzakirə]]) 02:12, 1 mart 2026 (UTC)

== Qaralama ==

Zəhmət olmasa qaralamaya səhifə köçürəndə, həmçinin istifadəçi fəzasında məzmun kateqoriyaları ilə qarşılaşdıqda onları gizlədin. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 20:11, 9 may 2026 (UTC)

== Silinməyə namizəd ==

Salam. Şəhla Gündüz Məqaləsini niyə silinməyə namizəd kimi qoyulub? Səbəb nədir? [[İstifadəçi:Aychok|Aychok]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Aychok|müzakirə]]) 18:47, 2 iyun 2026 (UTC)
: Salam. Şəxsin [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (şəxslər)]]  tələblərinə uyğun gəldiyini göstərən mənbələr olmadığı üçün — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 19:00, 2 iyun 2026 (UTC)
::Bunun üçün necə mənbələr lazımdır. Tanınmış aktyor və aktrisanın övladıdır. 
::https://metbuat.az/news/226001/elsen-obrazi-ile-taninan-meshur-aktyorun-qizi-anamla-atam-ay.html?utm_source=chatgpt.com
::zəhmət olmasa səhifəni silmək əvəzinə onu təkmilləşdirməyə yatdım edəsiniz. [[İstifadəçi:Aychok|Aychok]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Aychok|müzakirə]]) 19:52, 2 iyun 2026 (UTC)
:::Məqalənin silinməsi əvəzinə mənbələrlə zənginləşdirilməsi daha məqsədəuyğundur. [[İstifadəçi:Aychok|Aychok]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Aychok|müzakirə]]) 19:59, 2 iyun 2026 (UTC)
::::Şəhla Gündüz haqqında müstəqil mənbələr mövcuddur. Onun fəaliyyəti ilə bağlı ayrıca bioqrafik məqalələr və müsahibələr dərc olunub. [[İstifadəçi:Aychok|Aychok]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Aychok|müzakirə]]) 20:00, 2 iyun 2026 (UTC)
::::: Bunun üçün şəxs haqqında mənbələr lazımdı. Heç kim yalnız ensiklopedik şəxslə qohumluq əlaqəsinə malik olduğu üçün ensiklopedik hesab edilə bilməz. [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (şəxslər)]] qaydası ilə tanış olun zəhmət olmasa. &lt;br&gt; O cümlədən ChatGPT-nin cavablarını bura yazmağ ehtiyac yoxdu. [[Vikipediya:Süni intellektdən istifadə]] qaydası ilə tanış olun.&lt;br&gt; Əgər məqalənin  silinməsi əvəzinə mənbələrlə zənginləşdirilməsi daha məqsədəuyğundursa bunu edə bilərsiz. Axtarışda şəxsin yazdığı məqalələrdən başqa mənbə görə bilmədim. Müsahibələr ensiklopedikliyi təsdiq edən mənbə kimi qəbul olunmur — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 20:03, 2 iyun 2026 (UTC)
::::::Məqalənin saxlanılmasını dəstəkləyirəm. Hazırda mənbələr kifayət qədər deyil, lakin şəxsin fəaliyyəti ilə bağlı əlavə müstəqil və etibarlı mənbələrin axtarışı davam edir. Əgər belə mənbələr təqdim olunmasa, ensiklopedik əhəmiyyətliliyin təsdiqi çətin olacaq. Buna görə də yekun qərardan əvvəl məqalənin təkmilləşdirilməsi üçün vaxt verilməsini məqsədəuyğun hesab edirəm. [[İstifadəçi:Aychok|Aychok]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Aychok|müzakirə]]) 20:18, 2 iyun 2026 (UTC)
::::::: Öz qaralama səhifənizdə məqalə üzərində işləyə bilərsiz. ChatGPT-nin cavablarını bura yazmağınız fəaliyyətinizin məhdudlaşdırılmağına səbəb ola bilər. Yuxarıda qeyd etdiyim qaydalarla tanış olun. Şəxsin ensiklopedik olduğunu siz iddia edirsiz, mən yox. Bunu təsdiq edən mənbələri də siz təqdim etməlisiz — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 20:38, 2 iyun 2026 (UTC)
::::::::Nəzakətiniz üçün təşəkkür edirəm [[İstifadəçi:Aychok|Aychok]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Aychok|müzakirə]]) 20:44, 2 iyun 2026 (UTC)

== Əlavə olunan məqalənin silinməsi ==

Salam. Məqalənin silinməməsi üçün bir neçə mənbə əlavə etmək kifayətdirmi?
Zamanla istinad və xarici keçidlərdə əlavələr edilə bilər. [[İstifadəçi:Rhymedeveloper|Rhymedeveloper]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Rhymedeveloper|müzakirə]]) 18:20, 3 iyun 2026 (UTC)
: [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik]] ([[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (şəxslər)]]) tələblərinə cavab verildiyini göstərən etibarlı mənbələr əlavə etmək lazımdı. İşinizi [[Qaralama:Errant]], [[Qaralama:Difai (rep qrupu)]] səhifələrində davam etdirin. — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 18:25, 3 iyun 2026 (UTC)
::[[Qaralama:Errant]] səhifəsində işi davam etdirmək məqsədəuyğun deyil.
::Qeyd olunan səhifənin silinməsi daha uyğundur.
::Düşünürəm ki, ensiklopedik əhəmiyyətlilik nisbi xarakter daşıyır və subyektivdir. Burada müəyyən fəaliyyəti olmuş və hal-hazırda fəaliyyətini davam etdirən, Azərbaycan repinin təkmilləşməsində, dəsti xəttində rolu olmuş şəxsdən söhbət gedir.
::Xahiş edirəm, nəzərə alasınız. [[İstifadəçi:Rhymedeveloper|Rhymedeveloper]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Rhymedeveloper|müzakirə]]) 18:30, 3 iyun 2026 (UTC)
::: Üzərində işləmək fikiriniz yoxdursa qaralamaları da &lt;nowiki&gt; {{sil}} &lt;/nowiki&gt;  şablonu yerləşdirərək silinmə üçün təqdim edə bilərsiz — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 18:44, 3 iyun 2026 (UTC)
::::Bir neçə filmdə yaradıcı heyətdə yer alıb. Səhifələrdə göstərilib. Siz girib sil şablonu qeyd etmisiniz. Mənbə də var. Silirsiniz, silin, buyurun. 
::::Məqsədim bir neçə məqalə əlavə etmək idi, hansı ki bir daimi vikipedia istifadəçisi və rep dinləyicisi kimi ehtiyac olduğunu düşünürdüm.
::::Ancaq görünür, siz əlinizdəki bu məhdud gücü burada nümayiş etdirib öz eqonuzu tətmin edirsiniz. Sizə kompüteriniz və klaviaturanızın müvafiq düymələri ilə xoşbəxtlik arzulayıram. Bir az ədalətli olun və Azərbaycanca vikipedia səhifələrində yalan məlumatlarla mübarizə aparın. Girib yeni təşəbbüsləri baltalamaqla deyil. Dəstək olmaq lazımdır. [[İstifadəçi:Rhymedeveloper|Rhymedeveloper]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Rhymedeveloper|müzakirə]]) 05:08, 4 iyun 2026 (UTC)
::::: Mənim səhifə silmə kimi hüququm yoxdu, sadəcə silinmə üçün təklif verə bilərəm. Bu hüquqa malik inzibatçı da müraciətət baxır, əgər silinməli məqalədirsə silir.  Mən sil şablonu əlavə edəndə ensiklopedikliyi göstərən mənbə yox idi. İndi də qaralamada olduğu üçün silinib. Errant məqaləsi əsas fəzadan [[Qaralama:Errant|qaralamaya]] köçürülüb üzərində işləyə bilərsiz. Sadəcə bir neçə filmdə yaradıcı heyətdə yer almaq (əgər bu filmlər hansısa mükafat qazanamayıbsa) ensiklopediklik göstəricisi deyil. Vikipediyada hansı məqalələrin yerləşdirilə biləcəyinə [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik|qaydalar]] qərar verir. Əgər şəxsin bu tələblərə cavab verdiyini düşünürsünüzsə bunu təsdiq edən mənbələr əlavə etməlisiniz. Vikipediyada kimsə, nə vaxtsa doğru olmayan/yalan məlumatlar yerləşdiribsə bu o demək deyil ki, bundan sonra da mənbəsiz/tələblərə cavab verməyən məqalələr yerləşdirmək olar. Vaxt keçdikcə həmin problemlər də aradan qalxacaq. Qaralamalarda redaktələrinizə davam edə bilərsiz, fəaliyyətiniz məhdudlşdırılmayıb.
:::::* [[Qaralama:Difai (rep qrupu)]]
:::::* [[Qaralama:Errant]]
::::: — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 09:54, 4 iyun 2026 (UTC)
::::::Kimsə girib 10 məqalə əlavə edəcəksə, inanın ki, buna görə o qədər sənədi oxuyan deyil. Məncə, tələbləri qısa məqalə şəklində paylaşıb dəstək olmaq daha məqsədəuyğundur. Əlavə olunduqdan 5 dəqiqə sonra sil şablonu əlavə etdiniz. İndi hansı motivasiya ilə kimsə məqalə yazmağa davam etsin?! 3 gün vaxt verin, yazan yazdığını yazsın qurtarsın, sonra xəbərdarlıq, xatırlatma tərzi mail göndərin, sonra görsəniz ki, düzəliş yoxdur, mənbə, link, digər səhifələrdən keçidlər yetərsizdir, onda silməklə bağlı tədbir görün. Deyəcəksiniz ki, qaydalar belə deyil. Yaxşı, mən razı. İnsanlar özlərini 1 ay öncədən məqalə yazmağa hazırlamır ki burada. Bu kiçik bir həvəs olur bəzən, &quot;daxil olum, qatqı verim, çıxım&quot;. Düşünürəm ki, qaydalarda yumşaltmalara getmək olar. [[İstifadəçi:Rhymedeveloper|Rhymedeveloper]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Rhymedeveloper|müzakirə]]) 10:02, 4 iyun 2026 (UTC)
::::::: Qısa izah odur ki, əgər şəxs haqqında (şəxsin yazdığı yox) etibarlı mənbələr varsa onun vikipediya məqaləsini yaratmaq olar.  Məqalə üzərində işləyə bilməyiniz üçün qaralamaya köçürülüb. Əgər hər yeni yaradılan səhifəyə siz dediyiniz kimi reaksiya versək gərək buranın yarış-ştat işçiləri olaq. Burda hamı könüllüdü. Qaydalar az sayda aktiv redaktoru olan viki üçün hələ ki, idealdı. O cümlədən qaydalar hazırlananda digər dillərdəki vikipediyaların təcrübələrinə baxılır. Əgər ensiklopedik əhəmiyyət qaydasını nəzərdə tutursuzsa onun yumuşaldılmasının mümkün olacağını düşünmürəm. &lt;br&gt; İndi mən tərəfdən baxaq. Girdim google &quot;Errant&quot; yazıb axtardım. Ancaq ingiliscə nəticələr, həmin şəxslə əlaqəsiz. &quot;Elvin Əmrahlı&quot; axtardım. Bir dənə kinobiz.az göründü. Qalanları facebook/instagram tipli postlar. &quot;Errant rep&quot; axtardım, yenə də əlaqəli mənbə yox. Əgər bu şəxs haqqında mənbələr yoxdursa onun haqqında vikipediya məqaləsi necə ola bilər? Mənim heç axtarış etmək kimi vəzifəm də yoxdu, sadəcə məqalədəki olmayan linlərə baxım silinməsini təklif edə bilərəm. Humanist yanaşıram. İndi də şəxsin ensiklopedik olduğunu yəni haqqında mənbələr olduğunu iddia edən sizsiz. Ola bilər, qəzetdə haqqında yazıblar, internetdə yoxdu. Bunu sübut etmək üçün mənbələr təqdim etməlisiz. Bunu qaralamada edə bilərsiz. Qaydalarla tanış olmaq daha az vaxt itirməyinizə səbəb olacaq. — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 10:27, 4 iyun 2026 (UTC)

== Sual ==

Salam. Yalnız ensiklopedik olan şəxslərin &quot;tanınmış şəxsiyyətlər&quot; başlığının altına yazılması şərti qüvvədədir? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Medineli92|كتب محمد]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 15:06, 19 iyul 2026 (UTC)
: Salam. Yazılı qaydamız yoxdu amma bəli — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 16:50, 19 iyul 2026 (UTC)

== [[:İsmayıl Calallı]] səhifəsinin silinməyə namizəd göstərilməsi ==
&lt;div class=&quot;afd-notice&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;floatleft&quot; style=&quot;margin-bottom:0&quot;&gt;[[Fayl:OOjs UI icon alert-warning-black.svg|48px|alt=|link=]]&lt;/div&gt;'''[[:İsmayıl Calallı]]''' səhifəsinin Vikipediyada saxlanıb-saxlanılmaması ilə bağlı müzakirə aparılır.

Konsensus əldə olunanadək səhifə [[Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/İsmayıl Calallı]] səhifəsində müzakirə olunacaqdır. Hər kəs, o cümlədən siz müzakirəyə qatıla, fikirlərinizi bölüşə bilərsiniz.

İstifadəçilər müzakirə zamanı səhifəni redaktə edə, eləcə də müzakirə zamanı bildirilən problemləri həll etmək üçün səhifəni təkmilləşdirə bilərlər. Bununla belə, səhifənin yuxarı hissəsində yerləşdirilmiş silinmə şablonunu götürməyin.
&lt;!-- Şablon:Sns bildirişi --&gt;&lt;/div&gt; [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 07:38, 14 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>f3by1j3wbk7kwd7327clkuidxdk6n5z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042087</id>
      <parentid>9042084</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:31:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bikar</username>
        <id>250702</id>
      </contributor>
      <comment>Aİ ilə yazılmış şərh istifadəçinin öz müzakirə səhifəsinə köçürüldü</comment>
      <origin>9042087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17541" sha1="iqnw3qn3x8gnit797uxq3moorjoc1vs" xml:space="preserve">{{/xg}} — [[İstifadəçi:Atakhanli|Atakhanli]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Atakhanli|müzakirə]]) 14:50, 18 iyun 2022 (UTC)

== Silmə ==
Hansı səbəblə hazırlayıb, yazdığım [[Xəzər xaqanlığının donanması]], [[Şirvanşahlar dövlətinin donanması]], [[Salyanlı Hüsən Mahmud]], [[Xəzərin itmiş donanması]], [[Qara Dalğa gecəsi]] silinməsini istəyirsin? İmza: Salyanlı Süleyman. {{imzasız|~2026-15294-0}}
: Salam. Birincisi məqalələr süni intellekt vasitəsiylə yaradılıb. İkincisi məqalələrlə bağlı əlçatan ([[Vikipediya:Yoxlanıla bilmə]]) mənbələr yerləşdirməmisiz. — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 11:42, 8 yanvar 2026 (UTC)
:: süni intellekt nədir? Mən süni intellekt deyiləm. Mən o mövzunu neçə illərdir axtarmışam. Babamdan yadımda qalmışdı. Sonraa müəllimim sayəsində Salyan kitabxanasından materiallar tapıb, yazdıq. İmza: Salyanlı Süleyman. {{imzasız|~2026-15294-0}}
::: Məqalələr süni intellekt sturukturunda yazılıb. Əlavə etdiyiniz mənbələr əlaçatan deyil ki, yoxlamaq olsun — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 12:22, 8 yanvar 2026 (UTC)

== Kateqoriya müzakirəsində iştirak ==

Salam,

Sizi &quot;Hindistanın inzibati bölgüsü&quot; adlı [[Vikipediya:Kateqoriya müzakirələri|kateqoriya müzakirəsində]] iştirak etməyə dəvət edirəm. Diqqətiniz üçün əvvəlcədən təşəkkürlər!

Hörmətlə, [[İstifadəçi:Hatselate|Hatselate]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Hatselate|müzakirə]]) 08:36, 10 yanvar 2026 (UTC)

== Şəkil istifadə üçün icazə. ==

Salam. Şirindil Alişanlının şəklindən istifadə üçün verilən icazəni permissions-commons@wikimedia.org - bu mail ünvanına yönləndirmişəm. Avtocavabdan başqa heç nə gəlməyib hələ. 4 gün keçib artıq. Necə etməliyəm?

[[İstifadəçi:Aykhan Safarov|Aykhan Safarov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Aykhan Safarov|müzakirə]]) 05:55, 2 fevral 2026 (UTC)
: Salam. Müraciətlərin hansı müddət çərçivəsində cavablandırıldığını bilmirəm. @[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], nəzər yetirərdin də. Bəy, artıq həyatda olmayan bir şəxsin məqaləsinə şəkil əlavə etmək istəyir — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 07:35, 2 fevral 2026 (UTC)
::@[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]], [[VP:Əİ|ədalətli istifadə şərtləri]] çərçivəsində yükləmək olar. Azad fayl tapılanda silinmək üzrə. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 08:19, 2 fevral 2026 (UTC)
::: İstifadəçi dediyi kimi icazəyə sahibdirsə cavabı gözlüyüb commonsa yükləmək daha məntiqlidi. İcazə ilə bağlı problem olsa onda lokala yüklüyərik — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 08:33, 2 fevral 2026 (UTC)
::::İcazə ilə bağlı mail gəlməyib hələ də, lokala yükləyək? Necə edək? [[İstifadəçi:Aykhan Safarov|Aykhan Safarov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Aykhan Safarov|müzakirə]]) 05:27, 4 fevral 2026 (UTC)

== Sürət pik həddə ==

salam həmkar. Sizin əlinizdən heç bir məqaləni yeniləmək olmur. xəbəri görən kimi gəlirəm ki, vikidə yeniləyim, həmişə heç cürə tutdura bilmirəm. digər yandan da sağ olsun @[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]], inzibatçılara heç nə saxlamır. gecə 4-də girirsən aktiv, səhər girirsən aktiv)) bu sevda nə sevdadır.. [[İstifadəçi:Atakhanli|Atakhanli]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Atakhanli|müzakirə]]) 13:02, 9 fevral 2026 (UTC)
: :) Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 13:04, 9 fevral 2026 (UTC)
: (: — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 13:06, 9 fevral 2026 (UTC)
::@[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]], bu arada, bir dəfə silmişdim; mənbələrdə &lt;code&gt;lang=az&lt;/code&gt; və ya &lt;code&gt;language=az&lt;/code&gt; parametrini əlavə etməyə ehtiyac yoxdur, əgər mənbə azərbaycancadırsa. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 14:01, 9 fevral 2026 (UTC)
::: Əllə əlavə etmirəm o parametrləri — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 14:02, 9 fevral 2026 (UTC)
::::Bilirəm, silsən yaxşı olar. Hələlik görünür, amma gələcəkdə əlavə edilsə belə görünməyəcək. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 14:03, 9 fevral 2026 (UTC)

== Mənbə tələbi ilə bağlı ==

{{tarixçə|Ruslan Əliyev|Burada}} davamlı eyni şeyi geri qaytarma etmək əvəzinə istifadəçiyə yazıb izah etmək daha faydalı ola bilər. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 12:17, 13 fevral 2026 (UTC)

== Təşəkkür və Əməkdaşlıq ==

Salam Bikar, Xamenei məqaləsindəki keçid (link) düzəlişi üçün təşəkkür edirəm. Mən də öz növbəmdə əsas məqaləni ('''28 fevral 2026-cı il ABŞ və İsrailin İrana hərbi müdaxiləsi''') ən son rəsmi mənbələrlə (Reuters, BBC, Oxu.az) yenilədim və Ali Rəhbərin ölüm faktını sənədləşdirdim. Hər hansı təklifiniz olsa, bildirməyinizi xahiş edirəm. Uğurlar! [[İstifadəçi:Night365|Night365]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Night365|müzakirə]]) 02:12, 1 mart 2026 (UTC)

== Qaralama ==

Zəhmət olmasa qaralamaya səhifə köçürəndə, həmçinin istifadəçi fəzasında məzmun kateqoriyaları ilə qarşılaşdıqda onları gizlədin. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 20:11, 9 may 2026 (UTC)

== Silinməyə namizəd ==

Salam. Şəhla Gündüz Məqaləsini niyə silinməyə namizəd kimi qoyulub? Səbəb nədir? [[İstifadəçi:Aychok|Aychok]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Aychok|müzakirə]]) 18:47, 2 iyun 2026 (UTC)
: Salam. Şəxsin [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (şəxslər)]]  tələblərinə uyğun gəldiyini göstərən mənbələr olmadığı üçün — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 19:00, 2 iyun 2026 (UTC)
::Bunun üçün necə mənbələr lazımdır. Tanınmış aktyor və aktrisanın övladıdır. 
::https://metbuat.az/news/226001/elsen-obrazi-ile-taninan-meshur-aktyorun-qizi-anamla-atam-ay.html?utm_source=chatgpt.com
::zəhmət olmasa səhifəni silmək əvəzinə onu təkmilləşdirməyə yatdım edəsiniz. [[İstifadəçi:Aychok|Aychok]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Aychok|müzakirə]]) 19:52, 2 iyun 2026 (UTC)
:::Məqalənin silinməsi əvəzinə mənbələrlə zənginləşdirilməsi daha məqsədəuyğundur. [[İstifadəçi:Aychok|Aychok]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Aychok|müzakirə]]) 19:59, 2 iyun 2026 (UTC)
::::Şəhla Gündüz haqqında müstəqil mənbələr mövcuddur. Onun fəaliyyəti ilə bağlı ayrıca bioqrafik məqalələr və müsahibələr dərc olunub. [[İstifadəçi:Aychok|Aychok]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Aychok|müzakirə]]) 20:00, 2 iyun 2026 (UTC)
::::: Bunun üçün şəxs haqqında mənbələr lazımdı. Heç kim yalnız ensiklopedik şəxslə qohumluq əlaqəsinə malik olduğu üçün ensiklopedik hesab edilə bilməz. [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (şəxslər)]] qaydası ilə tanış olun zəhmət olmasa. &lt;br&gt; O cümlədən ChatGPT-nin cavablarını bura yazmağ ehtiyac yoxdu. [[Vikipediya:Süni intellektdən istifadə]] qaydası ilə tanış olun.&lt;br&gt; Əgər məqalənin  silinməsi əvəzinə mənbələrlə zənginləşdirilməsi daha məqsədəuyğundursa bunu edə bilərsiz. Axtarışda şəxsin yazdığı məqalələrdən başqa mənbə görə bilmədim. Müsahibələr ensiklopedikliyi təsdiq edən mənbə kimi qəbul olunmur — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 20:03, 2 iyun 2026 (UTC)
::::::Məqalənin saxlanılmasını dəstəkləyirəm. Hazırda mənbələr kifayət qədər deyil, lakin şəxsin fəaliyyəti ilə bağlı əlavə müstəqil və etibarlı mənbələrin axtarışı davam edir. Əgər belə mənbələr təqdim olunmasa, ensiklopedik əhəmiyyətliliyin təsdiqi çətin olacaq. Buna görə də yekun qərardan əvvəl məqalənin təkmilləşdirilməsi üçün vaxt verilməsini məqsədəuyğun hesab edirəm. [[İstifadəçi:Aychok|Aychok]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Aychok|müzakirə]]) 20:18, 2 iyun 2026 (UTC)
::::::: Öz qaralama səhifənizdə məqalə üzərində işləyə bilərsiz. ChatGPT-nin cavablarını bura yazmağınız fəaliyyətinizin məhdudlaşdırılmağına səbəb ola bilər. Yuxarıda qeyd etdiyim qaydalarla tanış olun. Şəxsin ensiklopedik olduğunu siz iddia edirsiz, mən yox. Bunu təsdiq edən mənbələri də siz təqdim etməlisiz — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 20:38, 2 iyun 2026 (UTC)
::::::::Nəzakətiniz üçün təşəkkür edirəm [[İstifadəçi:Aychok|Aychok]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Aychok|müzakirə]]) 20:44, 2 iyun 2026 (UTC)

== Əlavə olunan məqalənin silinməsi ==

Salam. Məqalənin silinməməsi üçün bir neçə mənbə əlavə etmək kifayətdirmi?
Zamanla istinad və xarici keçidlərdə əlavələr edilə bilər. [[İstifadəçi:Rhymedeveloper|Rhymedeveloper]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Rhymedeveloper|müzakirə]]) 18:20, 3 iyun 2026 (UTC)
: [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik]] ([[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (şəxslər)]]) tələblərinə cavab verildiyini göstərən etibarlı mənbələr əlavə etmək lazımdı. İşinizi [[Qaralama:Errant]], [[Qaralama:Difai (rep qrupu)]] səhifələrində davam etdirin. — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 18:25, 3 iyun 2026 (UTC)
::[[Qaralama:Errant]] səhifəsində işi davam etdirmək məqsədəuyğun deyil.
::Qeyd olunan səhifənin silinməsi daha uyğundur.
::Düşünürəm ki, ensiklopedik əhəmiyyətlilik nisbi xarakter daşıyır və subyektivdir. Burada müəyyən fəaliyyəti olmuş və hal-hazırda fəaliyyətini davam etdirən, Azərbaycan repinin təkmilləşməsində, dəsti xəttində rolu olmuş şəxsdən söhbət gedir.
::Xahiş edirəm, nəzərə alasınız. [[İstifadəçi:Rhymedeveloper|Rhymedeveloper]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Rhymedeveloper|müzakirə]]) 18:30, 3 iyun 2026 (UTC)
::: Üzərində işləmək fikiriniz yoxdursa qaralamaları da &lt;nowiki&gt; {{sil}} &lt;/nowiki&gt;  şablonu yerləşdirərək silinmə üçün təqdim edə bilərsiz — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 18:44, 3 iyun 2026 (UTC)
::::Bir neçə filmdə yaradıcı heyətdə yer alıb. Səhifələrdə göstərilib. Siz girib sil şablonu qeyd etmisiniz. Mənbə də var. Silirsiniz, silin, buyurun. 
::::Məqsədim bir neçə məqalə əlavə etmək idi, hansı ki bir daimi vikipedia istifadəçisi və rep dinləyicisi kimi ehtiyac olduğunu düşünürdüm.
::::Ancaq görünür, siz əlinizdəki bu məhdud gücü burada nümayiş etdirib öz eqonuzu tətmin edirsiniz. Sizə kompüteriniz və klaviaturanızın müvafiq düymələri ilə xoşbəxtlik arzulayıram. Bir az ədalətli olun və Azərbaycanca vikipedia səhifələrində yalan məlumatlarla mübarizə aparın. Girib yeni təşəbbüsləri baltalamaqla deyil. Dəstək olmaq lazımdır. [[İstifadəçi:Rhymedeveloper|Rhymedeveloper]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Rhymedeveloper|müzakirə]]) 05:08, 4 iyun 2026 (UTC)
::::: Mənim səhifə silmə kimi hüququm yoxdu, sadəcə silinmə üçün təklif verə bilərəm. Bu hüquqa malik inzibatçı da müraciətət baxır, əgər silinməli məqalədirsə silir.  Mən sil şablonu əlavə edəndə ensiklopedikliyi göstərən mənbə yox idi. İndi də qaralamada olduğu üçün silinib. Errant məqaləsi əsas fəzadan [[Qaralama:Errant|qaralamaya]] köçürülüb üzərində işləyə bilərsiz. Sadəcə bir neçə filmdə yaradıcı heyətdə yer almaq (əgər bu filmlər hansısa mükafat qazanamayıbsa) ensiklopediklik göstəricisi deyil. Vikipediyada hansı məqalələrin yerləşdirilə biləcəyinə [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik|qaydalar]] qərar verir. Əgər şəxsin bu tələblərə cavab verdiyini düşünürsünüzsə bunu təsdiq edən mənbələr əlavə etməlisiniz. Vikipediyada kimsə, nə vaxtsa doğru olmayan/yalan məlumatlar yerləşdiribsə bu o demək deyil ki, bundan sonra da mənbəsiz/tələblərə cavab verməyən məqalələr yerləşdirmək olar. Vaxt keçdikcə həmin problemlər də aradan qalxacaq. Qaralamalarda redaktələrinizə davam edə bilərsiz, fəaliyyətiniz məhdudlşdırılmayıb.
:::::* [[Qaralama:Difai (rep qrupu)]]
:::::* [[Qaralama:Errant]]
::::: — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 09:54, 4 iyun 2026 (UTC)
::::::Kimsə girib 10 məqalə əlavə edəcəksə, inanın ki, buna görə o qədər sənədi oxuyan deyil. Məncə, tələbləri qısa məqalə şəklində paylaşıb dəstək olmaq daha məqsədəuyğundur. Əlavə olunduqdan 5 dəqiqə sonra sil şablonu əlavə etdiniz. İndi hansı motivasiya ilə kimsə məqalə yazmağa davam etsin?! 3 gün vaxt verin, yazan yazdığını yazsın qurtarsın, sonra xəbərdarlıq, xatırlatma tərzi mail göndərin, sonra görsəniz ki, düzəliş yoxdur, mənbə, link, digər səhifələrdən keçidlər yetərsizdir, onda silməklə bağlı tədbir görün. Deyəcəksiniz ki, qaydalar belə deyil. Yaxşı, mən razı. İnsanlar özlərini 1 ay öncədən məqalə yazmağa hazırlamır ki burada. Bu kiçik bir həvəs olur bəzən, &quot;daxil olum, qatqı verim, çıxım&quot;. Düşünürəm ki, qaydalarda yumşaltmalara getmək olar. [[İstifadəçi:Rhymedeveloper|Rhymedeveloper]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Rhymedeveloper|müzakirə]]) 10:02, 4 iyun 2026 (UTC)
::::::: Qısa izah odur ki, əgər şəxs haqqında (şəxsin yazdığı yox) etibarlı mənbələr varsa onun vikipediya məqaləsini yaratmaq olar.  Məqalə üzərində işləyə bilməyiniz üçün qaralamaya köçürülüb. Əgər hər yeni yaradılan səhifəyə siz dediyiniz kimi reaksiya versək gərək buranın yarış-ştat işçiləri olaq. Burda hamı könüllüdü. Qaydalar az sayda aktiv redaktoru olan viki üçün hələ ki, idealdı. O cümlədən qaydalar hazırlananda digər dillərdəki vikipediyaların təcrübələrinə baxılır. Əgər ensiklopedik əhəmiyyət qaydasını nəzərdə tutursuzsa onun yumuşaldılmasının mümkün olacağını düşünmürəm. &lt;br&gt; İndi mən tərəfdən baxaq. Girdim google &quot;Errant&quot; yazıb axtardım. Ancaq ingiliscə nəticələr, həmin şəxslə əlaqəsiz. &quot;Elvin Əmrahlı&quot; axtardım. Bir dənə kinobiz.az göründü. Qalanları facebook/instagram tipli postlar. &quot;Errant rep&quot; axtardım, yenə də əlaqəli mənbə yox. Əgər bu şəxs haqqında mənbələr yoxdursa onun haqqında vikipediya məqaləsi necə ola bilər? Mənim heç axtarış etmək kimi vəzifəm də yoxdu, sadəcə məqalədəki olmayan linlərə baxım silinməsini təklif edə bilərəm. Humanist yanaşıram. İndi də şəxsin ensiklopedik olduğunu yəni haqqında mənbələr olduğunu iddia edən sizsiz. Ola bilər, qəzetdə haqqında yazıblar, internetdə yoxdu. Bunu sübut etmək üçün mənbələr təqdim etməlisiz. Bunu qaralamada edə bilərsiz. Qaydalarla tanış olmaq daha az vaxt itirməyinizə səbəb olacaq. — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 10:27, 4 iyun 2026 (UTC)

== Sual ==

Salam. Yalnız ensiklopedik olan şəxslərin &quot;tanınmış şəxsiyyətlər&quot; başlığının altına yazılması şərti qüvvədədir? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Medineli92|كتب محمد]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 15:06, 19 iyul 2026 (UTC)
: Salam. Yazılı qaydamız yoxdu amma bəli — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 16:50, 19 iyul 2026 (UTC)

== [[:İsmayıl Calallı]] səhifəsinin silinməyə namizəd göstərilməsi ==
&lt;div class=&quot;afd-notice&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;floatleft&quot; style=&quot;margin-bottom:0&quot;&gt;[[Fayl:OOjs UI icon alert-warning-black.svg|48px|alt=|link=]]&lt;/div&gt;'''[[:İsmayıl Calallı]]''' səhifəsinin Vikipediyada saxlanıb-saxlanılmaması ilə bağlı müzakirə aparılır.

Konsensus əldə olunanadək səhifə [[Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/İsmayıl Calallı]] səhifəsində müzakirə olunacaqdır. Hər kəs, o cümlədən siz müzakirəyə qatıla, fikirlərinizi bölüşə bilərsiniz.

İstifadəçilər müzakirə zamanı səhifəni redaktə edə, eləcə də müzakirə zamanı bildirilən problemləri həll etmək üçün səhifəni təkmilləşdirə bilərlər. Bununla belə, səhifənin yuxarı hissəsində yerləşdirilmiş silinmə şablonunu götürməyin.
&lt;!-- Şablon:Sns bildirişi --&gt;&lt;/div&gt; [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 07:38, 14 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>iqnw3qn3x8gnit797uxq3moorjoc1vs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:Panama tarixi</title>
    <ns>14</ns>
    <id>754554</id>
    <revision>
      <id>9042016</id>
      <parentid>6504379</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:58:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</comment>
      <origin>9042016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="ksy0pxyq5nljn68liasiwliyy9k1hjc" xml:space="preserve">{{catmore}}

[[Kateqoriya:Panama|Tarix]]
[[Kateqoriya:Ölkələrinə görə tarix]]
[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</text>
      <sha1>ksy0pxyq5nljn68liasiwliyy9k1hjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Patasana (roman)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>755341</id>
    <revision>
      <id>9041692</id>
      <parentid>7397075</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T12:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2581" sha1="i0qvd9dqfw57qb5qpnxutdc8b748j3y" xml:space="preserve">{{Kitab
 |Adı                      = Patasana
 |Orijinal adı             = {{dil-tr|Patasana}}
 |Şəkil                    = Əhməd Ümid. Patasana.jpg
 |Şəklin ölçüsü            = 250
 |Şəklin izahı             = Patasana kitabının azərbaycanca tərcüməsinin üz qabığı.
 |Müəllif                  = [[Əhməd Ümid]]                   
 |Janr                     = [[roman]]
 |Mövzu                    = 
 |Orijinalın dili          = türkcə
 |Ölkə                     = 
 |Orijinalın nəşr ili      = 2006
 |Tərcüməçi                = Dilarə Zamanova
 |Rəssam                   = 
 |Tərtibat                 = 
 |Seriya                   = 
 |Nəşriyyat                = [[Qanun nəşriyyatı]]
 |Nəşr                     = 
 |Cild                     = 
 |Səhifə                   = 512
 |Növ                      = 
 |Tiraj                    = 
 |Əvvəlki                  = 
 |Sonrakı                  = 
 |isbn                     = 9789756827369
 |Elektron versiya         =
 |Commons                  = 
}}

'''Patasana''' — [[Əhməd Ümid]]in 2006-cı ildə nəşr olunan kitabı.

== Məzmun ==
Arxeoloqların hekayəsinin danışıldığı epizodun baş qəhrəmanı Esradır. Qazıntıya cavabdeh şəxs olan Esra baş verən hadisələri danışan, şərh edən, zaman-zaman oxucuya yol göstərən personajdır.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://alinino.az/product/patasana-2
 |archiveurl  =
 |archivedate =
 |title       = Patasana
 |author      = 
 |date        = 
 |work        = 
 |publisher   = 
 |accessdate  =
 |language    = 
}}&lt;/ref&gt; Esra və komandası kapitan Eşreflə qatili tapmaq üçün işə başlayır. Qazıntı ətrafında qətllər davam edir və nəhayət qazıntı qrupundan Kamal da öldürülür. Komanda mətbuat konfransı keçirir və orada verilən açıqlamalar zamanı qatil üzə çıxır.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.hepsiburada.com/patasana-ahmet-umit-pm-keverest97366
 |archiveurl         = 
 |archivedate         = 
 |title         = Patasana - Əhməd Ümit
 |author         = 
 |date         = 
 |work         = 
 |publisher         = 
 |accessdate         = 
 |language         = 
 |url-status         = 
 }}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==

* [https://alinino.az/product/patasana/ Patasana] {{en}}
* [https://www.dr.com.tr/Kitap/Patasana/Ahmet-Umit/Edebiyat/Roman/Polisiye/urunno=0001846488001/ Yazar:Ahmet Ümit] {{ref-tr}}

[[Kateqoriya:Qanun nəşriyyatının kitabları]]
[[Kateqoriya:Ahmet Ümitin romanları]]</text>
      <sha1>i0qvd9dqfw57qb5qpnxutdc8b748j3y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Firuz Şirinzadə</title>
    <ns>0</ns>
    <id>771342</id>
    <revision>
      <id>9042094</id>
      <parentid>8944062</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:39:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Toghrul R</username>
        <id>147643</id>
      </contributor>
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9042094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8466" sha1="5ches3f42qyim51c26l55rqdu5n14u6" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs
|şəkil        = 

|vəzifə_1     = [[Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti]] rəisinin əməliyyat-axtarış işləri üzrə müavini
|bayraq_1     = Azerbaijan Border Guards seal.svg
|bayraq2_1    = Flag of Azerbaijan.svg
|başlanğıc_1  = 2020
|son_1        = 22 iyun 2023
|rəis_1       = [[Elçin Quliyev (hərbçi)|Elçin Quliyev]]
|əvvəlki_1    = 
|sonrakı_1    = [[Abbas Xəlilov]]

|vəzifə_2     = [[Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti]] rəisinin beynəlxalq əlaqələr üzrə müavini
|bayraq_2     = Azerbaijan Border Guards seal.svg
|bayraq2_2    = Flag of Azerbaijan.svg
|başlanğıc_2  = 2020
|son_2        = 2020
|rəis_2       = [[Elçin Quliyev (hərbçi)|Elçin Quliyev]]
|əvvəlki_2    = [[Əfqan Nağıyev]]
|sonrakı_2    = [[Əfqan Nağıyev]]

|mənsubiyyəti = Azərbaycan Silahlı Qüvvələri
|qoşun növü   = [[Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)|Dövlət Sərhəd Xidməti]]
|rütbəsi      = {{General-leytenant/Azərbaycan|DSX}}
|mükafatları  = {{&quot;Azərbaycan Bayrağı&quot; ordeni|2023}} {{1-ci dərəcəli &quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni}} {{2-ci dərəcəli &quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni}} {{3-cü dərəcəli &quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni}} {{&quot;Vətən uğrunda&quot; medalı|2007}} {{&quot;İgidliyə görə&quot; medalı|2011}} {{&quot;Hərbi xidmətlərə görə&quot; medalı|2006}} {{&quot;Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 10 illiyi (1991-2001)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 90 illiyi (1918-2008)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi (1918-2013)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; I dərəcəli medalı}} {{&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; II dərəcəli medalı}} {{&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; III dərəcəli medalı}} {{&quot;Azərbaycan Sərhəd Mühafizəsinin 90 illiyi (1919-2009)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Azərbaycan Sərhəd Mühafizəsinin 95 illiyi (1919-2014)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Azərbaycan Sərhəd Mühafizəsinin 100 illiyi (1919-2019)&quot; yubiley medalı}}
}}

'''Firuz Böyükağa oğlu Şirinzadə''' — general-leytenant, [[Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti]] rəisinin əməliyyat-axtarış işləri üzrə müavini (2020–2023).

== Fəaliyyəti ==
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 15 avqust 2006-cı il tarixli Sərəncamı ilə Firuz Şirinzadə [[&quot;Hərbi xidmətlərə görə&quot; medalı]] ilə təltif edilib.&lt;ref name=&quot;:01&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|website= [[e-qanun.az]]|date=|url=https://e-qanun.az/framework/12352|access-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221019103242/https://e-qanun.az/framework/12352|archive-date=2022-10-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 16 avqust 2007-ci il tarixli Sərəncamı ilə Firuz Şirinzadə [[&quot;Vətən uğrunda&quot; medalı]] ilə təltif edilib.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 16 avqust 2007-ci il tarixli 2331 nömrəli Sərəncamı|website= [[e-qanun.az]]|date=|url=https://e-qanun.az/framework/13772|access-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190728000517/http://www.e-qanun.az/framework/13772|archive-date=2022-10-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Firuz Şirinzadə 2010-cu ildə [[Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)|Dövlət Sərhəd Xidməti]]nin Baş Əməliyyat-Axtarış İdarərə rəisinin müavini — Kəşfiyyat İdarəsinin rəisi olub.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 14 avqust 2010-cu il tarixli Sərəncamı ilə Firuz Şirinzadəyə [[general-mayor (Azərbaycan)|general-mayor]] ali hərbi rütbəsi verilib.&lt;ref name=&quot;:R01&quot;&gt;{{cite news|title=Firuz Böyükağa oğlu Şirinzadəyə general-mayor hərbi rütbəsinin verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|website= [[e-qanun.az]]|date=|url=https://e-qanun.az/framework/19847|access-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221019103242/https://e-qanun.az/framework/19847|archive-date=2022-10-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 16 avqust 2011-ci il tarixli Sərəncamı ilə Firuz Şirinzadə [[&quot;İgidliyə görə&quot; medalı]] ilə təltif edilib.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|website= [[e-qanun.az]]|date=|url=https://e-qanun.az/framework/22088|access-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201061423/http://e-qanun.az/framework/22088|archive-date=2022-10-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 14 avqust 2012-ci il tarixli Sərəncamı ilə Firuz Şirinzadə [[&quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni|3-cü dərəcəli &quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni]] ilə təltif edilib.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|website= [[e-qanun.az]]|date=|url=https://e-qanun.az/framework/24117|access-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221018221515/https://e-qanun.az/framework/24117|archive-date=2022-10-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 16 avqust 2016-cı il tarixli Sərəncamı ilə Firuz Şirinzadə [[&quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni|2-ci dərəcəli &quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni]] ilə təltif edilib.&lt;ref name=&quot;:05&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|website= [[e-qanun.az]]|date=|url=https://e-qanun.az/framework/33515|access-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221019103242/https://e-qanun.az/framework/33515|archive-date=2022-10-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Firuz Şirinzadə 2020-ci ildə [[Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)|Dövlət Sərhəd Xidməti]] rəisinin əməliyyat-axtarış işləri üzrə müavini vəzifəsinə təyin edilib.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 17 avqust 2020-ci il tarixli Sərəncamı ilə Firuz Şirinzadəyə [[general-leytenant (Azərbaycan)|general-leytenant]] ali hərbi rütbəsi verilib.&lt;ref name=&quot;:R02&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularına ali hərbi rütbələrin verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|website= [[e-qanun.az]]|date=|url=https://e-qanun.az/framework/45691|access-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221019103242/https://e-qanun.az/framework/45691|archive-date=2022-10-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 15 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamı ilə Firuz Şirinzadə [[&quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni|1-ci dərəcəli &quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni]] ilə təltif edilib.&lt;ref name=&quot;:06&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|website= [[e-qanun.az]]|date=|url=https://e-qanun.az/framework/46457|access-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921205332/https://e-qanun.az/framework/46457|archive-date=2022-10-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 17 avqust 2023-cü il tarixli Sərəncamı ilə Firuz Şirinzadə [[&quot;Azərbaycan Bayrağı&quot; ordeni]] ilə təltif edilib.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|website=[[president.az|www.president.az]]|date=17 avqust 2023|url=https://president.az/az/articles/view/60855|access-date=17 avqust 2023|archive-url=https://archive.today/20230817150512/https://president.az/az/articles/view/60855|archive-date=2023-08-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycanlı generallar]]</text>
      <sha1>5ches3f42qyim51c26l55rqdu5n14u6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042110</id>
      <parentid>9042094</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:46:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Toghrul R</username>
        <id>147643</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9042110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8470" sha1="awafknf8tlynyxfa7jcav6wxi84a5lm" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs
|şəkil        = 

|vəzifə_1     = [[Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti]] rəisinin əməliyyat-axtarış işləri üzrə müavini
|bayraq_1     = Azerbaijan Border Guards seal.svg
|bayraq2_1    = Flag of Azerbaijan.svg
|başlanğıc_1  = 2020
|son_1        = 22 iyun 2023
|rəis_1       = [[Elçin Quliyev (hərbçi)|Elçin Quliyev]]
|əvvəlki_1    = 
|sonrakı_1    = [[Abbas Xəlilov]]

|vəzifə_2     = [[Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti]] rəisinin beynəlxalq əlaqələr üzrə müavini
|bayraq_2     = Azerbaijan Border Guards seal.svg
|bayraq2_2    = Flag of Azerbaijan.svg
|başlanğıc_2  = 2020
|son_2        = 2020
|rəis_2       = [[Elçin Quliyev (hərbçi)|Elçin Quliyev]]
|əvvəlki_2    = [[Əfqan Nağıyev]]
|sonrakı_2    = [[Əfqan Nağıyev]]

|mənsubiyyəti = [[Azərbaycan Silahlı Qüvvələri]]
|qoşun növü   = [[Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)|Dövlət Sərhəd Xidməti]]
|rütbəsi      = {{General-leytenant/Azərbaycan|DSX}}
|mükafatları  = {{&quot;Azərbaycan Bayrağı&quot; ordeni|2023}} {{1-ci dərəcəli &quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni}} {{2-ci dərəcəli &quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni}} {{3-cü dərəcəli &quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni}} {{&quot;Vətən uğrunda&quot; medalı|2007}} {{&quot;İgidliyə görə&quot; medalı|2011}} {{&quot;Hərbi xidmətlərə görə&quot; medalı|2006}} {{&quot;Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 10 illiyi (1991-2001)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 90 illiyi (1918-2008)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi (1918-2013)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; I dərəcəli medalı}} {{&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; II dərəcəli medalı}} {{&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; III dərəcəli medalı}} {{&quot;Azərbaycan Sərhəd Mühafizəsinin 90 illiyi (1919-2009)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Azərbaycan Sərhəd Mühafizəsinin 95 illiyi (1919-2014)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Azərbaycan Sərhəd Mühafizəsinin 100 illiyi (1919-2019)&quot; yubiley medalı}}
}}

'''Firuz Böyükağa oğlu Şirinzadə''' — general-leytenant, [[Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti]] rəisinin əməliyyat-axtarış işləri üzrə müavini (2020–2023).

== Fəaliyyəti ==
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 15 avqust 2006-cı il tarixli Sərəncamı ilə Firuz Şirinzadə [[&quot;Hərbi xidmətlərə görə&quot; medalı]] ilə təltif edilib.&lt;ref name=&quot;:01&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|website= [[e-qanun.az]]|date=|url=https://e-qanun.az/framework/12352|access-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221019103242/https://e-qanun.az/framework/12352|archive-date=2022-10-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 16 avqust 2007-ci il tarixli Sərəncamı ilə Firuz Şirinzadə [[&quot;Vətən uğrunda&quot; medalı]] ilə təltif edilib.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 16 avqust 2007-ci il tarixli 2331 nömrəli Sərəncamı|website= [[e-qanun.az]]|date=|url=https://e-qanun.az/framework/13772|access-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190728000517/http://www.e-qanun.az/framework/13772|archive-date=2022-10-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Firuz Şirinzadə 2010-cu ildə [[Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)|Dövlət Sərhəd Xidməti]]nin Baş Əməliyyat-Axtarış İdarərə rəisinin müavini — Kəşfiyyat İdarəsinin rəisi olub.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 14 avqust 2010-cu il tarixli Sərəncamı ilə Firuz Şirinzadəyə [[general-mayor (Azərbaycan)|general-mayor]] ali hərbi rütbəsi verilib.&lt;ref name=&quot;:R01&quot;&gt;{{cite news|title=Firuz Böyükağa oğlu Şirinzadəyə general-mayor hərbi rütbəsinin verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|website= [[e-qanun.az]]|date=|url=https://e-qanun.az/framework/19847|access-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221019103242/https://e-qanun.az/framework/19847|archive-date=2022-10-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 16 avqust 2011-ci il tarixli Sərəncamı ilə Firuz Şirinzadə [[&quot;İgidliyə görə&quot; medalı]] ilə təltif edilib.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|website= [[e-qanun.az]]|date=|url=https://e-qanun.az/framework/22088|access-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201061423/http://e-qanun.az/framework/22088|archive-date=2022-10-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 14 avqust 2012-ci il tarixli Sərəncamı ilə Firuz Şirinzadə [[&quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni|3-cü dərəcəli &quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni]] ilə təltif edilib.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|website= [[e-qanun.az]]|date=|url=https://e-qanun.az/framework/24117|access-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221018221515/https://e-qanun.az/framework/24117|archive-date=2022-10-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 16 avqust 2016-cı il tarixli Sərəncamı ilə Firuz Şirinzadə [[&quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni|2-ci dərəcəli &quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni]] ilə təltif edilib.&lt;ref name=&quot;:05&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|website= [[e-qanun.az]]|date=|url=https://e-qanun.az/framework/33515|access-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221019103242/https://e-qanun.az/framework/33515|archive-date=2022-10-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Firuz Şirinzadə 2020-ci ildə [[Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)|Dövlət Sərhəd Xidməti]] rəisinin əməliyyat-axtarış işləri üzrə müavini vəzifəsinə təyin edilib.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 17 avqust 2020-ci il tarixli Sərəncamı ilə Firuz Şirinzadəyə [[general-leytenant (Azərbaycan)|general-leytenant]] ali hərbi rütbəsi verilib.&lt;ref name=&quot;:R02&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularına ali hərbi rütbələrin verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|website= [[e-qanun.az]]|date=|url=https://e-qanun.az/framework/45691|access-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221019103242/https://e-qanun.az/framework/45691|archive-date=2022-10-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 15 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamı ilə Firuz Şirinzadə [[&quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni|1-ci dərəcəli &quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni]] ilə təltif edilib.&lt;ref name=&quot;:06&quot;&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|website= [[e-qanun.az]]|date=|url=https://e-qanun.az/framework/46457|access-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921205332/https://e-qanun.az/framework/46457|archive-date=2022-10-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 17 avqust 2023-cü il tarixli Sərəncamı ilə Firuz Şirinzadə [[&quot;Azərbaycan Bayrağı&quot; ordeni]] ilə təltif edilib.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|website=[[president.az|www.president.az]]|date=17 avqust 2023|url=https://president.az/az/articles/view/60855|access-date=17 avqust 2023|archive-url=https://archive.today/20230817150512/https://president.az/az/articles/view/60855|archive-date=2023-08-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycanlı generallar]]</text>
      <sha1>awafknf8tlynyxfa7jcav6wxi84a5lm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abbas Xəlilov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>771344</id>
    <revision>
      <id>9042095</id>
      <parentid>8278612</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:40:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Toghrul R</username>
        <id>147643</id>
      </contributor>
      <origin>9042095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8815" sha1="p6hdwtp5oafdy71xjnhhjd1j1eg1q1l" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs
|şəkil         = 
|şəklin ölçüsü = 

|vəzifə        = [[Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti]] rəisinin əməliyyat-axtarış işi üzrə müavini
|bayraq        = Azerbaijan Border Guards seal.svg
|bayraq2       = 
|başlanğıc     = 22 iyun 2023
|son           = 
|prezident     = [[İlham Əliyev]]
|rəis          = [[Elçin Quliyev (hərbçi)|Elçin Quliyev]]
|əvvəlki       = [[Firuz Şirinzadə]]
|sonrakı       = 

|vəzifə_2      = [[Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti]] rəisinin şəxsi heyət üzrə müavini
|bayraq_2      = Azerbaijan Border Guards seal.svg
|bayraq2_2     = 
|başlanğıc_2   = 18 iyul 2021
|son_2         = 22 iyun 2023
|prezident_2   = [[İlham Əliyev]]
|rəis_2        = [[Elçin Quliyev (hərbçi)|Elçin Quliyev]]
|əvvəlki_2     = 
|sonrakı_2     = [[Rəsul Tağıyev]]

|mənsubiyyəti  = [[Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)|Dövlət Sərhəd Xidməti]]
|qoşun növü    = 
|xidmət illəri = 
|rütbəsi       = {{General-leytenant/Azərbaycan|DSX}}
|mükafatları   = {{2-ci dərəcəli &quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni}} {{3-cü dərəcəli &quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni}} {{3-cü dərəcəli &quot;Rəşadət&quot; ordeni}}{{&quot;Vətən uğrunda&quot; medalı|2007}} {{&quot;İgidliyə görə&quot; medalı|2009}} {{&quot;Hərbi xidmətlərə görə&quot; medalı|2004}} {{&quot;Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə&quot; III dərəcəli medalı}} {{&quot;Sərhəddə fərqlənməyə görə&quot; medalı}} {{&quot;Hərbi əməkdaşlıq sahəsində xidmətlərə görə&quot; medalı}} {{&quot;Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 10 illiyi (1991-2001)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 90 illiyi (1918-2008)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi (1918-2013)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; I dərəcəli medalı}} {{&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; II dərəcəli medalı}} {{&quot;Qüsursuz xidmətə görə&quot; III dərəcəli medalı}} {{&quot;Azərbaycan Sərhəd Mühafizəsinin 90 illiyi (1919-2009)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Azərbaycan Sərhəd Mühafizəsinin 95 illiyi (1919-2014)&quot; yubiley medalı}} {{&quot;Azərbaycan Sərhəd Mühafizəsinin 100 illiyi (1919-2019)&quot; yubiley medalı}}
}}

'''Abbas Sultan oğlu Xəlilov''' — Azərbaycan hərbçisi, [[Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)|general-leytenant]], [[Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti]] rəisinin əməliyyat-axtarış işi üzrə müavini (2023-cü ildən)

== Fəaliyyəti ==
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 30 iyul 2004-cü il tarixli Sərəncamı ilə baş leytenant Abbas Xəlilov [[&quot;Hərbi xidmətlərə görə&quot; medalı]] ilə təltif edilib.&lt;ref name=&quot;:01&quot;&gt;{{cite news|title=Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 30.07.2004-cü il tarixli 337 nömrəli Sərəncamı|author=Normativ hüquqi sənədlərin vahid internet bazası|newspaper=www.e-qanun.az|date=01.10.2022|url=https://e-qanun.az/framework/6299|accessdate=01.10.2022|language={{ref-az}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200617220544/http://e-qanun.az/framework/6299|archivedate=2022-10-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 16 avqust 2007-ci il tarixli Sərəncamı ilə kapitan Abbas Xəlilov [[&quot;Vətən uğrunda&quot; medalı]] ilə təltif edilib.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite news|title=Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 16.08.2007-ci il tarixli 2331 nömrəli Sərəncamı|author=Normativ hüquqi sənədlərin vahid internet bazası|newspaper=www.e-qanun.az|date=01.10.2022|url=https://e-qanun.az/framework/13772|accessdate=01.10.2022|language={{ref-az}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190728000517/http://www.e-qanun.az/framework/13772|archivedate=2022-10-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 14 avqust 2009-cu il tarixli Sərəncamı ilə mayor Abbas Xəlilov [[&quot;İgidliyə görə&quot; medalı]] ilə təltif edilib.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{cite news|title=Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 14.08.2009-cu il tarixli 440 nömrəli Sərəncamı|author=Normativ hüquqi sənədlərin vahid internet bazası|newspaper=www.e-qanun.az|date=01.10.2022|url=https://e-qanun.az/framework/18252|accessdate=01.10.2022|language={{ref-az}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200716035110/http://www.e-qanun.az/framework/18252|archivedate=2022-10-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 15 avqust 2014-cü il tarixli Sərəncamı ilə polkovnik-leytenant Abbas Xəlilov [[&quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni|3-cü dərəcəli &quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni]] ilə təltif edilib.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{cite news|title=Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.08.2014-cü il tarixli 688 nömrəli Sərəncamı|author=Normativ hüquqi sənədlərin vahid internet bazası|newspaper=www.e-qanun.az|date=01.10.2022|url=https://e-qanun.az/framework/28256|accessdate=01.10.2022|language={{ref-az}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211201061445/http://e-qanun.az/framework/28256|archivedate=2022-10-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 17 avqust 2015-ci il tarixli Sərəncamı ilə Abbas Xəlilova &quot;general-mayor&quot; hərbi rütbəsi verilib.&lt;ref name=&quot;:R01&quot;&gt;{{cite news|title=Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularına ali hərbi rütbələrin verilməsi haqqında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 17.08.2015-ci il tarixli 1358 nömrəli Sərəncamı|author=Normativ hüquqi sənədlərin vahid internet bazası|newspaper=www.e-qanun.az|date=01.10.2022|url=https://e-qanun.az/framework/30469|accessdate=01.10.2022|language={{ref-az}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221019183405/https://e-qanun.az/framework/30469|archivedate=2022-10-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 16 avqust 2019-cu il tarixli Sərəncamı ilə Abbas Xəlilova &quot;general-leytenant&quot; hərbi rütbəsi verilib.&lt;ref name=&quot;:R02&quot;&gt;{{cite news|title=Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularına ali hərbi rütbələrin verilməsi haqqında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 16.08.2019-cu il tarixli 1384 nömrəli Sərəncamı|author=Normativ hüquqi sənədlərin vahid internet bazası|newspaper=www.e-qanun.az|date=01.10.2022|url=https://e-qanun.az/framework/43099|accessdate=01.10.2022|language={{ref-az}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191230091952/http://www.e-qanun.az/framework/43099|archivedate=2022-10-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 17.08.2020-ci il tarixli Sərəncamı ilə general-mayor Abbas Xəlilov [[&quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni|2-ci dərəcəli &quot;Vətənə xidmətə görə&quot; ordeni]] ilə təltif edilib.&lt;ref name=&quot;:05&quot;&gt;{{cite news|title=Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 17.08.2020-ci il tarixli 2217 nömrəli Sərəncamı|author=Normativ hüquqi sənədlərin vahid internet bazası|newspaper=www.e-qanun.az|date=01.10.2022|url=https://e-qanun.az/framework/45690|accessdate=01.10.2022|language={{ref-az}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221019183020/https://e-qanun.az/framework/45690|archivedate=2022-10-19|url-status=}}&lt;/ref&gt;

Abbas Xəlilov Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 18 iyul 2021-ci il tarixli Sərəncamı ilə [[Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)|Dövlət Sərhəd Xidməti]]nin Sərhəd Nəzarətinin rəisi vəzifəsindən azad edilərək Dövlət Sərhəd Xidməti rəisinin şəxsi heyət üzrə müavini vəzifəsinə təyin edilib.&lt;ref name=&quot;:A01&quot;&gt;{{cite news|title=Dövlət Sərhəd Xidmətinin bir sıra hərbi qulluqçularının ali zabit heyəti vəzifələrinə təyin edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 18.07.2021-ci il tarixli 2769 nömrəli Sərəncamı|author=Normativ hüquqi sənədlərin vahid internet bazası|newspaper=www.e-qanun.az|date=01.10.2022|url=https://e-qanun.az/framework/48371|accessdate=01.10.2022|language={{ref-az}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221019183020/https://e-qanun.az/framework/48371|archivedate=2022-10-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 16  avqust 2025-ci il tarixli Sərəncamı ilə Abbas Xəlilov “3-cü dərəcəli Rəşadət” ordeni ilə təltif edilib

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|2}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan generalları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı generallar]]</text>
      <sha1>p6hdwtp5oafdy71xjnhhjd1j1eg1q1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Əbdülməcid Məsud oğlu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786212</id>
    <revision>
      <id>9041861</id>
      <parentid>6883288</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:06:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nemoralis</username>
        <id>128937</id>
      </contributor>
      <origin>9041861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="966" sha1="oiwzk3vh94y30qtvw7n5oi8t7r2sfki" xml:space="preserve">{{Memar}}
'''Əbdülməcid Məsud oğlu'''&lt;ref name=&quot;AME&quot;&gt;{{AME|8||Əbdülməcid Məsud oğlu}}&lt;/ref&gt; və ya '''Əbdülməcid ibn Məsud'''&lt;ref name=&quot;AME&quot; /&gt; ({{dil-az2|ابدولمجید ابن مسعود}}) — XIII əsr [[Azərbaycan]] memarı. Ehtimala görə, [[Bakı|Bakıdakı]] [[Qız qalası|Qız qalasının]] üzərindəki kitabədə adı çəkilən [[Məsud ibn Davud]]un oğludur. Əsərlərindən yalnız [[Mərdəkan|Mərdəkandakı]] [[Dairəvi Mərdəkan qalası|Dairəvi qala]] (1232–1233) dövrümüzədək saxlanılır. Qalanın daxili bürcünün üzərindəki kitabədə onun adı həkk edilmişdir. [[Şirvanşahlar dövləti|Şirvanşahların]] [[Bakı]] limanındakı &quot;[[Bayıl qalası|Bayıl qəsri]]&quot;nin (1235) memarlarından biri olması da ehtimal edilir.&lt;ref name=&quot;ASE&quot;&gt;{{ASE|6|126|Əbdülməcid Məsud oğlu}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan memarları]]
[[Kateqoriya:XIII əsr memarları]]</text>
      <sha1>oiwzk3vh94y30qtvw7n5oi8t7r2sfki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rikki Tompson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789774</id>
    <revision>
      <id>9041742</id>
      <parentid>9041332</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T15:21:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Serols</username>
        <id>254593</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-43129-94|~2026-43129-94]] ([[User talk:~2026-43129-94|müzakirə]]) tərəfindən edilmiş [[Special:Diff/9041332|9041332]] nömrəli redaktə geri qaytarıldı</comment>
      <origin>9041742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1947" sha1="qd412rpwrwcl3qudbulhhf33zdemb7g" xml:space="preserve">{{Kino sənətçisi
 |adı             = Rikki Tompson
 |orijinal adı    = {{Dil-en|Rickey Thompson}}
 |digər adları    = 
 |şəkil           = 
 |şəklin ölçüsü   = 
 |şəklin izahı    = 
 |fəaliyyəti      = 
 |ilk adı         = 
 |ləqəbi          = 
 |doğum tarixi    = 6.2.1996
 |doğum yeri      = {{USA}}, [[Şimali Karolina]]
 |vəfat tarixi    = 
 |vəfat yeri      = 
 |vəfat səbəbi    = 
 |dəfn yeri       = 
 |vətəndaşlığı    = {{USA}}
 |milliyyəti      = 
 |boyu            = 
 |çəkisi          = 
 |həyat yoldaşı   = 
 |uşağı           = 
 |partnyoru       = 
 |atası           = 
 |anası           = 
 |peşəsi          = [[aktyor]]
 |fəaliyyət illəri= 2013–hal-hazırda
 |istiqaməti      = 
 |tanınır         = 
 |təhsili         = 
 |üzvlüyü         = 
 |teatr           = 
 |mükafatları     = 
 |imdb_id         = 
 |imzası          = 
 |imzanın eni     = 
 |imzanın izahı   = 
 |saytı           = 
 |vikimənbə       = 
 |vikianbar       = 
}}
'''Rikki Tompson''' ({{Dil-en|Rickey Thompson}}, {{DVTY}}) — görkəmli [[ABŞ|Amerika]] [[aktyor]] və komediyaçı.

== Çəkildiyi filmlər ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! İl
! Başlıq
! Rol
! Qeydlər
|-
| 2016 || ''Betch'' || Stormy Dee Watson || Epizod: &quot;A Rickey Thompson Sketch Show&quot;
|-
| 2016–2018 || ''[[Foursome (2016 TV series)|Foursome]]'' || Dakota Green || Əsas heyət (29 epizod)
|-
| 2016 || ''Sleep Tight'' || Bobby || Epizod: &quot;Exorsitter&quot;
|-
| 2017 || ''Mourners, Inc.'' || Tony || Epizod: &quot;Pilot&quot;
|-
| 2019 || ''Trend or End with Rickey Thomspon'' || Özü ||
|-
| 2022 || ''[[Good Mourning (film)|Good Mourning]]'' || Workout Demon || 
|-
| 2023 || ''[[Swarm (TV series)|Swarm]]'' || Kenny || Epizod: &quot;Girl, Bye&quot;
|-
|}

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* {{imdb name|id=7413410|name=Rickey Thompson}}

[[Kateqoriya:ABŞ aktyorları]]
[[Kateqoriya:ABŞ kinorejissorları]]</text>
      <sha1>qd412rpwrwcl3qudbulhhf33zdemb7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qarabağ Birlik Məclisi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>800484</id>
    <revision>
      <id>9042051</id>
      <parentid>8879048</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T06:35:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 6 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9042051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26931" sha1="1nv12pjyxp43lelfuivx3ih937a95t2" xml:space="preserve">{{Siyasi partiya
|Orijinal adı    = قاراباغ بیرلیک مجلیسی
|Quruluş tarixi  = 1907 (mart və ya avqust)
|Qapanış tarixi  = {{Nowrap|may 1909 (rəsmi)&lt;br&gt;1910-cu illərin əvvəlləri (gizli)}}
|İdeologiyası    = {{Nowrap|[[Azərbaycan milliyətçiliyi]]&lt;br&gt;[[Panislamizm|islamçılıq]]&lt;br&gt;[[antiimperializm]]&lt;br&gt;[[sosial ədalət]]&lt;br&gt;[[sosial-demokratiya]]}}
|Üzvlərinin sayı = 400+
}}

'''Qarabağ Birlik Məclisi''' ({{dil-az2|قاراباغ بیرلیک مجلیسی}}), həmçinin sadəcə '''Qarabağ Məclisi''' ({{lang|az|قاراباغ مجلیسی}}) və ya əvvəlki adı ilə '''Difai Firqəsinin Qarabağ bölməsi''' ({{lang|az|دیفای فیرقه‌سینین قاراباغ بؤلمه‌سی}}) — [[Difai Partiyası]]nın [[Qarabağ]] regionunda fəaliyyət göstərən bölməsi.&lt;ref&gt;{{Cite book |first=BƏXTİYAR KAMİL oğlu |last=HƏSƏNOV |title=AZƏRBAYCANIN QARABAĞ REGİONU XX ƏSRİN ƏVVƏLLƏRİNDƏ |url=https://aak.gov.az/upload/dissertasion/tar/tar_n_hbk_21_11_18.pdf |editor-first=İ.M. |editor-last=HACIYEV |editor-link=İsmayıl Hacıyev (akademik) |page=6 |year=2018 |language=az |location=Bakı |publisher=[[AMEA Tarix İnstitutu|AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI A.A.BAKIXANOV adına TARİX İNSTİTUTU]] }}&lt;/ref&gt; 1907-ci ilin martında və ya avqustunda yaradılmışdır. Mərkəzi [[Şuşa]]da idi. Regionda çox populyar olan &quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot; partiyanın ən çoxsaylı, nüfuzlu və fəal bölməsi hesab olunur.&lt;ref name=&quot;ismayılovmaksvell&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=3 iyun 2020 |author-link=Ənvər Çingizoğlu |first=Ənvər |last=Çingizoğlu |url=https://fedai.az/?p=7074 |title=Zülfüqar bəy Haqverdiyev: Sinəsi sipər oğul |work=fedai.az |language=az }}&lt;/ref&gt; Onun fəaliyyəti bütün [[Gəncə quberniyası|Yelizavetpol quberniyasının]] [[Cavanşir qəzası|Cavanşir]], [[Cəbrayıl qəzası|Qaryagin]] və [[Şuşa qəzası|Şuşa]] qəzalarını əhatə edirdi. Təşkilatın təxminən 400 nəfərlik döyüş drujinası var idi.&lt;ref name=&quot;ismayılovmaksvell&quot; /&gt;

== Tarixi ==

=== Yaradılması ===
[[Difai Partiyası]]nın [[Qarabağ]]dakı fəaliyyətinin başlaması &quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot;nin yaradılmasından əvvəlki illərə təsadüf edir. Difaiçilər Qafqaz Süvari Diviziyasının komandiri, general-mayor V. N. Qoloşşapovun sui-qəsdi və onun dəftərxana müdiri Kleşşinskinin öldürülməsini təşkil etmişdi. 1906-cı ildə [[Şuşa]]da çağırılan məclisdə Əhməd bəy Ağaoğlu, [[Kərim bəy Mehmandarov|Əbdülkərim bəy Mehmandarov]] və başqaları general Qoloşşapov haqqında demişdilər ki, o, &quot;erməni hampaları ilə əlbir olaraq tatarlara qarşı çıxmış, onların evlərini dağıtmış, minlərlə müsəlman ac-yalavac qalmışdır&quot;. Burada canişindən onun geri çağırılması barədə xahiş olunması məsələsi qoyulmuşdur. Bundan az sonra Şuşada Qoloşşapova qarşı çağırışlar səslənmişdir. Buna baxmayaraq, həmin dövrdə bu məsələ ilə bağlı tədbir görülməmişdir. 1906-cı ilin payızında Şuşada, Muxtar Qaytaranın evində keçirilmiş iclasda sui-qəsd planları qəbul edilmişdi, [[Gülablı (Ağdam)|Gülablı]] kəndinin sakini Hüsü Əli oğluna &quot;[[Smith &amp; Wesson]]&quot; tipli tapança və [[Tbilisi|Tiflisə]] getmək üçün 300 [[rubl]] xərclik verilmişdi. Hüsü Əli oğlu 8 noyabr 1906-cı ildə V. N. Qoloşşapov faytonda gedərkən ona iki atəş açılmış və o, ölümcül yaralanmışdı. Hüsü Əli oğlu sui-qəsd aktını həyata keçirəndən sonra gizlənməyə məcbur olmuşdu. Bundan az sonra &quot;Difai&quot; bir neçə qəzet redaksiyasına özünün möhürü ilə proklamasiyalar göndərmiş və bu sui-qəsdə görə məsuliyyəti öz üzərinə götürmüşdür.&lt;ref name=&quot;Əzizov1&quot;&gt;{{Cite newspaper |first=Eldar |last=Əzizov |newspaper=[[Ədalət (qəzet)|Ədalət]] |date=1 mart 2011 |page=6 |url=http://www.anl.az/down/meqale/adalet/2011/mart/160703.htm |title=1906-1908-ci illərdə &quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot; - &quot;Difai&quot;nin fəaliyyəti |via=[[Azərbaycan Milli Kitabxanası]] |url-status= }}&lt;/ref&gt;

Təşkilatın yaradılmasından əvvəl 1907-ci ilin martında Yelizavetpol Şəhər İdarəsinin rəisi [[Əsgər ağa Gorani|Əsgər ağa Adıgözəlovun]] evində [[Maku xanlığı|Maku xanlarının]] iştirakı ilə [[Cənubi Qafqaz|Zaqafqaziya]], [[Şimali Qafqaz]] və [[Krım]] müsəlmanlarının qurultayı keçirilmişdir. Qurultay &quot;[[Daşnaksutyun]]&quot;dan nümunə götürərək, Zaqafqaziya Müsəlman Birliyini təşkil etmək və sonuncu kimi terrorla hökumətdən güzəştlər almaq qərarına gəlmişdir. Bundan başqa, yaz aylarına qədər [[Qarabağ]]da erməni &quot;xumbaları&quot; müqabilində Cəfər bəy Vəzirovun başçılıq etdiyi &quot;[[Difai Partiyası|Difai]]&quot; dəstələri yerləşdirmək qərarı qəbul edilmişdir.&lt;ref name=&quot;bagirova172173&quot;&gt;{{cite book |last=Багирова |first=И.С. |title=Политические партии и организации Азербайджана в начале ХХ века. 1900-1917 |publisher=[[Elm (nəşriyyat)|Елм]] |year=1997 |location=Баку |pages=172–173 |language=ru}}&lt;/ref&gt; [[Bakı]] kapitalistləri [[Hacı Zeynalabdin Tağıyev|Tağıyevlər]] və [[Şəmsi Əsədullayev|Əsədullayevlərin]] köməyi ilə [[Xasay xan Usmiyev|Usmiyevlərin]] [[Ağdam]] yaxınlığındakı mülklərini [[ermənilər]]dən almaq planlaşdırılırdı. Onlar regionda &quot;yalnız müsəlmanların məskunlaşdırılması, şuşalıların hökmən [[Şuşa]]da yaşamağa məcbur edilməsi və ümumiyyətlə, Qarabağın müsəlman əyalətinə çevrilməsi üçün&quot; [[Ağdam]]dan [[Xocalı]] stansiyasına qədər olan bütün torpaqları da ermənilərdən almağı planlaşdırırdılar.&lt;ref name=&quot;bagirova173174&quot;&gt;{{cite book |last=Багирова |first=И.С. |title=Политические партии и организации Азербайджана в начале ХХ века. 1900-1917 |publisher=[[Elm (nəşriyyat)|Елм]] |year=1997 |location=Баку |pages=173–174 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Bəzi mənbələrə görə, təşkilat 1907-ci ilin martında&lt;ref name=&quot;bagirova173174&quot; /&gt; və ya avqustda [[Əhməd bəy Ağaoğlu]] [[Şuşa]]ya gəlməsindən sonra&lt;ref name=&quot;Əzizov23&quot;&gt;{{Cite newspaper |last=Əzizov |first=Eldar |date=23 fevral 2011 |title=&quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot;: təşkilati strukturu və proqramı |page=6 |newspaper=[[Ədalət (qəzet)|Ədalət]] |url=http://www.anl.az/down/meqale/adalet/2011/fevral/158860.htm |via=[[Azərbaycan Milli Kitabxanası]] |url-status= }}&lt;/ref&gt; yaradılmışdır. Bu, [[Hidayət xeyriyyə cəmiyyəti|&quot;Hidayət&quot; xeyriyyə cəmiyyətinin]] himayəsi altında Difai Partiyasının Qarabağ bölməsi kimi Şuşada yaradılmışdır.&lt;ref name=&quot;bagirova172173&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;çingizoğlu&quot;&gt;{{Cite web |last=Çingizoğlu |first=Ənvər |author-link=Ənvər Çingizoğlu |title=Mirzə Cəfər bəy Vəzirov: &quot;Difai&quot;nin sərkərdəsi |url=https://ordum.az/altbolmeler/486-mirz-cfr-by-vzirov-difainin-srkrdsi-aradirma.html |website=Ordum.az |language=az}}&lt;/ref&gt; Sonradan &quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot; adlandırılmışdır,&lt;ref name=&quot;bagirova172173&quot; /&gt; lakin qısaca &quot;Qarabağ&quot; məclisi də deyilirdi.&lt;ref name=&quot;Əzizov23&quot; /&gt;

=== Fəaliyyəti ===
[[Əhməd bəy Ağaoğlu]] [[Şuşa]]ya gəldikdən sonra burada nüfuzlu [[Qafqaz tatarları|tatarların]] (sonradan [[azərbaycanlılar]] adlandırılmışdır) məclisini təşkil etmişdir. &quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot;nin fəaliyyət sahəsi [[Şuşa qəzası|Şuşa]], [[Cavanşir qəzası|Cavanşir]], [[Cəbrayıl qəzası|Qaryagin]] və yaxınlıqdakı [[Zəngəzur qəzası|Zəngəzur]] qəzalarını əhatə edirdi. Təşkilatın icra hakimiyyətinin rəisləri məsul olduqları qəzaları gəzərək bu qəzaların müxtəlif iri mərkəzlərində partiyanın yardımçı komitələrini təsis edir, işlərin təşkilinə və aparılmasına dair, eləcə də əhalidən vergi yığılması və başqa tədbirlər barədə lazımi təlimatlar və göstərişlər verirdi.&lt;ref name=&quot;Əzizov23&quot; /&gt; &quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot; [[Rusiyada 1905–1907-ci illər inqilabı|Birinci Rusiya inqilabı]] nəticəsində kənd bölgələrində [[Rusiya imperiyası]]nın dövlət strukturlarının fəaliyyətinin zəiflədiyi bir dövrdə &quot;yarımdövlət&quot; funksiyasını yerinə yetirmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://davam.az/print:page,1,12879-azrbaycan-trklrinin-ilk-millti-tkilat-dfa.html |title=Azərbaycan türklərinin ilk millətçi təşkilatı – DİFAİ |first=Şirvani |last=Ədilli |website=davam.az |access-date=2023-06-24 |archive-date=2022-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521031610/http://davam.az/print:page,1,12879-azrbaycan-trklrinin-ilk-millti-tkilat-dfa.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Təşkilatın pul vəsaitlərinin mənbəyi üzvlük haqları, partiya proqramının bu və ya digər maddələrinin pozulmasına görə təqsirkarlardan tutulan cərimələr, məhkəmə qarşısında dayanan cavabdehlərdən və iddiaçılardan alınan rüsumlar və nəhayət, hər bir rayon nümayəndəsi tərəfindən əhalidən tutulan cüzi yığımlar idi.&lt;ref name=&quot;Əzizov26&quot; /&gt; Cavanşir qəzasında pul cərimələri və həbs cəzaları tətbiq etmək yolu ilə əhali arasında mal-qara oğruluğunu yox dərəcəsinə endirilmişdi, quldurluq halları azaldılmışdı. Bundan başqa, cinayət xarakterli yeni işlərlə yanaşı on ilə qədər əvvəl baş vermiş köhnə işləri də araşdırılır, cavabdehdən cərimə tutularaq bu məbləğ təşkilatın xəzinəsinə daxil edilirdi.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://atesh.az/tarix/4712-allahverdi-haci-penahali-oglu-sheref-sherden-ustundur.html|title=Allahverdi Hacı Pənahalı oğlu: şərəf şərdən üstündür..|website=Atesh.Az - Hədəfimiz Qarabağdır!|access-date=2023-06-24|archive-date=2023-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230129115802/https://atesh.az/tarix/4712-allahverdi-haci-penahali-oglu-sheref-sherden-ustundur.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Zəruri hallarda hökumət müəssisələri, o cümlədən kənd məhkəmələri boykot edilirdi. Bu halda bütün məhkəmə çəkişmələri təşkilatın rayon komitələrinə keçirdi. &quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot;nin razılığı olmadan hətta Şəhər Dumasının qlasnıları da seçilə bilməzdi. Şəhərləri və kəndləri tərk edib getmiş insanların əmlakı və evləri də təşkilatın mülkiyyətinə keçirdi. Onlardan əldə edilən gəlirlər yoxsullar arasında bölüşdürülməli idi.&lt;ref name=&quot;Əzizov25&quot;&gt;{{Cite newspaper |first=Eldar |last=Əzizov |date=25 fevral 2011 |title=&quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot;: təşkilati strukturu və proqramı |page=6 |newspaper=[[Ədalət (qəzet)|Ədalət]] |url=http://www.anl.az/down/meqale/adalet/2011/fevral/159602.htm |via=[[Azərbaycan Milli Kitabxanası]] |url-status= }}&lt;/ref&gt; Təbliğatçılar əhali arasında fəal iş aparırdı. Kəndlərdə iqtisadi ehtiyacları öyrənmək üçün rəy sorğusu keçirmək bəhanəsi ilə xalqı bir yerə toplayır və eyni zamanda ona şəriətin tələbləri izah edilir, heyvan oğurluğuna, qarətlərə son qoymaq tövsiyə edilir, &quot;qüsurlu&quot; insanlar pislənir, [[ermənilər]] ilə dinc münasibətlər yaratmaq təbliğ edilirdi. Cavanşir qəzasında 38 kənd icmasından yalnız 8-nin rəhbəri hökumət məmurları, kənd hakimləri tamamilə kənarlaşdırılmışdı, qulluqçuların bütün başqa ştatları &quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot; və onun üzvləri tərəfindən ələ keçirilmişdi. Təşkilatın fəaliyyəti nəticəsində kəndlərdəki vəzifəli şəxslər partiyanın nüfuzuna tabe edilmiş, partiyanın xüsusi döyüş drujinaları yaradılmışdı.&lt;ref name=&quot;Əzizov26&quot;&gt;{{Cite newspaper |first=Eldar |last=Əzizov |newspaper=[[Ədalət (qəzet)|Ədalət]] |date=26 fevral 2011 |page=16 |url=http://www.anl.az/down/meqale/adalet/2011/fevral/161514.htm |title=&quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot;: təşkilati strukturu və proqramı |via=[[Azərbaycan Milli Kitabxanası]] |url-status= }}&lt;/ref&gt; &quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot;nin təxminən 400 nəfərlik döyüş drujinası var idi.&lt;ref name=&quot;kaspi&quot; /&gt; Buna əlavə olaraq, təşkilatın bəzi komitələrinin öz silah anbarları vardı. Bu silahların bir qismi &quot;[[Əncümən]]&quot; partiyası üçün [[Qacar dövləti|Qacar İranına]] göndərilirdi.&lt;ref name=&quot;Əzizov24&quot; /&gt; Odur ki, təşkilat müharibə səyləri üçün əhalidən pul yığırdı. Təkcə Şuşa şəhərinin ətrafındakı [[Çuxurməhlə]]də Məşədi Ələsgər Abbas oğlu və Bahadur Kərim oğlu yerli sakinlərdən 3,000 rubl pul yığmış, bu pula [[Odlu silah|silah]], [[Giliz|patron]], &quot;[[Revolver]]&quot; alınmış, adamlar hazırlanmış və [[Məşrutə inqilabı (1905–1911)|Məşrutə inqilabında]] [[Səttar xan]]ın köməyinə göndərilmişdi.&lt;ref name=&quot;Əzizov3&quot; /&gt;

[[Fayl:Afrasiyab Azimov.jpg|175px|thumb|right|Təşkilatın Şuşa komitəsinin üzvü [[Əfrasiyab Əzimov]].]]

Şuşa komitəsinin qərarı ilə 1907-ci il mayın 1-dən 2-nə keçən gecə Şuşa şəhər sakinləri Muxtar Kərbəlayı Cabbar oğlu və onun oğlu Rəhim Muxtar oğlu qətlə yetirilmişdir. Onlar ermənilərin xeyrinə cəsusluqda ittiham edilirdi. Tiflis Quberniya Jandarm İdarəsinin rəisinin [[Gəncə quberniyası|Yelizavetpol quberniyasındakı]] köməkçisinin 14 dekabr 1903-cü il tarixli məlumatında bildirilir: &quot;Muxtar Cabbar oğlu çox pis ad çıxarmışdı və həm Şuşa şəhərinin, həm də qəzanın bütün xadimləri onu &quot;əclaf Muxtar&quot; kimi tanıyırlar&quot;.&lt;ref name=&quot;Əzizov3&quot;&gt;{{Cite newspaper |first=Eldar |last=Əzizov |newspaper=[[Ədalət (qəzet)|Ədalət]] |date=3 mart 2011 |page=6 |url=http://www.anl.az/down/meqale/adalet/2011/mart/161080.htm |title=1906-1908-ci illərdə &quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot; - &quot;Difai&quot;nin fəaliyyəti |via=[[Azərbaycan Milli Kitabxanası]] |access-date=2023-06-24 |archive-date=2024-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241210203040/http://www.anl.az/down/meqale/adalet/2011/mart/161080.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; &quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot; aqrar məsələ ilə bağlı Cavanşir qəzasında kəndlilər ilə birlikdə iğtişaşa başlamış, bu iğtişaşlar 1908-ci ilə qədər davam etmişdir. İğtişaşların sona çatması üçün [[Rusiya imperiyası]] hökuməti tərəfindən məhsul yığımına dair vahid qaydaların təmin edilməsi üzrə xüsusi komissiya yaradılmışdır.&lt;ref name=&quot;Əzizov26&quot; /&gt;

=== Ləğv edilməsi ===
Artıq 1908-ci ildə bütün difaiçilərə qarşı repressiya kampaniyasına başlanmışdı.&lt;ref name=&quot;Əzizov3&quot; /&gt; 1909-cu ilin may ayında &quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot;nin üzvlərinin işi üzrə məhkəmə araşdırması aparılmışdı. İş üzrə müttəhimlər kimi &quot;Difai&quot;nin Şuşa bölməsinin üzvləri Məşədi Şamil Hacıyev, [[Əfrasiyab Əzimov]], Kərbəlayı Usub Mirsiyabov, İrzabəy İrzabəyov və Məmməd İsmayıl oğlu, Ağdam bölməsinin üzvləri Hacı Miriş Mirbağırov, Mirzə Davud Ağamirzəzadə, Baxış bəy Kazımbəyov, Hacı Cümşüd Hacı Cəfərqulu oğlu, Zülfüqar bəy Abdullabəy oğlu Haqverdiyev və Muxtar Kərbəlayi Məmməd oğlu keçirdi. Adları çəkilən şəxslər &quot;fəaliyyətinin məqsədi [[Cənubi Qafqaz|Zaqafqaziyanın]] müsəlman əhalisini qanuna və hökumətin sərəncamlarına itaət etməməyə təhrik etməkdən ibarət olan, özünü müsəlman &quot;Difai&quot; partiyası və &quot;Qarabağ Məclisi&quot; adlandıran, üzvləri ətraf kəndləri gəzərək əhalidən partiyanın ehtiyacları və silah üçün pul yığan, partiyanın adından inzibati və məhkəmə vəzifələrini yerinə yetirən, əhali arasında çəkişmə və mübahisələri tənzimləməklə məşğul olan cinayətkar birlikdə iştirak etməkdə&quot; ittiham olunurdu. Araşdırma nəticəsində Yelizavetpol mahal məhkəməsi 15 may 1909-cu ildə &quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot;nin üzvlərinin işi üzrə hökm çıxarmışdı. Məhkəmənin qərarı ilə həmin şəxslərdən 8 nəfəri 8 aydan 2 ilə qədər həbs cəzasına məhkum edilmiş, 3 nəfərin isə təqsiri sübut edilmədiyinə görə məhkəmə onlara bəraət vermişdi.&lt;ref name=&quot;Əzizov5&quot; /&gt;

Repressiyalar nəticəsində təşkilat fəaliyyətini 1910-cu illərin əvvəllərinə qədər davam etdirmiş, bunu gizli və passiv formada həyata keçirməli olmuşdur. [[Bərdə]] mülkədarı İsmayıl bəy Tağıbəyovun romistr Kornilova ünvanlanmış 8 aprel 1910-cu il tarixli məktubunda qeyd edilir ki, polkovnik Qamkrelidzenin səyləri sayəsində bu il hökumətin düşmənləri, &quot;Difai&quot;nin Bərdə komitəsinin üzvləri tutulub saxlanmışdır. 1912-ci ildə &quot;Difai&quot;ni bərpa etməyə, eləcə də partiyanın &quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot;nin fəaliyyətinin təbliğat işini dirçəltməyə cəhd göstərilmişdi. Bununla əlaqədar, təşkilatın katibi Xuduş Quliyev Şuşada tutulmuşdu.&lt;ref name=&quot;Əzizov5&quot;&gt;{{Cite newspaper |first=Eldar |last=Əzizov |newspaper=[[Ədalət (qəzet)|Ədalət]] |date=5 mart 2011 |page=9 |url=http://www.anl.az/down/meqale/adalet/2011/mart/161767.htm |title=1906-1908-ci illərdə &quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot; - &quot;Difai&quot;nin fəaliyyəti |via=[[Azərbaycan Milli Kitabxanası]] |url-status= }}&lt;/ref&gt;

== İdeologiyası ==
[[Fayl:Emblem of Difai (1906).jpg|200px|thumb|right|[[Difai Partiyası|Difai firqəsinin]] loqosu.]]

&quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot; antifeodal və [[Azərbaycan milliyətçiliyi|milliyətçi]] mövqe tuturdu.&lt;ref name=&quot;Əzizov26&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://veteran.az/?p=1148 |title=Niyə məhz Fədai? |date=2019 |author=Fedai.az Araşdırma Qrupu |language=az |work=veteran.az |access-date=2023-06-24 |archive-date=2020-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228024426/http://veteran.az/?p=1148 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Rusiya imperiyası]]nın məmurları şübhə edirdilər ki, təşkilat geniş özünüidarə məsələləri və çox güman ki, gələcəkdə Qafqazın müsəlman bölgələrinin muxtariyyətinin təbliği ilə məşğuldur. Təşkilat [[sosial ədalət]] probleminə toxunur, bu məsələsinin həll yollarını izləyirdi. &quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot; millətin konsolidasiyası nəzəriyyəsini təbliğ edirdi. Bundan başqa, təşkilatın proqramının aqrar sahəsinə toxunan bəzi bəndləri Rusiya imperiyasının məmurlarını təşkilatın [[Sosial-demokratiya|sosial-demokratik]] xarakteri barədə düşünməyə sövq etmişdi.&lt;ref name=&quot;bagirova177178&quot;&gt;{{cite book |last=Багирова |first=И.С. |title=Политические партии и организации Азербайджана в начале ХХ века. 1900-1917 |publisher=[[Elm (nəşriyyat)|Елм]] |year=1997 |location=Баку |pages=177–178 |language=ru}}&lt;/ref&gt; Odur ki, təşkilatın siyasi diskursu əsasən kəndlilərə xitab edirdi. Təşkilatın 1907-ci il oktyabr ayında qəbul edilmiş və 53 bənddən ibarət proqramı&lt;ref name=&quot;bagirova176177&quot;&gt;{{cite book |last=Багирова |first=И.С. |title=Политические партии и организации Азербайджана в начале ХХ века. 1900-1917 |publisher=[[Elm (nəşriyyat)|Елм]] |year=1997 |location=Баку |pages=176–177 |language=ru}}&lt;/ref&gt; [[müsəlman]]ların bir-biri ilə və başqa millətlərlə münasibətləri müəyyən edirdi, [[müsəlmanlar arasında məzhəblərarası qarşıdurma]]nı (əsasən [[Şiəlik|şiə]] və [[Sünnilər|sünni]]) pisləyirdi. Hər halda, təşkilata görə, Bütün məsələlər [[şəriət]] qanunları əsasında həll edilməli idi. Dini xadimlər &quot;var-dövlətə şirniklənmədən millətin tərəfini saxlamalı və öz səlahiyyətlərini şəriət əsasında yerinə yetirməli&quot; idilər, əks halda onlar ictimai mövqeyini və ruhani rütbəsini itirə bilərdilər Təşkilatın ticarət məsələsində mövqeyi ondan ibarət idi ki, &quot;müsəlmanlar başqa millətlərə deyil, özümüzə xeyir vermək üçün yalnız müsəlmanlardan mal alsınlar&quot;. Səhmdar şirkətləri və imkanlı müsəlmanlar da kənd təsərrüfatı məhsullarını və sənaye mallarını yalnız müsləmanlardan almağa borclu idi. Bu tələbləri yerinə yetirməyənləri &quot;[[Vətənə xəyanət|millətə xəyanətə görə]]&quot; cərimə gözləyirdi. Maarif sahəsində proqram &quot;kişi və qadın cinsindən olan uşaqlar üçün təhsil müəssisələri açmaq və onların yeni üsulla öyrədilməsi üçün hər cür səy göstərməyi&quot; nəzərdə tuturdu.&lt;ref name=&quot;Əzizov25&quot; /&gt;

&quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot;nin proqramında aqrar məsələ radikal şəkildə həll edilirdi və proqrama görə, &quot;torpaq əməkçiləri sinfinə məxsus olmalıdır&quot;. Torpağın kəndlilərə verilməsinin həyata keçirilməsi mexanizmləri barədə qeyd-şərt yox idi. Buna baxmayaraq, praktikada həm təşviqat sahəsində, həm də torpaq sahiblərinə təsir etməyin başqa formalarında müəyyən addımlar atılmışdı.&lt;ref name=&quot;Əzizov25&quot; /&gt; Odur ki, Qarabağ zadəganları təşkilatın fəaliyyətinə zidd mövqe tuturdu. &quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot;nə qoşulan bir çox zadəgan sonradan provokator və xəbərçi kimi çıxış etmişdi.&lt;ref name=&quot;bagirova173174&quot; /&gt;

== Strukturu ==
[[Fayl:Abdul Kerim Mehmandarov.jpg|200px|thumb|right|&quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot;nin və Şuşa komitəsinin rəhbəri [[Kərim bəy Mehmandarov|Əbdülkərim bəy Mehmandarov]].]]

[[Əhməd bəy Ağaoğlu]] tərəfindən yaradılmış&lt;ref name=&quot;Əzizov23&quot; /&gt; &quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot;nə və Şuşa komitəsinə doktor [[Kərim bəy Mehmandarov|Əbdülkərim bəy Mehmandarov]] başçılıq edirdi.&lt;ref name=&quot;kaspi&quot;&gt;{{Cite newspaper |first=Qərənfil |last=Dünyaminqızı |newspaper=[[Kaspi (qəzet)|Kaspi]] |date=3 oktyabr 2016 |page=7 |url=http://www.anl.az/down/meqale/kaspi_az/2016/oktyabr/508517.htm |title=&quot;Xalq düşməni&quot; olan xeyriyyəçi həkim |via=[[Azərbaycan Milli Kitabxanası]] |url-status= }}&lt;/ref&gt; Məclisdə ziyalılar, tacirlər və ruhanilərlə yanaşı kəndlilər, o cümlədən varlı kəndlilərin də xeyli hissəsi təmsil olunmuşdu.&lt;ref name=&quot;ismayılovmaksvell&quot;&gt;{{Cite book |editor-first1=Mahmud |editor-last1=İsmayılov |editor-first2=Nigar |editor-last2=Maksvell |editor-first3=D. |editor-last3=Hüseynova |editor-first4=İ. |editor-last4=Bağırova |ISBN=978-9952-448-41-2 |title=Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə |chapter=AZƏRBAYCANIN İCTİMAİ-SİYASİ HƏYATI (1900- 1914-cü illər) |volume=V cild (1900-1920-ci illər) |location=Bakı |publisher=[[Elm (nəşriyyat)|Elm]] |year=2008 |page=118 |language=az }}&lt;/ref&gt; &quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot;nin xalqa çox güclü təsirindən narahat olan təxminən 100 nəfər [[Qarabağ xanlığı|Qarabağ xanı]] &quot;xalqla və bu cəmiyyətlə əlbir olacaqlarına sədaqət andı içmişlər&quot;.&lt;ref name=&quot;bagirova173174&quot; /&gt;

&quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot;nin regionda müxtəlif komitələri var idi. Onlardan ən əsası Şuşa komitəsi idi. Şuşa komitəsinin üzvləri arasında [[Cahangir xan Nuribəyov]] (sədrin köməkçisi), Xuduş Quliyev (komitənin katibi), Məşədi Şamil Hacıyev, Məşədi Məmmədcəfər Cəfər oğlu (İran təbəəsi), Məşədi Əhməd Əzimov, Hacı Mirzəhüseyn Kərim oğlu, Şükür bəy Məşədi Ağalar oğlu, Bahadur Sarı Kərim oğlu, [[Əfrasiyab Əzimov|Əfrasiyab Hacı Əzim oğlu]], Məşədi Məmmədcəfər Muxtarov, Hacı Hüseyn Münşiyev, Kərbəlayı Usub Mirsiyabov, Müseyib Sarı Kərim oğlu, Məşədi Yusif Qəhrəman oğlu, Seyidhüseyn Seyidrza oğlu, Məşədi Məhəmməd Əzim oğlu da vardı. Komitənin bütün üzvləri məşvərətçi səsə malik idi. Onlardan bəzilərinin müxtəlif vəzifələri vardı.&lt;ref name=&quot;bagirova174175&quot;&gt;{{cite book |last=Багирова |first=И.С. |title=Политические партии и организации Азербайджана в начале ХХ века. 1900-1917 |publisher=[[Elm (nəşriyyat)|Елм]] |year=1997 |location=Баку |pages=174–175 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Bəzi mənbələrə görə, təşkilatın [[Ağdam]] komitəsinə [[Xasay xan Usmiyev]] başçılıq edirdi. Buraya [[Səlim bəy Rüstəmbəyov]], Cəfər bəy Vəzirov, Qasım bəy Vəzirov və Qəhrəman ağa Cavanşirov daxil olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite book |author-link=Xəqani Məmmədov (tarixçi) |last=Məmmədov |first=Xəqani Məmməd oğlu |url=http://ek.anl.az/lib/item?id=chamo:6944&amp;theme=e-kataloq |title=Azərbaycan milli hərəkatı: 1875-1918-ci illər |publisher=Sabah; [[Bakı Biznes Universiteti]] |year=1996 |editor-last=Qəndilov |editor-first=S. T. |page=87 }}{{Dead link|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Başqa məlumatlara görə, Ağdam komitəsinə Zülfüqar bəy Haqverdiyev başçılıq etmişdir. Komitənin üzvləri kəndbəkənd gəzərək partiyanın şöbələrini yaradır, əhalini &quot;[[Difai Partiyası|Difai]]&quot;yə tabe olmağa and içdirirdi. Ağdam yardımçı komitəsinin katibi Mirzə Davud Ağamirzəyev idi. Komitənin Mirzəməmməd İbrahimov başda olmaqla 6 nəfər təbliğatçı vardı.&lt;ref name=&quot;çingizoğlu&quot; /&gt;

[[Cavanşir qəzası]]nda [[Bərdə]], [[Tərtər]], [[Füzuli (şəhər)|Qaryagin]], [[Cəbrayıl]] komitələri fəaliyyət göstərirdi. Bərdə komitəsinin [[Yevlax]]da və Tərtərdə bölmələri vardı. Cəbrayıl komitəsi sayca iri komitə idi. Onun Cəbrayılda, habelə [[Xocahan]] və [[Genlik]] kəndlərində şöbələri vardı. Qəzanın bütün kənd komitələri mərkəzi komitələrə, onlar isə öz növbəsində Şuşa komitəsinə tabe idi. &quot;Difai&quot; partiyasının Şuşa komitəsinin sərəncamlarını 1906-cı ildə [[Malıbəyli]] kəndində təsis edilmiş, əhalidən vergilər və cərimələr şəklində yığılan vəsaitlər hesabına fəaliyyət göstərən &quot;Komissiya&quot; yerinə yetirirdi.&lt;ref name=&quot;Əzizov24&quot;&gt;{{Cite newspaper |first=Eldar |last=Əzizov |newspaper=[[Ədalət (qəzet)|Ədalət]] |date=24 fevral 2011 |page=6 |url=http://anl.az/down/meqale/adalet/2011/fevral/159203.htm |title=&quot;Qarabağ Birlik Məclisi&quot;: təşkilati strukturu və proqramı |via=[[Azərbaycan Milli Kitabxanası]] |access-date=2023-06-24 |archive-date=2013-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215063640/http://www.anl.az/down/meqale/adalet/2011/fevral/159203.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
{{Azərbaycanda mövcud olmuş siyasi partiyalar}}
{{1920-ci ilə qədər Azərbaycanda siyasi fəaliyyət}}
{{Azərbaycanda terrorizm}}

[[Kateqoriya:1907-ci ildə Azərbaycanda yarananlar]]
[[Kateqoriya:1909-cu ildə ləğv olunanlar]]
[[Kateqoriya:1910-cu illərdə ləğv olunanlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanda gizli təşkilatlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan milliyyətçiliyi]]
[[Kateqoriya:Azərbaycandakı siyasi partiyalar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycandakı milliyyətçi partiyalar]]</text>
      <sha1>1nv12pjyxp43lelfuivx3ih937a95t2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qodzilla qayası</title>
    <ns>0</ns>
    <id>803847</id>
    <revision>
      <id>9042240</id>
      <parentid>8005112</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T11:52:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9042240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4332" sha1="b5rgv6u1qcxr3eenuaefrkhbtb6yrf9" xml:space="preserve">[[Fayl:Godzilla Rock.jpg|thumb|Oqa yarımadasında yerləşən Qodzilla qayasının günəş batarkən mənzərəsi.]]
{{nihonqo|'''Qodzilla qayası'''|ゴジラ岩|Qocira-iva}} – [[Yaponiya]]da yerləşən, [[Qodzilla]]ya oxşadılan qayalara verilən ad. Yaponiyada Qodzilla qayası adını daşıyan bir neçə qaya var.

== Qayalar ==
Yaponiyadakı ən məşhur Qodzilla qayası [[Akita prefekturası]]nın [[Oqa (Akita)|Oqa]] şəhəridəki Şiose burnunda yerləşən Qodzilla qayasıdır. Qaya 1995-ci ildə adlandırılmışdır. Bu qayanın ən tanınmış xüsusiyyəti &quot;ağzıdır&quot;. Belə ki, günəşin batdığı saatlarda yaranan &quot;Qodzillanın ağzından alov püskürməsi&quot; mənzərəsi bir çox turisti cəlb edir.&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{cite web |title=Godzilla Rock |url=https://www.atlasobscura.com/places/godzilla-rock |website=Atlas Obscura |accessdate=16 iyul 2023 |language=ingiliscə |date=28 iyun 2023 |archive-date=2023-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629222849/https://www.atlasobscura.com/places/godzilla-rock |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Aprel və oktyabr ayları bu mənzərəni qeydə almaq üçün ən yaxşı vaxtlar hesab olunur. Qayanın 30 milyon əvvəl baş vermiş bir [[vulkan püskürməsi]] nəticəsində yarandığı güman olunur. Qayanın yerləşdiyi [[Oqa geoparkı]]nda Qodzillanın Quyruğu qayası da yerləşir.&lt;ref name=&quot;tohoku&quot;&gt;{{cite web |title=Godzilla Rock |url=https://www.tohokukanko.jp/en/attractions/detail_1051.html |website=Tohoku Kanko |accessdate=16 iyul 2023 |language=ingiliscə |archive-date=2023-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716120313/https://www.tohokukanko.jp/en/attractions/detail_1051.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Yaponiyanın başqa nöqtələrində də Qodzilla qayası adını daşıyan qayalar yerləşir. [[İşikava prefekturası]]nın [[Suzu (İşikava)|Suzu]] şəhərinin sahilində yerləşən Qodzilla qayası dəniz dalğalarının səbəb olduğu [[eroziya]] nəticəsində yaranmışdır. Bu qaya da günəş batarkən yaranan mənzərəsinə görə tanınır.&lt;ref name=&quot;suzu&quot;&gt;{{cite web |title=Godzilla Rock |url=https://www.city.suzu.lg.jp.e.er.hp.transer.com/site/kankou/1072.html |website=Suzu şəhərinin rəsmi saytı |accessdate=16 iyul 2023 |language=ingiliscə |date=17 yanvar 2022 |url-status= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;japantravel&quot;&gt;{{cite web |title=Godzilla Rock |url=https://japantravel.navitime.com/en/area/jp/spot/02301-2500363/ |website=Japan Travel by Navitime |accessdate=16 iyul 2023 |language=ingilis |archive-date=2023-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716121851/https://japantravel.navitime.com/en/area/jp/spot/02301-2500363/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Hokkaydo prefekturası]]nın [[Şiretoko yarımadası]]ndakı [[Utoro]] qəsəbəsində yerləşən Qodzilla heykəlini &quot;Hokkaydo Qodzillası&quot; adlandırırlar. Bu qaya okean yaxınlığında yerləşir və bitkilərlə örtülüb. 1984-cü ildə &quot;[[Qodzillanın qayıdışı]]&quot; filmində Qodzillanın həbs olunduğu yer kimi təsvir olunan [[Mihara dağı]]nda 1986-cı ildə baş vermiş püskürmə nəticəsində Qodzilla qayası yaranmışdır. Bu qaya Mihara məbədinin yaxınlığındadır. Bunlardan əlavə, [[Tokio]] yaxınlığında yerləşən [[İzu yarımadası]]ndakı Otaqo çimərliyində və [[Naqasaki prefekturası]]nda Qodzilla qayaları yerləşir.&lt;ref name=&quot;matcha&quot;&gt;{{cite web |title=Godzilla: 5 Places in Japan to Meet the King of Monsters |url=https://matcha-jp.com/en/11982 |website=Matcha |accessdate=16 iyul 2023 |language=ingiliscə |date=11 may 2023 |archive-date=16 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716122433/https://matcha-jp.com/en/11982 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Qalereya ==
&lt;gallery widths=&quot;140px&quot; heights=&quot;120px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Godzilla-iwa in Oga,Akita.jpg|[[Akita prefekturası]]ndakı Qodzilla qayası.
Utoro 04.JPG|[[Hokkaydo prefekturası]]ndakı Qodzilla qayası.
Godzilla_Rock_on_Mount_Mihara,_Japan.jpg|[[Mihara dağı]]ndakı Qodzilla qayası.
Godzilla-iwa.JPG|[[İşikava prefekturası]]ndakı Qodzilla qayası.
&lt;/gallery&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|2}}

== Xarici keçidlər ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=fYJFl4sB0WY Nippon.com videoreportajı.]

[[Kateqoriya:Qodzilla]]
[[Kateqoriya:Yaponiyadakı qaya quruluşları]]</text>
      <sha1>b5rgv6u1qcxr3eenuaefrkhbtb6yrf9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:Baham adaları tarixi</title>
    <ns>14</ns>
    <id>806412</id>
    <revision>
      <id>9042007</id>
      <parentid>7152518</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:58:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</comment>
      <origin>9042007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="216" sha1="8vzmjwfbd9h44ohjh7a73bjsix60lkq" xml:space="preserve">{{Catmore}}

[[Kateqoriya:Baham adaları|tarixi]]
[[Kateqoriya:Ölkələrinə görə Şimali Amerika tarixi]]
[[Kateqoriya:Ölkələrinə görə tarix]]
[[Kateqoriya:Adalara görə tarix]]
[[Kateqoriya:Karib tarixi]]</text>
      <sha1>8vzmjwfbd9h44ohjh7a73bjsix60lkq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fibrinogen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815983</id>
    <revision>
      <id>9041783</id>
      <parentid>7269062</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:15:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:4 xromosom genləri]]</comment>
      <origin>9041783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="664" sha1="532y9jr8jjj6loa7c2e3tia3uu2phbx" xml:space="preserve">{{Zülal}}
'''Fibrinogen''' ({{dil-en|fibrinogen}}) – həm pozitiv kəskin reaktantdır, həm də laxtalanmada iştirak edən &quot;fibrin&quot; öncəsi zülaldır. Gec yüksəlir, yarımparçalanma dövrü uzun ol-duğu üçün iltihabdan sonra enmir, FMF xəstələrində əhəmiyyətlidir. Ürək çatışmazlığında miqdarı enir və ya normadan fərqlənmir.&lt;ref&gt;F. Y. Talıbov, N. T. Zamanov, G. R. Ələkbərova, N. R. Abdullayeva. Revmatologiya (Terminlər, anlayışlar). Bakı, &quot;Elm və təhsil&quot;, 2022.&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:Zülallar]]
[[Kateqoriya:4 xromosom genləri]]</text>
      <sha1>532y9jr8jjj6loa7c2e3tia3uu2phbx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041985</id>
      <parentid>9041783</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:35:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <origin>9041985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="678" sha1="t4kz5mm2rw2jfcepd995wwt818d66r0" xml:space="preserve">{{Zülal}}
'''Fibrinogen''' ({{dil-en|fibrinogen}}) – həm pozitiv kəskin reaktantdır, həm də laxtalanmada iştirak edən &quot;fibrin&quot; öncəsi [[Zülallar|zülal]]dır. Gec yüksəlir, yarımparçalanma dövrü uzun ol-duğu üçün iltihabdan sonra enmir, FMF xəstələrində əhəmiyyətlidir. Ürək çatışmazlığında miqdarı enir və ya normadan fərqlənmir.&lt;ref&gt;F. Y. Talıbov, N. T. Zamanov, G. R. Ələkbərova, N. R. Abdullayeva. Revmatologiya (Terminlər, anlayışlar). Bakı, &quot;Elm və təhsil&quot;, 2022.&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:Zülallar]]
[[Kateqoriya:4 xromosom genləri]]</text>
      <sha1>t4kz5mm2rw2jfcepd995wwt818d66r0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Uzaqdan iş</title>
    <ns>0</ns>
    <id>823526</id>
    <revision>
      <id>9041803</id>
      <parentid>8896993</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:48:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Acategory II</username>
        <id>348505</id>
      </contributor>
      <origin>9041803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15021" sha1="ama22rg0okkob6xsrj3iqc7qea42qp3" xml:space="preserve">[[Fayl:Home-based worker percentage 2019.svg|thumb|right|upright=1.35|2019-cu ildə evdə işləyən işçi qüvvəsinin faizi]]
[[Fayl:There is a strong feeling that most of us will be working from home in 20 years to help save the planet.jpg|thumb|2021-2022-ci illərdə eyni iqlim sorğusunda iştirak edən respondentlərin əksəriyyəti hesab edir ki, çoxumuz 20 ildən sonra planeti xilas etmək üçün evdən işləyəcəyik.]]
[[Fayl:USMC-100324-M-6847A-001.jpg|thumb|right|ABŞ Dəniz Piyadaları Korpusu 2010-cu ildə uzaqdan işləməyə icazə verməyə başladı.]]
'''Uzaqdan iş''' — ofisdən deyil, evdən və ya başqa bir məkandan işləmək imkanı.

Təcrübə kiçik miqyasda 1970-ci illərdə,  [[şəbəkə körpüsü]] kimi telefon xətlərindən istifadə edərək &quot;ağılsız&quot; terminallar vasitəsilə peyk ofislərini şəhərin mərkəzi sistemlərinə birləşdirən texnologiyanın inkişaf etdirilməsi ilə başladı. Bu 1990-cı və 2000-ci illərdə [[bulud texnologiyaları]] və [[videotelefoniya]] vasitəsilə konfrans zəngləri üzrə birgə proqram təminatı kimi internet texnologiyalarının köməyi ilə daha çox yayıldı. 2020-ci ildə COVID-19 üçün iş yerlərindəki məhdudiyyətlər bütün dünyada uzaqdan işə keçidi sürətləndirdi və bu bir sıra iş yerlərində məhdudiyyətlər aradan qaldırıldıqdan sonra da belə davam etdi.

Uzaqdan işin tərəfdarları iddia edirlər ki, o, ofisin saxlanması ilə bağlı xərcləri azaldır, işçilərə onların motivasiyasını və işdən məmnunluğunu artıran muxtariyyət və çeviklik verir. İşə gediş-gəliş səbəbi ilə yaranan ətraf mühit zərərlərini aradan qaldırır, şirkətlərə coğrafi mövqeyindən asılı olmayaraq ən yaxşı namizədləri işə götürməyə imkan verir və işçilərə yaşamağa üstünlük verdikləri yerə köçmək imkanı verir.

Uzaqdan işin əleyhdarları isə iddia edirlər ki, uzaqdan telekommunikasiya texnologiyası üz-üzə qarşılıqlı əlaqənin üstünlüklərini təkrarlaya bilmir, işçilərin diqqəti daha asan dağılır və fiziki ayrılıq olmadan, iş ilə qeyri-iş sferaları arasında ayrılığı saxlamağda çətinlik çəkə bilərlər. Sosial qarşılıqlı əlaqənin azalması təcrid olunma hissinə səbəb ola bilər.

== Tarixi ==
1970-ci illərdə, peyk ofislərini [[şəbəkə körpüsü]] kimi telefon xətlərindən istifadə edərək &quot;ağılsız&quot; terminallar vasitəsilə şəhərin mərkəzi sistemlərinə birləşdirən texnologiya yaradıldı. &quot;Telecommuting&quot; və &quot;telework&quot; terminləri 1973-cü ildə Cek Nilles tərəfindən istifadə edilmişdir.&lt;ref&gt;{{citation | title=Jack Nilles | url=https://www.jala.com/jnmbio.php | work=jala.com | publisher=JALA International | date=September 26, 2011 | access-date=December 25, 2023 | archive-date=March 19, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200319053957/https://www.jala.com/jnmbio.php | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.lifewire.com/difference-between-telecommuting-and-telework-2378090 | title=Differences Between Telecommuting and Telework | first=Melanie | last=Uy | work=[[Lifewire]] | date=March 10, 2021 | access-date=December 25, 2023 | archive-date=September 22, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230922142420/https://www.lifewire.com/difference-between-telecommuting-and-telework-2378090 | url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1979-cu ildə beş [[IBM]] əməkdaşına təcrübə olaraq evdən işləməyə icazə verildi. 1983-cü ilə qədər təcrübə 2000 nəfərə qədər genişləndirildi. 1980-ci illərin əvvəllərində filiallar və ev işçiləri fərdi kompüterlər və terminal emulyatorlarından istifadə edərək təşkilati əsas sistemlərə qoşula bilirdilər. 1995-ci ildə &quot;iş səyahət etdiyiniz bir şey deyil, etdiyiniz bir şeydir&quot; devizi yarandı.&lt;ref&gt;{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=lURiQgAACAAJ | first=Leonhard | last=Woody | title=The Underground Guide to Telecommuting | publisher=Addison-Wesley | year=1995 | isbn=978-0-201-48343-7 | access-date=2023-12-25 | archive-date=2023-04-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230404105444/https://books.google.com/books?id=lURiQgAACAAJ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; Devizin &quot;İş olduğumuz yer deyil, etdiyimiz şeydir.&quot; kimi versiyaları da mövcud idi.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Mobile Worker Toolkit: A Notional Guide | url=https://www.gsa.gov/cdnstatic/MobileWorkerToolkitDetailed.pdf | publisher=[[General Services Administration]] | access-date=2023-12-25 | archive-date=2023-05-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230512130348/https://www.gsa.gov/cdnstatic/MobileWorkerToolkitDetailed.pdf | url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1980-ci illərdən bəri uzaqdan işin normallaşdırılması sabit meylli olmuşdur. Məsələn, 2003-cü ildən 2006-cı ilə qədər evdən işləyən amerikalıların sayı 4 milyon artmış&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gajendran |first1=Ravi |last2=Harrison |first2=David |title=The Good, The Bad, and the Unknown About Telecommuting: Meta-Analysis of Psychological Mediators and Individual Consequences |journal=Journal of Applied Psychology |date=2007 |volume=92 |issue=6 |pages=1524–1541 |doi=10.1037/0021-9010.92.6.1524 |pmid=18020794 |s2cid=6030172 |url=https://www.apa.org/pubs/journals/releases/apl-9261524.pdf |access-date=17 February 2022 |archive-date=30 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130080534/https://www.apa.org/pubs/journals/releases/apl-9261524.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; və 1983-cü ildən akademiklər onlayn konfransla təcrübə aparmağa başlamışdılar.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Byrd |first1=Nick |title=Online Conferences: Some History, Methods and Benefits |journal=Right Research: Modelling Sustainable Research Practices in the Anthropocene |date=2021 |pages=435–462 |doi=10.11647/OBP.0213.28 |s2cid=241554841|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

1990-cı və 2000-ci illərdə uzaqdan iş ortaq proqram təminatı, [[VPN]]-lər, [[audiokonferensiya]], [[videotelefoniya]], [[internetə çıxış]], [[bulud texnologiyaları]], [[VoIP]], Wi-Fi ilə təchiz edilmiş mobil telekommunikasiya texnologiyaları, [[Zoom (proqram)|Zoom]], [[Webex]], [[Microsoft Teams]], [[Google Meet]], [[Slack (proqram)|Slack]] və [[WhatsApp]] kimi proqram təminatından istifadə edən noutbuk və ya planşet kompüterlər, smartfonlar və stolüstü kompüterlər sayəsində asanlaşdırıldı. 

Karl Malamud 1992-ci ildə yazdığı &quot;İnterneti kəşf etmək&quot; səyahətnaməsində &quot;FidoNet qovşaqlarını quraraq, noutbukla dünyanı gəzən&quot; &quot;[[rəqəmsal köçəri]]&quot;ləri təsvir etmişdi.&lt;ref&gt;{{cite book | title=Exploring the Internet: A Technical Travelogue | url=https://archive.org/details/exploringinterne00mala | last=Malamud | first=Carl | author-link=Carl Malamud | isbn=0132968983 | publisher=[[Prentice Hall]] |date=September 1992 | page=[https://archive.org/details/exploringinterne00mala/page/284 284]}}&lt;/ref&gt; 1993-cü ildə &quot;Random House&quot; nəşriyyatı Mitç Retklif və Endryu Qor tərəfindən yazılmış &quot;Rəqəmsal Köçərilərin Bələdçisi&quot; kitabını nəşr etdi. &quot;PowerBook&quot;, &quot;AT&amp;T EO Personal Communicator&quot; və &quot;Nyuton qanunu&quot; bələdçi kitablarında yeni mobil cihazların təqdim etdiyi artan mobillik və daha güclü kommunikasiya və məhsuldarlıq texnologiyalarına istinad etmək üçün &quot;rəqəmsal köçəri&quot; terminindən istifadə edilmişdir.&lt;ref&gt;{{cite book | last1=Gore | last2=Ratcliffe | first1=Andrew | first2=Mitch | publisher=[[Random House]] | date=1993 | title=AT&amp;T EO personal communicator: A Digital Nomad's Guide | url=https://archive.org/details/atteopersonalcom0000ratc | isbn=0-679-74695-1 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Gore | last2=Ratcliffe | first1=Andrew | first2=Mitch | publisher=[[Random House]] | date=1993 | title=PowerBook: A Digital Nomad's Guide | isbn=0-679-74588-2 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last1=Gore |last2=Ratcliffe | first1=Andrew | first2=Mitch | publisher=[[Random House]] | date=1993 | title=Newton's Law: A Digital Nomad's Guide | url=https://archive.org/details/newtonslawdigita00gore | isbn=0-679-74647-1 }}&lt;/ref&gt;

1990-cı illərin Avropa haker məkanları kovorkinqə gətirib çıxardı; ilk belə məkan 2005-ci ildə açıldı.&lt;ref&gt;{{cite news | last1=Laura | first1=Bliss | title=How WeWork Has Perfectly Captured the Millennial Id | url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2018/03/wework-the-perfect-manifestation-of-the-millennial-id/550922/ | work=[[The Atlantic]] | date=March 2018 | access-date=2023-12-25 | archive-date=2023-11-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231108130300/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2018/03/wework-the-perfect-manifestation-of-the-millennial-id/550922/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2010-cu ildə Uzaqdan İşin İnkişafı Aktı ABŞ-dəki hər bir icraçı qurumdan işçilərin performansının aşağı düşməməsi şərti ilə mümkün olan maksimum dərəcədə uzaqdan işləməyə imkan verən siyasət yaratmağı tələb etdi.&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://www.telework.gov/guidance-legislation/telework-legislation/legislation/ | title=Telework legislation | publisher=[[U.S. Office of Personnel Management]] | access-date=2023-12-25 | archive-date=2023-06-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230616162427/https://telework.gov/guidance-legislation/telework-legislation/legislation/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=H.R. 1722 (111th): Telework Enhancement Act of 2010 | url=https://www.govtrack.us/congress/bills/111/hr1722 | publisher=[[GovTrack]] | access-date=2023-12-25 | archive-date=2023-11-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231118220820/http://www.govtrack.us/congress/bills/111/hr1722 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=White House, Statement by the Press Secretary | via=[[NARA|National Archives]] | work=[[whitehouse.gov]] | date=December 9, 2010 | url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2010/12/09/statement-press-secretary | access-date=December 25, 2023 | archive-date=February 15, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230215194638/https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2010/12/09/statement-press-secretary | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

COVID-19 pandemiyası zamanı milyonlarla işçi ilk dəfə uzaqdan işləməyə başladı.&lt;ref&gt;{{Cite news | title='Work from anywhere' is here to stay. How will it change our workplaces? | url=https://www.sandiegouniontribune.com/business/technology/story/2020-11-12/companies-will-allow-employees-to-work-wherever-they-want | first=Andrea | last=Chang | work=[[San Diego Union-Tribune]] | date=November 12, 2020 | url-access=limited | access-date=2023-12-25 | archive-date=2023-02-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230227131956/https://www.sandiegouniontribune.com/business/technology/story/2020-11-12/companies-will-allow-employees-to-work-wherever-they-want | url-status=live }}&lt;/ref&gt; Uzaq işçilərin əhalisinin əhəmiyyətli dərəcədə artdığı şəhərlər Zoom şəhərləri adlandırılırdı.&lt;ref&gt;{{cite news | last=Rosalsky | first=Greg | title=Zoom Towns And The New Housing Market For The 2 Americas | url=https://www.npr.org/sections/money/2020/09/08/909680016/zoom-towns-and-the-new-housing-market-for-the-2-americas | work=[[NPR]] | date=8 September 2020 | access-date=25 December 2023 | archive-date=20 January 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220120164851/https://www.npr.org/sections/money/2020/09/08/909680016/zoom-towns-and-the-new-housing-market-for-the-2-americas | url-status=live }}&lt;/ref&gt; ABŞ Əmək Departamentinin dərc etdiyi araşdırmaya görə, 2022-ci ilə qədər milyonlarla amerikalı evdən işləməyi dayandırıb və uzaqdan işləmək barədə məlumat verən işəgötürənlərin sayı pandemiya səviyyəsindən əvvəlki səviyyəyə düşüb. 2022-ci ilin avqust-sentyabr aylarında özəl sektor müəssisələrinin təxminən 72 faizi işçilərin az hissəsinin uzaqdan işlədiyini və ya ümumiyyətlə olmadığını bildirdi.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sforza |first=Lauren |date=2023-03-26 |title=Millions of Americans stopped working from home in 2022: Labor Dept. |url=https://thehill.com/business/3919102-millions-of-americans-stopped-working-from-home-in-2022-labor-dept/ |access-date=2023-03-28 |website=The Hill |language=en-US |archive-date=2023-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230328073537/https://thehill.com/business/3919102-millions-of-americans-stopped-working-from-home-in-2022-labor-dept/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1996-cı ildə [[Beynəlxalq Əmək Təşkilatı]]nın (BƏT) Konvensiyası olan Evdən İş Konvensiyası öz evlərində işləyən işçilərin müdafiəsini təklif etmək üçün yaradılmışdır. [[İnformasiya dövrü]]ndə maliyyə imkanları olmayan sahibkarların evlərində bir çox startaplar qurulmuşdu.
== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
== Əlavə ədəbiyyat ==
* &quot;The 5th Annual State of Remote Work,&quot; OwlLabs and Global Workplace Analytics, 2022
* Working from Home: Unraveling the Employment Law Implications of the Remote Office, Journal of Labor and Employment, 2022
* Lessons Learned from Remote Working during COVID-19: Can Government Save Money Through Maximizing Efficient Use of Leased Space, Testimony presented to the U.S. Senate Committee on Environment and Public Works, 2020
* The Business Case for Remote Work for Employers, Employees, the Environment, and Society; Global Workplace Analytics; 2020
* Global Work-from-Home Experience Survey Report, Iometrics &amp; Global Workplace Analytics, 2020
* Pandemic Manual: Appendix 3—Optimizing Remote Work Programs, IFMA Foundation, 2020 {{ISBN|978-1-883176-49-5}}
* 'Telework in the 21st Century – An Evolutionary Perspective from Six Countries,' International Labor Organization, Edward Elgar Publishing, 2019 {{ISBN|978-92-2-133367-8}}
* John O'Duinn, (2018) 'Distributed Teams: The Art and Practice of Working Together While Physically Apart,' {{ISBN|978-1-7322549-0-9}}
* Thomas L. Friedman, 'The World is Flat: A Brief History of the Twenty-First Century.' 2005 {{ISBN|978-0-374-29288-1}}
== Xarici keçidlər ==
{{Vikilər}}
* {{curlie|Society/Work/Telecommuting|Telecommuting}}
* {{cite news | first=Sarah | last=Lacy | author-link=Sarah Lacy | title=Homeshoring: Beyond Call Centers Silicon Valley startup oDesk helps companies find -- and monitor -- at-home labor for a growing roster of jobs | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2006-05-01/homeshoring-beyond-call-centers | work=[[Bloomberg News]] | date=May 2, 2006 | url-access=subscription}}
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:İş şəraiti]]
[[Kateqoriya:Texnologiya]]
[[Kateqoriya:Əmək bazarı]]
[[Kateqoriya:İnsan resurslarının idarə edilməsi]]
[[Kateqoriya:İş vaxtı]]
[[Kateqoriya:İşçi qüvvəsi]]
[[Kateqoriya:Ofis işi]]
[[Kateqoriya:Rəqəmsal əmək]]
[[Kateqoriya:Sosioekonomika]]</text>
      <sha1>ama22rg0okkob6xsrj3iqc7qea42qp3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qarabağ Universiteti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>833352</id>
    <revision>
      <id>9042057</id>
      <parentid>9041591</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T06:44:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>1 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9042057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16822" sha1="4q50xs20smxzrju87l1op4w17r3nbh7" xml:space="preserve">{{Universitet
|Orijinal ad   = Qarabağ Universiteti
|Əsası qoyulub = 2024
|Tip           = Dövlət
|Şəhər         = [[Xankəndi]]
|Ölkə          = {{AZE}}
|Rektor        = [[Şahin Bayramov (rektor)|Şahin Bayramov]]&lt;ref name=&quot;rektor&quot; /&gt;
|Loqo=Karabakh University logo.png|rənglər={{color box|#44766C}} {{color box|#FFFFFF}}|tələbə_sayı=2,100}}
'''Qarabağ Universiteti''' [[Elm və Təhsil Nazirliyi (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyinin]] tabeliyində 2023-cü ildə yaradılmış ali təhsil müəssisəsidir. Universitet [[Azərbaycan]]ın [[Qarabağ iqtisadi rayonu]]nun [[Xankəndi]] şəhərində yerləşir.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web
 | title        = Qarabağ Universitetinin yaradılması haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı » Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi
 | url          = https://president.az/az/articles/view/62346
 | url-status   = live
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20240202114304/https://president.az/az/articles/view/62346
 | archive-date = 2024-02-02
 | access-date  = 2024-02-10
 | website      = [[president.az]]
 | language     = az
}}&lt;/ref&gt;

== Tarixi ==
Qarabağ Universiteti Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2023-cü il 16 dekabr tarixli Sərəncamı ilə yaradılıb.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Əsas məqsəd regionun sosial-iqtisadi ehtiyaclarına uyğun yüksəkixtisaslı kadr tələbatının ödənilməsi və tarixən mövcud olmuş təhsil ənənələrinin yaşadılmasından ibarətdir.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title        = İlham Əliyev Qarabağ Universitetinin təmirdən sonra açılışında iştirak edib » Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi
 |url          = https://president.az/az/articles/view/66881
 |access-date  = 2024-09-20
 |website      = president.az
 |language     = az
 |archive-date = 2024-09-20
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20240920072228/https://president.az/az/articles/view/66881
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 | title        = İlham Əliyev Xankəndi şəhərində Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağını ucaldıb və çıxış edib » Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi
 | url          = https://president.az/az/articles/view/61587
 | url-status   = live
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20231113082035/https://president.az/az/articles/view/61587
 | archive-date = 2023-11-13
 | access-date  = 2024-02-10
 | website      = [[president.az]]
 | language     = az
}}&lt;/ref&gt;Xankəndi şəhərində yerləşən Universitet Elm və Təhsil Nazirliyinin tabeliyində publik hüquqi şəxs statusuna malikdir. Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin 19 mart 2024-cü il tarixli qərarı ilə Qarabağ Universitetinin Nizamnaməsi təsdiq olunub.&lt;ref&gt;{{Cite web
 | title        = “Qarabağ Universitetinin Nizamnaməsi”nin təsdiq edilməsi haqqında
 | url          = https://nk.gov.az/az/senedler/qerarlar/qarabag-universitetinin-nizamnamesinin-tesdiq-edil-7794
 | access-date  = 2024-02-10
 | website      = nk.gov.az
 | language     = az
 | archive-date = 2024-02-26
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20240226134441/https://nk.gov.az/az/senedler/qerarlar/qarabag-universitetinin-nizamnamesinin-tesdiq-edil-7794
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;20 sentyabr 2024-cü ildə isə Prezident İlham Əliyev universitetin təmirdən sonra açılışında iştirak edərək, müəllim və tələbə heyəti ilə görüşüb. 23 sentyabr 2024-cü il tarixindən etibarən isə Qarabağ Universiteti 1269 tələbə, 6 fakültə, 19 ixtisas ilə ilk tədris ilinə başlayıb.&lt;ref&gt;{{Cite web
 | date         = 09.12.2023
 | title        = Emin Əmrullayev: Tələbələrimizi sentyabrın 15-i Xankəndidə görmək istiqamətində işləyirik
 | url          = https://azertag.az/xeber/emin_emrullayev_telebelerimizi_sentyabrin_15_i_xankendide_gormek_istiqametinde_isleyirik-2845529
 | url-status   = live
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20231209093404/http://azertag.az/xeber/emin_emrullayev_telebelerimizi_sentyabrin_15_i_xankendide_gormek_istiqametinde_isleyirik-2845529
 | archive-date = 2023-12-09
 | access-date  = 2024-02-10
 | website      = [[Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi|AZƏRTAC]]
}}&lt;/ref&gt; Qeyd edək ki, Qarabağ Universiteti 1969-cu ildə Xankəndi şəhərində yaradılmış [[Xankəndi Pedaqoji İnstitutu|Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun]] binasında fəaliyyət göstərir. [[Qarabağ]]da ali təhsil ənənəsi tarixən mövcud olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web
 | title        = Qarabağ Universitetinin fəaliyyətinin təşkili üçün maliyyə vəsaiti ayrılması haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı » Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi
 | url          = https://president.az/az/articles/view/64068
 | access-date  = 2024-02-15
 | website      = president.az
 | language     = az
 | archive-date = 2024-02-15
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20240215131738/https://president.az/az/articles/view/64068
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt; 1969-cu ildə Qarabağda ilk ali təhsil müəssisəsi Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun filialı kimi qurulmuşdu. 1980-ci ildən 1989-cu ilədək ali təhsil müəssisəsi kimi fəaliyyət göstərmişdi. İşğal dövründə isə fəaliyyəti dayandırmışdır.&lt;ref name=&quot;rektor&quot;&gt;{{Cite web
 | title        = Ş.V.Bayramovun Qarabağ Universitetinin rektoru təyin edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı » Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi
 | url          = https://president.az/az/articles/view/65916
 | access-date  = 2024-05-20
 | website      = president.az
 | language     = az
 | archive-date = 2024-05-20
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20240520130120/https://president.az/az/articles/view/65916
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;

== Fakültələr ==
Universitetdə hazırda incəsənət, iqtisadiyyat, mühəndislik, humanitar və sosial elmlər, pedaqoji, turizm olmaqla 6 fakültə üzrə bakalavriat səviyyəsində tədris həyata keçirilir.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title        = Qarabağ Universitetinin bukleti hazırlanıb
 |url          = https://oxu.az/cemiyyet/qarabag-universitetinin-bukleti-hazirlanib
 |website      = Oxu.az
 |accessdate   = 19 may 2024
 |date         = 18 may 2024
 |archive-date = 19 May 2024
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20240519141254/https://oxu.az/cemiyyet/qarabag-universitetinin-bukleti-hazirlanib
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;

== İxtisaslar ==
2024/2025-ci tədris ilində Qarabağ Universitetinin bakalavriat səviyyəsinə tələbə qəbulu aparılacaq ixtisaslar aşağıdakılardır:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=“Qarabağ Universitetində bu ixtisaslar tədris olunacaq - SİYAHI” |url=https://muallim.edu.az/news.php?id=30037 |access-date=2026-01-25 |website=Azərbaycan müəllimi |language=az |url-status= }}&lt;/ref&gt;

'''Pedaqoji fakültə'''

* Riyaziyyat müəllimliyi
* İbtidai sinif müəllimliyi
* Xarici dil müəllimliyi
* Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimliyi

'''İqtisadiyyat fakültəsi'''

* Beynəlxalq ticarət və logistika
* İqtisadiyyat
* Maliyyə
* Menecment
* Mühasibat
* Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi

'''Humanitar və sosial elmlər fakültəsi'''

* Beynəlxalq münasibətlər
* Hüquqşünaslıq
* Tarix
* Psixologiya

'''Mühəndislik fakültəsi'''

* Elektrik və elektronika mühəndisliyi
* İnşaat mühəndisliyi
* Kompüter mühəndisliyi
* Logistika və nəqliyyat texnologiyaları mühəndisliyi
* Mexatronika və robototexnika mühəndisliyi

'''İncəsənət fakültəsi'''

* Musiqi müəllimliyi (fortepiano, violin (skripka), klarnet, saksafon, tar, kamança, saz, qanun, nağara, balaban, qarmon)
* Dekorativ-tətbiqi sənət (bədii toxuculuq, bədii keramika)
* Dizayn (interyer dizayn, qrafik dizayn, geyim dizaynı)
* İnstrumental ifaçılıq (tar, kamança, saz, qanun, qarmon, nağara, balaban, fortepiano, violin (skripka), klarnet)
* Vokal sənəti (xanəndəlik, milli vokal)

'''Turizm fakültəsi'''

* Turizm işinin təşkili

2025-ci ilin yanvar ayından etibarən Qarabağ Universitetində mentorluq proqramı fəaliyyətə başlayıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1970-01-01 |title=Qarabağ Universiteti quruculuq və inkişaf yolundadır |url=https://azerbaijan-news.az/az/posts/detail/qarabag-universiteti-quruculuq-ve-inkisaf-yolundadir-1737580064/350680 |access-date=2026-01-25 |website=https://azerbaijan-news.az |language=az}}&lt;/ref&gt;

== Kitabxana ==
Müasir standartlara uyğun şəkildə dizayn edilmiş universitet kitabxanasının xidmətlərindən eyni vaxtda 200 tələbə istifadə edə bilər. Kitabxananın fondunda Azərbaycan, ingilis və rus dillərində 6 mindən çox dərslik və digər ədəbiyyat mövcuddur. Burada tələbələr &quot;Elektron kitabxana&quot; sisteminin geniş imkanlarından faydalana bilərlər.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=İlham Əliyev Qarabağ Universitetinin təmirdən sonra açılışında iştirak edib » Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi |url=https://president.az/az/articles/view/66881 |access-date=2026-01-25 |website=president.az |language=az |archive-date=2024-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240920072228/https://president.az/az/articles/view/66881 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Rəhbərlik ==
Rektor — Şahin Vaqif oğlu Bayramov

=== Prorektorlar ===
* Elm və innovasiya məsələləri üzrə prorektor — Fariz Saleh oğlu Əhmədov
* Maliyyə və təsərrüfat işləri üzrə prorektor — Rüstəm Vaqif oğlu İsgəndərli

=== Dekanlar ===
* İncəsənət fakültəsi — Türkər Qasımzadə
* İqtisadiyyat fakültəsi — Ceyhun Məmmədov&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://musavat.com/news/qarabag-universitetinin-yeni-dekani-kimdir_1088306.html |access-date=2024-10-29 |website=musavat.com}}&lt;/ref&gt;
* Mühəndislik fakültəsi — Hüseyn Mirzəyev&lt;ref&gt;{{Cite web
 | date         = 2024-07-10
 | title        = Qarabağ Universitetinin Mühəndislik fakültəsinə dekan təyin olunub
 | url          = https://report.az/elm-ve-tehsil-xeberleri/qarabag-universitetinin-muhendislik-fakultesine-dekan-teyin-olunub/
 | access-date  = 2024-07-10
 | website      = Report İnformasiya Agentliyi
 | language     = az
 | archive-date = 2024-07-10
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20240710112518/https://report.az/elm-ve-tehsil-xeberleri/qarabag-universitetinin-muhendislik-fakultesine-dekan-teyin-olunub/
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;
* Humanitar və sosial elmlər fakültəsi — Elmar Mustafayev
* Pedaqoji fakültə — Kəklik Gözəlova&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web
 | date         = 2024-05-29
 | title        = Qarabağ Universitetinə dekanlar seçildi
 | url          = https://qafqazinfo.az/news/detail/qarabag-universitetine-dekanlar-secildi-437393
 | access-date  = 2024-07-10
 | website      = Qafqazinfo
 | language     = az
 | archive-date = 2024-07-10
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20240710112517/https://qafqazinfo.az/news/detail/qarabag-universitetine-dekanlar-secildi-437393
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;
* Tibb və Sağlamlıq Elmləri fakültəsi — Dr. Samir Babayev

== Kampus ==
Qarabağ Universiteti kampusu əsas tədris binası, ikinci tədris binası, üçüncü tədris binası və yaşayış binalarından ibarətdir. Hər üç tədris binasında müxtəlif ixtisaslar, həmçinin ingilis dilinin inkişafı istiqamətində tədrisin təşkili aparılır. Universitet şəhərciyindəki yaşayış kompleksləri müasir kampus konseptinə uyğun şəkildə hazırlanaraq həm tələbələr, həm də əməkdaşlar üçün yüksək standartlara cavab verən mühit yaradır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kampus |url=https://karabakh.edu.az/page/71 |access-date=2025-05-15 |website=Qarabağ Universiteti |language=en |archive-date=2025-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519025741/https://karabakh.edu.az/page/71 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
[[Fayl:Garabagh_University_9.jpg|thumb|alt=şəkil|Qarabağ Universiteti]]

== Yataqxanası ==
Qarabağ Universitetinin yataqxanadakı otaqlar 2 və 3 nəfərlikdir. Otaqlarda zəruri məişət avadanlıqları və müasir infrastrukturla təchiz olunub. Kompleksdə tələbələrin rahat və təhlükəsiz yaşayışı üçün bütün zəruri şərait yaradılıb. Kampus daxilində istirahət guşələri, idman sahələri və yeməkxana da fəaliyyət göstərir.&lt;ref name=&quot;fed.az&quot;&gt;{{Cite web |url=https://fed.az/az/tehsil-ve-elm/azerbaycandaki-universitetlerin-yataqxana-imkanlari-kimler-pulsuz-qala-bilerler-arasdirma-262867 |title=Azərbaycandakı universitetlərin yataqxana imkanları: Kimlər pulsuz qala bilərlər? - ARAŞDIRMA |access-date=2026-08-19 |archive-date=2026-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260819131639/https://fed.az/az/tehsil-ve-elm/azerbaycandaki-universitetlerin-yataqxana-imkanlari-kimler-pulsuz-qala-bilerler-arasdirma-262867 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Qarabağ Universitetinin Klinikası ==
Azərbaycan Prezidenti 7 fevral 2025-ci ildə &quot;Qarabağ Universitetinin Klinikası&quot;nın yaradılması ilə bağlı fərman imzalayıb. Klinika Xankəndidə fəaliyyət göstərəcək, tibb ixtisasları üzrə təhsil alan tələbələrin peşəkar hazırlığını təmin edəcək, elmi tədqiqatlar aparacaq və region əhalisinə tibbi xidmət göstərəcək.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=“Qarabağ Universitetinin Klinikası” publik hüquqi şəxsin yaradılması və fəaliyyətinin təmin edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı » Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi |url=https://president.az/az/articles/view/68106 |access-date=2025-02-07 |website=president.az |language=az |archive-date=2025-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250209221402/https://president.az/az/articles/view/68106 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Klinika publik hüquqi şəxs statusuna malikdir. Onun təsisçisi Azərbaycan Prezidentidir, yenidən təşkili və ləğvi isə Elm və Təhsil Nazirliyinin səlahiyyətindədir. Nazirlər Kabinetinə fərmandan irəli gələn məsələləri həll etmək, Elm və Təhsil Nazirliyinə isə Klinikanın nizamnaməsini iki ay müddətində təsdiq etmək tapşırılıb.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Klinikanın fəaliyyətinin başlanğıcı üçün Qarabağ Universitetinə 5 milyon manat ayrılıb. O, mərhələli şəkildə özünümaliyyələşdirməyə keçənədək dövlət dəstəyi davam edəcək.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Əməkdaşlıq ==
Qarabağ Universitetində &quot;[[Azıx mağarası|Azıx]] arxeoloji araşdırma və analizlər laboratoriyası&quot; yaradılıb.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Qarabağ Universitetinin strateji hədəfləri |url=https://xalqqazeti.az/az/musahibe/233703-qarabag-universitetinin-strateji-hedefleri |access-date=2026-01-25 |website=Xalqqazeti.az |language=az}}&lt;/ref&gt;

Qarabağ Universiteti ilə Dünya Azərbaycanlı Alimlər Birliyi arasında da əməkdaşlıq əlaqələri uğurla qurulub və birgə fəaliyyət planı təsdiq edilib.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

[[SOCAR]] ilə Qarabağ Universiteti arasında tələbələr üçün təcrübə və [[təqaüd]] layihələrini, elmi-tədqiqat və innovasiya işlərinin dəstəklənməsini, [[Bakı Ali Neft Məktəbi]] ilə birgə təhsil proqramlarının yaradılmasını nəzərdə tutan [[əməkdaşlıq]] sazişi imzalanıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-11-01 |title=SOCAR ilə Qarabağ Universiteti arasında Əməkdaşlıq Müqaviləsi imzalanıb |url=https://oxu.az/iqtisadiyyat/socar-ile-qarabag-universiteti-arasinda-emekdasliq-muqavilesi-imzalanib |access-date=2026-01-25 |website=Oxu.az |language=az}}&lt;/ref&gt;

Qarabağ Universiteti ilə [[İstanbul Texniki Universiteti]] arasında qarşılıqlı [[tələbə]] mübadiləsini, pedaqoji kadrların mübadiləsini, birgə tədqiqat fəaliyyəti sahəsində əməkdaşlığı, elmi materialların və məlumatların mübadiləsini, ikili diplom proqramlarının hazırlanmasını, tədris və tədqiqat laboratoriyalarının birgə layihələndirilməsi və idarə olunmasını nəzərdə tutan [[Anlaşma memorandumu|Anlaşma Memorandumu]] imzalanıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-22 |title=Qarabağ və İstanbul universitetləri arasında ikili diplom proqramları həyata keçiriləcək |url=https://oxu.az/cemiyyet/qarabag-ve-istanbul-universitetleri-arasinda-ikili-diplom-proqramlari-heyata-kecirilecek |access-date=2026-01-25 |website=Oxu.az |language=az}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:2024-cü ildə Azərbaycanda yarananlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan universitetləri]]
[[Kateqoriya:Xankəndinin görməli yerləri]]
[[Kateqoriya:Xankəndidə təhsil]]
[[Kateqoriya:2023-cü ildə Azərbaycanda yarananlar]]</text>
      <sha1>4q50xs20smxzrju87l1op4w17r3nbh7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alfa-fetoprotin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>835747</id>
    <revision>
      <id>9041782</id>
      <parentid>7489599</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:4 xromosom genləri]]</comment>
      <origin>9041782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1119" sha1="5qoaa5l2tng3sum7r1fh6j5pj96aeto" xml:space="preserve">{{Gen}}
'''Alfa-fetoprotin''' — embrional hüceyrələr tərəfindən sintez olunan zülaldır. Embrional dövrdə qanda tapılır, doğulduqdan bir neçə həftə sonra isə, müəyyən edilmir. Yaşlılarda səviyyəsinin artması embrional tipli hüceyrələrin aktif çoxalmasını göstərir. Hepatosellular xərçəngdə, postnekrotik, postrezeksiyon regenerasiya dövründə adətən qanda müəyyən edilir. Fibrolamellar tipli hepatosellular xərçəngdə isə, səviyyəsi yüksəlmir. Alfa-fetoprotein xayalığın və yumurtalıqların embrional şişlərində də artır.&lt;ref&gt;{{kitab3 |müəllif= [[Nuru Bayramov|N. Y. Bayramov]] |başlıq= Qaraciyər rezeksiyası |link= https://ia902907.us.archive.org/10/items/k-03.-qaraciyr-rezeksiyasi-1998-pdf/K-03.%20Qaraciy%C9%99r%20rezeksiyas%C4%B1%20%281998%29-PDF.pdf |yer= Ankara |nəşriyyat= |il= 1998 |cild= |səhifələr= 273 |səhifə= |isbn= 975-94665-3-8 |ref= }}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:Şiş markerləri]]
[[Kateqoriya:Mamalıq]]
[[Kateqoriya:4 xromosom genləri]]</text>
      <sha1>5qoaa5l2tng3sum7r1fh6j5pj96aeto</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041986</id>
      <parentid>9041782</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:36:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <origin>9041986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1133" sha1="o349mydkylddqsdhw3onn484gat2gw4" xml:space="preserve">{{Gen}}
'''Alfa-fetoprotin''' — embrional hüceyrələr tərəfindən sintez olunan [[Zülallar|zülal]]dır. Embrional dövrdə qanda tapılır, doğulduqdan bir neçə həftə sonra isə, müəyyən edilmir. Yaşlılarda səviyyəsinin artması embrional tipli hüceyrələrin aktif çoxalmasını göstərir. Hepatosellular xərçəngdə, postnekrotik, postrezeksiyon regenerasiya dövründə adətən qanda müəyyən edilir. Fibrolamellar tipli hepatosellular xərçəngdə isə, səviyyəsi yüksəlmir. Alfa-fetoprotein xayalığın və yumurtalıqların embrional şişlərində də artır.&lt;ref&gt;{{kitab3 |müəllif= [[Nuru Bayramov|N. Y. Bayramov]] |başlıq= Qaraciyər rezeksiyası |link= https://ia902907.us.archive.org/10/items/k-03.-qaraciyr-rezeksiyasi-1998-pdf/K-03.%20Qaraciy%C9%99r%20rezeksiyas%C4%B1%20%281998%29-PDF.pdf |yer= Ankara |nəşriyyat= |il= 1998 |cild= |səhifələr= 273 |səhifə= |isbn= 975-94665-3-8 |ref= }}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:Şiş markerləri]]
[[Kateqoriya:Mamalıq]]
[[Kateqoriya:4 xromosom genləri]]</text>
      <sha1>o349mydkylddqsdhw3onn484gat2gw4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fazil Qaraoğlu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>841585</id>
    <revision>
      <id>9042078</id>
      <parentid>8477452</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yousiphh</username>
        <id>175220</id>
      </contributor>
      <origin>9042078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7210" sha1="jzc4byi0mimhesvefctxtc0co47228v" xml:space="preserve">{{Vikiləşdirmək}}{{Alim
|orijinal adı = Fazil Qara oğlu İsmayılov
}}
'''Fazil Qaraoğlu''' (tam adı: '''Fazil Qara oğlu İsmayılov'''; {{DVTY}}) — Quran kitabını ilk dəfə iki dilə həm Azərbaycan, həm də rus dilinə çevirən tək mütərcim, professor.{{Mənbə göstərin}}

== Həyatı ==
1947-ci ildə İmişli rayonunun Qaradonlu kəndində anadan olub.

=== Ailəsi ===
Məlumatlara görə bir qızı var, o da Fransada yaşayır.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vahid |first=Nəzrin |date=2024-04-01 |title=Küçəyə atılan professor: &quot;Hər kəs məni imkanlı biri kimi tanıyır&quot; |url=https://oxu.az/cemiyyet/kuceye-atilan-professor-her-kes-meni-imkanli-biri-kimi-taniyir-reportaj-foto |url-status=live |website=[[Oxu.az]] |access-date=2024-08-27 |archive-date=2024-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240827171108/https://oxu.az/cemiyyet/kuceye-atilan-professor-her-kes-meni-imkanli-biri-kimi-taniyir-reportaj-foto }}&lt;/ref&gt;

== Fəaliyyəti ==
[[Quran]] kitabını ilk dəfə hər iki dilə — həm Azərbaycan, həm də rus dilinə çevirən tək tərcüməçidir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Beynəlxalq Mədəniyyət və Sosial Araşdırmalar Jurnalı (IntJCSS) |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/338158 |website=Dergipark.org.tr |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fazil Qaraoğlunun Quran Tərcüməsi |url=https://gloqur.de/quran-translation-of-the-week-11-koran-perevod-by-fazil-karaogly/ |website=Gloqur.de |language=en |access-date=2024-04-02 |archive-date=2024-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240402231758/https://gloqur.de/quran-translation-of-the-week-11-koran-perevod-by-fazil-karaogly/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; &quot;Tarixi həqiqətlər&quot;, &quot;Erməni saxtakarlığını ifşa edən əsər&quot;, &quot;Soyqırım yalanını təsdiq edən ermənilər və ruslar&quot;, &quot;Soyqırım yalanını təsdiq edən ermənilər və ruslar, &quot;Ağlasığmaz xəyanət&quot;, &quot;Erməni məsələsi və türk-müsəlman soyqırımı&quot;, &quot;Erməni məsələsinə dair tarixi həqiqətlər&quot;, &quot;Vətənə, xalqa həsr olunmuş ömür&quot;, &quot;Peyğəmbərimiz Hz. Məhəmmədin həyatı&quot;,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Peyğəmbərimiz Hz. Məhəmmədin həyatı [Mətn] /F. Qaraoğlu |url=http://ek.anl.az/lib/item?id=chamo:284032&amp;theme=e-kataloq |website=Anl.az |access-date=2024-04-02 |archive-date=2024-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240402233702/http://ek.anl.az/lib/item?id=chamo:284032&amp;theme=e-kataloq |url-status=live }}&lt;/ref&gt; &quot;Mikologiya elmi bizə nələr deyir&quot; əsərlər ilə yanaşı &quot;Ermənilər və həqiqətlər sənədlərdə&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fazil Qaraoğlunun “Ermənilər və həqiqətlər (rəsmi sənədlərlə)” kitabının təqdimat mərasimi keçirilmişdir. |url=https://azertag.az/xeber/ermeniler_ve_heqiqetler_kitabi_arxiv_senedleri_esasinda_qeleme_alinmisdir-390886 |website=Azertag.az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Prof. Fazil Qaraoğlu. Rəsmi Sənədlərlə |url=https://kitabxana.net/files/books/file/1381594362.pdf |website=Kitabxana.net |access-date=2024-04-02 |archive-date=2023-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129182131/https://kitabxana.net/files/books/file/1381594362.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; mövzusunda ümumilikdə 5 min səhifədən çox 7 cilddə kitab yazıb və nəşr etdirib.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan Milli Elmlər Akadamiyası Naxçıvan Bölməsi – 31 Mart Soyqırım günü  (“Ermənilər və həqiqətlər: rəsmi sənədlərlə”) |url=http://e-kitab.ameanb.nmr.az/az/XeberEtrafli.aspx?XeberID=59 |website=e-kitab.ameanb.nmr.az |access-date=2024-04-02 |archive-date=2024-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240402233703/http://e-kitab.ameanb.nmr.az/az/XeberEtrafli.aspx?XeberID=59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=AMEA Naxçıvan Bölməsinin Mərkəzi Elmi Kitabxanası 31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü ilə əlaqədar sərgi təşkil edib. |url=https://science.gov.az/en/news/open/5284 |website=Science.gov.az}}&lt;/ref&gt;

=== Haqqında ===
On dörd il Ankarada Qazi Universitetində çalışıb. [[Rəcəb Tayyib Ərdoğan|Prezident Ərdoğan]]ın şəxsi tapşırığı ilə Osmanlı arxivlərində araşdırma aparmaq icazəsi alıb. Fazil Qaraoğlu bu vaxta qədər [[Türkiyə Böyük Millət Məclisi]]ndə çıxış edən ikinci azərbaycanlıdır. 2025-ci ilin oktyabrında vəfat edib.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kirayə yaşadığı evdən çıxarılmış tanınmış alim vəfat etdi |url=https://oxu.az/cemiyyet/kiraye-yasadigi-evden-cixarilmis-taninmis-alim-vefat-etdi |access-date=2025-10-22 |website=Oxu.az |language=az |archive-date=2025-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251022195739/https://oxu.az/cemiyyet/kiraye-yasadigi-evden-cixarilmis-taninmis-alim-vefat-etdi |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Kitabları ==
* Коран. Перевод проф. Ф. Караоглы. Анкара: Управления по делам религии Турецкой Республики, 1994;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Коран / пер. Ф. Караоглы |url=https://search.rsl.ru/ru/record/01009638361 |url-status=live |website=[[Rusiya Dövlət Kitabxanası]] |access-date=2024-08-27 |archive-date=2024-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240827173648/https://search.rsl.ru/ru/record/01009638361 }}&lt;/ref&gt; третье издание, 2008.
* Qurani-Kərim və açıqlamalı məali. Azərbaycan dilinə tərc. ed. F. Qaraoğlu. Ankara: Baskı-Cild, 2003.
* Peyğəmbərimiz Hz. Məhəmmədin həyatı. Bakı: [s. n.], 2006.
* Türk-islam dünyası. Prof. Fazil Qaraoğlunun bəzi tərcümələri. I Cild. İslama giriş. Bakı: Nurlar, 2007; II Cild. İslam əxlaqı. Bakı: Nurlar, 2007.
* Ermənilər və həqiqətlər (rəsmi sənədlərlə). C. 1. Bakı: Nurlar, 2007; C. 2. Bakı: Nurlar, 2008; C. 3. Bakı: Nurlar, 2009; C. 4. Bakı: [n.y.], 2010; C. 5 ?; C. 6. Bakı: Elm, 2013; C. 7. ?
* Türk millətinin tarixi, qurduğu dövlətlər və ata-babaları. Bakı: Nurlar, 2007.
* Peyğəmbərimiz Hz. Məhəmmədin həyatı. Bakı: Qanun, 2011. (ikinci nəşri)
* Qurani-Kərim və açıqlamalı məali. Azərbaycan dilinə tərc. ed. F. Qaraoğlu. Bakı: Qanun, 2021. (ikinci nəşri)
* Qurani-Kərim və açıqlamalı məali. Azərbaycan dilinə tərc. ed. F. Qaraoğlu. Bakı: Qanun, 2023. (üçüncü nəşri)

== Mükafatları ==
[[Fayl:Xüsusi təşəkkür məktubu (Fond).png|thumb|250px|Tərcümə etdiyi &quot;Quran&quot; kitabından 500 nüsxə [[Heydər Əliyev Fondu]]na bağışladığı üçün [[Anar Ələkbərov]]dan xüsusi təşəkkür məktubu.]]
* Böyük Millət Məclisinin xüsusi təşəkkürnaməsi.
* Tərcümə etdiyi &quot;Quran&quot; kitabından 500 nüsxə [[Heydər Əliyev Fondu]]na bağışladığı üçün [[Anar Ələkbərov]]dan xüsusi təşəkkür məktubu alıb.

== Həmçinin bax ==
* [[Məhəmməd Mövlazadə]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
{{Xarici keçidlər}}
{{Alim-qaralama}}
[[Kateqoriya:Azərbaycan tarixçiləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı tarixçilər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı tərcüməçilər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan tərcüməçiləri]]
[[Kateqoriya:Quran tərcüməçiləri]]
[[Kateqoriya:Türkiyə azərbaycanlıları]]</text>
      <sha1>jzc4byi0mimhesvefctxtc0co47228v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Umalat bəy Buynaklı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>857643</id>
    <revision>
      <id>9042190</id>
      <parentid>7684780</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shahdag</username>
        <id>154927</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9042190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27571" sha1="d0ynkfxebavi93fez7cikv6ge927wn5" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs
 |adı              = Umalat bəy Buynaklı
 |vəzifə           = Tərki şamxallığının hakimi (Qazi Məhəmməd tərəfindən elan edilmişdir)
 |ləqəbi           = Şamxal
 |bayraq           = [[Fayl:Flag_of_the_Shamkhalate_of_Tarki.jpg|22px|border]]
 |bayraq2          = 
 |başlanğıc        = 1831
 |son              = 1831
 |əvvəlki          = [[İrazi bəy Bammatulinli]]
 |sonrakı          = [[Süleymanpaşa Tarkovski|Süleymanpaşa Tərkili]]
 }}

'''Umalat bəy Buynaklı''' və ya [[Ruslar|rus]] qaynaqlarında qeyd edildiyi kimi '''Amalat bəy''' (rusca:Умалат-бек Буйнакский; d. ? - ö. 1831, [[Abxaziya]]) — XIX əsr [[Qafqaz müharibəsi]] zamanı mühüm rol oynamış qumuq hərbi-siyasi xadim, [[Qazi Məhəmməd|İmam Qazi Məhəmməd]] tərəfindən 1831-ci ildə elan edilmiş [[Tərki şamxallığı|Tərki şamxal]]ı, [[Şimali Qafqaz imamlığı|Şimali Qafqaz İmamlığı]]nın naibi. Umalat bəy 1818-1819-cu il üsyanınınn aktiv iştirakçısı olmuş, [[Aleksey Yermolov|Yermelov]]&lt;nowiki/&gt;a qarşı döyüşdə Akuşalıların rəhbərlərindən biri olmuşdur. O, eyni zamanda 1825-ci ildə [[Bəybulat Taymiyev]]in hərəkatının da üzvü olmuş, [[Tərki şamxallığı]] ərazisində 1823 və 1831-ci illər üsyanlarına rəhbərlik etmişdir.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://ru.unionpedia.org/c/%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0/vs/%D0%A3%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%82-%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D1%83%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9
 |archiveurl         = https://web.archive.org/web/20240628122558/https://ru.unionpedia.org/c/%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0/vs/%D0%A3%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%82-%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D1%83%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9
 |archivedate         = 2024-06-28
 |title         = Разница между Кавказская война и Умалат-бек Буйнакский
 |author         = 
 |date         = 
 |work         = 
 |publisher         = ru.unionpedia.org
 |accessdate         = 28 iyun 2024
 |language         = 
 |url-status         = live
 }}&lt;/ref&gt; 
== Mənşəyi və ilk illəri ==
Umalat bəy qumuqların [[Şimali Qafqaz]]&lt;nowiki/&gt;dakı dövləti olan [[Tərki şamxallığı]] hakimləri ailəsindən gəlməkdə idi. O, Krım-şamxalın, yəni şamxallığa vəliəhdin ailəsində dünyaya gəlmişdi. Şamxalın taxtına namizəd olan atasının adı [[Şabaz Şamxal]] idi. Şabaz ailədə ən böyük şahzadə olduğu üçün taxta onun çıxacağı güman edilirdi. Lakin ruslar Umalatın atası Şabazdan daha yaşca kiçik və daha az bacarıqlı, lakin [[ruslar]]&lt;nowiki/&gt;a qarşı daha sədaqətli olan [[II Mehdi Tərkili|Mehdi Tərkili]]&lt;nowiki/&gt;ni dəstəklədilər və taxta çıxardılar. Bundan sobra Umalat bəy Mehdinin qızı ilə evləndi, lakin qızın kor olmasından sonra ondan boşandı və beləliklə də, şamxalın ailəsi münasibətlərini pozdu.{{sfn|Потто|2008|p=}}   

Umalat bəy bundan sonra daha kiçik vəzifə hesab edilən Buynak əmiri vəzifəsi ilə razı olmağa məcbur oldu. Umalat bəy bu zaman [[avarlar]]&lt;nowiki/&gt;ın xanı Sultan Əhməd ilə danışıqlara başladı. Sultan Əhməd də əslən qumuq şamxalları nəslindən gəlməkdə idi, lakin ölmüş [[Avarlar|Avar]] xanlarının kişi nəsli kəsildikdən sonra sonuncu xanın dul arvadı ilə evlənmiş və taxta çıxmışdı. Umalat bəyin danışıqlara başlamaqda məqsədi əvvəllər qumuqların olan [[Paraul|Paraulu]] geri qaytarmaq idi. Bəziləri isə onun əslində Əhməd xanın gözəlliyi ilə məşhur qızı Səltənətə aşiq olduğunu bildirirlər.

== Qafqaz müharibəsi ==
XVI əsrin əvvəllərindən [[Qızıl Orda]]&lt;nowiki/&gt;nın zəifləməsi ilə birlikdə [[ruslar]] tədricən [[Şimali Qafqaz]]&lt;nowiki/&gt;a yaxınlaşmağa başlamışdılar. Tezliklə [[Tümən xanlığı]] (və ya digər adı ilə Şamxal və ya Qafqaz Tüməni) hökmdarları şamxalların təsiri altında düşdü. 1556-cı ildə [[Həştərxan xanlığı]] ruslar tərəfindən işğal edildilər. Bu hadisə və rus çarı [[IV İvan Qroznı|IV İvan]]&lt;nowiki/&gt;ın kabardiyalı Temrukun qızı Mariya ilə evlənməsi tədricən [[Rusiya]]&lt;nowiki/&gt;nın [[Qafqaz]]&lt;nowiki/&gt;ın daxili işlərinə müdaxilə etməsinə şərait yaratdı.{{sfn|Кушева|1963|p=237}} Çərkəzlərin və Kabarda şahzadəsinin müraciəti ilə hələ 1557-ci ildə qumuqların üzərinə ruslardan ibarət ordu göndərilmişdi. 1560-cı ildə Çeremisinov Tərkini ələ keçirsə də, orada qalmamış, yandırıb geri dönmüşdü. [[Qumuqlar]] 1594{{sfn|Потто|1886|p=}} və 1604-1605-ci{{sfn|Масса|1937|p=}} ildə də ruslarla toqquşdular. 1651-1653-cü illərdəki [[Səfəvi–Rusiya müharibəsi (1651–1653)|Qızılbaş-Rus toqquşması]]&lt;nowiki/&gt;nda isə [[Qızılbaş|qızılbaşlarl]]&lt;nowiki/&gt;a müttəfiq olaraq rusları məğlub etdilər.{{sfn|Идрисов|2014|p=}}  I Pyotrun Xəzərsahili vilayətlərə yürüşündən sonra isə rusların bölgədəki mövqeyi daha da möhkəmləndi və onlar daha da cənuba enməyə başladılar.{{sfn|Payaslian|2008|p=}} XVIII əsrin ikinci yarısından etibarrən ruslar artıq [[Şimali Qafqaz]]&lt;nowiki/&gt;da möhkəmlənmiş vəziyyətdə idilər və məhz buna qarşı 1785-ci ildə [[Şeyx Mənsur]]&lt;nowiki/&gt;un rəhbərliyi altında dağlıların mübarizəsi başlamışdı. 1818-1819-cu illərdən etibarən isə rusları uzun müddət məşğul edən Qafqaz müharibəsi başladı.{{sfn|Кавказская война|1998|p=}}  Bu müharibənin 1831-ci ilə kimi olan hissəsində Umalat bəy də bir zamanlar Şimali Qafqazın əsas milləti hesab edilə qumuqları&lt;ref&gt;{{kitab3 
 | müəllif     = 
 | başlıq      = Кизлярский комендантский архив
 | link        = ЦГВИА. ф.52. Оп.1/194. Д.350
 | cavabdeh    = 
 | yer         = 
 | nəşriyyat   = 
 | il          = 
 | cild        = 
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = 
}}&lt;/ref&gt;  səfərbər edərək aktiv iştirak etdi.

=== Antiyermolov koalisiyası ===
Əhməd və onun qardaşı Həsən xan müəyyən müddətdən sonra bütün ruslardan narazı qüvvələri öz bayraqları altında toplamağa başladılar. Umalat bəydən əlavə, sürgündə olan keçmiş [[Quba xanlığı|Quba xan]]&lt;nowiki/&gt;ı [[Şeyxəli xan (Quba xanı)|Şeyxəli]] də bu qüvvələrə qatıldı.{{sfn|Дубровин|1888|p=}} Şimal qumuqları hesab edilən aksaevlilər və endireylilər bu ittifaqa qatılmağa meyilli idilər, çünki onlar yaşadıqları bölgədə rus qalasının tikilməsindən narazı idilər. Akuşinlilər də Yermelovun əmanət göndərmək barədə tələbini rədd etmişdilər və bununla da [[Rusiya]]&lt;nowiki/&gt;ya o qədər də sadiq olmadıqlarını ortaya çıxarmışdılar. Döyüşlər Qaytaqda başladı. Burada Umalat və dəstəkçilərinin də daxil olduğu antirus koalisiyanın döyüşçüləri 1818-ci ildəqumuq məntəqəsi olan [[Başlı]]&lt;nowiki/&gt;dakı rus qarnizonunu mühasirəyə aldılar. [[Ruslar]] Başlıdan geri çəkilməyə məcbur oldular və 500 nəfər itki verdilər. Üsyançıların qələbə qazanması ətrafa böyük təsir göstərdi. Təkcə dağlılar deyil, [[Qacar dövləti|Qacar imperiyası]] da bu qələbədən təsirlənmişdi. Bundan xəbərdar olan Yermelov üsyanın yatırılması üçün sərt addımlar atmağa başladı. Mehdili xanlığına qarşı ordu göndərildi, eyni zamanda üsyanın mərkəzi halına gəlmiş Paraul və Cenqutay da rus orduları tərəfindən yandırıldı.  Bu zaman Umalat bəy Akuşaya getdi və akuşalıların Yermelov ilə döyüşündə onlara komandanlıq etdi. Lakin üsyançılar məğlub oldular və akuşalılar Yermelova artıq tabe olacaqlarını bildirdilər. Bunun nişanəsi kimi üsyanı əsas başladan insanları - əsasən [[Mehdioğlu xanlığı]]&lt;nowiki/&gt;ndan gələnlər idilər - ruslara təslim etdilər. Buraya Umalat bəy də daxil idi. Bu şəxslər Yermelov tərəfindən edam hökmünə məhkum edilsələr də, Umalat bəy Yermelov ilə görüşməyi bacardı. Vasili Potto bu hadisəni belə təsvir edir:{{sfn|Потто|2008|p=}}

&lt;blockquote&gt;İyulun 19-u, günəş çıxarkən Verxovskinin bölüyü [[Qarabudaqkənd rayonu|Qarabudaqkənd]]&lt;nowiki/&gt;dən yola düşdü. Səhər təzə və aydın idi, dumanlar hələ də dərin idi və Verxovski zirvələrə doğru hərəkət edərək ətrafdakı mənzərələrə heyran olmaq üçün hər dəfə dayanırdı. Onu Abşeron alayının qərargah həkimi Amarantov və tərcüməçi müşayiət edirdi, Umalat isə iki adamı ilə beş addım geridə gedirdi. Umalat, deyəsən, həyəcanlanmışdı; O, atını bir neçə dəfə çapmağa icazə verdi, sanki içindəki qaynayan qisas hissini boğmağa çalışırdı və şübhə və qərarsızlıqdan əziyyət çəkərək yenidən Verxovskiyə tərəf getdi. Və o, sakit, kədərli və düşüncəli şəkildə sürdü. Və o, sakit, kədərli və düşüncəli şəkildə sürdü. Ola bilsin ki, onun da qəlbi gizli və acı bir təxəyyüldən əziyyət çəkirdi. Nəhayət, Qubdən və Atəmiş kəndləri arasında Umalat bəy atını son dəfə tam sürətləndirdi və birdən yəhərdə dönüb Verxovskiyə atəş etdi. Güllə onun düz ürəyinə dəydi və o, səssizcə, yavaş-yavaş yəhərdən düşdü. Umalat çaşqınlıqdan istifadə edərək, heyrət içində olan adamlarını dərəyə doğru göndərdi və ox kimi dağlara tərəf qaçdı.&lt;/blockquote&gt;

Dağlara qaçan Umalat bəy [[Dərbənd]]&lt;nowiki/&gt;ə gələrək bir &quot;tatarın&quot; (yəni [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]]) köməkliyi qəbirstanlığa daxil oldu və Verxovskinin məzarını açıb başını kəsərək dağlara göndərdi.  Lakin qarşıda baş verəcək hadisələr Umalat bəy üçün heç də yaxşı şeylər olmadı. Verxovskinin öldürülməsindən 11 gün sonra Sultan Əhməd öldü və onun əvəzindən hakimiyyəti idarə edən dul arvadı Baku-Bikə isə rus meyilli siyasət izləməyə başladı. Beləliklə, Umalat bəyin vəziyyəti çox pisləşdi.

=== 1823-cü il Şamxallıq üsyanı ===
Avar xanının ölümü sadəcə feodal rəhbərlərin birgə üsyanının qarşısını aldı. Bu əsnada yalnız rusların dəstəyini qazandığına görə taxta çıxan və hakimiyyətdə qalan Tərkili Mehdiyə qarşı qumuqların narazılığı özünün zirvəsinə çatmışdı. [[Tərki şamxallığı|Tərki]]&lt;nowiki/&gt;dəki rus [[pristav]]&lt;nowiki/&gt;ının qəddarlığından cana gələn [[qumuqlar]] həm onu, həm də iki [[Kazaklar|kazak]]&lt;nowiki/&gt;ı öldürdülər. Bundan sonra toplanan 3 minə yaxın üsyançı [[Tərki şamxallığı|Tərki]] qalasına hücuma başladılar. Eyni cür hadisələr Erpeli və Qaranay kimi qumuq kəndlərində də baş verdi. Qumuqlar burada qəddarlığı ilə məşhurlaşan rus priztavını və onun tərcüməçisini qətlə yetirdilər. Bu hadisələr fonunda Umalat bəy üsyanın rəhbəri kimi ortaya çıxdı. Ruslar general mayor fon Krabbe rəhbərliyində üsyançılara qarşı ordu göndərdi.{{sfn|Покровский|2000|p=135-137}}

29 iyul 1823-cü ildə fon Krabbe Karanay kəndinə basqın edərək onu yandırdı. Lakin üsyançıların əsas hissəsi Erpeli kəndində yerləşdirilmişdi. Çünki Erpeli meşəlik ərazi olduğu üçün rusların artilleriyadan istifadə imkanlarını məhdudlaşdırırdı. Növbəti gün fon Krappe [[Erpeli]]&lt;nowiki/&gt;yə hücum etsə də, inadkar müqavimət ilə qarşılaşdı.{{sfn|Потто|1887|p=324}} Ruslar kəndin yarısını ələ keçirsələr də, gecə qumuqların əks-hücumları ilə qarşılaşdılar. [[Qumuqlar]] hücum ilə nəinki rusları kənddən tamamilə çıxardılar, eyni zamanda onları [[Temirxan-Şura dairəsi|Temirxanşura]]&lt;nowiki/&gt;ya qədər də qovdular. Beləliklə, umalat bəy fon Krappenin ordusunu məğlub etməyi bacardı. Fon Krappe isə bütün üsyançı kəndlərin dağıdıldığını və üsyançıların məğlub edildiyini bildirmişdi.{{sfn|Потто|2008|p=}} Lakin məşhur qafqazşünas N.İ. Pakrovskinin fikrincə əslində fon Krappe Erpelidə ağır məğlubiyyətlə üzləşmişdi.{{sfn|Берже|1875|p=950}} Krappenin əslində məğlub olması fikri [[Vasili Potto]] və Con Baddeley tərəfindən də səsləndirilməkdədir. Onlar fon Krappenin yürüşünün uğursuzluqla nəticələndiyini bildirirlər:{{sfn|Баддели|2011|p=}} 

&lt;blockquote&gt;Üsyan əslində yatırılmadı, əksinə böyük şiddət göstərildiyinə görə daha da alovlana biləcəyi hala gəldi. Avarlar, koysubulinlə, səfər edib gəlmiş çeçenlər və hətta cənubdakı Tatar [&lt;nowiki/&gt;[[Azərbaycan]]] bölgələrindən gəlmiş vəhşi kütlələr hər yerdəki yollarda peydə olmağa başladılar. Qəzəbli olan Mehdili sakinləri Şamxallıq sakinləri arasında özlərinə dəstək qazana bildilər. [[Pristav]] Batırev Cenqutayda peydə oldu və ağsaqqalları toplayaraq onları xəncər ilə hədələməyə başladı, onlar Batıev və iki kazakı tutaraq öldürdülər. Bu zaman Umalat artıq koysubulinlilər arasında idi, onlar [koysubulinlilər] onu Untsukul məscidində triumf ilə qəbul etmiş, ona otaq hazırlamış və qulluq təmin etmişdilər. [Beləliklə də] vəziyyət daha da çox ciddi hal almışdı.&lt;/blockquote&gt;

Dağlılar [[Kafir-Qumuq]] yaxınlığında Evreyinov komandanlığı altındakı rus bölməsinə hücum etdilər. Lakin ba. vermiş toqquşma zamanı məğlub edildilər. Tezliklə Yermelov əlavə qüvvələr ilə birlikdə üsyanın meydana çıxdığı bölgəyə gəldi. [[Mehdioğlu xanlığı|Mehdioğlu]] və Koysubul üsyançıları arasında sülhə çağıran qruplar yaranmağa başladı. Umalat bəy Andi camaatlığına getməyə və üsyana rəhbərliyini sonlandırmağa məcbur oldu.{{sfn|Потто|2008|p=}}

=== Umalat bəy imamlıq ordularında ===
1825-ci ildə [[Beybulat Taymiyev]]&lt;nowiki/&gt;in [[Rusiya imperiyası|Rusiya]]&lt;nowiki/&gt;ya qarşı üsyanı başladı və qısa müddət ərzində [[Çeçenistan]], [[Qumuq düzənliyi]] kimi bölgələri əhatə etdi. Umalat bəy özünə sadiq 200 nəfər ilə birlikdə oraya getdi. O, bununla üsyançılara tək olmadıqlarını və [[Rusiya imperiyası|Rusiya]]&lt;nowiki/&gt;ya qarşı mübarizədə onları dəstəkləyəcəyini bildirməyə çalışırdı. Eyni zamanda Avar xanı və [[Gümbət]] qazısı da 4100 piyada ilə birlikdə üsyançılara qatıldılar. 

Rus-Qacar müharibəsi zamanı Umalat bəy dağlıları çar qoşunlarına qarşı qaldırmaq üçün tədbirlər gördü. Belə ki, 1828-ci ilin avqustunda o, dağlıları Qacar ordusuna toplamaq və rus qoşunlarına qarşı yürüş etmək üçün [[Abbas Mirzə]]&lt;nowiki/&gt;nin nümayəndəsi kimi [[Dağıstan]]&lt;nowiki/&gt;a gəldi:{{sfn|Военный сборник|1891|p=156}} 

&lt;blockquote&gt;Beləliklə, avqustun ortalarında, bizə məlum olduğu kimi Umalat bəy Abbas Mirzə tərəfindən 12 min tümən pul ilə Dağıstana göndərildi. Məqsəd dağlıları Qacar ordusuna cəlb etmək və ümumiyyətlə onları [ruslara qarşı] qaldırmaq idi.&lt;/blockquote&gt;

Lakin Dağıstanda [[Rusiya imperiyası]]&lt;nowiki/&gt;na qarşı çıxan yeni qüvvə – müridizm yarandı. İmam [[Qazi Məhəmməd]] [[Dağıstan]] dağlarında və Şamxallqıda çoxillik təbliğat işləri aparmışdır (o, ruhani təbliğatçılar - şeyxlər cəmiyyəti yaratmışdı). Fəal döyüşlər başlayandan sonra Umalat bəy Qazi Məhəmmədin ən sadiq naibi oldu, dağlıların bir çox döyüşlərində iştirak etdi və Şamxallıqda qumuqların üsyana cəlb edilməsi ilə məşğul oldu. Naib yemək məqsədilə uğurlu basqınlar etdi (onlardan birində Süleyman Paşa Tarkovskidən 2500 baş qoyun oğurlanmışdı).{{sfn|Кавказский сборник|1889|p=156}}  

N.A, Volkonski yazırdı:{{sfn|Кавказский сборник|1889|p=156}}  

&lt;blockquote&gt;Buradan o, ([[Qazi Məhəmməd]]) [[Gimri]]&lt;nowiki/&gt;yə yollandı və Umalat bəyi [[Tərki şamxallığı|Şamxallıq]]&lt;nowiki/&gt;da buraxdı. Sonuncu (Umalat bəy) nəinki şamxallığı, eyni zamanda Burnaya qalasındakı ([[Ruslar|rus]]) patrulları və dəstələri qdə o qədər məhdudlaşdırmışdı ki, (qaladakı) qarnizon qarnizon mal-qaranı otarmağa buraxmaq, odun almaq, dəniz sahilindən ləvazimat daşımaq və nəhayət, qala divarlarından kənara çıxmaq imkanından məhrum idi.&lt;/blockquote&gt;

İrazi bəy Bammatulinlinin  [[Qazi Məhəmməd]]&lt;nowiki/&gt;in Vnezapnoyu mühasirəsi zamanı ölümündən sonra Umalat bəy Tərki şamxallığının hakimi elan edildi.{{sfn|Покровский |2000|p=207-216}} 

2 oktyabr 1831-ci ildə Umalat bəy yenidən Şamxallıq ərazisində 10 min nəfərdən ibarət üsyançı dəstə formalaşdıraraq öz mövqelərini Erpeli kəndində möhkəmləndirdi. Qaytaq və Tabasarandakı üsyanı yatıran və Əlahiddə Qafqaz Korpusunun baş qərərgah rəisi olan N.P. Pankratiyev 2.5 min nəfərlik piyada, 1.5 min nəfərlik süvari ordu ilə birlikdə daha üstün qüvvələrlə onun üzərinə hücuma keçdi. Rusların əlində 12 top da var idi. 2 saatdan çox davam edən döyüşlərdən sonra üsyançılar məğlub edildilər və kənd yandırıldı. Bundan qısa müddət sonra şamxallıqdakı üsyan yatırıldı. 

Bundan sonra Umalat bəyin taleyi barədə məlumat yoxdur. Bəzi qaynaqlara görə Erpelidəki məğlubiyyətdən sonra o, [[Osmanlı imperiyası]]&lt;nowiki/&gt;na qaçmış və burada [[Abxaziya]] dağlarında başlamalı olan yeni üsyan üçün hazırlaşmağa başlamışdır&lt;ref&gt;.{{cite web
 |url         = http://kumukia.ru/person?pid=225
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20190107072124/http://kumukia.ru/person?pid=225
 |archivedate = 7 yanvar 2019
 |title       = Буйнакский Умалат-Бек
 |author      = 
 |date        = 
 |work        = 
 |publisher   = kumukia.ru
 |accessdate  = 28 iyun 2024
 |language    = 
}}&lt;/ref&gt;

== Xatirəsi ==
Rus yazıçısı [[Aleksandr Bestujev-Marlinski]] 1831-ci ildə &quot;Ammalat bəy&quot; hekayəsini nəşr etdi, burada baş qəhrəmanın obrazı bədii, romantikləşdirilmiş formada təsvir edilmişdir.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://aquilaaquilonis.livejournal.com/2073823.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20240628122442/https://aquilaaquilonis.livejournal.com/2073823.html
 |archivedate = 2024-06-28
 |title       = «Аммалат-бек» Бестужева-Марлинского
 |author      = 
 |date        = 2 mart 2022
 |work        = 
 |publisher   = aquilaaquilonis.livejournal.com
 |accessdate  = 28 iyun 2024
 |language    = 
 |url-status  = live
}}&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Qumuqlar]]
* [[Rus-Qumuq müharibələri]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
== Mənbə ==
* {{kitab3 
 | müəllif     = Василий Потто
 | başlıq      = Кавказская война - От древнейших времен до Ермолова
 | link        = http://az.lib.ru/p/potto_w_a/text_kavkazkaya_voyna-1.shtml
 | cavabdeh    = 
 | yer         = Москва
 | nəşriyyat   = Центрполиграф,
 | il          = 2008
 | cild        = 2
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Потто
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     = Дубровин Николай Федорович
 | başlıq      = История войны и владычества русских на Кавказе
 | link        = https://runivers.ru/lib/book3084/
 | cavabdeh    = 
 | yer         = СПб
 | nəşriyyat   = Скороходова
 | il          = 1888 
 | cild        = Том VI
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Дубровин
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     = Николай Ильич Покровский
 | başlıq      = Кавказские войны и Имамат Шамиля
 | link        = https://books.google.com.tr/books/about/%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D0%B8_%D0%B8%D0%BC.html?id=7_RoAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y
 | cavabdeh    = 
 | yer         = 
 | nəşriyyat   = РОССПЭН
 | il          = 2000
 | cild        = 
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Покровский
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     = Баддели, Джон
 | başlıq      = Завоевание Кавказа русскими. 1720-1860
 | link        = https://www.litres.ru/book/dzhon-baddeli/zavoevanie-kavkaza-russkimi-1720-1860-610965/
 | cavabdeh    = 
 | yer         = Москва 
 | nəşriyyat   = ЛитРес [поставщик]
 | il          = 2011
 | cild        = 
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Баддели
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     =   
 | başlıq      = Из истории войны и владычества русских на Кавказе (Кази-мулла, как родоначальник мюридизма и газавата)
 | link        = 
 | cavabdeh    = 
 | yer         = 
 | nəşriyyat   = Военный сборник, № 3
 | il          = 1891
 | cild        = 
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Военный сборник
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     =  
 | başlıq      = Война на Восточном Кавказе с 1824 по 1834 г. в связи с мюридизмом
 | link        = https://drevlit.ru/docs/kavkaz/XIX/1820-1840/Volkonskij_N_A/text2.php
 | cavabdeh    = 
 | yer         = 
 | nəşriyyat   = Кавказский сборник
 | il          = 1889 
 | cild        = Том 13.
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Кавказский сборник
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     = Николай Ильич Покровский
 | başlıq      = Кавказские войны и Имамат Шамиля
 | link        = https://books.google.com.tr/books/about/%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D0%B8_%D0%B8%D0%BC.html?id=7_RoAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y
 | cavabdeh    = 
 | yer         = 
 | nəşriyyat   = РОССПЭН
 | il          = 2000
 | cild        = 
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Покровский
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     = Под ред. А. П. Берже
 | başlıq      = Акты, собранные Кавказской археографической комиссией /
 | link        = https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BA%D1%82%D1%8B,_%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B9
 | cavabdeh    = 
 | yer         = Tiflis
 | nəşriyyat   = Тип. Глав. управ. наместника кавказского
 | il          = 1875
 | cild        = Т. 6, Ч. 2. 
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Берже
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     = Потто В. А. 
 | başlıq      = Кавказская война в отдельных очерках, эпизодах, легендах и биографиях: в 5 томах. Ермоловское время.
 | link        = https://runivers.ru/lib/book4747/
 | cavabdeh    = 
 | yer         = СПб
 | nəşriyyat   = Тип. Е. Евдокимова
 | il          = 1887
 | cild        = Т. 2
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Потто
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     =  Кушева Е. Н. 
 | başlıq      = Народы Северного Кавказа и их связи с Россией (вторая половина XVI – 30-е годы XVII века) 
 | link        = http://apsnyteka.org/file/kusheva_e_narody_severnogo_kavkaza_i_ikh_svjazi_s_rossiei.pdf
 | cavabdeh    = Утверждено Институтом истории АН СССР
 | yer         = Moskva
 | nəşriyyat   = Изд. АН СССР
 | il          = 1963
 | cild        = 
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Кушева
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     = Василий Потто
 | başlıq      = Генерал Медем (Кавказская линия с 1762 по 1775 год) // Кавказская война - От древнейших времен до Ермолова
 | link        = http://az.lib.ru/p/potto_w_a/text_kavkazkaya_voyna-1.shtml
 | cavabdeh    = 
 | yer         = Москва
 | nəşriyyat   = Типография Селивановского
 | il          = 1886
 | cild        = 1
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Потто
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     =  Масса И. 
 | başlıq      = Краткое известие о Московии в начале XVII в. 
 | link        = 
 | cavabdeh    = Пер., прим. и ввод. статья А. А. Морозова; пер. стихов В. А. Зоргенфрея.
 | yer         = Moskva
 | nəşriyyat   = Госсоцэкизд
 | il          = 1937
 | cild        = 
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Масса
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     = Ю. М. Идрисов
 | başlıq      = Очерки истории северных кумыков 
 | link        = 
 | cavabdeh    = 
 | yer         = Махачкала
 | nəşriyyat   = Лотос
 | il          = 2014
 | cild        = 
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Идрисов
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     = 
 | başlıq      = Кавказская война: Спорные вопросы и новые подходы: Тезисы докладов Международной научной конференции. Махачкала. 1998
 | link        = 
 | cavabdeh    = 
 | yer         = Махачкала
 | nəşriyyat   = Ин-т истории, археологии и этнографии ДНЦ РАН
 | il          = 1998
 | cild        = 
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 123
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Кавказская война
}}
*{{kitab3 
 | müəllif     = Simon Payaslian
 | başlıq      = The History of Armenia: From the Origins to the Present
 | link        = https://www.google.ru/books/edition/The_History_of_Armenia/UMIWDAAAQBAJ?hl=ru&amp;gbpv=0
 | cavabdeh    = 
 | yer         = NY
 | nəşriyyat   = Palgrave Macmillan US
 | il          = 2008
 | cild        = 
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 9780230608580
 | doi         = 
 | ref         = Payaslian
}}

[[Kateqoriya:Tərki şamxalları]]
[[Kateqoriya:Qumuqlar]]
[[Kateqoriya:Qumuq naiblər]]
[[Kateqoriya:Qazi Məhəmmədin naibləri]]
[[Kateqoriya:Qafqaz müharibəsinin iştirakçıları]]</text>
      <sha1>d0ynkfxebavi93fez7cikv6ge927wn5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042191</id>
      <parentid>9042190</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:11:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shahdag</username>
        <id>154927</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9042191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27470" sha1="135q648vzzjq1dyu7k5zae5263orw67" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs
 |adı              = Umalat bəy Buynaklı
 |vəzifə           = Tərki şamxallığının hakimi (Qazi Məhəmməd tərəfindən elan edilmişdir)
 |ləqəbi           = Şamxal
 |başlanğıc        = 1831
 |son              = 1831
 |əvvəlki          = [[İrazi bəy Bammatulinli]]
 |sonrakı          = [[Süleymanpaşa Tarkovski|Süleymanpaşa Tərkili]]
 }}

'''Umalat bəy Buynaklı''' və ya [[Ruslar|rus]] qaynaqlarında qeyd edildiyi kimi '''Amalat bəy''' (rusca:Умалат-бек Буйнакский; d. ? - ö. 1831, [[Abxaziya]]) — XIX əsr [[Qafqaz müharibəsi]] zamanı mühüm rol oynamış qumuq hərbi-siyasi xadim, [[Qazi Məhəmməd|İmam Qazi Məhəmməd]] tərəfindən 1831-ci ildə elan edilmiş [[Tərki şamxallığı|Tərki şamxal]]ı, [[Şimali Qafqaz imamlığı|Şimali Qafqaz İmamlığı]]nın naibi. Umalat bəy 1818-1819-cu il üsyanınınn aktiv iştirakçısı olmuş, [[Aleksey Yermolov|Yermelov]]&lt;nowiki/&gt;a qarşı döyüşdə Akuşalıların rəhbərlərindən biri olmuşdur. O, eyni zamanda 1825-ci ildə [[Bəybulat Taymiyev]]in hərəkatının da üzvü olmuş, [[Tərki şamxallığı]] ərazisində 1823 və 1831-ci illər üsyanlarına rəhbərlik etmişdir.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://ru.unionpedia.org/c/%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0/vs/%D0%A3%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%82-%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D1%83%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9
 |archiveurl         = https://web.archive.org/web/20240628122558/https://ru.unionpedia.org/c/%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0/vs/%D0%A3%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%82-%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D1%83%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9
 |archivedate         = 2024-06-28
 |title         = Разница между Кавказская война и Умалат-бек Буйнакский
 |author         = 
 |date         = 
 |work         = 
 |publisher         = ru.unionpedia.org
 |accessdate         = 28 iyun 2024
 |language         = 
 |url-status         = live
 }}&lt;/ref&gt; 
== Mənşəyi və ilk illəri ==
Umalat bəy qumuqların [[Şimali Qafqaz]]&lt;nowiki/&gt;dakı dövləti olan [[Tərki şamxallığı]] hakimləri ailəsindən gəlməkdə idi. O, Krım-şamxalın, yəni şamxallığa vəliəhdin ailəsində dünyaya gəlmişdi. Şamxalın taxtına namizəd olan atasının adı [[Şabaz Şamxal]] idi. Şabaz ailədə ən böyük şahzadə olduğu üçün taxta onun çıxacağı güman edilirdi. Lakin ruslar Umalatın atası Şabazdan daha yaşca kiçik və daha az bacarıqlı, lakin [[ruslar]]&lt;nowiki/&gt;a qarşı daha sədaqətli olan [[II Mehdi Tərkili|Mehdi Tərkili]]&lt;nowiki/&gt;ni dəstəklədilər və taxta çıxardılar. Bundan sobra Umalat bəy Mehdinin qızı ilə evləndi, lakin qızın kor olmasından sonra ondan boşandı və beləliklə də, şamxalın ailəsi münasibətlərini pozdu.{{sfn|Потто|2008|p=}}   

Umalat bəy bundan sonra daha kiçik vəzifə hesab edilən Buynak əmiri vəzifəsi ilə razı olmağa məcbur oldu. Umalat bəy bu zaman [[avarlar]]&lt;nowiki/&gt;ın xanı Sultan Əhməd ilə danışıqlara başladı. Sultan Əhməd də əslən qumuq şamxalları nəslindən gəlməkdə idi, lakin ölmüş [[Avarlar|Avar]] xanlarının kişi nəsli kəsildikdən sonra sonuncu xanın dul arvadı ilə evlənmiş və taxta çıxmışdı. Umalat bəyin danışıqlara başlamaqda məqsədi əvvəllər qumuqların olan [[Paraul|Paraulu]] geri qaytarmaq idi. Bəziləri isə onun əslində Əhməd xanın gözəlliyi ilə məşhur qızı Səltənətə aşiq olduğunu bildirirlər.

== Qafqaz müharibəsi ==
XVI əsrin əvvəllərindən [[Qızıl Orda]]&lt;nowiki/&gt;nın zəifləməsi ilə birlikdə [[ruslar]] tədricən [[Şimali Qafqaz]]&lt;nowiki/&gt;a yaxınlaşmağa başlamışdılar. Tezliklə [[Tümən xanlığı]] (və ya digər adı ilə Şamxal və ya Qafqaz Tüməni) hökmdarları şamxalların təsiri altında düşdü. 1556-cı ildə [[Həştərxan xanlığı]] ruslar tərəfindən işğal edildilər. Bu hadisə və rus çarı [[IV İvan Qroznı|IV İvan]]&lt;nowiki/&gt;ın kabardiyalı Temrukun qızı Mariya ilə evlənməsi tədricən [[Rusiya]]&lt;nowiki/&gt;nın [[Qafqaz]]&lt;nowiki/&gt;ın daxili işlərinə müdaxilə etməsinə şərait yaratdı.{{sfn|Кушева|1963|p=237}} Çərkəzlərin və Kabarda şahzadəsinin müraciəti ilə hələ 1557-ci ildə qumuqların üzərinə ruslardan ibarət ordu göndərilmişdi. 1560-cı ildə Çeremisinov Tərkini ələ keçirsə də, orada qalmamış, yandırıb geri dönmüşdü. [[Qumuqlar]] 1594{{sfn|Потто|1886|p=}} və 1604-1605-ci{{sfn|Масса|1937|p=}} ildə də ruslarla toqquşdular. 1651-1653-cü illərdəki [[Səfəvi–Rusiya müharibəsi (1651–1653)|Qızılbaş-Rus toqquşması]]&lt;nowiki/&gt;nda isə [[Qızılbaş|qızılbaşlarl]]&lt;nowiki/&gt;a müttəfiq olaraq rusları məğlub etdilər.{{sfn|Идрисов|2014|p=}}  I Pyotrun Xəzərsahili vilayətlərə yürüşündən sonra isə rusların bölgədəki mövqeyi daha da möhkəmləndi və onlar daha da cənuba enməyə başladılar.{{sfn|Payaslian|2008|p=}} XVIII əsrin ikinci yarısından etibarrən ruslar artıq [[Şimali Qafqaz]]&lt;nowiki/&gt;da möhkəmlənmiş vəziyyətdə idilər və məhz buna qarşı 1785-ci ildə [[Şeyx Mənsur]]&lt;nowiki/&gt;un rəhbərliyi altında dağlıların mübarizəsi başlamışdı. 1818-1819-cu illərdən etibarən isə rusları uzun müddət məşğul edən Qafqaz müharibəsi başladı.{{sfn|Кавказская война|1998|p=}}  Bu müharibənin 1831-ci ilə kimi olan hissəsində Umalat bəy də bir zamanlar Şimali Qafqazın əsas milləti hesab edilə qumuqları&lt;ref&gt;{{kitab3 
 | müəllif     = 
 | başlıq      = Кизлярский комендантский архив
 | link        = ЦГВИА. ф.52. Оп.1/194. Д.350
 | cavabdeh    = 
 | yer         = 
 | nəşriyyat   = 
 | il          = 
 | cild        = 
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = 
}}&lt;/ref&gt;  səfərbər edərək aktiv iştirak etdi.

=== Antiyermolov koalisiyası ===
Əhməd və onun qardaşı Həsən xan müəyyən müddətdən sonra bütün ruslardan narazı qüvvələri öz bayraqları altında toplamağa başladılar. Umalat bəydən əlavə, sürgündə olan keçmiş [[Quba xanlığı|Quba xan]]&lt;nowiki/&gt;ı [[Şeyxəli xan (Quba xanı)|Şeyxəli]] də bu qüvvələrə qatıldı.{{sfn|Дубровин|1888|p=}} Şimal qumuqları hesab edilən aksaevlilər və endireylilər bu ittifaqa qatılmağa meyilli idilər, çünki onlar yaşadıqları bölgədə rus qalasının tikilməsindən narazı idilər. Akuşinlilər də Yermelovun əmanət göndərmək barədə tələbini rədd etmişdilər və bununla da [[Rusiya]]&lt;nowiki/&gt;ya o qədər də sadiq olmadıqlarını ortaya çıxarmışdılar. Döyüşlər Qaytaqda başladı. Burada Umalat və dəstəkçilərinin də daxil olduğu antirus koalisiyanın döyüşçüləri 1818-ci ildəqumuq məntəqəsi olan [[Başlı]]&lt;nowiki/&gt;dakı rus qarnizonunu mühasirəyə aldılar. [[Ruslar]] Başlıdan geri çəkilməyə məcbur oldular və 500 nəfər itki verdilər. Üsyançıların qələbə qazanması ətrafa böyük təsir göstərdi. Təkcə dağlılar deyil, [[Qacar dövləti|Qacar imperiyası]] da bu qələbədən təsirlənmişdi. Bundan xəbərdar olan Yermelov üsyanın yatırılması üçün sərt addımlar atmağa başladı. Mehdili xanlığına qarşı ordu göndərildi, eyni zamanda üsyanın mərkəzi halına gəlmiş Paraul və Cenqutay da rus orduları tərəfindən yandırıldı.  Bu zaman Umalat bəy Akuşaya getdi və akuşalıların Yermelov ilə döyüşündə onlara komandanlıq etdi. Lakin üsyançılar məğlub oldular və akuşalılar Yermelova artıq tabe olacaqlarını bildirdilər. Bunun nişanəsi kimi üsyanı əsas başladan insanları - əsasən [[Mehdioğlu xanlığı]]&lt;nowiki/&gt;ndan gələnlər idilər - ruslara təslim etdilər. Buraya Umalat bəy də daxil idi. Bu şəxslər Yermelov tərəfindən edam hökmünə məhkum edilsələr də, Umalat bəy Yermelov ilə görüşməyi bacardı. Vasili Potto bu hadisəni belə təsvir edir:{{sfn|Потто|2008|p=}}

&lt;blockquote&gt;İyulun 19-u, günəş çıxarkən Verxovskinin bölüyü [[Qarabudaqkənd rayonu|Qarabudaqkənd]]&lt;nowiki/&gt;dən yola düşdü. Səhər təzə və aydın idi, dumanlar hələ də dərin idi və Verxovski zirvələrə doğru hərəkət edərək ətrafdakı mənzərələrə heyran olmaq üçün hər dəfə dayanırdı. Onu Abşeron alayının qərargah həkimi Amarantov və tərcüməçi müşayiət edirdi, Umalat isə iki adamı ilə beş addım geridə gedirdi. Umalat, deyəsən, həyəcanlanmışdı; O, atını bir neçə dəfə çapmağa icazə verdi, sanki içindəki qaynayan qisas hissini boğmağa çalışırdı və şübhə və qərarsızlıqdan əziyyət çəkərək yenidən Verxovskiyə tərəf getdi. Və o, sakit, kədərli və düşüncəli şəkildə sürdü. Və o, sakit, kədərli və düşüncəli şəkildə sürdü. Ola bilsin ki, onun da qəlbi gizli və acı bir təxəyyüldən əziyyət çəkirdi. Nəhayət, Qubdən və Atəmiş kəndləri arasında Umalat bəy atını son dəfə tam sürətləndirdi və birdən yəhərdə dönüb Verxovskiyə atəş etdi. Güllə onun düz ürəyinə dəydi və o, səssizcə, yavaş-yavaş yəhərdən düşdü. Umalat çaşqınlıqdan istifadə edərək, heyrət içində olan adamlarını dərəyə doğru göndərdi və ox kimi dağlara tərəf qaçdı.&lt;/blockquote&gt;

Dağlara qaçan Umalat bəy [[Dərbənd]]&lt;nowiki/&gt;ə gələrək bir &quot;tatarın&quot; (yəni [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]]) köməkliyi qəbirstanlığa daxil oldu və Verxovskinin məzarını açıb başını kəsərək dağlara göndərdi.  Lakin qarşıda baş verəcək hadisələr Umalat bəy üçün heç də yaxşı şeylər olmadı. Verxovskinin öldürülməsindən 11 gün sonra Sultan Əhməd öldü və onun əvəzindən hakimiyyəti idarə edən dul arvadı Baku-Bikə isə rus meyilli siyasət izləməyə başladı. Beləliklə, Umalat bəyin vəziyyəti çox pisləşdi.

=== 1823-cü il Şamxallıq üsyanı ===
Avar xanının ölümü sadəcə feodal rəhbərlərin birgə üsyanının qarşısını aldı. Bu əsnada yalnız rusların dəstəyini qazandığına görə taxta çıxan və hakimiyyətdə qalan Tərkili Mehdiyə qarşı qumuqların narazılığı özünün zirvəsinə çatmışdı. [[Tərki şamxallığı|Tərki]]&lt;nowiki/&gt;dəki rus [[pristav]]&lt;nowiki/&gt;ının qəddarlığından cana gələn [[qumuqlar]] həm onu, həm də iki [[Kazaklar|kazak]]&lt;nowiki/&gt;ı öldürdülər. Bundan sonra toplanan 3 minə yaxın üsyançı [[Tərki şamxallığı|Tərki]] qalasına hücuma başladılar. Eyni cür hadisələr Erpeli və Qaranay kimi qumuq kəndlərində də baş verdi. Qumuqlar burada qəddarlığı ilə məşhurlaşan rus priztavını və onun tərcüməçisini qətlə yetirdilər. Bu hadisələr fonunda Umalat bəy üsyanın rəhbəri kimi ortaya çıxdı. Ruslar general mayor fon Krabbe rəhbərliyində üsyançılara qarşı ordu göndərdi.{{sfn|Покровский|2000|p=135-137}}

29 iyul 1823-cü ildə fon Krabbe Karanay kəndinə basqın edərək onu yandırdı. Lakin üsyançıların əsas hissəsi Erpeli kəndində yerləşdirilmişdi. Çünki Erpeli meşəlik ərazi olduğu üçün rusların artilleriyadan istifadə imkanlarını məhdudlaşdırırdı. Növbəti gün fon Krappe [[Erpeli]]&lt;nowiki/&gt;yə hücum etsə də, inadkar müqavimət ilə qarşılaşdı.{{sfn|Потто|1887|p=324}} Ruslar kəndin yarısını ələ keçirsələr də, gecə qumuqların əks-hücumları ilə qarşılaşdılar. [[Qumuqlar]] hücum ilə nəinki rusları kənddən tamamilə çıxardılar, eyni zamanda onları [[Temirxan-Şura dairəsi|Temirxanşura]]&lt;nowiki/&gt;ya qədər də qovdular. Beləliklə, umalat bəy fon Krappenin ordusunu məğlub etməyi bacardı. Fon Krappe isə bütün üsyançı kəndlərin dağıdıldığını və üsyançıların məğlub edildiyini bildirmişdi.{{sfn|Потто|2008|p=}} Lakin məşhur qafqazşünas N.İ. Pakrovskinin fikrincə əslində fon Krappe Erpelidə ağır məğlubiyyətlə üzləşmişdi.{{sfn|Берже|1875|p=950}} Krappenin əslində məğlub olması fikri [[Vasili Potto]] və Con Baddeley tərəfindən də səsləndirilməkdədir. Onlar fon Krappenin yürüşünün uğursuzluqla nəticələndiyini bildirirlər:{{sfn|Баддели|2011|p=}} 

&lt;blockquote&gt;Üsyan əslində yatırılmadı, əksinə böyük şiddət göstərildiyinə görə daha da alovlana biləcəyi hala gəldi. Avarlar, koysubulinlə, səfər edib gəlmiş çeçenlər və hətta cənubdakı Tatar [&lt;nowiki/&gt;[[Azərbaycan]]] bölgələrindən gəlmiş vəhşi kütlələr hər yerdəki yollarda peydə olmağa başladılar. Qəzəbli olan Mehdili sakinləri Şamxallıq sakinləri arasında özlərinə dəstək qazana bildilər. [[Pristav]] Batırev Cenqutayda peydə oldu və ağsaqqalları toplayaraq onları xəncər ilə hədələməyə başladı, onlar Batıev və iki kazakı tutaraq öldürdülər. Bu zaman Umalat artıq koysubulinlilər arasında idi, onlar [koysubulinlilər] onu Untsukul məscidində triumf ilə qəbul etmiş, ona otaq hazırlamış və qulluq təmin etmişdilər. [Beləliklə də] vəziyyət daha da çox ciddi hal almışdı.&lt;/blockquote&gt;

Dağlılar [[Kafir-Qumuq]] yaxınlığında Evreyinov komandanlığı altındakı rus bölməsinə hücum etdilər. Lakin ba. vermiş toqquşma zamanı məğlub edildilər. Tezliklə Yermelov əlavə qüvvələr ilə birlikdə üsyanın meydana çıxdığı bölgəyə gəldi. [[Mehdioğlu xanlığı|Mehdioğlu]] və Koysubul üsyançıları arasında sülhə çağıran qruplar yaranmağa başladı. Umalat bəy Andi camaatlığına getməyə və üsyana rəhbərliyini sonlandırmağa məcbur oldu.{{sfn|Потто|2008|p=}}

=== Umalat bəy imamlıq ordularında ===
1825-ci ildə [[Beybulat Taymiyev]]&lt;nowiki/&gt;in [[Rusiya imperiyası|Rusiya]]&lt;nowiki/&gt;ya qarşı üsyanı başladı və qısa müddət ərzində [[Çeçenistan]], [[Qumuq düzənliyi]] kimi bölgələri əhatə etdi. Umalat bəy özünə sadiq 200 nəfər ilə birlikdə oraya getdi. O, bununla üsyançılara tək olmadıqlarını və [[Rusiya imperiyası|Rusiya]]&lt;nowiki/&gt;ya qarşı mübarizədə onları dəstəkləyəcəyini bildirməyə çalışırdı. Eyni zamanda Avar xanı və [[Gümbət]] qazısı da 4100 piyada ilə birlikdə üsyançılara qatıldılar. 

Rus-Qacar müharibəsi zamanı Umalat bəy dağlıları çar qoşunlarına qarşı qaldırmaq üçün tədbirlər gördü. Belə ki, 1828-ci ilin avqustunda o, dağlıları Qacar ordusuna toplamaq və rus qoşunlarına qarşı yürüş etmək üçün [[Abbas Mirzə]]&lt;nowiki/&gt;nin nümayəndəsi kimi [[Dağıstan]]&lt;nowiki/&gt;a gəldi:{{sfn|Военный сборник|1891|p=156}} 

&lt;blockquote&gt;Beləliklə, avqustun ortalarında, bizə məlum olduğu kimi Umalat bəy Abbas Mirzə tərəfindən 12 min tümən pul ilə Dağıstana göndərildi. Məqsəd dağlıları Qacar ordusuna cəlb etmək və ümumiyyətlə onları [ruslara qarşı] qaldırmaq idi.&lt;/blockquote&gt;

Lakin Dağıstanda [[Rusiya imperiyası]]&lt;nowiki/&gt;na qarşı çıxan yeni qüvvə – müridizm yarandı. İmam [[Qazi Məhəmməd]] [[Dağıstan]] dağlarında və Şamxallqıda çoxillik təbliğat işləri aparmışdır (o, ruhani təbliğatçılar - şeyxlər cəmiyyəti yaratmışdı). Fəal döyüşlər başlayandan sonra Umalat bəy Qazi Məhəmmədin ən sadiq naibi oldu, dağlıların bir çox döyüşlərində iştirak etdi və Şamxallıqda qumuqların üsyana cəlb edilməsi ilə məşğul oldu. Naib yemək məqsədilə uğurlu basqınlar etdi (onlardan birində Süleyman Paşa Tarkovskidən 2500 baş qoyun oğurlanmışdı).{{sfn|Кавказский сборник|1889|p=156}}  

N.A, Volkonski yazırdı:{{sfn|Кавказский сборник|1889|p=156}}  

&lt;blockquote&gt;Buradan o, ([[Qazi Məhəmməd]]) [[Gimri]]&lt;nowiki/&gt;yə yollandı və Umalat bəyi [[Tərki şamxallığı|Şamxallıq]]&lt;nowiki/&gt;da buraxdı. Sonuncu (Umalat bəy) nəinki şamxallığı, eyni zamanda Burnaya qalasındakı ([[Ruslar|rus]]) patrulları və dəstələri qdə o qədər məhdudlaşdırmışdı ki, (qaladakı) qarnizon qarnizon mal-qaranı otarmağa buraxmaq, odun almaq, dəniz sahilindən ləvazimat daşımaq və nəhayət, qala divarlarından kənara çıxmaq imkanından məhrum idi.&lt;/blockquote&gt;

İrazi bəy Bammatulinlinin  [[Qazi Məhəmməd]]&lt;nowiki/&gt;in Vnezapnoyu mühasirəsi zamanı ölümündən sonra Umalat bəy Tərki şamxallığının hakimi elan edildi.{{sfn|Покровский |2000|p=207-216}} 

2 oktyabr 1831-ci ildə Umalat bəy yenidən Şamxallıq ərazisində 10 min nəfərdən ibarət üsyançı dəstə formalaşdıraraq öz mövqelərini Erpeli kəndində möhkəmləndirdi. Qaytaq və Tabasarandakı üsyanı yatıran və Əlahiddə Qafqaz Korpusunun baş qərərgah rəisi olan N.P. Pankratiyev 2.5 min nəfərlik piyada, 1.5 min nəfərlik süvari ordu ilə birlikdə daha üstün qüvvələrlə onun üzərinə hücuma keçdi. Rusların əlində 12 top da var idi. 2 saatdan çox davam edən döyüşlərdən sonra üsyançılar məğlub edildilər və kənd yandırıldı. Bundan qısa müddət sonra şamxallıqdakı üsyan yatırıldı. 

Bundan sonra Umalat bəyin taleyi barədə məlumat yoxdur. Bəzi qaynaqlara görə Erpelidəki məğlubiyyətdən sonra o, [[Osmanlı imperiyası]]&lt;nowiki/&gt;na qaçmış və burada [[Abxaziya]] dağlarında başlamalı olan yeni üsyan üçün hazırlaşmağa başlamışdır&lt;ref&gt;.{{cite web
 |url         = http://kumukia.ru/person?pid=225
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20190107072124/http://kumukia.ru/person?pid=225
 |archivedate = 7 yanvar 2019
 |title       = Буйнакский Умалат-Бек
 |author      = 
 |date        = 
 |work        = 
 |publisher   = kumukia.ru
 |accessdate  = 28 iyun 2024
 |language    = 
}}&lt;/ref&gt;

== Xatirəsi ==
Rus yazıçısı [[Aleksandr Bestujev-Marlinski]] 1831-ci ildə &quot;Ammalat bəy&quot; hekayəsini nəşr etdi, burada baş qəhrəmanın obrazı bədii, romantikləşdirilmiş formada təsvir edilmişdir.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://aquilaaquilonis.livejournal.com/2073823.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20240628122442/https://aquilaaquilonis.livejournal.com/2073823.html
 |archivedate = 2024-06-28
 |title       = «Аммалат-бек» Бестужева-Марлинского
 |author      = 
 |date        = 2 mart 2022
 |work        = 
 |publisher   = aquilaaquilonis.livejournal.com
 |accessdate  = 28 iyun 2024
 |language    = 
 |url-status  = live
}}&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Qumuqlar]]
* [[Rus-Qumuq müharibələri]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
== Mənbə ==
* {{kitab3 
 | müəllif     = Василий Потто
 | başlıq      = Кавказская война - От древнейших времен до Ермолова
 | link        = http://az.lib.ru/p/potto_w_a/text_kavkazkaya_voyna-1.shtml
 | cavabdeh    = 
 | yer         = Москва
 | nəşriyyat   = Центрполиграф,
 | il          = 2008
 | cild        = 2
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Потто
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     = Дубровин Николай Федорович
 | başlıq      = История войны и владычества русских на Кавказе
 | link        = https://runivers.ru/lib/book3084/
 | cavabdeh    = 
 | yer         = СПб
 | nəşriyyat   = Скороходова
 | il          = 1888 
 | cild        = Том VI
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Дубровин
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     = Николай Ильич Покровский
 | başlıq      = Кавказские войны и Имамат Шамиля
 | link        = https://books.google.com.tr/books/about/%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D0%B8_%D0%B8%D0%BC.html?id=7_RoAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y
 | cavabdeh    = 
 | yer         = 
 | nəşriyyat   = РОССПЭН
 | il          = 2000
 | cild        = 
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Покровский
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     = Баддели, Джон
 | başlıq      = Завоевание Кавказа русскими. 1720-1860
 | link        = https://www.litres.ru/book/dzhon-baddeli/zavoevanie-kavkaza-russkimi-1720-1860-610965/
 | cavabdeh    = 
 | yer         = Москва 
 | nəşriyyat   = ЛитРес [поставщик]
 | il          = 2011
 | cild        = 
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Баддели
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     =   
 | başlıq      = Из истории войны и владычества русских на Кавказе (Кази-мулла, как родоначальник мюридизма и газавата)
 | link        = 
 | cavabdeh    = 
 | yer         = 
 | nəşriyyat   = Военный сборник, № 3
 | il          = 1891
 | cild        = 
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Военный сборник
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     =  
 | başlıq      = Война на Восточном Кавказе с 1824 по 1834 г. в связи с мюридизмом
 | link        = https://drevlit.ru/docs/kavkaz/XIX/1820-1840/Volkonskij_N_A/text2.php
 | cavabdeh    = 
 | yer         = 
 | nəşriyyat   = Кавказский сборник
 | il          = 1889 
 | cild        = Том 13.
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Кавказский сборник
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     = Николай Ильич Покровский
 | başlıq      = Кавказские войны и Имамат Шамиля
 | link        = https://books.google.com.tr/books/about/%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D0%B8_%D0%B8%D0%BC.html?id=7_RoAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y
 | cavabdeh    = 
 | yer         = 
 | nəşriyyat   = РОССПЭН
 | il          = 2000
 | cild        = 
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Покровский
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     = Под ред. А. П. Берже
 | başlıq      = Акты, собранные Кавказской археографической комиссией /
 | link        = https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BA%D1%82%D1%8B,_%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B9
 | cavabdeh    = 
 | yer         = Tiflis
 | nəşriyyat   = Тип. Глав. управ. наместника кавказского
 | il          = 1875
 | cild        = Т. 6, Ч. 2. 
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Берже
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     = Потто В. А. 
 | başlıq      = Кавказская война в отдельных очерках, эпизодах, легендах и биографиях: в 5 томах. Ермоловское время.
 | link        = https://runivers.ru/lib/book4747/
 | cavabdeh    = 
 | yer         = СПб
 | nəşriyyat   = Тип. Е. Евдокимова
 | il          = 1887
 | cild        = Т. 2
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Потто
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     =  Кушева Е. Н. 
 | başlıq      = Народы Северного Кавказа и их связи с Россией (вторая половина XVI – 30-е годы XVII века) 
 | link        = http://apsnyteka.org/file/kusheva_e_narody_severnogo_kavkaza_i_ikh_svjazi_s_rossiei.pdf
 | cavabdeh    = Утверждено Институтом истории АН СССР
 | yer         = Moskva
 | nəşriyyat   = Изд. АН СССР
 | il          = 1963
 | cild        = 
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Кушева
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     = Василий Потто
 | başlıq      = Генерал Медем (Кавказская линия с 1762 по 1775 год) // Кавказская война - От древнейших времен до Ермолова
 | link        = http://az.lib.ru/p/potto_w_a/text_kavkazkaya_voyna-1.shtml
 | cavabdeh    = 
 | yer         = Москва
 | nəşriyyat   = Типография Селивановского
 | il          = 1886
 | cild        = 1
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Потто
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     =  Масса И. 
 | başlıq      = Краткое известие о Московии в начале XVII в. 
 | link        = 
 | cavabdeh    = Пер., прим. и ввод. статья А. А. Морозова; пер. стихов В. А. Зоргенфрея.
 | yer         = Moskva
 | nəşriyyat   = Госсоцэкизд
 | il          = 1937
 | cild        = 
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Масса
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     = Ю. М. Идрисов
 | başlıq      = Очерки истории северных кумыков 
 | link        = 
 | cavabdeh    = 
 | yer         = Махачкала
 | nəşriyyat   = Лотос
 | il          = 2014
 | cild        = 
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Идрисов
}}
* {{kitab3 
 | müəllif     = 
 | başlıq      = Кавказская война: Спорные вопросы и новые подходы: Тезисы докладов Международной научной конференции. Махачкала. 1998
 | link        = 
 | cavabdeh    = 
 | yer         = Махачкала
 | nəşriyyat   = Ин-т истории, археологии и этнографии ДНЦ РАН
 | il          = 1998
 | cild        = 
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 123
 | isbn        = 
 | doi         = 
 | ref         = Кавказская война
}}
*{{kitab3 
 | müəllif     = Simon Payaslian
 | başlıq      = The History of Armenia: From the Origins to the Present
 | link        = https://www.google.ru/books/edition/The_History_of_Armenia/UMIWDAAAQBAJ?hl=ru&amp;gbpv=0
 | cavabdeh    = 
 | yer         = NY
 | nəşriyyat   = Palgrave Macmillan US
 | il          = 2008
 | cild        = 
 | səhifə      = 
 | səhifələr   = 
 | isbn        = 9780230608580
 | doi         = 
 | ref         = Payaslian
}}

[[Kateqoriya:Tərki şamxalları]]
[[Kateqoriya:Qumuqlar]]
[[Kateqoriya:Qumuq naiblər]]
[[Kateqoriya:Qazi Məhəmmədin naibləri]]
[[Kateqoriya:Qafqaz müharibəsinin iştirakçıları]]</text>
      <sha1>135q648vzzjq1dyu7k5zae5263orw67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pərviz Azadov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>863619</id>
    <revision>
      <id>9041961</id>
      <parentid>8936066</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T02:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4877" sha1="8f5q9tuiza1qph5wsofexbck472agdu" xml:space="preserve">{{Mənbə azlığı}}
{{Futbolçu}}
'''Pərviz Azadov''' ({{DVTY}}) — [[Müdafiəçi (futbol)|müdafiəçi]] mövqeyində çıxış edən [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]] [[futbolçu]]. 

== Həyatı və karyerası ==
Pərviz Azadov 19 oktyabr 2000-ci ildə [[Bakı]] şəhərində anadan olub. Futbola olan marağı uşaqlıq illərindən başlamışdır. İlk addımlarını Bakıdakı yerli futbol məktəblərində atan Azadov gənc yaşlarda futbol sahəsində özünü fərqləndirməyə başladı. Onun futbola olan sevgisi və istedadı erkən yaşlarından aydın oldu və bu, onun peşəkar karyerasının başlanğıcı üçün əsas rol oynadı. Valideynləri də onun bu marağını dəstəkləmiş və onu yerli futbol məktəblərinə yönəltmişdilər.

=== Klub karyerası ===
Azadov peşəkar futbol karyerasına 2007-ci ildən başladı. İlk dəfə “[[Neftçi PFK]]”-nın gənc komandasında oynamağa başladı. Burada göstərdiyi müvəffəqiyyətlər onun peşəkar futbolda daha yüksək səviyyələrə qalxmasına şərait yaratdı. “Neftçi”dəki çıxışları ilə mütəxəssislərin diqqətini çəkdi və bu, onun gələcəkdəki klub seçimini müəyyən etdi. &lt;ref&gt;[https://int.soccerway.com/teams/azerbaijan/neftchi-baku/1002/ Neftçi PFK Club Profile] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20240829130756/https://int.soccerway.com/teams/azerbaijan/neftchi-baku/1002/ |date=2024-08-29 }} (accessed August 2024).&lt;/ref&gt;.

2009-cu ildən başlayaraq, Azadov “[[Qarabağ FK]]”-nın heyətində çıxış etməyə başladı. Burada keçirdiyi dövr onun futbol bacarıqlarını daha da inkişaf etdirdi və [[Azərbaycan Premyer Liqası]]nın tanınmış müdafiəçilərindən biri oldu. “Qarabağ”la keçirdiyi illər ərzində bir çox böyük oyunlarda iştirak etdi və komandaya müxtəlif mükafatlar qazandırdı. Azadov “Qarabağ”la birlikdə [[UEFA Avropa Liqası]]nın qrup mərhələsinə də yüksəlmişdir.&lt;ref&gt;[https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/fixtures-results/ UEFA Avropa Liqasının] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210118071812/https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/fixtures-results/ |date=2021-01-18 }} qrup mərhələsi (accessed August 2024).&lt;/ref&gt;.

2013-cü ildən etibarən, Pərviz Azadov “[[Xəzər Lənkəran FK]]”-nın heyətində oynamağa başladı. Burada da uğurlu oyunları ilə diqqət çəkdi. Onun güclü müdafiə bacarıqları onun bu klubda uzun müddət qalmasına səbəb oldu.&lt;ref&gt;[https://int.soccerway.com/teams/azerbaijan/xazar-lankaran/1004/ Xəzər Lənkəran FK Club Profile] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20240829132300/https://int.soccerway.com/teams/azerbaijan/xazar-lankaran/1004/ |date=2024-08-29 }} (accessed August 2024).&lt;/ref&gt;

=== Milli komanda ===
Azadov Azərbaycan milli futbol komandasının da üzvüdür. İlk dəfə 2010-cu ildə milli komandada oynamağa başlayan futbolçu öz komandasının müxtəlif beynəlxalq turnirlərdə iştirak etməsinə töhfə verib. 

=== Futbol tərzi ===
Pərviz Azadov əsasən [[Müdafiəçi (futbol)|müdafiəçi]] mövqeyində çıxış edir. O, yüksək sürət, güclü fiziki hazırlıq və strateji düşünmə qabiliyyəti ilə seçilir. Təcrübəsi və oyun anlayışı onun sahə daxilində effektiv mübarizə aparmasına və rəqiblərə qarşı ciddi maneələr yaratmasına imkan verir. Azadov, həmçinin dəqiq müdafiə və mübarizə qabiliyyəti ilə tanınır, bu da onu rəqib hücumçulara qarşı çox sərt rəqib edir. O, həm də komandasının hücumlarına dəstək olmaq üçün müdafiədən sürətli keçidlər etməyi bacarır.

== Uğurları və mükafatları ==
* Azərbaycan Premyer Liqasının ən yaxşı müdafiəçisi (2015)&lt;ref&gt;Azerbaijan Football Awards (accessed August 2024).&lt;/ref&gt;.
* Azərbaycan Kubokunun qalibi (2014) &lt;ref&gt;[http://Azerbaijan%20Cup%20Resultshttps://www.affa.az/cup Azerbaijan Cup Results]{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot }} (accessed August 2024).&lt;/ref&gt;.
* Azərbaycan Superkubokunun qalibi (2016) &lt;ref&gt;[https://www.affa.az/supercup Azerbaijan Supercup Results] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20240829130820/https://www.affa.az/supercup |date=2024-08-29 }} (accessed August 2024).&lt;/ref&gt;.
* “Qarabağ” FK ilə UEFA Avropa Liqasında qrup mərhələsinə yüksəlmə (2015) &lt;ref&gt;UEFA Avropa Liqasının qrup mərhələsi (accessed August 2024).&lt;/ref&gt;.
* “Xəzər Lənkəran” FK ilə Azərbaycan Kubokunun finalçısı (2016) &lt;ref&gt;[https://int.soccerway.com/national/azerbaijan/cup/ Azerbaijan Cup Results] (accessed August 2024).&lt;/ref&gt;.


== İstinadlar ==

&lt;references /&gt;

[[Kateqoriya:Azərbaycanın kişi futbolçuları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Premyer Liqası oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Şamaxı FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Kişi futbol yarımmüdafiəçiləri]]</text>
      <sha1>8f5q9tuiza1qph5wsofexbck472agdu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maqsud Adıgözəlov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>864789</id>
    <revision>
      <id>9041833</id>
      <parentid>8048196</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:22:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Samral</username>
        <id>29509</id>
      </contributor>
      <comment>{{[[Template:Əhəmiyyət|Əhəmiyyət]]}} əlavə edildi</comment>
      <origin>9041833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1569" sha1="3ovctw2kda24tixy5fp0i10rsvie5zn" xml:space="preserve">{{Əhəmiyyət|tarix=avqust 2026}}
{{mənbəsiz|tarix=avqust 2024}}
{{Şəxs
|şəkil = Maqsud Adıgözəlov.png
|doğum tarixi = 09.10.1981
|doğum yeri = Bakı, Azərbaycan
|fəaliyyəti = &quot;Sabah&quot; Futbol Klubunun prezidenti
}}
'''Maqsud Adıgözəlov''' — &quot;[[Sabah FK|Sabah]]&quot; Futbol Klubunun prezidenti, [[Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası|AFFA]] Klublar Komitəsinin sədri və [[Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası|AFFA]] İcraiyyə Komitəsinin üzvüdür.

== Həyatı ==
Maqsud Adıgözəlov 1981-ci il 9 oktyabrda [[Bakı]] şəhərində anadan olub. 1998–2002-ci illərdə [[Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti]]ndə &quot;Maliyyə-kredit&quot; ixtisası üzrə bakalavr təhsili alıb. 2002–2004-cü illərdə həmin universitetdə &quot;Maliyyə-kredit&quot; ixtisası üzrə magistr dərəcəsi əldə edib. 2011–2012-ci illərdə The George Washington University-də &quot;Layihələrin idarə edilməsi&quot; ixtisası üzrə magistr təhsili alıb.

== Peşəkar fəaliyyəti ==
Karyerasına 2003-cü ildə Eupec Pipe Coatings Azerbaijan şirkətində Baş Operator kimi başlamış və burada 2006-cı ilə qədər fəaliyyət göstərmişdir. Daha sonra, 2006–2017-ci illərdə [[AccessBank (Azərbaycan)|Access Bank]]-da İnzibati İdarənin rəhbəri kimi çalışmışdır. 2017-ci ildən etibarən &quot;[[Sabah FK|Sabah]]&quot; Futbol Klubunun Prezidenti vəzifəsini icra edir. 2023-cü ildən [[Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası|AFFA]]-nın Klublar Komitəsinin sədri vəzifəsini də yerinə yetirir.

== İstinadlar ==</text>
      <sha1>3ovctw2kda24tixy5fp0i10rsvie5zn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Püstə ağacı (Rasim Babayev)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>865777</id>
    <revision>
      <id>9041950</id>
      <parentid>7750783</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T02:07:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3305" sha1="f5e8y1ovac1kl02l8a7padb608x1mea" xml:space="preserve">{{Sənət əsəri
|şəkil                 = Rasim Babayev - Püstə ağacı.JPG
|şəkil  məlumat        = 
|şəkil  miqyası        = 280
|adı                   =
|orijinal adı          = 
|rəssamı               = [[Rasim Babayev]]
|məktəbi               = 
|ölkə                  = {{AZE}}
|şəhər                 = [[Bakı]]
|tarixi                = [[1969]]
|sifarişçi             = 
|janr                  = [[abstrakt ekspressionizm]]
|ölçüləri              = 
|material              = 
|texnikası             = yağlı boya ilə kətan
|saxlanıldığı yer      = [[YARAT Müasir İncəsənət Məkanı]]
}}

'''''Püstə ağacı''''' — Azərbaycan rəssamı  [[Rasim Babayev]] tərəfindən 1969-cu ildə tamamlanmış rəsm əsəri. Əsər [[Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi]]nin kolleksiyasında saxlanılır.

== Tarixi və təhlili ==

&quot;Püstə ağacı&quot; tablosu rəssamın ən tanınmış əsərlərindəndir.&lt;ref name=&quot;Sahəd&quot;&gt;{{cite news|last1=Sahəd|first1=Aytac|title=Püstə ağacı|url=http://www.anl.az/down/meqale/525/2023/aprel/844396.htm|access-date=21 avqust 2024|work=www.anl.az|publisher=525-ci qəzet|date=2023.- 12 aprel|url-status=}}&lt;/ref&gt; Tablonun əsas qəhrəmanı elə mərkəzdə geniş və xaotik budaqları ilə əks olunan püstə ağacıdır. Sənətşünas Ülkər Əliyeva qeyd edir ki, əsərin yaranmasının belə bir maraqlı tarixçəsi var. ''&quot;Rəssamın o zamankı emalatxanası [[Azərbaycan Milli Kitabxanası|Milli Kitabxananın]] yaxınlığında yerləşirmiş. Emalatxanasının qarşısında duran püstə ağacı rəssam üçün çox doğma imiş. O, bu ağaca tamaşa edər, xəyallara dalarmış. Lakin bir gün bu püstə ağacı kəsilir və  yerinə yeni tipli ağac əkilir. Hadisədən xəbərsiz olan Rasim Babayev gördüyü mənzərədən təsirlənir. O, belə bir qərara gəlir ki, hər gün tamaşa etdiyi &quot;köhnə dostu&quot;nun xatirəsini kətan üzərində əbədiləşdirsin.&quot;''&lt;ref name=&quot;Sahəd&quot;/&gt;

Əsərin fonu və yeganə təsvir obyekti olan ağacın rəng koloriti bir-biri ilə səsləşir. Mavi rəngin fonda verilməsi rəssamın keçmişinə bağlılığını, sadiqliyi göstərir. Açıq və tünd qəhvəyi rənglərdə təsvir olunan püstə ağacının üzərindəki faktura isə sanki keçmişin və illərdir mövcud olduğu yerdə bir çox həyat fraqmentlərinə etdiyi şahidliyin izləridir. Ümumiyyətlə, qeyd etmək lazımdır ki, Rasim Babayevin yaradıcı işləri üçün seçdiyi rəng koloritində hər zaman əsərin məzmunu ilə uyğunluğu müşahidə edə bilərik.&lt;ref name=&quot;Sahəd&quot;/&gt;

Əsər, sadə kompozisiya quruluşuna malikdir. İzləyici, mərkəzdə hekayənin əsas qəhrəmanı olan püstə ağacını görürür. Lakin onun gövdəsinin və köklərinin torpağa necə güclü bağlı olduğu hissi rəssam tərəfindən izləyiciyə ötürülən bir nüansdır. Ağacın bir-birinin içindən keçən hərəkətli budaqları göyə doğru uzanır. İzləyicinin də baxışını aşağıdan- torpaqdan göyə doğru yönəldir.&lt;ref name=&quot;Sahəd&quot;/&gt;
== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Azərbaycan rəssamları]]
[[Kateqoriya:Rasim Babayevin əsərləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyində saxlanılan rəsm əsərləri]]</text>
      <sha1>f5e8y1ovac1kl02l8a7padb608x1mea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>İstifadəçi:Şölə Müzəffərli</title>
    <ns>2</ns>
    <id>865807</id>
    <revision>
      <id>9041924</id>
      <parentid>8994016</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T23:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Şölə Müzəffərli</username>
        <id>299072</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Yaratdığım məqalələr */</comment>
      <origin>9041924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3788" sha1="ll0nlysm73q89kfbgxu4bsue6b4ym4q" xml:space="preserve">{{İstifadəçi VL Tibb ikonası}}{{İstifadəçi məlumatı|Adı Soyadı=Şölə Müzəffərli|Şəkli=|İstifadəçi adı=Şölə Müzəffərli|Yaşadığı ölkə={{Flaqifikasiya|Azərbaycan}}|Milliyyəti=[[Azərbaycanlı]]|Doğum tarixi=18 mart 2005|Doğum yeri=|Vikipediyada fəaliyyəti=kiçik redaktələr və yeni məqalələrin yaradılması|Töhfələri=[https://xtools.wmcloud.org/globalcontribs/Şölə%20Müzəffərli Qlobal redaktələri]|Instagram=|Facebook=|Twitter=|VK=|E-mail=|Vikiİmzası=|Sayt/Bloq=|Təhsili=[[Azərbaycan Tibb Universiteti]]}}[[Fayl:Welcomebanner.gif]]
[[Fayl:ILF User Management.png|20x20px]] Bu istifadəçi bəzən '''[[İstifadəçi:Rüfət Həsənli]]''' ilə eyni IP ünvandan istifadə edə bilər.
{| align=&quot;right&quot; class=&quot;infobox&quot; style=&quot;font-size: border: solid 1px #adaaad; width: 160px&quot;
|align=center |&lt;big&gt;'''Şölə Müzəffərli'''&lt;/big&gt;
{{İstifadəçiqutusuyuxarı}}
{{#babel:az|tr-4|en-2|de-1|}}
{{İstifadəçi Kiril}}
{{İstifadəçi Latın}}
!{{User Azərbaycanlı Türk 1}}
{{İstifadəçi Azərbaycan}}
{{Vətənpərvər}}
{{Qadın}}
{{İstifadəçi yaşı|gün=18|ay=03|il=2005}}
{{İstifadəçi Tələbə}}
{{İstifadəçi/Azərbaycan Tibb Universiteti}}
!{{User Wikipedian For|il=2024|ay=08|gün=20}}
{{İstifadəçi təvazökarlığı|33}}
{{Töhfə|200}}
{{Töhfə SUL|200}}
{{İstifadəçi Vikiqnom}}
{{İstifadəçi Yaşıl Vikipediya}}
{{İstifadəçi VL Tibb}}
{{User Yeni istifadəçilərə kömək}}
!{{İstifadəçi su}}
{{İstifadəçi Şahmat sevən}}
{{User Google}}
{{Vərdişlər:Kitab oxuyan}}
{{İstifadəçi lağ əleyhdarı}}
{{User Musiqi sevər}}
{{İstifadəçi Azər Musiqi}}
{{İstifadəçiqutusuaşağı}}
|}

== İştirak etdiyim layihələr ==
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!№
!Tarix, yer
!Layihə
|-
|1
|''2024 20 avqust– hal-hazırda;''
''onlayn''
|[[Vikipediya:VikiLayihə Tibb|VikiLayihə Tibb]]
|-
|2
|''2025 27 may – 2025 1 iyun;''
''Qazax, Azərbaycan''
|[[Vikipediya:Açıq bilik üçün birlikdə yazırıq|Açıq bilik üçün birlikdə yazırıq]]
|}

== Yaratdığım məqalələr ==
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!№
!Məqalə
!Mövzu
|-
|1
|[[Sidik axarları]]
|Tibb
|-
|2
|[[İsrafil ağanın yaşayış evi]]
|Tarix
|-
|3
|[[Əmbizlərin keşiyində]]
|Film
|-
|4
|[[II insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|5
|[[III insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|6
|[[IV insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|7
|[[V insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|8
|[[VI insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|9
|[[VII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|10
|[[VIII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|11
|[[IX insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|12
|[[X insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|13
|[[XI insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|14
|[[XII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|15
|[[XIII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|16
|[[XIV insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|17
|[[XV insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|18
|[[XVI insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|19
|[[XVII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|20
|[[XVIII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|21
|[[XIX insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|22
|[[XX insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|23
|[[XXI insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|24
|[[XXII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|25
|[[Abbot arteriyası]]
|Tibb
|-
|26
|[[Ankilozlaşan spondilit]]
|Tibb
|-
|27
|[[Abaroqnoziya]]
|Tibb
|-
|28
|[[Abetalipoproteinemiya]]
|Tibb
|-
|29
|[[Ablefariya]]
|Tibb
|-
|30
|[[Ablütomaniya]]
|Tibb
|-
|31
|[[Abadi simptomu (dəqiqləşdirmə)]]
|Tibb
|-
|32
|[[Abadi simptomu (tabes dorsalis)]]
|Tibb
|-
|33
|[[Abadi simptomu (Qreyvs xəstəliyi)]]
|Tibb
|-
|34
|[[Şixan sindromu]]
|Tibb
|-
|35
|[[Limfositar Hipofizit]]
|Tibb
|-
|36
|[[Hipofizar apopleksiya]]
|Tibb
|-
|37
|Boş türk yəhəri sindromu]]
|Tibb
|-
|38
|[[Blok fleyta]]
|Musiqi aləti
|-
|39
|[[Qaraca paleolit düşərgəsi]]
|Abidə
|-
|40
|[[Anatomik terminologiya]]
|Tibb
|-
|41
|[[Terminologia Anatomica]]
|Tibb
|-
|}</text>
      <sha1>ll0nlysm73q89kfbgxu4bsue6b4ym4q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041925</id>
      <parentid>9041924</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T23:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Şölə Müzəffərli</username>
        <id>299072</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Yaratdığım məqalələr */</comment>
      <origin>9041925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3790" sha1="bd5o67myetylia6x8ehbhwt6j1ti2tg" xml:space="preserve">{{İstifadəçi VL Tibb ikonası}}{{İstifadəçi məlumatı|Adı Soyadı=Şölə Müzəffərli|Şəkli=|İstifadəçi adı=Şölə Müzəffərli|Yaşadığı ölkə={{Flaqifikasiya|Azərbaycan}}|Milliyyəti=[[Azərbaycanlı]]|Doğum tarixi=18 mart 2005|Doğum yeri=|Vikipediyada fəaliyyəti=kiçik redaktələr və yeni məqalələrin yaradılması|Töhfələri=[https://xtools.wmcloud.org/globalcontribs/Şölə%20Müzəffərli Qlobal redaktələri]|Instagram=|Facebook=|Twitter=|VK=|E-mail=|Vikiİmzası=|Sayt/Bloq=|Təhsili=[[Azərbaycan Tibb Universiteti]]}}[[Fayl:Welcomebanner.gif]]
[[Fayl:ILF User Management.png|20x20px]] Bu istifadəçi bəzən '''[[İstifadəçi:Rüfət Həsənli]]''' ilə eyni IP ünvandan istifadə edə bilər.
{| align=&quot;right&quot; class=&quot;infobox&quot; style=&quot;font-size: border: solid 1px #adaaad; width: 160px&quot;
|align=center |&lt;big&gt;'''Şölə Müzəffərli'''&lt;/big&gt;
{{İstifadəçiqutusuyuxarı}}
{{#babel:az|tr-4|en-2|de-1|}}
{{İstifadəçi Kiril}}
{{İstifadəçi Latın}}
!{{User Azərbaycanlı Türk 1}}
{{İstifadəçi Azərbaycan}}
{{Vətənpərvər}}
{{Qadın}}
{{İstifadəçi yaşı|gün=18|ay=03|il=2005}}
{{İstifadəçi Tələbə}}
{{İstifadəçi/Azərbaycan Tibb Universiteti}}
!{{User Wikipedian For|il=2024|ay=08|gün=20}}
{{İstifadəçi təvazökarlığı|33}}
{{Töhfə|200}}
{{Töhfə SUL|200}}
{{İstifadəçi Vikiqnom}}
{{İstifadəçi Yaşıl Vikipediya}}
{{İstifadəçi VL Tibb}}
{{User Yeni istifadəçilərə kömək}}
!{{İstifadəçi su}}
{{İstifadəçi Şahmat sevən}}
{{User Google}}
{{Vərdişlər:Kitab oxuyan}}
{{İstifadəçi lağ əleyhdarı}}
{{User Musiqi sevər}}
{{İstifadəçi Azər Musiqi}}
{{İstifadəçiqutusuaşağı}}
|}

== İştirak etdiyim layihələr ==
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!№
!Tarix, yer
!Layihə
|-
|1
|''2024 20 avqust– hal-hazırda;''
''onlayn''
|[[Vikipediya:VikiLayihə Tibb|VikiLayihə Tibb]]
|-
|2
|''2025 27 may – 2025 1 iyun;''
''Qazax, Azərbaycan''
|[[Vikipediya:Açıq bilik üçün birlikdə yazırıq|Açıq bilik üçün birlikdə yazırıq]]
|}

== Yaratdığım məqalələr ==
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!№
!Məqalə
!Mövzu
|-
|1
|[[Sidik axarları]]
|Tibb
|-
|2
|[[İsrafil ağanın yaşayış evi]]
|Tarix
|-
|3
|[[Əmbizlərin keşiyində]]
|Film
|-
|4
|[[II insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|5
|[[III insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|6
|[[IV insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|7
|[[V insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|8
|[[VI insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|9
|[[VII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|10
|[[VIII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|11
|[[IX insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|12
|[[X insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|13
|[[XI insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|14
|[[XII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|15
|[[XIII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|16
|[[XIV insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|17
|[[XV insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|18
|[[XVI insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|19
|[[XVII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|20
|[[XVIII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|21
|[[XIX insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|22
|[[XX insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|23
|[[XXI insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|24
|[[XXII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|25
|[[Abbot arteriyası]]
|Tibb
|-
|26
|[[Ankilozlaşan spondilit]]
|Tibb
|-
|27
|[[Abaroqnoziya]]
|Tibb
|-
|28
|[[Abetalipoproteinemiya]]
|Tibb
|-
|29
|[[Ablefariya]]
|Tibb
|-
|30
|[[Ablütomaniya]]
|Tibb
|-
|31
|[[Abadi simptomu (dəqiqləşdirmə)]]
|Tibb
|-
|32
|[[Abadi simptomu (tabes dorsalis)]]
|Tibb
|-
|33
|[[Abadi simptomu (Qreyvs xəstəliyi)]]
|Tibb
|-
|34
|[[Şixan sindromu]]
|Tibb
|-
|35
|[[Limfositar Hipofizit]]
|Tibb
|-
|36
|[[Hipofizar apopleksiya]]
|Tibb
|-
|37
|[[Boş türk yəhəri sindromu]]
|Tibb
|-
|38
|[[Blok fleyta]]
|Musiqi aləti
|-
|39
|[[Qaraca paleolit düşərgəsi]]
|Abidə
|-
|40
|[[Anatomik terminologiya]]
|Tibb
|-
|41
|[[Terminologia Anatomica]]
|Tibb
|-
|}</text>
      <sha1>bd5o67myetylia6x8ehbhwt6j1ti2tg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041926</id>
      <parentid>9041925</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T23:33:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Şölə Müzəffərli</username>
        <id>299072</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* İştirak etdiyim layihələr */</comment>
      <origin>9041926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3934" sha1="52hxno5vy8byavchf6ntbq9bewdlo3h" xml:space="preserve">{{İstifadəçi VL Tibb ikonası}}{{İstifadəçi məlumatı|Adı Soyadı=Şölə Müzəffərli|Şəkli=|İstifadəçi adı=Şölə Müzəffərli|Yaşadığı ölkə={{Flaqifikasiya|Azərbaycan}}|Milliyyəti=[[Azərbaycanlı]]|Doğum tarixi=18 mart 2005|Doğum yeri=|Vikipediyada fəaliyyəti=kiçik redaktələr və yeni məqalələrin yaradılması|Töhfələri=[https://xtools.wmcloud.org/globalcontribs/Şölə%20Müzəffərli Qlobal redaktələri]|Instagram=|Facebook=|Twitter=|VK=|E-mail=|Vikiİmzası=|Sayt/Bloq=|Təhsili=[[Azərbaycan Tibb Universiteti]]}}[[Fayl:Welcomebanner.gif]]
[[Fayl:ILF User Management.png|20x20px]] Bu istifadəçi bəzən '''[[İstifadəçi:Rüfət Həsənli]]''' ilə eyni IP ünvandan istifadə edə bilər.
{| align=&quot;right&quot; class=&quot;infobox&quot; style=&quot;font-size: border: solid 1px #adaaad; width: 160px&quot;
|align=center |&lt;big&gt;'''Şölə Müzəffərli'''&lt;/big&gt;
{{İstifadəçiqutusuyuxarı}}
{{#babel:az|tr-4|en-2|de-1|}}
{{İstifadəçi Kiril}}
{{İstifadəçi Latın}}
!{{User Azərbaycanlı Türk 1}}
{{İstifadəçi Azərbaycan}}
{{Vətənpərvər}}
{{Qadın}}
{{İstifadəçi yaşı|gün=18|ay=03|il=2005}}
{{İstifadəçi Tələbə}}
{{İstifadəçi/Azərbaycan Tibb Universiteti}}
!{{User Wikipedian For|il=2024|ay=08|gün=20}}
{{İstifadəçi təvazökarlığı|33}}
{{Töhfə|200}}
{{Töhfə SUL|200}}
{{İstifadəçi Vikiqnom}}
{{İstifadəçi Yaşıl Vikipediya}}
{{İstifadəçi VL Tibb}}
{{User Yeni istifadəçilərə kömək}}
!{{İstifadəçi su}}
{{İstifadəçi Şahmat sevən}}
{{User Google}}
{{Vərdişlər:Kitab oxuyan}}
{{İstifadəçi lağ əleyhdarı}}
{{User Musiqi sevər}}
{{İstifadəçi Azər Musiqi}}
{{İstifadəçiqutusuaşağı}}
|}

== İştirak etdiyim layihələr ==
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!№
!Tarix, yer
!Layihə
|-
|1
|''2024 20 avqust– hal-hazırda;''
''onlayn''
|[[Vikipediya:VikiLayihə Tibb|VikiLayihə Tibb]]
|-
|2
|''2025 27 may – 2025 1 iyun;''
''Qazax, Azərbaycan''
|[[Vikipediya:Açıq bilik üçün birlikdə yazırıq|Açıq bilik üçün birlikdə yazırıq]]
|-
|3
|''2026 12 avqust – 2026 16 avqust;'' 
''Mingəçevir, Azərbaycan''
|[[Vikipediya:Viki Mingəçeviri sevir|Viki Mingəçeviri sevir]]
|-}

== Yaratdığım məqalələr ==
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!№
!Məqalə
!Mövzu
|-
|1
|[[Sidik axarları]]
|Tibb
|-
|2
|[[İsrafil ağanın yaşayış evi]]
|Tarix
|-
|3
|[[Əmbizlərin keşiyində]]
|Film
|-
|4
|[[II insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|5
|[[III insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|6
|[[IV insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|7
|[[V insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|8
|[[VI insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|9
|[[VII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|10
|[[VIII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|11
|[[IX insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|12
|[[X insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|13
|[[XI insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|14
|[[XII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|15
|[[XIII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|16
|[[XIV insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|17
|[[XV insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|18
|[[XVI insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|19
|[[XVII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|20
|[[XVIII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|21
|[[XIX insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|22
|[[XX insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|23
|[[XXI insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|24
|[[XXII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|25
|[[Abbot arteriyası]]
|Tibb
|-
|26
|[[Ankilozlaşan spondilit]]
|Tibb
|-
|27
|[[Abaroqnoziya]]
|Tibb
|-
|28
|[[Abetalipoproteinemiya]]
|Tibb
|-
|29
|[[Ablefariya]]
|Tibb
|-
|30
|[[Ablütomaniya]]
|Tibb
|-
|31
|[[Abadi simptomu (dəqiqləşdirmə)]]
|Tibb
|-
|32
|[[Abadi simptomu (tabes dorsalis)]]
|Tibb
|-
|33
|[[Abadi simptomu (Qreyvs xəstəliyi)]]
|Tibb
|-
|34
|[[Şixan sindromu]]
|Tibb
|-
|35
|[[Limfositar Hipofizit]]
|Tibb
|-
|36
|[[Hipofizar apopleksiya]]
|Tibb
|-
|37
|[[Boş türk yəhəri sindromu]]
|Tibb
|-
|38
|[[Blok fleyta]]
|Musiqi aləti
|-
|39
|[[Qaraca paleolit düşərgəsi]]
|Abidə
|-
|40
|[[Anatomik terminologiya]]
|Tibb
|-
|41
|[[Terminologia Anatomica]]
|Tibb
|-
|}</text>
      <sha1>52hxno5vy8byavchf6ntbq9bewdlo3h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041927</id>
      <parentid>9041926</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T23:36:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Şölə Müzəffərli</username>
        <id>299072</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9041927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3933" sha1="sjyxqcd4uqgd9qf4cs3stdeakipiy4l" xml:space="preserve">{{İstifadəçi VL Tibb ikonası}}{{İstifadəçi məlumatı|Adı Soyadı=Şölə Müzəffərli|Şəkli=|İstifadəçi adı=Şölə Müzəffərli|Yaşadığı ölkə={{Flaqifikasiya|Azərbaycan}}|Milliyyəti=[[Azərbaycanlı]]|Doğum tarixi=18 mart 2005|Doğum yeri=|Vikipediyada fəaliyyəti=kiçik redaktələr və yeni məqalələrin yaradılması|Töhfələri=[https://xtools.wmcloud.org/globalcontribs/Şölə%20Müzəffərli Qlobal redaktələri]|Instagram=|Facebook=|Twitter=|VK=|E-mail=|Vikiİmzası=|Sayt/Bloq=|Təhsili=[[Azərbaycan Tibb Universiteti]]}}[[Fayl:Welcomebanner.gif]]
[[Fayl:ILF User Management.png|20x20px]] Bu istifadəçi bəzən '''[[İstifadəçi:Rüfət Həsənli]]''' ilə eyni IP ünvandan istifadə edə bilər.
{| align=&quot;right&quot; class=&quot;infobox&quot; style=&quot;font-size: border: solid 1px #adaaad; width: 160px&quot;
|align=center |&lt;big&gt;'''Şölə Müzəffərli'''&lt;/big&gt;
{{İstifadəçiqutusuyuxarı}}
{{#babel:az|tr-4|en-2|de-1|}}
{{İstifadəçi Kiril}}
{{İstifadəçi Latın}}
!{{User Azərbaycanlı Türk 1}}
{{İstifadəçi Azərbaycan}}
{{Vətənpərvər}}
{{Qadın}}
{{İstifadəçi yaşı|gün=18|ay=03|il=2005}}
{{İstifadəçi Tələbə}}
{{İstifadəçi/Azərbaycan Tibb Universiteti}}
!{{User Wikipedian For|il=2024|ay=08|gün=20}}
{{İstifadəçi təvazökarlığı|33}}
{{Töhfə|200}}
{{Töhfə SUL|200}}
{{İstifadəçi Vikiqnom}}
{{İstifadəçi Yaşıl Vikipediya}}
{{İstifadəçi VL Tibb}}
{{User Yeni istifadəçilərə kömək}}
!{{İstifadəçi su}}
{{İstifadəçi Şahmat sevən}}
{{User Google}}
{{Vərdişlər:Kitab oxuyan}}
{{İstifadəçi lağ əleyhdarı}}
{{User Musiqi sevər}}
{{İstifadəçi Azər Musiqi}}
{{İstifadəçiqutusuaşağı}}
|}

== İştirak etdiyim layihələr ==
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!№
!Tarix, yer
!Layihə
|-
|1
|''2024 20 avqust– hal-hazırda;''
''onlayn''
|[[Vikipediya:VikiLayihə Tibb|VikiLayihə Tibb]]
|-
|2
|''2025 27 may – 2025 1 iyun;''
''Qazax, Azərbaycan''
|[[Vikipediya:Açıq bilik üçün birlikdə yazırıq|Açıq bilik üçün birlikdə yazırıq]]
|-
|3
|''2026 12 avqust – 2026 16 avqust;''
''Mingəçevir, Azərbaycan''
|[[Vikipediya:Viki Mingəçeviri sevir|Viki Mingəçeviri sevir]]
|-}

== Yaratdığım məqalələr ==
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!№
!Məqalə
!Mövzu
|-
|1
|[[Sidik axarları]]
|Tibb
|-
|2
|[[İsrafil ağanın yaşayış evi]]
|Tarix
|-
|3
|[[Əmbizlərin keşiyində]]
|Film
|-
|4
|[[II insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|5
|[[III insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|6
|[[IV insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|7
|[[V insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|8
|[[VI insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|9
|[[VII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|10
|[[VIII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|11
|[[IX insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|12
|[[X insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|13
|[[XI insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|14
|[[XII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|15
|[[XIII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|16
|[[XIV insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|17
|[[XV insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|18
|[[XVI insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|19
|[[XVII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|20
|[[XVIII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|21
|[[XIX insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|22
|[[XX insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|23
|[[XXI insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|24
|[[XXII insan xromosomu]]
|Tibb
|-
|25
|[[Abbot arteriyası]]
|Tibb
|-
|26
|[[Ankilozlaşan spondilit]]
|Tibb
|-
|27
|[[Abaroqnoziya]]
|Tibb
|-
|28
|[[Abetalipoproteinemiya]]
|Tibb
|-
|29
|[[Ablefariya]]
|Tibb
|-
|30
|[[Ablütomaniya]]
|Tibb
|-
|31
|[[Abadi simptomu (dəqiqləşdirmə)]]
|Tibb
|-
|32
|[[Abadi simptomu (tabes dorsalis)]]
|Tibb
|-
|33
|[[Abadi simptomu (Qreyvs xəstəliyi)]]
|Tibb
|-
|34
|[[Şixan sindromu]]
|Tibb
|-
|35
|[[Limfositar Hipofizit]]
|Tibb
|-
|36
|[[Hipofizar apopleksiya]]
|Tibb
|-
|37
|[[Boş türk yəhəri sindromu]]
|Tibb
|-
|38
|[[Blok fleyta]]
|Musiqi aləti
|-
|39
|[[Qaraca paleolit düşərgəsi]]
|Abidə
|-
|40
|[[Anatomik terminologiya]]
|Tibb
|-
|41
|[[Terminologia Anatomica]]
|Tibb
|-
|}</text>
      <sha1>sjyxqcd4uqgd9qf4cs3stdeakipiy4l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hacı Bədəl məscidi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>868906</id>
    <revision>
      <id>9042120</id>
      <parentid>9019533</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:00:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rəcəb Yaxşı</username>
        <id>145872</id>
      </contributor>
      <origin>9042120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11774" sha1="g93974wosqkaa3gs9tgm0p33n2n26v2" xml:space="preserve">{{Tarixi abidə|adı=Hacı Bədəl məscidi|orijinal adı=|şəkil=[[Fayl:Hacı Bədəl məscidi 2024 (5).jpg|250px]]|şəkil_izah=|ölkə={{flaqifikasiya|Azərbaycan}}|şəhər=[[İsmayıllı]]|yerləşir=[[Basqal]]|aidiyyatı=|sifarişçi=|tikilmə_tarixi=1848|üslubu=|vəziyyəti=stabil|nişanlama2=ATAMQ|nişanlama2_vaxtı=|nişanlama2_rəsmiadı=|nişanlama2_tipi=|nişanlama2_kriteriya=|nişanlama2_nömrəsi=[http://e-qanun.az/framework/2847 4467]|nişanlama2_hissəsi=|nişanlama2_sərbəst1ad=Kateqoriya|nişanlama2_sərbəst1dəyər=Məscid|nişanlama2_sərbəst2ad=Əhəmiyyəti|nişanlama2_sərbəst2dəyər=Yerli əhəmiyyətli|nişanlama2_sərbəst3ad=|nişanlama2_sərbəst3dəyər=|Commons kateqoriyası=Haji Badal mosque|Xəritəsi=}}
'''Hacı Bədəl məscidi -''' XIX əsrə aid tarix-memarlıq abidəsi, məscid. [[Azərbaycan|Azərbaycanın]] [[İsmayıllı|İsmayıllı rayonunun]] [[Diyallı]] kəndində yerləşir.{{Bax|#Haqqında|1}} [[Azərbaycan]]da [[Basqal|&quot;Basqal&quot; Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu]]nda yerləşir.{{Bax|#Haqqında|1}}

Məscid, [[Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti]]nin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.{{Bax|#Haqqında|1}}

== Haqqında ==
Hacı Bədəl məscidi 1854-cü ildə [[Basqal]] qəsəbəsinin Dəmirçibazar məhəlləsində tikilib.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last=Əliyeva |first=Həbibə |url=https://www.academia.edu/43868142/Basqal_Epiqrafikas%C4%B1 |title=Basqal epiqrafikası. I kitab-albom. |last2=Xəlilli |first2=Fariz |publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı |year=2019 |volume=I |location=[[Bakı]] |pages=27 |language=az |access-date=2024-09-09 |archive-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909122932/https://www.academia.edu/43868142/Basqal_Epiqrafikas%C4%B1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book |last=Babayev |first=Tofiq |url=https://ebooks.az/az/book/yfepaks |title=Basqal: tarixi-etnoqrafik tədqiqat |last2=Şahbazov |first2=Tahir |publisher=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı Fondu |year=2017 |isbn=978-9952-516-04-3 |location=[[Bakı]] |pages=143 |language=az |access-date=2024-09-09 |archive-date=2024-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424184759/https://ebooks.az/az/book/yfepaks |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Məscidin sifarişçisi Hacı Bədəl Məşədi ağa oğlu olub. Basqalın Qoşabulaq məhəlləsindən olan Hacı Bədəl məscidi qızı Sitarə xanımın şərəfinə inşa edib.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Muradzadə |first=Aynurə |date=2023-05-02 |title=Qədim və müasir sima - Basqal |url=https://525.az/news/221982-qedim-ve-muasir-sima-basqal |access-date=2024-09-09 |website=[[525-ci qəzet]] |archive-date=2023-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505153821/https://525.az/news/221982-qedim-ve-muasir-sima-basqal |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Məscidin tikinti işlərinə Allahi və Məşədi Səttar adlı bənnalar rəhbərlik ediblər.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Məscidin həyətində türbə də yerləşir. Burada Seyid Ümbülbanu adlı şəxs dəfn edilib.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əliyeva |first=Həbibə |url=https://www.academia.edu/43868142/Basqal_Epiqrafikas%C4%B1 |title=Basqal epiqrafikası. I kitab-albom. |last2=Xəlilli |first2=Fariz |publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı |year=2019 |volume=I |location=[[Bakı]] |pages=34 |language=az |access-date=2024-09-09 |archive-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909122932/https://www.academia.edu/43868142/Basqal_Epiqrafikas%C4%B1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Deyilənə görə, o, İmam Cəfər Sadiqin (ə.s) nəslindən gəlib.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-11-04 |title=İsmayıllı rayonu Hacı Bədəl məscidi |url=https://sirat.az/2021/11/04/ismayilli-rayonu-haci-b%C9%99d%C9%99l-m%C9%99scidi/ |access-date=2024-09-09 |website=sirat.az |archive-date=2023-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930203059/https://sirat.az/2021/11/04/ismayilli-rayonu-haci-b%C9%99d%C9%99l-m%C9%99scidi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Türbənin giriş qapısındakı kitabədə Seyid Ümbülbanunun 1855–1898-ci illərdə yaşadığı və türbə dəfn olunduğu qeyd edilib.&lt;ref name=&quot;:022&quot;&gt;{{Cite book |last=Babayev |first=Tofiq |url=https://ebooks.az/az/book/yfepaks |title=Basqal: tarixi-etnoqrafik tədqiqat |last2=Şahbazov |first2=Tahir |publisher=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı Fondu |year=2017 |isbn=978-9952-516-04-3 |location=[[Bakı]] |pages=146 |language=az |access-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424184759/https://ebooks.az/az/book/yfepaks |archive-date=2024-04-24 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycanda [[Aprel işğalı|sovet işğalından]] sonra rəsmi olaraq 1928-ci ildən dinlə mübarizəyə başladılar.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{cite book |author=Yunusov |first=Arif |url=http://anl.az/el/y/232820.pdf |title=Azərbaycanda İslam |publisher=Zaman |year=2004 |isbn=9952-8052-2-5 |location=[[Bakı]] |page=140 |language=az |author-link=Arif Yunusov |access-date=2022-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705193204/https://www.ipd-az.org/wp-content/uploads/2020/06/Islam-az-rus.pdf |archive-date=2023-07-05 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Həmin ilin dekabrında [[Azərbaycan Kommunist Partiyası|Azərbaycan KP MK]]-i bir çox məscid, kilsə və sinaqoqları maarifləndirici istiqamətlərdə istifadə üçün klubların balansına verdi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite book |author=Yunusov |first=Arif |url=http://anl.az/el/y/232820.pdf |title=Azərbaycanda İslam |publisher=Zaman |year=2004 |isbn=9952-8052-2-5 |location=[[Bakı]] |page=141 |language=az |author-link=Arif Yunusov |access-date=2022-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705193204/https://www.ipd-az.org/wp-content/uploads/2020/06/Islam-az-rus.pdf |archive-date=2023-07-05 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Əgər 1917-ci ildə Azərbaycanda 3.000 məscid var idisə 1927-ci ildə bu rəqəm 1.700, 1928-ci ildə 1369, 1933-cü ildə isə 17 idi.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ələsgərova |first=Nəsrin |date=2005-01-15 |title=Ислам в Азербайджане: история и современность {{!}} Heinrich Böll Stiftung {{!}} Tbilisi - South Caucasus Region |url=https://ge.boell.org/en/2005/01/16/islam-v-azerbaydzhane-istoriya-i-sovremennost |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190913112854/http://ge.boell.org/en/2005/01/16/islam-v-azerbaydzhane-istoriya-i-sovremennost |archive-date=2019-09-13 |access-date=2024-09-04 |website=ge.boell.org |language=ru}}&lt;/ref&gt; Hacı Bədəl məscidi də bu dövrdə ibadətə bağlanıb. Əvvəlcə binada toxucu dəzgahları yerləşdirilib və bina kəlağayı sexi kimi fəaliyyət göstərib.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite book |last=Babayev |first=Tofiq |url=https://ebooks.az/az/book/yfepaks |title=Basqal: tarixi-etnoqrafik tədqiqat |last2=Şahbazov |first2=Tahir |publisher=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı Fondu |year=2017 |isbn=978-9952-516-04-3 |location=[[Bakı]] |pages=144 |language=az |access-date=2024-09-09 |archive-date=2024-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424184759/https://ebooks.az/az/book/yfepaks |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[İkinci Dünya müharibəsi|İkinci Dünya müharibəsi]]ndən sonra isə binadan Kənd istehlak cəmiyyətinin anbarı kimi isifadə olunub.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hüseynov |first=Miryavər |title=Basqal və Basqallılar |year=2015 |location=[[Bakı]] |language=az}}&lt;/ref&gt; 1985-ci ildə məsciddə əsaslı təmir-bərpa işləri aparılıb. Çürüməkdə olan tavan, məscidin döşəməsi, həyətin daş örtüyü yenilənib.&lt;ref name=&quot;:03&quot; /&gt; 1989-cu ildə məscidin də daxil olduğu ərazidə &quot;Basqal&quot; Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu yaradılıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-14 |title=“Basqal” Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğuna mediatur təşkil edilib |url=https://medeniyyet.az/page/news/63699/Basqal-Dovlet-TarixMedeniyyet-Qoruguna-mediatur-teskil-edilib.html |access-date=2024-09-09 |website=medeniyyet.az |language=az |archive-date=2022-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003045718/https://www.medeniyyet.az/page/news/63699/Basqal-Dovlet-TarixMedeniyyet-Qoruguna-mediatur-teskil-edilib.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=“Basqal” Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu |url=https://www.heritage.org.az/managed-units/basqal-dovlet-tarix-medeniyyet-qorugu-60a20212e1adb |access-date=2024-09-09 |website=www.heritage.org.az |language=en |archive-date=2024-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240530124636/https://heritage.org.az/managed-units/basqal-dovlet-tarix-medeniyyet-qorugu-60a20212e1adb |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra 1991-ci ildə məscid təkrar dindarların istifadəsinə verilib.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{Cite book |last=Babayev |first=Tofiq |url=https://ebooks.az/az/book/yfepaks |title=Basqal: tarixi-etnoqrafik tədqiqat |last2=Şahbazov |first2=Tahir |publisher=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı Fondu |year=2017 |isbn=978-9952-516-04-3 |location=[[Bakı]] |pages=145 |language=az |access-date=2024-09-09 |archive-date=2024-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424184759/https://ebooks.az/az/book/yfepaks |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Nazirlər Kabineti (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti]]nin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2001-08-02 |title=Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2001-ci il 2 avqust Tarixli 132 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmişdir |url=http://www.mct.gov.az/medias/media/other/13/tma.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210707234315/http://www.mct.gov.az/medias/media/other/13/tma.pdf |archivedate=2021-07-07 |accessdate=2022-12-14 |publisher=mct.gov.az |language=az}}&lt;/ref&gt;

== Memarlığı ==
Məscidin tavanı taxtadan, döşəməsi isə daşdandır.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Damı dəmir təbəqə ilə örtülüb. Məscidin daxilində iki tağvari və altı düzbucaqlı formada pəncərə var.&lt;ref name=&quot;:023&quot; /&gt; İbadət zalı iki qadınlar və kişilər üçün olmaqla iki hissədən ibarətdir. Qadınlar şöbəsi əsas zalda düzəldilən taxta eyvanda yerləşir. İbadət zalının tutumu 200 nəfərdir. Minbəri taxtadan düzəldilib.&lt;ref name=&quot;:023&quot; /&gt; Mehrabı isə Basqal xəttatları tərəfindən müxtəlif naxışlarla bəzədilib.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Mehrabda, həmçinin göyərçin fiquru üzərində ərəbcə bir neçə dəfə &quot;''Əli''&quot; adı yazılıb. Bu yazı güzgü effekti ilə birləşərək &quot;''Məhəmməd''&quot; adını əmələ gətirir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Məscidin bir günbəzi və bir minarəsi var. Günbəzin hündürlüyü 4 metrdir.&lt;ref name=&quot;:023&quot;&gt;{{cite book |url=https://ebooks.az/view/jFOt7kga.pdf |title=Azərbaycan Respublikası Məscidlərinin Ensiklopediyası |publisher=Beynəlxalq Əlhuda |year=2001 |isbn=964-8121-59-1 |location=[[Bakı]] |page=146 |language=az |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723115255/https://ebooks.az/view/jFOt7kga.pdf |archive-date=2021-07-23}}&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Şeyx Məhəmməd məscidi]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|2}}
{{Azərbaycan məscidləri}}

[[Kateqoriya:Basqal məscidləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanda qeydiyyata alınmış yerli əhəmiyyətli memarlıq abidələri]]
[[Kateqoriya:XIX əsr məscidləri]]
[[Kateqoriya:1848-ci ildə tamamlanmış məscidlər]]
[[Kateqoriya:XIX əsrdə yarananlar]]</text>
      <sha1>g93974wosqkaa3gs9tgm0p33n2n26v2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şeyx Məhəmməd məscidi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>868909</id>
    <revision>
      <id>9042123</id>
      <parentid>9019857</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:02:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rəcəb Yaxşı</username>
        <id>145872</id>
      </contributor>
      <comment>/* Həmçinin bax */</comment>
      <origin>9042123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11146" sha1="esn92sig6wbw8lildm3s0gg3l0d7hzg" xml:space="preserve">{{Tarixi abidə
 | adı                  = Şeyx Məhəmməd məscidi
 | orijinal adı         = 
 | şəkil                = 
 | şəkil_izah           = 
 | ölkə                 = {{flaqifikasiya|Azərbaycan}}
 | şəhər                = [[İsmayıllı]]
 | yerləşir             = [[Basqal]]
 | aidiyyatı            = 
 | sifarişçi            = 
 | tikilmə_tarixi       = 1531
 | üslubu               = 
 | Commons kateqoriyası = Haji Badal mosque
 | Xəritəsi             = 
}}

'''Şeyx Məhəmməd məscidi''' — XVI əsrə aid tarix-memarlıq abidəsi, məscid. [[Azərbaycan|Azərbaycanın]] [[İsmayıllı|İsmayıllı rayonunun]] [[Diyallı]] kəndində yerləşir.{{Bax|#Haqqında|1}} [[Azərbaycan]]da [[Basqal|&quot;Basqal&quot; Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğunda]] yerləşir.{{Bax|#Haqqında|1}}

== Haqqında ==
Şeyx Məhəmməd məscidi Sufi Dərviş Əlinin oğlu Pir Məhəmmədin əmri ilə 1531-ci ildə tikilib.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əliyeva |first=Həbibə |url=https://www.academia.edu/43868142/Basqal_Epiqrafikas%C4%B1 |title=Basqal epiqrafikası. I kitab-albom. |last2=Xəlilli |first2=Fariz |publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı |year=2019 |volume=I |location=[[Bakı]] |pages=16 |language=az |access-date=2024-09-09 |archive-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909122932/https://www.academia.edu/43868142/Basqal_Epiqrafikas%C4%B1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Məscid [[Basqal]]ın Kələküçə məhəlləsində yerləşir.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book |last=Babayev |first=Tofiq |url=https://ebooks.az/az/book/yfepaks |title=Basqal: tarixi-etnoqrafik tədqiqat |last2=Şahbazov |first2=Tahir |publisher=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı Fondu |year=2017 |isbn=978-9952-516-04-3 |location=[[Bakı]] |pages=140 |language=az |access-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424184759/https://ebooks.az/az/book/yfepaks |archive-date=2024-04-24 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:024&quot;&gt;{{cite book |url=https://ebooks.az/view/jFOt7kga.pdf |title=Azərbaycan Respublikası Məscidlərinin Ensiklopediyası |publisher=Beynəlxalq Əlhuda |year=2001 |isbn=964-8121-59-1 |location=[[Bakı]] |page=146 |language=az |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723115255/https://ebooks.az/view/jFOt7kga.pdf |archive-date=2021-07-23}}&lt;/ref&gt; Məscidin həyətində mədrəsə fəaliyyət göstərib.&lt;ref name=&quot;:023&quot;&gt;{{Cite book |last=Babayev |first=Tofiq |url=https://ebooks.az/az/book/yfepaks |title=Basqal: tarixi-etnoqrafik tədqiqat |last2=Şahbazov |first2=Tahir |publisher=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı Fondu |year=2017 |isbn=978-9952-516-04-3 |location=[[Bakı]] |pages=141 |language=az |access-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424184759/https://ebooks.az/az/book/yfepaks |archive-date=2024-04-24 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycanda [[Aprel işğalı|sovet işğalından]] sonra rəsmi olaraq 1928-ci ildən dinlə mübarizəyə başladılar.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{cite book |author=Yunusov |first=Arif |url=http://anl.az/el/y/232820.pdf |title=Azərbaycanda İslam |publisher=Zaman |year=2004 |isbn=9952-8052-2-5 |location=[[Bakı]] |page=140 |language=az |author-link=Arif Yunusov |access-date=2022-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705193204/https://www.ipd-az.org/wp-content/uploads/2020/06/Islam-az-rus.pdf |archive-date=2023-07-05 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Həmin ilin dekabrında [[Azərbaycan Kommunist Partiyası|Azərbaycan KP MK]]-i bir çox məscid, kilsə və sinaqoqları maarifləndirici istiqamətlərdə istifadə üçün klubların balansına verdi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite book |author=Yunusov |first=Arif |url=http://anl.az/el/y/232820.pdf |title=Azərbaycanda İslam |publisher=Zaman |year=2004 |isbn=9952-8052-2-5 |location=[[Bakı]] |page=141 |language=az |author-link=Arif Yunusov |access-date=2022-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705193204/https://www.ipd-az.org/wp-content/uploads/2020/06/Islam-az-rus.pdf |archive-date=2023-07-05 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Əgər 1917-ci ildə Azərbaycanda 3.000 məscid var idisə 1927-ci ildə bu rəqəm 1.700, 1928-ci ildə 1369, 1933-cü ildə isə 17 idi.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ələsgərova |first=Nəsrin |date=2005-01-15 |title=Ислам в Азербайджане: история и современность {{!}} Heinrich Böll Stiftung {{!}} Tbilisi – South Caucasus Region |url=https://ge.boell.org/en/2005/01/16/islam-v-azerbaydzhane-istoriya-i-sovremennost |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190913112854/http://ge.boell.org/en/2005/01/16/islam-v-azerbaydzhane-istoriya-i-sovremennost |archive-date=2019-09-13 |access-date=2024-09-04 |website=ge.boell.org |language=ru}}&lt;/ref&gt; Şeyx Məhəmməd məscidi bu dövrdə ibadətə bağlanıb. Məscidin həyətindəki iyirmiyə yaxın daş kitabə məhv edilib, qoşa minarələri isə sökülüb.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Babayev |first=Tofiq |url=https://ebooks.az/az/book/yfepaks |title=Basqal: tarixi-etnoqrafik tədqiqat |last2=Şahbazov |first2=Tahir |publisher=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı Fondu |year=2017 |isbn=978-9952-516-04-3 |location=[[Bakı]] |pages=141 |language=az |access-date=2024-09-09 |archive-date=2024-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424184759/https://ebooks.az/az/book/yfepaks |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Məscidin binasından klub kimi istifadə olunub.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Ağayev |first=Adil |date=2019-11-03 |title=Basqalda arxeoloji tədqiqatlar davam edir |url=https://azertag.az/xeber/Basqalda_arxeoloji_tedqiqatlar_davam_edir-1350914 |access-date=2024-09-09 |website=Azərtac |archive-date=2020-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511171101/https://azertag.az/xeber/Basqalda_arxeoloji_tedqiqatlar_davam_edir-1350914 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cəbiyev |first=Qafar |date=2019-11-16 |title=Basqalın tarixinə dair yeni arxeoloji tapıntılar |url=https://www.anl.az/down/meqale/xalqqazeti/2019/noyabr/683974.htm |access-date=2024-09-09 |website=Xalq qəzeti |archive-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909122934/https://www.anl.az/down/meqale/xalqqazeti/2019/noyabr/683974.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

1975-ci ildə elektrik şəbəkəsində baş verən qısaqapanma nəticəsində məscidin binası tamamilə yanıb.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 1980-ci illərdə yerli camaat tərəfindən məsciddə təmir işləri aparılıb.&lt;ref name=&quot;:022&quot;&gt;{{Cite book |last=Babayev |first=Tofiq |url=https://ebooks.az/az/book/yfepaks |title=Basqal: tarixi-etnoqrafik tədqiqat |last2=Şahbazov |first2=Tahir |publisher=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı Fondu |year=2017 |isbn=978-9952-516-04-3 |location=[[Bakı]] |pages=142 |language=az |access-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424184759/https://ebooks.az/az/book/yfepaks |archive-date=2024-04-24 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Bu işləri görərkən yerli sakinlər burada məscidin yanında əkilmiş Pir Çinar haqqında kitabə tapıblar.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Əliyeva |first=Həbibə |url=https://www.academia.edu/43868142/Basqal_Epiqrafikas%C4%B1 |title=Basqal epiqrafikası. I kitab-albom. |last2=Xəlilli |first2=Fariz |publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı |year=2019 |volume=I |location=[[Bakı]] |pages=12 |language=az |access-date=2024-09-09 |archive-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909122932/https://www.academia.edu/43868142/Basqal_Epiqrafikas%C4%B1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Kitabədə Pir Çinarın 1568-ci ildə Şeyx Səfayi tərəfindən əkildiyi qeyd olunub.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-12-17 |title=500 ildən artıq yaşı və dünyada kitabəsi olan yeganə tarixi çinar ağacı |url=https://shimal.news/2023/12/17/500-ildan-artiq-yasi-va-dunyada-kitabasi-olan-yegana-tarixi-cinar-agaci/ |access-date=2024-09-09 |website=shimal.news |archive-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909123022/https://shimal.news/2023/12/17/500-ildan-artiq-yasi-va-dunyada-kitabasi-olan-yegana-tarixi-cinar-agaci/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1989-cu ildə məscidin də daxil olduğu ərazidə &quot;Basqal&quot; Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu yaradılıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-14 |title=“Basqal” Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğuna mediatur təşkil edilib |url=https://medeniyyet.az/page/news/63699/Basqal-Dovlet-TarixMedeniyyet-Qoruguna-mediatur-teskil-edilib.html |access-date=2024-09-09 |website=medeniyyet.az |language=az |archive-date=2022-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003045718/https://www.medeniyyet.az/page/news/63699/Basqal-Dovlet-TarixMedeniyyet-Qoruguna-mediatur-teskil-edilib.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=“Basqal” Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu |url=https://www.heritage.org.az/managed-units/basqal-dovlet-tarix-medeniyyet-qorugu-60a20212e1adb |access-date=2024-09-09 |website=www.heritage.org.az |language=en |archive-date=2024-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240530124636/https://heritage.org.az/managed-units/basqal-dovlet-tarix-medeniyyet-qorugu-60a20212e1adb |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Arxeoloji qazıntılar ===
2019-cu ildə [[Dövlət Turizm Agentliyi (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikasının Dövlət Turizm Agentliyinin]] sifarişi ilə [[AMEA Arxeologiya, Etnoqrafiya və Antropologiya İnstitutu|Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnsitutunun]] ekspedisiyası [[Qafar Cəbiyev|Prof. Dr. Qafar Cəbiyevin]] başçılığı ilə Şeyx Məhəmməd məscidinin daxilində və həyətində arxeoloji tədqiqat aparıb.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Məscidin içərisində daha kiçik, kvadratformalı və Şirvanşahlar dövrü İslam memarlığı üslubunda məscidin qalıqları üzə çıxıb.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last=Əliyeva |first=Həbibə |url=https://www.academia.edu/43868142/Basqal_Epiqrafikas%C4%B1 |title=Basqal epiqrafikası. I kitab-albom. |last2=Xəlilli |first2=Fariz |publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı |year=2019 |volume=I |location=[[Bakı]] |pages=4 |language=az |access-date=2024-09-09 |archive-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909122932/https://www.academia.edu/43868142/Basqal_Epiqrafikas%C4%B1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Qazıntı zamanı ərazidən bir neçə kitabə də aşkar edilib.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Şəkillər ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
Şeyx Məhəmməd məscidi Basqal 2024 (3).jpg
Şeyx Məhəmməd məscidi Basqal 2024 (4).jpg
Basgal village in Azerbaijan - yard of the old mosque.jpg
Şeyx Məhəmməd məscidi Basqal 2024 (1).jpg
Şeyx Məhəmməd məscidi Basqal 2024 (6).jpg
Şeyx Məhəmməd məscidi Basqal 2024 (7).jpg
&lt;/gallery&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Hacı Bədəl məscidi]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|2}}
{{Azərbaycan məscidləri}}

[[Kateqoriya:Basqal məscidləri]]
[[Kateqoriya:XVI əsr memarlığı]]
[[Kateqoriya:XVI əsr məscidləri]]
[[Kateqoriya:XVI əsrdə yarananlar]]</text>
      <sha1>esn92sig6wbw8lildm3s0gg3l0d7hzg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>II Karol (Rumıniya kralı)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>871809</id>
    <revision>
      <id>9042072</id>
      <parentid>8938415</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:06:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <origin>9042072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7335" sha1="egusgktl7njpmsuzf5su9znq6aa66sd" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|vəzifə=[[Rumıniya krallığı|IV Rumıniya kralı]]|son=6 sentyabr 1940|başlanğıc=8 iyun 1930|əvvəlki=[[I Mixay|I Mixail]]|sonrakı=[[I Mixay|I Mixail]]}}'''II Karol''' ({{Dil-ro|Carol de Hohenzollern-Sigmaringen}}; {{DVTY}}) — [[Rumıniya krallığı|IV Rumıniya kralı]].

[[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Ferdinand (Rumıniya kralı)|I Ferdinand]]&lt;nowiki/&gt;ın ən böyük oğlu kimi, atasının əmisi [[I Karol (Rumıniya kralı)|I Karol]]&lt;nowiki/&gt;un vəfatından sonra [[Rumıniya krallığı|Rumıniya taxt-tacı]]&lt;nowiki/&gt;nın vəliəhdi oldu. Sələflərindən fərqli olaraq, ölkədə dünyaya gələn ilk Rumıniya kralı idi. Üstəlik ana dili [[rumın dili]] olan və ailənin [[Şərqi Ortodoks Kilsəsi|provaslov məzhəbi]]&lt;nowiki/&gt;nə mənsub ilk üzvü idi.

Bir yandan [[Birinci Dünya müharibəsi]] illərində cəbhədən qaçması barədə yayılan xəbərlər, digər yandan isə iki dəfə taxt-tacdan imtina etməsi həyatı və səltənəti boyunca onunla birlikdə anıldı. [[Birinci Dünya müharibəsi]] illərində tanış olduğu Zizi Lambrino ilə ailəsinin qarşı çıxmasına baxmayaraq [[31 avqust]] [[1918]]-ci ildə [[Odessa]]&lt;nowiki/&gt;da gizlicə evləndi. Ailəsinin, xüsusilə də atası [[I Ferdinand (Rumıniya kralı)|I Ferdinand]]&lt;nowiki/&gt;ın kəskin etirazının ardından parlament [[1919]]-cu ilin avqustunda cütlüyün nigahını ləğv etdi və buna etiraz olaraq Şahzadə Karol bütün taxt hüququndan imtina etdi. Ancaq daha sonra tərəflər razılaşdı və taxt-tacın vəliəhdi olaraq qaldı. Zizi Lambrino və vəliəhddən doğulan oğlu [[Karol Lambrino]]&lt;nowiki/&gt;nun bütün məsrəfləri isə vəliəhd və Rumıniya kral xəzinəsi tərəfindən qarşılandı.

[[1920]]-ci ildə [[Yunanıstan krallığı|Yunanıstan kralı]] [[I Konstantin (Yunanıstan kralı)|I Konstantin]]&lt;nowiki/&gt;in qızı [[Yunan və Danimarkalı Helen|Helen]] ilə tanış edildi və ertəsi il onunla evləndirildi. Cütlüyün bu nigahdan bir oğlu dünyaya gəlsə də, Şahzadə Karolun məşuqələriylə eşq macəraları davam etdi. Bu məşuqələrindən biri də açıq şəkildə yaşamağa başladığı Maqda Lupesku idi. Şahzadə Karol [[1925]]-ci ildə [[Birləşmiş Krallıq|Birləşmiş krallığ]]&lt;nowiki/&gt;a etdiyi səyahətdən geri dönmədi. Nəhayət, [[28 dekabr]] [[1925]]-ci ildə yenidən taxt hüququndan imtina etdiyini və bir daha [[Buxarest]]&lt;nowiki/&gt;ə qayıtmayacağını bildirdi. [[4 yanvar]] [[1926]]-cı ildə onun bu qərarı parlament tərəfindən təsdiq edildi və onun [[Yunan və Danimarkalı Helen|Helen]]&lt;nowiki/&gt;dən doğulan oğlu [[I Mixay|Mixail]] taxtın yeni varisi seçildi.

Atasının [[1927]]-ci ildə vəfatının ardından 6 yaşlı oğlu [[I Mixay|Mixail]] 3 naibdən ibarət bir komissiyanın nəzarəti altında taxta çıxarıldı. Ertəsi il isə xanımı [[Yunan və Danimarkalı Helen|Danimarkalı Helen]] ondan rəsmən boşandı. Ancaq çox keçmədən [[1930]]-cu ildə ölkədə yaranan siyasi boşluqdan istifadə edərək yenidən [[Buxarest]]&lt;nowiki/&gt;ə qayıtdı və oğlunu taxtdan endirərək Rumıniya kralı oldu. Parlamentin gücünü zəiflətdi və [[1938]]-ci ildə [[1923]] tarixli konstitusiyanı ləğv edərək ölkəni [[mütləq monarxiya]]&lt;nowiki/&gt;ya çevirdi. Bütün siyasi partiyalar qadağan olundu.

[[İkinci Dünya müharibəsi|İkinci Dünya Müharibəsi]]&lt;nowiki/&gt;nin başlamasının ardından [[SSRİ]]-[[Üçüncü Reyx|Almaniya]] arasında durmadan tərəf dəyişdirməsi nəticəsində ölkə durmadan torpaq itirdi və [[1940]]-cı ildə [[Bessarabiya]] və [[Bukovina]] [[SSRİ]]-yə, [[Transilvaniya]] [[Macarıstan]]&lt;nowiki/&gt;a, Dobruca isə [[Bolqarıstan]]&lt;nowiki/&gt;a ilhaq edildi. Bu torpaq itkilərindən sonra [[Kommunizm|kommunist]] yönümlü siyasəti davam etdirməsi isə ölkədə ona qarşı narazılığın artmasına səbəb oldu. Nəticədə, [[1940]]-cı ildə general [[Yon Antonesku]]&lt;nowiki/&gt;nun rəhbərlik etdirdiyi çevrilişlə taxtdan endirilərək sürgün olundu. Səltənətdə olduğu 10 il boyunca topladığı şəxsi sərvətləri də özüylə aparan II Karol müharibənin ardından oğlunu yenidən devirmək istəsə də, [[İttifaq dövlətləri]] buna müdaxilə etdi. Qalan ömrünü dünyanın müxtəlif ölkələrini gəzərək keçirən II Karol [[1947]]-ci ildə [[Braziliya]]&lt;nowiki/&gt;da məşuqəsi Maqda Lupeskuyla evləndi. [[1953]]-cü ildə [[Portuqaliya]]&lt;nowiki/&gt;da vəfat etdi.

== Mənbə ==

* [[Hector Bolitho|Bolitho, Hector]]. ''Roumania Under King Carol'' (1939)
* Cristescu, Sorin. ''Carol al II-lea - scrisori către părinți'' [Carol II - letters to his parents] (in Romanian). Bucharest: Tritonic, 2015. {{ISBN|978-606-749-049-7}}
* Easterman, Alexander Levvey. ''King Carol, Hitler and Lupescu'' (1942) [[iarchive:kingcarolhitlerl00east|online]]
* Fischer-Galați, Stephen A. ''Twentieth century Rumania'' (1991) [[iarchive:twentiethcentury00fisc|online]]
* {{Cite book |last=Hitchins |first=Keith |title=Rumania, 1866–1947 |url=https://archive.org/details/rumania186619470000hitc |year=1994 |author-link=Keith Hitchins}}; 592 pp
* Ilie, Mihaela. &quot;Processing the political image of a king: an overview of the interwar and communist discourse about Carol II of Romania.&quot; ''Revista de Științe Politice. Revue des Sciences Politiques'' 47 (2015): 206–215. [http://cis01.central.ucv.ro/revistadestiintepolitice/files/numarul47_2015/19.%20Mihaela%20Ilie,%20206-215.pdf online]
* Ilie, Mihaela, &quot;The Game Of Power: King Carol II and the Political Parties at the End of the Year 1937&quot; ''Analele UniversitaNii din Craiova. Istorie, Anul XXIII'' Nr. 1(33)/2018 [https://www.researchgate.net/profile/Jan-Bures/publication/326413476_The_idealization_of_the_Soviet_regime_in_post-war_Czechoslovakia/links/5baa3f8445851574f7e47160/The-idealization-of-the-Soviet-regime-in-post-war-Czechoslovakia.pdf#page=73 online]
* Jelavich, Barbara. ''History of the Balkans'' (2 vol 1983)
* Jowitt, Kenneth, ed. ''Social Change in Romania, 1860–1940'' (California UP, 1978)
* Michelson, Paul E.  &quot;Recent American historiography on Romania and the second world war&quot;  ''Romanian Civilization''. (1996) 5#2 pp 23–42.
* Oțetea, Andrei, ed. ''A Concise history of Romania'' (1985) [[iarchive:concisehistoryof00ot|online]]
* Pavlowitch, Stevan K. ''A History of the Balkans 1804–1945'' (Routledge, 2014).
* Roberts, Henry L. ''Rumania: Political Problems of an Agrarian State'' (Yale UP, 1951), scholarly
* [[R. W. Seton-Watson|Seton-Watson, R. W.]] ''History of the Roumanians'' (Cambridge UP, 1934). [https://www.amazon.com/History-Roumanians-R-W-Seton-Watson/dp/1107511585 excerpt]
* Seton-Watson, Hugh. ''Eastern Europe between the Wars'' (1946) [[iarchive:dli.ernet.13467|online]]
* Spânu, Alin. &quot;Foreign Intelligence Collaboration during King Carol II Dictatorship (1938–1940).&quot; ''Romanian Military Thinking'' 1.2 (2020): 114–123.
* Stavrianos, L.S.  ''The Balkans Since 1453'' (1958), major scholarly history; [[iarchive:balkanssince145300lsst|online free to borrow]]
* Treptow, Kurt W., and Marcel Popa. ''Historical Dictionary of Romania'' (1996) 384 pp

== İstinadlar ==
&lt;references /&gt;
[[Kateqoriya:Taxt-tacdan əl çəkmiş monarxlar]]
[[Kateqoriya:İkinci Dünya müharibəsi]]</text>
      <sha1>egusgktl7njpmsuzf5su9znq6aa66sd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042107</id>
      <parentid>9042072</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:45:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <origin>9042107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7357" sha1="lihl2nc8tru1z593iffirosx0fhgkt3" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|vəzifə=[[Rumıniya krallığı|IV Rumıniya kralı]]|son=6 sentyabr 1940|başlanğıc=8 iyun 1930|əvvəlki=[[I Mixay|I Mixail]]|sonrakı=[[I Mixay|I Mixail]]}}'''II Karol''' ({{Dil-ro|Carol de Hohenzollern-Sigmaringen}}; {{DVTY}}) — [[Rumıniya krallığı|IV Rumıniya kralı]].

[[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Ferdinand (Rumıniya kralı)|I Ferdinand]]&lt;nowiki/&gt;ın ən böyük oğlu kimi, atasının əmisi [[I Karol (Rumıniya kralı)|I Karol]]&lt;nowiki/&gt;un vəfatından sonra [[Rumıniya krallığı|Rumıniya taxt-tacı]]&lt;nowiki/&gt;nın vəliəhdi oldu. Sələflərindən fərqli olaraq, ölkədə dünyaya gələn ilk Rumıniya kralı idi. Üstəlik ana dili [[rumın dili]] olan və ailənin [[Şərqi Ortodoks Kilsəsi|provaslov məzhəbi]]&lt;nowiki/&gt;nə mənsub ilk üzvü idi.

Bir yandan [[Birinci Dünya müharibəsi]] illərində cəbhədən qaçması barədə yayılan xəbərlər, digər yandan isə iki dəfə taxt-tacdan imtina etməsi həyatı və səltənəti boyunca onunla birlikdə anıldı. [[Birinci Dünya müharibəsi]] illərində tanış olduğu Zizi Lambrino ilə ailəsinin qarşı çıxmasına baxmayaraq [[31 avqust]] [[1918]]-ci ildə [[Odessa]]&lt;nowiki/&gt;da gizlicə evləndi. Ailəsinin, xüsusilə də atası [[I Ferdinand (Rumıniya kralı)|I Ferdinand]]&lt;nowiki/&gt;ın kəskin etirazının ardından parlament [[1919]]-cu ilin avqustunda cütlüyün nigahını ləğv etdi və buna etiraz olaraq Şahzadə Karol bütün taxt hüququndan imtina etdi. Ancaq daha sonra tərəflər razılaşdı və taxt-tacın vəliəhdi olaraq qaldı. [[:en:Zizi_Lambrino|Zizi Lambrino]] və vəliəhddən doğulan oğlu [[Karol Lambrino]]&lt;nowiki/&gt;nun bütün məsrəfləri isə vəliəhd və Rumıniya kral xəzinəsi tərəfindən qarşılandı.

[[1920]]-ci ildə [[Yunanıstan krallığı|Yunanıstan kralı]] [[I Konstantin (Yunanıstan kralı)|I Konstantin]]&lt;nowiki/&gt;in qızı [[Yunan və Danimarkalı Helen|Helen]] ilə tanış edildi və ertəsi il onunla evləndirildi. Cütlüyün bu nigahdan bir oğlu dünyaya gəlsə də, Şahzadə Karolun məşuqələriylə eşq macəraları davam etdi. Bu məşuqələrindən biri də açıq şəkildə yaşamağa başladığı Maqda Lupesku idi. Şahzadə Karol [[1925]]-ci ildə [[Birləşmiş Krallıq|Birləşmiş krallığ]]&lt;nowiki/&gt;a etdiyi səyahətdən geri dönmədi. Nəhayət, [[28 dekabr]] [[1925]]-ci ildə yenidən taxt hüququndan imtina etdiyini və bir daha [[Buxarest]]&lt;nowiki/&gt;ə qayıtmayacağını bildirdi. [[4 yanvar]] [[1926]]-cı ildə onun bu qərarı parlament tərəfindən təsdiq edildi və onun [[Yunan və Danimarkalı Helen|Helen]]&lt;nowiki/&gt;dən doğulan oğlu [[I Mixay|Mixail]] taxtın yeni varisi seçildi.

Atasının [[1927]]-ci ildə vəfatının ardından 6 yaşlı oğlu [[I Mixay|Mixail]] 3 naibdən ibarət bir komissiyanın nəzarəti altında taxta çıxarıldı. Ertəsi il isə xanımı [[Yunan və Danimarkalı Helen|Danimarkalı Helen]] ondan rəsmən boşandı. Ancaq çox keçmədən [[1930]]-cu ildə ölkədə yaranan siyasi boşluqdan istifadə edərək yenidən [[Buxarest]]&lt;nowiki/&gt;ə qayıtdı və oğlunu taxtdan endirərək Rumıniya kralı oldu. Parlamentin gücünü zəiflətdi və [[1938]]-ci ildə [[1923]] tarixli konstitusiyanı ləğv edərək ölkəni [[mütləq monarxiya]]&lt;nowiki/&gt;ya çevirdi. Bütün siyasi partiyalar qadağan olundu.

[[İkinci Dünya müharibəsi|İkinci Dünya Müharibəsi]]&lt;nowiki/&gt;nin başlamasının ardından [[SSRİ]]-[[Üçüncü Reyx|Almaniya]] arasında durmadan tərəf dəyişdirməsi nəticəsində ölkə durmadan torpaq itirdi və [[1940]]-cı ildə [[Bessarabiya]] və [[Bukovina]] [[SSRİ]]-yə, [[Transilvaniya]] [[Macarıstan]]&lt;nowiki/&gt;a, Dobruca isə [[Bolqarıstan]]&lt;nowiki/&gt;a ilhaq edildi. Bu torpaq itkilərindən sonra [[Kommunizm|kommunist]] yönümlü siyasəti davam etdirməsi isə ölkədə ona qarşı narazılığın artmasına səbəb oldu. Nəticədə, [[1940]]-cı ildə general [[Yon Antonesku]]&lt;nowiki/&gt;nun rəhbərlik etdirdiyi çevrilişlə taxtdan endirilərək sürgün olundu. Səltənətdə olduğu 10 il boyunca topladığı şəxsi sərvətləri də özüylə aparan II Karol müharibənin ardından oğlunu yenidən devirmək istəsə də, [[İttifaq dövlətləri]] buna müdaxilə etdi. Qalan ömrünü dünyanın müxtəlif ölkələrini gəzərək keçirən II Karol [[1947]]-ci ildə [[Braziliya]]&lt;nowiki/&gt;da məşuqəsi Maqda Lupeskuyla evləndi. [[1953]]-cü ildə [[Portuqaliya]]&lt;nowiki/&gt;da vəfat etdi.

== Mənbə ==

* [[Hector Bolitho|Bolitho, Hector]]. ''Roumania Under King Carol'' (1939)
* Cristescu, Sorin. ''Carol al II-lea - scrisori către părinți'' [Carol II - letters to his parents] (in Romanian). Bucharest: Tritonic, 2015. {{ISBN|978-606-749-049-7}}
* Easterman, Alexander Levvey. ''King Carol, Hitler and Lupescu'' (1942) [[iarchive:kingcarolhitlerl00east|online]]
* Fischer-Galați, Stephen A. ''Twentieth century Rumania'' (1991) [[iarchive:twentiethcentury00fisc|online]]
* {{Cite book |last=Hitchins |first=Keith |title=Rumania, 1866–1947 |url=https://archive.org/details/rumania186619470000hitc |year=1994 |author-link=Keith Hitchins}}; 592 pp
* Ilie, Mihaela. &quot;Processing the political image of a king: an overview of the interwar and communist discourse about Carol II of Romania.&quot; ''Revista de Științe Politice. Revue des Sciences Politiques'' 47 (2015): 206–215. [http://cis01.central.ucv.ro/revistadestiintepolitice/files/numarul47_2015/19.%20Mihaela%20Ilie,%20206-215.pdf online]
* Ilie, Mihaela, &quot;The Game Of Power: King Carol II and the Political Parties at the End of the Year 1937&quot; ''Analele UniversitaNii din Craiova. Istorie, Anul XXIII'' Nr. 1(33)/2018 [https://www.researchgate.net/profile/Jan-Bures/publication/326413476_The_idealization_of_the_Soviet_regime_in_post-war_Czechoslovakia/links/5baa3f8445851574f7e47160/The-idealization-of-the-Soviet-regime-in-post-war-Czechoslovakia.pdf#page=73 online]
* Jelavich, Barbara. ''History of the Balkans'' (2 vol 1983)
* Jowitt, Kenneth, ed. ''Social Change in Romania, 1860–1940'' (California UP, 1978)
* Michelson, Paul E.  &quot;Recent American historiography on Romania and the second world war&quot;  ''Romanian Civilization''. (1996) 5#2 pp 23–42.
* Oțetea, Andrei, ed. ''A Concise history of Romania'' (1985) [[iarchive:concisehistoryof00ot|online]]
* Pavlowitch, Stevan K. ''A History of the Balkans 1804–1945'' (Routledge, 2014).
* Roberts, Henry L. ''Rumania: Political Problems of an Agrarian State'' (Yale UP, 1951), scholarly
* [[R. W. Seton-Watson|Seton-Watson, R. W.]] ''History of the Roumanians'' (Cambridge UP, 1934). [https://www.amazon.com/History-Roumanians-R-W-Seton-Watson/dp/1107511585 excerpt]
* Seton-Watson, Hugh. ''Eastern Europe between the Wars'' (1946) [[iarchive:dli.ernet.13467|online]]
* Spânu, Alin. &quot;Foreign Intelligence Collaboration during King Carol II Dictatorship (1938–1940).&quot; ''Romanian Military Thinking'' 1.2 (2020): 114–123.
* Stavrianos, L.S.  ''The Balkans Since 1453'' (1958), major scholarly history; [[iarchive:balkanssince145300lsst|online free to borrow]]
* Treptow, Kurt W., and Marcel Popa. ''Historical Dictionary of Romania'' (1996) 384 pp

== İstinadlar ==
&lt;references /&gt;
[[Kateqoriya:Taxt-tacdan əl çəkmiş monarxlar]]
[[Kateqoriya:İkinci Dünya müharibəsi]]</text>
      <sha1>lihl2nc8tru1z593iffirosx0fhgkt3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rumıniyalı Mariya (Yuqoslaviya kraliçası)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>871823</id>
    <revision>
      <id>9042196</id>
      <parentid>8849513</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:29:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <origin>9042196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1020" sha1="aqd81rveksp6ncoyz9y13sx4xbqtgd7" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|vəzifə=[[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kraliçası]]|son=25 mart 1924|başlanğıc=27 sentyabr 1922}}'''Rumıniyalı Mariya''' ({{Dil-ro|Marie de Hohenzollern-Sigmaringen}}; {{DVTY}}) — [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Ferdinand (Rumıniya kralı)|I Ferdinand]]&lt;nowiki/&gt;ın qızı, [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kraliçası]].

[[8 iyun]] [[1922]]-ci ildə [[Belqrad]]&lt;nowiki/&gt;da [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;la evləndi və cütlüyün bu nigahdan 3 övladı dünyaya gəldi.

* [[II Pyotr (Yuqoslaviya kralı)|II Pyotr]]
* [[Yuqoslaviyalı Tomislav|Şahzadə Tomislav]] ([[19 yanvar]] [[1928]] - [[12 iyul]] [[2000]])
* [[Yuqoslaviyalı Andrey|Şahzadə Andrey]] ([[28 iyun]] [[1929]] - [[7 may]] [[1990]])

== Mənbə ==

* Danica e Srđan Čolović, Marija Karađorđević - Kraljica majka, Arhiv Srbije, Belgrado 2001, &lt;nowiki&gt;ISBN 86-81511-16-5&lt;/nowiki&gt;

== İstinadlar ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>aqd81rveksp6ncoyz9y13sx4xbqtgd7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>872493</id>
    <revision>
      <id>9041719</id>
      <parentid>9028976</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T14:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <origin>9041719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8321" sha1="jsajwf51g713ag5nem8j40cj2qm0xa0" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|vəzifə=[[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqu]]|son=30 iyul 1900|başlanğıc=22 avqust 1893|əvvəlki=[[II Ernst (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|II Ernst]]|sonrakı=[[Şahzadə Karl Eduard (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Şahzadə Karl Eduard]]}}'''Şahzadə Alfred Ernest Albert''' ({{Dil-de|Prince Alfred Ernest Albert von Sachsen-Coburg und Gotha}}; {{DVTY}}) — [[Saksen-Koburq-Qota|III Saksen-Koburq-Qota hersoqu]].

[[Kraliça Viktoriya]] və [[Konsort şahzadə Albert|Konsort-şahzadə Alberti]]&lt;nowiki/&gt;n ikinci oğludur. [[1866]]-cı ildə [[Edinburq hersoqu]] təyin edildi. Ancaq [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqu]] olan əmisinin varisi olmadığı üçün bu hersoqluğun vəliəhdi oldu və əmisinin vəfatının ardından [[1893]]-cü ildə [[Koburq]]&lt;nowiki/&gt;da taxta çıxdı.

== Həyatı ==
1844-cü ildə [[Vindzor sarayı|Vindzor qəsri]]&lt;nowiki/&gt;ndə səhər saat 7:50 radələrində dünyaya gəldi. Anası [[Britaniya monarxlarının siyahısı|Britaniya kraliçası]] [[Kraliça Viktoriya]], atası isə [[Kral-konsort|şahzadə-konsort]] [[Konsort şahzadə Albert|Saksen-Koburq-Zaafeldli Albert]]&lt;nowiki/&gt;dir. 6 sentyabrda doğulduğu sarayda vəftiz edildi. Cütlüyün dördüncü övladı idi və doğulduğu əsnada böyük qardaşı [[Uels şahzadəsi]] [[VII Eduard|Şahzadə Eduard]]&lt;nowiki/&gt;dan sonra taxt sıralamasında ikinci yerdə idi. Qardaşı oğlu [[Şahzadə Albert Viktor (Klarens hersoqu)|Şahzadə Albert Viktor]]&lt;nowiki/&gt;un doğulduğu 1864-cü ilədək bu yerini qorudu. Ancaq qardaşının övladlarının doğumuyla taxt sıralamasındakı yeri gerilədi.

1856-cı ildə öz istəyilə [[Krallıq donanması]]&lt;nowiki/&gt;na qatıldı. 2 illik təlimin ardından keçdiyi imtahanla dənizçi zabit rütbəsi qazandı. 1862-ci ildə sürgün edilən [[Yunanıstan krallarının siyahısı|Yunanıstan kralı]] [[Otto (Yunanıstan kralı)|Otto]]&lt;nowiki/&gt;nun yerinə [[Yunanıstan krallığı|Yunan taxt-tacı]]&lt;nowiki/&gt;na dəvət edilsə də, anası [[Kraliça Viktoriya]]&lt;nowiki/&gt;nın qəti etirazıyla bu planlar nəticəsiz qaldı. Belə ki, anası və yenicə vəfat edən atası onu, ata-baba torpaqları olan [[Saksen-Koburq-Qota]] taxt-tacı üçün varis seçmişdi. Beləcə, donanmadakı xidmətini davam etdirdi və 24 fevral 1863-cü ildə [[leytenant]], 23 fevral 1866-cı ildə [[Kapitan (hərbi rütbə)|kapitan]], 1867-ci ilin yanvarında isə [[komandir]] rütbəsi qazandı.

Anası [[Kraliça Viktoriya]]&lt;nowiki/&gt;nın ad günü şənlikləri münasibətilə, 24 may 1866-cı ildə [[Edinburq hersoqu]] ünvanı qazandı. 8 iyunda isə [[Lordlar Palatası|Lordlar palatası]]&lt;nowiki/&gt;ndakı yerini aldı. Dünya səyahətinə çıxmaq məqsədilə 24 yanvar 1867-ci ildə [[Plimut]]&lt;nowiki/&gt;dan yola düşdü. 7 iyunda [[Cəbəllüttariq]]&lt;nowiki/&gt;dən ayrıldı və 24 iyulda [[Ümid burnu]]&lt;nowiki/&gt;na, 24 avqustda [[Keyptaun]]&lt;nowiki/&gt;a, 31 oktyabrda isə cənubi [[Avstraliya]]&lt;nowiki/&gt;ya çatdı.

[[Avstraliya]]&lt;nowiki/&gt;ya rəsmi ziyarət edən ilk monarx ailəsi üzvü olan Şahzadə Alfred burada mərasimlə qarşılandı. Təxminən 5 ay davam edən [[Avstraliya]] səyahəti boyunca öz adını daşıyan bir çox dövlət qurumunun açılışında iştirak etdi. Onun ikinci [[Sidney]] səyahəti 12 mart 1868-ci ildə baş tutdu və bu səyahət əsnasında Henri O'Farrel tərəfindən planlanan sui-qəsdlə kürəyindən yaralandı. Yaxın məsafədən açılan atəşlə yaralanan Şahzadə Alfred 2 həftə boyunca burada yatılı müalicə olundu. Sui-qəsdçi isə dərhal ələ keçirildi və mühakimənin ardından 21 aprel 1868-ci ildə edam olundu.

Ardından evə qayıdan Şahzadə Alfred 17 aylıq səyahətin ardından 26 iyun 1868-ci ildə [[Solent|Solent boğazı]]&lt;nowiki/&gt;na daxil oldu. 1869-cu ildə [[Havay adaları]]&lt;nowiki/&gt;nı, [[Yeni Zelandiya]] və [[Yaponiya]]&lt;nowiki/&gt;nı ziyarət etdi. 4 sentyabrda [[Tokio]]&lt;nowiki/&gt;da gənc [[Meyci|imperator Meyci]] tərəfindən qəbul edildi və [[Yaponiya]]&lt;nowiki/&gt;ya rəsmi səfər edən ilk Avropalı şahzadə oldu. Onun növbəti səyahəti 1869-cu ilin dekabrında [[Hindistan]]&lt;nowiki/&gt;a, ertəsi il isə [[Şri-Lanka]] və [[Honkonq]]&lt;nowiki/&gt;a oldu.

1862-ci ildə [[Kraliça Viktoriya]] böyük qızı [[Viktoriya (Almaniya imperatriçası)|Viktoriya]]&lt;nowiki/&gt;ya yazdığı məktubunda oğlu Şahzadə Alfredi [[Danimarka Kralı|Danimarka kralı]] [[IX Kristian (Danimarka kralı)|IX Kristian]]&lt;nowiki/&gt;ın qızı [[Mariya Fyodorovna|Şahzadə Daqmar]]&lt;nowiki/&gt;la evləndirmək istədiyini yazırdı. Ancaq oğlunun [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota taxt-tacı]]&lt;nowiki/&gt;nın varisi olması və bölgədə [[danlar]]&lt;nowiki/&gt;a olan nifrət səbəbilə, bu evlilik siyasi olaraq uyğun görülmədi. Digər gəlin namizədi isə [[I Nikolay (Rusiya imperatoru)|çar I Nikolay]]&lt;nowiki/&gt;ın nəvəsi [[Olqa Konstantinovna (Yunanıstan kraliçası)|Olqa Konstantinovna]] oldu. Yenə anası [[Kraliça Viktoriya]]&lt;nowiki/&gt;nın məktublarında yazdığına görə, [[Olqa Konstantinovna (Yunanıstan kraliçası)|Olqa Konstantinovna]]&lt;nowiki/&gt;nın [[Şərqi Ortodoks Kilsəsi|pravoslav]] olması səbəbilə bu təklif də nəticəsiz qaldı.

1868-ci ildə [[Darmştadt]]&lt;nowiki/&gt;dakı bacısı [[Alis (Birləşmiş Krallıq şahzadəsi)|Şahzadə Alis]]&lt;nowiki/&gt;i ziyarəti əsnasında [[Böyük knyaz|böyük knyaginya]] [[Mariya Aleksandrovna (Saksen-Koburq-Qota hersoqinası)|Mariya Aleksandrovna]] ilə tanış oldu. [[Çar Rusiyası|Rus çarı]] [[II Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın qızı olan [[Mariya Aleksandrovna (Saksen-Koburq-Qota hersoqinası)|Mariya Aleksandrovna]] bacısının əri [[Böyük Hesse hersoqluğu|Böyük Hesse hersoqu]] [[IV Lüdovik]]&lt;nowiki/&gt;in bacısı qızı idi. 23 yanvar 1874-cü ildə Şahzadə Alfred [[Sankt-Peterburq]]&lt;nowiki/&gt;dakı [[Qış sarayının Böyük saray kilsəsi|Qış sarayı]]&lt;nowiki/&gt;nda [[Mariya Aleksandrovna (Saksen-Koburq-Qota hersoqinası)|Mariya Aleksandrovna]] ilə evləndi. Mərasimin ardından [[London]]&lt;nowiki/&gt;a yola düşən cütlük 12 martda şəhərə mərasimlə daxil oldu. Cütlüyün bu nigahdan 5 övladı doğuldu.

* [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota vəliəhd şahzadəsi)|Alfred]] (1874-1899)
* [[Edinburqlu Mariya|Mariya]] (1875-1938)
* [[Viktoriya Fyodorovna (böyük knyaginya)|Viktoriya Melita]] (1876-1936)
* Aleksandra (1878-1942)
* ''Ölü doğulan bir oğlan uşağı'' ([[13 oktyabr]] [[1879]])
* Beatris (1884-1966)

Bir neçə il [[Malta]]&lt;nowiki/&gt;da yaşadı və üçüncü övladı burada doğuldu. 30 dekabr 1878-ci ildə [[kontr-admiral]], 18 oktyabr 1887-ci ildə [[admiral]] rütbəsinə yüksəldi. Əmisi [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqu]] [[II Ernst (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|II Ernst]]&lt;nowiki/&gt;in varissiz ölümünün ardından 1893-cü ildə bütün taxt-tac haqqı Şahzadə Alfredə keçdi. Taxtın varisi olması səbəbilə ailəsiylə birlikdə 1889-cu ildə [[Koburq]]&lt;nowiki/&gt;a köçmüşdü.

30 iyul 1900-cü ildə [[Koburq]]&lt;nowiki/&gt;da vəfat etdi. Ölüm səbəbi boğaz xərçəngi olaraq elan edildi. Yeganə oğlu [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota vəliəhd şahzadəsi)|Alfred]] hələ onun sağlığında ikən vəfat etmişdi və bu səbəblə, taxt-tac onun qardaşı [[Şahzadə Leopold (Albani hersoqu)|Şahzadə Leopold]]&lt;nowiki/&gt;un oğlu [[Şahzadə Karl Edvard (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Karl Edvard]]&lt;nowiki/&gt;a qaldı.

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===

* {{cite book |last=Heathcote |first=Tony |title=The British Admirals of the Fleet 1734 – 1995 |publisher=Pen &amp; Sword Ltd |year=2002 |isbn=0-85052-835-6}}
* McKinlay, Brian ''The First Royal Tour, 1867–1868'', (London: Robert Hale &amp; Company, c1970, 1971) 200p. {{ISBN|0-7091-1910-0}}
* Reed, Charles ''Royal Tourists, Colonial Subjects, and the Making of a British World'', (Manchester: Manchester University Press, 2016)
* Sandner, H., ''Das Haus Sachsen-Coburg und Gotha'', (Coburg: Neue Presse, 2001).
* Van der Kiste, John, &amp; Jordaan, Bee ''Dearest Affie'', (Gloucester: Alan Sutton, 1984)
* Van der Kiste, John ''Alfred'', (Stroud: Fonthill Media, 2013)

=== İstinadlar ===
&lt;references /&gt;
[[Kateqoriya:XIX əsr Birləşmiş Krallıq şəxsləri]]
[[Kateqoriya:Birləşmiş Krallıq şahzadələri]]</text>
      <sha1>jsajwf51g713ag5nem8j40cj2qm0xa0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041721</id>
      <parentid>9041719</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T14:06:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mənbə */</comment>
      <origin>9041721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8775" sha1="9vnq2zenunxxutm7vbg4bcffj8fcfzu" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|vəzifə=[[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqu]]|son=30 iyul 1900|başlanğıc=22 avqust 1893|əvvəlki=[[II Ernst (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|II Ernst]]|sonrakı=[[Şahzadə Karl Eduard (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Şahzadə Karl Eduard]]}}'''Şahzadə Alfred Ernest Albert''' ({{Dil-de|Prince Alfred Ernest Albert von Sachsen-Coburg und Gotha}}; {{DVTY}}) — [[Saksen-Koburq-Qota|III Saksen-Koburq-Qota hersoqu]].

[[Kraliça Viktoriya]] və [[Konsort şahzadə Albert|Konsort-şahzadə Alberti]]&lt;nowiki/&gt;n ikinci oğludur. [[1866]]-cı ildə [[Edinburq hersoqu]] təyin edildi. Ancaq [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqu]] olan əmisinin varisi olmadığı üçün bu hersoqluğun vəliəhdi oldu və əmisinin vəfatının ardından [[1893]]-cü ildə [[Koburq]]&lt;nowiki/&gt;da taxta çıxdı.

== Həyatı ==
1844-cü ildə [[Vindzor sarayı|Vindzor qəsri]]&lt;nowiki/&gt;ndə səhər saat 7:50 radələrində dünyaya gəldi. Anası [[Britaniya monarxlarının siyahısı|Britaniya kraliçası]] [[Kraliça Viktoriya]], atası isə [[Kral-konsort|şahzadə-konsort]] [[Konsort şahzadə Albert|Saksen-Koburq-Zaafeldli Albert]]&lt;nowiki/&gt;dir. 6 sentyabrda doğulduğu sarayda vəftiz edildi. Cütlüyün dördüncü övladı idi və doğulduğu əsnada böyük qardaşı [[Uels şahzadəsi]] [[VII Eduard|Şahzadə Eduard]]&lt;nowiki/&gt;dan sonra taxt sıralamasında ikinci yerdə idi. Qardaşı oğlu [[Şahzadə Albert Viktor (Klarens hersoqu)|Şahzadə Albert Viktor]]&lt;nowiki/&gt;un doğulduğu 1864-cü ilədək bu yerini qorudu. Ancaq qardaşının övladlarının doğumuyla taxt sıralamasındakı yeri gerilədi.

1856-cı ildə öz istəyilə [[Krallıq donanması]]&lt;nowiki/&gt;na qatıldı. 2 illik təlimin ardından keçdiyi imtahanla dənizçi zabit rütbəsi qazandı. 1862-ci ildə sürgün edilən [[Yunanıstan krallarının siyahısı|Yunanıstan kralı]] [[Otto (Yunanıstan kralı)|Otto]]&lt;nowiki/&gt;nun yerinə [[Yunanıstan krallığı|Yunan taxt-tacı]]&lt;nowiki/&gt;na dəvət edilsə də, anası [[Kraliça Viktoriya]]&lt;nowiki/&gt;nın qəti etirazıyla bu planlar nəticəsiz qaldı. Belə ki, anası və yenicə vəfat edən atası onu, ata-baba torpaqları olan [[Saksen-Koburq-Qota]] taxt-tacı üçün varis seçmişdi. Beləcə, donanmadakı xidmətini davam etdirdi və 24 fevral 1863-cü ildə [[leytenant]], 23 fevral 1866-cı ildə [[Kapitan (hərbi rütbə)|kapitan]], 1867-ci ilin yanvarında isə [[komandir]] rütbəsi qazandı.

Anası [[Kraliça Viktoriya]]&lt;nowiki/&gt;nın ad günü şənlikləri münasibətilə, 24 may 1866-cı ildə [[Edinburq hersoqu]] ünvanı qazandı. 8 iyunda isə [[Lordlar Palatası|Lordlar palatası]]&lt;nowiki/&gt;ndakı yerini aldı. Dünya səyahətinə çıxmaq məqsədilə 24 yanvar 1867-ci ildə [[Plimut]]&lt;nowiki/&gt;dan yola düşdü. 7 iyunda [[Cəbəllüttariq]]&lt;nowiki/&gt;dən ayrıldı və 24 iyulda [[Ümid burnu]]&lt;nowiki/&gt;na, 24 avqustda [[Keyptaun]]&lt;nowiki/&gt;a, 31 oktyabrda isə cənubi [[Avstraliya]]&lt;nowiki/&gt;ya çatdı.

[[Avstraliya]]&lt;nowiki/&gt;ya rəsmi ziyarət edən ilk monarx ailəsi üzvü olan Şahzadə Alfred burada mərasimlə qarşılandı. Təxminən 5 ay davam edən [[Avstraliya]] səyahəti boyunca öz adını daşıyan bir çox dövlət qurumunun açılışında iştirak etdi. Onun ikinci [[Sidney]] səyahəti 12 mart 1868-ci ildə baş tutdu və bu səyahət əsnasında Henri O'Farrel tərəfindən planlanan sui-qəsdlə kürəyindən yaralandı. Yaxın məsafədən açılan atəşlə yaralanan Şahzadə Alfred 2 həftə boyunca burada yatılı müalicə olundu. Sui-qəsdçi isə dərhal ələ keçirildi və mühakimənin ardından 21 aprel 1868-ci ildə edam olundu.

Ardından evə qayıdan Şahzadə Alfred 17 aylıq səyahətin ardından 26 iyun 1868-ci ildə [[Solent|Solent boğazı]]&lt;nowiki/&gt;na daxil oldu. 1869-cu ildə [[Havay adaları]]&lt;nowiki/&gt;nı, [[Yeni Zelandiya]] və [[Yaponiya]]&lt;nowiki/&gt;nı ziyarət etdi. 4 sentyabrda [[Tokio]]&lt;nowiki/&gt;da gənc [[Meyci|imperator Meyci]] tərəfindən qəbul edildi və [[Yaponiya]]&lt;nowiki/&gt;ya rəsmi səfər edən ilk Avropalı şahzadə oldu. Onun növbəti səyahəti 1869-cu ilin dekabrında [[Hindistan]]&lt;nowiki/&gt;a, ertəsi il isə [[Şri-Lanka]] və [[Honkonq]]&lt;nowiki/&gt;a oldu.

1862-ci ildə [[Kraliça Viktoriya]] böyük qızı [[Viktoriya (Almaniya imperatriçası)|Viktoriya]]&lt;nowiki/&gt;ya yazdığı məktubunda oğlu Şahzadə Alfredi [[Danimarka Kralı|Danimarka kralı]] [[IX Kristian (Danimarka kralı)|IX Kristian]]&lt;nowiki/&gt;ın qızı [[Mariya Fyodorovna|Şahzadə Daqmar]]&lt;nowiki/&gt;la evləndirmək istədiyini yazırdı. Ancaq oğlunun [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota taxt-tacı]]&lt;nowiki/&gt;nın varisi olması və bölgədə [[danlar]]&lt;nowiki/&gt;a olan nifrət səbəbilə, bu evlilik siyasi olaraq uyğun görülmədi. Digər gəlin namizədi isə [[I Nikolay (Rusiya imperatoru)|çar I Nikolay]]&lt;nowiki/&gt;ın nəvəsi [[Olqa Konstantinovna (Yunanıstan kraliçası)|Olqa Konstantinovna]] oldu. Yenə anası [[Kraliça Viktoriya]]&lt;nowiki/&gt;nın məktublarında yazdığına görə, [[Olqa Konstantinovna (Yunanıstan kraliçası)|Olqa Konstantinovna]]&lt;nowiki/&gt;nın [[Şərqi Ortodoks Kilsəsi|pravoslav]] olması səbəbilə bu təklif də nəticəsiz qaldı.

1868-ci ildə [[Darmştadt]]&lt;nowiki/&gt;dakı bacısı [[Alis (Birləşmiş Krallıq şahzadəsi)|Şahzadə Alis]]&lt;nowiki/&gt;i ziyarəti əsnasında [[Böyük knyaz|böyük knyaginya]] [[Mariya Aleksandrovna (Saksen-Koburq-Qota hersoqinası)|Mariya Aleksandrovna]] ilə tanış oldu. [[Çar Rusiyası|Rus çarı]] [[II Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın qızı olan [[Mariya Aleksandrovna (Saksen-Koburq-Qota hersoqinası)|Mariya Aleksandrovna]] bacısının əri [[Böyük Hesse hersoqluğu|Böyük Hesse hersoqu]] [[IV Lüdovik]]&lt;nowiki/&gt;in bacısı qızı idi. 23 yanvar 1874-cü ildə Şahzadə Alfred [[Sankt-Peterburq]]&lt;nowiki/&gt;dakı [[Qış sarayının Böyük saray kilsəsi|Qış sarayı]]&lt;nowiki/&gt;nda [[Mariya Aleksandrovna (Saksen-Koburq-Qota hersoqinası)|Mariya Aleksandrovna]] ilə evləndi. Mərasimin ardından [[London]]&lt;nowiki/&gt;a yola düşən cütlük 12 martda şəhərə mərasimlə daxil oldu. Cütlüyün bu nigahdan 5 övladı doğuldu.

* [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota vəliəhd şahzadəsi)|Alfred]] (1874-1899)
* [[Edinburqlu Mariya|Mariya]] (1875-1938)
* [[Viktoriya Fyodorovna (böyük knyaginya)|Viktoriya Melita]] (1876-1936)
* Aleksandra (1878-1942)
* ''Ölü doğulan bir oğlan uşağı'' ([[13 oktyabr]] [[1879]])
* Beatris (1884-1966)

Bir neçə il [[Malta]]&lt;nowiki/&gt;da yaşadı və üçüncü övladı burada doğuldu. 30 dekabr 1878-ci ildə [[kontr-admiral]], 18 oktyabr 1887-ci ildə [[admiral]] rütbəsinə yüksəldi. Əmisi [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqu]] [[II Ernst (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|II Ernst]]&lt;nowiki/&gt;in varissiz ölümünün ardından 1893-cü ildə bütün taxt-tac haqqı Şahzadə Alfredə keçdi. Taxtın varisi olması səbəbilə ailəsiylə birlikdə 1889-cu ildə [[Koburq]]&lt;nowiki/&gt;a köçmüşdü.

30 iyul 1900-cü ildə [[Koburq]]&lt;nowiki/&gt;da vəfat etdi. Ölüm səbəbi boğaz xərçəngi olaraq elan edildi. Yeganə oğlu [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota vəliəhd şahzadəsi)|Alfred]] hələ onun sağlığında ikən vəfat etmişdi və bu səbəblə, taxt-tac onun qardaşı [[Şahzadə Leopold (Albani hersoqu)|Şahzadə Leopold]]&lt;nowiki/&gt;un oğlu [[Şahzadə Karl Edvard (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Karl Edvard]]&lt;nowiki/&gt;a qaldı.

== Qalereya ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;250&quot;&gt;
Fayl:Alfred, Duke of Saxe-Coburg and Gotha (1856).jpg|Özü, [[1856]]-cı il
Fayl:Duke of Edinburgh, Alfred Ernest Albert, ca. 1868, Montagu Scott.jpg|Özü, [[1868]]-ci il
Fayl:King Edward VII, Prince Arthur, Duke of Connaught and Strathearn and Alfred, Duke of Saxe-Coburg and Gotha.jpg|Qardaşlarıyla birlikdə, [[1901]]-ci il (Soldan sağa: [[VII Eduard]], Şahzadə Artur və özü)
&lt;/gallery&gt;

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===

* {{cite book |last=Heathcote |first=Tony |title=The British Admirals of the Fleet 1734 – 1995 |publisher=Pen &amp; Sword Ltd |year=2002 |isbn=0-85052-835-6}}
* McKinlay, Brian ''The First Royal Tour, 1867–1868'', (London: Robert Hale &amp; Company, c1970, 1971) 200p. {{ISBN|0-7091-1910-0}}
* Reed, Charles ''Royal Tourists, Colonial Subjects, and the Making of a British World'', (Manchester: Manchester University Press, 2016)
* Sandner, H., ''Das Haus Sachsen-Coburg und Gotha'', (Coburg: Neue Presse, 2001).
* Van der Kiste, John, &amp; Jordaan, Bee ''Dearest Affie'', (Gloucester: Alan Sutton, 1984)
* Van der Kiste, John ''Alfred'', (Stroud: Fonthill Media, 2013)

=== İstinadlar ===
&lt;references /&gt;
[[Kateqoriya:XIX əsr Birləşmiş Krallıq şəxsləri]]
[[Kateqoriya:Birləşmiş Krallıq şahzadələri]]</text>
      <sha1>9vnq2zenunxxutm7vbg4bcffj8fcfzu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042056</id>
      <parentid>9041721</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T06:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <comment>/* Qalereya */</comment>
      <origin>9042056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8894" sha1="q45mp9xodjushqdm903py38g0jtv3go" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|vəzifə=[[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqu]]|son=30 iyul 1900|başlanğıc=22 avqust 1893|əvvəlki=[[II Ernst (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|II Ernst]]|sonrakı=[[Şahzadə Karl Eduard (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Şahzadə Karl Eduard]]}}'''Şahzadə Alfred Ernest Albert''' ({{Dil-de|Prince Alfred Ernest Albert von Sachsen-Coburg und Gotha}}; {{DVTY}}) — [[Saksen-Koburq-Qota|III Saksen-Koburq-Qota hersoqu]].

[[Kraliça Viktoriya]] və [[Konsort şahzadə Albert|Konsort-şahzadə Alberti]]&lt;nowiki/&gt;n ikinci oğludur. [[1866]]-cı ildə [[Edinburq hersoqu]] təyin edildi. Ancaq [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqu]] olan əmisinin varisi olmadığı üçün bu hersoqluğun vəliəhdi oldu və əmisinin vəfatının ardından [[1893]]-cü ildə [[Koburq]]&lt;nowiki/&gt;da taxta çıxdı.

== Həyatı ==
1844-cü ildə [[Vindzor sarayı|Vindzor qəsri]]&lt;nowiki/&gt;ndə səhər saat 7:50 radələrində dünyaya gəldi. Anası [[Britaniya monarxlarının siyahısı|Britaniya kraliçası]] [[Kraliça Viktoriya]], atası isə [[Kral-konsort|şahzadə-konsort]] [[Konsort şahzadə Albert|Saksen-Koburq-Zaafeldli Albert]]&lt;nowiki/&gt;dir. 6 sentyabrda doğulduğu sarayda vəftiz edildi. Cütlüyün dördüncü övladı idi və doğulduğu əsnada böyük qardaşı [[Uels şahzadəsi]] [[VII Eduard|Şahzadə Eduard]]&lt;nowiki/&gt;dan sonra taxt sıralamasında ikinci yerdə idi. Qardaşı oğlu [[Şahzadə Albert Viktor (Klarens hersoqu)|Şahzadə Albert Viktor]]&lt;nowiki/&gt;un doğulduğu 1864-cü ilədək bu yerini qorudu. Ancaq qardaşının övladlarının doğumuyla taxt sıralamasındakı yeri gerilədi.

1856-cı ildə öz istəyilə [[Krallıq donanması]]&lt;nowiki/&gt;na qatıldı. 2 illik təlimin ardından keçdiyi imtahanla dənizçi zabit rütbəsi qazandı. 1862-ci ildə sürgün edilən [[Yunanıstan krallarının siyahısı|Yunanıstan kralı]] [[Otto (Yunanıstan kralı)|Otto]]&lt;nowiki/&gt;nun yerinə [[Yunanıstan krallığı|Yunan taxt-tacı]]&lt;nowiki/&gt;na dəvət edilsə də, anası [[Kraliça Viktoriya]]&lt;nowiki/&gt;nın qəti etirazıyla bu planlar nəticəsiz qaldı. Belə ki, anası və yenicə vəfat edən atası onu, ata-baba torpaqları olan [[Saksen-Koburq-Qota]] taxt-tacı üçün varis seçmişdi. Beləcə, donanmadakı xidmətini davam etdirdi və 24 fevral 1863-cü ildə [[leytenant]], 23 fevral 1866-cı ildə [[Kapitan (hərbi rütbə)|kapitan]], 1867-ci ilin yanvarında isə [[komandir]] rütbəsi qazandı.

Anası [[Kraliça Viktoriya]]&lt;nowiki/&gt;nın ad günü şənlikləri münasibətilə, 24 may 1866-cı ildə [[Edinburq hersoqu]] ünvanı qazandı. 8 iyunda isə [[Lordlar Palatası|Lordlar palatası]]&lt;nowiki/&gt;ndakı yerini aldı. Dünya səyahətinə çıxmaq məqsədilə 24 yanvar 1867-ci ildə [[Plimut]]&lt;nowiki/&gt;dan yola düşdü. 7 iyunda [[Cəbəllüttariq]]&lt;nowiki/&gt;dən ayrıldı və 24 iyulda [[Ümid burnu]]&lt;nowiki/&gt;na, 24 avqustda [[Keyptaun]]&lt;nowiki/&gt;a, 31 oktyabrda isə cənubi [[Avstraliya]]&lt;nowiki/&gt;ya çatdı.

[[Avstraliya]]&lt;nowiki/&gt;ya rəsmi ziyarət edən ilk monarx ailəsi üzvü olan Şahzadə Alfred burada mərasimlə qarşılandı. Təxminən 5 ay davam edən [[Avstraliya]] səyahəti boyunca öz adını daşıyan bir çox dövlət qurumunun açılışında iştirak etdi. Onun ikinci [[Sidney]] səyahəti 12 mart 1868-ci ildə baş tutdu və bu səyahət əsnasında Henri O'Farrel tərəfindən planlanan sui-qəsdlə kürəyindən yaralandı. Yaxın məsafədən açılan atəşlə yaralanan Şahzadə Alfred 2 həftə boyunca burada yatılı müalicə olundu. Sui-qəsdçi isə dərhal ələ keçirildi və mühakimənin ardından 21 aprel 1868-ci ildə edam olundu.

Ardından evə qayıdan Şahzadə Alfred 17 aylıq səyahətin ardından 26 iyun 1868-ci ildə [[Solent|Solent boğazı]]&lt;nowiki/&gt;na daxil oldu. 1869-cu ildə [[Havay adaları]]&lt;nowiki/&gt;nı, [[Yeni Zelandiya]] və [[Yaponiya]]&lt;nowiki/&gt;nı ziyarət etdi. 4 sentyabrda [[Tokio]]&lt;nowiki/&gt;da gənc [[Meyci|imperator Meyci]] tərəfindən qəbul edildi və [[Yaponiya]]&lt;nowiki/&gt;ya rəsmi səfər edən ilk Avropalı şahzadə oldu. Onun növbəti səyahəti 1869-cu ilin dekabrında [[Hindistan]]&lt;nowiki/&gt;a, ertəsi il isə [[Şri-Lanka]] və [[Honkonq]]&lt;nowiki/&gt;a oldu.

1862-ci ildə [[Kraliça Viktoriya]] böyük qızı [[Viktoriya (Almaniya imperatriçası)|Viktoriya]]&lt;nowiki/&gt;ya yazdığı məktubunda oğlu Şahzadə Alfredi [[Danimarka Kralı|Danimarka kralı]] [[IX Kristian (Danimarka kralı)|IX Kristian]]&lt;nowiki/&gt;ın qızı [[Mariya Fyodorovna|Şahzadə Daqmar]]&lt;nowiki/&gt;la evləndirmək istədiyini yazırdı. Ancaq oğlunun [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota taxt-tacı]]&lt;nowiki/&gt;nın varisi olması və bölgədə [[danlar]]&lt;nowiki/&gt;a olan nifrət səbəbilə, bu evlilik siyasi olaraq uyğun görülmədi. Digər gəlin namizədi isə [[I Nikolay (Rusiya imperatoru)|çar I Nikolay]]&lt;nowiki/&gt;ın nəvəsi [[Olqa Konstantinovna (Yunanıstan kraliçası)|Olqa Konstantinovna]] oldu. Yenə anası [[Kraliça Viktoriya]]&lt;nowiki/&gt;nın məktublarında yazdığına görə, [[Olqa Konstantinovna (Yunanıstan kraliçası)|Olqa Konstantinovna]]&lt;nowiki/&gt;nın [[Şərqi Ortodoks Kilsəsi|pravoslav]] olması səbəbilə bu təklif də nəticəsiz qaldı.

1868-ci ildə [[Darmştadt]]&lt;nowiki/&gt;dakı bacısı [[Alis (Birləşmiş Krallıq şahzadəsi)|Şahzadə Alis]]&lt;nowiki/&gt;i ziyarəti əsnasında [[Böyük knyaz|böyük knyaginya]] [[Mariya Aleksandrovna (Saksen-Koburq-Qota hersoqinası)|Mariya Aleksandrovna]] ilə tanış oldu. [[Çar Rusiyası|Rus çarı]] [[II Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın qızı olan [[Mariya Aleksandrovna (Saksen-Koburq-Qota hersoqinası)|Mariya Aleksandrovna]] bacısının əri [[Böyük Hesse hersoqluğu|Böyük Hesse hersoqu]] [[IV Lüdovik]]&lt;nowiki/&gt;in bacısı qızı idi. 23 yanvar 1874-cü ildə Şahzadə Alfred [[Sankt-Peterburq]]&lt;nowiki/&gt;dakı [[Qış sarayının Böyük saray kilsəsi|Qış sarayı]]&lt;nowiki/&gt;nda [[Mariya Aleksandrovna (Saksen-Koburq-Qota hersoqinası)|Mariya Aleksandrovna]] ilə evləndi. Mərasimin ardından [[London]]&lt;nowiki/&gt;a yola düşən cütlük 12 martda şəhərə mərasimlə daxil oldu. Cütlüyün bu nigahdan 5 övladı doğuldu.

* [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota vəliəhd şahzadəsi)|Alfred]] (1874-1899)
* [[Edinburqlu Mariya|Mariya]] (1875-1938)
* [[Viktoriya Fyodorovna (böyük knyaginya)|Viktoriya Melita]] (1876-1936)
* [[Saksen-Koburq-Qotalı Aleksandra (Hohenloh şahzadəsi)|Aleksandra]] (1878-1942)
* ''Ölü doğulan bir oğlan uşağı'' ([[13 oktyabr]] [[1879]])
* [[Saksen-Koburq-Qotalı Beatris (Qalliera hersoginyası)|Beatris]] (1884-1966)

Bir neçə il [[Malta]]&lt;nowiki/&gt;da yaşadı və üçüncü övladı burada doğuldu. 30 dekabr 1878-ci ildə [[kontr-admiral]], 18 oktyabr 1887-ci ildə [[admiral]] rütbəsinə yüksəldi. Əmisi [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqu]] [[II Ernst (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|II Ernst]]&lt;nowiki/&gt;in varissiz ölümünün ardından 1893-cü ildə bütün taxt-tac haqqı Şahzadə Alfredə keçdi. Taxtın varisi olması səbəbilə ailəsiylə birlikdə 1889-cu ildə [[Koburq]]&lt;nowiki/&gt;a köçmüşdü.

30 iyul 1900-cü ildə [[Koburq]]&lt;nowiki/&gt;da vəfat etdi. Ölüm səbəbi boğaz xərçəngi olaraq elan edildi. Yeganə oğlu [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota vəliəhd şahzadəsi)|Alfred]] hələ onun sağlığında ikən vəfat etmişdi və bu səbəblə, taxt-tac onun qardaşı [[Şahzadə Leopold (Albani hersoqu)|Şahzadə Leopold]]&lt;nowiki/&gt;un oğlu [[Şahzadə Karl Edvard (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Karl Edvard]]&lt;nowiki/&gt;a qaldı.

== Qalereya ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;250&quot;&gt;
Fayl:Alfred, Duke of Saxe-Coburg and Gotha (1856).jpg|Özü, [[1856]]-cı il
Fayl:Duke of Edinburgh, Alfred Ernest Albert, ca. 1868, Montagu Scott.jpg|Özü, [[1868]]-ci il
Fayl:King Edward VII, Prince Arthur, Duke of Connaught and Strathearn and Alfred, Duke of Saxe-Coburg and Gotha.jpg|Qardaşlarıyla birlikdə, [[1901]]-ci il (Soldan sağa: [[VII Eduard]], Şahzadə Artur və özü)
&lt;/gallery&gt;

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===

* {{cite book |last=Heathcote |first=Tony |title=The British Admirals of the Fleet 1734 – 1995 |publisher=Pen &amp; Sword Ltd |year=2002 |isbn=0-85052-835-6}}
* McKinlay, Brian ''The First Royal Tour, 1867–1868'', (London: Robert Hale &amp; Company, c1970, 1971) 200p. {{ISBN|0-7091-1910-0}}
* Reed, Charles ''Royal Tourists, Colonial Subjects, and the Making of a British World'', (Manchester: Manchester University Press, 2016)
* Sandner, H., ''Das Haus Sachsen-Coburg und Gotha'', (Coburg: Neue Presse, 2001).
* Van der Kiste, John, &amp; Jordaan, Bee ''Dearest Affie'', (Gloucester: Alan Sutton, 1984)
* Van der Kiste, John ''Alfred'', (Stroud: Fonthill Media, 2013)

=== İstinadlar ===
&lt;references /&gt;
[[Kateqoriya:XIX əsr Birləşmiş Krallıq şəxsləri]]
[[Kateqoriya:Birləşmiş Krallıq şahzadələri]]</text>
      <sha1>q45mp9xodjushqdm903py38g0jtv3go</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mariya Aleksandrovna (Saksen-Koburq-Qota hersoqinası)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>872503</id>
    <revision>
      <id>9042055</id>
      <parentid>9031886</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T06:41:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <origin>9042055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5272" sha1="nu4pg2tu1o65lr3km2uni8arc39pfy2" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|vəzifə=[[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqinası]]|son=30 iyul 1900|başlanğıc=22 avqust 1893}}'''Mariya Aleksandrovna''' ({{Dil-ru|Мария Александровна}}; {{DVTY}}) — [[Rusiya imperatorlarının siyahısı|Rusiya imperatoru]] [[II Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın qızı, [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqinası]].

[[1874]]-cü ildə [[Kraliça Viktoriya]] və [[Konsort şahzadə Albert|Konsort-şahzadə Alberti]]&lt;nowiki/&gt;n ikinci oğlu [[Edinburq hersoqu]] [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Alfred]]&lt;nowiki/&gt;lə evləndirildi. Cütlüyün bu nigahdan 5 övladı doğuldu.

* [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota vəliəhd şahzadəsi)|Alfred]] (1874-1899)
* [[Edinburqlu Mariya|Mariya]] (1875-1938)
* [[Viktoriya Fyodorovna (böyük knyaginya)|Viktoriya Melita]] (1876-1936)
* [[Saksen-Koburq-Qotalı Aleksandra (Hohenloh şahzadəsi)|Aleksandra]] (1878-1942)
* ''Ölü doğulan bir oğlan uşağı'' ([[13 oktyabr]] [[1879]])
* [[Saksen-Koburq-Qotalı Beatris (Qalliera hersoginyası)|Beatris]] (1884-1966)

[[1893]]-cü ildə ərinin [[Koburq]]&lt;nowiki/&gt;da taxta çıxmasıyla [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqinası]] oldu. Yeganə oğlu [[Alfred, Saksen-Koburq-Qot şahzadəsi|Şahzadə Alfred]]&lt;nowiki/&gt;in və ərinin ölümünün ardından [[Koburq]]&lt;nowiki/&gt;da yaşamağa davam edən Mariya Feodorovna rus əsilli olmasına baxmayaraq [[Birinci Dünya müharibəsi]] illərində [[Almaniya imperiyası]]&lt;nowiki/&gt;nı dəstəklədi. Qohumlarından bir çoxu [[Oktyabr inqilabı|Rusiya inqilabı]] əsnasında öldürüldü. [[1918]]-ci ildə [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqluğu]]&lt;nowiki/&gt;nun ləğv edilməsiylə sürgünə göndərildi və [[1920]]-ci ildə [[İsveçrə]]&lt;nowiki/&gt;də vəfat etdi.

== Mənbə ==

* Abrash, Merritt. ''A Curious Royal Romance: The Queen's Son and the Tsar's Daughter''. Published in ''The Slavonic and East European Review'', vol. 47, no. 109. 1969, pp.&amp;nbsp;389–400.
* Beéche, Arthur E. ''The Coburgs of Europe''. Eurohistory.com, 2014. {{ISBN|978-0-9854603-3-4}}
* Buchanan, Meriel. ''Queen Victoria's relations''. Cassell, 1954. ASIN: B001X6ANSY
* Corti, Egon César. ''The Downfall of Three Dynasties''. Methuen, 1934. ASIN: B000866QH2
* Cowles, Virginia. ''The Romanovs''. Harper &amp; Ross, 1971. {{ISBN|978-0-06-010908-0}}
* Gilbert, Paul. ''My Russia: The Children's Island, Alexander Park, Tsarkoye Selo''.  Published in ''Royal Russia: a Celebration of the Romanov Dynasty &amp; Imperial Russia in Words &amp; Photographs. No 4''. Gilbert's Books, 2013. {{ISBN|978-1-927604-04-5}}
* Gilbert, Paul. ''Alexander II and Tsarkoe Selo''.  Published in ''Royal Russia Annual: a Celebration of the Romanov Dynasty &amp; Imperial Russia in Words &amp; Photographs.  No 2''. Gilbert's Books, 2012. {{ISBN|978-0986531095}}
* Gelardi, Julia P. ''From Splendor to Revolution: The Romanov Women 1847–1928''.  St Martin Press, 2011. {{ISBN|978-1250001610}}
* King, Greg &amp; Wilson, Penny. ''The Romanovs Adrift: The Russian Imperial Family in 1913–1919''. Eurohistory and Kensington House Books. 2018. {{ISBN|978-1944207106}}
* Korneva, Galina &amp; Cheboksarova, Tatiana.  ''Russia &amp; Europe: Dynastic Ties'' . Eurohistory, 2013. {{ISBN|978-0-9854603-2-7}}
* Golden, Robert. ''Royal Ephemera - Part 2''. Published in ''Royalty Digest Quarterly''  2008 N 2. {{ISSN|1653-5219}}
* Mandache, Diana. ''Always Imperial''. Published in ''Majesty'' Magazine. Vol 31 No 10
* Mandache, Diana. ''Dearest Missy. The Letters of Marie Alexandrovna, Grand Duchess of Russia, Duchess of Edinburgh and of Saxe-Coburg and Gotha, and of her daughter, Marie, Crown Princess of Romania, 1879-1900''. Rosvall Royal Books, 2011. {{ISBN|978-91-975671-7-6}}
* Mandache, Diana. ''My Dear Mama. The Letters of Marie, Crown Princess of Romania, and of her mother, Marie Alexandrovna, Grand Duchess of Russia, Duchess of Edinburgh and of Saxe-Coburg and Gotha, 1901-1910''. Rosvall Royal Books, 2023.
* Nelipa, Margarita. ''Alexander III His Life and Reign''.  Gilbert's Books, 2014. {{ISBN|978-1-927604-03-8}}
* Pakula, Hannah. ''The Last Romantic: A Biography of Queen Marie of Roumania'' . Simon &amp; Schuster, 1984  {{ISBN|0-671-62246-3}}
* Papi, Stefano. ''Jewels of the Romanovs: Family &amp; Court''  . Thames &amp; Hudson, 2013. {{ISBN|978-0-500-51706-2}}
* Perry, John and Pleshakov, Constantine. ''The Flight of the Romanovs''. Basic Books, 1999, {{ISBN|0-465-02462-9}}.
* Sullivan, Michael John. ''A Fatal Passion: The Story of the Uncrowned Last Empress of Russia'', [[Random House]], 1997, {{ISBN|0-679-42400-8}}
* [[John Van der Kiste|Van der Kiste, John]]. ''Alfred: Queen Victoria's Second Son''. Fonthill Media, 2015. {{ISBN|978-1781553190}}.(Kindle ed.).
* Van der Kiste, John. ''The Romanovs 1818–1959''. Sutton Publishing, 1999. {{ISBN|0-7509-2275-3}}.
* Wimbles, John. ''The Daughter of Tsar Alexander II''.  Published in ''The Grand Duchesses''. Eurohistory.com, 2014.
* [[Charlotte Zeepvat|Zeepvat, Charlotte]]. ''The Camera and the Tsars'', Sutton Publishing, 2004. {{ISBN|0-7509-3049-7}}.
* Zeepvat, Charlotte. ''Romanov Autumn: stories from the last century of Imperial Russia''. Sutton Publishing, 2000. {{ISBN|9780750923378}}

== İstinadlar ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>nu4pg2tu1o65lr3km2uni8arc39pfy2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vikipediya:Yardım masası</title>
    <ns>4</ns>
    <id>873785</id>
    <revision>
      <id>9041921</id>
      <parentid>9041565</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T22:34:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yusif bxbd</username>
        <id>353275</id>
      </contributor>
      <comment>/* Uşaqlıq (anatomiya) üçün kömək paneli sualı (22:34, 19 avqust 2026) */ yeni bölmə</comment>
      <origin>9041921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22481" sha1="ij3r0y0p3k118mk1wyvk4f3knlhvzqm" xml:space="preserve">{{/Giriş}}
&lt;!-- LÜTFƏN, ŞƏRH, MÜRACİƏT VƏ SUALLARINIZI BU SƏTİRDƏN AŞAĞIDA QEYD EDİN. ƏN SON MÜRACİƏTLƏRİNİZİ ƏN AŞAĞIYA ƏLAVƏ EDİN. --&gt;

== məqalənin qaralamadan köçürülməsi ==

Salam. Mən Qaralama:Araz Əşrəf oğlu Məmmədov məqaləsini bitirmişəm, lakin adını dəyişmək (əsas bölməyə keçirmək) funksiyası məndə aktiv deyil. Zəhmət olmasa, onu əsas bölməyə köçürə bilərsiniz? [[İstifadəçi:Günel (Yusif) Məmmədova|Günel (Yusif) Məmmədova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Günel (Yusif) Məmmədova|müzakirə]]) 08:41, 25 aprel 2026 (UTC)

:Zəhmət olmasa, bu müraciətə baxardınız [[İstifadəçi:Günel (Yusif) Məmmədova|Günel (Yusif) Məmmədova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Günel (Yusif) Məmmədova|müzakirə]]) 17:17, 3 may 2026 (UTC)
:[[VP:ŞƏXS]] səhifəsini oxuyun lütfən. Belə görürəm, şəxslə əlaqəlisiniz, zəhmət olmasa, onu da açıqlayın və həmçinin [[VP:Maraq toqquşması]], [[VP:Avtobioqrafiya]], [[VP:VND]] və [[VP:Sİİ]] səhifələrini oxuyun. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 20:39, 8 may 2026 (UTC)
::Salam Qədir bəli mən Araz Əşrəf oğlu Məmmədovun həyat yoldaşıyam və məqaləmdə verilmiş olan bütün məlumatları rəsmi sənədlərlətəsdiq etmişəm. Məqaləni yaratmağımda məqsədim artıq unudulmaqda olan silahsazlıq sənətinin Azərbaycanda yaşadan və onu dünyaya tanıtmaq istəyən adam haqqında geniş kütləyə məlumatın çatdırılmasıdır. Qeyd etdiyim istiqamətdə mənə köməklik göstərməyinizi Sizdən xahiş edirəm [[Xüsusi:Töhfələr/&amp;#126;2026-28041-74|&amp;#126;2026-28041-74]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:&amp;#126;2026-28041-74|müzakirə]]) 05:40, 9 may 2026 (UTC)
:::Lütfən qeyd etmiş olduğum keçidləri daxil olaraq oxuyun. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 05:41, 9 may 2026 (UTC)
::::Tövsiyələrinizlə tanış oldum və zənnimcə mən göstərilən məsələlər üzrə düzgün istinadlar etmişəm əgər səhvim varsa düzəlişlər etməmə köməklik edin lütfən. ödənişlər etməli olduğum üçün bunu hansı qaydada edim [[Xüsusi:Töhfələr/&amp;#126;2026-28041-74|&amp;#126;2026-28041-74]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:&amp;#126;2026-28041-74|müzakirə]]) 06:01, 9 may 2026 (UTC)
{{outdent}} [[VP:ƏSAS]] kriteriyasının tələblərini qarşılayan mənbələr əlavə edin məqaləyə. Mən belə istinadlar görmürəm məqalədə, bu halı ilə ensiklopedik deyil şəxs. Ödənişə gəlincə, Vikipediya məqaləsi üçün heç kiməsə ödəniş etməməlisiniz. [[VP:VND]] qaydasını xüsusilə diqqətinizə çatdırıram, çünki bura kimisə tanıtmaq platforması və ya məlumat bazası deyil, ensiklopediyadır. Əksinə, haqqında mənbələrdə geniş məlumat olan, fəaliyyətini geniş əhatə edən mənbələr olan və əhəmiyyət qazanmış şəxslər üçün məqalələr yazılır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 07:55, 9 may 2026 (UTC)

:Əfsuslar olsun ki mən hazırladığım qaralamanı tapıb ora daxil ola bilmirəm. lakin əmin edə bilərəm ki orada mən Araz müəllim haqqında yazılmış və dövlət kanalları üçün çəkilmiş bütün materialların dəqiq linklərin yerləşdirmişəm. [[İstifadəçi:Günel (Yusif) Məmmədova|Günel (Yusif) Məmmədova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Günel (Yusif) Məmmədova|müzakirə]]) 08:24, 9 may 2026 (UTC)
::Buyurun: [[Qaralama:Araz Əşrəf oğlu Məmmədov]]. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 08:37, 9 may 2026 (UTC)
:::Buyurun mənim təqdim etdiyim istinadlar. Əziyyət verdiyim üçün üzürlü hesab edin
:::# {{cite web |date=2020 |title=TARİXİ YAŞADAN ƏLLƏR—NAXÇIVANLI SİLAHSAZ |url=https://kiriminsesigazetesi.com/tarixi-yasadan-%C9%99ll%C9%99r-naxcivanli-silahsaz/ |publisher=kiriminsesigazetesi.com}}
:::# {{cite web |date=2018 |title=Məmmədov Araz Əşrəf oğlu |url=https://texnikikollec.ndu.edu.az/hey%C9%99t/3 |publisher=texnikikollec.ndu.edu.az}}
:::# {{cite web |date=2020 |title=Qədim el sənəti – Silahsazlıq |url=https://nuhcixan.az/news/cemiyyet/29400-qedim-el-seneti-silahsazliq |publisher=nuhcixan.az}}
:::# {{Cite web |author=Naxçıvan TV |title=Naxçıvanlı sənətkar Araz Məmmədovun əl işləri muzey fonduna daxil edilib |url=https://www.youtube.com/watch?v=G_aUgJDhtG4 |website=YouTube |language=az}}
:::# {{cite web |date=20 yanvar 2021 |title=Naxçıvanlı silahsazın əl işləri |url=https://aztv.az/az/news/11311/naxcivanli-silahsazin-el-isleri-video |publisher=AzTV}}
:::[[İstifadəçi:Günel (Yusif) Məmmədova|Günel (Yusif) Məmmədova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Günel (Yusif) Məmmədova|müzakirə]]) 08:42, 9 may 2026 (UTC)
{{outdent}} Bunları incələmişəm, kifayət deyil. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 08:44, 9 may 2026 (UTC)

:başqa məqalələri və əl işləri var onlarıda yerləşdirsəm olar mi? [[İstifadəçi:Günel (Yusif) Məmmədova|Günel (Yusif) Məmmədova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Günel (Yusif) Məmmədova|müzakirə]]) 08:46, 9 may 2026 (UTC)
::Şəxsin özü özü üçün mənbə kimi qeydə alınmır. Şəxslə bağlı digər [[VP:ƏSAS]] ödəyən mənbələr varsa, bəli, ata bilərsiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 08:49, 9 may 2026 (UTC)
:::mənbələri biz yaratmamışıq bunlar resmi dövlət mənbələridir. “Sənət və silah: ənənəvi Azərbaycan silahları rəssamların gözü ilə” sərgisinin kataloqu 30 oktyabr-16 noyabr 2025-ci il &quot;AZƏRBAYCANIN ƏNƏNƏVİ QISA TİYƏLİ SOYUQ SİLAHLARI: XƏNCƏR, QƏMƏ VƏ BEHBUDUN TARİXİ, FUNKSİONAL VƏ MƏDƏNİ ASPEKTLƏRİ&quot;. İRS jurnalında nəşr olunmuş məqaləsi &quot;ОРУЖЕЙНОЕ ДЕЛО В НАХЧЫВАНЕ&quot;  № 138, 2026 bunlar sayılır mı? [[İstifadəçi:Günel (Yusif) Məmmədova|Günel (Yusif) Məmmədova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Günel (Yusif) Məmmədova|müzakirə]]) 09:26, 9 may 2026 (UTC)
::::Xeyr. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 16:11, 26 may 2026 (UTC)

== İlkin Namazov ==

Hörmətli icma, mən dünya rekordu sahibi və beynəlxalq dərəcəli idmançı İlkin Namazov haqqında məqalə yaratmışdım, lakin silindi. Əlimdə dövlət xəbər agentliklərinin (məsələn: Azərtac, Apasport və s.) rəsmi linkləri var. Şəxs ABFF-nin rəsmi üzvüdür. Zəhmət olmasa, hansı qaydanı pozduğumu bildirin və ya məqaləni bərpa edin ki, çatışmazlıqları düzəldim [[İstifadəçi:Lifter2024|Lifter2024]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lifter2024|müzakirə]]) 13:56, 29 aprel 2026 (UTC)

:Həmin şəxslə əlaqəniz nədir? [[VP:Maraq toqquşması]] və [[VP:Avtobioqrafiya]] səhifələrini oxuyun. [[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/İlkin_Namazov|Buradakı keçidləri]] də oxuyun. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 20:10, 8 may 2026 (UTC)

== Wikipedia linkinin itməsi haqqında ==

Salam.

Mən Bəndəliyev Rövşən Əlifağa oğlu riyaziyyat üzrə elmlər doktoru və professor elmi adını daşıyıram. Mənim fəaliyyətim əsasən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasıın(AMEA) Riyaziyyat İnstitutu ilə bağlı olub(1999-cu ildən hal-hazıra kimi). Həmçinin, AMEA-nın professorlarının koordinasiya şurasının sədri olmuşam . 2016 və yaxud 2017-ci ildə mənim wikipedia səhifəm mövcud idi. Lakin bu yaxınlarda nədənsə bu səhifə silinib. 

Xahiş edirəm ki, bunu araşdırmaq üçün mənə kömək edəsiniz.

Hörmətlə,

Bəndəliyev Rövşən [[Xüsusi:Töhfələr/&amp;#126;2026-30662-81|&amp;#126;2026-30662-81]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:&amp;#126;2026-30662-81|müzakirə]]) 06:40, 22 may 2026 (UTC)
: Salam məqalə vəziyyətinə görə müzakirə əsasında [[Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Rövşən Bəndəliyev|silinmişdir]]. Əgər şəxsin [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (elm xadimləri)]] tələblərinə cavab verdiyini düşünürsünüzsə (əgər dediyiniz dərəcəyə sahibdir və bunu təsdiq edəcək etibarlı mənbələr varsa uyğundur(diplomunun şəkli vikipediya üçün mənbə deyil)) məqaləni [[Qaralama:Rövşən Bəndəliyev|qaralamada]] yaradıb bərpa üçün təqdim edə bilərsiz.([[Vikipediya:Bərpa üçün namizəd səhifələr]]) Özünüz haqqında məqalə yaratmaq məsləhət görülmür. Həmçinin bu qaydalarla da tanış olun:
:*[[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (elm xadimləri)]] 
:*[[Vikipediya:Yoxlanıla bilmə]] 
:*[[Vikipediya:Avtobioqrafiya]]
: İstifadəçi hesabı yaratmağınız ünsiyyəti daha rahat edəcək. Başqa sualınız varsa bura əlavə edə bilərsiz — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 06:51, 22 may 2026 (UTC)

== [[:Vikipediya:Məsuliyyətdən imtina|Vikipediya:Məsuliyyətdən imtina]] üçün kömək paneli sualı (22:53, 27 may 2026) ==

Hamiya salamlar yeniye zehmet olmasa mene komek ederdiz ki men nece meqale yaradim ve sekil paylaşim --[[İstifadəçi:Sakir Tagiyev|Sakir Tagiyev]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sakir Tagiyev|müzakirə]]) 22:53, 27 may 2026 (UTC)

== [[:İstifadəçi:X.T.S.F|İstifadəçi:X.T.S.F]] üçün kömək paneli sualı (22:38, 21 iyun 2026) ==

Məqalənin adını necə dəyişim? --[[İstifadəçi:X.T.S.F|X.T.S.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:X.T.S.F|müzakirə]]) 22:38, 21 iyun 2026 (UTC)
: Salam. Hansı məqaləni, necə adlandırmaq istəyirdiz? — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 08:33, 22 iyun 2026 (UTC)

== [[:Biləsər|Biləsər]] üçün kömək paneli sualı (16:49, 23 iyun 2026) ==

mərkəzi hündürlüy düzgün yazılmayıb --[[İstifadəçi:Ozerpasasoy|Ozerpasasoy]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ozerpasasoy|müzakirə]]) 16:49, 23 iyun 2026 (UTC)

== Biləsər kəndi haqqında əlavə məlumatlar ==

geniş məlumat vermək istəyirəm  [[İstifadəçi:Ozerpasasoy|Ozerpasasoy]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ozerpasasoy|müzakirə]]) 16:52, 23 iyun 2026 (UTC)

== Məqalənin qaralama statusundan çıxarılmasını istəyirəm ==

Salam mən məqaləmdə düzəlişlər etdim xahiş edirəm zəhmət olmasa baxış keçirərdiz.və məqaləmi qaralama statusundan çıxarıb yayınlayardız.Öncədən təşəkkürlər.
[https://az.wikipedia.org/wiki/Qaralama:F%C9%99rid_Ta%C4%9F%C4%B1zad%C9%99] [[İstifadəçi:X.T.S.F|X.T.S.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:X.T.S.F|müzakirə]]) 00:53, 24 iyun 2026 (UTC)

== Qaralamanin esas meqaleye kocurulmesi  ==

Salam. Yeni istifadəçi olduğum üçün qaralamamı əsas məqaləyə köçürə (adını dəyişdirə) bilmirəm. Zəhmət olmasa, İstifadəçi:Vefadar Axundov/Qaralama səhifəmi &quot;Vəfadar Axundov&quot; adı ilə əsas məqalə bölməsinə köçürməyə kömək edəsiniz. Təşəkkürlər! [[İstifadəçi:Vefadar Axundov|Vefadar Axundov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Vefadar Axundov|müzakirə]]) 16:45, 24 iyun 2026 (UTC)
: Salam. [[Vikipediya:Vikipediya nə deyil?]], [[Vikipediya:Süni intellektdən istifadə]], [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (şəxslər)]] qaydaları ilə tanış olun. Məqalənin vəziyyəti, o cümlədən şəxsin əhəmiyyətini göstərən mənbələrin olmaması məqalənən əsas fəzaya köçürülməsinə şərait yaratmır — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 16:48, 24 iyun 2026 (UTC)

== [[:Vikipediya:Məqalə sehrbazı|Vikipediya:Məqalə sehrbazı]] üçün kömək paneli sualı (06:23, 30 iyun 2026) ==

Necə səhifə yaradım --[[İstifadəçi:Ziyafət Həbibova|Ziyafət Həbibova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ziyafət Həbibova|müzakirə]]) 06:23, 30 iyun 2026 (UTC)

== [[:Ziyafət Həbibova|Ziyafət Həbibova]] üçün kömək paneli sualı (06:34, 30 iyun 2026) ==

Formanı necə əldə edim --[[İstifadəçi:Ziyafət Həbibova|Ziyafət Həbibova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ziyafət Həbibova|müzakirə]]) 06:34, 30 iyun 2026 (UTC)

== [[:İstifadəçi:Rafik Salmanov|İstifadəçi:Rafik Salmanov]] üçün kömək paneli sualı (23:15, 2 iyul 2026) ==

Salam mən öyrənmək istəyirdim paylaşımın silinmə səbəbi nədir --[[İstifadəçi:Rafik Salmanov|Rafik Salmanov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Rafik Salmanov|müzakirə]]) 23:15, 2 iyul 2026 (UTC)

:Silinmiş səhifəyə daxil olarsanız orada bu barədə müvafiq məlumatı görəcəksiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 23:17, 2 iyul 2026 (UTC)

== [[:İstifadəçi:İsmayılzadə Elçin Kamal oğlu|İstifadəçi:İsmayılzadə Elçin Kamal oğlu]] üçün kömək paneli sualı (17:58, 6 iyul 2026) ==

Salamlar 
Şəkilini necə əlavə edim --[[İstifadəçi:İsmayılzadə Elçin Kamal oğlu|İsmayılzadə Elçin Kamal oğlu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:İsmayılzadə Elçin Kamal oğlu|müzakirə]]) 17:58, 6 iyul 2026 (UTC)

== [[:Ebis Hesenov|Ebis Hesenov]] üçün kömək paneli sualı (01:55, 9 iyul 2026) ==

Necə yaradım vikipediya birdənki eləməmişəmee --[[İstifadəçi:Ebis Hesenov|Ebis Hesenov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ebis Hesenov|müzakirə]]) 01:55, 9 iyul 2026 (UTC)

== Qaralama:Jiyutaido məqaləsinin əsas ad məkanına köçürülməsi ==
&lt;div class=&quot;cd-moveMark&quot;&gt;''[[Vikipediya:Kənd meydanı#Qaralama:Jiyutaido məqaləsinin əsas ad məkanına köçürülməsi]] səhifəsindən köçürüldü.  Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 21:46, 9 iyul 2026 (UTC) ''&lt;/div&gt;

Salam, hörmətli Vikipediya icması.

Son müddətdə Qaralama:Jiyutaido məqaləsi üzərində geniş işlənmişdir. Məqalə etibarlı və müstəqil mənbələrlə zənginləşdirilmiş, mətn Vikipediyanın neytral baxış bucağına uyğunlaşdırılmış, ensiklopedik üslubda yenidən redaktə edilmiş və strukturlaşdırılmışdır.

Məqalədə idman növünün tarixi, beynəlxalq fəaliyyəti, federasiya və təşkilatlanma sistemi, yarışları və digər bölmələr müvafiq istinadlarla təqdim edilmişdir.

Xahiş edirəm, məqaləni nəzərdən keçirəsiniz. Əgər Vikipediyanın tələblərinə uyğun hesab olunarsa, Qaralama:Jiyutaido səhifəsinin Jiyutaido adı ilə əsas ad məkanına köçürülməsinə kömək etməyinizi xahiş edirəm.

Rəy və təkliflərinizi məmnuniyyətlə nəzərə alacağam. Təşəkkür edirəm. [[İstifadəçi:Azizlimuhammed2007|Azizlimuhammed2007]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Azizlimuhammed2007|müzakirə]]) 21:38, 9 iyul 2026 (UTC)
:@[[İstifadəçi:Azizlimuhammed2007|Azizlimuhammed2007]] fikrimcə bu mövzu ensiklopedik deyil. Ola bilər ki, mövzu mənə tanış deyil. Digər yoldaşlar da fikir bildirsə yaxşıolardı.  [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 05:09, 10 iyul 2026 (UTC)
::Salam Araz bəy, sualınız üçün təşəkkür edirəm. Jiyutaido, 2008-ci ildən 
::Azərbaycanda fəaliyyət göstərən və beynəlxalq səviyyədə (dünya çempionatları, 
::Avropa çempionatları, Afrika və Asiya kubokları daxil olmaqla) tanınan bir 
::döyüş idman növüdür. Əhəmiyyətliliyi ilə bağlı bəzi əlavə mənbələr:
::- AZƏRTAC-ın rəsmi xəbərləri (dövlət informasiya agentliyi)
::- Rusiya Federasiyasının bir sıra regionlarında rəsmi dövlət idman akkreditasiyası
::- International Fair Play Committee (CIFP) və digər beynəlxalq idman 
::  təşkilatlarının üzvlük təsdiqləri
::Əlavə mənbə və ya redaktə tələb olunarsa, məmnuniyyətlə əməkdaşlıq edərəm. [[İstifadəçi:Azizlimuhammed2007|Azizlimuhammed2007]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Azizlimuhammed2007|müzakirə]]) 22:30, 10 iyul 2026 (UTC)

== &quot;Azərbaycan Ssenaristlər Gildiyası&quot; məqaləsinin əsas ad məkanına köçürülməsi ilə bağlı kömək ==

Salam. &quot;İstifadəçi:Nijatdadashov/Qaralama&quot; səhifəsində &quot;Azərbaycan Ssenaristlər Gildiyası&quot; adlı məqalə hazırlamışam. Məqalə mənbələr, şəkillər və infoqutu ilə tamamlanıb. Lakin hesabımda &quot;Daşı&quot; (Move) hüququ görünmür. Zəhmət olmasa məqaləni əsas ad məkanına &quot;Azərbaycan Ssenaristlər Gildiyası&quot; adı ilə köçürməyə kömək edə bilərsiniz? Təşəkkür edirəm. [[İstifadəçi:Nijatdadashov|Nijatdadashov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nijatdadashov|müzakirə]]) 17:44, 15 iyul 2026 (UTC)
: Köçürdüm. Bu məqaləni yaratmağı mən də planlaşdırırdım. Təşəkkürlər! [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 18:00, 15 iyul 2026 (UTC)
::Maraq toqquşması var məqalədə. Gildiyanın sədri ilə məqaləni yaradan eyni şəxsdir. Bir qədər PR xarakterli məqalədir. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 20:11, 15 iyul 2026 (UTC)
:::Salam. Diqqətinizə görə təşəkkür edirik. Hesabın adı Nijat Dadaşov olsa da, hesab Gildiyanın fəaliyyətinə kömək edən komanda tərəfindən idarə olunur. Məqalənin məqsədi hər hansı şəxsin PR-ı deyil, yeni yaradılmış Azərbaycan Ssenaristlər Gildiyası haqqında ensiklopedik və mənbələrə əsaslanan məlumat təqdim etməkdir. Əgər məqalədə ensiklopedik üsluba uyğun olmayan və ya reklam xarakterli ifadələr varsa, onları Vikipediyanın qaydalarına uyğun şəkildə düzəltməyə və neytral mətnlə əvəz etməyə hazırıq. Təşəkkür edirik. [[İstifadəçi:Nijatdadashov|Nijatdadashov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nijatdadashov|müzakirə]]) 20:29, 15 iyul 2026 (UTC)
:::: @[[İstifadəçi:Nijatdadashov|Nijatdadashov]], buna icazə verilmir, ortaq hesablar Vikipediyada qadağandır: [[VP:ROL]]. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 20:32, 15 iyul 2026 (UTC)
:::::Çıxış yolu kimi bizə necə bir məsləhət verərdiniz? Yeni bir hesabla bu məqaləni əlavə edək? [[İstifadəçi:Nijatdadashov|Nijatdadashov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nijatdadashov|müzakirə]]) 20:33, 15 iyul 2026 (UTC)
:::::: Hesabı təkcə 1 nəfər idarə etməli və istifadəçi adı da dəyişdirilməlidir. [[Vikipediya:İstifadəçi adının dəyişdirilməsi]] səhifəsinə baxın. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 20:39, 15 iyul 2026 (UTC)
:::::::Təşəkkür edirəm. İstifadəçi adımın dəyişdirilməsi üçün müraciət etdim. [[İstifadəçi:Nijatdadashov|Nijatdadashov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nijatdadashov|müzakirə]]) 20:48, 15 iyul 2026 (UTC)

== [[:Vikipediya:Məqalə istəkləri|Vikipediya:Məqalə istəkləri]] üçün kömək paneli sualı (02:03, 16 iyul 2026) ==

Salam.Men bir alim haqqinda vikipediya yaratmaq isteyirem --[[İstifadəçi:Sahin Alis|Sahin Alis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sahin Alis|müzakirə]]) 02:03, 16 iyul 2026 (UTC)

== Rename ==

Profil adımı necə dəyişə bilərəm [[İstifadəçi:AKamilla|AKamilla]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:AKamilla|müzakirə]]) 09:14, 3 avqust 2026 (UTC)
: Salam. [[Vikipediya:İstifadəçi adının dəyişdirilməsi]] səhifəsində müraciət edin — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 09:16, 3 avqust 2026 (UTC)
::Təşəkkür edirəm [[İstifadəçi:AKamilla|AKamilla]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:AKamilla|müzakirə]]) 10:06, 3 avqust 2026 (UTC)

== Aktyor Emin Abışov haqqında ensiklopedik məqalənin yaradılması barədə ==

Salam, hörmətli Vikipediya idarəçiləri və redaktorları.Mən, Azərbaycan mənşəli, hal-hazırda Türkiyədə fəaliyyət göstərən peşəkar aktyor Emin Abışov (Emin Abishov) haqqında ensiklopedik məqalənin yaradılması üçün müraciət edirəm. Bildirmək istəyirəm ki, fəaliyyətim həm yerli, həm də beynəlxalq miqyaslı tarixi və müasir layihələri əhatə edir.Məqalənin ensiklopedik tanınmışlıq (notability) kriteriyalarına uyğunluğunu təsdiq edən əsas məqamlar:Kuruluş Orhan (Bozdağ Film): Serialda 'Kayı Alp' obrazını canlandırmışam.Bozkır Arslanı Celaleddin: İki mövsüm ərzində başrolun muhafızı rolunda çıxış etmişəm.Arka Sokaklar: Serialın 20-ci mövsüm finalında (751-ci bölüm) iştirak etmişəm.IMDb və Kinobiz.az: Beynəlxalq və yerli kino bazalarında profilim və filmoqrafiyam mövcuddur.Məqalənin bitərəf (neytral) tonda və müstəqil mənbələrə istinad edilərək yaradılmasında köməkliyinizi xahiş edirəm. Şəxsim haqqında bütün rəsmi məlumatları və müstəqil media linklərini təqdim etməyə hazıram.Hörmətlə,Emin Abışov [[Xüsusi:Töhfələr/&amp;#126;2026-43124-18|&amp;#126;2026-43124-18]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:&amp;#126;2026-43124-18|müzakirə]]) 00:04, 4 avqust 2026 (UTC)

:Özünüz və maraqlarınız olan mövzularda məqalələr yazmaq tövsiyə edilmir, [[VP:AVTO]] səhifəsini oxuyun. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 09:51, 4 avqust 2026 (UTC)

== Kömək paneli sualı (16:44, 8 avqust 2026) ==

Salam.Məqaləyə Yeni başlıq və şəkil necə əlavə edilir? --[[İstifadəçi:Brave28|Brave28]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Brave28|müzakirə]]) 16:44, 8 avqust 2026 (UTC)

== [[:Məhərrəmov Tərlan Ramazan oğlu|Məhərrəmov Tərlan Ramazan oğlu]] üçün kömək paneli sualı (07:32, 19 avqust 2026) ==

Şəkili haradan əlavə edə bilərəm --[[İstifadəçi:Turan2005|Turan2005]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Turan2005|müzakirə]]) 07:32, 19 avqust 2026 (UTC)

== [[:Uşaqlıq (anatomiya)|Uşaqlıq (anatomiya)]] üçün kömək paneli sualı (22:34, 19 avqust 2026) ==

Sess --[[İstifadəçi:Yusif bxbd|Yusif bxbd]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yusif bxbd|müzakirə]]) 22:34, 19 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ij3r0y0p3k118mk1wyvk4f3knlhvzqm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042242</id>
      <parentid>9041921</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T11:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qədir</username>
        <id>136647</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Yusif bxbd|Yusif bxbd]] ([[User talk:Yusif bxbd|müzakirə]]) tərəfindən edilmiş [[Special:Diff/9041921|9041921]] nömrəli redaktə geri qaytarıldı, test məqsədli dəyişiklik; lütfən [[Xüsusi:İstifadəçiSəhifəm/Qaralama|qaralama dəftərinizdən]] istifadə edin</comment>
      <origin>9042242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22240" sha1="b81qqv9e6neg2me0dbrghv3pdayt39x" xml:space="preserve">{{/Giriş}}
&lt;!-- LÜTFƏN, ŞƏRH, MÜRACİƏT VƏ SUALLARINIZI BU SƏTİRDƏN AŞAĞIDA QEYD EDİN. ƏN SON MÜRACİƏTLƏRİNİZİ ƏN AŞAĞIYA ƏLAVƏ EDİN. --&gt;

== məqalənin qaralamadan köçürülməsi ==

Salam. Mən Qaralama:Araz Əşrəf oğlu Məmmədov məqaləsini bitirmişəm, lakin adını dəyişmək (əsas bölməyə keçirmək) funksiyası məndə aktiv deyil. Zəhmət olmasa, onu əsas bölməyə köçürə bilərsiniz? [[İstifadəçi:Günel (Yusif) Məmmədova|Günel (Yusif) Məmmədova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Günel (Yusif) Məmmədova|müzakirə]]) 08:41, 25 aprel 2026 (UTC)

:Zəhmət olmasa, bu müraciətə baxardınız [[İstifadəçi:Günel (Yusif) Məmmədova|Günel (Yusif) Məmmədova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Günel (Yusif) Məmmədova|müzakirə]]) 17:17, 3 may 2026 (UTC)
:[[VP:ŞƏXS]] səhifəsini oxuyun lütfən. Belə görürəm, şəxslə əlaqəlisiniz, zəhmət olmasa, onu da açıqlayın və həmçinin [[VP:Maraq toqquşması]], [[VP:Avtobioqrafiya]], [[VP:VND]] və [[VP:Sİİ]] səhifələrini oxuyun. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 20:39, 8 may 2026 (UTC)
::Salam Qədir bəli mən Araz Əşrəf oğlu Məmmədovun həyat yoldaşıyam və məqaləmdə verilmiş olan bütün məlumatları rəsmi sənədlərlətəsdiq etmişəm. Məqaləni yaratmağımda məqsədim artıq unudulmaqda olan silahsazlıq sənətinin Azərbaycanda yaşadan və onu dünyaya tanıtmaq istəyən adam haqqında geniş kütləyə məlumatın çatdırılmasıdır. Qeyd etdiyim istiqamətdə mənə köməklik göstərməyinizi Sizdən xahiş edirəm [[Xüsusi:Töhfələr/&amp;#126;2026-28041-74|&amp;#126;2026-28041-74]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:&amp;#126;2026-28041-74|müzakirə]]) 05:40, 9 may 2026 (UTC)
:::Lütfən qeyd etmiş olduğum keçidləri daxil olaraq oxuyun. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 05:41, 9 may 2026 (UTC)
::::Tövsiyələrinizlə tanış oldum və zənnimcə mən göstərilən məsələlər üzrə düzgün istinadlar etmişəm əgər səhvim varsa düzəlişlər etməmə köməklik edin lütfən. ödənişlər etməli olduğum üçün bunu hansı qaydada edim [[Xüsusi:Töhfələr/&amp;#126;2026-28041-74|&amp;#126;2026-28041-74]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:&amp;#126;2026-28041-74|müzakirə]]) 06:01, 9 may 2026 (UTC)
{{outdent}} [[VP:ƏSAS]] kriteriyasının tələblərini qarşılayan mənbələr əlavə edin məqaləyə. Mən belə istinadlar görmürəm məqalədə, bu halı ilə ensiklopedik deyil şəxs. Ödənişə gəlincə, Vikipediya məqaləsi üçün heç kiməsə ödəniş etməməlisiniz. [[VP:VND]] qaydasını xüsusilə diqqətinizə çatdırıram, çünki bura kimisə tanıtmaq platforması və ya məlumat bazası deyil, ensiklopediyadır. Əksinə, haqqında mənbələrdə geniş məlumat olan, fəaliyyətini geniş əhatə edən mənbələr olan və əhəmiyyət qazanmış şəxslər üçün məqalələr yazılır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 07:55, 9 may 2026 (UTC)

:Əfsuslar olsun ki mən hazırladığım qaralamanı tapıb ora daxil ola bilmirəm. lakin əmin edə bilərəm ki orada mən Araz müəllim haqqında yazılmış və dövlət kanalları üçün çəkilmiş bütün materialların dəqiq linklərin yerləşdirmişəm. [[İstifadəçi:Günel (Yusif) Məmmədova|Günel (Yusif) Məmmədova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Günel (Yusif) Məmmədova|müzakirə]]) 08:24, 9 may 2026 (UTC)
::Buyurun: [[Qaralama:Araz Əşrəf oğlu Məmmədov]]. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 08:37, 9 may 2026 (UTC)
:::Buyurun mənim təqdim etdiyim istinadlar. Əziyyət verdiyim üçün üzürlü hesab edin
:::# {{cite web |date=2020 |title=TARİXİ YAŞADAN ƏLLƏR—NAXÇIVANLI SİLAHSAZ |url=https://kiriminsesigazetesi.com/tarixi-yasadan-%C9%99ll%C9%99r-naxcivanli-silahsaz/ |publisher=kiriminsesigazetesi.com}}
:::# {{cite web |date=2018 |title=Məmmədov Araz Əşrəf oğlu |url=https://texnikikollec.ndu.edu.az/hey%C9%99t/3 |publisher=texnikikollec.ndu.edu.az}}
:::# {{cite web |date=2020 |title=Qədim el sənəti – Silahsazlıq |url=https://nuhcixan.az/news/cemiyyet/29400-qedim-el-seneti-silahsazliq |publisher=nuhcixan.az}}
:::# {{Cite web |author=Naxçıvan TV |title=Naxçıvanlı sənətkar Araz Məmmədovun əl işləri muzey fonduna daxil edilib |url=https://www.youtube.com/watch?v=G_aUgJDhtG4 |website=YouTube |language=az}}
:::# {{cite web |date=20 yanvar 2021 |title=Naxçıvanlı silahsazın əl işləri |url=https://aztv.az/az/news/11311/naxcivanli-silahsazin-el-isleri-video |publisher=AzTV}}
:::[[İstifadəçi:Günel (Yusif) Məmmədova|Günel (Yusif) Məmmədova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Günel (Yusif) Məmmədova|müzakirə]]) 08:42, 9 may 2026 (UTC)
{{outdent}} Bunları incələmişəm, kifayət deyil. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 08:44, 9 may 2026 (UTC)

:başqa məqalələri və əl işləri var onlarıda yerləşdirsəm olar mi? [[İstifadəçi:Günel (Yusif) Məmmədova|Günel (Yusif) Məmmədova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Günel (Yusif) Məmmədova|müzakirə]]) 08:46, 9 may 2026 (UTC)
::Şəxsin özü özü üçün mənbə kimi qeydə alınmır. Şəxslə bağlı digər [[VP:ƏSAS]] ödəyən mənbələr varsa, bəli, ata bilərsiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 08:49, 9 may 2026 (UTC)
:::mənbələri biz yaratmamışıq bunlar resmi dövlət mənbələridir. “Sənət və silah: ənənəvi Azərbaycan silahları rəssamların gözü ilə” sərgisinin kataloqu 30 oktyabr-16 noyabr 2025-ci il &quot;AZƏRBAYCANIN ƏNƏNƏVİ QISA TİYƏLİ SOYUQ SİLAHLARI: XƏNCƏR, QƏMƏ VƏ BEHBUDUN TARİXİ, FUNKSİONAL VƏ MƏDƏNİ ASPEKTLƏRİ&quot;. İRS jurnalında nəşr olunmuş məqaləsi &quot;ОРУЖЕЙНОЕ ДЕЛО В НАХЧЫВАНЕ&quot;  № 138, 2026 bunlar sayılır mı? [[İstifadəçi:Günel (Yusif) Məmmədova|Günel (Yusif) Məmmədova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Günel (Yusif) Məmmədova|müzakirə]]) 09:26, 9 may 2026 (UTC)
::::Xeyr. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 16:11, 26 may 2026 (UTC)

== İlkin Namazov ==

Hörmətli icma, mən dünya rekordu sahibi və beynəlxalq dərəcəli idmançı İlkin Namazov haqqında məqalə yaratmışdım, lakin silindi. Əlimdə dövlət xəbər agentliklərinin (məsələn: Azərtac, Apasport və s.) rəsmi linkləri var. Şəxs ABFF-nin rəsmi üzvüdür. Zəhmət olmasa, hansı qaydanı pozduğumu bildirin və ya məqaləni bərpa edin ki, çatışmazlıqları düzəldim [[İstifadəçi:Lifter2024|Lifter2024]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lifter2024|müzakirə]]) 13:56, 29 aprel 2026 (UTC)

:Həmin şəxslə əlaqəniz nədir? [[VP:Maraq toqquşması]] və [[VP:Avtobioqrafiya]] səhifələrini oxuyun. [[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/İlkin_Namazov|Buradakı keçidləri]] də oxuyun. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 20:10, 8 may 2026 (UTC)

== Wikipedia linkinin itməsi haqqında ==

Salam.

Mən Bəndəliyev Rövşən Əlifağa oğlu riyaziyyat üzrə elmlər doktoru və professor elmi adını daşıyıram. Mənim fəaliyyətim əsasən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasıın(AMEA) Riyaziyyat İnstitutu ilə bağlı olub(1999-cu ildən hal-hazıra kimi). Həmçinin, AMEA-nın professorlarının koordinasiya şurasının sədri olmuşam . 2016 və yaxud 2017-ci ildə mənim wikipedia səhifəm mövcud idi. Lakin bu yaxınlarda nədənsə bu səhifə silinib. 

Xahiş edirəm ki, bunu araşdırmaq üçün mənə kömək edəsiniz.

Hörmətlə,

Bəndəliyev Rövşən [[Xüsusi:Töhfələr/&amp;#126;2026-30662-81|&amp;#126;2026-30662-81]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:&amp;#126;2026-30662-81|müzakirə]]) 06:40, 22 may 2026 (UTC)
: Salam məqalə vəziyyətinə görə müzakirə əsasında [[Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Rövşən Bəndəliyev|silinmişdir]]. Əgər şəxsin [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (elm xadimləri)]] tələblərinə cavab verdiyini düşünürsünüzsə (əgər dediyiniz dərəcəyə sahibdir və bunu təsdiq edəcək etibarlı mənbələr varsa uyğundur(diplomunun şəkli vikipediya üçün mənbə deyil)) məqaləni [[Qaralama:Rövşən Bəndəliyev|qaralamada]] yaradıb bərpa üçün təqdim edə bilərsiz.([[Vikipediya:Bərpa üçün namizəd səhifələr]]) Özünüz haqqında məqalə yaratmaq məsləhət görülmür. Həmçinin bu qaydalarla da tanış olun:
:*[[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (elm xadimləri)]] 
:*[[Vikipediya:Yoxlanıla bilmə]] 
:*[[Vikipediya:Avtobioqrafiya]]
: İstifadəçi hesabı yaratmağınız ünsiyyəti daha rahat edəcək. Başqa sualınız varsa bura əlavə edə bilərsiz — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 06:51, 22 may 2026 (UTC)

== [[:Vikipediya:Məsuliyyətdən imtina|Vikipediya:Məsuliyyətdən imtina]] üçün kömək paneli sualı (22:53, 27 may 2026) ==

Hamiya salamlar yeniye zehmet olmasa mene komek ederdiz ki men nece meqale yaradim ve sekil paylaşim --[[İstifadəçi:Sakir Tagiyev|Sakir Tagiyev]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sakir Tagiyev|müzakirə]]) 22:53, 27 may 2026 (UTC)

== [[:İstifadəçi:X.T.S.F|İstifadəçi:X.T.S.F]] üçün kömək paneli sualı (22:38, 21 iyun 2026) ==

Məqalənin adını necə dəyişim? --[[İstifadəçi:X.T.S.F|X.T.S.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:X.T.S.F|müzakirə]]) 22:38, 21 iyun 2026 (UTC)
: Salam. Hansı məqaləni, necə adlandırmaq istəyirdiz? — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 08:33, 22 iyun 2026 (UTC)

== [[:Biləsər|Biləsər]] üçün kömək paneli sualı (16:49, 23 iyun 2026) ==

mərkəzi hündürlüy düzgün yazılmayıb --[[İstifadəçi:Ozerpasasoy|Ozerpasasoy]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ozerpasasoy|müzakirə]]) 16:49, 23 iyun 2026 (UTC)

== Biləsər kəndi haqqında əlavə məlumatlar ==

geniş məlumat vermək istəyirəm  [[İstifadəçi:Ozerpasasoy|Ozerpasasoy]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ozerpasasoy|müzakirə]]) 16:52, 23 iyun 2026 (UTC)

== Məqalənin qaralama statusundan çıxarılmasını istəyirəm ==

Salam mən məqaləmdə düzəlişlər etdim xahiş edirəm zəhmət olmasa baxış keçirərdiz.və məqaləmi qaralama statusundan çıxarıb yayınlayardız.Öncədən təşəkkürlər.
[https://az.wikipedia.org/wiki/Qaralama:F%C9%99rid_Ta%C4%9F%C4%B1zad%C9%99] [[İstifadəçi:X.T.S.F|X.T.S.F]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:X.T.S.F|müzakirə]]) 00:53, 24 iyun 2026 (UTC)

== Qaralamanin esas meqaleye kocurulmesi  ==

Salam. Yeni istifadəçi olduğum üçün qaralamamı əsas məqaləyə köçürə (adını dəyişdirə) bilmirəm. Zəhmət olmasa, İstifadəçi:Vefadar Axundov/Qaralama səhifəmi &quot;Vəfadar Axundov&quot; adı ilə əsas məqalə bölməsinə köçürməyə kömək edəsiniz. Təşəkkürlər! [[İstifadəçi:Vefadar Axundov|Vefadar Axundov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Vefadar Axundov|müzakirə]]) 16:45, 24 iyun 2026 (UTC)
: Salam. [[Vikipediya:Vikipediya nə deyil?]], [[Vikipediya:Süni intellektdən istifadə]], [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (şəxslər)]] qaydaları ilə tanış olun. Məqalənin vəziyyəti, o cümlədən şəxsin əhəmiyyətini göstərən mənbələrin olmaması məqalənən əsas fəzaya köçürülməsinə şərait yaratmır — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 16:48, 24 iyun 2026 (UTC)

== [[:Vikipediya:Məqalə sehrbazı|Vikipediya:Məqalə sehrbazı]] üçün kömək paneli sualı (06:23, 30 iyun 2026) ==

Necə səhifə yaradım --[[İstifadəçi:Ziyafət Həbibova|Ziyafət Həbibova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ziyafət Həbibova|müzakirə]]) 06:23, 30 iyun 2026 (UTC)

== [[:Ziyafət Həbibova|Ziyafət Həbibova]] üçün kömək paneli sualı (06:34, 30 iyun 2026) ==

Formanı necə əldə edim --[[İstifadəçi:Ziyafət Həbibova|Ziyafət Həbibova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ziyafət Həbibova|müzakirə]]) 06:34, 30 iyun 2026 (UTC)

== [[:İstifadəçi:Rafik Salmanov|İstifadəçi:Rafik Salmanov]] üçün kömək paneli sualı (23:15, 2 iyul 2026) ==

Salam mən öyrənmək istəyirdim paylaşımın silinmə səbəbi nədir --[[İstifadəçi:Rafik Salmanov|Rafik Salmanov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Rafik Salmanov|müzakirə]]) 23:15, 2 iyul 2026 (UTC)

:Silinmiş səhifəyə daxil olarsanız orada bu barədə müvafiq məlumatı görəcəksiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 23:17, 2 iyul 2026 (UTC)

== [[:İstifadəçi:İsmayılzadə Elçin Kamal oğlu|İstifadəçi:İsmayılzadə Elçin Kamal oğlu]] üçün kömək paneli sualı (17:58, 6 iyul 2026) ==

Salamlar 
Şəkilini necə əlavə edim --[[İstifadəçi:İsmayılzadə Elçin Kamal oğlu|İsmayılzadə Elçin Kamal oğlu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:İsmayılzadə Elçin Kamal oğlu|müzakirə]]) 17:58, 6 iyul 2026 (UTC)

== [[:Ebis Hesenov|Ebis Hesenov]] üçün kömək paneli sualı (01:55, 9 iyul 2026) ==

Necə yaradım vikipediya birdənki eləməmişəmee --[[İstifadəçi:Ebis Hesenov|Ebis Hesenov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ebis Hesenov|müzakirə]]) 01:55, 9 iyul 2026 (UTC)

== Qaralama:Jiyutaido məqaləsinin əsas ad məkanına köçürülməsi ==
&lt;div class=&quot;cd-moveMark&quot;&gt;''[[Vikipediya:Kənd meydanı#Qaralama:Jiyutaido məqaləsinin əsas ad məkanına köçürülməsi]] səhifəsindən köçürüldü.  Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 21:46, 9 iyul 2026 (UTC) ''&lt;/div&gt;

Salam, hörmətli Vikipediya icması.

Son müddətdə Qaralama:Jiyutaido məqaləsi üzərində geniş işlənmişdir. Məqalə etibarlı və müstəqil mənbələrlə zənginləşdirilmiş, mətn Vikipediyanın neytral baxış bucağına uyğunlaşdırılmış, ensiklopedik üslubda yenidən redaktə edilmiş və strukturlaşdırılmışdır.

Məqalədə idman növünün tarixi, beynəlxalq fəaliyyəti, federasiya və təşkilatlanma sistemi, yarışları və digər bölmələr müvafiq istinadlarla təqdim edilmişdir.

Xahiş edirəm, məqaləni nəzərdən keçirəsiniz. Əgər Vikipediyanın tələblərinə uyğun hesab olunarsa, Qaralama:Jiyutaido səhifəsinin Jiyutaido adı ilə əsas ad məkanına köçürülməsinə kömək etməyinizi xahiş edirəm.

Rəy və təkliflərinizi məmnuniyyətlə nəzərə alacağam. Təşəkkür edirəm. [[İstifadəçi:Azizlimuhammed2007|Azizlimuhammed2007]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Azizlimuhammed2007|müzakirə]]) 21:38, 9 iyul 2026 (UTC)
:@[[İstifadəçi:Azizlimuhammed2007|Azizlimuhammed2007]] fikrimcə bu mövzu ensiklopedik deyil. Ola bilər ki, mövzu mənə tanış deyil. Digər yoldaşlar da fikir bildirsə yaxşıolardı.  [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 05:09, 10 iyul 2026 (UTC)
::Salam Araz bəy, sualınız üçün təşəkkür edirəm. Jiyutaido, 2008-ci ildən 
::Azərbaycanda fəaliyyət göstərən və beynəlxalq səviyyədə (dünya çempionatları, 
::Avropa çempionatları, Afrika və Asiya kubokları daxil olmaqla) tanınan bir 
::döyüş idman növüdür. Əhəmiyyətliliyi ilə bağlı bəzi əlavə mənbələr:
::- AZƏRTAC-ın rəsmi xəbərləri (dövlət informasiya agentliyi)
::- Rusiya Federasiyasının bir sıra regionlarında rəsmi dövlət idman akkreditasiyası
::- International Fair Play Committee (CIFP) və digər beynəlxalq idman 
::  təşkilatlarının üzvlük təsdiqləri
::Əlavə mənbə və ya redaktə tələb olunarsa, məmnuniyyətlə əməkdaşlıq edərəm. [[İstifadəçi:Azizlimuhammed2007|Azizlimuhammed2007]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Azizlimuhammed2007|müzakirə]]) 22:30, 10 iyul 2026 (UTC)

== &quot;Azərbaycan Ssenaristlər Gildiyası&quot; məqaləsinin əsas ad məkanına köçürülməsi ilə bağlı kömək ==

Salam. &quot;İstifadəçi:Nijatdadashov/Qaralama&quot; səhifəsində &quot;Azərbaycan Ssenaristlər Gildiyası&quot; adlı məqalə hazırlamışam. Məqalə mənbələr, şəkillər və infoqutu ilə tamamlanıb. Lakin hesabımda &quot;Daşı&quot; (Move) hüququ görünmür. Zəhmət olmasa məqaləni əsas ad məkanına &quot;Azərbaycan Ssenaristlər Gildiyası&quot; adı ilə köçürməyə kömək edə bilərsiniz? Təşəkkür edirəm. [[İstifadəçi:Nijatdadashov|Nijatdadashov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nijatdadashov|müzakirə]]) 17:44, 15 iyul 2026 (UTC)
: Köçürdüm. Bu məqaləni yaratmağı mən də planlaşdırırdım. Təşəkkürlər! [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 18:00, 15 iyul 2026 (UTC)
::Maraq toqquşması var məqalədə. Gildiyanın sədri ilə məqaləni yaradan eyni şəxsdir. Bir qədər PR xarakterli məqalədir. '''[[İstifadəçi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#00ACE8&quot;&gt;Sousou no&lt;/span&gt;]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|&lt;span style=&quot;font-family:Verdana; color:#03A353&quot;&gt;Frieren&lt;/span&gt;]]''' 20:11, 15 iyul 2026 (UTC)
:::Salam. Diqqətinizə görə təşəkkür edirik. Hesabın adı Nijat Dadaşov olsa da, hesab Gildiyanın fəaliyyətinə kömək edən komanda tərəfindən idarə olunur. Məqalənin məqsədi hər hansı şəxsin PR-ı deyil, yeni yaradılmış Azərbaycan Ssenaristlər Gildiyası haqqında ensiklopedik və mənbələrə əsaslanan məlumat təqdim etməkdir. Əgər məqalədə ensiklopedik üsluba uyğun olmayan və ya reklam xarakterli ifadələr varsa, onları Vikipediyanın qaydalarına uyğun şəkildə düzəltməyə və neytral mətnlə əvəz etməyə hazırıq. Təşəkkür edirik. [[İstifadəçi:Nijatdadashov|Nijatdadashov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nijatdadashov|müzakirə]]) 20:29, 15 iyul 2026 (UTC)
:::: @[[İstifadəçi:Nijatdadashov|Nijatdadashov]], buna icazə verilmir, ortaq hesablar Vikipediyada qadağandır: [[VP:ROL]]. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 20:32, 15 iyul 2026 (UTC)
:::::Çıxış yolu kimi bizə necə bir məsləhət verərdiniz? Yeni bir hesabla bu məqaləni əlavə edək? [[İstifadəçi:Nijatdadashov|Nijatdadashov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nijatdadashov|müzakirə]]) 20:33, 15 iyul 2026 (UTC)
:::::: Hesabı təkcə 1 nəfər idarə etməli və istifadəçi adı da dəyişdirilməlidir. [[Vikipediya:İstifadəçi adının dəyişdirilməsi]] səhifəsinə baxın. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 20:39, 15 iyul 2026 (UTC)
:::::::Təşəkkür edirəm. İstifadəçi adımın dəyişdirilməsi üçün müraciət etdim. [[İstifadəçi:Nijatdadashov|Nijatdadashov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nijatdadashov|müzakirə]]) 20:48, 15 iyul 2026 (UTC)

== [[:Vikipediya:Məqalə istəkləri|Vikipediya:Məqalə istəkləri]] üçün kömək paneli sualı (02:03, 16 iyul 2026) ==

Salam.Men bir alim haqqinda vikipediya yaratmaq isteyirem --[[İstifadəçi:Sahin Alis|Sahin Alis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sahin Alis|müzakirə]]) 02:03, 16 iyul 2026 (UTC)

== Rename ==

Profil adımı necə dəyişə bilərəm [[İstifadəçi:AKamilla|AKamilla]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:AKamilla|müzakirə]]) 09:14, 3 avqust 2026 (UTC)
: Salam. [[Vikipediya:İstifadəçi adının dəyişdirilməsi]] səhifəsində müraciət edin — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 09:16, 3 avqust 2026 (UTC)
::Təşəkkür edirəm [[İstifadəçi:AKamilla|AKamilla]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:AKamilla|müzakirə]]) 10:06, 3 avqust 2026 (UTC)

== Aktyor Emin Abışov haqqında ensiklopedik məqalənin yaradılması barədə ==

Salam, hörmətli Vikipediya idarəçiləri və redaktorları.Mən, Azərbaycan mənşəli, hal-hazırda Türkiyədə fəaliyyət göstərən peşəkar aktyor Emin Abışov (Emin Abishov) haqqında ensiklopedik məqalənin yaradılması üçün müraciət edirəm. Bildirmək istəyirəm ki, fəaliyyətim həm yerli, həm də beynəlxalq miqyaslı tarixi və müasir layihələri əhatə edir.Məqalənin ensiklopedik tanınmışlıq (notability) kriteriyalarına uyğunluğunu təsdiq edən əsas məqamlar:Kuruluş Orhan (Bozdağ Film): Serialda 'Kayı Alp' obrazını canlandırmışam.Bozkır Arslanı Celaleddin: İki mövsüm ərzində başrolun muhafızı rolunda çıxış etmişəm.Arka Sokaklar: Serialın 20-ci mövsüm finalında (751-ci bölüm) iştirak etmişəm.IMDb və Kinobiz.az: Beynəlxalq və yerli kino bazalarında profilim və filmoqrafiyam mövcuddur.Məqalənin bitərəf (neytral) tonda və müstəqil mənbələrə istinad edilərək yaradılmasında köməkliyinizi xahiş edirəm. Şəxsim haqqında bütün rəsmi məlumatları və müstəqil media linklərini təqdim etməyə hazıram.Hörmətlə,Emin Abışov [[Xüsusi:Töhfələr/&amp;#126;2026-43124-18|&amp;#126;2026-43124-18]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:&amp;#126;2026-43124-18|müzakirə]]) 00:04, 4 avqust 2026 (UTC)

:Özünüz və maraqlarınız olan mövzularda məqalələr yazmaq tövsiyə edilmir, [[VP:AVTO]] səhifəsini oxuyun. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 09:51, 4 avqust 2026 (UTC)

== Kömək paneli sualı (16:44, 8 avqust 2026) ==

Salam.Məqaləyə Yeni başlıq və şəkil necə əlavə edilir? --[[İstifadəçi:Brave28|Brave28]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Brave28|müzakirə]]) 16:44, 8 avqust 2026 (UTC)

== [[:Məhərrəmov Tərlan Ramazan oğlu|Məhərrəmov Tərlan Ramazan oğlu]] üçün kömək paneli sualı (07:32, 19 avqust 2026) ==

Şəkili haradan əlavə edə bilərəm --[[İstifadəçi:Turan2005|Turan2005]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Turan2005|müzakirə]]) 07:32, 19 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>b81qqv9e6neg2me0dbrghv3pdayt39x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qacar-vəhhabi müharibəsi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>878931</id>
    <revision>
      <id>9041964</id>
      <parentid>8690254</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T03:15:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>1 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6777" sha1="51751ckvxh7stuzgjq8olzqs27yrypi" xml:space="preserve">{{Faktları yoxla}}{{Hərbi münaqişə|conflict=|date=1812-1814|münaqişə=Qacar-Wahabi Müharibəsi|tarixi=1812-1814|yeri=[[Oman]], [[İran Gulf]] and East Arabia|nəticəsi=Qacar-Oman qələbəsi|ərazi=[[Maskat]] və [[Bahreyn]] İran-Türkman-Oman qüvvələrinin nəzarəti altına keçdi&lt;ref&gt;Khavari Shirazi, Tartkh-i Zn al-Qarnayn, Volume-1&lt;/ref&gt;|tərəf1=[[File:Flag of Agha Mohammad Khan.svg|border|24px|]] [[Qacarlar dövləti]]&lt;br&gt;{{flagicon image|Flag of the Omani Empire.svg}} [[Oman imamlığı|Oman imperiyası]]|tərəf2={{flagicon image|Flag of the Emirate of Riyadh (1902-1913).svg}} [[Diriyyə əmirliyi]]|komandan1=[[File:Flag of Agha Mohammad Khan.svg|border|24px|]] [[Fətəli şah Qacar]]&lt;br&gt;[[File:Flag of Agha Mohammad Khan.svg|border|24px|]] Hüseyn Əli Mirzə&lt;br&gt;[[File:Flag of Agha Mohammad Khan.svg|border|24px|]] Sadiq xan Davallu Qacar yada Sə'ədi xan|komandan2={{flagicon image|Flag of the Emirate of Riyadh (1902-1913).svg}}Əbdüləziz ibn Məhəmməd əl-Səud&lt;br&gt;{{flagicon image|Flag of the Emirate of Riyadh (1902-1913).svg}} Mutlaq ibn Məhəmməd Əl-Mutairi{{KIA}}|qüvvə1=~5.000|qüvvə2=20.000|itkilər1=1.500-dən çox öldürüldü|itkilər2=10.000}}
'''Qacar-Vəhhabi müharibəsi''' və ya '''Fətəli Şahın Vəhhabilərə Qarşı Kampaniyası''' (''fars'' : '''جنگ قاجار — وهابی ها'''). Müharibə təxminən 1812–1814-cü illərdə [[Qacarlar (sülalə)|Qacarlarla]] Omanlılar arasında [[Vəhhabilik|vəhhabilərə]] qarşı olub.

== Fon ==
1802-ci ildə Vəhhabilər Kəbəlaya hücum edib, buradakı Şiələri qətlə yetirdilər. İmam Hüseynin türbəsinin zərər görməsi Şiələr üçün son nöqtə oldu. Oman sultanı Said ibn Sultan Qacarlardan kömək istədi və uzun çəkən danışıqlardan sonra Fətəli şah Qacar Vəhhabilərə qarşı Omanlılarla birləşməyə razı oldu.

== Qacarların Ərəbistana yürüşü ==
Fəth Əli şahın əmri ilə, Sə'ədi xanın başçılığı altında üç min döyüşçüdən ibarət böyük bir qoşun yığıldı. Bu qüvvə Bərkəyə doğru irəlilədi və hər iki tərəf birləşmiş qüvvələrə komandanlığı Səid ibn Sultanın öz üzərinə götürməsinə razılaşdılar. Səid ibn Sultanla [[Qacarlar (sülalə)|Qacar]] şahının ittifaqının yaratdığı təhlükəni qabaqcadan hiss edən Diriyyə əmiri Səud ibn Əbdüləziz dostluq əlaqələri qurmaq və gözlənilən səfərin qarşısını almaq üçün şaha elçi göndərdi. Buna baxmayaraq, şah Səid ibn Sultanın tərəfində durmaya davam etdi və sərkərdə Sə'ədi xana göstəriş verdi ki, Səid ibn Sultanı üç min qacar süvari ilə geri qayıdarkən müşayiət etsin. Bu qüvvə 1812-ci ilin əvvəllərində Bərkəyə çatdı. Səid ibn Sultan və qoşunu Naxal qalalarını uğurla geri aldı. Vəhhabilərdən Şeyx Məhəmməd bin Nasir əl-Cəbri kömək üçün əl-Bureymidə olan Mutlaq əl-Mutairinin yanına getdi, lakin onun artıq getdiyini gördü. O, Mutlaqı təqib etdi və onu Qacar-Oman ittifaqına qarşı birləşməyə çağırdı. Mutlaq müxtəlif qəbilələri, o cümlədən Omandan olan Bəni Bu Əli qəbiləsini topladı. Bu əsnada Salem ibn Sultanın qüvvələri və Sə'ədi xanın başçılığı ilə Qacarlar İzkiyə toplaşdılar. Döyüş İzki yaxınlığında getdi və Qacar-Oman ittifaqı məğlub oldu.&lt;ref&gt;{{Cite book |first=محمد مرسي عبدالله |title=إمارات الساحل وعُمان والدولة السعودية الأولى 1793-1818. ج. 1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=الغزو الفارسي للخليج العربي |url=https://www.uoanbar.edu.iq/eStoreImages/Bank/14448.pdf |access-date=2024-11-12 |archive-date=2024-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724223132/https://www.uoanbar.edu.iq/eStoreImages/Bank/14448.pdf |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt; Mütləq əl-Mutairi qüvvələri Samail qalasını tutdu. Mutra talan edildi və Oman Sultanı Diriyyə İmamına illik xərac ödəməyə məcbur edildi.&lt;ref&gt;{{Cite book |first=محمد بن دخيل العصيمي. |title=معجم أمراء وحكام الجزيرة العربية. ص. 330.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=إمارات الساحل وعُمان والدولة السعودية الأولى ص 219}}&lt;/ref&gt; Səudiyyəlilər İzki döyüşündə qalib gəlsələr də, sonradan [[Qacarlar (sülalə)|Qacarlar]] buranı geri ala bildilər.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kaçar-Vahhabi savaşları |url=https://sites.google.com/view/qajar-wahhabi-war/ev |access-date=2024-11-12 |archive-date=2024-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109225215/https://sites.google.com/view/qajar-wahhabi-war/ev |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Omanlıların tələbi ilə Qacarlar vəhhabilərin mühasirəsində olan Maskat və Bəhreynə gəlib vəhhabiləri məğlub etdilər.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=History of the Kingdom of Saudi Arabia, summary, pages 123-129}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Naskh al-Tawarikh Qajar, volume 1, page 206.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.academia.edu/125708356/%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D8%A9_%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D9%88%D8%A8_%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D8%A9_%D9%81%D9%8A_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A7_%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9_1818_1700_ |title=الوهابية والحروب الوهابية في الجغرافيا السعودية 1700-1818 |url-status= }}&lt;/ref&gt; Qacarlar ardıcıl olaraq Omanın vəhhabi hücumlarına qarşı müdafiəsini dəstəklədilər. Onlar Maskat və Bəhreyn kimi əsas nöqtələr üzərində strateji nəzarəti saxladılar. Bu, Qacarlar üçün də böyük əhəmiyyət kəsb edirdi, çünki İran körfəzi üzərində təsirlərini qoruyub saxlamağa kömək edirdi. 1818-ci ildə Osmanlıların Diriyyəni mühasirəyə alması və ələ keçirməsi [[Vəhhabilik|vəhhabilərə]] böyük zərbə vurdu və bu onların ağır siyasi uğursuzluğuna səbəb oldu.&lt;ref&gt;{{Cite book |first=Cleveland, William L. |title=A History of the Modern Middle East, Westview Press |year=2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |first=P. M. Holt, Ann K. S. Lambton, and Bernard Lewis (eds.) |title=The Cambridge History of Islam, Cambridge University Press |year=1970}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |first=Brown, David |title=The Persian Gulf in History, Palgrave Macmillan |year=2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |first=Abdullah, K. |title=The Rise of the Wahhabi Movement and its Impact on the Arabian Peninsula, Routledge |year=2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |first=Mikaberidze, Alexander |title=Wahhabism: A Critical Essay, Columbia University Press |year=2005}}&lt;/ref&gt;

== Mənbələr ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Qacarların müharibələri]]</text>
      <sha1>51751ckvxh7stuzgjq8olzqs27yrypi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qaruda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>884635</id>
    <revision>
      <id>9042131</id>
      <parentid>8880809</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:11:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9042131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2003" sha1="5b554jido2cy8uvu3qyq2l24mrzpsqg" xml:space="preserve">{{Mifoloji personaj}}
'''Qaruda''' ({{lang-sa|गरुड}}; {{lang-pi|गरुळ|Garuḷa}}) — [[Hinduizm]], [[Buddizm]] və [[Caynizm]] ənənələrində müqəddəs və əfsanəvi bir varlıq.&lt;ref name=&quot;Lopez314&quot;&gt;{{cite book|author1=Robert E. Buswell Jr.|author2=Donald S. Lopez Jr.|title=The Princeton Dictionary of Buddhism|url=https://books.google.com/books?id=DXN2AAAAQBAJ|year=2013|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-4805-8|pages=314–315|access-date=2024-12-11|archive-date=2024-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20241112171823/https://books.google.com/books?id=DXN2AAAAQBAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dalal2010p145&quot;&gt;{{cite book|author=Roshen Dalal|title=Hinduism: An Alphabetical Guide|url=https://books.google.com/books?id=DH0vmD8ghdMC|year=2010|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-341421-6|page=145|access-date=2024-12-11|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223142551/https://books.google.com/books?id=DH0vmD8ghdMC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Glasenapp1999p532&quot;&gt;{{cite book|author=Helmuth von Glasenapp|title=Jainism: An Indian Religion of Salvation|url=https://books.google.com/books?id=WzEzXDk0v6sC&amp;pg=PA532|year=1999|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-1376-2|page=532|access-date=6 January 2018|archive-date=6 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230706205929/https://books.google.com/books?id=WzEzXDk0v6sC&amp;pg=PA532|url-status=live}}&lt;/ref&gt; O, tanrılar tərəfindən həm hörmət edilən, həm də qorxu doğuran nəhəng bir quş və insan hibridi kimi təsvir edilir. Qaruda, ən çox Vişnu tanrısının minik vasitəsi (vahana) olaraq tanınır və eyni zamanda sədaqət, güc və sürət simvolu hesab olunur.

Qaruda, Sanskrit dilindəki &quot;garutmat&quot; sözündən əmələ gəlir, qanadlarını çırpan&quot; və ya &quot;uçan&quot; deməkdir.
== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Kişi adları]]
[[Kateqoriya:Hinduizm anlayışları]]
[[Kateqoriya:Mifik hibridlər]]</text>
      <sha1>5b554jido2cy8uvu3qyq2l24mrzpsqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fivaida</title>
    <ns>0</ns>
    <id>895888</id>
    <revision>
      <id>9041779</id>
      <parentid>8821339</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:640-cı illərdə ləğv olunanlar]]</comment>
      <origin>9041779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1693" sha1="2ga16g739zeh0zzd168zopo2quq4gjc" xml:space="preserve">[[Fayl:Dioecesis Aegypti 400 AD.png|thumb|right|300px|Misir yeparxiyası. Fivaida cənubda yerləşir]]
'''Fivaida''' ({{lang-el|Θηβαΐδα Thēbaida, Θηβαΐς Thēbais}})&amp;nbsp;— [[Yuxarı Misir]]də qədim vilayət.&lt;ref&gt;Windham, Dharma (March 2006). Reluctant Goddess: Kleopatra and the Stolen Throne. Infinity Publishing. ISBN 978-0-7414-3092-2.&lt;/ref&gt; Termin vilayətin paytaxtı [[Teben|Fiva]]nın yunan dilində olan adından gəlir. Fivaida on üç [[Nom (Misir)|nom]]dan ibarət idi.&lt;ref name=&quot;ce&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.newadvent.org/cathen/14561a.htm |title=Фиваида. Католическая энциклопедия. |access-date=2025-01-25 |archive-date=2025-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250127095847/https://www.newadvent.org/cathen/14561a.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Ptolomeylər sülaləsi|Ptolomeylər]]in hakimiyyəti dövründə Fivaida ayrıca inzibati rayon təşkil etmiş və onun mərkəzi Fiva olmuşdur. Bu vilayətin qubernatoru strateq idi. Onun vəzifələrinə [[Qırmızı dəniz]]də naviqasiyanın monitorinqi daxil idi. [[Roma imperiyası]] dövründə imperator [[Diokletian]] Fivaida əsasında əyalət yaratmışdır. Sonralar Fivaida iki yerə – Yuxarı və Aşağı vilayətlərə bölünmüşdür. Buranın adı ilk [[xristian]] zahidlərin əfsanələrində müşahidə olunur.&lt;ref name=&quot;ce&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Qədim Misir coğrafiyası]]
[[Kateqoriya:Roma imperiyasının əyalətləri]]
[[Kateqoriya:Roma Misiri]]
[[Kateqoriya:VII əsrdə ləğv olunmuş dövlətlər və ərazilər]]
[[Kateqoriya:Xristianlıq]]
[[Kateqoriya:640-cı illərdə ləğv olunanlar]]</text>
      <sha1>2ga16g739zeh0zzd168zopo2quq4gjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Camaləddin Zeylai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>898967</id>
    <revision>
      <id>9042166</id>
      <parentid>9032891</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:23:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9042166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4901" sha1="iurii0qe33v945l4895c2m84uyq0tgd" xml:space="preserve">{{Alim|adı=|orijinal adı={{Dil-ar|عبد الله بن يوسف الزيلعي}}|doğum tarixi=1320|vəfat tarixi=1360|doğum yeri=Zeyla, [[Somali]]|vəfat yeri=[[Qahirə]], [[Misir]]|şəklin ölçüsü=200x200|şəkil=Jamal al-Din al-Zaylai.png|elm sahəsi=[[fiqh]], [[hədis]]}}

'''Əbu Məhəmməd Cəmaləddin Abdullah ibn Yusif ibn Məhəmməd əz-Zeylai''' ({{Dil-ar|عبد الله بن يوسف الزيلعي}}; {{DVTY}}) — [[Hənəfilik|Hənəfi]] fəqihi və hədis hafizi.&lt;ref&gt;{{Cite web |title= |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/zeylai-abdullah-b-yusuf |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/zeylai-abdullah-b-yusuf |archive-date=2026-08-20 |access-date=2026-08-20 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==

=== Doğumu ===
Zeylai bugünkü [[Somali|Somalinin]] [[Cibuti]] sərhədinə yaxın bölgəsi olan, [[Ədən körfəzi]] sahindəki liman şəhəri Zeyladandır. Süyuti bioqrafiyasını verərkən, ''&quot;Zeylai əslində bir sonrakı təbəqədə zikr edilməli idi, ancaq oradakı yaxınlarından əvvəl vəfat etdiyi üçün bura alınmışdır&quot;''&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Təbəqatul-huffaz |year=1983 |location=[[Beyrut]] |pages=535 |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Zeylü Təbəqatül-huffaz |year=1347 |location=[[Dəməşq]] |pages=363 |language=ar}}&lt;/ref&gt; deyir. [[Cəlaləddin Süyuti|Süyutinin]] bəhs etdiyi bir sonrakı təbəqədə verilən hədis hafizlərinin doğum tarixlərinin 1323–1348-ci illər arasında dəyişməsi və Zeylainin bu təbəqədə mövcud 1325-ci ildə doğulan [[Zeynəddin əl-İraqi]] ilə dostluğu diqqətə alındığında, 1320-ci ildə anadan olduğu deyilə bilər.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Mikail |first=Rəfail |title=Dəlilləri ilə İslam fiqhi |publisher=Şərq-Qərb |year=2014 |isbn=978-9952-489-89-7 |location=[[Bakı]] |pages=221–223 |language=az}}&lt;/ref&gt;

=== Təhsili ===
Zeylai, dövrünün qabaqcıl elm adamlarından Şəhabəddin Əhməd ibn Məhəmməd ibn Fütuh ət-Tücibi, [[Osman ibn Əli əz-Zeylai]], Ələddin İbnüt-Türkmani, Şəhabəddin Əhməd ibn Məhəmməd ibn Qeys əl-Ənsari, Cəlaləddin Əbül-Fütuh Əli ibn Əbdülvəhhab əl-Cüreyri və Bəhaəddin İbn Aqil kimi şəxsiyyətlərdən hədis, fiqh və nəhiv (ərəb dili qrammatikası) təhsil almışdır. Nasbur-Rayənin bir çox yerində ifadə etdiyinə görə hədis müəllimləri arasında Əbül-Həccac Yusuf ibn Əbdürrəhman əl-Mizzi ilə [[Zəhəbi]] də vardır. Fiqhdə fətva verəcək səviyyəyə gəlmiş olsa da, qələmə aldığı əsərlərdə hədisçilik istiqaməti ön plandadır. [[İbn Həcər Əsqəlani|İbn Həcər]], müəllimi [[Zeynəddin əl-İraqi|Zeynəddin əl-İraqinin]] [[şafii]], Zeylainin [[Hənəfilik|hənəfi]] olmasına baxmayaraq həmrəylik içində işlər gördüklərini ifadə etdiyini nəql edər. Buna nümunə olaraq da İraqinin, [[Qəzali]]nin ''&quot;İhya&quot;''sındakı hədislərlə [[Tirmizi]]nin ''&quot;əs-Sünən&quot;''ində, ''&quot;və fil-bəb an fülan…&quot;'' ({{Dil-ar|و في الباب عن فلان}}, {{Dil-az|bu babda filan kəsdən}}) ifadəsiylə işarə etdiyi rəvayətlərin təxrici üzərində çalışarkən Zeylaidən, Zeylainin də [[Bürhanəddin Mərğinani|Mərğinani]]nin ''&quot;[[əl-Hidayə]]&quot;''siylə [[Zəmaxşəri|Zəmaxşərinin]] ''&quot;[[əl-Kəşşaf]]&quot;''ındakı hədislərin təxricini edərkən İraqidən faydalandığını ifadə edər.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |first=İbn Həcər |title=Əd-Dürərül-kaminə |location=[[Beyrut]] |pages=310 |language=ar|volume=II}}&lt;/ref&gt;

=== Ölümü ===
Hədis təxrici mövzusundakı işləri bir çox alim tərəfindən istinad olaraq istifadə edilən Zeylai 11 Məhərrəm 1360-cı ildə [[Qahirə|Qahirədə]] vəfat etmişdir. Onun Əvfat Əmirliyini təmsilən [[Məmlük dövləti|Məmlük]] sultanı [[Nəsrəddin Məhəmməd|Məhəmməd ibn Qalavuna]] göndərilən elçilik heyətinə başçılıq etməsi ölkəsində böyük etibar daşıdığını göstərməkdədir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Əsərləri ==
Zeylainin qələmə aldığı əsərlər bunlardır:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* ''[[Nəsbur-Rayə li-təxrici əhadisil-Hidayə]]''.
* ''Əl-İsaf bil-əhadisil-Kəşşaf.'' [[Zəmaxşəri|Zəməxşərinin]] təfsirindəki rəvayətlərin təxricinə dair olub, müəllif yeri gəldikcə əsəri tənqid etmiş, ancaq ondakı bütün rəvayətləri təxric edə bilməmişdir. Zeylainin bu əsəri də daha sonraları hədis təxrici edənlər üçün imtina edilməz bir qaynaqdır.
* ''Müxtəsərul-Şərhi-Məanil-əsar.'' Zeylai bu işində [[Əbu Cəfər ət-Tahavi]]nin ''&quot;Şərhu-Məanil-əsar&quot;''da zikr etdiyi rəvayətlərin səhabə ravi xaricindəki sənədlərini çıxartmışdır.

== İstinadlar ==
&lt;references /&gt;
[[Kateqoriya:Sünni müsəlman İslam alimləri]]
[[Kateqoriya:Hənəfilər]]</text>
      <sha1>iurii0qe33v945l4895c2m84uyq0tgd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042169</id>
      <parentid>9042166</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:24:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9042169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4937" sha1="5juey23bugu7bwisdufenwcn7mm1kal" xml:space="preserve">{{Alim|adı=|orijinal adı={{Dil-ar|عبد الله بن يوسف الزيلعي}}|doğum tarixi=1320|vəfat tarixi=1360|doğum yeri=Zeyla, [[Somali]]|vəfat yeri=[[Qahirə]], [[Misir]]|şəklin ölçüsü=200x200|şəkil=Jamal al-Din al-Zaylai.png|elm sahəsi=[[fiqh]], [[hədis]]}}

'''Əbu Məhəmməd Cəmaləddin Abdullah ibn Yusif ibn Məhəmməd əz-Zeylai''' ({{Dil-ar|عبد الله بن يوسف الزيلعي}}; {{DVTY}}) — [[Hənəfilik|Hənəfi]] fəqihi və hədis hafizi.&lt;ref&gt;{{Cite web |title= |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/zeylai-abdullah-b-yusuf |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/zeylai-abdullah-b-yusuf |archive-date=2026-08-20 |access-date=2026-08-20 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr|date=2013|last=Sifil|first=Ebubekir}}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==

=== Doğumu ===
Zeylai bugünkü [[Somali|Somalinin]] [[Cibuti]] sərhədinə yaxın bölgəsi olan, [[Ədən körfəzi]] sahindəki liman şəhəri Zeyladandır. Süyuti bioqrafiyasını verərkən, ''&quot;Zeylai əslində bir sonrakı təbəqədə zikr edilməli idi, ancaq oradakı yaxınlarından əvvəl vəfat etdiyi üçün bura alınmışdır&quot;''&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Təbəqatul-huffaz |year=1983 |location=[[Beyrut]] |pages=535 |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Zeylü Təbəqatül-huffaz |year=1347 |location=[[Dəməşq]] |pages=363 |language=ar}}&lt;/ref&gt; deyir. [[Cəlaləddin Süyuti|Süyutinin]] bəhs etdiyi bir sonrakı təbəqədə verilən hədis hafizlərinin doğum tarixlərinin 1323–1348-ci illər arasında dəyişməsi və Zeylainin bu təbəqədə mövcud 1325-ci ildə doğulan [[Zeynəddin əl-İraqi]] ilə dostluğu diqqətə alındığında, 1320-ci ildə anadan olduğu deyilə bilər.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Mikail |first=Rəfail |title=Dəlilləri ilə İslam fiqhi |publisher=Şərq-Qərb |year=2014 |isbn=978-9952-489-89-7 |location=[[Bakı]] |pages=221–223 |language=az}}&lt;/ref&gt;

=== Təhsili ===
Zeylai, dövrünün qabaqcıl elm adamlarından Şəhabəddin Əhməd ibn Məhəmməd ibn Fütuh ət-Tücibi, [[Osman ibn Əli əz-Zeylai]], Ələddin İbnüt-Türkmani, Şəhabəddin Əhməd ibn Məhəmməd ibn Qeys əl-Ənsari, Cəlaləddin Əbül-Fütuh Əli ibn Əbdülvəhhab əl-Cüreyri və Bəhaəddin İbn Aqil kimi şəxsiyyətlərdən hədis, fiqh və nəhiv (ərəb dili qrammatikası) təhsil almışdır. Nasbur-Rayənin bir çox yerində ifadə etdiyinə görə hədis müəllimləri arasında Əbül-Həccac Yusuf ibn Əbdürrəhman əl-Mizzi ilə [[Zəhəbi]] də vardır. Fiqhdə fətva verəcək səviyyəyə gəlmiş olsa da, qələmə aldığı əsərlərdə hədisçilik istiqaməti ön plandadır. [[İbn Həcər Əsqəlani|İbn Həcər]], müəllimi [[Zeynəddin əl-İraqi|Zeynəddin əl-İraqinin]] [[şafii]], Zeylainin [[Hənəfilik|hənəfi]] olmasına baxmayaraq həmrəylik içində işlər gördüklərini ifadə etdiyini nəql edər. Buna nümunə olaraq da İraqinin, [[Qəzali]]nin ''&quot;İhya&quot;''sındakı hədislərlə [[Tirmizi]]nin ''&quot;əs-Sünən&quot;''ində, ''&quot;və fil-bəb an fülan…&quot;'' ({{Dil-ar|و في الباب عن فلان}}, {{Dil-az|bu babda filan kəsdən}}) ifadəsiylə işarə etdiyi rəvayətlərin təxrici üzərində çalışarkən Zeylaidən, Zeylainin də [[Bürhanəddin Mərğinani|Mərğinani]]nin ''&quot;[[əl-Hidayə]]&quot;''siylə [[Zəmaxşəri|Zəmaxşərinin]] ''&quot;[[əl-Kəşşaf]]&quot;''ındakı hədislərin təxricini edərkən İraqidən faydalandığını ifadə edər.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |first=İbn Həcər |title=Əd-Dürərül-kaminə |location=[[Beyrut]] |pages=310 |language=ar|volume=II}}&lt;/ref&gt;

=== Ölümü ===
Hədis təxrici mövzusundakı işləri bir çox alim tərəfindən istinad olaraq istifadə edilən Zeylai 11 Məhərrəm 1360-cı ildə [[Qahirə|Qahirədə]] vəfat etmişdir. Onun Əvfat Əmirliyini təmsilən [[Məmlük dövləti|Məmlük]] sultanı [[Nəsrəddin Məhəmməd|Məhəmməd ibn Qalavuna]] göndərilən elçilik heyətinə başçılıq etməsi ölkəsində böyük etibar daşıdığını göstərməkdədir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Əsərləri ==
Zeylainin qələmə aldığı əsərlər bunlardır:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* ''[[Nəsbur-Rayə li-təxrici əhadisil-Hidayə]]''.
* ''Əl-İsaf bil-əhadisil-Kəşşaf.'' [[Zəmaxşəri|Zəməxşərinin]] təfsirindəki rəvayətlərin təxricinə dair olub, müəllif yeri gəldikcə əsəri tənqid etmiş, ancaq ondakı bütün rəvayətləri təxric edə bilməmişdir. Zeylainin bu əsəri də daha sonraları hədis təxrici edənlər üçün imtina edilməz bir qaynaqdır.
* ''Müxtəsərul-Şərhi-Məanil-əsar.'' Zeylai bu işində [[Əbu Cəfər ət-Tahavi]]nin ''&quot;Şərhu-Məanil-əsar&quot;''da zikr etdiyi rəvayətlərin səhabə ravi xaricindəki sənədlərini çıxartmışdır.

== İstinadlar ==
&lt;references /&gt;
[[Kateqoriya:Sünni müsəlman İslam alimləri]]
[[Kateqoriya:Hənəfilər]]</text>
      <sha1>5juey23bugu7bwisdufenwcn7mm1kal</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042170</id>
      <parentid>9042169</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:24:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9042170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4964" sha1="kdagx0954kic9korcfs0nnaibeacjq3" xml:space="preserve">{{Alim|adı=|orijinal adı={{Dil-ar|عبد الله بن يوسف الزيلعي}}|doğum tarixi=1320|vəfat tarixi=1360|doğum yeri=Zeyla, [[Somali]]|vəfat yeri=[[Qahirə]], [[Misir]]|şəklin ölçüsü=200x200|şəkil=Jamal al-Din al-Zaylai.png|elm sahəsi=[[fiqh]], [[hədis]]}}

'''Əbu Məhəmməd Cəmaləddin Abdullah ibn Yusif ibn Məhəmməd əz-Zeylai''' ({{Dil-ar|عبد الله بن يوسف الزيلعي}}; {{DVTY}}) — [[Hənəfilik|Hənəfi]] fəqihi və hədis hafizi.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Zeylaî, Abdullah b. Yûsuf |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/zeylai-abdullah-b-yusuf |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/zeylai-abdullah-b-yusuf |archive-date=2026-08-20 |access-date=2026-08-20 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr|date=2013|last=Sifil|first=Ebubekir}}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==

=== Doğumu ===
Zeylai bugünkü [[Somali|Somalinin]] [[Cibuti]] sərhədinə yaxın bölgəsi olan, [[Ədən körfəzi]] sahindəki liman şəhəri Zeyladandır. Süyuti bioqrafiyasını verərkən, ''&quot;Zeylai əslində bir sonrakı təbəqədə zikr edilməli idi, ancaq oradakı yaxınlarından əvvəl vəfat etdiyi üçün bura alınmışdır&quot;''&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Təbəqatul-huffaz |year=1983 |location=[[Beyrut]] |pages=535 |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Zeylü Təbəqatül-huffaz |year=1347 |location=[[Dəməşq]] |pages=363 |language=ar}}&lt;/ref&gt; deyir. [[Cəlaləddin Süyuti|Süyutinin]] bəhs etdiyi bir sonrakı təbəqədə verilən hədis hafizlərinin doğum tarixlərinin 1323–1348-ci illər arasında dəyişməsi və Zeylainin bu təbəqədə mövcud 1325-ci ildə doğulan [[Zeynəddin əl-İraqi]] ilə dostluğu diqqətə alındığında, 1320-ci ildə anadan olduğu deyilə bilər.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Mikail |first=Rəfail |title=Dəlilləri ilə İslam fiqhi |publisher=Şərq-Qərb |year=2014 |isbn=978-9952-489-89-7 |location=[[Bakı]] |pages=221–223 |language=az}}&lt;/ref&gt;

=== Təhsili ===
Zeylai, dövrünün qabaqcıl elm adamlarından Şəhabəddin Əhməd ibn Məhəmməd ibn Fütuh ət-Tücibi, [[Osman ibn Əli əz-Zeylai]], Ələddin İbnüt-Türkmani, Şəhabəddin Əhməd ibn Məhəmməd ibn Qeys əl-Ənsari, Cəlaləddin Əbül-Fütuh Əli ibn Əbdülvəhhab əl-Cüreyri və Bəhaəddin İbn Aqil kimi şəxsiyyətlərdən hədis, fiqh və nəhiv (ərəb dili qrammatikası) təhsil almışdır. Nasbur-Rayənin bir çox yerində ifadə etdiyinə görə hədis müəllimləri arasında Əbül-Həccac Yusuf ibn Əbdürrəhman əl-Mizzi ilə [[Zəhəbi]] də vardır. Fiqhdə fətva verəcək səviyyəyə gəlmiş olsa da, qələmə aldığı əsərlərdə hədisçilik istiqaməti ön plandadır. [[İbn Həcər Əsqəlani|İbn Həcər]], müəllimi [[Zeynəddin əl-İraqi|Zeynəddin əl-İraqinin]] [[şafii]], Zeylainin [[Hənəfilik|hənəfi]] olmasına baxmayaraq həmrəylik içində işlər gördüklərini ifadə etdiyini nəql edər. Buna nümunə olaraq da İraqinin, [[Qəzali]]nin ''&quot;İhya&quot;''sındakı hədislərlə [[Tirmizi]]nin ''&quot;əs-Sünən&quot;''ində, ''&quot;və fil-bəb an fülan…&quot;'' ({{Dil-ar|و في الباب عن فلان}}, {{Dil-az|bu babda filan kəsdən}}) ifadəsiylə işarə etdiyi rəvayətlərin təxrici üzərində çalışarkən Zeylaidən, Zeylainin də [[Bürhanəddin Mərğinani|Mərğinani]]nin ''&quot;[[əl-Hidayə]]&quot;''siylə [[Zəmaxşəri|Zəmaxşərinin]] ''&quot;[[əl-Kəşşaf]]&quot;''ındakı hədislərin təxricini edərkən İraqidən faydalandığını ifadə edər.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |first=İbn Həcər |title=Əd-Dürərül-kaminə |location=[[Beyrut]] |pages=310 |language=ar|volume=II}}&lt;/ref&gt;

=== Ölümü ===
Hədis təxrici mövzusundakı işləri bir çox alim tərəfindən istinad olaraq istifadə edilən Zeylai 11 Məhərrəm 1360-cı ildə [[Qahirə|Qahirədə]] vəfat etmişdir. Onun Əvfat Əmirliyini təmsilən [[Məmlük dövləti|Məmlük]] sultanı [[Nəsrəddin Məhəmməd|Məhəmməd ibn Qalavuna]] göndərilən elçilik heyətinə başçılıq etməsi ölkəsində böyük etibar daşıdığını göstərməkdədir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Əsərləri ==
Zeylainin qələmə aldığı əsərlər bunlardır:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* ''[[Nəsbur-Rayə li-təxrici əhadisil-Hidayə]]''.
* ''Əl-İsaf bil-əhadisil-Kəşşaf.'' [[Zəmaxşəri|Zəməxşərinin]] təfsirindəki rəvayətlərin təxricinə dair olub, müəllif yeri gəldikcə əsəri tənqid etmiş, ancaq ondakı bütün rəvayətləri təxric edə bilməmişdir. Zeylainin bu əsəri də daha sonraları hədis təxrici edənlər üçün imtina edilməz bir qaynaqdır.
* ''Müxtəsərul-Şərhi-Məanil-əsar.'' Zeylai bu işində [[Əbu Cəfər ət-Tahavi]]nin ''&quot;Şərhu-Məanil-əsar&quot;''da zikr etdiyi rəvayətlərin səhabə ravi xaricindəki sənədlərini çıxartmışdır.

== İstinadlar ==
&lt;references /&gt;
[[Kateqoriya:Sünni müsəlman İslam alimləri]]
[[Kateqoriya:Hənəfilər]]</text>
      <sha1>kdagx0954kic9korcfs0nnaibeacjq3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042172</id>
      <parentid>9042170</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:26:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <comment>/* Əsərləri */</comment>
      <origin>9042172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4991" sha1="anqq4m8q0qr6uf3c3d1b10kpca4mzp5" xml:space="preserve">{{Alim|adı=|orijinal adı={{Dil-ar|عبد الله بن يوسف الزيلعي}}|doğum tarixi=1320|vəfat tarixi=1360|doğum yeri=Zeyla, [[Somali]]|vəfat yeri=[[Qahirə]], [[Misir]]|şəklin ölçüsü=200x200|şəkil=Jamal al-Din al-Zaylai.png|elm sahəsi=[[fiqh]], [[hədis]]}}

'''Əbu Məhəmməd Cəmaləddin Abdullah ibn Yusif ibn Məhəmməd əz-Zeylai''' ({{Dil-ar|عبد الله بن يوسف الزيلعي}}; {{DVTY}}) — [[Hənəfilik|Hənəfi]] fəqihi və hədis hafizi.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Zeylaî, Abdullah b. Yûsuf |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/zeylai-abdullah-b-yusuf |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/zeylai-abdullah-b-yusuf |archive-date=2026-08-20 |access-date=2026-08-20 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr|date=2013|last=Sifil|first=Ebubekir}}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==

=== Doğumu ===
Zeylai bugünkü [[Somali|Somalinin]] [[Cibuti]] sərhədinə yaxın bölgəsi olan, [[Ədən körfəzi]] sahindəki liman şəhəri Zeyladandır. Süyuti bioqrafiyasını verərkən, ''&quot;Zeylai əslində bir sonrakı təbəqədə zikr edilməli idi, ancaq oradakı yaxınlarından əvvəl vəfat etdiyi üçün bura alınmışdır&quot;''&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Təbəqatul-huffaz |year=1983 |location=[[Beyrut]] |pages=535 |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Zeylü Təbəqatül-huffaz |year=1347 |location=[[Dəməşq]] |pages=363 |language=ar}}&lt;/ref&gt; deyir. [[Cəlaləddin Süyuti|Süyutinin]] bəhs etdiyi bir sonrakı təbəqədə verilən hədis hafizlərinin doğum tarixlərinin 1323–1348-ci illər arasında dəyişməsi və Zeylainin bu təbəqədə mövcud 1325-ci ildə doğulan [[Zeynəddin əl-İraqi]] ilə dostluğu diqqətə alındığında, 1320-ci ildə anadan olduğu deyilə bilər.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Mikail |first=Rəfail |title=Dəlilləri ilə İslam fiqhi |publisher=Şərq-Qərb |year=2014 |isbn=978-9952-489-89-7 |location=[[Bakı]] |pages=221–223 |language=az}}&lt;/ref&gt;

=== Təhsili ===
Zeylai, dövrünün qabaqcıl elm adamlarından Şəhabəddin Əhməd ibn Məhəmməd ibn Fütuh ət-Tücibi, [[Osman ibn Əli əz-Zeylai]], Ələddin İbnüt-Türkmani, Şəhabəddin Əhməd ibn Məhəmməd ibn Qeys əl-Ənsari, Cəlaləddin Əbül-Fütuh Əli ibn Əbdülvəhhab əl-Cüreyri və Bəhaəddin İbn Aqil kimi şəxsiyyətlərdən hədis, fiqh və nəhiv (ərəb dili qrammatikası) təhsil almışdır. Nasbur-Rayənin bir çox yerində ifadə etdiyinə görə hədis müəllimləri arasında Əbül-Həccac Yusuf ibn Əbdürrəhman əl-Mizzi ilə [[Zəhəbi]] də vardır. Fiqhdə fətva verəcək səviyyəyə gəlmiş olsa da, qələmə aldığı əsərlərdə hədisçilik istiqaməti ön plandadır. [[İbn Həcər Əsqəlani|İbn Həcər]], müəllimi [[Zeynəddin əl-İraqi|Zeynəddin əl-İraqinin]] [[şafii]], Zeylainin [[Hənəfilik|hənəfi]] olmasına baxmayaraq həmrəylik içində işlər gördüklərini ifadə etdiyini nəql edər. Buna nümunə olaraq da İraqinin, [[Qəzali]]nin ''&quot;İhya&quot;''sındakı hədislərlə [[Tirmizi]]nin ''&quot;əs-Sünən&quot;''ində, ''&quot;və fil-bəb an fülan…&quot;'' ({{Dil-ar|و في الباب عن فلان}}, {{Dil-az|bu babda filan kəsdən}}) ifadəsiylə işarə etdiyi rəvayətlərin təxrici üzərində çalışarkən Zeylaidən, Zeylainin də [[Bürhanəddin Mərğinani|Mərğinani]]nin ''&quot;[[əl-Hidayə]]&quot;''siylə [[Zəmaxşəri|Zəmaxşərinin]] ''&quot;[[əl-Kəşşaf]]&quot;''ındakı hədislərin təxricini edərkən İraqidən faydalandığını ifadə edər.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |first=İbn Həcər |title=Əd-Dürərül-kaminə |location=[[Beyrut]] |pages=310 |language=ar|volume=II}}&lt;/ref&gt;

=== Ölümü ===
Hədis təxrici mövzusundakı işləri bir çox alim tərəfindən istinad olaraq istifadə edilən Zeylai 11 Məhərrəm 1360-cı ildə [[Qahirə|Qahirədə]] vəfat etmişdir. Onun Əvfat Əmirliyini təmsilən [[Məmlük dövləti|Məmlük]] sultanı [[Nəsrəddin Məhəmməd|Məhəmməd ibn Qalavuna]] göndərilən elçilik heyətinə başçılıq etməsi ölkəsində böyük etibar daşıdığını göstərməkdədir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Əsərləri ==
Zeylainin qələmə aldığı əsərlər bunlardır:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* ''[[Nəsbur-Rayə li-təxrici əhadisil-Hidayə]]''.
* ''Əl-İsaf bil-əhadisil-Kəşşaf.'' [[Zəmaxşəri|Zəməxşərinin]] təfsirindəki rəvayətlərin təxricinə dair olub, müəllif yeri gəldikcə əsəri tənqid etmiş, ancaq ondakı bütün rəvayətləri təxric edə bilməmişdir. Zeylainin bu əsəri də daha sonraları hədis təxrici edənlər üçün imtina edilməz bir qaynaqdır.
* ''Müxtəsərul-Şərhi-Məanil-əsar.'' Zeylai bu işində [[Əbu Cəfər ət-Tahavi]]nin ''&quot;Şərhu-Məanil-əsar&quot;''da zikr etdiyi rəvayətlərin səhabə ravi xaricindəki sənədlərini çıxartmışdır.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
&lt;references /&gt;
[[Kateqoriya:Sünni müsəlman İslam alimləri]]
[[Kateqoriya:Hənəfilər]]</text>
      <sha1>anqq4m8q0qr6uf3c3d1b10kpca4mzp5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042173</id>
      <parentid>9042172</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ölümü */</comment>
      <origin>9042173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5023" sha1="0ukhuyzuqzd4ga0fyunjbwmo7s9ia8h" xml:space="preserve">{{Alim|adı=|orijinal adı={{Dil-ar|عبد الله بن يوسف الزيلعي}}|doğum tarixi=1320|vəfat tarixi=1360|doğum yeri=Zeyla, [[Somali]]|vəfat yeri=[[Qahirə]], [[Misir]]|şəklin ölçüsü=200x200|şəkil=Jamal al-Din al-Zaylai.png|elm sahəsi=[[fiqh]], [[hədis]]}}

'''Əbu Məhəmməd Cəmaləddin Abdullah ibn Yusif ibn Məhəmməd əz-Zeylai''' ({{Dil-ar|عبد الله بن يوسف الزيلعي}}; {{DVTY}}) — [[Hənəfilik|Hənəfi]] fəqihi və hədis hafizi.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Zeylaî, Abdullah b. Yûsuf |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/zeylai-abdullah-b-yusuf |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/zeylai-abdullah-b-yusuf |archive-date=2026-08-20 |access-date=2026-08-20 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr|date=2013|last=Sifil|first=Ebubekir}}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==

=== Doğumu ===
Zeylai bugünkü [[Somali|Somalinin]] [[Cibuti]] sərhədinə yaxın bölgəsi olan, [[Ədən körfəzi]] sahindəki liman şəhəri Zeyladandır. Süyuti bioqrafiyasını verərkən, ''&quot;Zeylai əslində bir sonrakı təbəqədə zikr edilməli idi, ancaq oradakı yaxınlarından əvvəl vəfat etdiyi üçün bura alınmışdır&quot;''&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Təbəqatul-huffaz |year=1983 |location=[[Beyrut]] |pages=535 |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Zeylü Təbəqatül-huffaz |year=1347 |location=[[Dəməşq]] |pages=363 |language=ar}}&lt;/ref&gt; deyir. [[Cəlaləddin Süyuti|Süyutinin]] bəhs etdiyi bir sonrakı təbəqədə verilən hədis hafizlərinin doğum tarixlərinin 1323–1348-ci illər arasında dəyişməsi və Zeylainin bu təbəqədə mövcud 1325-ci ildə doğulan [[Zeynəddin əl-İraqi]] ilə dostluğu diqqətə alındığında, 1320-ci ildə anadan olduğu deyilə bilər.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Mikail |first=Rəfail |title=Dəlilləri ilə İslam fiqhi |publisher=Şərq-Qərb |year=2014 |isbn=978-9952-489-89-7 |location=[[Bakı]] |pages=221–223 |language=az}}&lt;/ref&gt;

=== Təhsili ===
Zeylai, dövrünün qabaqcıl elm adamlarından Şəhabəddin Əhməd ibn Məhəmməd ibn Fütuh ət-Tücibi, [[Osman ibn Əli əz-Zeylai]], Ələddin İbnüt-Türkmani, Şəhabəddin Əhməd ibn Məhəmməd ibn Qeys əl-Ənsari, Cəlaləddin Əbül-Fütuh Əli ibn Əbdülvəhhab əl-Cüreyri və Bəhaəddin İbn Aqil kimi şəxsiyyətlərdən hədis, fiqh və nəhiv (ərəb dili qrammatikası) təhsil almışdır. Nasbur-Rayənin bir çox yerində ifadə etdiyinə görə hədis müəllimləri arasında Əbül-Həccac Yusuf ibn Əbdürrəhman əl-Mizzi ilə [[Zəhəbi]] də vardır. Fiqhdə fətva verəcək səviyyəyə gəlmiş olsa da, qələmə aldığı əsərlərdə hədisçilik istiqaməti ön plandadır. [[İbn Həcər Əsqəlani|İbn Həcər]], müəllimi [[Zeynəddin əl-İraqi|Zeynəddin əl-İraqinin]] [[şafii]], Zeylainin [[Hənəfilik|hənəfi]] olmasına baxmayaraq həmrəylik içində işlər gördüklərini ifadə etdiyini nəql edər. Buna nümunə olaraq da İraqinin, [[Qəzali]]nin ''&quot;İhya&quot;''sındakı hədislərlə [[Tirmizi]]nin ''&quot;əs-Sünən&quot;''ində, ''&quot;və fil-bəb an fülan…&quot;'' ({{Dil-ar|و في الباب عن فلان}}, {{Dil-az|bu babda filan kəsdən}}) ifadəsiylə işarə etdiyi rəvayətlərin təxrici üzərində çalışarkən Zeylaidən, Zeylainin də [[Bürhanəddin Mərğinani|Mərğinani]]nin ''&quot;[[əl-Hidayə]]&quot;''siylə [[Zəmaxşəri|Zəmaxşərinin]] ''&quot;[[əl-Kəşşaf]]&quot;''ındakı hədislərin təxricini edərkən İraqidən faydalandığını ifadə edər.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |first=İbn Həcər |title=Əd-Dürərül-kaminə |location=[[Beyrut]] |pages=310 |language=ar|volume=II}}&lt;/ref&gt;

=== Ölümü ===
Hədis təxrici mövzusundakı işləri bir çox alim tərəfindən istinad olaraq istifadə edilən Zeylai 11 Məhərrəm 762-ci (21 noyabr 1360) ildə [[Qahirə|Qahirədə]] vəfat etmişdir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Onun Əvfat Əmirliyini təmsilən [[Məmlük dövləti|Məmlük]] sultanı [[Nəsrəddin Məhəmməd|Məhəmməd ibn Qalavuna]] göndərilən elçilik heyətinə başçılıq etməsi ölkəsində böyük etibar daşıdığını göstərməkdədir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Əsərləri ==
Zeylainin qələmə aldığı əsərlər bunlardır:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* ''[[Nəsbur-Rayə li-təxrici əhadisil-Hidayə]]''.
* ''Əl-İsaf bil-əhadisil-Kəşşaf.'' [[Zəmaxşəri|Zəməxşərinin]] təfsirindəki rəvayətlərin təxricinə dair olub, müəllif yeri gəldikcə əsəri tənqid etmiş, ancaq ondakı bütün rəvayətləri təxric edə bilməmişdir. Zeylainin bu əsəri də daha sonraları hədis təxrici edənlər üçün imtina edilməz bir qaynaqdır.
* ''Müxtəsərul-Şərhi-Məanil-əsar.'' Zeylai bu işində [[Əbu Cəfər ət-Tahavi]]nin ''&quot;Şərhu-Məanil-əsar&quot;''da zikr etdiyi rəvayətlərin səhabə ravi xaricindəki sənədlərini çıxartmışdır.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
&lt;references /&gt;
[[Kateqoriya:Sünni müsəlman İslam alimləri]]
[[Kateqoriya:Hənəfilər]]</text>
      <sha1>0ukhuyzuqzd4ga0fyunjbwmo7s9ia8h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042175</id>
      <parentid>9042173</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:29:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* İstinadlar */</comment>
      <origin>9042175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5090" sha1="s6um0u88wg5orhgiekhe8w138mpk1ks" xml:space="preserve">{{Alim|adı=|orijinal adı={{Dil-ar|عبد الله بن يوسف الزيلعي}}|doğum tarixi=1320|vəfat tarixi=1360|doğum yeri=Zeyla, [[Somali]]|vəfat yeri=[[Qahirə]], [[Misir]]|şəklin ölçüsü=200x200|şəkil=Jamal al-Din al-Zaylai.png|elm sahəsi=[[fiqh]], [[hədis]]}}

'''Əbu Məhəmməd Cəmaləddin Abdullah ibn Yusif ibn Məhəmməd əz-Zeylai''' ({{Dil-ar|عبد الله بن يوسف الزيلعي}}; {{DVTY}}) — [[Hənəfilik|Hənəfi]] fəqihi və hədis hafizi.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Zeylaî, Abdullah b. Yûsuf |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/zeylai-abdullah-b-yusuf |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/zeylai-abdullah-b-yusuf |archive-date=2026-08-20 |access-date=2026-08-20 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr|date=2013|last=Sifil|first=Ebubekir}}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==

=== Doğumu ===
Zeylai bugünkü [[Somali|Somalinin]] [[Cibuti]] sərhədinə yaxın bölgəsi olan, [[Ədən körfəzi]] sahindəki liman şəhəri Zeyladandır. Süyuti bioqrafiyasını verərkən, ''&quot;Zeylai əslində bir sonrakı təbəqədə zikr edilməli idi, ancaq oradakı yaxınlarından əvvəl vəfat etdiyi üçün bura alınmışdır&quot;''&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Təbəqatul-huffaz |year=1983 |location=[[Beyrut]] |pages=535 |language=ar|last=Süyuti|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Zeylü Təbəqatül-huffaz |year=h. 1347 |location=[[Dəməşq]] |pages=363 |language=ar|last=Süyuti|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt; deyir. [[Cəlaləddin Süyuti|Süyutinin]] bəhs etdiyi bir sonrakı təbəqədə verilən hədis hafizlərinin doğum tarixlərinin 1323–1348-ci illər arasında dəyişməsi və Zeylainin bu təbəqədə mövcud 1325-ci ildə doğulan [[Zeynəddin əl-İraqi]] ilə dostluğu diqqətə alındığında, 1320-ci ildə anadan olduğu deyilə bilər.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Mikail |first=Rəfail |title=Dəlilləri ilə İslam fiqhi |publisher=Şərq-Qərb |year=2014 |isbn=978-9952-489-89-7 |location=[[Bakı]] |pages=221–223 |language=az}}&lt;/ref&gt;

=== Təhsili ===
Zeylai, dövrünün qabaqcıl elm adamlarından Şəhabəddin Əhməd ibn Məhəmməd ibn Fütuh ət-Tücibi, [[Osman ibn Əli əz-Zeylai]], Ələddin İbnüt-Türkmani, Şəhabəddin Əhməd ibn Məhəmməd ibn Qeys əl-Ənsari, Cəlaləddin Əbül-Fütuh Əli ibn Əbdülvəhhab əl-Cüreyri və Bəhaəddin İbn Aqil kimi şəxsiyyətlərdən hədis, fiqh və nəhiv (ərəb dili qrammatikası) təhsil almışdır. Nasbur-Rayənin bir çox yerində ifadə etdiyinə görə hədis müəllimləri arasında Əbül-Həccac Yusuf ibn Əbdürrəhman əl-Mizzi ilə [[Zəhəbi]] də vardır. Fiqhdə fətva verəcək səviyyəyə gəlmiş olsa da, qələmə aldığı əsərlərdə hədisçilik istiqaməti ön plandadır. [[İbn Həcər Əsqəlani|İbn Həcər]], müəllimi [[Zeynəddin əl-İraqi|Zeynəddin əl-İraqinin]] [[şafii]], Zeylainin [[Hənəfilik|hənəfi]] olmasına baxmayaraq həmrəylik içində işlər gördüklərini ifadə etdiyini nəql edər. Buna nümunə olaraq da İraqinin, [[Qəzali]]nin ''&quot;İhya&quot;''sındakı hədislərlə [[Tirmizi]]nin ''&quot;əs-Sünən&quot;''ində, ''&quot;və fil-bəb an fülan…&quot;'' ({{Dil-ar|و في الباب عن فلان}}, {{Dil-az|bu babda filan kəsdən}}) ifadəsiylə işarə etdiyi rəvayətlərin təxrici üzərində çalışarkən Zeylaidən, Zeylainin də [[Bürhanəddin Mərğinani|Mərğinani]]nin ''&quot;[[əl-Hidayə]]&quot;''siylə [[Zəmaxşəri|Zəmaxşərinin]] ''&quot;[[əl-Kəşşaf]]&quot;''ındakı hədislərin təxricini edərkən İraqidən faydalandığını ifadə edər.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |first=İbn Həcər |title=Əd-Dürərül-kaminə |location=[[Beyrut]] |pages=310 |language=ar|volume=II}}&lt;/ref&gt;

=== Ölümü ===
Hədis təxrici mövzusundakı işləri bir çox alim tərəfindən istinad olaraq istifadə edilən Zeylai 11 Məhərrəm 762-ci (21 noyabr 1360) ildə [[Qahirə|Qahirədə]] vəfat etmişdir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Onun Əvfat Əmirliyini təmsilən [[Məmlük dövləti|Məmlük]] sultanı [[Nəsrəddin Məhəmməd|Məhəmməd ibn Qalavuna]] göndərilən elçilik heyətinə başçılıq etməsi ölkəsində böyük etibar daşıdığını göstərməkdədir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Əsərləri ==
Zeylainin qələmə aldığı əsərlər bunlardır:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* ''[[Nəsbur-Rayə li-təxrici əhadisil-Hidayə]]''.
* ''Əl-İsaf bil-əhadisil-Kəşşaf.'' [[Zəmaxşəri|Zəməxşərinin]] təfsirindəki rəvayətlərin təxricinə dair olub, müəllif yeri gəldikcə əsəri tənqid etmiş, ancaq ondakı bütün rəvayətləri təxric edə bilməmişdir. Zeylainin bu əsəri də daha sonraları hədis təxrici edənlər üçün imtina edilməz bir qaynaqdır.
* ''Müxtəsərul-Şərhi-Məanil-əsar.'' Zeylai bu işində [[Əbu Cəfər ət-Tahavi]]nin ''&quot;Şərhu-Məanil-əsar&quot;''da zikr etdiyi rəvayətlərin səhabə ravi xaricindəki sənədlərini çıxartmışdır.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
&lt;references /&gt;
[[Kateqoriya:Sünni müsəlman İslam alimləri]]
[[Kateqoriya:Hənəfilər]]</text>
      <sha1>s6um0u88wg5orhgiekhe8w138mpk1ks</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042176</id>
      <parentid>9042175</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:30:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* İstinadlar */</comment>
      <origin>9042176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5104" sha1="c3kilr8pyyzysvsmv0bnn40difg2q63" xml:space="preserve">{{Alim|adı=|orijinal adı={{Dil-ar|عبد الله بن يوسف الزيلعي}}|doğum tarixi=1320|vəfat tarixi=1360|doğum yeri=Zeyla, [[Somali]]|vəfat yeri=[[Qahirə]], [[Misir]]|şəklin ölçüsü=200x200|şəkil=Jamal al-Din al-Zaylai.png|elm sahəsi=[[fiqh]], [[hədis]]}}

'''Əbu Məhəmməd Cəmaləddin Abdullah ibn Yusif ibn Məhəmməd əz-Zeylai''' ({{Dil-ar|عبد الله بن يوسف الزيلعي}}; {{DVTY}}) — [[Hənəfilik|Hənəfi]] fəqihi və hədis hafizi.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Zeylaî, Abdullah b. Yûsuf |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/zeylai-abdullah-b-yusuf |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/zeylai-abdullah-b-yusuf |archive-date=2026-08-20 |access-date=2026-08-20 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr|date=2013|last=Sifil|first=Ebubekir}}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==

=== Doğumu ===
Zeylai bugünkü [[Somali|Somalinin]] [[Cibuti]] sərhədinə yaxın bölgəsi olan, [[Ədən körfəzi]] sahindəki liman şəhəri Zeyladandır. Süyuti bioqrafiyasını verərkən, ''&quot;Zeylai əslində bir sonrakı təbəqədə zikr edilməli idi, ancaq oradakı yaxınlarından əvvəl vəfat etdiyi üçün bura alınmışdır&quot;''&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Təbəqatul-huffaz |year=1983 |location=[[Beyrut]] |pages=535 |language=ar|last=Süyuti|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Zeylü Təbəqatül-huffaz |year=h. 1347 |location=[[Dəməşq]] |pages=363 |language=ar|last=Süyuti|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt; deyir. [[Cəlaləddin Süyuti|Süyutinin]] bəhs etdiyi bir sonrakı təbəqədə verilən hədis hafizlərinin doğum tarixlərinin 1323–1348-ci illər arasında dəyişməsi və Zeylainin bu təbəqədə mövcud 1325-ci ildə doğulan [[Zeynəddin əl-İraqi]] ilə dostluğu diqqətə alındığında, 1320-ci ildə anadan olduğu deyilə bilər.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Mikail |first=Rəfail |title=Dəlilləri ilə İslam fiqhi |publisher=Şərq-Qərb |year=2014 |isbn=978-9952-489-89-7 |location=[[Bakı]] |pages=221–223 |language=az}}&lt;/ref&gt;

=== Təhsili ===
Zeylai, dövrünün qabaqcıl elm adamlarından Şəhabəddin Əhməd ibn Məhəmməd ibn Fütuh ət-Tücibi, [[Osman ibn Əli əz-Zeylai]], Ələddin İbnüt-Türkmani, Şəhabəddin Əhməd ibn Məhəmməd ibn Qeys əl-Ənsari, Cəlaləddin Əbül-Fütuh Əli ibn Əbdülvəhhab əl-Cüreyri və Bəhaəddin İbn Aqil kimi şəxsiyyətlərdən hədis, fiqh və nəhiv (ərəb dili qrammatikası) təhsil almışdır. Nasbur-Rayənin bir çox yerində ifadə etdiyinə görə hədis müəllimləri arasında Əbül-Həccac Yusuf ibn Əbdürrəhman əl-Mizzi ilə [[Zəhəbi]] də vardır. Fiqhdə fətva verəcək səviyyəyə gəlmiş olsa da, qələmə aldığı əsərlərdə hədisçilik istiqaməti ön plandadır. [[İbn Həcər Əsqəlani|İbn Həcər]], müəllimi [[Zeynəddin əl-İraqi|Zeynəddin əl-İraqinin]] [[şafii]], Zeylainin [[Hənəfilik|hənəfi]] olmasına baxmayaraq həmrəylik içində işlər gördüklərini ifadə etdiyini nəql edər. Buna nümunə olaraq da İraqinin, [[Qəzali]]nin ''&quot;İhya&quot;''sındakı hədislərlə [[Tirmizi]]nin ''&quot;əs-Sünən&quot;''ində, ''&quot;və fil-bəb an fülan…&quot;'' ({{Dil-ar|و في الباب عن فلان}}, {{Dil-az|bu babda filan kəsdən}}) ifadəsiylə işarə etdiyi rəvayətlərin təxrici üzərində çalışarkən Zeylaidən, Zeylainin də [[Bürhanəddin Mərğinani|Mərğinani]]nin ''&quot;[[əl-Hidayə]]&quot;''siylə [[Zəmaxşəri|Zəmaxşərinin]] ''&quot;[[əl-Kəşşaf]]&quot;''ındakı hədislərin təxricini edərkən İraqidən faydalandığını ifadə edər.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |first=İbn Həcər |title=Əd-Dürərül-kaminə |location=[[Beyrut]] |pages=310 |language=ar|volume=II|year=tarixsiz}}&lt;/ref&gt;

=== Ölümü ===
Hədis təxrici mövzusundakı işləri bir çox alim tərəfindən istinad olaraq istifadə edilən Zeylai 11 Məhərrəm 762-ci (21 noyabr 1360) ildə [[Qahirə|Qahirədə]] vəfat etmişdir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Onun Əvfat Əmirliyini təmsilən [[Məmlük dövləti|Məmlük]] sultanı [[Nəsrəddin Məhəmməd|Məhəmməd ibn Qalavuna]] göndərilən elçilik heyətinə başçılıq etməsi ölkəsində böyük etibar daşıdığını göstərməkdədir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Əsərləri ==
Zeylainin qələmə aldığı əsərlər bunlardır:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* ''[[Nəsbur-Rayə li-təxrici əhadisil-Hidayə]]''.
* ''Əl-İsaf bil-əhadisil-Kəşşaf.'' [[Zəmaxşəri|Zəməxşərinin]] təfsirindəki rəvayətlərin təxricinə dair olub, müəllif yeri gəldikcə əsəri tənqid etmiş, ancaq ondakı bütün rəvayətləri təxric edə bilməmişdir. Zeylainin bu əsəri də daha sonraları hədis təxrici edənlər üçün imtina edilməz bir qaynaqdır.
* ''Müxtəsərul-Şərhi-Məanil-əsar.'' Zeylai bu işində [[Əbu Cəfər ət-Tahavi]]nin ''&quot;Şərhu-Məanil-əsar&quot;''da zikr etdiyi rəvayətlərin səhabə ravi xaricindəki sənədlərini çıxartmışdır.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
&lt;references /&gt;
[[Kateqoriya:Sünni müsəlman İslam alimləri]]
[[Kateqoriya:Hənəfilər]]</text>
      <sha1>c3kilr8pyyzysvsmv0bnn40difg2q63</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042178</id>
      <parentid>9042176</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Təhsili */</comment>
      <origin>9042178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5153" sha1="5rnenembp6euj7lpwgh28221y9i2yj3" xml:space="preserve">{{Alim|adı=|orijinal adı={{Dil-ar|عبد الله بن يوسف الزيلعي}}|doğum tarixi=1320|vəfat tarixi=1360|doğum yeri=Zeyla, [[Somali]]|vəfat yeri=[[Qahirə]], [[Misir]]|şəklin ölçüsü=200x200|şəkil=Jamal al-Din al-Zaylai.png|elm sahəsi=[[fiqh]], [[hədis]]}}

'''Əbu Məhəmməd Cəmaləddin Abdullah ibn Yusif ibn Məhəmməd əz-Zeylai''' ({{Dil-ar|عبد الله بن يوسف الزيلعي}}; {{DVTY}}) — [[Hənəfilik|Hənəfi]] fəqihi və hədis hafizi.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Zeylaî, Abdullah b. Yûsuf |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/zeylai-abdullah-b-yusuf |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/zeylai-abdullah-b-yusuf |archive-date=2026-08-20 |access-date=2026-08-20 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr|date=2013|last=Sifil|first=Ebubekir}}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==

=== Doğumu ===
Zeylai bugünkü [[Somali|Somalinin]] [[Cibuti]] sərhədinə yaxın bölgəsi olan, [[Ədən körfəzi]] sahindəki liman şəhəri Zeyladandır. Süyuti bioqrafiyasını verərkən, ''&quot;Zeylai əslində bir sonrakı təbəqədə zikr edilməli idi, ancaq oradakı yaxınlarından əvvəl vəfat etdiyi üçün bura alınmışdır&quot;''&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Təbəqatul-huffaz |year=1983 |location=[[Beyrut]] |pages=535 |language=ar|last=Süyuti|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Zeylü Təbəqatül-huffaz |year=h. 1347 |location=[[Dəməşq]] |pages=363 |language=ar|last=Süyuti|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt; deyir. [[Cəlaləddin Süyuti|Süyutinin]] bəhs etdiyi bir sonrakı təbəqədə verilən hədis hafizlərinin doğum tarixlərinin 1323–1348-ci illər arasında dəyişməsi və Zeylainin bu təbəqədə mövcud 1325-ci ildə doğulan [[Zeynəddin əl-İraqi]] ilə dostluğu diqqətə alındığında, 1320-ci ildə anadan olduğu deyilə bilər.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Mikail |first=Rəfail |title=Dəlilləri ilə İslam fiqhi |publisher=Şərq-Qərb |year=2014 |isbn=978-9952-489-89-7 |location=[[Bakı]] |pages=221–223 |language=az}}&lt;/ref&gt;

=== Təhsili ===
Zeylai, dövrünün qabaqcıl elm adamlarından Şəhabəddin Əhməd ibn Məhəmməd ibn Fütuh ət-Tücibi, [[Osman ibn Əli əz-Zeylai]], Ələddin ibnüt-Türkmani, Şəhabəddin Əhməd ibn Məhəmməd ibn Qeys əl-Ənsari, Cəlaləddin Əbül-Fütuh Əli ibn Əbdülvəhhab əl-Cüreyri və Bəhaəddin ibn Aqil kimi şəxsiyyətlərdən hədis, fiqh və nəhiv (ərəb dili qrammatikası) təhsil almışdır. &quot;''Nasbur-Rayə''&quot;nin bir çox yerində ifadə etdiyinə görə hədis müəllimləri arasında Əbül-Həccac Yusuf ibn Əbdürrəhman əl-Mizzi ilə [[Zəhəbi]] də vardır. Fiqhdə fətva verəcək səviyyəyə gəlmiş olsa da, qələmə aldığı əsərlərdə hədisçilik istiqaməti ön plandadır. [[İbn Həcər Əsqəlani|İbn Həcər]], müəllimi [[Zeynəddin əl-İraqi|Zeynəddin əl-İraqinin]] [[şafii]], Zeylainin [[Hənəfilik|hənəfi]] olmasına baxmayaraq həmrəylik içində işlər gördüklərini ifadə etdiyini nəql edər. Buna nümunə olaraq da İraqinin, [[Qəzali]]nin ''&quot;[[İhyəu Ülumid-din|İhya]]&quot;''sındakı hədislərlə [[Tirmizi]]nin ''&quot;[[Sünəni-Tirmizi|əs-Sünən]]&quot;''ində, ''&quot;və fil-bəb an fülan…&quot;'' ({{Dil-ar|و في الباب عن فلان}}; {{Dil-az|bu babda filan kəsdən}}) ifadəsiylə işarə etdiyi rəvayətlərin təxrici üzərində çalışarkən Zeylaidən, Zeylainin də [[Bürhanəddin Mərğinani|Mərğinani]]nin ''&quot;[[əl-Hidayə]]&quot;''siylə [[Zəmaxşəri|Zəmaxşərinin]] ''&quot;[[əl-Kəşşaf]]&quot;''ındakı hədislərin təxricini edərkən İraqidən faydalandığını ifadə edər.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |first=İbn Həcər |title=Əd-Dürərül-kaminə |location=[[Beyrut]] |pages=310 |language=ar|volume=II|year=tarixsiz}}&lt;/ref&gt;

=== Ölümü ===
Hədis təxrici mövzusundakı işləri bir çox alim tərəfindən istinad olaraq istifadə edilən Zeylai 11 Məhərrəm 762-ci (21 noyabr 1360) ildə [[Qahirə|Qahirədə]] vəfat etmişdir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Onun Əvfat Əmirliyini təmsilən [[Məmlük dövləti|Məmlük]] sultanı [[Nəsrəddin Məhəmməd|Məhəmməd ibn Qalavuna]] göndərilən elçilik heyətinə başçılıq etməsi ölkəsində böyük etibar daşıdığını göstərməkdədir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Əsərləri ==
Zeylainin qələmə aldığı əsərlər bunlardır:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* ''[[Nəsbur-Rayə li-təxrici əhadisil-Hidayə]]''.
* ''Əl-İsaf bil-əhadisil-Kəşşaf.'' [[Zəmaxşəri|Zəməxşərinin]] təfsirindəki rəvayətlərin təxricinə dair olub, müəllif yeri gəldikcə əsəri tənqid etmiş, ancaq ondakı bütün rəvayətləri təxric edə bilməmişdir. Zeylainin bu əsəri də daha sonraları hədis təxrici edənlər üçün imtina edilməz bir qaynaqdır.
* ''Müxtəsərul-Şərhi-Məanil-əsar.'' Zeylai bu işində [[Əbu Cəfər ət-Tahavi]]nin ''&quot;Şərhu-Məanil-əsar&quot;''da zikr etdiyi rəvayətlərin səhabə ravi xaricindəki sənədlərini çıxartmışdır.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
&lt;references /&gt;
[[Kateqoriya:Sünni müsəlman İslam alimləri]]
[[Kateqoriya:Hənəfilər]]</text>
      <sha1>5rnenembp6euj7lpwgh28221y9i2yj3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042179</id>
      <parentid>9042178</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:32:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Təhsili */</comment>
      <origin>9042179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5154" sha1="2i3ngzxuf2d8yuboe32g6awmmzgp7bw" xml:space="preserve">{{Alim|adı=|orijinal adı={{Dil-ar|عبد الله بن يوسف الزيلعي}}|doğum tarixi=1320|vəfat tarixi=1360|doğum yeri=Zeyla, [[Somali]]|vəfat yeri=[[Qahirə]], [[Misir]]|şəklin ölçüsü=200x200|şəkil=Jamal al-Din al-Zaylai.png|elm sahəsi=[[fiqh]], [[hədis]]}}

'''Əbu Məhəmməd Cəmaləddin Abdullah ibn Yusif ibn Məhəmməd əz-Zeylai''' ({{Dil-ar|عبد الله بن يوسف الزيلعي}}; {{DVTY}}) — [[Hənəfilik|Hənəfi]] fəqihi və hədis hafizi.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Zeylaî, Abdullah b. Yûsuf |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/zeylai-abdullah-b-yusuf |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/zeylai-abdullah-b-yusuf |archive-date=2026-08-20 |access-date=2026-08-20 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr|date=2013|last=Sifil|first=Ebubekir}}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==

=== Doğumu ===
Zeylai bugünkü [[Somali|Somalinin]] [[Cibuti]] sərhədinə yaxın bölgəsi olan, [[Ədən körfəzi]] sahindəki liman şəhəri Zeyladandır. Süyuti bioqrafiyasını verərkən, ''&quot;Zeylai əslində bir sonrakı təbəqədə zikr edilməli idi, ancaq oradakı yaxınlarından əvvəl vəfat etdiyi üçün bura alınmışdır&quot;''&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Təbəqatul-huffaz |year=1983 |location=[[Beyrut]] |pages=535 |language=ar|last=Süyuti|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Zeylü Təbəqatül-huffaz |year=h. 1347 |location=[[Dəməşq]] |pages=363 |language=ar|last=Süyuti|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt; deyir. [[Cəlaləddin Süyuti|Süyutinin]] bəhs etdiyi bir sonrakı təbəqədə verilən hədis hafizlərinin doğum tarixlərinin 1323–1348-ci illər arasında dəyişməsi və Zeylainin bu təbəqədə mövcud 1325-ci ildə doğulan [[Zeynəddin əl-İraqi]] ilə dostluğu diqqətə alındığında, 1320-ci ildə anadan olduğu deyilə bilər.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Mikail |first=Rəfail |title=Dəlilləri ilə İslam fiqhi |publisher=Şərq-Qərb |year=2014 |isbn=978-9952-489-89-7 |location=[[Bakı]] |pages=221–223 |language=az}}&lt;/ref&gt;

=== Təhsili ===
Zeylai, dövrünün qabaqcıl elm adamlarından Şəhabəddin Əhməd ibn Məhəmməd ibn Fütuh ət-Tücibi, [[Osman ibn Əli əz-Zeylai]], Ələddin ibnüt-Türkmani, Şəhabəddin Əhməd ibn Məhəmməd ibn Qeys əl-Ənsari, Cəlaləddin Əbül-Fütuh Əli ibn Əbdülvəhhab əl-Cüreyri və Bəhaəddin ibn Aqil kimi şəxsiyyətlərdən hədis, fiqh və nəhiv (ərəb dili qrammatikası) təhsil almışdır. &quot;''Nəsbur-Rayə''&quot;nin bir çox yerində ifadə etdiyinə görə hədis müəllimləri arasında Əbül-Həccac Yusuf ibn Əbdürrəhman əl-Mizzi ilə [[Zəhəbi]] də vardır. Fiqhdə fətva verəcək səviyyəyə gəlmiş olsa da, qələmə aldığı əsərlərdə hədisçilik istiqaməti ön plandadır. [[İbn Həcər Əsqəlani|İbn Həcər]], müəllimi [[Zeynəddin əl-İraqi|Zeynəddin əl-İraqinin]] [[şafii]], Zeylainin [[Hənəfilik|hənəfi]] olmasına baxmayaraq həmrəylik içində işlər gördüklərini ifadə etdiyini nəql edər. Buna nümunə olaraq da İraqinin, [[Qəzali]]nin ''&quot;[[İhyəu Ülumid-din|İhya]]&quot;''sındakı hədislərlə [[Tirmizi]]nin ''&quot;[[Sünəni-Tirmizi|əs-Sünən]]&quot;''ində, ''&quot;və fil-bəb an fülan…&quot;'' ({{Dil-ar|و في الباب عن فلان}}; {{Dil-az|bu babda filan kəsdən}}) ifadəsiylə işarə etdiyi rəvayətlərin təxrici üzərində çalışarkən Zeylaidən, Zeylainin də [[Bürhanəddin Mərğinani|Mərğinani]]nin ''&quot;[[əl-Hidayə]]&quot;''siylə [[Zəmaxşəri|Zəmaxşərinin]] ''&quot;[[əl-Kəşşaf]]&quot;''ındakı hədislərin təxricini edərkən İraqidən faydalandığını ifadə edər.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |first=İbn Həcər |title=Əd-Dürərül-kaminə |location=[[Beyrut]] |pages=310 |language=ar|volume=II|year=tarixsiz}}&lt;/ref&gt;

=== Ölümü ===
Hədis təxrici mövzusundakı işləri bir çox alim tərəfindən istinad olaraq istifadə edilən Zeylai 11 Məhərrəm 762-ci (21 noyabr 1360) ildə [[Qahirə|Qahirədə]] vəfat etmişdir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Onun Əvfat Əmirliyini təmsilən [[Məmlük dövləti|Məmlük]] sultanı [[Nəsrəddin Məhəmməd|Məhəmməd ibn Qalavuna]] göndərilən elçilik heyətinə başçılıq etməsi ölkəsində böyük etibar daşıdığını göstərməkdədir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Əsərləri ==
Zeylainin qələmə aldığı əsərlər bunlardır:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* ''[[Nəsbur-Rayə li-təxrici əhadisil-Hidayə]]''.
* ''Əl-İsaf bil-əhadisil-Kəşşaf.'' [[Zəmaxşəri|Zəməxşərinin]] təfsirindəki rəvayətlərin təxricinə dair olub, müəllif yeri gəldikcə əsəri tənqid etmiş, ancaq ondakı bütün rəvayətləri təxric edə bilməmişdir. Zeylainin bu əsəri də daha sonraları hədis təxrici edənlər üçün imtina edilməz bir qaynaqdır.
* ''Müxtəsərul-Şərhi-Məanil-əsar.'' Zeylai bu işində [[Əbu Cəfər ət-Tahavi]]nin ''&quot;Şərhu-Məanil-əsar&quot;''da zikr etdiyi rəvayətlərin səhabə ravi xaricindəki sənədlərini çıxartmışdır.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
&lt;references /&gt;
[[Kateqoriya:Sünni müsəlman İslam alimləri]]
[[Kateqoriya:Hənəfilər]]</text>
      <sha1>2i3ngzxuf2d8yuboe32g6awmmzgp7bw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tehsil</title>
    <ns>0</ns>
    <id>899474</id>
    <revision>
      <id>9041822</id>
      <parentid>8746013</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T17:11:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Acategory II</username>
        <id>348505</id>
      </contributor>
      <origin>9041822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2634" sha1="o7p8dm9qu0xpf9g9qfe5rupv1nqmp9x" xml:space="preserve">{{Səhv salma|Təhsil}}
'''Tehsil''' ( {{Dil-hi|तहसील}}, {{Dil-ur|تحصیل}}  {{Dil-ar|تحصيل}}  dilindən ''əldə etmə, toplama''), həmçinin '''taluk''' və ya '''mandal''' — [[Hindistan]] və [[Pakistan]]da inzibati bölgü vahidi.

Tehsil əsasən onun mərkəzi olan bir [[şəhər]]dən və bir sıra [[kənd]]lərdən ibarətdir. Bəzən bir tehsilin tətkibinə əlavə şəhərlər də daxil ola bilər. Tehsil şurası öz [[yurisdiksiya]]sında olan kəndlər və [[bələdiyyə]]lər üzərində müəyyən [[vergi]] və inzibati səlahiyyətlərə malikdir, [[torpaq]] və bununla bağlı inzibati məsələlərdə əsas icra hakimiyyəti orqanıdır. Ən yüksək vəzifəli şəxs ''tehsildar'' və ya daha az formal olaraq ''talukdar'' və ya ''taluka muktiarkardır'' .

== Hindistan ==

&quot;''Taluka''&quot; və ya &quot;''taluk''&quot; termini yalnız [[Qücərat]], [[Qoa]], [[Maharaştra]], [[Kerala]], [[Tamilnad]] və [[Karnataka]] kimi bir neçə [[Hindistan ştatlarının siyahısı|ştatda]], &quot;''Tehsil''&quot; termini isə əsasən şimal ştatları olan [[Pəncab regionu|Pəncab]], [[Haryana]], [[Uttar-Pradeş]], [[Uttarakhand]], [[Himaçal Pradeş]], [[Madhya-Pradeş]] və [[Racastan]]da istifadə olunur. [[Andhra Pradeş]] ştatinda əvvəllər &quot;''talukalar''&quot; terminindən istifadə edirdi, lakin indi onlar &quot;''mandallar''&quot; ilə əvəz edilmişdir. Təhsil sözünü ifadə etmək üçün çox vaxt ''TK'' [[abreviatur]]undan istifadə olunur.

Hər bir taluk və ya tehsil daha böyük bir dairənin bir hissəsidir, o da öz növbəsində ştat və ya federal ərazisinin bir hissəsidir. Bəzi hallarda, müəyyən ştatların tehsilləri ''sub-rayon'' adlanan kiçik qruplar şəklində təşkil olunur. Bir tehsil daxilindəki kənd birlikləri “''hoblis''” adlanır.

Tehsil səviyyəsində fəaliyyət göstərən dövlət orqanları ''[[Pançayat|panchayat]] samiti'' adlanır.

Taluk həmçinin də böyük mülkün adı idi, sahibinə isə ''talukdar'' deyilirdi.

== Pakistan ==
Taluka termininin üstünlük təşkil etdiyi [[Sind əyaləti|Sind]] [[Pakistanın dövlət quruluşu|əyalətini]] çıxmaq sərti ilə, Pakistanın bütün ərazisində əsasən tehsil terminindən istifadə edilir. Pakistan yerli hakimiyyət [[İyerarxiya|iyerarxiyasında]] tehsil, dairənin (''zila/zilla'') tərkib hissəsi olmaqla ikinci yerdədir. Hər bir tehsil öz növbəsində bir neçə kənd şuralarına bölünür.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:İnzibati vahid növləri]]
[[Kateqoriya:Asiya ölkələrinin inzibati bölgüsü]]
[[Kateqoriya:Siyasi coğrafiya]]</text>
      <sha1>o7p8dm9qu0xpf9g9qfe5rupv1nqmp9x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pol Banyan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>905863</id>
    <revision>
      <id>9041908</id>
      <parentid>9002664</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T20:55:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>3 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11068" sha1="c161se537gjhpmafdhrnbh7wxzqpcrl" xml:space="preserve">{{Personaj}}

'''Pol Banyan''' ({{dil-en|Paul Bunyan}}) — [[ABŞ|Amerika]] və [[Kanada]] folklorunda nəhəng ağackəsən və xalq qəhrəmanıdır.&lt;ref&gt;{{cite magazine|last1=Smith|first1=Benjamin|title=6 Towns That Claim Paul Bunyan as Their Own (and What They Should Be Bragging About Instead)|url=http://mentalfloss.com/article/29785/6-towns-claim-paul-bunyan-their-own-and-what-they-should-be-bragging-about-instead|magazine=Mental Floss|access-date=September 16, 2014|date=January 19, 2012|archive-date=January 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112175924/http://mentalfloss.com/article/29785/6-towns-claim-paul-bunyan-their-own-and-what-they-should-be-bragging-about-instead|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Onun haqqında nağıllar fövqəltəbii gücü ilə gördüyü işlərə əsaslanır və o, adətən Beyb adlı Mavi Öküzü – ev heyvanı və iş yoldaşı ilə birlikdə təsvir edilir.&lt;ref name=&quot;WHS1&quot;&gt;{{Citation|author=Wisconsin Historical Society|author-link=|date=n.d.|title=Paul Bunyan|url=https://www.wisconsinhistory.org/Records/Article/CS504|access-date=May 25, 2014}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Bu xarakter [[Şimali Amerika]] ağackəsənlərinin şifahi ənənələrində yaranmış və sonradan freelance yazıçı Uilyam B. Loqhed (1882–1958) tərəfindən 1916-cı ildə [[Red River Lumber Company]]&lt;ref name=&quot;robins&quot;&gt;{{cite book|last1=Robins|first1=John|editor1-last=Fowke|editor1-first=Edith|title=Paul Bunyan, Superhero of the Lumberjacks|url=https://archive.org/details/paulbunyansuperh0000robi|location=Toronto|publisher=NC Press Limited|year=1982|isbn=0-919601-63-4}}&lt;/ref&gt; üçün hazırlanan reklam kitabçasında populyarlaşdırılmışdır. O, müxtəlif ədəbi əsərlərin, musiqi parçalarının, kommersiya işlərinin və teatr tamaşalarının mövzusu olmuşdur.&lt;ref name=&quot;stewart&quot;&gt;{{Citation|last1 = Stewart|first1 = K. B.|last2 = Watt|first2 = Homer A.|year = 1916|title = Legends of Paul Bunyan, Lumberjack|series = Transactions of the Wisconsin Academy of Sciences, Arts and Letters|publisher  = Wisconsin Academy of Sciences, Arts, and Letters|volume = 18/II|pages      = 639–651|url = https://books.google.com/books?id=2dgAAAAAYAAJ&amp;pg=PA639-IA1|access-date = April 30, 2014}}&lt;/ref&gt; Pol Banyanın şəkli Şimali Amerikanın müxtəlif yerlərində böyük heykəllərdə əks olunmuşdur.&lt;ref name=&quot;edmonds&quot;&gt;{{Citation|last=Edmonds|first=Michael|year=2009|title=Out of the Northwoods: The Many Lives of Paul Bunyan|publisher=Wisconsin Historical Society|place=Madison, WI}}&lt;/ref&gt;

== Etimologiyası ==
Pol Banyan adının mənşəyi ilə bağlı müxtəlif nəzəriyyələr mövcuddur. Əksər izahlar bu adın Fransa-Kanada mənşəli olduğunu göstərir.&lt;ref name=&quot;WHS2&quot;&gt;{{Citation|author=Wisconsin Historical Society|author-link=|date=July 29, 2007|title=The Peculiar Birth of Paul Bunyan|url=http://www.wisconsinhistory.org/odd/archives/003040.asp|access-date=November 22, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010001942/http://www.wisconsinhistory.org/odd/archives/003040.asp|archive-date=October 10, 2013}}&lt;/ref&gt; Fonetik baxımdan &quot;Banyan&quot; sözü, ''Québécois'' (Kvebek şivesindəki) &quot;''bon yenne!''&quot; ifadəsinə bənzəyir, bu isə təəccüb və heyranlıq bildirən bir ifadədir. İngilis dilində Bunyan soyadı, qədim fransızca &quot;''bugne''&quot; sözündən gəlir, bu söz böyük şişkinlik və ya şişlik mənasını daşıyır.&lt;ref name=&quot;hartly&quot;&gt;{{Citation|last = Hartly|first = John P.|year = 2007|title = Legendary Landscapes: A Cultural Geography of the Paul Bunyan and Blue Ox Phenomena of the Northwoods|publisher = Kansas State University|url        = http://krex.k-state.edu/dspace/handle/2097/413|access-date = May 5, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=RSA&gt;{{Citation|author     = Roadside America Team|year = 2005|title = A Catalog of Bunyans: Roadside statues and other tributes to the Great Tree-Biter, Paul Bunyan|publisher = RoadsideAmerica.com|url = http://www.roadsideamerica.com/set/bunylist.html|archive-url = https://web.archive.org/web/20141128195534/http://www.roadsideamerica.com/set/bunylist.html|url-status = dead|archive-date = November 28, 2014|access-date = June 28, 2011}}&lt;/ref&gt; Bəzi tədqiqatçılar Pol Banyanı Fransa-Kanada folklorunda rast gəlinən &quot;Bon Jean&quot; adlı xarakterlə əlaqələndirməyə çalışmışlar.&lt;ref name=&quot;gartenberg&quot;&gt;{{Citation|last=Gartenberg|first=Max|year=1949|title=Paul Bunyan and Little John|journal=The Journal of American Folklore|volume=62/246|issue=246|pages=416–422|publisher=American Folklore Society|doi=10.2307/536582|jstor=536582}}&lt;/ref&gt;

== İlk istinadlar ==
[[File:Paulbunyan.jpg|236x236px|thumb|right|İlk Pol Banyan heykəli (Bemidji, Minnesota)]]
Maykl Edmondsun &quot;''Out of the Northwoods: The Many Lives of Paul Bunyan''&quot; (2009) kitabına görə, Pol Banyan haqqında hekayələr, yazılı ədəbiyyata daxil olmamışdan azı otuz il əvvəl şifahi şəkildə yayılmışdır.&lt;ref name=&quot;cox&quot;&gt;{{cite book |last1=Cox |first1=William T. |others=With illustrations by Coert Du Bois and Latin classifications by George B. Sudworth |title=Fearsome Creatures of the Lumberwoods |url=https://archive.org/details/fearsomecreatur00coxgoog |location=Washington, DC |publisher=Judd &amp; Detweiler Inc. |year=1910 |oclc=551649247}}&lt;/ref&gt; Nəşr olunan materiallarda bu hekayələr uzun nağıllar şəklində təqdim edilsə də, ağackəsənlərin yataqxanalarında Pol Banyan hekayələri qısa fraqmentlər halında nəql edilirdi. Bu hekayələr arasında absurd dərəcədə sərt hava şəraiti və fantastik varlıqlar kimi qədim nağıllardan götürülmüş elementlərə rast gəlinir.

Pol Banyan haqqında ilk hekayə 1904-cü ildə &quot;''Duluth News Tribune''&quot; qəzetində müəllifsiz redaksiya məqaləsi şəklində dərc olunmuşdur. Burada belə yazılır:&lt;ref name=&quot;gladwin&quot;&gt;{{cite news |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |title=Beaverton |url=https://digmichnews.cmich.edu/cgi-bin/michigan?a=d&amp;d=GladwinGCR18930317-01.1.4&amp;txq=%22paul+bunion%22 |work=The Gladwin County Record |location=Gladwin, MI |date=March 17, 1893 |access-date=April 25, 2020 }}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

&lt;blockquote&gt;''Onun ən sevimli zarafatı – düşərgəyə yeni gələnlərə Pol Banyanın Şimali Dakotada ağackəsən olduğu il haqqında nağıllar danışmaqdır. Böyük Pol həmin il saysız-hesabsız ağac kəsib və bu hadisələr &quot;mavi qar&quot; qışında baş verib. Onun düşərgəsindəki evlər yarım mil ərazini əhatə edirdi, yeməkxanası isə möhtəşəm idi. Aşpazlar ordu kimi yemək bişirirdi və sobanın uzunluğu o qədər idi ki, onu yağlamaq üçün bir nəfər ayaqlarına iki böyük donuz əti bağlayaraq qara parlayan sobanın üzərində yarım mil uzunluğunda irəli-geri sürüşməli olurdu.''&lt;/blockquote&gt;

Bu məqalədə qeyd olunan Şimali Dakotada ağackəsmə, nəhəng düşərgə, &quot;mavi qar&quot; qışı və soba üzərində sürüşmə kimi elementlər sonrakı hekayələrdə təkrarlanmışdır.&lt;ref name=&quot;duluth&quot;&gt;{{Citation|author=Anonymous|date=August 4, 1904|title=Caught on the Run|newspaper=Duluth News Tribune|place=Duluth, Missouri|url=http://www.paulbunyanfineart.com/1904/tale_from_duluth_news_tribune.html|access-date=May 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120331005227/http://www.paulbunyanfineart.com/1904/tale_from_duluth_news_tribune.html|archive-date=March 31, 2012|url-status=unfit}}&lt;/ref&gt; Altı il sonra [[Norman Rokvell]] tərəfindən yazılmış &quot;''Some Lumberjack Myths''&quot; (Bəzi Ağackəsən Əfsanələri) adlı əsərdə də bu detallar yer almışdır. Bundan dörd il əvvəl isə Ceyms Makqillivrey &quot;Round River&quot; adlı əsərində soba üzərində sürüşmə səhnəsinə toxunmuşdur.&lt;ref name=&quot;rockwell&quot;&gt;{{Citation|last = Rockwell|first = J. E.|date = February 1910|title = Some Lumberjack Myths|magazine = The Outer’s Book|pages = 157–160|url = http://www.paulbunyanfineart.com/1910/some_lumberjack_myths.html|access-date = May 6, 2014|archive-date = March 3, 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160303234434/http://www.paulbunyanfineart.com/1910/some_lumberjack_myths.html|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

Makqillivreyin versiyası 1910-cu ildə &quot;The American Lumberman&quot; jurnalında yenidən dərc edilmişdir. Daha sonra jurnal &quot;Pol Banyanın Öküzü&quot;, &quot;Pol Banyanın Mətbəxində&quot; və &quot;Cənab Pol Banyanın Həyatı və İşləri haqqında Xronika&quot; kimi məqalələr dərc etmişdir.&lt;ref name=&quot;macgillivray&quot;&gt;{{Citation|last = MacGillivray|first = James|date = August 10, 1906|title = Round River|newspaper = The Press|place = Oscoda, Michigan|url = http://www.paulbunyanfineart.com/1906/round_river.html|access-date = May 6, 2014|archive-date = November 29, 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20141129043233/http://www.paulbunyanfineart.com/1906/round_river.html|url-status = live}}&lt;/ref&gt; Rokvellin yazısında Pol Banyanın iri boylu olduğu qeyd edilir – &quot;səkkiz fut boyunda və 300 funt çəkidə idi&quot; – və onun böyük mavi öküzü haqqında danışılır. Ancaq V. D. Herriqan 1914-cü il ətrafında yazdığı &quot;Pol Banyanın Öküzü&quot; adlı məqalədə isə nəhəng çəhrayı öküz haqqında yazmışdır.&lt;ref name=&quot;harrigan&quot;&gt;{{Citation|last = Harrigan|first = W. D.|date = June 13, 1914|title = Paul Bunyan's Oxen|magazine = American Lumberman|page = 30|url = http://www.paulbunyanfineart.com/1914/paul_bunyans_oxen.html|access-date = May 6, 2014|archive-date = November 29, 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20141129043231/http://www.paulbunyanfineart.com/1914/paul_bunyans_oxen.html|url-status = live}}&lt;/ref&gt; Bütün bu yazılarda Pol Banyan qeyri-adi gücə və ağackəsmə bacarığına malik olan bir qəhrəman kimi təriflənir.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Commons category|Paul Bunyan}}
* [https://www.loc.gov/item/afc1939007_afs02259b/   Bill McBride in interview with Alan Lomax, &quot;Dialogue on lumber camps and lumberjack ballads; Paul Bunyan discussion, tale: The Round River Drive,&quot; Mount Pleasant, Michigan, August 22, 1938, (Field Recording) *Paul Bunyan discussion begins at 7:04]
* [https://www.loc.gov/item/afc1939007_afs02260a/  Bill McBride in interview with Alan Lomax, &quot;Paul Bunyan tale: The Round River Drive, cont.; Roving Lumberjack,&quot; Mount Pleasant, Michigan, August 22, 1938, (Field Recording)]
* [https://www.loc.gov/item/afc1939007_afs02310a/ Martin Mustig  (phonetic spelling) in interview with Alan Lomax, &quot;Oh When; Paul Bunyan stories,&quot; Traverse City, Michigan, September 3, 1938, (Field Recording) *Paul Bunyan discussion begins at 2:47]
* [https://www.loc.gov/item/afc1939007_afs02266a/ Perry Allen and Carl Lathrop in interview with Alan Lomax, &quot;Wild Mustard River; Paul Bunyan tales,&quot; Saint Louis, Michigan, August 22, 1938, (Field Recording) *Paul Bunyan discussion begins at 3:03]

{{Xarici keçidlər}}
[[Kateqoriya:Uydurma]]
[[Kateqoriya:Mifologiya və əfsanələrdə qəhrəmanlar]]
[[Kateqoriya:Divlər]]</text>
      <sha1>c161se537gjhpmafdhrnbh7wxzqpcrl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Patrisiya Törner</title>
    <ns>0</ns>
    <id>905900</id>
    <revision>
      <id>9041697</id>
      <parentid>8735262</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T12:39:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7137" sha1="icqeon4vgvujy97oxvhkzpnlvpexi9a" xml:space="preserve">{{Yazıçı}}

'''Patrisiya Törner''' ({{dil-en|Patricia Turner}}, {{DVTY}}) — Afrikalı amerikalıların təcrübəsini əks etdirən hekayələri sənədləşdirən və təhlil edən amerikalı [[Folklorşünaslıq|folklorşünas]].

Patrisiya, UCLA Universitetində (Kaliforniya Universiteti, Los-Anceles) Dünya İncəsənəti və Mədəniyyətləri/Rəqs və Afrikalı Amerika Araşdırmaları kafedrasının professorudur. Törner şayiələr, əfsanələr, konspirasiya nəzəriyyələri, Afrikalı Amerika xalçaçılıq sənəti və populyar mədəniyyətdə Afrikalı amerikalıların obrazları kimi mövzularda beş kitabın müəllifidir. 2021-ci ildə folklorşünaslıq sahəsində nüfuzlu &quot;Linda Dégh Lifetime Achievement Award&quot; mükafatına layiq görülmüşdür.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Barry |first=Klein |date=2021-05-24 |title=2021 RECIPIENT OF THE LINDA DÉGH LIFETIME ACHIEVEMENT AWARD |url=https://contemporarylegend.org/2021-recipient-of-the-linda-degh-lifetime-achievement-award-2/ |access-date=2023-07-30 |website=contemporarylegend.org |language=en }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

Törner UCLA və UC Devis universitetlərində bakalavr təhsili üzrə vitse-provost vəzifəsində çalışmış və tədqiqat universitetlərində bakalavr təhsilini idarə edən rəhbər şəxslər üçün nəzərdə tutulan &quot;The Reinvention Center&quot; adlı beyin mərkəzinin (hazırda &quot;''The Reinvention Collective''&quot;) icraçı direktoru olmuşdur. O, Los-Anceles, [[Kaliforniya]]da yaşayır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Newsroom |url=https://newsroom.ucla.edu/ |access-date=2023-07-30 |website=UCLA |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
Törner Nyu-York Ştat Universitetinin (Oneonta kampusu) bakalavr dərəcəsini almış, daha sonra Berkli Kaliforniya Universitetində ritorika üzrə magistr və doktorluq dərəcələri qazanmışdır.

O, akademik karyerasına [[Massaçusets Texnologiya İnstitutu|Massaçusets Universiteti]]nin (Boston) Qaraşın Araşdırmaları Bölməsində assistent professor kimi başlamışdır. Daha sonra Kaliforniya Universitetinin (Davis) Afrikalı-Amerikalı və Afrika Araşdırmaları proqramına keçərək burada professor vəzifəsinə yüksəlmiş və 2006-2013-cü illərdə Humanitar, İncəsənət və Mədəni Araşdırmalar fakültəsinin müvəqqəti dekanı olmuşdur.&lt;ref&gt;[http://bayviewalliance.org/bva-governance/meet-the-steering-committee/patricia-a-turner/ Bayview Alliance]{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

Törner bir sıra sənədli filmlərdə məsləhətçi alim kimi iştirak etmişdir. 1989-cu ildə Emmi mükafatı qazanan &quot;Ethnic Notions&quot; sənədli filmində tədqiqat aparmış və ekranda çıxış etmişdir. 1992-ci ildə Pibadi mükafatına layiq görülən &quot;Color Adjustment&quot; filmində iştirak etmişdir.&lt;ref&gt;[http://www7.miami.edu/ftp/ricenter/who-we-are.html Who We Are] {{Wayback|url=http://www7.miami.edu/ftp/ricenter/who-we-are.html |date=20130721140657 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130721140657/http://www7.miami.edu/ftp/ricenter/who-we-are.html |date=2013-07-21 }}&lt;/ref&gt; Son dövrlərdə isə Riçi Riçardson adlı xalçaçının sənətini əks etdirən &quot;''Portrait of the Artist: Riché Richardson''&quot; adlı sənədli film üçün müsahibə vermişdir. Törner New York Times, Boston Globe, Chicago Tribune, Los Angeles Times, Washington Post, Wall Street Journal və Newsweek kimi nüfuzlu nəşrlər üçün müsahibələr vermişdir. O, həmçinin NBC Nightly News, CBS Evening News, The O’Reilly Factor və ABC-nin 20/20 proqramlarında çıxış etmişdir.

== Xalçaçılıq tarixçəsi ==
1986-cı ildə Törner [[Alabama]] ştatının Black Belt bölgəsindəki afrikalı amerikalı xalçaçılar haqqında Roland L. Freeman tərəfindən çəkilmiş fotoları görəndə xalçaçılıq sənəti ilə dərin maraqlanmağa başlamışdır. Həmin il o, Vaşinqtonda keçirilən Amerika Folklor Festivalında Alabama xalçaçılarının seminarlarında iştirak etmiş və folklorşünas [[Qledis-Mari Fray]] (Gladys-Marie Fry) ilə əməkdaşlıq etmişdir.&lt;ref&gt;[http://www7.miami.edu/ftp/ricenter/who-we-are.html Who We Are] {{Wayback|url=http://www7.miami.edu/ftp/ricenter/who-we-are.html |date=20130721140657 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130721140657/http://www7.miami.edu/ftp/ricenter/who-we-are.html |date=2013-07-21 }} The Reinvention Center Biography&lt;/ref&gt; Törner Afrikalı Amerika mədəniyyətini xalçalar vasitəsilə araşdırır və bu mövzuda &quot;''Crafted Lives''&quot; kitabını yazmışdır. Kitabda Alaska və Cənub ştatlarından olan doqquz afrikalı amerikalı xalçaçı haqqında hekayələr və tədqiqatlar yer alır. Xalça sənətinin iqtisadi və bədii dəyərinin kimlər tərəfindən müəyyən edildiyi müzakirə edilir. Məşhur ''Gee’s Bend'' xalçaları və &quot;''Underground Railroad Quilts''&quot; məsələləri folklorçuların araşdırma alətləri ilə təhlil edilir. 2009-cu ildə o, Nyu-Yorkun Sag Harbor şəhərində &quot;''From Functional to Fancy: An Eastville Quilt Sampler''&quot; adlı xalça sərgisinin kuratoru olmuşdur. Törner özü də xalçaçıdır və xalça mədəniyyəti haqqında mühazirələr oxuyur.&lt;ref&gt;Crafted Lives, pages 1- 9.&lt;/ref&gt;

== Kitabları ==
* ''Trash Talk: Anti-Obama Lore and Race in the 21st Century'' (2022) 
* ''Crafted Lives: Stories and Studies of African American Quilters'' by Patricia A. Turner (2009)
* ''Whispers on the Color Line: Rumor and Race in America,'' by Gary Alan Fine and Patricia A. Turner (2004) 
* ''Ceramic Uncles and Celluloid Mammies: Black Images and Their Influence on Culture,'' by Patricia A. Turner (2002) 
* ''I Heard It Through the Grapevine: Rumor in African-American Culture,'' by Patricia A. Turner (1994)

=== Məqalələri ===
* From Lafayette to Barack Obama: Past and Future In a Quilt Exhibit&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Turner |first=Patricia A. |date=2009-08-01 |title=From Lafayette to Barack Obama: Past and Future in a Quilt Exhibit |url=https://journals.openedition.org/transatlantica/4324 |journal=Transatlantica. Revue d'études américaines. American Studies Journal |language=fr |issue=1 |doi=10.4000/transatlantica.4324 |issn=1765-2766|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
* The Rise and Fall of Eliza Harris: From Novel to Tom Shows to Quilts&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Rise and Fall of Eliza Harris |url=http://utc.iath.virginia.edu/interpret/exhibits/turner/turner.html |access-date=2023-07-30 |website=utc.iath.virginia.edu}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [https://www.patriciaaturner.com/ PatriciaATurner.com] 
* [http://worldcat.org/identities/lccn-n81-94631 Works by Patricia A. Turner on WorldCat] 
*[https://web.archive.org/web/20130504155229/http://www.ls.ucdavis.edu/harcs/discover-what-matters/patricia-turner.html Patricia Turner: What Matters to Me] UC Davis College of Letters and Science

{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:Folklorşünaslar]]
[[Kateqoriya:XXI əsr ABŞ qadınları]]
[[Kateqoriya:Los-Anceles Kaliforniya Universitetinin müəllimləri]]</text>
      <sha1>icqeon4vgvujy97oxvhkzpnlvpexi9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Patç Adams (film)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>907834</id>
    <revision>
      <id>9041698</id>
      <parentid>8846919</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T12:44:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6178" sha1="bcpyfkofql2ql6gk2v7gzuhxvho80wo" xml:space="preserve">{{Film}}
'''Patç Adams''' ({{dil-en|Patch Adams}}) — amerika bioqrafik dram filmi. 1998-ci ildə rejissor [[Tom Şedyak]] tərəfindən çəkilmişdir. Film real həyatda yaşamış həkim və sosial fəal [[Patç Adams]]ın həyatına əsaslanır. Baş rolda məşhur aktyor [[Robin Vilyams]] çıxış edir. Film, xəstələrin müalicəsində sevgi, gülüş və insanlıq prinsiplərinə əsaslanan qeyri-ənənəvi yanaşmanı əks etdirir. “Patç Adams” həm dram, həm də komediya elementlərini birləşdirərək, həyat, ölüm və şəfqət mövzularını ön plana çəkir.&lt;ref name=&quot;numbers&quot;&gt;{{cite web |title=Patch Adams (1998) - Financial Information |url=https://www.the-numbers.com/movie/Patch-Adams#tab=summary |website=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |url-status= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Freeman |first=Michael |url=https://www.newspapers.com/clip/108646460/patch-adams-sets-christmas-debut/ |title='Patch Adams' sets Christmas debut record |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923123611/https://www.newspapers.com/clip/108646460/patch-adams-sets-christmas-debut/ |date=December 29, 1998 |access-date=September 23, 2022 |archive-date=September 23, 2022 |page=56 |work=Associated Press Writer |publisher=[[Pittsburgh Post-Gazette]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}&lt;/ref&gt;

== Süjeti ==
Film 1960-cı illəri əhatə edir . Gənc fəal Adams psixoloji problemlər səbəbindən xəstəxanaya yerləşdirilir. Burada o, təkcə öz dərdləri ilə deyil, ətrafındakı insanların acıları ilə də maraqlanmağa başlayır. O, insanların müalicəsində ən əsas faktorun empatiya, gülüş və sevgi olduğuna inanır.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.newspapers.com/clip/108645434/cast-away-sails-to-top-of-box-office/ |title='Cast Away' sails to top of box office |archive-url=https://web.archive.org/web/20220831190334/https://www.newspapers.com/clip/108645434/cast-away-sails-to-top-of-box-office/ |date=December 25, 2000 |access-date=August 31, 2022 |archive-date=August 31, 2022 |page=2 |publisher=Daily Press |via=Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=weekend&amp;id=patchadams.htm |title=Patch Adams (1998) - Weekend Box Office Results |access-date=2008-02-08 |publisher=Box Office Mojo |archive-date=2018-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701092621/http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=weekend&amp;id=patchadams.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mojo&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0129290/ |title=Patch Adams (1998) |publisher=Box Office Mojo |access-date=2021-09-11 }}&lt;/ref&gt;

Adams daha sonra tibb məktəbinə daxil olur və burada da qeyri-ənənəvi üsulları ilə diqqət çəkir. Həkimlik peşəsində rəsmi qaydalara qarşı çıxaraq, pasiyentlərlə dost münasibəti qurmağa, kloun kostyumu geyinməyə və xəstələri əyləndirməyə çalışır. Onun bu yanaşması həm də institutun rəhbərliyi ilə münaqişəyə səbəb olur. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rottentomatoes.com/m/patch_adams/|title=Patch Adams|website=[[Rotten Tomatoes]]|publisher=[[Fandango Media|Fandango]]|access-date=January 5, 2023|archive-date=August 31, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230831223729/https://www.rottentomatoes.com/m/patch_adams|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metacritic.com/movie/patch-adams|title=Patch Adams|website=[[Metacritic]]|publisher=[[Fandom, Inc.]]|access-date=June 21, 2024|archive-date=February 6, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206235105/https://www.metacritic.com/movie/patch-adams|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite news|work=[[The New York Times]]|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/film/122498patch-film-review.html|title='Patch Adams': Take Two Giggles, Twice Daily, and Physician, Squeal Thyself|date=December 24, 1998|last=Maslin|first=Janet|author-link=}}&lt;/ref&gt;

== Baş rollarda ==
* [[Robin Vilyams]] — fəal [[Patç Adams]]
* [[Monika Potter]] — Karin Fişer
* [[Filip Seymur Hoffman]] — Mitç Roman
* [[Bob Qanton]] — Dekan Volkot
* [[Daniel London]] — Truman
* [[Piter Koyoti]] — Bil Devis
* [[Harvi Presnel]] — Din Anderson

== Mükafatları ==
Film bir neçə mükafata namizəd göstərilmiş, [[Robin Vilyams]] isə roluna görə &quot;[[&quot;Qızıl Qlobus&quot; mükafatı|&quot;Qızıl Qlobus&quot; ]]&quot; mükafatına namizəd olmuşdur. Film eyni zamanda &quot;Ən Yaxşı Orijinal Musiqi&quot; nominasiyasında [[&quot;Oskar&quot; mükafatı|Oskar]] mükafatına namizəd göstərilmişdir.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/patch-adams-mw0000047186|title=Patch Adams - Original Soundtrack - Songs, Reviews, Credits - AllMusic|website=AllMusic|access-date=11 September 2017|archive-date=24 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230424200738/https://www.allmusic.com/album/patch-adams-mw0000047186|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.blu-ray.com/movies/Patch-Adams-Blu-ray/51712/|title=Patch Adams Blu-ray|website=Blu-ray.com|access-date=March 26, 2017|archive-date=April 24, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230424045647/https://www.blu-ray.com/movies/Patch-Adams-Blu-ray/51712/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{wikiquote}}
* {{IMDb title}}
* [http://www.chasingthefrog.com/reelfaces/patchadams.php Patch Adams the film VS the real Patch Adams]

{{Xarici keçidlər}}
[[Kateqoriya:1998-ci ilin ABŞ filmləri]]
[[Kateqoriya:Həkimlər haqqında filmlər]]
[[Kateqoriya:Universal Pictures filmləri]]
[[Kateqoriya:İngilis dilində bioqrafik dram filmləri]]
[[Kateqoriya:ABŞ-nin komediya filmləri]]
[[Kateqoriya:ABŞ-nin dram filmləri]]
[[Kateqoriya:İngilis dilində komediya-dram filmləri]]
[[Kateqoriya:ABŞ romanlarına əsaslanan filmlər]]
[[Kateqoriya:1990-cı illərin ABŞ filmləri]]
[[Kateqoriya:1990-cı illərin ingilis dilli filmləri]]
[[Kateqoriya:ABŞ-nin faciəvi komediya filmləri]]
[[Kateqoriya:Depressiya haqqında filmlər]]
[[Kateqoriya:ABŞ-nin bioqrafik dram filmləri]]
[[Kateqoriya:Virciniya haqqında filmlər]]</text>
      <sha1>bcpyfkofql2ql6gk2v7gzuhxvho80wo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Əbdülməlik ibn Mərvan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>908313</id>
    <revision>
      <id>9041816</id>
      <parentid>8910820</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T17:05:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* İstinadlar */</comment>
      <origin>9041816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3688" sha1="ji5pyidp2lveqlhy3w6jwg5rnw989kq" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəklin izahı=''Əbdülməlik ibn Mərvan dövrünə aid qızıl dinar''}}
'''Əbul-Vəlid Əbdülməlik ibn Mərvan ibn Həkəm''' ({{Dil-ar| عبد المالك بن مروان}}; {{DVTY}}) — Mərvanilərin ikinci, [[Əməvilər]]in isə beşinci xəlifəsi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=عبد الملك بن مروان.. المؤسس الثاني لدولة بني أمية |url=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/6/9/%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83-%D8%A8%D9%86-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250420025643/https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/6/9/%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83-%D8%A8%D9%86-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9 |archive-date=2025-04-20 |access-date=2025-04-15 |date=18/1/2026|website=[[Əl-Cəzirə]]|last=مشوح|first=سحبان فاروق|language=ar}}&lt;/ref&gt; Onun dövrü (685–705-ci illər) Əməvi dövlətinin gücləndiyi və mərkəzləşdiyi mühüm mərhələ kimi tanınır. O, Mərvanilər sülaləsinin ən görkəmli nümayəndələrindən biri olmuşdur.

== Bioqrafiyası ==
O, 646-cı il, [[Mədinə]] anadan olub. O, gəncliyində elmə böyük maraq göstərmiş, xüsusilə fiqh və hədis sahələrində dərin biliklərə malik olmuşdur. O, xəlifə olmamışdan əvvəl Mədinədə tanınmış alimlərdən biri hesab olunurdu.

Atası [[Mərvan ibn Həkəm]]in ölümündən sonra 685-ci ildə Əbdülməlik xəlifə oldu. O zaman İslam dünyası daxili ixtilaflarla qarşı-qarşıya idi – xüsusilə [[Abdullah ibn Zübeyr]]in xilafət iddiaları ciddi təhlükə yaradırdı. Əbdülməlik ibn Mərvan 692-ci ildə Məkkəni mühasirəyə alaraq [[Abdullah ibn Zübeyr]]i məğlub etdi və bütün İslam aləmini yenidən Əməvi hakimiyyəti altında birləşdirdi. Bu hadisə xilafətin sabitliyi baxımından dönüş nöqtəsi oldu. Xarici siyasətdə Əbdülməlik [[Bizans]]la müharibələri davam etdirmiş, Əməvi qoşunları [[Anadolu]]nun bəzi bölgələrinə qədər irəliləmişdir. Onun sərkərdələrindən biri olan [[Həccac ibn Yusif]] xüsusilə tanınmış və ciddi intizamlı idarəçiliyi ilə yadda qalmışdır.

Əbdülməlik ibn Mərvan 705-ci ildə vəfat etmiş və yerinə oğlu I Vəlid keçmişdir. Onun dövrü Əməvilərin ən sabit və qüdrətli dövrlərindən biri kimi tarixə düşmüşdür.

== Tikinti işləri və islahatları ==
O, bir sıra islahatlar da həyata keçirmişdir. Bunlar:
* Dövlət idarəçiliyi. Dövlət aparatını gücləndirdi, ərəb bürokratiyasını inkişaf etdirdi.
* Pul islahatı. İlk dəfə İslam dünyasında müsəlmanlara məxsus dinar və dirhəmlər kəsdirildi, Bizans və [[Sasani]] pullarının istifadəsinə son verildi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Rəsmi dil. Bütün dövlət idarələrində ərəb dilini rəsmi dil elan etdi (əvvəllər fars və yunan dilləri istifadə olunurdu).
* Dövlətin mərkəzləşdirilməsi. Valilərin səlahiyyətlərini məhdudlaşdıraraq mərkəzi hakimiyyəti gücləndirdi.
Əbdülməlik tikinti işləri də həyata keçirmişdir. O, Dəməşqdə məşhur &quot;[[Əməvi məscidi|Üməyyə məscidi]]&quot;nin inşasını başlatdı. Bu məscid İslam memarlığının ilk böyük nümunələrindən sayılır. Qüdsdəki [[Qübbətüs-Səxrə]] məscidi də onun əmri ilə tikilmişdir.

== İstinadlar ==
[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Ərəb müsəlmanları]]</text>
      <sha1>ji5pyidp2lveqlhy3w6jwg5rnw989kq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041823</id>
      <parentid>9041816</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T17:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Tikinti işləri və islahatları */</comment>
      <origin>9041823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4542" sha1="d363c7qw97q1zbvkhn9vvfw3bt1hcku" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəklin izahı=''Əbdülməlik ibn Mərvan dövrünə aid qızıl dinar''}}
'''Əbul-Vəlid Əbdülməlik ibn Mərvan ibn Həkəm''' ({{Dil-ar| عبد المالك بن مروان}}; {{DVTY}}) — Mərvanilərin ikinci, [[Əməvilər]]in isə beşinci xəlifəsi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=عبد الملك بن مروان.. المؤسس الثاني لدولة بني أمية |url=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/6/9/%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83-%D8%A8%D9%86-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250420025643/https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/6/9/%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83-%D8%A8%D9%86-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9 |archive-date=2025-04-20 |access-date=2025-04-15 |date=18/1/2026|website=[[Əl-Cəzirə]]|last=مشوح|first=سحبان فاروق|language=ar}}&lt;/ref&gt; Onun dövrü (685–705-ci illər) Əməvi dövlətinin gücləndiyi və mərkəzləşdiyi mühüm mərhələ kimi tanınır. O, Mərvanilər sülaləsinin ən görkəmli nümayəndələrindən biri olmuşdur.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Yıldız |first=Hakkı D. |date=1988 |title=Abdülmelik b. Mervân |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/abdulmelik-b-mervan |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/abdulmelik-b-mervan |archive-date=2026-05-2026 |access-date=2026-05-2026 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
O, 646-cı il, [[Mədinə]] anadan olub. O, gəncliyində elmə böyük maraq göstərmiş, xüsusilə fiqh və hədis sahələrində dərin biliklərə malik olmuşdur. O, xəlifə olmamışdan əvvəl Mədinədə tanınmış alimlərdən biri hesab olunurdu.

Atası [[Mərvan ibn Həkəm]]in ölümündən sonra 685-ci ildə Əbdülməlik xəlifə oldu.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; O zaman İslam dünyası daxili ixtilaflarla qarşı-qarşıya idi – xüsusilə [[Abdullah ibn Zübeyr]]in xilafət iddiaları ciddi təhlükə yaradırdı. Əbdülməlik ibn Mərvan 692-ci ildə Məkkəni mühasirəyə alaraq [[Abdullah ibn Zübeyr]]i məğlub etdi və bütün islam dünyasını yenidən Əməvi hakimiyyəti altında birləşdirdi. Bu hadisə xilafətin sabitliyi baxımından dönüş nöqtəsi oldu. Xarici siyasətdə Əbdülməlik [[Bizans]]la müharibələri davam etdirmiş, Əməvi qoşunları [[Anadolu]]nun bəzi bölgələrinə qədər irəliləmişdir. Onun sərkərdələrindən biri olan [[Həccac ibn Yusif]] xüsusilə tanınmış və ciddi intizamlı idarəçiliyi ilə yadda qalmışdır.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Əbdülməlik ibn Mərvan 705-ci ildə vəfat etmiş və yerinə oğlu [[I Vəlid]] keçmişdir. Onun dövrü Əməvilərin ən sabit və qüdrətli dövrlərindən biri kimi tarixə düşmüşdür.

== Tikinti işləri və islahatları ==
O, bir sıra islahatlar da həyata keçirmişdir. Bunlar:
* Dövlət idarəçiliyi. Dövlət aparatını gücləndirdi, ərəb bürokratiyasını inkişaf etdirdi.
* Pul islahatı. İlk dəfə İslam dünyasında müsəlmanlara məxsus dinar və dirhəmlər kəsdirildi, Bizans və [[Sasani]] pullarının istifadəsinə son verildi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Rəsmi dil. Bütün dövlət idarələrində [[Ərəb dili|ərəb dilini]] rəsmi dil elan etdi (əvvəllər fars və yunan dilləri istifadə olunurdu).&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* Dövlətin mərkəzləşdirilməsi. Valilərin səlahiyyətlərini məhdudlaşdıraraq mərkəzi hakimiyyəti gücləndirdi.
Əbdülməlik tikinti işləri də həyata keçirmişdir. O, Dəməşqdə məşhur &quot;[[Əməvi məscidi|Üməyyə məscidi]]&quot;nin inşasını başlatdı. Bu məscid islam memarlığının ilk böyük nümunələrindən sayılır. Qüdsdəki [[Qübbətüs-Səxrə]] məscidi də onun əmri ilə tikilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gül |first=Muammer |url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/683201 |title=İslam sanatının ilk şaheseri Kubbetü’s-Sahra: Tarihi arka planı, tasviri, restorasyonlari ve kitabeleri |publisher=Hanan Üniv. Fen-Edebiyat Fak.Tarih Böl. |location=[[Şanlıurfa]] |pages=80-97 |language=tr |archive-url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/683201 |archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Ərəb müsəlmanları]]</text>
      <sha1>d363c7qw97q1zbvkhn9vvfw3bt1hcku</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041834</id>
      <parentid>9041823</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:23:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bioqrafiyası */</comment>
      <origin>9041834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4585" sha1="hwyyfdcm1568w6mivuhw0oqaw4mz0j9" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəklin izahı=''Əbdülməlik ibn Mərvan dövrünə aid qızıl dinar''}}
'''Əbul-Vəlid Əbdülməlik ibn Mərvan ibn Həkəm''' ({{Dil-ar| عبد المالك بن مروان}}; {{DVTY}}) — Mərvanilərin ikinci, [[Əməvilər]]in isə beşinci xəlifəsi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=عبد الملك بن مروان.. المؤسس الثاني لدولة بني أمية |url=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/6/9/%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83-%D8%A8%D9%86-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250420025643/https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/6/9/%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83-%D8%A8%D9%86-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9 |archive-date=2025-04-20 |access-date=2025-04-15 |date=18/1/2026|website=[[Əl-Cəzirə]]|last=مشوح|first=سحبان فاروق|language=ar}}&lt;/ref&gt; Onun dövrü (685–705-ci illər) Əməvi dövlətinin gücləndiyi və mərkəzləşdiyi mühüm mərhələ kimi tanınır. O, Mərvanilər sülaləsinin ən görkəmli nümayəndələrindən biri olmuşdur.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Yıldız |first=Hakkı D. |date=1988 |title=Abdülmelik b. Mervân |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/abdulmelik-b-mervan |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/abdulmelik-b-mervan |archive-date=2026-05-2026 |access-date=2026-05-2026 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
O, 646-cı il, [[Mədinə]] anadan olub. O, gəncliyində elmə böyük maraq göstərmiş, xüsusilə fiqh və hədis sahələrində dərin biliklərə malik olmuşdur. O, xəlifə olmamışdan əvvəl Mədinədə tanınmış alimlərdən biri hesab olunurdu.

Atası [[Mərvan ibn Həkəm]]in ölümündən sonra 685-ci ildə Əbdülməlik xəlifə oldu.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; O zaman islam dünyası daxili çəkişmələrlə qarşı-qarşıya idi – xüsusilə [[Abdullah ibn Zübeyr]]in xilafət iddiaları ciddi təhlükə yaradırdı. Əbdülməlik ibn Mərvan 692-ci ildə [[Məkkə|Məkkəni]] mühasirəyə alaraq [[Abdullah ibn Zübeyr]]i məğlub etdi və bütün islam dünyasını yenidən Əməvi hakimiyyəti altında birləşdirdi. Bu hadisə xilafətin sabitliyi baxımından dönüş nöqtəsi oldu. Xarici siyasətdə Əbdülməlik [[Bizans]]la müharibələri davam etdirmiş, [[Əməvilər xilafəti|Əməvi]] qoşunları [[Anadolu]]nun bəzi bölgələrinə qədər irəliləmişdir. Onun sərkərdələrindən biri olan [[Həccac ibn Yusif]] xüsusilə tanınmış və ciddi intizamlı idarəçiliyi ilə yadda qalmışdır.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Əbdülməlik ibn Mərvan 705-ci ildə vəfat etmiş və yerinə oğlu [[I Vəlid]] keçmişdir. Onun dövrü Əməvilərin ən sabit və qüdrətli dövrlərindən biri kimi tarixə düşmüşdür.

== Tikinti işləri və islahatları ==
O, bir sıra islahatlar da həyata keçirmişdir. Bunlar:
* Dövlət idarəçiliyi. Dövlət aparatını gücləndirdi, ərəb bürokratiyasını inkişaf etdirdi.
* Pul islahatı. İlk dəfə İslam dünyasında müsəlmanlara məxsus dinar və dirhəmlər kəsdirildi, Bizans və [[Sasani]] pullarının istifadəsinə son verildi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Rəsmi dil. Bütün dövlət idarələrində [[Ərəb dili|ərəb dilini]] rəsmi dil elan etdi (əvvəllər fars və yunan dilləri istifadə olunurdu).&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* Dövlətin mərkəzləşdirilməsi. Valilərin səlahiyyətlərini məhdudlaşdıraraq mərkəzi hakimiyyəti gücləndirdi.
Əbdülməlik tikinti işləri də həyata keçirmişdir. O, Dəməşqdə məşhur &quot;[[Əməvi məscidi|Üməyyə məscidi]]&quot;nin inşasını başlatdı. Bu məscid islam memarlığının ilk böyük nümunələrindən sayılır. Qüdsdəki [[Qübbətüs-Səxrə]] məscidi də onun əmri ilə tikilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gül |first=Muammer |url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/683201 |title=İslam sanatının ilk şaheseri Kubbetü’s-Sahra: Tarihi arka planı, tasviri, restorasyonlari ve kitabeleri |publisher=Hanan Üniv. Fen-Edebiyat Fak.Tarih Böl. |location=[[Şanlıurfa]] |pages=80-97 |language=tr |archive-url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/683201 |archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Ərəb müsəlmanları]]</text>
      <sha1>hwyyfdcm1568w6mivuhw0oqaw4mz0j9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041835</id>
      <parentid>9041834</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:24:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Tikinti işləri və islahatları */</comment>
      <origin>9041835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4650" sha1="eybhypaxkxo7knycookfnvg29elwzbl" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəklin izahı=''Əbdülməlik ibn Mərvan dövrünə aid qızıl dinar''}}
'''Əbul-Vəlid Əbdülməlik ibn Mərvan ibn Həkəm''' ({{Dil-ar| عبد المالك بن مروان}}; {{DVTY}}) — Mərvanilərin ikinci, [[Əməvilər]]in isə beşinci xəlifəsi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=عبد الملك بن مروان.. المؤسس الثاني لدولة بني أمية |url=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/6/9/%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83-%D8%A8%D9%86-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250420025643/https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/6/9/%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83-%D8%A8%D9%86-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9 |archive-date=2025-04-20 |access-date=2025-04-15 |date=18/1/2026|website=[[Əl-Cəzirə]]|last=مشوح|first=سحبان فاروق|language=ar}}&lt;/ref&gt; Onun dövrü (685–705-ci illər) Əməvi dövlətinin gücləndiyi və mərkəzləşdiyi mühüm mərhələ kimi tanınır. O, Mərvanilər sülaləsinin ən görkəmli nümayəndələrindən biri olmuşdur.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Yıldız |first=Hakkı D. |date=1988 |title=Abdülmelik b. Mervân |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/abdulmelik-b-mervan |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/abdulmelik-b-mervan |archive-date=2026-05-2026 |access-date=2026-05-2026 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
O, 646-cı il, [[Mədinə]] anadan olub. O, gəncliyində elmə böyük maraq göstərmiş, xüsusilə fiqh və hədis sahələrində dərin biliklərə malik olmuşdur. O, xəlifə olmamışdan əvvəl Mədinədə tanınmış alimlərdən biri hesab olunurdu.

Atası [[Mərvan ibn Həkəm]]in ölümündən sonra 685-ci ildə Əbdülməlik xəlifə oldu.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; O zaman islam dünyası daxili çəkişmələrlə qarşı-qarşıya idi – xüsusilə [[Abdullah ibn Zübeyr]]in xilafət iddiaları ciddi təhlükə yaradırdı. Əbdülməlik ibn Mərvan 692-ci ildə [[Məkkə|Məkkəni]] mühasirəyə alaraq [[Abdullah ibn Zübeyr]]i məğlub etdi və bütün islam dünyasını yenidən Əməvi hakimiyyəti altında birləşdirdi. Bu hadisə xilafətin sabitliyi baxımından dönüş nöqtəsi oldu. Xarici siyasətdə Əbdülməlik [[Bizans]]la müharibələri davam etdirmiş, [[Əməvilər xilafəti|Əməvi]] qoşunları [[Anadolu]]nun bəzi bölgələrinə qədər irəliləmişdir. Onun sərkərdələrindən biri olan [[Həccac ibn Yusif]] xüsusilə tanınmış və ciddi intizamlı idarəçiliyi ilə yadda qalmışdır.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Əbdülməlik ibn Mərvan 705-ci ildə vəfat etmiş və yerinə oğlu [[I Vəlid]] keçmişdir. Onun dövrü Əməvilərin ən sabit və qüdrətli dövrlərindən biri kimi tarixə düşmüşdür.

== Tikinti işləri və islahatları ==
O, bir sıra islahatlar da həyata keçirmişdir. Bunlar:
* Dövlət idarəçiliyi. Dövlət aparatını gücləndirdi, ərəb bürokratiyasını inkişaf etdirdi.
* Pul islahatı. İlk dəfə islam dünyasında müsəlmanlara məxsus dinar və dirhəmlər kəsdirildi, [[Bizans imperiyası|Bizans]] və [[Sasani]] pullarının istifadəsinə son verildi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Rəsmi dil. Bütün dövlət idarələrində [[Ərəb dili|ərəb dilini]] rəsmi dil elan etdi (əvvəllər [[Fars dili|fars]] və [[Yunan dili|yunan]] dilləri istifadə olunurdu).&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* Dövlətin mərkəzləşdirilməsi. Valilərin səlahiyyətlərini məhdudlaşdıraraq mərkəzi hakimiyyəti gücləndirdi.
Əbdülməlik tikinti işləri də həyata keçirmişdir. O, [[Dəməşq|Dəməşqdə]] məşhur &quot;[[Əməvi məscidi|Üməyyə məscidi]]&quot;nin inşasını başlatdı. Bu məscid islam memarlığının ilk böyük nümunələrindən sayılır. Qüdsdəki [[Qübbətüs-Səxrə]] məscidi də onun əmri ilə tikilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gül |first=Muammer |url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/683201 |title=İslam sanatının ilk şaheseri Kubbetü’s-Sahra: Tarihi arka planı, tasviri, restorasyonlari ve kitabeleri |publisher=Hanan Üniv. Fen-Edebiyat Fak.Tarih Böl. |location=[[Şanlıurfa]] |pages=80-97 |language=tr |archive-url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/683201 |archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Ərəb müsəlmanları]]</text>
      <sha1>eybhypaxkxo7knycookfnvg29elwzbl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041838</id>
      <parentid>9041835</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:30:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bioqrafiyası */</comment>
      <origin>9041838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4577" sha1="87hahazdr0m9sf425p2ghfi225pg9qc" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəklin izahı=''Əbdülməlik ibn Mərvan dövrünə aid qızıl dinar''}}
'''Əbul-Vəlid Əbdülməlik ibn Mərvan ibn Həkəm''' ({{Dil-ar| عبد المالك بن مروان}}; {{DVTY}}) — Mərvanilərin ikinci, [[Əməvilər]]in isə beşinci xəlifəsi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=عبد الملك بن مروان.. المؤسس الثاني لدولة بني أمية |url=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/6/9/%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83-%D8%A8%D9%86-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250420025643/https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/6/9/%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83-%D8%A8%D9%86-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9 |archive-date=2025-04-20 |access-date=2025-04-15 |date=18/1/2026|website=[[Əl-Cəzirə]]|last=مشوح|first=سحبان فاروق|language=ar}}&lt;/ref&gt; Onun dövrü (685–705-ci illər) Əməvi dövlətinin gücləndiyi və mərkəzləşdiyi mühüm mərhələ kimi tanınır. O, Mərvanilər sülaləsinin ən görkəmli nümayəndələrindən biri olmuşdur.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Yıldız |first=Hakkı D. |date=1988 |title=Abdülmelik b. Mervân |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/abdulmelik-b-mervan |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/abdulmelik-b-mervan |archive-date=2026-05-2026 |access-date=2026-05-2026 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
O, 646-cı il, [[Mədinə]] anadan olub. O, gəncliyində elmə böyük maraq göstərmiş, xüsusilə fiqh və hədis sahələrində dərin biliklərə yiyələnmişdir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Atası [[Mərvan ibn Həkəm]]in ölümündən sonra 685-ci ildə Əbdülməlik xəlifə oldu.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; O zaman islam dünyası daxili çəkişmələrlə qarşı-qarşıya idi – xüsusilə [[Abdullah ibn Zübeyr]]in xilafət iddiaları ciddi təhlükə yaradırdı. Əbdülməlik ibn Mərvan 692-ci ildə [[Məkkə|Məkkəni]] mühasirəyə alaraq [[Abdullah ibn Zübeyr]]i məğlub etdi və bütün islam dünyasını yenidən Əməvi hakimiyyəti altında birləşdirdi. Bu hadisə xilafətin sabitliyi baxımından dönüş nöqtəsi oldu. Xarici siyasətdə Əbdülməlik [[Bizans]]la müharibələri davam etdirmiş, [[Əməvilər xilafəti|Əməvi]] qoşunları [[Anadolu]]nun bəzi bölgələrinə qədər irəliləmişdir. Onun sərkərdələrindən biri olan [[Həccac ibn Yusif]] xüsusilə tanınmış və ciddi intizamlı idarəçiliyi ilə yadda qalmışdır.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Əbdülməlik ibn Mərvan 705-ci ildə vəfat etmiş və yerinə oğlu [[I Vəlid]] keçmişdir. Onun dövrü Əməvilərin ən sabit və qüdrətli dövrlərindən biri kimi tarixə düşmüşdür.

== Tikinti işləri və islahatları ==
O, bir sıra islahatlar da həyata keçirmişdir. Bunlar:
* Dövlət idarəçiliyi. Dövlət aparatını gücləndirdi, ərəb bürokratiyasını inkişaf etdirdi.
* Pul islahatı. İlk dəfə islam dünyasında müsəlmanlara məxsus dinar və dirhəmlər kəsdirildi, [[Bizans imperiyası|Bizans]] və [[Sasani]] pullarının istifadəsinə son verildi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Rəsmi dil. Bütün dövlət idarələrində [[Ərəb dili|ərəb dilini]] rəsmi dil elan etdi (əvvəllər [[Fars dili|fars]] və [[Yunan dili|yunan]] dilləri istifadə olunurdu).&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* Dövlətin mərkəzləşdirilməsi. Valilərin səlahiyyətlərini məhdudlaşdıraraq mərkəzi hakimiyyəti gücləndirdi.
Əbdülməlik tikinti işləri də həyata keçirmişdir. O, [[Dəməşq|Dəməşqdə]] məşhur &quot;[[Əməvi məscidi|Üməyyə məscidi]]&quot;nin inşasını başlatdı. Bu məscid islam memarlığının ilk böyük nümunələrindən sayılır. Qüdsdəki [[Qübbətüs-Səxrə]] məscidi də onun əmri ilə tikilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gül |first=Muammer |url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/683201 |title=İslam sanatının ilk şaheseri Kubbetü’s-Sahra: Tarihi arka planı, tasviri, restorasyonlari ve kitabeleri |publisher=Hanan Üniv. Fen-Edebiyat Fak.Tarih Böl. |location=[[Şanlıurfa]] |pages=80-97 |language=tr |archive-url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/683201 |archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Ərəb müsəlmanları]]</text>
      <sha1>87hahazdr0m9sf425p2ghfi225pg9qc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041839</id>
      <parentid>9041838</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:31:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* İstinadlar */</comment>
      <origin>9041839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4581" sha1="73bif8ybatjljrmo3wzkulxq4b2yzgv" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəklin izahı=''Əbdülməlik ibn Mərvan dövrünə aid qızıl dinar''}}
'''Əbul-Vəlid Əbdülməlik ibn Mərvan ibn Həkəm''' ({{Dil-ar| عبد المالك بن مروان}}; {{DVTY}}) — Mərvanilərin ikinci, [[Əməvilər]]in isə beşinci xəlifəsi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=عبد الملك بن مروان.. المؤسس الثاني لدولة بني أمية |url=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/6/9/%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83-%D8%A8%D9%86-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250420025643/https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/6/9/%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83-%D8%A8%D9%86-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9 |archive-date=2025-04-20 |access-date=2025-04-15 |date=18/1/2026|website=[[Əl-Cəzirə]]|last=مشوح|first=سحبان فاروق|language=ar}}&lt;/ref&gt; Onun dövrü (685–705-ci illər) Əməvi dövlətinin gücləndiyi və mərkəzləşdiyi mühüm mərhələ kimi tanınır. O, Mərvanilər sülaləsinin ən görkəmli nümayəndələrindən biri olmuşdur.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Yıldız |first=Hakkı D. |date=1988 |title=Abdülmelik b. Mervân |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/abdulmelik-b-mervan |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/abdulmelik-b-mervan |archive-date=2026-05-2026 |access-date=2026-05-2026 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
O, 646-cı il, [[Mədinə]] anadan olub. O, gəncliyində elmə böyük maraq göstərmiş, xüsusilə fiqh və hədis sahələrində dərin biliklərə yiyələnmişdir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Atası [[Mərvan ibn Həkəm]]in ölümündən sonra 685-ci ildə Əbdülməlik xəlifə oldu.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; O zaman islam dünyası daxili çəkişmələrlə qarşı-qarşıya idi – xüsusilə [[Abdullah ibn Zübeyr]]in xilafət iddiaları ciddi təhlükə yaradırdı. Əbdülməlik ibn Mərvan 692-ci ildə [[Məkkə|Məkkəni]] mühasirəyə alaraq [[Abdullah ibn Zübeyr]]i məğlub etdi və bütün islam dünyasını yenidən Əməvi hakimiyyəti altında birləşdirdi. Bu hadisə xilafətin sabitliyi baxımından dönüş nöqtəsi oldu. Xarici siyasətdə Əbdülməlik [[Bizans]]la müharibələri davam etdirmiş, [[Əməvilər xilafəti|Əməvi]] qoşunları [[Anadolu]]nun bəzi bölgələrinə qədər irəliləmişdir. Onun sərkərdələrindən biri olan [[Həccac ibn Yusif]] xüsusilə tanınmış və ciddi intizamlı idarəçiliyi ilə yadda qalmışdır.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Əbdülməlik ibn Mərvan 705-ci ildə vəfat etmiş və yerinə oğlu [[I Vəlid]] keçmişdir. Onun dövrü Əməvilərin ən sabit və qüdrətli dövrlərindən biri kimi tarixə düşmüşdür.

== Tikinti işləri və islahatları ==
O, bir sıra islahatlar da həyata keçirmişdir. Bunlar:
* Dövlət idarəçiliyi. Dövlət aparatını gücləndirdi, ərəb bürokratiyasını inkişaf etdirdi.
* Pul islahatı. İlk dəfə islam dünyasında müsəlmanlara məxsus dinar və dirhəmlər kəsdirildi, [[Bizans imperiyası|Bizans]] və [[Sasani]] pullarının istifadəsinə son verildi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Rəsmi dil. Bütün dövlət idarələrində [[Ərəb dili|ərəb dilini]] rəsmi dil elan etdi (əvvəllər [[Fars dili|fars]] və [[Yunan dili|yunan]] dilləri istifadə olunurdu).&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* Dövlətin mərkəzləşdirilməsi. Valilərin səlahiyyətlərini məhdudlaşdıraraq mərkəzi hakimiyyəti gücləndirdi.
Əbdülməlik tikinti işləri də həyata keçirmişdir. O, [[Dəməşq|Dəməşqdə]] məşhur &quot;[[Əməvi məscidi|Üməyyə məscidi]]&quot;nin inşasını başlatdı. Bu məscid islam memarlığının ilk böyük nümunələrindən sayılır. Qüdsdəki [[Qübbətüs-Səxrə]] məscidi də onun əmri ilə tikilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gül |first=Muammer |url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/683201 |title=İslam sanatının ilk şaheseri Kubbetü’s-Sahra: Tarihi arka planı, tasviri, restorasyonlari ve kitabeleri |publisher=Hanan Üniv. Fen-Edebiyat Fak.Tarih Böl. |location=[[Şanlıurfa]] |pages=80-97 |language=tr |archive-url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/683201 |archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Ərəb müsəlmanları]]</text>
      <sha1>73bif8ybatjljrmo3wzkulxq4b2yzgv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041888</id>
      <parentid>9041839</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:30:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Tikinti işləri və islahatları */</comment>
      <origin>9041888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4969" sha1="rkj87qzokzuytojaukc7p7qbk1fqmil" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəklin izahı=''Əbdülməlik ibn Mərvan dövrünə aid qızıl dinar''}}
'''Əbul-Vəlid Əbdülməlik ibn Mərvan ibn Həkəm''' ({{Dil-ar| عبد المالك بن مروان}}; {{DVTY}}) — Mərvanilərin ikinci, [[Əməvilər]]in isə beşinci xəlifəsi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=عبد الملك بن مروان.. المؤسس الثاني لدولة بني أمية |url=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/6/9/%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83-%D8%A8%D9%86-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250420025643/https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/6/9/%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83-%D8%A8%D9%86-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9 |archive-date=2025-04-20 |access-date=2025-04-15 |date=18/1/2026|website=[[Əl-Cəzirə]]|last=مشوح|first=سحبان فاروق|language=ar}}&lt;/ref&gt; Onun dövrü (685–705-ci illər) Əməvi dövlətinin gücləndiyi və mərkəzləşdiyi mühüm mərhələ kimi tanınır. O, Mərvanilər sülaləsinin ən görkəmli nümayəndələrindən biri olmuşdur.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Yıldız |first=Hakkı D. |date=1988 |title=Abdülmelik b. Mervân |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/abdulmelik-b-mervan |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/abdulmelik-b-mervan |archive-date=2026-05-2026 |access-date=2026-05-2026 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
O, 646-cı il, [[Mədinə]] anadan olub. O, gəncliyində elmə böyük maraq göstərmiş, xüsusilə fiqh və hədis sahələrində dərin biliklərə yiyələnmişdir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Atası [[Mərvan ibn Həkəm]]in ölümündən sonra 685-ci ildə Əbdülməlik xəlifə oldu.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; O zaman islam dünyası daxili çəkişmələrlə qarşı-qarşıya idi – xüsusilə [[Abdullah ibn Zübeyr]]in xilafət iddiaları ciddi təhlükə yaradırdı. Əbdülməlik ibn Mərvan 692-ci ildə [[Məkkə|Məkkəni]] mühasirəyə alaraq [[Abdullah ibn Zübeyr]]i məğlub etdi və bütün islam dünyasını yenidən Əməvi hakimiyyəti altında birləşdirdi. Bu hadisə xilafətin sabitliyi baxımından dönüş nöqtəsi oldu. Xarici siyasətdə Əbdülməlik [[Bizans]]la müharibələri davam etdirmiş, [[Əməvilər xilafəti|Əməvi]] qoşunları [[Anadolu]]nun bəzi bölgələrinə qədər irəliləmişdir. Onun sərkərdələrindən biri olan [[Həccac ibn Yusif]] xüsusilə tanınmış və ciddi intizamlı idarəçiliyi ilə yadda qalmışdır.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Əbdülməlik ibn Mərvan 705-ci ildə vəfat etmiş və yerinə oğlu [[I Vəlid]] keçmişdir. Onun dövrü Əməvilərin ən sabit və qüdrətli dövrlərindən biri kimi tarixə düşmüşdür.

== Tikinti işləri və islahatları ==
O, bir sıra islahatlar da həyata keçirmişdir. Bunlar:
* Dövlət idarəçiliyi. Dövlət aparatını gücləndirdi, ərəb bürokratiyasını inkişaf etdirdi.
* Pul islahatı.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Erkoçoğlu |first=Fatih |date=2006 |title=Abdülmelik b. Mervân'ın para reformu |url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/260699 |journal=İstem |language=tr |volume=4 |issue=8 |pages=171-186 |archive-url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/260699 |archive-date=2026-08-19 |via=Cumhuriyet Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi}}&lt;/ref&gt; İlk dəfə islam dünyasında müsəlmanlara məxsus dinar və dirhəmlər kəsdirildi, [[Bizans imperiyası|Bizans]] və [[Sasani]] pullarının istifadəsinə son verildi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Rəsmi dil. Bütün dövlət idarələrində [[Ərəb dili|ərəb dilini]] rəsmi dil elan etdi (əvvəllər [[Fars dili|fars]] və [[Yunan dili|yunan]] dilləri istifadə olunurdu).&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* Dövlətin mərkəzləşdirilməsi. Valilərin səlahiyyətlərini məhdudlaşdıraraq mərkəzi hakimiyyəti gücləndirdi.
Əbdülməlik tikinti işləri də həyata keçirmişdir. O, [[Dəməşq|Dəməşqdə]] məşhur &quot;[[Əməvi məscidi|Üməyyə məscidi]]&quot;nin inşasını başlatdı. Bu məscid islam memarlığının ilk böyük nümunələrindən sayılır. Qüdsdəki [[Qübbətüs-Səxrə]] məscidi də onun əmri ilə tikilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gül |first=Muammer |url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/683201 |title=İslam sanatının ilk şaheseri Kubbetü’s-Sahra: Tarihi arka planı, tasviri, restorasyonlari ve kitabeleri |publisher=Hanan Üniv. Fen-Edebiyat Fak.Tarih Böl. |location=[[Şanlıurfa]] |pages=80-97 |language=tr |archive-url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/683201 |archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Ərəb müsəlmanları]]</text>
      <sha1>rkj87qzokzuytojaukc7p7qbk1fqmil</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Peçini</title>
    <ns>0</ns>
    <id>912333</id>
    <revision>
      <id>9041828</id>
      <parentid>8867321</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T17:35:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4155" sha1="43fld8qokwpzj135z5vb1b2k98itodk" xml:space="preserve">{{Yaşayış məntəqəsi}}
'''Peçini''' ({{dil-al|Peqini}}) — Albaniyada şəhər və bələdiyyə.

== Yerləşməsi ==
Peçini Albaniyanın mərkəzində, Elbasan vilayətində yerləşir. Şəhər Şkumbin çayı sahilində yerləşir və tarixi yol olan &quot;[[Eqnati yolu|Via Eqnatia]]&quot; yolunun üzərində yerləşməsi ilə strateji əhəmiyyətə malikdir. Şəhərin ətrafın zeytun və sitrus bağları ilə əhatə olunmuşdur. Şəhər, Aralıq dənizi iqliminə malikdir. Burada yaylar isti və quraq, qışlar isə mülayim və rütubətli keçir.

Bələdiyyə olaraq 2015-ci ildəki inzibati islahat nəticəsində Peçini, Gjoçaj, Karine, Pajove, Perparim və Şeze bələdiyyələrinin birləşməsi ilə yaradılmışdır. 2023-cü ilin məlumatına görə, bələdiyyənin əhalisi 16,580 nəfərdir.&lt;ref name=&quot;pop23&quot;&gt;{{cite web |title=Main Results of the Population and Housing Census 2023 |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/publications/2023/main-results-of-the-population-and-housing-census-2023/ |access-date=5 may 2025 |publisher= |language=en |archive-date=18 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250718133531/https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/publications/2023/main-results-of-the-population-and-housing-census-2023/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bunlardan 4,753 nəfəri şəhər əhalisidir.&lt;ref name=&quot;pop23&quot; /&gt;

Peçini şəhəri Tirana və Elbasan şəhərlərini birləşdirən əsas magistral yolun üzərində yerləşdiyi üçün, şəhərə getmək rahatdır. Şəhərdə dəmir yolu stansiyası da mövcuddur və bu, Peçinini ölkənin digər bölgələri ilə əlaqələndirir.

== Tarixi ==
Peçini şəhərinin tarixi 2000 ildən çox əvvələ gedib çıxır. Antik dövrdə şəhər &quot;Claudiana&quot; adı ilə tanınırdı və [[İlliriyalılar]] tərəfindən məskunlaşdırılmışdı.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Blue Albania - We help you to explore Albania... - Portali me i madh turistik Shqiptar |url=http://www.blue-albania.com/GeneralInfo15-Peqini.htm |access-date=5 may 2025 |website=BlueAlbania |language=al |archive-date=9 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609105557/http://www.blue-albania.com/GeneralInfo15-Peqini.htm |url-status= }}&lt;/ref&gt; Şəhər, [[Roma imperiyası|Roma İmperiyası]] dövründə inşa edilmiş [[Eqnati yolu|Eqnati yolunun]] üzərində yerləşirdi və bu yol vasitəsilə [[Adriatik dənizi|Adriatik]] və [[Egey dənizi|Egey dənizləri]] arasında əlaqə təmin olunurdu.

Osmanlı İmperiyası dövründə Peçini, Elbasan Sancağına daxil idi. Şəhərin adı bu dövrdə &quot;Bekleyin&quot; (qonaqpərvər yer) kimi tanınırdı. 17-ci əsrdə Peçinidə doğulmuş Abdurrahman Abdi Paşa, Osmanlı ordusunda yüksək vəzifələrdə çalışmış və 1666-cı ildə şəhərdə məscid və saat qülləsi inşa etdirmişdir.

2015-ci ildə Albaniyada keçirilən inzibati islahat nəticəsində Peçini bələdiyyəsi yaradılmış və şəhər bu yeni bələdiyyənin mərkəzi olmuşdur.

== Mədəniyyət və turizm ==
Peçini şəhəri, zəngin mədəni irsə malikdir. Şəhərdə müxtəlif mədəni tədbirlər və festivallar keçirilir. Ənənəvi Alban musiqisi və rəqsləri, şəhərin mədəni həyatında mühüm rol oynayır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Quality of life in Peqin |url=https://explorecity.life/albania/peqin |access-date=5 may 2025 |language=en |url-status= }}&lt;/ref&gt;

Əsas Görməli Yerləri:

* '''Peçini Qalası''': Roma dövrünə aid olan bu qala, sonradan Osmanlılar tərəfindən yenidən tikilmişdir. Qalanın divarları təxminən 12 metr hündürlüyündədir və içərisində saray və harem yerləşirdi.
* '''Abdurrəhman Paşa Məscidi və Saat Qülləsi''': 1666-cı ildə inşa edilmiş bu məscid və saat qülləsi, Osmanlı memarlığının nümunələrindəndir.
* '''[[Eqnati yolu|Eqnatia yolu:]]''' Antik Roma dövrünə aid bu yol, Peçini şəhərinin mərkəzindən keçir və şəhərin tarixi əhəmiyyətini artırır.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Albaniya şəhərləri]]</text>
      <sha1>43fld8qokwpzj135z5vb1b2k98itodk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hişam ibn Əbdülməlik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>913508</id>
    <revision>
      <id>9042132</id>
      <parentid>8999915</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* İstinadlar */</comment>
      <origin>9042132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5470" sha1="csxkuw9m5ftk2a4kfz52ea1ikv25q1n" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəkil=2هشام بن عبد الملك.png}}

'''Əbül-Vəlid Hişam ibn Əbdülməlik ibn Mərvan''' ({{dil-ar|هشام بن عبد الملك}}; {{DVTY}}) — [[Əməvilər]]in 10-cu, Mərvanilərin 7-ci xəlifəsi.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=29.11.2021 |title=نبذة عن هشام بن عبد الملك |url=https://mawdoo3.com/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A9_%D8%B9%D9%86_%D9%87%D8%B4%D8%A7%D9%85_%D8%A8%D9%86_%D8%B9%D8%A8%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20240503153947/https://mawdoo3.com/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A9_%D8%B9%D9%86_%D9%87%D8%B4%D8%A7%D9%85_%D8%A8%D9%86_%D8%B9%D8%A8%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83 |archive-date=2024-05-03 |access-date=2025-05-12 |website=mawdoo3.com|language=ar}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
Hicri 72-ci ildə (691) [[Dəməşq]]də (bəzi mənbələrə görə [[Mədinə]]də) anadan olub. Atası ona Mənsur adını qoysa da anasının ona qoyduğu Hişam adı ilə tanınıb. Hicri 102-ci ildə vəliəhd təyin edilib.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Hişam b. Abdülmelik |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-abdulmelik |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250114140906/https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-abdulmelik |archive-date=2025-01-14 |access-date=2025-05-12 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |date=1998 |first=N. |last=Özkuyumcu |language=tr}}&lt;/ref&gt; 724-cü ildə qardaşı [[II Yezid ibn Əbdülməlik|II Yezidin]] ölümündən sonra Hişam xəlifə elan edildi.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=هشام بن عبد الملك |url=https://tarajm.com/people/90964 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250620040305/https://tarajm.com/people/90964 |archive-date=2025-06-20 |access-date=2026-05-09 |website=tarajm.com |language=ar}}&lt;/ref&gt; O, Əməvi dövlət aparatını gücləndirməyə və islahatlar aparmağa çalışdı. Hişam intizamlı və sərt bir idarəçiydi. Vergi sistemini təkmilləşdirdi, orduda nizam-intizam yaratdı və mədəni inkişafı təşviq etdi. Ərəb ədəbiyyatına, xüsusilə də poeziyaya maraq göstərmişdi. Onun dövründə [[Bizans]]a qarşı böyük yürüşlər təşkil edildi, lakin bu yürüşlər çox zaman uğursuz nəticələnirdi. 740-cı ildə Mərakeşdə baş vermiş [[Bərbər]] üsyanı Əməvilər üçün ciddi təhlükəyə çevrildi. [[Türkistan]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; və [[Xorasan]] istiqamətində də müharibələr aparıldı.

Hişamın dövründə məzhəbi və etnik gərginliklər artmışdı. Ərəb olmayan müsəlmanlara (məvalilər) qarşı ayrı-seçkilik davam edirdi. Bəni Haşim və Əli tərəfdarları (şiələr) Əməvi hakimiyyətinə qarşı narazılıq içində idilər.

743-cü ildə vəfat etdikdən sonra Əməvi xilafəti zəifləməyə başladı. Ondan sonra gələn xəlifələr ölkədəki böhranı idarə edə bilmədi və nəticədə, 750-ci ildə Əməvi xilafəti [[Abbasilər]] tərəfindən devrildi.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Zeyd ibn Əli üsyanı ==
Əli oğullarından [[Zeyd ibn Əli]] onun dövründə üsyan qaldırmışdır.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Üsyanın baş verməsinə səbəb olan əsas amillərdən biri Əməvi hakimiyyətinin zalım və ayrı-seçkilikli idarəetməsi idi. Ərəb olmayan müsəlmanlara qarşı olan təzyiqlər, Əli tərəfdarlarının sıxışdırılması və ümumi ədalətsizlik mühiti Kufə əhalisi arasında narazılığı artırmışdı. Zeyd, bu şəraitdə xalqın çağırışı və təhriki ilə Əməvilərə qarşı üsyan qaldırmağa qərar verdi.

Hicri 122-ci ildə (740), [[Zeyd ibn Əli]] [[Kufə]]də üsyan qaldırdı. Başlanğıcda təqribən 15 min nəfərin ona beyət etdiyi bildirilir. Lakin Əməvilərin [[Kufə]] valisi Yusif ibn Ömər əs-Səqəfi vəziyyəti nəzarətə alaraq tezliklə üsyanı yatırdı. Əməvi qoşunları ilə baş verən döyüşdə Zeyd ağır yaralanaraq həlak oldu. Zeydin və oğlu Yəhyanın ölüm xəbəri Hişama dərindən təsir edir. Rəvayətə görə onların ölüm xəbərini alan Hişam belə demişdir:&lt;blockquote&gt;''&quot;Kaş onları fidyə verərək xilas edə bilsəydim …&quot;''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=هشام بن عبد الملك |url=https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/871/%D9%87%D8%B4%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523024159/https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/871/%D9%87%D8%B4%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83 |archive-date=2025-05-23 |access-date=2025-05-12 |website=islamweb.net|language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;[[Vəqidi]] bu haqda bunları qeyd edir:&lt;blockquote&gt;''&quot;Mənə İbn Əbiz-Zinad atası vasitəsilə xəbər verdi, o dedi: Hişam üçün qan tökülməsi qədər nifrət edilən bir şey yox idi. Zeydin üsyanı ona çox ağır gəldi. Amma nə fayda – sonda Zeydin başı onun hüzuruna gətirildi.&quot;''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;Bu rəvayət, Hişam ibn Əbdülməlikin təbiətcə qan tökülməsinə qarşı olduğunu&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; və Zeyd ibn Əlinin ölümünü istəmədiyini, lakin buna baxmayaraq, üsyanın nəticələrinin qarşısını almağa çalışmadığını da göstərir.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:Difteriyadan ölənlər]]
[[Kateqoriya:Müsəlman sülalələr]]</text>
      <sha1>csxkuw9m5ftk2a4kfz52ea1ikv25q1n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042134</id>
      <parentid>9042132</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:16:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <comment>/* Zeyd ibn Əli üsyanı */</comment>
      <origin>9042134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5431" sha1="b551rmzlslnd4l4zak678x213mulaqa" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəkil=2هشام بن عبد الملك.png}}

'''Əbül-Vəlid Hişam ibn Əbdülməlik ibn Mərvan''' ({{dil-ar|هشام بن عبد الملك}}; {{DVTY}}) — [[Əməvilər]]in 10-cu, Mərvanilərin 7-ci xəlifəsi.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=29.11.2021 |title=نبذة عن هشام بن عبد الملك |url=https://mawdoo3.com/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A9_%D8%B9%D9%86_%D9%87%D8%B4%D8%A7%D9%85_%D8%A8%D9%86_%D8%B9%D8%A8%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20240503153947/https://mawdoo3.com/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A9_%D8%B9%D9%86_%D9%87%D8%B4%D8%A7%D9%85_%D8%A8%D9%86_%D8%B9%D8%A8%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83 |archive-date=2024-05-03 |access-date=2025-05-12 |website=mawdoo3.com|language=ar}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
Hicri 72-ci ildə (691) [[Dəməşq]]də (bəzi mənbələrə görə [[Mədinə]]də) anadan olub. Atası ona Mənsur adını qoysa da anasının ona qoyduğu Hişam adı ilə tanınıb. Hicri 102-ci ildə vəliəhd təyin edilib.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Hişam b. Abdülmelik |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-abdulmelik |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250114140906/https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-abdulmelik |archive-date=2025-01-14 |access-date=2025-05-12 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |date=1998 |first=N. |last=Özkuyumcu |language=tr}}&lt;/ref&gt; 724-cü ildə qardaşı [[II Yezid ibn Əbdülməlik|II Yezidin]] ölümündən sonra Hişam xəlifə elan edildi.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=هشام بن عبد الملك |url=https://tarajm.com/people/90964 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250620040305/https://tarajm.com/people/90964 |archive-date=2025-06-20 |access-date=2026-05-09 |website=tarajm.com |language=ar}}&lt;/ref&gt; O, Əməvi dövlət aparatını gücləndirməyə və islahatlar aparmağa çalışdı. Hişam intizamlı və sərt bir idarəçiydi. Vergi sistemini təkmilləşdirdi, orduda nizam-intizam yaratdı və mədəni inkişafı təşviq etdi. Ərəb ədəbiyyatına, xüsusilə də poeziyaya maraq göstərmişdi. Onun dövründə [[Bizans]]a qarşı böyük yürüşlər təşkil edildi, lakin bu yürüşlər çox zaman uğursuz nəticələnirdi. 740-cı ildə Mərakeşdə baş vermiş [[Bərbər]] üsyanı Əməvilər üçün ciddi təhlükəyə çevrildi. [[Türkistan]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; və [[Xorasan]] istiqamətində də müharibələr aparıldı.

Hişamın dövründə məzhəbi və etnik gərginliklər artmışdı. Ərəb olmayan müsəlmanlara (məvalilər) qarşı ayrı-seçkilik davam edirdi. Bəni Haşim və Əli tərəfdarları (şiələr) Əməvi hakimiyyətinə qarşı narazılıq içində idilər.

743-cü ildə vəfat etdikdən sonra Əməvi xilafəti zəifləməyə başladı. Ondan sonra gələn xəlifələr ölkədəki böhranı idarə edə bilmədi və nəticədə, 750-ci ildə Əməvi xilafəti [[Abbasilər]] tərəfindən devrildi.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Zeyd ibn Əli üsyanı ==
Əli oğullarından [[Zeyd ibn Əli]] onun dövründə üsyan qaldırmışdır.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Üsyanın baş verməsinə səbəb olan əsas amillərdən biri Əməvi hakimiyyətinin zalım və ayrı-seçkilikli idarəetməsi idi. Ərəb olmayan müsəlmanlara qarşı olan təzyiqlər, Əli tərəfdarlarının sıxışdırılması və ümumi ədalətsizlik mühiti Kufə əhalisi arasında narazılığı artırmışdı. Zeyd, bu şəraitdə xalqın çağırışı və təhriki ilə Əməvilərə qarşı üsyan qaldırmağa qərar verdi.

Hicri 122-ci ildə (740), [[Zeyd ibn Əli]] [[Kufə]]də üsyan qaldırdı. Başlanğıcda təqribən 15 min nəfərin ona beyət etdiyi bildirilir. Lakin Əməvilərin [[Kufə]] valisi Yusif ibn Ömər əs-Səqəfi vəziyyəti nəzarətə alaraq tezliklə üsyanı yatırdı. Əməvi qoşunları ilə baş verən döyüşdə Zeyd ağır yaralanaraq həlak oldu. Zeydin və oğlu Yəhyanın ölüm xəbəri Hişama dərindən təsir edir. Rəvayətə görə onların ölüm xəbərini alan Hişam belə demişdir:{{sitat|Kaş onları fidyə verərək xilas edə bilsəydim …&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=هشام بن عبد الملك |url=https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/871/%D9%87%D8%B4%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523024159/https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/871/%D9%87%D8%B4%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83 |archive-date=2025-05-23 |access-date=2025-05-12 |website=islamweb.net|language=ar}}&lt;/ref&gt;}}

[[Vəqidi]] bu haqda bunları qeyd edir:
{{sitat|Mənə İbn Əbiz-Zinad atası vasitəsilə xəbər verdi, o dedi: Hişam üçün qan tökülməsi qədər nifrət edilən bir şey yox idi. Zeydin üsyanı ona çox ağır gəldi. Amma nə fayda – sonda Zeydin başı onun hüzuruna gətirildi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;}}Bu rəvayət, Hişam ibn Əbdülməlikin təbiətcə qan tökülməsinə qarşı olduğunu&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; və Zeyd ibn Əlinin ölümünü istəmədiyini, lakin buna baxmayaraq, üsyanın nəticələrinin qarşısını almağa çalışmadığını da göstərir.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:Difteriyadan ölənlər]]
[[Kateqoriya:Müsəlman sülalələr]]</text>
      <sha1>b551rmzlslnd4l4zak678x213mulaqa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042135</id>
      <parentid>9042134</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:17:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* İstinadlar */</comment>
      <origin>9042135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5456" sha1="hfkkaxic3d2yineleb208dxqzl54cit" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəkil=2هشام بن عبد الملك.png}}

'''Əbül-Vəlid Hişam ibn Əbdülməlik ibn Mərvan''' ({{dil-ar|هشام بن عبد الملك}}; {{DVTY}}) — [[Əməvilər]]in 10-cu, Mərvanilərin 7-ci xəlifəsi.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=29.11.2021 |title=نبذة عن هشام بن عبد الملك |url=https://mawdoo3.com/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A9_%D8%B9%D9%86_%D9%87%D8%B4%D8%A7%D9%85_%D8%A8%D9%86_%D8%B9%D8%A8%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20240503153947/https://mawdoo3.com/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A9_%D8%B9%D9%86_%D9%87%D8%B4%D8%A7%D9%85_%D8%A8%D9%86_%D8%B9%D8%A8%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83 |archive-date=2024-05-03 |access-date=2025-05-12 |website=mawdoo3.com|language=ar}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
Hicri 72-ci ildə (691) [[Dəməşq]]də (bəzi mənbələrə görə [[Mədinə]]də) anadan olub. Atası ona Mənsur adını qoysa da anasının ona qoyduğu Hişam adı ilə tanınıb. Hicri 102-ci ildə vəliəhd təyin edilib.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Hişam b. Abdülmelik |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-abdulmelik |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250114140906/https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-abdulmelik |archive-date=2025-01-14 |access-date=2025-05-12 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |date=1998 |first=N. |last=Özkuyumcu |language=tr}}&lt;/ref&gt; 724-cü ildə qardaşı [[II Yezid ibn Əbdülməlik|II Yezidin]] ölümündən sonra Hişam xəlifə elan edildi.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=هشام بن عبد الملك |url=https://tarajm.com/people/90964 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250620040305/https://tarajm.com/people/90964 |archive-date=2025-06-20 |access-date=2026-05-09 |website=tarajm.com |language=ar}}&lt;/ref&gt; O, Əməvi dövlət aparatını gücləndirməyə və islahatlar aparmağa çalışdı. Hişam intizamlı və sərt bir idarəçiydi. Vergi sistemini təkmilləşdirdi, orduda nizam-intizam yaratdı və mədəni inkişafı təşviq etdi. Ərəb ədəbiyyatına, xüsusilə də poeziyaya maraq göstərmişdi. Onun dövründə [[Bizans]]a qarşı böyük yürüşlər təşkil edildi, lakin bu yürüşlər çox zaman uğursuz nəticələnirdi. 740-cı ildə Mərakeşdə baş vermiş [[Bərbər]] üsyanı Əməvilər üçün ciddi təhlükəyə çevrildi. [[Türkistan]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; və [[Xorasan]] istiqamətində də müharibələr aparıldı.

Hişamın dövründə məzhəbi və etnik gərginliklər artmışdı. Ərəb olmayan müsəlmanlara (məvalilər) qarşı ayrı-seçkilik davam edirdi. Bəni Haşim və Əli tərəfdarları (şiələr) Əməvi hakimiyyətinə qarşı narazılıq içində idilər.

743-cü ildə vəfat etdikdən sonra Əməvi xilafəti zəifləməyə başladı. Ondan sonra gələn xəlifələr ölkədəki böhranı idarə edə bilmədi və nəticədə, 750-ci ildə Əməvi xilafəti [[Abbasilər]] tərəfindən devrildi.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Zeyd ibn Əli üsyanı ==
Əli oğullarından [[Zeyd ibn Əli]] onun dövründə üsyan qaldırmışdır.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Üsyanın baş verməsinə səbəb olan əsas amillərdən biri Əməvi hakimiyyətinin zalım və ayrı-seçkilikli idarəetməsi idi. Ərəb olmayan müsəlmanlara qarşı olan təzyiqlər, Əli tərəfdarlarının sıxışdırılması və ümumi ədalətsizlik mühiti Kufə əhalisi arasında narazılığı artırmışdı. Zeyd, bu şəraitdə xalqın çağırışı və təhriki ilə Əməvilərə qarşı üsyan qaldırmağa qərar verdi.

Hicri 122-ci ildə (740), [[Zeyd ibn Əli]] [[Kufə]]də üsyan qaldırdı. Başlanğıcda təqribən 15 min nəfərin ona beyət etdiyi bildirilir. Lakin Əməvilərin [[Kufə]] valisi Yusif ibn Ömər əs-Səqəfi vəziyyəti nəzarətə alaraq tezliklə üsyanı yatırdı. Əməvi qoşunları ilə baş verən döyüşdə Zeyd ağır yaralanaraq həlak oldu. Zeydin və oğlu Yəhyanın ölüm xəbəri Hişama dərindən təsir edir. Rəvayətə görə onların ölüm xəbərini alan Hişam belə demişdir:{{sitat|Kaş onları fidyə verərək xilas edə bilsəydim …&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=هشام بن عبد الملك |url=https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/871/%D9%87%D8%B4%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523024159/https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/871/%D9%87%D8%B4%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83 |archive-date=2025-05-23 |access-date=2025-05-12 |website=islamweb.net|language=ar}}&lt;/ref&gt;}}

[[Vəqidi]] bu haqda bunları qeyd edir:
{{sitat|Mənə İbn Əbiz-Zinad atası vasitəsilə xəbər verdi, o dedi: Hişam üçün qan tökülməsi qədər nifrət edilən bir şey yox idi. Zeydin üsyanı ona çox ağır gəldi. Amma nə fayda – sonda Zeydin başı onun hüzuruna gətirildi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;}}Bu rəvayət, Hişam ibn Əbdülməlikin təbiətcə qan tökülməsinə qarşı olduğunu&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; və Zeyd ibn Əlinin ölümünü istəmədiyini, lakin buna baxmayaraq, üsyanın nəticələrinin qarşısını almağa çalışmadığını da göstərir.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:Difteriyadan ölənlər]]
[[Kateqoriya:Müsəlman sülalələr]]</text>
      <sha1>hfkkaxic3d2yineleb208dxqzl54cit</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042136</id>
      <parentid>9042135</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:18:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9042136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5411" sha1="j6wqg7oxmee0rzi9w9mcwtu83cxdatv" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}

'''Əbül-Vəlid Hişam ibn Əbdülməlik ibn Mərvan''' ({{dil-ar|هشام بن عبد الملك}}; {{DVTY}}) — [[Əməvilər]]in 10-cu, Mərvanilərin 7-ci xəlifəsi.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=29.11.2021 |title=نبذة عن هشام بن عبد الملك |url=https://mawdoo3.com/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A9_%D8%B9%D9%86_%D9%87%D8%B4%D8%A7%D9%85_%D8%A8%D9%86_%D8%B9%D8%A8%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20240503153947/https://mawdoo3.com/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A9_%D8%B9%D9%86_%D9%87%D8%B4%D8%A7%D9%85_%D8%A8%D9%86_%D8%B9%D8%A8%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83 |archive-date=2024-05-03 |access-date=2025-05-12 |website=mawdoo3.com|language=ar}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
Hicri 72-ci ildə (691) [[Dəməşq]]də (bəzi mənbələrə görə [[Mədinə]]də) anadan olub. Atası ona Mənsur adını qoysa da anasının ona qoyduğu Hişam adı ilə tanınıb. Hicri 102-ci ildə vəliəhd təyin edilib.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Hişam b. Abdülmelik |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-abdulmelik |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250114140906/https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-abdulmelik |archive-date=2025-01-14 |access-date=2025-05-12 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |date=1998 |first=N. |last=Özkuyumcu |language=tr}}&lt;/ref&gt; 724-cü ildə qardaşı [[II Yezid ibn Əbdülməlik|II Yezidin]] ölümündən sonra Hişam xəlifə elan edildi.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=هشام بن عبد الملك |url=https://tarajm.com/people/90964 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250620040305/https://tarajm.com/people/90964 |archive-date=2025-06-20 |access-date=2026-05-09 |website=tarajm.com |language=ar}}&lt;/ref&gt; O, Əməvi dövlət aparatını gücləndirməyə və islahatlar aparmağa çalışdı. Hişam intizamlı və sərt bir idarəçiydi. Vergi sistemini təkmilləşdirdi, orduda nizam-intizam yaratdı və mədəni inkişafı təşviq etdi. Ərəb ədəbiyyatına, xüsusilə də poeziyaya maraq göstərmişdi. Onun dövründə [[Bizans]]a qarşı böyük yürüşlər təşkil edildi, lakin bu yürüşlər çox zaman uğursuz nəticələnirdi. 740-cı ildə Mərakeşdə baş vermiş [[Bərbər]] üsyanı Əməvilər üçün ciddi təhlükəyə çevrildi. [[Türkistan]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; və [[Xorasan]] istiqamətində də müharibələr aparıldı.

Hişamın dövründə məzhəbi və etnik gərginliklər artmışdı. Ərəb olmayan müsəlmanlara (məvalilər) qarşı ayrı-seçkilik davam edirdi. Bəni Haşim və Əli tərəfdarları (şiələr) Əməvi hakimiyyətinə qarşı narazılıq içində idilər.

743-cü ildə vəfat etdikdən sonra Əməvi xilafəti zəifləməyə başladı. Ondan sonra gələn xəlifələr ölkədəki böhranı idarə edə bilmədi və nəticədə, 750-ci ildə Əməvi xilafəti [[Abbasilər]] tərəfindən devrildi.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Zeyd ibn Əli üsyanı ==
Əli oğullarından [[Zeyd ibn Əli]] onun dövründə üsyan qaldırmışdır.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Üsyanın baş verməsinə səbəb olan əsas amillərdən biri Əməvi hakimiyyətinin zalım və ayrı-seçkilikli idarəetməsi idi. Ərəb olmayan müsəlmanlara qarşı olan təzyiqlər, Əli tərəfdarlarının sıxışdırılması və ümumi ədalətsizlik mühiti Kufə əhalisi arasında narazılığı artırmışdı. Zeyd, bu şəraitdə xalqın çağırışı və təhriki ilə Əməvilərə qarşı üsyan qaldırmağa qərar verdi.

Hicri 122-ci ildə (740), [[Zeyd ibn Əli]] [[Kufə]]də üsyan qaldırdı. Başlanğıcda təqribən 15 min nəfərin ona beyət etdiyi bildirilir. Lakin Əməvilərin [[Kufə]] valisi Yusif ibn Ömər əs-Səqəfi vəziyyəti nəzarətə alaraq tezliklə üsyanı yatırdı. Əməvi qoşunları ilə baş verən döyüşdə Zeyd ağır yaralanaraq həlak oldu. Zeydin və oğlu Yəhyanın ölüm xəbəri Hişama dərindən təsir edir. Rəvayətə görə onların ölüm xəbərini alan Hişam belə demişdir:{{sitat|Kaş onları fidyə verərək xilas edə bilsəydim …&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=هشام بن عبد الملك |url=https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/871/%D9%87%D8%B4%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523024159/https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/871/%D9%87%D8%B4%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83 |archive-date=2025-05-23 |access-date=2025-05-12 |website=islamweb.net|language=ar}}&lt;/ref&gt;}}

[[Vəqidi]] bu haqda bunları qeyd edir:
{{sitat|Mənə İbn Əbiz-Zinad atası vasitəsilə xəbər verdi, o dedi: Hişam üçün qan tökülməsi qədər nifrət edilən bir şey yox idi. Zeydin üsyanı ona çox ağır gəldi. Amma nə fayda – sonda Zeydin başı onun hüzuruna gətirildi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;}}Bu rəvayət, Hişam ibn Əbdülməlikin təbiətcə qan tökülməsinə qarşı olduğunu&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; və Zeyd ibn Əlinin ölümünü istəmədiyini, lakin buna baxmayaraq, üsyanın nəticələrinin qarşısını almağa çalışmadığını da göstərir.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:Difteriyadan ölənlər]]
[[Kateqoriya:Müsəlman sülalələr]]</text>
      <sha1>j6wqg7oxmee0rzi9w9mcwtu83cxdatv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qiqaçad</title>
    <ns>0</ns>
    <id>916393</id>
    <revision>
      <id>9042226</id>
      <parentid>8979898</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T11:04:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>2 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9042226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5181" sha1="34tf5466hsovrh8ppezc41umlsm1qz9" xml:space="preserve">{{Personaj}}
'''Qiqaçad''' ({{dil-ru|Гигача́д}}, {{dil-en|Giga Chad}}) — internet memi və hiper-maskulin kişi idealının satirik təcəssümüdür. Əsasən rusiyalı fotoqraf Krista Sudmalis tərəfindən yaradılmış &quot;Sleek’N’Tears&quot; adlı foto-art layihəsindəki şəkillər əsasında formalaşmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-09-26 |title=«Веселитесь, пока ярублю дрова»: россиянин отреагировал намем Гигачад {{!}} Канобу |url=https://kanobu.ru/news/veselites-poka-ya-rublyu-drova-rossiyanin-otreagiroval-na-mem-gigachad-435439/ |access-date=2025-05-21 |website=web.archive.org |archive-date=2022-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926125621/https://kanobu.ru/news/veselites-poka-ya-rublyu-drova-rossiyanin-otreagiroval-na-mem-gigachad-435439/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-09-05 |title=«Я такой же как вы, только чуть больше»: Гигачад впервые прокомментировал мемы о себе и написал обращение к поклонникам — Интернет на TJ |url=http://tjournal.ru/internet/373669-ya-takoy-zhe-kak-vy-tolko-chut-bolshe-gigachad-vpervye-prokommentiroval-memy-o-sebe-i-napisal-obrashchenie-k-poklonnikam |access-date=2025-05-21 |website=web.archive.org |archive-date=2022-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220905231129/http://tjournal.ru/internet/373669-ya-takoy-zhe-kak-vy-tolko-chut-bolshe-gigachad-vpervye-prokommentiroval-memy-o-sebe-i-napisal-obrashchenie-k-poklonnikam |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-02-26 |title=What Is A Gigachad? The Mysterious Meme Man Explained {{!}} Know Your Meme |url=https://knowyourmeme.com/editorials/guides/what-is-a-gigachad-the-mysterious-meme-man-explained |access-date=2025-05-21 |website=web.archive.org |archive-date=2024-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226202150/https://knowyourmeme.com/editorials/guides/what-is-a-gigachad-the-mysterious-meme-man-explained |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;

Bu mem, mükəmməl kişi görünüşünü və gücünü təmsil edən bir simvol olaraq internet mədəniyyətində geniş yayılmışdır.

== Mənşəyi və tarixi ==
Qiqaçad obrazı, Krista Sudmalis tərəfindən yaradılmış Sleek’N’Tears adlı fotoqrafiya layihəsinin bir hissəsi olaraq ortaya çıxmışdır. Bu layihədə, müxtəlif kişi modellərinin şəkilləri üzərində rəqəmsal manipulyasiyalar edilərək, hiper-maskulin bir obraz yaradılmışdır. Ən çox tanınan model isə Ernest Xalimovdur. Onun şəkilləri, 2017-ci ildə 4chan və Reddit kimi platformalarda paylaşılaraq &quot;Qiqaçad&quot; ləqəbi ilə məşhurlaşmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-05-10 |title=GigaChad |url=https://knowyourmeme.com/memes/gigachad |access-date=2025-05-21 |website=Know Your Meme |language=en |archive-date=2024-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312053040/https://knowyourmeme.com/memes/gigachad |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bu mem, &quot;Chad vs Virgin&quot; kimi mem formatlarında istifadə olunaraq, hiper-maskulin kişi obrazının satirik bir təmsilinə çevrilmişdir.

Qiqaçad memi, müasir maskulinlik anlayışları və cəmiyyətin kişi gözəlliyi ilə bağlı standartları haqqında müzakirələrə səbəb olmuşdur. Bəzi insanlar üçün bu mem, özünü inkişaf etdirmə və fiziki gücə çatma arzularını təmsil edir. Digərləri üçün isə bu, qeyri-real gözəllik standartlarının və cəmiyyətin kişi görünüşü ilə bağlı təzyiqlərinin bir tənqididir.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-09-27 |title=The Rise of the Gigachad: A Cultural Phenomenon - ARNews Journal |url=https://www.arnewsjournal.com/social-media/the-rise-of-the-gigachad-a-cultural-phenomenon/ |access-date=2025-05-21 |language=en-US |url-status= }}&lt;/ref&gt;

== İstifadə ==
Qiqaçad meminin populyarlığı, onun ticariləşməsinə səbəb olmuşdur. Krista Sudmalis və Ernest Xalimov, Qiqaçad obrazı əsasında NFT kolleksiyası yaratmış və bu kolleksiya OpenSea kimi platformalarda satışa çıxarılmışdır.

Qiqaçad memi, Bring Me The Horizon qrupunun &quot;Can You Feel My Heart&quot; mahnısı ilə əlaqələndirilmişdir. Bu mahnı, Qiqaçad montaj videolarında istifadə olunaraq, memin emosional və satirik aspektlərini vurğulamışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 iyul 2024 |title=The Rise of GigaChad: Unraveling the Meme that Took the Internet by Storm |url=https://www.rickyspears.com/social/gigachad |access-date=21 may 2025 |language=en |archive-date=11 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241011105802/https://www.rickyspears.com/social/gigachad/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Ernest Xalimov, Qiqaçad memi ilə bağlı uzun müddət susqunluq nümayiş etdirmişdir. Lakin 2021-ci ilin aprel ayında o, Instagram hesabında memlərlə bağlı fikirlərini paylaşaraq, bu memlərin ona maraqlı gəldiyini və insanların onu daha maraqlı bir şəxs kimi təsvir etdiyini bildirmişdir.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Ağ-qara fotoşəkillər]]
[[Kateqoriya:Kişi personajlar]]</text>
      <sha1>34tf5466hsovrh8ppezc41umlsm1qz9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Səid ibn Cübeyr</title>
    <ns>0</ns>
    <id>916970</id>
    <revision>
      <id>9041791</id>
      <parentid>8684781</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:29:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* İstinadlar */</comment>
      <origin>9041791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6564" sha1="mg9ncgu1n1fyc9hifrf0sgj5dmr89xs" xml:space="preserve">{{Alim|şəkil=Seal of Sa‘īd bin Jubayr لوحة سعيد بن جبير.png|orijinal adı={{dil-ar|سعيد بن جبير}}}}
'''Əbu Abdillah Səid ibn Cübeyr ibn Hişam əl-Əsədi''' ({{dil-ar|سعيد بن جبير}}; {{DVTY}}) — [[hədis]] və [[təfsir]] sahələrindəki rəvayətləri ilə tanınan [[tabiin]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Said bin Cübeyr |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523173101/https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr |archive-date=2025-05-23 |website=TDV İslam Ansiklopedisi |access-date=2025-05-23 }}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
Hicri 45-ci ildə (665) [[Məkkə]]də&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; və ya Kufədə anadan olub. [[Abdullah ibn Abbas]]dan, [[Abdullah ibn Ömər]]dən, [[Abdullah ibn Zübeyr]]dən, Ədi ibn Xətim ət-Taidən, [[Əbu Səid əl-Xudri]]dən, Əmr ibn Meymundan və [[Əbu Əbdürrəhman Suləmi]]dən elm öyrənib. Əbu Saleh əs-Səmman, [[Mücahid ibn Cəbr]], [[İkrimə əl-Bərbəri]], Simək ibn Hərb, [[Zöhri]], Meymun ibn Mehran, [[Amr ibn Dinar]], Əbu İshaq əs-Səbii, [[Əməş]], [[Əyyub əs-Sixtiyani]] ona tələbəlik etmişlər.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Said b.Cubeyr/ilişkili maddeler |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr/iliskili-maddeler |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523174834/https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr/iliskili-maddeler |archive-date=2025-05-23 |website=TDV İslam Ansiklopedisi |access-date=2025-05-23 }}&lt;/ref&gt; [[Əməvi]]lərə qarşı olduğu üçün [[Həccac ibn Yusif]] tərəfindən edam etdirilmişdir.

== Hədis, qiraət və təfsir elmlərindəki yeri ==
Hədis tənqidçiləri tərəfindən &quot;siqa&quot;, &quot;alim&quot;, &quot;abid&quot; və &quot;zahid bir şəxs&quot; olaraq adlandırılan Səid, başda hədis, təfsir və fiqh olmaqla İslam elmlərində dominant hesab edilmiş və &quot;şeyxül-uləmə&quot; ({{dil-ar|شيخ العلماء}}; {{dil-az|alimlərin şeyxi}}) adlandırılmış, ''&quot;[[Kütübi-sittə]]&quot;'' və digər hədis məcmuələrində onun nəql etdiyi rəvayətlərə yer verilmişdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Səidin ''&quot;Mushafü Səid ibn Cübeyr&quot;'' adı ilə tanınan bir Qurani-Kərim nüsxəsinin mövcud olduğu, qiraət elmini müəllimi [[Abdullah ibn Abbas]]dan &quot;ərz&quot; yolu ilə öyrəndiyi, Ramazan aylarında imamlıq etdiyi zaman bir gecə [[Abdullah ibn Məsud]]un, bir gecə [[Zeyd ibn Sabit]]in, bir gecə isə başqa bir şəxsin qiraətinə uyğun şəkildə namaz qıldırdığı qeyd olunur. Məşhur yeddi qiraət imamından biri olan Əbu Əmr ibn Əla qiraət elmini ondan öyrənmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zəhəbi |title=Mərifətül-qurra |volume=I |pages=68 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Onun oxunuş tərzinə dair nümunələr hədis mənbələrində və rəvayət təfsirlərində yer verilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Təbəri |title=Cəmiul-bəyan |volume=III |pages=173 |language=ar}}&lt;/ref&gt;

Əbu Xətim ər-Razinin bildirdiyinə görə, xəlifə [[Əbdülməlik ibn Mərvan]], Səid ibn Cübeyrdən bir Quran təfsiri yazmasını istəmiş, o da bu sahədə ilk sistemli təfsir olan əsərini qələmə alaraq xəlifəyə təqdim etmişdir. Bu əsər sonralar [[Əta ibn Dinar]] tərəfindən rəvayət edilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=İbn Həcər |title=Təhzibüt-Təhzib |year=1984 |volume=VII |location=[[Beyrut]] |pages=179 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Həccac ilə mübarizəyə başladığı (80/699) tarixdən əvvəl yazıldığı məlum olan bu təfsirdəki rəvayətlər Əbd ibn Humeyd, Məhəmməd ibn Cərir ət-Təbəri, İbnül-Münzir ən-Nisaburi, İbn Əbu Xətim, Əbul-Fida ibn Kəsir və [[Cəlaləddin Süyuti|Süyuti]] kimi rəvayət təfsirçiləri tərəfindən nəql olunmuşdur.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Səid ibn Cübeyr, mütəşabih, mübhəm və mücməl ayələri təfsir edərkən ilk olaraq onları açıqlayan mübəyyən və müfəssəl ayələrə müraciət etmiş, hədislərə də yer vermişdir. Lakin bəzən hədis eşitmədiyi şəxslərdən rəvayət edərkən aradakı ravini atlamışdır. Sənədi qeyd edilməyən xəbərlərin etibarlı bəzi hədis mənbələrində mövcud olduğu bildirilməkdədir. Bəzən İsrailiyyat mənbələrinə əsaslanaraq izahlar vermiş, şeirlə dəlil gətirmiş, müxtəlif səhabələrin fikirlərinə müraciət etmiş, ayələrin nazil olma səbəbləri, nəsx və mənsub məsələlərinə yer vermişdir. Haqqında rəvayət olmayan ayələrin təfsirində isə dilçilərin fikirlərinə əsaslanmış, öz fikirlərini bildirərkən bəzən sözlərini and içərək təsdiqləmişdir. Səidin fəraiz (miras hüququ) elmində dərin bilik sahibi olduğu, müəllimi [[Abdullah ibn Ömər]]in ona yönəldilən fəraiz suallarını Səidə havalə etdiyi də qeyd olunur.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Haqqında qələmə alınmış əsərlər ==
Xətib Əli ibn Hüseyn əl-Haşimi,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr şəhidü Vasit |year=1960 |location=[[Bağdad]] |language=ar}}&lt;/ref&gt; Salam Məhəmməd Əli əl-Bayati,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr şəhidüs-sidq vəl-iman |year=1976 |location=[[Nəcəf]] |language=ar}}&lt;/ref&gt; Məhəmməd Əbdürrəhim,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr və qissətühü mə əl-Həccac ibn Yusif əs-Səqafi |year=1988 |location=[[Dəməşq]] |language=ar}}&lt;/ref&gt; Sezai Özəl,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Said b. Cübeyr ve Tefsirdeki Yeri |publisher=Atatürk Universiteti Sosial Elmlər İnstitutu |year=1982 |language=tr}}&lt;/ref&gt; Məhəmməd ibn Abdullah əz-Zahim,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Fiqhü Səid ibn Cübeyr fil-ibadət |publisher=Mədinə İslam Universiteti |year=1986 |volume=I-III |language=ar}}&lt;/ref&gt; Əli Akpınar,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Said b. Cübeyr ve Tefsir İlmindeki Yeri |publisher=SU Sosial Elmlər İnstitutu |year=1993 |language=tr|last=Akpınar|first=Ali|url=https://kutuphane.isam.org.tr/detayilhtezt.php?navdil=tr&amp;tidno=16065|archive-url=https://kutuphane.isam.org.tr/detayilhtezt.php?navdil=tr&amp;tidno=16065|archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt; Əli ibn Hüseyn Səvadi Məşhur,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr və fiqhüh |publisher=İmam Məhəmməd ibn Səud Universiteti |year=1985 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Orxan Karmış, Fəxri Gökcan, Həsən əs-Səid və başqaları onun haqqında kitab, məqalə və doktorluq dissertasiyası qələmə almışlar.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Ravilər]]
[[Kateqoriya:VII əsr ərəbləri]]
[[Kateqoriya:Müsəlman teoloqlar]]</text>
      <sha1>mg9ncgu1n1fyc9hifrf0sgj5dmr89xs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041794</id>
      <parentid>9041791</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:31:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9041794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6604" sha1="qpxsn2413pw61uo0so5tmmw0nfs9dmb" xml:space="preserve">{{Alim|şəkil=Seal of Sa‘īd bin Jubayr لوحة سعيد بن جبير.png|orijinal adı={{dil-ar|سعيد بن جبير}}}}
'''Əbu Abdillah Səid ibn Cübeyr ibn Hişam əl-Əsədi''' ({{dil-ar|سعيد بن جبير}}; {{DVTY}}) — [[hədis]] və [[təfsir]] sahələrindəki rəvayətləri ilə tanınan [[tabiin]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Said bin Cübeyr |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523173101/https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr |archive-date=2025-05-23 |website=TDV İslam Ansiklopedisi |access-date=2025-05-23 }}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
Hicri 45-ci ildə (665) [[Məkkə]]də&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; və ya Kufədə anadan olub.

[[Abdullah ibn Abbas]]dan, [[Abdullah ibn Ömər]]dən, [[Abdullah ibn Zübeyr]]dən, Ədi ibn Xətim ət-Taidən, [[Əbu Səid əl-Xudri]]dən, Əmr ibn Meymundan və [[Əbu Əbdürrəhman Suləmi]]dən elm öyrənib. Əbu Saleh əs-Səmman, [[Mücahid ibn Cəbr]], [[İkrimə əl-Bərbəri]], [[Səmmak ibn Hərb|Simək ibn Hərb]], [[Zöhri]], Meymun ibn Mehran, [[Amr ibn Dinar|Əmr ibn Dinar]], Əbu İshaq əs-Səbii, [[Əməş]], [[Əyyub əs-Sixtiyani]] ona tələbəlik etmişlər.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Said b.Cubeyr/ilişkili maddeler |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr/iliskili-maddeler |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523174834/https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr/iliskili-maddeler |archive-date=2025-05-23 |website=TDV İslam Ansiklopedisi |access-date=2025-05-23 }}&lt;/ref&gt; 

[[Əməvi]]lərə qarşı olduğu üçün [[Həccac ibn Yusif]] tərəfindən edam etdirilmişdir.

== Hədis, qiraət və təfsir elmlərindəki yeri ==
Hədis tənqidçiləri tərəfindən &quot;siqa&quot;, &quot;alim&quot;, &quot;abid&quot; və &quot;zahid bir şəxs&quot; olaraq adlandırılan Səid, başda hədis, təfsir və fiqh olmaqla İslam elmlərində dominant hesab edilmiş və &quot;şeyxül-uləmə&quot; ({{dil-ar|شيخ العلماء}}; {{dil-az|alimlərin şeyxi}}) adlandırılmış, ''&quot;[[Kütübi-sittə]]&quot;'' və digər hədis məcmuələrində onun nəql etdiyi rəvayətlərə yer verilmişdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Səidin ''&quot;Mushafü Səid ibn Cübeyr&quot;'' adı ilə tanınan bir Qurani-Kərim nüsxəsinin mövcud olduğu, qiraət elmini müəllimi [[Abdullah ibn Abbas]]dan &quot;ərz&quot; yolu ilə öyrəndiyi, Ramazan aylarında imamlıq etdiyi zaman bir gecə [[Abdullah ibn Məsud]]un, bir gecə [[Zeyd ibn Sabit]]in, bir gecə isə başqa bir şəxsin qiraətinə uyğun şəkildə namaz qıldırdığı qeyd olunur. Məşhur yeddi qiraət imamından biri olan Əbu Əmr ibn Əla qiraət elmini ondan öyrənmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zəhəbi |title=Mərifətül-qurra |volume=I |pages=68 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Onun oxunuş tərzinə dair nümunələr hədis mənbələrində və rəvayət təfsirlərində yer verilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Təbəri |title=Cəmiul-bəyan |volume=III |pages=173 |language=ar}}&lt;/ref&gt;

Əbu Xətim ər-Razinin bildirdiyinə görə, xəlifə [[Əbdülməlik ibn Mərvan]], Səid ibn Cübeyrdən bir Quran təfsiri yazmasını istəmiş, o da bu sahədə ilk sistemli təfsir olan əsərini qələmə alaraq xəlifəyə təqdim etmişdir. Bu əsər sonralar [[Əta ibn Dinar]] tərəfindən rəvayət edilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=İbn Həcər |title=Təhzibüt-Təhzib |year=1984 |volume=VII |location=[[Beyrut]] |pages=179 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Həccac ilə mübarizəyə başladığı (80/699) tarixdən əvvəl yazıldığı məlum olan bu təfsirdəki rəvayətlər Əbd ibn Humeyd, Məhəmməd ibn Cərir ət-Təbəri, İbnül-Münzir ən-Nisaburi, İbn Əbu Xətim, Əbul-Fida ibn Kəsir və [[Cəlaləddin Süyuti|Süyuti]] kimi rəvayət təfsirçiləri tərəfindən nəql olunmuşdur.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Səid ibn Cübeyr, mütəşabih, mübhəm və mücməl ayələri təfsir edərkən ilk olaraq onları açıqlayan mübəyyən və müfəssəl ayələrə müraciət etmiş, hədislərə də yer vermişdir. Lakin bəzən hədis eşitmədiyi şəxslərdən rəvayət edərkən aradakı ravini atlamışdır. Sənədi qeyd edilməyən xəbərlərin etibarlı bəzi hədis mənbələrində mövcud olduğu bildirilməkdədir. Bəzən İsrailiyyat mənbələrinə əsaslanaraq izahlar vermiş, şeirlə dəlil gətirmiş, müxtəlif səhabələrin fikirlərinə müraciət etmiş, ayələrin nazil olma səbəbləri, nəsx və mənsub məsələlərinə yer vermişdir. Haqqında rəvayət olmayan ayələrin təfsirində isə dilçilərin fikirlərinə əsaslanmış, öz fikirlərini bildirərkən bəzən sözlərini and içərək təsdiqləmişdir. Səidin fəraiz (miras hüququ) elmində dərin bilik sahibi olduğu, müəllimi [[Abdullah ibn Ömər]]in ona yönəldilən fəraiz suallarını Səidə havalə etdiyi də qeyd olunur.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Haqqında qələmə alınmış əsərlər ==
Xətib Əli ibn Hüseyn əl-Haşimi,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr şəhidü Vasit |year=1960 |location=[[Bağdad]] |language=ar}}&lt;/ref&gt; Salam Məhəmməd Əli əl-Bayati,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr şəhidüs-sidq vəl-iman |year=1976 |location=[[Nəcəf]] |language=ar}}&lt;/ref&gt; Məhəmməd Əbdürrəhim,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr və qissətühü mə əl-Həccac ibn Yusif əs-Səqafi |year=1988 |location=[[Dəməşq]] |language=ar}}&lt;/ref&gt; Sezai Özəl,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Said b. Cübeyr ve Tefsirdeki Yeri |publisher=Atatürk Universiteti Sosial Elmlər İnstitutu |year=1982 |language=tr}}&lt;/ref&gt; Məhəmməd ibn Abdullah əz-Zahim,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Fiqhü Səid ibn Cübeyr fil-ibadət |publisher=Mədinə İslam Universiteti |year=1986 |volume=I-III |language=ar}}&lt;/ref&gt; Əli Akpınar,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Said b. Cübeyr ve Tefsir İlmindeki Yeri |publisher=SU Sosial Elmlər İnstitutu |year=1993 |language=tr|last=Akpınar|first=Ali|url=https://kutuphane.isam.org.tr/detayilhtezt.php?navdil=tr&amp;tidno=16065|archive-url=https://kutuphane.isam.org.tr/detayilhtezt.php?navdil=tr&amp;tidno=16065|archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt; Əli ibn Hüseyn Səvadi Məşhur,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr və fiqhüh |publisher=İmam Məhəmməd ibn Səud Universiteti |year=1985 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Orxan Karmış, Fəxri Gökcan, Həsən əs-Səid və başqaları onun haqqında kitab, məqalə və doktorluq dissertasiyası qələmə almışlar.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Ravilər]]
[[Kateqoriya:VII əsr ərəbləri]]
[[Kateqoriya:Müsəlman teoloqlar]]</text>
      <sha1>qpxsn2413pw61uo0so5tmmw0nfs9dmb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041798</id>
      <parentid>9041794</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:40:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bioqrafiyası */</comment>
      <origin>9041798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6921" sha1="4o0d2tc1zpxgko80nghp78c692s6g1i" xml:space="preserve">{{Alim|şəkil=Seal of Sa‘īd bin Jubayr لوحة سعيد بن جبير.png|orijinal adı={{dil-ar|سعيد بن جبير}}}}
'''Əbu Abdillah Səid ibn Cübeyr ibn Hişam əl-Əsədi''' ({{dil-ar|سعيد بن جبير}}; {{DVTY}}) — [[hədis]] və [[təfsir]] sahələrindəki rəvayətləri ilə tanınan [[tabiin]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Said bin Cübeyr |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523173101/https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr |archive-date=2025-05-23 |website=TDV İslam Ansiklopedisi |access-date=2025-05-23 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
Hicri 45-ci ildə (665) [[Məkkə]]də&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; və ya Kufədə anadan olub.

[[Abdullah ibn Abbas]]dan, [[Abdullah ibn Ömər]]dən, [[Abdullah ibn Zübeyr]]dən, Ədi ibn Xətim ət-Taidən, [[Əbu Səid əl-Xudri]]dən, Əmr ibn Meymundan və [[Əbu Əbdürrəhman Suləmi]]dən elm öyrənib. Əbu Saleh əs-Səmman, [[Mücahid ibn Cəbr]], [[İkrimə əl-Bərbəri]], [[Səmmak ibn Hərb|Simək ibn Hərb]], [[Zöhri]], Meymun ibn Mehran, [[Amr ibn Dinar|Əmr ibn Dinar]], Əbu İshaq əs-Səbii, [[Əməş]], [[Əyyub əs-Sixtiyani]] ona tələbəlik etmişlər.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Said b.Cubeyr/ilişkili maddeler |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr/iliskili-maddeler |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523174834/https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr/iliskili-maddeler |archive-date=2025-05-23 |website=TDV İslam Ansiklopedisi |access-date=2025-05-23 }}&lt;/ref&gt; 

[[Əməvi]]lərə qarşı olduğu üçün [[Həccac ibn Yusif]] tərəfindən edam etdirilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gökcan |first=Fahri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/30999 |title=Sa'id ibn Cübeyr ve tefsiri (H. 45-95) |pages=7 |language=tr |archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/30999 |archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;

== Hədis, qiraət və təfsir elmlərindəki yeri ==
Hədis tənqidçiləri tərəfindən &quot;siqa&quot;, &quot;alim&quot;, &quot;abid&quot; və &quot;zahid bir şəxs&quot; olaraq adlandırılan Səid, başda hədis, təfsir və fiqh olmaqla İslam elmlərində dominant hesab edilmiş və &quot;şeyxül-uləmə&quot; ({{dil-ar|شيخ العلماء}}; {{dil-az|alimlərin şeyxi}}) adlandırılmış, ''&quot;[[Kütübi-sittə]]&quot;'' və digər hədis məcmuələrində onun nəql etdiyi rəvayətlərə yer verilmişdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Səidin ''&quot;Müshəfü Səid ibn Cübeyr&quot;'' adı ilə tanınan bir Quran nüsxəsinin mövcud olduğu, qiraət elmini müəllimi [[Abdullah ibn Abbas]]dan &quot;ərz&quot; yolu ilə öyrəndiyi, Ramazan aylarında imamlıq etdiyi zaman bir gecə [[Abdullah ibn Məsud]]un, bir gecə [[Zeyd ibn Sabit]]in, bir gecə isə başqa bir şəxsin qiraətinə uyğun şəkildə namaz qıldırdığı qeyd olunur. Məşhur [[Yeddi Qari|yeddi qaridən]] biri olan [[Əbu Əmr ibn Əla]] qiraət elmini ondan öyrənmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zəhəbi |title=Mərifətül-qurra |volume=I |pages=68 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Onun oxunuş tərzinə dair nümunələr hədis mənbələrində və rəvayət təfsirlərində yer verilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Təbəri |title=Cəmiul-bəyan |volume=III |pages=173 |language=ar}}&lt;/ref&gt;

[[Əbu Hətim ər-Razi|Əbu Hətim ər-Razinin]] bildirdiyinə görə, xəlifə [[Əbdülməlik ibn Mərvan]], Səid ibn Cübeyrdən bir Quran təfsiri yazmasını istəmiş, o da bu sahədə ilk sistemli təfsir olan əsərini qələmə alaraq xəlifəyə təqdim etmişdir. Bu əsər sonralar [[Əta ibn Dinar]] tərəfindən rəvayət edilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=İbn Həcər |title=[[Təhzib ət-Təhzib]] |year=1984 |volume=VII |location=[[Beyrut]] |pages=179 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Həccac ilə mübarizəyə başladığı (80/699) tarixdən əvvəl yazıldığı məlum olan bu təfsirdəki rəvayətlər Əbd ibn Humeyd, [[Təbəri]], İbnül-Münzir ən-Nisaburi, [[İbn Əbu Hətim]], [[İbn Kəsir|Əbul-Fida ibn Kəsir]] və [[Cəlaləddin Süyuti|Süyuti]] kimi rəvayət təfsirçiləri tərəfindən nəql olunmuşdur.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Səid ibn Cübeyr, mütəşabih, mübhəm və mücməl ayələri təfsir edərkən ilk olaraq onları açıqlayan mübəyyən və müfəssəl ayələrə müraciət etmiş, hədislərə də yer vermişdir. Lakin bəzən hədis eşitmədiyi şəxslərdən rəvayət edərkən aradakı ravini atlamışdır. Sənədi qeyd edilməyən xəbərlərin etibarlı bəzi hədis mənbələrində mövcud olduğu bildirilməkdədir. Bəzən İsrailiyyat mənbələrinə əsaslanaraq izahlar vermiş, şeirlə dəlil gətirmiş, müxtəlif səhabələrin fikirlərinə müraciət etmiş, ayələrin nazil olma səbəbləri, nəsx və mənsub məsələlərinə yer vermişdir. Haqqında rəvayət olmayan ayələrin təfsirində isə dilçilərin fikirlərinə əsaslanmış, öz fikirlərini bildirərkən bəzən sözlərini and içərək təsdiqləmişdir. Səidin fəraiz (miras hüququ) elmində dərin bilik sahibi olduğu, müəllimi [[Abdullah ibn Ömər]]in ona yönəldilən fəraiz suallarını Səidə havalə etdiyi də qeyd olunur.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Haqqında qələmə alınmış əsərlər ==
Xətib Əli ibn Hüseyn əl-Haşimi,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr şəhidü Vasit |year=1960 |location=[[Bağdad]] |language=ar}}&lt;/ref&gt; Salam Məhəmməd Əli əl-Bayati,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr şəhidüs-sidq vəl-iman |year=1976 |location=[[Nəcəf]] |language=ar}}&lt;/ref&gt; Məhəmməd Əbdürrəhim,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr və qissətühü mə əl-Həccac ibn Yusif əs-Səqafi |year=1988 |location=[[Dəməşq]] |language=ar}}&lt;/ref&gt; Sezai Özəl,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Said b. Cübeyr ve Tefsirdeki Yeri |publisher=Atatürk Universiteti Sosial Elmlər İnstitutu |year=1982 |language=tr}}&lt;/ref&gt; Məhəmməd ibn Abdullah əz-Zahim,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Fiqhü Səid ibn Cübeyr fil-ibadət |publisher=Mədinə İslam Universiteti |year=1986 |volume=I-III |language=ar}}&lt;/ref&gt; Əli Akpınar,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Said b. Cübeyr ve Tefsir İlmindeki Yeri |publisher=SU Sosial Elmlər İnstitutu |year=1993 |language=tr|last=Akpınar|first=Ali|url=https://kutuphane.isam.org.tr/detayilhtezt.php?navdil=tr&amp;tidno=16065|archive-url=https://kutuphane.isam.org.tr/detayilhtezt.php?navdil=tr&amp;tidno=16065|archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt; Əli ibn Hüseyn Səvadi Məşhur,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr və fiqhüh |publisher=İmam Məhəmməd ibn Səud Universiteti |year=1985 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Orxan Karmış, Fəxri Gökcan, Həsən əs-Səid və başqaları onun haqqında kitab, məqalə və doktorluq dissertasiyası qələmə almışlar.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Ravilər]]
[[Kateqoriya:VII əsr ərəbləri]]
[[Kateqoriya:Müsəlman teoloqlar]]</text>
      <sha1>4o0d2tc1zpxgko80nghp78c692s6g1i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041799</id>
      <parentid>9041798</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:43:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* İstinadlar */</comment>
      <origin>9041799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6961" sha1="3wm2wxxqqq1m1l2brnufz5tsl8bb4o9" xml:space="preserve">{{Alim|şəkil=Seal of Sa‘īd bin Jubayr لوحة سعيد بن جبير.png|orijinal adı={{dil-ar|سعيد بن جبير}}}}
'''Əbu Abdillah Səid ibn Cübeyr ibn Hişam əl-Əsədi''' ({{dil-ar|سعيد بن جبير}}; {{DVTY}}) — [[hədis]] və [[təfsir]] sahələrindəki rəvayətləri ilə tanınan [[tabiin]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Said bin Cübeyr |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523173101/https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr |archive-date=2025-05-23 |website=TDV İslam Ansiklopedisi |access-date=2025-05-23 |language=tr|date=2008|last=Efendioğlu|first=Mehmet}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
Hicri 45-ci ildə (665) [[Məkkə]]də&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; və ya Kufədə anadan olub.

[[Abdullah ibn Abbas]]dan, [[Abdullah ibn Ömər]]dən, [[Abdullah ibn Zübeyr]]dən, Ədi ibn Xətim ət-Taidən, [[Əbu Səid əl-Xudri]]dən, Əmr ibn Meymundan və [[Əbu Əbdürrəhman Suləmi]]dən elm öyrənib. Əbu Saleh əs-Səmman, [[Mücahid ibn Cəbr]], [[İkrimə əl-Bərbəri]], [[Səmmak ibn Hərb|Simək ibn Hərb]], [[Zöhri]], Meymun ibn Mehran, [[Amr ibn Dinar|Əmr ibn Dinar]], Əbu İshaq əs-Səbii, [[Əməş]], [[Əyyub əs-Sixtiyani]] ona tələbəlik etmişlər.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Said b.Cubeyr/ilişkili maddeler |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr/iliskili-maddeler |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523174834/https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr/iliskili-maddeler |archive-date=2025-05-23 |website=TDV İslam Ansiklopedisi |access-date=2025-05-23 }}&lt;/ref&gt; 

[[Əməvi]]lərə qarşı olduğu üçün [[Həccac ibn Yusif]] tərəfindən edam etdirilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gökcan |first=Fahri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/30999 |title=Sa'id ibn Cübeyr ve tefsiri (H. 45-95) |pages=7 |language=tr |archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/30999 |archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;

== Hədis, qiraət və təfsir elmlərindəki yeri ==
Hədis tənqidçiləri tərəfindən &quot;siqa&quot;, &quot;alim&quot;, &quot;abid&quot; və &quot;zahid bir şəxs&quot; olaraq adlandırılan Səid, başda hədis, təfsir və fiqh olmaqla İslam elmlərində dominant hesab edilmiş və &quot;şeyxül-uləmə&quot; ({{dil-ar|شيخ العلماء}}; {{dil-az|alimlərin şeyxi}}) adlandırılmış, ''&quot;[[Kütübi-sittə]]&quot;'' və digər hədis məcmuələrində onun nəql etdiyi rəvayətlərə yer verilmişdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Səidin ''&quot;Müshəfü Səid ibn Cübeyr&quot;'' adı ilə tanınan bir Quran nüsxəsinin mövcud olduğu, qiraət elmini müəllimi [[Abdullah ibn Abbas]]dan &quot;ərz&quot; yolu ilə öyrəndiyi, Ramazan aylarında imamlıq etdiyi zaman bir gecə [[Abdullah ibn Məsud]]un, bir gecə [[Zeyd ibn Sabit]]in, bir gecə isə başqa bir şəxsin qiraətinə uyğun şəkildə namaz qıldırdığı qeyd olunur. Məşhur [[Yeddi Qari|yeddi qaridən]] biri olan [[Əbu Əmr ibn Əla]] qiraət elmini ondan öyrənmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zəhəbi |title=Mərifətül-qurra |volume=I |pages=68 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Onun oxunuş tərzinə dair nümunələr hədis mənbələrində və rəvayət təfsirlərində yer verilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Təbəri |title=Cəmiul-bəyan |volume=III |pages=173 |language=ar}}&lt;/ref&gt;

[[Əbu Hətim ər-Razi|Əbu Hətim ər-Razinin]] bildirdiyinə görə, xəlifə [[Əbdülməlik ibn Mərvan]], Səid ibn Cübeyrdən bir Quran təfsiri yazmasını istəmiş, o da bu sahədə ilk sistemli təfsir olan əsərini qələmə alaraq xəlifəyə təqdim etmişdir. Bu əsər sonralar [[Əta ibn Dinar]] tərəfindən rəvayət edilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=İbn Həcər |title=[[Təhzib ət-Təhzib]] |year=1984 |volume=VII |location=[[Beyrut]] |pages=179 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Həccac ilə mübarizəyə başladığı (80/699) tarixdən əvvəl yazıldığı məlum olan bu təfsirdəki rəvayətlər Əbd ibn Humeyd, [[Təbəri]], İbnül-Münzir ən-Nisaburi, [[İbn Əbu Hətim]], [[İbn Kəsir|Əbul-Fida ibn Kəsir]] və [[Cəlaləddin Süyuti|Süyuti]] kimi rəvayət təfsirçiləri tərəfindən nəql olunmuşdur.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Səid ibn Cübeyr, mütəşabih, mübhəm və mücməl ayələri təfsir edərkən ilk olaraq onları açıqlayan mübəyyən və müfəssəl ayələrə müraciət etmiş, hədislərə də yer vermişdir. Lakin bəzən hədis eşitmədiyi şəxslərdən rəvayət edərkən aradakı ravini atlamışdır. Sənədi qeyd edilməyən xəbərlərin etibarlı bəzi hədis mənbələrində mövcud olduğu bildirilməkdədir. Bəzən İsrailiyyat mənbələrinə əsaslanaraq izahlar vermiş, şeirlə dəlil gətirmiş, müxtəlif səhabələrin fikirlərinə müraciət etmiş, ayələrin nazil olma səbəbləri, nəsx və mənsub məsələlərinə yer vermişdir. Haqqında rəvayət olmayan ayələrin təfsirində isə dilçilərin fikirlərinə əsaslanmış, öz fikirlərini bildirərkən bəzən sözlərini and içərək təsdiqləmişdir. Səidin fəraiz (miras hüququ) elmində dərin bilik sahibi olduğu, müəllimi [[Abdullah ibn Ömər]]in ona yönəldilən fəraiz suallarını Səidə havalə etdiyi də qeyd olunur.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Haqqında qələmə alınmış əsərlər ==
Xətib Əli ibn Hüseyn əl-Haşimi,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr şəhidü Vasit |year=1960 |location=[[Bağdad]] |language=ar}}&lt;/ref&gt; Salam Məhəmməd Əli əl-Bayati,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr şəhidüs-sidq vəl-iman |year=1976 |location=[[Nəcəf]] |language=ar}}&lt;/ref&gt; Məhəmməd Əbdürrəhim,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr və qissətühü mə əl-Həccac ibn Yusif əs-Səqafi |year=1988 |location=[[Dəməşq]] |language=ar}}&lt;/ref&gt; Sezai Özəl,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Said b. Cübeyr ve Tefsirdeki Yeri |publisher=Atatürk Universiteti Sosial Elmlər İnstitutu |year=1982 |language=tr}}&lt;/ref&gt; Məhəmməd ibn Abdullah əz-Zahim,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Fiqhü Səid ibn Cübeyr fil-ibadət |publisher=Mədinə İslam Universiteti |year=1986 |volume=I-III |language=ar}}&lt;/ref&gt; Əli Akpınar,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Said b. Cübeyr ve Tefsir İlmindeki Yeri |publisher=SU Sosial Elmlər İnstitutu |year=1993 |language=tr|last=Akpınar|first=Ali|url=https://kutuphane.isam.org.tr/detayilhtezt.php?navdil=tr&amp;tidno=16065|archive-url=https://kutuphane.isam.org.tr/detayilhtezt.php?navdil=tr&amp;tidno=16065|archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt; Əli ibn Hüseyn Səvadi Məşhur,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr və fiqhüh |publisher=İmam Məhəmməd ibn Səud Universiteti |year=1985 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Orxan Karmış, Fəxri Gökcan, Həsən əs-Səid və başqaları onun haqqında kitab, məqalə və doktorluq dissertasiyası qələmə almışlar.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Ravilər]]
[[Kateqoriya:VII əsr ərəbləri]]
[[Kateqoriya:Müsəlman teoloqlar]]</text>
      <sha1>3wm2wxxqqq1m1l2brnufz5tsl8bb4o9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041804</id>
      <parentid>9041799</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:48:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* İstinadlar */</comment>
      <origin>9041804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7225" sha1="eckai77zth7irvom4jdje3mel2c6cwt" xml:space="preserve">{{Alim|şəkil=Seal of Sa‘īd bin Jubayr لوحة سعيد بن جبير.png|orijinal adı={{dil-ar|سعيد بن جبير}}}}
'''Əbu Abdillah Səid ibn Cübeyr ibn Hişam əl-Əsədi''' ({{dil-ar|سعيد بن جبير}}; {{DVTY}}) — [[hədis]] və [[təfsir]] sahələrindəki rəvayətləri ilə tanınan [[tabiin]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Said bin Cübeyr |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523173101/https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr |archive-date=2025-05-23 |website=TDV İslam Ansiklopedisi |access-date=2025-05-23 |language=tr|date=2008|last=Efendioğlu|first=Mehmet}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
Hicri 45-ci ildə (665) [[Məkkə]]də&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; və ya Kufədə anadan olub.

[[Abdullah ibn Abbas]]dan, [[Abdullah ibn Ömər]]dən, [[Abdullah ibn Zübeyr]]dən, Ədi ibn Xətim ət-Taidən, [[Əbu Səid əl-Xudri]]dən, Əmr ibn Meymundan və [[Əbu Əbdürrəhman Suləmi]]dən elm öyrənib. Əbu Saleh əs-Səmman, [[Mücahid ibn Cəbr]], [[İkrimə əl-Bərbəri]], [[Səmmak ibn Hərb|Simək ibn Hərb]], [[Zöhri]], Meymun ibn Mehran, [[Amr ibn Dinar|Əmr ibn Dinar]], Əbu İshaq əs-Səbii, [[Əməş]], [[Əyyub əs-Sixtiyani]] ona tələbəlik etmişlər.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Said b.Cubeyr/ilişkili maddeler |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr/iliskili-maddeler |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523174834/https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr/iliskili-maddeler |archive-date=2025-05-23 |website=TDV İslam Ansiklopedisi |access-date=2025-05-23 }}&lt;/ref&gt; 

[[Əməvi]]lərə qarşı olduğu üçün [[Həccac ibn Yusif]] tərəfindən edam etdirilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gökcan |first=Fahri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/30999 |title=Sa'id ibn Cübeyr ve tefsiri (H. 45-95) |pages=7 |language=tr |archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/30999 |archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;

== Hədis, qiraət və təfsir elmlərindəki yeri ==
Hədis tənqidçiləri tərəfindən &quot;siqa&quot;, &quot;alim&quot;, &quot;abid&quot; və &quot;zahid bir şəxs&quot; olaraq adlandırılan Səid, başda hədis, təfsir və fiqh olmaqla İslam elmlərində dominant hesab edilmiş və &quot;şeyxül-uləmə&quot; ({{dil-ar|شيخ العلماء}}; {{dil-az|alimlərin şeyxi}}) adlandırılmış, ''&quot;[[Kütübi-sittə]]&quot;'' və digər hədis məcmuələrində onun nəql etdiyi rəvayətlərə yer verilmişdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Səidin ''&quot;Müshəfü Səid ibn Cübeyr&quot;'' adı ilə tanınan bir Quran nüsxəsinin mövcud olduğu, qiraət elmini müəllimi [[Abdullah ibn Abbas]]dan &quot;ərz&quot; yolu ilə öyrəndiyi, Ramazan aylarında imamlıq etdiyi zaman bir gecə [[Abdullah ibn Məsud]]un, bir gecə [[Zeyd ibn Sabit]]in, bir gecə isə başqa bir şəxsin qiraətinə uyğun şəkildə namaz qıldırdığı qeyd olunur. Məşhur [[Yeddi Qari|yeddi qaridən]] biri olan [[Əbu Əmr ibn Əla]] qiraət elmini ondan öyrənmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zəhəbi |title=Mərifətül-qurra |volume=I |pages=68 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Onun oxunuş tərzinə dair nümunələr hədis mənbələrində və rəvayət təfsirlərində yer verilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Təbəri |title=Cəmiul-bəyan |volume=III |pages=173 |language=ar}}&lt;/ref&gt;

[[Əbu Hətim ər-Razi|Əbu Hətim ər-Razinin]] bildirdiyinə görə, xəlifə [[Əbdülməlik ibn Mərvan]], Səid ibn Cübeyrdən bir Quran təfsiri yazmasını istəmiş, o da bu sahədə ilk sistemli təfsir olan əsərini qələmə alaraq xəlifəyə təqdim etmişdir. Bu əsər sonralar [[Əta ibn Dinar]] tərəfindən rəvayət edilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=İbn Həcər |title=[[Təhzib ət-Təhzib]] |year=1984 |volume=VII |location=[[Beyrut]] |pages=179 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Həccac ilə mübarizəyə başladığı (80/699) tarixdən əvvəl yazıldığı məlum olan bu təfsirdəki rəvayətlər Əbd ibn Humeyd, [[Təbəri]], İbnül-Münzir ən-Nisaburi, [[İbn Əbu Hətim]], [[İbn Kəsir|Əbul-Fida ibn Kəsir]] və [[Cəlaləddin Süyuti|Süyuti]] kimi rəvayət təfsirçiləri tərəfindən nəql olunmuşdur.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Səid ibn Cübeyr, mütəşabih, mübhəm və mücməl ayələri təfsir edərkən ilk olaraq onları açıqlayan mübəyyən və müfəssəl ayələrə müraciət etmiş, hədislərə də yer vermişdir. Lakin bəzən hədis eşitmədiyi şəxslərdən rəvayət edərkən aradakı ravini atlamışdır. Sənədi qeyd edilməyən xəbərlərin etibarlı bəzi hədis mənbələrində mövcud olduğu bildirilməkdədir. Bəzən İsrailiyyat mənbələrinə əsaslanaraq izahlar vermiş, şeirlə dəlil gətirmiş, müxtəlif səhabələrin fikirlərinə müraciət etmiş, ayələrin nazil olma səbəbləri, nəsx və mənsub məsələlərinə yer vermişdir. Haqqında rəvayət olmayan ayələrin təfsirində isə dilçilərin fikirlərinə əsaslanmış, öz fikirlərini bildirərkən bəzən sözlərini and içərək təsdiqləmişdir. Səidin fəraiz (miras hüququ) elmində dərin bilik sahibi olduğu, müəllimi [[Abdullah ibn Ömər]]in ona yönəldilən fəraiz suallarını Səidə havalə etdiyi də qeyd olunur.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Haqqında qələmə alınmış əsərlər ==
Xətib Əli ibn Hüseyn əl-Haşimi,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr şəhidü Vasit |year=1960 |location=[[Bağdad]] |language=ar|last=Əl-Haşimi|first=Xətib Əli ibn Hüseyn}}&lt;/ref&gt; Salam Məhəmməd Əli əl-Bayati,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr şəhidüs-sidq vəl-iman |year=1976 |location=[[Nəcəf]] |language=ar|last=Əl-Bayati|first=Salam Məhəmməd Əli}}&lt;/ref&gt; Məhəmməd Əbdürrəhim,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr və qissətühü mə əl-Həccac ibn Yusif əs-Səqafi |year=1988 |location=[[Dəməşq]] |language=ar|last=Əbdürrəhim|first=Məhəmməd}}&lt;/ref&gt; Sezai Özəl,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Said b. Cübeyr ve Tefsirdeki Yeri |publisher=Atatürk Universiteti Sosial Elmlər İnstitutu |year=1982 |language=tr|last=Özel|first=Sezai}}&lt;/ref&gt; Məhəmməd ibn Abdullah əz-Zahim,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Fiqhü Səid ibn Cübeyr fil-ibadət |publisher=Mədinə İslam Universiteti |year=1986 |volume=I-III |language=ar|last=Əz-Zahim|first=Məhəmməd ibn Abdullah}}&lt;/ref&gt; Əli Akpınar,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Said b. Cübeyr ve Tefsir İlmindeki Yeri |publisher=SU Sosial Elmlər İnstitutu |year=1993 |language=tr|last=Akpınar|first=Ali|url=https://kutuphane.isam.org.tr/detayilhtezt.php?navdil=tr&amp;tidno=16065|archive-url=https://kutuphane.isam.org.tr/detayilhtezt.php?navdil=tr&amp;tidno=16065|archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt; Əli ibn Hüseyn Səvadi Məşhur,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr və fiqhüh |publisher=İmam Məhəmməd ibn Səud Universiteti |year=h. 1406 |language=ar|last=Məşhur|first=Əli ibn Hüseyn Səvədi}}&lt;/ref&gt; Orxan Karmış, Fəxri Gökcan, Həsən əs-Səid və başqaları onun haqqında kitab, məqalə və doktorluq dissertasiyası qələmə almışlar.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Ravilər]]
[[Kateqoriya:VII əsr ərəbləri]]
[[Kateqoriya:Müsəlman teoloqlar]]</text>
      <sha1>eckai77zth7irvom4jdje3mel2c6cwt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041806</id>
      <parentid>9041804</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:49:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* İstinadlar */</comment>
      <origin>9041806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7302" sha1="25wxur9thos2jw0gry5n31j8ipk6nz4" xml:space="preserve">{{Alim|şəkil=Seal of Sa‘īd bin Jubayr لوحة سعيد بن جبير.png|orijinal adı={{dil-ar|سعيد بن جبير}}}}
'''Əbu Abdillah Səid ibn Cübeyr ibn Hişam əl-Əsədi''' ({{dil-ar|سعيد بن جبير}}; {{DVTY}}) — [[hədis]] və [[təfsir]] sahələrindəki rəvayətləri ilə tanınan [[tabiin]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Said bin Cübeyr |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523173101/https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr |archive-date=2025-05-23 |website=TDV İslam Ansiklopedisi |access-date=2025-05-23 |language=tr|date=2008|last=Efendioğlu|first=Mehmet}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
Hicri 45-ci ildə (665) [[Məkkə]]də&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; və ya Kufədə anadan olub.

[[Abdullah ibn Abbas]]dan, [[Abdullah ibn Ömər]]dən, [[Abdullah ibn Zübeyr]]dən, Ədi ibn Xətim ət-Taidən, [[Əbu Səid əl-Xudri]]dən, Əmr ibn Meymundan və [[Əbu Əbdürrəhman Suləmi]]dən elm öyrənib. Əbu Saleh əs-Səmman, [[Mücahid ibn Cəbr]], [[İkrimə əl-Bərbəri]], [[Səmmak ibn Hərb|Simək ibn Hərb]], [[Zöhri]], Meymun ibn Mehran, [[Amr ibn Dinar|Əmr ibn Dinar]], Əbu İshaq əs-Səbii, [[Əməş]], [[Əyyub əs-Sixtiyani]] ona tələbəlik etmişlər.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Said b.Cubeyr/ilişkili maddeler |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr/iliskili-maddeler |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523174834/https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr/iliskili-maddeler |archive-date=2025-05-23 |website=TDV İslam Ansiklopedisi |access-date=2025-05-23 }}&lt;/ref&gt; 

[[Əməvi]]lərə qarşı olduğu üçün [[Həccac ibn Yusif]] tərəfindən edam etdirilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gökcan |first=Fahri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/30999 |title=Sa'id ibn Cübeyr ve tefsiri (H. 45-95) |pages=7 |language=tr |archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/30999 |archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;

== Hədis, qiraət və təfsir elmlərindəki yeri ==
Hədis tənqidçiləri tərəfindən &quot;siqa&quot;, &quot;alim&quot;, &quot;abid&quot; və &quot;zahid bir şəxs&quot; olaraq adlandırılan Səid, başda hədis, təfsir və fiqh olmaqla İslam elmlərində dominant hesab edilmiş və &quot;şeyxül-uləmə&quot; ({{dil-ar|شيخ العلماء}}; {{dil-az|alimlərin şeyxi}}) adlandırılmış, ''&quot;[[Kütübi-sittə]]&quot;'' və digər hədis məcmuələrində onun nəql etdiyi rəvayətlərə yer verilmişdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Səidin ''&quot;Müshəfü Səid ibn Cübeyr&quot;'' adı ilə tanınan bir Quran nüsxəsinin mövcud olduğu, qiraət elmini müəllimi [[Abdullah ibn Abbas]]dan &quot;ərz&quot; yolu ilə öyrəndiyi, Ramazan aylarında imamlıq etdiyi zaman bir gecə [[Abdullah ibn Məsud]]un, bir gecə [[Zeyd ibn Sabit]]in, bir gecə isə başqa bir şəxsin qiraətinə uyğun şəkildə namaz qıldırdığı qeyd olunur. Məşhur [[Yeddi Qari|yeddi qaridən]] biri olan [[Əbu Əmr ibn Əla]] qiraət elmini ondan öyrənmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |title=Mərifətül-qurra |volume=I |pages=68 |language=ar|first=Şəmsəddin}}&lt;/ref&gt; Onun oxunuş tərzinə dair nümunələr hədis mənbələrində və rəvayət təfsirlərində yer verilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[Təbəri]] |title=Cəmiul-bəyan |volume=III |pages=173 |language=ar|first=Məhəmməd ibn Cərir}}&lt;/ref&gt;

[[Əbu Hətim ər-Razi|Əbu Hətim ər-Razinin]] bildirdiyinə görə, xəlifə [[Əbdülməlik ibn Mərvan]], Səid ibn Cübeyrdən bir Quran təfsiri yazmasını istəmiş, o da bu sahədə ilk sistemli təfsir olan əsərini qələmə alaraq xəlifəyə təqdim etmişdir. Bu əsər sonralar [[Əta ibn Dinar]] tərəfindən rəvayət edilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |title=[[Təhzib ət-Təhzib]] |year=1984 |volume=VII |location=[[Beyrut]] |pages=179 |language=ar|first=İbn Həcər}}&lt;/ref&gt; Həccac ilə mübarizəyə başladığı (80/699) tarixdən əvvəl yazıldığı məlum olan bu təfsirdəki rəvayətlər Əbd ibn Humeyd, [[Təbəri]], İbnül-Münzir ən-Nisaburi, [[İbn Əbu Hətim]], [[İbn Kəsir|Əbul-Fida ibn Kəsir]] və [[Cəlaləddin Süyuti|Süyuti]] kimi rəvayət təfsirçiləri tərəfindən nəql olunmuşdur.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Səid ibn Cübeyr, mütəşabih, mübhəm və mücməl ayələri təfsir edərkən ilk olaraq onları açıqlayan mübəyyən və müfəssəl ayələrə müraciət etmiş, hədislərə də yer vermişdir. Lakin bəzən hədis eşitmədiyi şəxslərdən rəvayət edərkən aradakı ravini atlamışdır. Sənədi qeyd edilməyən xəbərlərin etibarlı bəzi hədis mənbələrində mövcud olduğu bildirilməkdədir. Bəzən İsrailiyyat mənbələrinə əsaslanaraq izahlar vermiş, şeirlə dəlil gətirmiş, müxtəlif səhabələrin fikirlərinə müraciət etmiş, ayələrin nazil olma səbəbləri, nəsx və mənsub məsələlərinə yer vermişdir. Haqqında rəvayət olmayan ayələrin təfsirində isə dilçilərin fikirlərinə əsaslanmış, öz fikirlərini bildirərkən bəzən sözlərini and içərək təsdiqləmişdir. Səidin fəraiz (miras hüququ) elmində dərin bilik sahibi olduğu, müəllimi [[Abdullah ibn Ömər]]in ona yönəldilən fəraiz suallarını Səidə havalə etdiyi də qeyd olunur.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Haqqında qələmə alınmış əsərlər ==
Xətib Əli ibn Hüseyn əl-Haşimi,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr şəhidü Vasit |year=1960 |location=[[Bağdad]] |language=ar|last=Əl-Haşimi|first=Xətib Əli ibn Hüseyn}}&lt;/ref&gt; Salam Məhəmməd Əli əl-Bayati,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr şəhidüs-sidq vəl-iman |year=1976 |location=[[Nəcəf]] |language=ar|last=Əl-Bayati|first=Salam Məhəmməd Əli}}&lt;/ref&gt; Məhəmməd Əbdürrəhim,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr və qissətühü mə əl-Həccac ibn Yusif əs-Səqafi |year=1988 |location=[[Dəməşq]] |language=ar|last=Əbdürrəhim|first=Məhəmməd}}&lt;/ref&gt; Sezai Özəl,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Said b. Cübeyr ve Tefsirdeki Yeri |publisher=Atatürk Universiteti Sosial Elmlər İnstitutu |year=1982 |language=tr|last=Özel|first=Sezai}}&lt;/ref&gt; Məhəmməd ibn Abdullah əz-Zahim,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Fiqhü Səid ibn Cübeyr fil-ibadət |publisher=Mədinə İslam Universiteti |year=1986 |volume=I-III |language=ar|last=Əz-Zahim|first=Məhəmməd ibn Abdullah}}&lt;/ref&gt; Əli Akpınar,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Said b. Cübeyr ve Tefsir İlmindeki Yeri |publisher=SU Sosial Elmlər İnstitutu |year=1993 |language=tr|last=Akpınar|first=Ali|url=https://kutuphane.isam.org.tr/detayilhtezt.php?navdil=tr&amp;tidno=16065|archive-url=https://kutuphane.isam.org.tr/detayilhtezt.php?navdil=tr&amp;tidno=16065|archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt; Əli ibn Hüseyn Səvadi Məşhur,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr və fiqhüh |publisher=İmam Məhəmməd ibn Səud Universiteti |year=h. 1406 |language=ar|last=Məşhur|first=Əli ibn Hüseyn Səvədi}}&lt;/ref&gt; Orxan Karmış, Fəxri Gökcan, Həsən əs-Səid və başqaları onun haqqında kitab, məqalə və doktorluq dissertasiyası qələmə almışlar.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Ravilər]]
[[Kateqoriya:VII əsr ərəbləri]]
[[Kateqoriya:Müsəlman teoloqlar]]</text>
      <sha1>25wxur9thos2jw0gry5n31j8ipk6nz4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041807</id>
      <parentid>9041806</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:50:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9041807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7339" sha1="saiv8uydn3dvgep5z20apbov19kf3md" xml:space="preserve">{{Alim|şəkil=Seal of Sa‘īd bin Jubayr لوحة سعيد بن جبير.png|orijinal adı={{dil-ar|سعيد بن جبير}}}}
'''Əbu Abdillah Səid ibn Cübeyr ibn Hişam əl-Əsədi''' ({{dil-ar|سعيد بن جبير}}; {{DVTY}}) — [[hədis]] və [[təfsir]] sahələrindəki rəvayətləri ilə tanınan [[tabiin]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Said bin Cübeyr |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523173101/https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr |archive-date=2025-05-23 |website=TDV İslam Ansiklopedisi |access-date=2025-05-23 |language=tr|date=2008|last=Efendioğlu|first=Mehmet}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
Hicri 45-ci ildə (665)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Məkkə]]də&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; və ya [[Kufə|Kufədə]] anadan olub.

[[Abdullah ibn Abbas]]dan, [[Abdullah ibn Ömər]]dən, [[Abdullah ibn Zübeyr]]dən, Ədi ibn Xətim ət-Taidən, [[Əbu Səid əl-Xudri]]dən, Əmr ibn Meymundan və [[Əbu Əbdürrəhman Suləmi]]dən elm öyrənib. Əbu Saleh əs-Səmman, [[Mücahid ibn Cəbr]], [[İkrimə əl-Bərbəri]], [[Səmmak ibn Hərb|Simək ibn Hərb]], [[Zöhri]], Meymun ibn Mehran, [[Amr ibn Dinar|Əmr ibn Dinar]], Əbu İshaq əs-Səbii, [[Əməş]], [[Əyyub əs-Sixtiyani]] ona tələbəlik etmişlər.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Said b.Cubeyr/ilişkili maddeler |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr/iliskili-maddeler |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523174834/https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr/iliskili-maddeler |archive-date=2025-05-23 |website=TDV İslam Ansiklopedisi |access-date=2025-05-23 }}&lt;/ref&gt; 

[[Əməvi]]lərə qarşı olduğu üçün [[Həccac ibn Yusif]] tərəfindən edam etdirilmişdir.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |last=Gökcan |first=Fahri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/30999 |title=Sa'id ibn Cübeyr ve tefsiri (H. 45-95) |pages=7 |language=tr |archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/30999 |archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;

== Hədis, qiraət və təfsir elmlərindəki yeri ==
Hədis tənqidçiləri tərəfindən &quot;siqa&quot;, &quot;alim&quot;, &quot;abid&quot; və &quot;zahid bir şəxs&quot; olaraq adlandırılan Səid, başda hədis, təfsir və fiqh olmaqla İslam elmlərində dominant hesab edilmiş və &quot;şeyxül-uləmə&quot; ({{dil-ar|شيخ العلماء}}; {{dil-az|alimlərin şeyxi}}) adlandırılmış, ''&quot;[[Kütübi-sittə]]&quot;'' və digər hədis məcmuələrində onun nəql etdiyi rəvayətlərə yer verilmişdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Səidin ''&quot;Müshəfü Səid ibn Cübeyr&quot;'' adı ilə tanınan bir Quran nüsxəsinin mövcud olduğu, qiraət elmini müəllimi [[Abdullah ibn Abbas]]dan &quot;ərz&quot; yolu ilə öyrəndiyi, Ramazan aylarında imamlıq etdiyi zaman bir gecə [[Abdullah ibn Məsud]]un, bir gecə [[Zeyd ibn Sabit]]in, bir gecə isə başqa bir şəxsin qiraətinə uyğun şəkildə namaz qıldırdığı qeyd olunur. Məşhur [[Yeddi Qari|yeddi qaridən]] biri olan [[Əbu Əmr ibn Əla]] qiraət elmini ondan öyrənmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |title=Mərifətül-qurra |volume=I |pages=68 |language=ar|first=Şəmsəddin}}&lt;/ref&gt; Onun oxunuş tərzinə dair nümunələr hədis mənbələrində və rəvayət təfsirlərində yer verilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[Təbəri]] |title=Cəmiul-bəyan |volume=III |pages=173 |language=ar|first=Məhəmməd ibn Cərir}}&lt;/ref&gt;

[[Əbu Hətim ər-Razi|Əbu Hətim ər-Razinin]] bildirdiyinə görə, xəlifə [[Əbdülməlik ibn Mərvan]], Səid ibn Cübeyrdən bir Quran təfsiri yazmasını istəmiş, o da bu sahədə ilk sistemli təfsir olan əsərini qələmə alaraq xəlifəyə təqdim etmişdir. Bu əsər sonralar [[Əta ibn Dinar]] tərəfindən rəvayət edilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |title=[[Təhzib ət-Təhzib]] |year=1984 |volume=VII |location=[[Beyrut]] |pages=179 |language=ar|first=İbn Həcər}}&lt;/ref&gt; Həccac ilə mübarizəyə başladığı (80/699) tarixdən əvvəl yazıldığı məlum olan bu təfsirdəki rəvayətlər Əbd ibn Humeyd, [[Təbəri]], İbnül-Münzir ən-Nisaburi, [[İbn Əbu Hətim]], [[İbn Kəsir|Əbul-Fida ibn Kəsir]] və [[Cəlaləddin Süyuti|Süyuti]] kimi rəvayət təfsirçiləri tərəfindən nəql olunmuşdur.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Səid ibn Cübeyr, mütəşabih, mübhəm və mücməl ayələri təfsir edərkən ilk olaraq onları açıqlayan mübəyyən və müfəssəl ayələrə müraciət etmiş, hədislərə də yer vermişdir. Lakin bəzən hədis eşitmədiyi şəxslərdən rəvayət edərkən aradakı ravini atlamışdır. Sənədi qeyd edilməyən xəbərlərin etibarlı bəzi hədis mənbələrində mövcud olduğu bildirilməkdədir. Bəzən İsrailiyyat mənbələrinə əsaslanaraq izahlar vermiş, şeirlə dəlil gətirmiş, müxtəlif səhabələrin fikirlərinə müraciət etmiş, ayələrin nazil olma səbəbləri, nəsx və mənsub məsələlərinə yer vermişdir. Haqqında rəvayət olmayan ayələrin təfsirində isə dilçilərin fikirlərinə əsaslanmış, öz fikirlərini bildirərkən bəzən sözlərini and içərək təsdiqləmişdir. Səidin fəraiz (miras hüququ) elmində dərin bilik sahibi olduğu, müəllimi [[Abdullah ibn Ömər]]in ona yönəldilən fəraiz suallarını Səidə havalə etdiyi də qeyd olunur.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Haqqında qələmə alınmış əsərlər ==
Xətib Əli ibn Hüseyn əl-Haşimi,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr şəhidü Vasit |year=1960 |location=[[Bağdad]] |language=ar|last=Əl-Haşimi|first=Xətib Əli ibn Hüseyn}}&lt;/ref&gt; Salam Məhəmməd Əli əl-Bayati,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr şəhidüs-sidq vəl-iman |year=1976 |location=[[Nəcəf]] |language=ar|last=Əl-Bayati|first=Salam Məhəmməd Əli}}&lt;/ref&gt; Məhəmməd Əbdürrəhim,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr və qissətühü mə əl-Həccac ibn Yusif əs-Səqafi |year=1988 |location=[[Dəməşq]] |language=ar|last=Əbdürrəhim|first=Məhəmməd}}&lt;/ref&gt; Sezai Özəl,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Said b. Cübeyr ve Tefsirdeki Yeri |publisher=Atatürk Universiteti Sosial Elmlər İnstitutu |year=1982 |language=tr|last=Özel|first=Sezai}}&lt;/ref&gt; Məhəmməd ibn Abdullah əz-Zahim,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Fiqhü Səid ibn Cübeyr fil-ibadət |publisher=Mədinə İslam Universiteti |year=1986 |volume=I-III |language=ar|last=Əz-Zahim|first=Məhəmməd ibn Abdullah}}&lt;/ref&gt; Əli Akpınar,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Said b. Cübeyr ve Tefsir İlmindeki Yeri |publisher=SU Sosial Elmlər İnstitutu |year=1993 |language=tr|last=Akpınar|first=Ali|url=https://kutuphane.isam.org.tr/detayilhtezt.php?navdil=tr&amp;tidno=16065|archive-url=https://kutuphane.isam.org.tr/detayilhtezt.php?navdil=tr&amp;tidno=16065|archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt; Əli ibn Hüseyn Səvadi Məşhur,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr və fiqhüh |publisher=İmam Məhəmməd ibn Səud Universiteti |year=h. 1406 |language=ar|last=Məşhur|first=Əli ibn Hüseyn Səvədi}}&lt;/ref&gt; Orxan Karmış, Fəxri Gökcan, Həsən əs-Səid və başqaları onun haqqında kitab, məqalə və doktorluq dissertasiyası qələmə almışlar.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Ravilər]]
[[Kateqoriya:VII əsr ərəbləri]]
[[Kateqoriya:Müsəlman teoloqlar]]</text>
      <sha1>saiv8uydn3dvgep5z20apbov19kf3md</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041809</id>
      <parentid>9041807</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:52:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Hədis, qiraət və təfsir elmlərindəki yeri */</comment>
      <origin>9041809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7338" sha1="2krgum950g827za5838frysbyrz73jm" xml:space="preserve">{{Alim|şəkil=Seal of Sa‘īd bin Jubayr لوحة سعيد بن جبير.png|orijinal adı={{dil-ar|سعيد بن جبير}}}}
'''Əbu Abdillah Səid ibn Cübeyr ibn Hişam əl-Əsədi''' ({{dil-ar|سعيد بن جبير}}; {{DVTY}}) — [[hədis]] və [[təfsir]] sahələrindəki rəvayətləri ilə tanınan [[tabiin]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Said bin Cübeyr |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523173101/https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr |archive-date=2025-05-23 |website=TDV İslam Ansiklopedisi |access-date=2025-05-23 |language=tr|date=2008|last=Efendioğlu|first=Mehmet}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
Hicri 45-ci ildə (665)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Məkkə]]də&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; və ya [[Kufə|Kufədə]] anadan olub.

[[Abdullah ibn Abbas]]dan, [[Abdullah ibn Ömər]]dən, [[Abdullah ibn Zübeyr]]dən, Ədi ibn Xətim ət-Taidən, [[Əbu Səid əl-Xudri]]dən, Əmr ibn Meymundan və [[Əbu Əbdürrəhman Suləmi]]dən elm öyrənib. Əbu Saleh əs-Səmman, [[Mücahid ibn Cəbr]], [[İkrimə əl-Bərbəri]], [[Səmmak ibn Hərb|Simək ibn Hərb]], [[Zöhri]], Meymun ibn Mehran, [[Amr ibn Dinar|Əmr ibn Dinar]], Əbu İshaq əs-Səbii, [[Əməş]], [[Əyyub əs-Sixtiyani]] ona tələbəlik etmişlər.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Said b.Cubeyr/ilişkili maddeler |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr/iliskili-maddeler |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523174834/https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr/iliskili-maddeler |archive-date=2025-05-23 |website=TDV İslam Ansiklopedisi |access-date=2025-05-23 }}&lt;/ref&gt; 

[[Əməvi]]lərə qarşı olduğu üçün [[Həccac ibn Yusif]] tərəfindən edam etdirilmişdir.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |last=Gökcan |first=Fahri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/30999 |title=Sa'id ibn Cübeyr ve tefsiri (H. 45-95) |pages=7 |language=tr |archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/30999 |archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;

== Hədis, qiraət və təfsir elmlərindəki yeri ==
Hədis tənqidçiləri tərəfindən &quot;siqa&quot;, &quot;alim&quot;, &quot;abid&quot; və &quot;zahid bir şəxs&quot; olaraq adlandırılan Səid, başda hədis, təfsir və fiqh olmaqla islam elmlərində dominant hesab edilmiş və &quot;şeyxül-uləmə&quot; ({{dil-ar|شيخ العلماء}}; {{dil-az|alimlərin şeyxi}}) adlandırılmış, ''&quot;[[Kütübi-sittə]]&quot;'' və digər hədis məcmuələrində onun nəql etdiyi rəvayətlərə yer verilmişdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Səidin ''&quot;Müshəfü Səid ibn Cübeyr&quot;'' adı ilə tanınan bir Quran nüsxəsinin mövcud olduğu, qiraət elmini müəllimi [[Abdullah ibn Abbas]]dan &quot;ərz&quot; yolu ilə öyrəndiyi, Ramazan aylarında imamlıq etdiyi zaman bir gecə [[Abdullah ibn Məsud]]un, bir gecə [[Zeyd ibn Sabit]]in, bir gecə isə başqa bir şəxsin qiraətinə uyğun şəkildə namaz qıldırdığı qeyd olunur. Məşhur [[Yeddi Qari|yeddi qaridən]] biri olan [[Əbu Əmr ibn Əla]] qiraət elmini ondan öyrənmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |title=Mərifətül-qurra |volume=I |pages=68 |language=ar|first=Şəmsəddin}}&lt;/ref&gt; Onun oxunuş tərzinə dair nümunələr hədis mənbələrində və rəvayət təfsirlərində yer verilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[Təbəri]] |title=Cəmiul-bəyan |volume=III |pages=173 |language=ar|first=Məhəmməd ibn Cərir}}&lt;/ref&gt;

[[Əbu Hətim ər-Razi|Əbu Hətim ər-Razinin]] bildirdiyinə görə, xəlifə [[Əbdülməlik ibn Mərvan]], Səid ibn Cübeyrdən bir Quran təfsiri yazmasını istəmiş, o da bu sahədə ilk sistemli təfsir olan əsərini qələmə alaraq xəlifəyə təqdim etmişdir. Bu əsər sonralar [[Əta ibn Dinar]] tərəfindən rəvayət edilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |title=[[Təhzib ət-Təhzib]] |year=1984 |volume=VII |location=[[Beyrut]] |pages=179 |language=ar|first=İbn Həcər}}&lt;/ref&gt; Həccac ilə mübarizəyə başladığı (80/699) tarixdən əvvəl yazıldığı məlum olan bu təfsirdəki rəvayətlər Əbd ibn Humeyd, [[Təbəri]], İbnül-Münzir ən-Nisaburi, [[İbn Əbu Hətim]], [[İbn Kəsir|Əbul-Fida ibn Kəsir]] və [[Cəlaləddin Süyuti|Süyuti]] kimi rəvayət təfsirçiləri tərəfindən nəql olunmuşdur.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Səid ibn Cübeyr, mütəşabih, mübhəm və mücməl ayələri təfsir edərkən ilk olaraq onları açıqlayan mübəyyən və müfəssəl ayələrə müraciət etmiş, hədislərə də yer vermişdir. Lakin bəzən hədis eşitmədiyi şəxslərdən rəvayət edərkən aradakı ravini atlamışdır. Sənədi qeyd edilməyən xəbərlərin etibarlı bəzi hədis mənbələrində mövcud olduğu bildirilməkdədir. Bəzən İsrailiyyat mənbələrinə əsaslanaraq izahlar vermiş, şeirlə dəlil gətirmiş, müxtəlif səhabələrin fikirlərinə müraciət etmiş, ayələrin nazil olma səbəbləri, nəsx və mənsub məsələlərinə yer vermişdir. Haqqında rəvayət olmayan ayələrin təfsirində isə dilçilərin fikirlərinə əsaslanmış, öz fikirlərini bildirərkən bəzən sözlərini and içərək təsdiqləmişdir. Səidin fəraiz (miras hüququ) elmində dərin bilik sahibi olduğu, müəllimi [[Abdullah ibn Ömər]]in ona yönəldilən fəraiz suallarını Səidə havalə etdiyi də qeyd olunur.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Haqqında qələmə alınmış əsərlər ==
Xətib Əli ibn Hüseyn əl-Haşimi,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr şəhidü Vasit |year=1960 |location=[[Bağdad]] |language=ar|last=Əl-Haşimi|first=Xətib Əli ibn Hüseyn}}&lt;/ref&gt; Salam Məhəmməd Əli əl-Bayati,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr şəhidüs-sidq vəl-iman |year=1976 |location=[[Nəcəf]] |language=ar|last=Əl-Bayati|first=Salam Məhəmməd Əli}}&lt;/ref&gt; Məhəmməd Əbdürrəhim,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr və qissətühü mə əl-Həccac ibn Yusif əs-Səqafi |year=1988 |location=[[Dəməşq]] |language=ar|last=Əbdürrəhim|first=Məhəmməd}}&lt;/ref&gt; Sezai Özəl,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Said b. Cübeyr ve Tefsirdeki Yeri |publisher=Atatürk Universiteti Sosial Elmlər İnstitutu |year=1982 |language=tr|last=Özel|first=Sezai}}&lt;/ref&gt; Məhəmməd ibn Abdullah əz-Zahim,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Fiqhü Səid ibn Cübeyr fil-ibadət |publisher=Mədinə İslam Universiteti |year=1986 |volume=I-III |language=ar|last=Əz-Zahim|first=Məhəmməd ibn Abdullah}}&lt;/ref&gt; Əli Akpınar,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Said b. Cübeyr ve Tefsir İlmindeki Yeri |publisher=SU Sosial Elmlər İnstitutu |year=1993 |language=tr|last=Akpınar|first=Ali|url=https://kutuphane.isam.org.tr/detayilhtezt.php?navdil=tr&amp;tidno=16065|archive-url=https://kutuphane.isam.org.tr/detayilhtezt.php?navdil=tr&amp;tidno=16065|archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt; Əli ibn Hüseyn Səvadi Məşhur,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr və fiqhüh |publisher=İmam Məhəmməd ibn Səud Universiteti |year=h. 1406 |language=ar|last=Məşhur|first=Əli ibn Hüseyn Səvədi}}&lt;/ref&gt; Orxan Karmış, Fəxri Gökcan, Həsən əs-Səid və başqaları onun haqqında kitab, məqalə və doktorluq dissertasiyası qələmə almışlar.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Ravilər]]
[[Kateqoriya:VII əsr ərəbləri]]
[[Kateqoriya:Müsəlman teoloqlar]]</text>
      <sha1>2krgum950g827za5838frysbyrz73jm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041813</id>
      <parentid>9041809</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T17:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9041813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7255" sha1="gawi31m06nz9720bpmnmpl18z1dnozb" xml:space="preserve">{{Alim|şəkil=Seal of Sa‘īd bin Jubayr لوحة سعيد بن جبير.png|orijinal adı={{dil-ar|سعيد بن جبير}}}}
'''Əbu Abdillah Səid ibn Cübeyr ibn Hişam əl-Əsədi''' ({{dil-ar|سعيد بن جبير}}; {{DVTY}}) — [[hədis]] və [[təfsir]] sahələrindəki rəvayətləri ilə tanınan [[tabiin]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Said bin Cübeyr |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523173101/https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr |archive-date=2025-05-23 |website=TDV İslam Ansiklopedisi |access-date=2025-05-23 |language=tr|date=2008|last=Efendioğlu|first=Mehmet}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
Hicri 45-ci ildə (665)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Məkkə]]də&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; və ya [[Kufə|Kufədə]] anadan olub.

Ədi ibn Hətim, [[Abdullah ibn Abbas]], [[Abdullah ibn Ömər]], [[Abdullah ibn Zübeyr]], [[Əbu Səid əl-Xudri]], [[Ənəs ibn Malik]], [[Əbu Əbdürrəhman Suləmi]] və başqalarından elm öyrənib.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Əbu Saleh əs-Səmman, [[Mücahid ibn Cəbr]], [[İkrimə əl-Bərbəri]], [[Səmmak ibn Hərb|Simək ibn Hərb]],&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Zöhri]], Meymun ibn Mehran, [[Amr ibn Dinar|Əmr ibn Dinar]], Əbu İshaq əs-Səbii, [[Əməş]], [[Əyyub əs-Sixtiyani]] ona tələbəlik ediblər.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Said b.Cubeyr/ilişkili maddeler |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr/iliskili-maddeler |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523174834/https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-cubeyr/iliskili-maddeler |archive-date=2025-05-23 |website=TDV İslam Ansiklopedisi |access-date=2025-05-23 }}&lt;/ref&gt; 

[[Əməvi]]lərə qarşı olduğu üçün [[Həccac ibn Yusif]] tərəfindən edam etdirilmişdir.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |last=Gökcan |first=Fahri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/30999 |title=Sa'id ibn Cübeyr ve tefsiri (H. 45-95) |pages=7 |language=tr |archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/30999 |archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;

== Hədis, qiraət və təfsir elmlərindəki yeri ==
Hədis tənqidçiləri tərəfindən &quot;siqa&quot;, &quot;alim&quot;, &quot;abid&quot; və &quot;zahid bir şəxs&quot; olaraq adlandırılan Səid, başda hədis, təfsir və fiqh olmaqla islam elmlərində dominant hesab edilmiş və &quot;şeyxül-uləmə&quot; ({{dil-ar|شيخ العلماء}}; {{dil-az|alimlərin şeyxi}}) adlandırılmış, ''&quot;[[Kütübi-sittə]]&quot;'' və digər hədis məcmuələrində onun nəql etdiyi rəvayətlərə yer verilmişdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Səidin ''&quot;Müshəfü Səid ibn Cübeyr&quot;'' adı ilə tanınan bir Quran nüsxəsinin mövcud olduğu, qiraət elmini müəllimi [[Abdullah ibn Abbas]]dan &quot;ərz&quot; yolu ilə öyrəndiyi, Ramazan aylarında imamlıq etdiyi zaman bir gecə [[Abdullah ibn Məsud]]un, bir gecə [[Zeyd ibn Sabit]]in, bir gecə isə başqa bir şəxsin qiraətinə uyğun şəkildə namaz qıldırdığı qeyd olunur. Məşhur [[Yeddi Qari|yeddi qaridən]] biri olan [[Əbu Əmr ibn Əla]] qiraət elmini ondan öyrənmişdir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Onun oxunuş tərzinə dair nümunələr hədis mənbələrində və rəvayət təfsirlərində yer verilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[Təbəri]] |title=Cəmiul-bəyan |volume=III |pages=173 |language=ar|first=Məhəmməd ibn Cərir}}&lt;/ref&gt;

[[Əbu Hətim ər-Razi|Əbu Hətim ər-Razinin]] bildirdiyinə görə, xəlifə [[Əbdülməlik ibn Mərvan]], Səid ibn Cübeyrdən bir Quran təfsiri yazmasını istəmiş, o da bu sahədə ilk sistemli təfsir olan əsərini qələmə alaraq xəlifəyə təqdim etmişdir. Bu əsər sonralar [[Əta ibn Dinar]] tərəfindən rəvayət edilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |title=[[Təhzib ət-Təhzib]] |year=1984 |volume=VII |location=[[Beyrut]] |pages=179 |language=ar|first=İbn Həcər}}&lt;/ref&gt; Həccac ilə mübarizəyə başladığı (80/699) tarixdən əvvəl yazıldığı məlum olan bu təfsirdəki rəvayətlər Əbd ibn Humeyd, [[Təbəri]], İbnül-Münzir ən-Nisaburi, [[İbn Əbu Hətim]], [[İbn Kəsir|Əbul-Fida ibn Kəsir]] və [[Cəlaləddin Süyuti|Süyuti]] kimi rəvayət təfsirçiləri tərəfindən nəql olunmuşdur.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Səid ibn Cübeyr, mütəşabih, mübhəm və mücməl ayələri təfsir edərkən ilk olaraq onları açıqlayan mübəyyən və müfəssəl ayələrə müraciət etmiş, hədislərə də yer vermişdir. Lakin bəzən hədis eşitmədiyi şəxslərdən rəvayət edərkən aradakı ravini atlamışdır. Sənədi qeyd edilməyən xəbərlərin etibarlı bəzi hədis mənbələrində mövcud olduğu bildirilməkdədir. Bəzən İsrailiyyat mənbələrinə əsaslanaraq izahlar vermiş, şeirlə dəlil gətirmiş, müxtəlif səhabələrin fikirlərinə müraciət etmiş, ayələrin nazil olma səbəbləri, nəsx və mənsub məsələlərinə yer vermişdir. Haqqında rəvayət olmayan ayələrin təfsirində isə dilçilərin fikirlərinə əsaslanmış, öz fikirlərini bildirərkən bəzən sözlərini and içərək təsdiqləmişdir. Səidin fəraiz (miras hüququ) elmində dərin bilik sahibi olduğu, müəllimi [[Abdullah ibn Ömər]]in ona yönəldilən fəraiz suallarını Səidə havalə etdiyi də qeyd olunur.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Haqqında qələmə alınmış əsərlər ==
Xətib Əli ibn Hüseyn əl-Haşimi,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr şəhidü Vasit |year=1960 |location=[[Bağdad]] |language=ar|last=Əl-Haşimi|first=Xətib Əli ibn Hüseyn}}&lt;/ref&gt; Salam Məhəmməd Əli əl-Bayati,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr şəhidüs-sidq vəl-iman |year=1976 |location=[[Nəcəf]] |language=ar|last=Əl-Bayati|first=Salam Məhəmməd Əli}}&lt;/ref&gt; Məhəmməd Əbdürrəhim,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr və qissətühü mə əl-Həccac ibn Yusif əs-Səqafi |year=1988 |location=[[Dəməşq]] |language=ar|last=Əbdürrəhim|first=Məhəmməd}}&lt;/ref&gt; Sezai Özəl,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Said b. Cübeyr ve Tefsirdeki Yeri |publisher=Atatürk Universiteti Sosial Elmlər İnstitutu |year=1982 |language=tr|last=Özel|first=Sezai}}&lt;/ref&gt; Məhəmməd ibn Abdullah əz-Zahim,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Fiqhü Səid ibn Cübeyr fil-ibadət |publisher=Mədinə İslam Universiteti |year=1986 |volume=I-III |language=ar|last=Əz-Zahim|first=Məhəmməd ibn Abdullah}}&lt;/ref&gt; Əli Akpınar,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Said b. Cübeyr ve Tefsir İlmindeki Yeri |publisher=SU Sosial Elmlər İnstitutu |year=1993 |language=tr|last=Akpınar|first=Ali|url=https://kutuphane.isam.org.tr/detayilhtezt.php?navdil=tr&amp;tidno=16065|archive-url=https://kutuphane.isam.org.tr/detayilhtezt.php?navdil=tr&amp;tidno=16065|archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt; Əli ibn Hüseyn Səvadi Məşhur,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Səid ibn Cübeyr və fiqhüh |publisher=İmam Məhəmməd ibn Səud Universiteti |year=h. 1406 |language=ar|last=Məşhur|first=Əli ibn Hüseyn Səvədi}}&lt;/ref&gt; Orxan Karmış, Fəxri Gökcan, Həsən əs-Səid və başqaları onun haqqında kitab, məqalə və doktorluq dissertasiyası qələmə almışlar.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Ravilər]]
[[Kateqoriya:VII əsr ərəbləri]]
[[Kateqoriya:Müsəlman teoloqlar]]</text>
      <sha1>gawi31m06nz9720bpmnmpl18z1dnozb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qalakənd dairəvi qülləsi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>918328</id>
    <revision>
      <id>9041970</id>
      <parentid>8154260</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:14:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2031" sha1="h8ve6fexb6svjptmtvujmgj8993heb0" xml:space="preserve">{{Tarixi abidə|Ad=Qalakənd dairəvi qülləsi|tikilmə_tarixi=1773/1774-cü ildə|memar=Əliağa Məmmədağa oğlu Kəsəmənli|yerləşir=Qazax rayonunun Yuxarı Əskipara kəndi}}

'''Qalakənd dairəvi qülləsi''' '''—'''  Qazax rayonunun Yuxarı Əskipara kəndində Qazax sultanlığı dövrünə aid&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Elmira |first=Məmmədova |date=15 noyabr, 2019 |title=Palitra qəzeti |pages=13 |work=Qazax sultanlığı tarixinin həqiqətləri |url=http://www.anl.az/down/meqale/palitra/2019/noyabr/683456.htm |access-date=30 may, 2025 |url-status= }}&lt;/ref&gt; 1773/1774-cü ildə Əliağa Məmmədağa oğlu Kəsəmənli tərəfindən inşa edilmiş qüllə. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Saleh |first=Şota |title=Memarlıq abidələri (K.M.Məmmədzadə, Ş.M.Salehov) // Qazax-Ağstafa elləri |publisher=Sabah |year=1995 |edition=1-ci nəşr |location=[[Bakı]] |pages=21-23}}&lt;/ref&gt; 

== Tarixi ==
Girişin üstündə olan yazılara görə qüllə hicri 1187-ci (miladi [[1773]]-[[1774]]) ildə Əliağa Məmmədağa oğlu Kəsəmənli tərəfindən inşa edilmişdir. &amp;nbsp;[[Qalakənd qalası]]&lt;nowiki/&gt;nın divarından qülləni 3 km-lik yol ayırır. Qüllə uzunluğu 2 metrə çatan yonulmamış daşdan tikilmiş ikiqat divarla əhatələnib. Onun iç divarı çöl divarından daha möhkəm və hündürdür.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Memarlığı ==
Qala uzunluğu 2 metrə çatan yonulmamış daşdan tikilmiş ikiqat divarla əhatələnib. Qalanın iç divarı çöl divarından daha möhkəm və hündürdür. Hər 25 metrdən bir diametri 9 metrdən çox olan yarımdairə formalı qüllələr yerləşir. Yeraltı yolla əlaqələndirilən 7 qüllə qalmışdır. İçqalada möhtəşəm qala divarları arasında dördkünc formalı bişmiş kərpiclərdən tikilmiş ikimərtəbəli bina aydın görünür. Onun hündürlüyü 12 metr, eni 8 metr, uzunluğu 42 metrdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Həmçinin bax ==
[[Qalakənd qalası]]

== İstinadlar ==

[[Kateqoriya:Qazax rayonunun abidələri]]</text>
      <sha1>h8ve6fexb6svjptmtvujmgj8993heb0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pedro Bikalyo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>921695</id>
    <revision>
      <id>9041720</id>
      <parentid>8982701</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T14:04:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 2 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10379" sha1="q3s1kpg5kowat6knpyr6cirvdvejdvq" xml:space="preserve">{{Futbolçu}}
'''Pedro Bikalyo''' ({{dil-pt|Pedro Bicalho}}, {{DVTY}}) — Braziliyalı peşəkar futbolçu. Ağdamın [[Qarabağ FK|Qarabağ]] klubunda Mərkəz yarımüdafiəçisi kimi çıxış edir.

== Karyerası ==

=== İlk illər ===
Braziliyada doğulan futbolçu bir müddət &quot;Portugese&quot; klubunun akademiyasında çıxış etdikdən sonra, 2020-ci ildə &quot;Kruzeyro&quot; klubuna qoşulur. Ancaq qısa müddət sonra klub oyunçu ilə müqaviləyə xitam verir və onun, &quot;Kruzeyro&quot; karyerası qısa müddətə bitir.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Superesportes |date=2020-11-12 |title=Cruzeiro oficializa rescis�o do contrato de Pedro Bicalho |url=https://www.mg.superesportes.com.br/app/noticias/futebol/cruzeiro/2020/11/12/noticia_cruzeiro,3870918/cruzeiro-oficializa-rescisao-do-contrato-de-pedro-bicalho.shtml |access-date=2025-06-16 |website=Superesportes |language=pt-br |archive-date=2022-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524153502/https://www.mg.superesportes.com.br/app/noticias/futebol/cruzeiro/2020/11/12/noticia_cruzeiro,3870918/cruzeiro-oficializa-rescisao-do-contrato-de-pedro-bicalho.shtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020-ci ildə &quot;Kruzeyro&quot;nun əsas heyətində 6 oyuna meydana çıxaraq 1 qol vurur.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Summary - Pedro Henrique Rodrigues Bicalho - Results, fixtures, squad, statistics, photos, videos - Soccerway |url=https://int.soccerway.com/players/pedro-henrique-rodrigues-bicalho/586509/ |access-date=2025-06-16 |website=int.soccerway.com |archive-date=2024-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706142609/https://int.soccerway.com/players/pedro-henrique-rodrigues-bicalho/586509/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; &quot;Kruzeyro&quot;nun gənclər komandasının kapitanı olan futbolçu &quot;Kruzeyro&quot;dan ayrıdlıqdan sonra, &quot;Atletiko Maneyro&quot; və Braziliya yüksək Liqasında çıxış edən &quot;Palmeyras&quot;, &quot;Botafoqo&quot;, &quot;Vasko Da Qama&quot; , &quot;Sport Resifi&quot;, &quot;İnternasional&quot; və &quot;Korintians&quot; klublarından təklif alır.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Fora do Cruzeiro, Pedro Bicalho vira alvo do Atlético-MG e seis da Série A |url=https://www.uol.com.br/esporte/futebol/ultimas-noticias/2020/11/11/fora-do-cruzeiro-pedro-bicalho-vira-alvo-do-atletico-mg-e-seis-da-serie-a.htm |access-date=2025-06-16 |website=www.uol.com.br |language=pt-br |archive-date=2020-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113055738/https://www.uol.com.br/esporte/futebol/ultimas-noticias/2020/11/11/fora-do-cruzeiro-pedro-bicalho-vira-alvo-do-atletico-mg-e-seis-da-serie-a.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Braziliya mediasında futbolçu ilə, həm də 2 ərəb klubunun maraqlandığı yazılır.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Ancaq futbolçu &quot;Palmeyras&quot; klubu ilə razılıq əldə edir. 

=== Palmeyras ===
2021-ci ildə futbolçu &quot;Palmeyras&quot; klubuna keçir. Burada ilk mövsümdə əsas komanda ilə 7 oyunda meydana çıxır.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Futbolçu &quot;Palmeyras&quot;da əsasən klubun gənclər komandasında çıxış edir və klubun gənclər komandası ilə, Braziliya çempionu olur.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lance! |title=Capitão do Palmeiras, Pedro Bicalho analisa preparação do clube para disputa da Copinha |url=https://www.lance.com.br/palmeiras/capitao-do-palmeiras-pedro-bicalho-analisa-preparacao-do-clube-para-disputa-da-copinha.html |access-date=2025-06-16 |website=Capitão do Palmeiras, Pedro Bicalho analisa preparação do clube para disputa da Copinha |language=pt-br}}&lt;/ref&gt; Futbolçu həmçinin, klubun əsas komandası ilə [[Libertadores Kuboku|Libertedoros kubokunu]] qazanır. 2022-ci ildə &quot;Palmeyras&quot;da 8 oyun keçirdikdən sonra, Portuqaliyanın &quot;Santa Klara&quot; klubuna icarəyə verilir.

2023-cü ildə Braziliyaya qayıdan futbolçu, 2023-cü ilin fevralında qısa müddətlik &quot;Vitoriya&quot; klubuna icarəyə verilir.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-02-07 |title=Vitória confirma chegadas de Pedro Bicalho e Thiago Lopes, que já podem estrear |url=https://ge.globo.com/ba/futebol/noticia/2023/02/07/vitoria-confirma-chegadas-de-pedro-bicalho-e-thiago-lopes-que-ja-podem-estrear.ghtml |access-date=2025-06-16 |website=ge |language=pt-br |archive-date=2023-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230328085340/https://ge.globo.com/ba/futebol/noticia/2023/02/07/vitoria-confirma-chegadas-de-pedro-bicalho-e-thiago-lopes-que-ja-podem-estrear.ghtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Alverka ===
2023-cü ilin yayında futbolçu Portuqaliyanın &quot;Alverka&quot; klubuna keçir. İlk mövsümdə burada 19 oyunda meydana çıxır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pedro Bicalho - FC Alverca - Informações e Estatísticas do Jogador |url=https://www.ogol.com.br/jogador/pedro-bicalho/680883?epoca_id=153 |access-date=2025-06-16 |website=www.ogol.com.br |language=pt-BR |url-status= }}&lt;/ref&gt; Növbəti mövsüm &quot;Alverka&quot; futbolçunun icarə müddətini uzadır və Pedro daha bir mövsüm &quot;Alverka&quot;nın şərəfini qoruyur. 2024/25 mövsümündə 36 dəfə meydana çıxır və 2 qol vurur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pedro Bicalho - FC Alverca - Informações e Estatísticas do Jogador |url=https://www.ogol.com.br/jogador/pedro-bicalho/680883?epoca_id=154 |access-date=2025-06-16 |website=www.ogol.com.br |language=pt-BR |archive-date=2025-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516134851/https://www.ogol.com.br/jogador/pedro-bicalho/680883?epoca_id=154 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

13 iyun 2025-ci ildə Portuqaliya mətbuatında futbolçunun &quot;Alverka&quot;nı tərk edəcəyi barədə məlumat yayılır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pedro Bicalho de saída do Alverca |url=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-betclic/alverca/detalhe/pedro-bicalho-de-saida-do-alverca |access-date=2025-06-16 |website=www.record.pt |language=pt-PT |archive-date=2025-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250613190346/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-betclic/alverca/detalhe/pedro-bicalho-de-saida-do-alverca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Qarabağ ===
2025-ci ilin yayında futbolçunun adı Ağdamın [[Qarabağ FK|Qarabağ]] klubu ilə hallanmağa başlayır. 15 iyun 2025-ci ildə, Azərbaycan mətbuatında futbolçunun &quot;Qarabağ&quot; ilə razılaşdığı və müqavilə bağlamaq üçün Azərbaycana gedəcəyi barədə məlumatlar yayılır.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-06-16 |title=“Qarabağ” məşhur klubun oyunçusunu transfer etdi - SON DƏQİQƏ |url=https://www.sportinfo.az/idman_xeberleri/qarabag/114394.html |access-date=2025-06-16 |website=Sportinfo.Az |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;Qarabağ&quot; məşhur Braziliya klubundan futbolçu alır |url=https://musavat.com/news/qarabag-meshur-braziliya-klubundan-futbolcu-alir_1177048.html |access-date=2025-06-16 |website=musavat.com |language=az-AZ |archive-date=2025-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250616032145/https://musavat.com/news/qarabag-meshur-braziliya-klubundan-futbolcu-alir_1177048.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title='Qarabağ' məşhur Braziliya klubundan futbolçu alır {{!}} Qaynarinfo.az |url=http://qaynarinfo.az/qarabag-meshur-braziliya-klubundan-futbolcu-alir-1 |access-date=2025-06-16 |website=qaynarinfo.az |language=en}}&lt;/ref&gt;

20 iyun 2025-ci ildə, &quot;Qarabağ&quot; futbolçunu &quot;Alverka&quot; klubundan transfer edir.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Komandamızdan ikinci transfer |url=https://qarabagh.com/az/news/komandamizdan-ikinci-transfer/13226 |access-date=2025-06-22 |website=qarabagh.com |archive-date=2025-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701132729/https://qarabagh.com/az/news/komandamizdan-ikinci-transfer/13226 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Klub ilə braziliyalı futbolçu arasında 3+1 illik müqavilə imzalanıb və, o, “Qarabağ”da 35 nömrəli forma ilə çıxış edəcək.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;Qarabağ&quot;dan növbəti transfer - Rəsmi |url=https://qol.az/news/214358-qarabagdan-novbeti-transfer-resmi |access-date=2025-06-22 |website=qol.az |language=az |archive-date=2025-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701191743/https://qol.az/news/214358-qarabagdan-novbeti-transfer-resmi |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Karyera Statistikası ==
{{Yeniləndi}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pedro Bicalho :: Jogos Realizados 2025/2026 :: ogol.com.br |url=https://www.ogol.com.br/jogador/pedro-bicalho/680883/jogos?epoca_id=155 |access-date=2025-06-22 |website=www.ogol.com.br |language=pt-BR |url-status= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Summary - Pedro Henrique Rodrigues Bicalho - Results, fixtures, squad, statistics, photos, videos - Soccerway |url=https://int.soccerway.com/players/pedro-henrique-rodrigues-bicalho/586509/ |access-date=2025-06-22 |website=int.soccerway.com |archive-date=2024-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706142609/https://int.soccerway.com/players/pedro-henrique-rodrigues-bicalho/586509/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! rowspan=&quot;2&quot; |Klub
! rowspan=&quot;2&quot; |Mövsüm
! colspan=&quot;3&quot; |Liqa
! colspan=&quot;2&quot; |Ştat Liqası
! colspan=&quot;2&quot; |Kubok
! colspan=&quot;2&quot; |Qitə
! colspan=&quot;2&quot; |Toplam
|-
!Turnir
!Oyun
!Qol
!Oyun
!Qol
!Oyun
!Qol
!Oyun
!Qol
!Oyun
!Qol
|-
|Kruzeyro
|2020
|B Seriyası
|0
|0
|4
|1
|2
|0
|0
|0
|6
|1
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |Palmeyras
|2021
|A Seriyası
|3
|0
|4
|0
|0
|0
|0
|0
|7
|0
|-
|2022
|A Seriyası
|1
|0
|1
|0
|0
|0
|0
|0
|2
|0
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Toplam
!4
!0
!5
!0
!0
!0
!0
!0
!9
!0
|-
|Santa Klara(icarə)
|2022–23
|Portuqaliya Premera Liqası
|5
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|4
|0
|0
|0
|9
|0
|-
|Vitoria (icarə)
|2023
|B Seriyası
|0
|0
|2
|0
|0
|0
|0
|0
|5
|0
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |Alverka
|2023–24
|Portuqaliya 3-cü Liqası
|17
|0
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |—
|2
|0
|0
|0
|19
|0
|-
|2024–25
|Portuqaliya 2-ci Liqası
|33
|2
|2
|0
|0
|0
|35
|2
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Toplam
!50
!2
! colspan=&quot;2&quot; |—
!4
!0
!0
!0
!54
!2
|-
|Qarabağ
|2024–25
|Azərbaycan Premyer Liqası
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Karyerasında cəmi
!59
!2
!11
!1
!10
!0
!0
!0
!83
!3
|}

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

{{Xarici keçidlər}}
{{Qarabağ FK heyəti}}
[[Kateqoriya:Braziliyanın kişi futbolçuları]]
[[Kateqoriya:Palmeyras FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Braziliya Seriya A futbolçuları]]
[[Kateqoriya:Portuqaliya Premiera Liqası oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Qarabağ FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycandakı əcnəbi kişi futbolçular]]
[[Kateqoriya:Kişi futbol yarımmüdafiəçiləri]]
[[Kateqoriya:Portuqaliyadakı əcnəbi kişi futbolçular]]</text>
      <sha1>q3s1kpg5kowat6knpyr6cirvdvejdvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qalapaqos iquanası</title>
    <ns>0</ns>
    <id>925102</id>
    <revision>
      <id>9041971</id>
      <parentid>9006934</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:14:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9394" sha1="bvpinv9uoxwto1hq5kj5vxpfsex9uvg" xml:space="preserve">{{Takson}}
'''Qalapaqos iquanası''' və yaxud '''Qalapaqos quru iquanası''' ({{lang-la|Conolophus subcristatus}}) — [[Ekvador]]un [[Qalapaqos adaları]]nda yaşayan [[İquanakimilər|iquanakimilər]] fəsiləsinü üzvü olan xüsusi [[Kərtənkələlər|kərtənkələ]] növü. Bu növ, Qalapaqos adalarının unikal ekosistemində təkamül prosesi nəticəsində yaranıb və adaların fauna simvollarından biridir.&lt;ref name=Swash2000&gt;{{cite book |author1=Swash, A. |author1-link=species:Andy Swash |author2=Still, R. |author2-link=species:Rob Still |title=Birds, Mammals &amp; Reptiles of the Galápagos Islands |year=2000 |publisher=Yale University Press | pages=[https://archive.org/details/birdsmammalsrept00andy/page/118 118–119] |isbn=0-300-08864-7 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/birdsmammalsrept00andy/page/118}}&lt;/ref&gt;
== Təsviri ==
* Uzunluğu: Yetkin quru iquanalarının uzunluğu  1-1.5 metr ola bilir.
* Çəkisi: 5-10 kq arasında dəyişir. Nadir hallarda bəzi fərdlər 12 kq çəkiyə çata bilir.
* Dərisi: Sarı, narıncı və qəhvəyi rənglərin qarışığıdır. Bu rənglər onların adaların vulkanik torpağına uyğunlaşdığını göstərir.
* Xüsusiyyətləri: Küt burunları və güclü ayaqları ilə seçilirlər. Quyruqları həm balansı tənzimləyir, həm də müdafiə vasitəsi kimi xidmət edir.&lt;ref name=Gentile2009&gt;{{cite journal|last=Gentile|first=Gabriele|author2=Fabiani, Anna |author3=Marquez, Cruz |author3-link=species:Cruz Marquez |author4=Snell, Howard L. |author4-link=species:Howard Snell |author5=Snell, Heidi M. |author6=Tapia, Washington |author6-link=species:Washington Tapia |author7=Sbordonia, Valerio |year=2009|title=An overlooked pink species of land iguana in the Galapagos|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-01-13_106_2/page/507|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=106|issue=2|pages=507–11|doi=10.1073/pnas.0806339106|pmid=19124773|pmc=2626733|bibcode=2009PNAS..106..507G |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; 
== Yaşayış mühiti ==
Qalapaqos iquanası əsasən vulkanik torpaqlı, quru və [[səhra]]lıq ərazilərdə yaşayır. Əsasən Santa-Kruz, Plaza Sur, Baltra və digər kiçik adalarda yaşayırlar. Vulkanik torpaqlarda qazıntılar edərək yuva hazırlayır və bədən istiliklərini tənzimləmək üçün günəşdə isinirlər.&lt;ref name=BBCpink&gt;{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7811875.stm | title=Pink iguana rewrites family tree | last=Black | first=Richard | date=5 January 2009 | work=BBC News | publisher=BBC | access-date=20 May 2017 | archive-date=7 January 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090107050423/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7811875.stm | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
== Xüsusiyyətləri ==
Qalapaqos iquanası soyuqqanlı heyvanlar (ektotermik orqanizmlər) kateqoriyasına daxildir. Yəni onlar daxili bədən istiliyini ətraf mühitdən asılı olaraq tənzimləyir. Soyuqqanlı heyvanlar öz bədən istiliklərini sabit saxlaya bilmir və enerji ehtiyaclarını azaltmaq üçün xarici mühitdən istifadə edirlər. Günəşdə isinərək bədən istiliklərini artırır, kölgəyə çəkilərək və ya sərin yerlərə girərək həddindən artıq istilikdən qorunurlar. Qalapaqos iquanaları səhər erkən saatlarda vulkanik qayaların üstündə oturaraq günəşdən istilik alır. Bu, onların bədən temperaturunu yüksəldir və həzm, hərəkət kimi həyati proseslər üçün enerji təmin edir. Günəş batdıqdan sonra iquanalar daha isti yerlərə çəkilərək bədən istiliklərini qorumağa çalışırlar. Bəzi hallarda torpaqda qazılmış yuvalarda sığınırlar.&lt;ref name=MacLeod2015&gt;{{cite journal |author1=MacLeod, Amy |author1-link=species:Amy McLeod |author2=Rodríguez, Ariel |author2-link=species:Ariel Rodríguez |author3=Vences, Miguel |author3-link=Miguel Vences |author4=Orozco-terWengel, Pablo |author4-link=species:Pablo Orozco-terWengel |author5=García, Carolina |author6=Trillmich, Fritz |author7=Gentile, Gabriele |author8=Caccone, Adalgisa |author9=Quezada, Galo |author9-link=species:Galo Quezada |author10=Steinfartz, Sebastian |author10-link=species:Sebastian Steinfartz |year=2015 |title=Hybridization masks speciation in the evolutionary history of the Galápagos marine iguana |journal=Proceedings of the Royal Society B |volume=282 |issue=1809 |doi=10.1098/rspb.2015.0425 |pmc=4590447 |pmid=26041359 |page=20150425}}&lt;/ref&gt; 
== Qidalanması ==
Qalapaqos iquanaları ot yeyən olsalar da, bəzi hallarda heyvan mənşəli qidalardan istifadə etdikləri müşahidə olunub.&lt;ref name=&quot;Darwin1&quot;&gt;
{{citation
  | last = Darwin
  | first = Charles
  | author-link = Charles Darwin
  | title = The Voyage of the Beagle: Charles Darwin's Journal of Researches
  | publisher = Penguin Classics
  | location= New York
  | page = 401
  | year = 1989
  | isbn = 978-0-14-043268-8 
  }}
&lt;/ref&gt; Qalapaqos quru iquanaları ətraf mühitdən asılı olaraq müxtəlif qida mənbələri ilə qidalanır. Onların əsas qidalanma vərdişləri:
* Bitki (Herbivor qidalanma)
Opuntia növündən olan kaktuslar onların qida rasionunun əsas hissəsini təşkil edir. Kaktuslar su ilə zəngin olduğu üçün, onlar bu bitkilərdən həm qida, həm də su ehtiyaclarını qarşılayırlar. Yarpaqlar, çiçəklər və meyvələr də qida olaraq istehlak edilir.
* Heyvan zülalı qəbulu (Karnivor elementlər)
Qidalanma üçün bitki mövcudluğunun azaldığı dövrlərdə quru iquanaların ölü heyvan qalıqları, böcəklər və kiçik heyvanlarla da qidalandığı müşahidə edilmişdir.
== Davranış və həyat tərzi ==
Çox vaxt tək yaşayırlar, lakin bəzi yerlərdə qruplar halında da görülürlər. Dişi iquanalar hər il 2-20 arası yumurta qoyur. Yumurtalar qum və ya kül torpaqda qazılmış yuvalarda yerləşdirilir. Yumurtalar 3-4 aylıq inkubasiyadan sonra balalara çevrilir.&lt;ref name=&quot;Rogers&quot;&gt;
{{citation
  | last = Rogers
  | first = Barbara
  | title = Galapagos
  | publisher = Mallard Press
  | location= New York
  | year = 1990
  | page = 144
  | isbn = 978-0-7924-5192-1
  }}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rosenthal&quot;&gt;{{Citation
  | last = Rosenthal
  | first = Ellen
  | title = Days and nights of the iguana: in the Galapagos, a devoted pair work to save land iguanas
  | journal = Animals
  | year = 1997
  | url = http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FRO/is_n4_v130/ai_19634764
  | url-status = 
  }}&lt;/ref&gt; 
== Təhlükələr və təhdidlər ==
Qalapaqos quru iquanalarının populyasiyası ciddi şəkildə azalmışdır:
* Eqzotik növlər: Adalara gətirilən pişiklər, siçanlar və donuzlar iquanaların yumurtalarına və balalarına böyük təhlükə yaradır.
* İnsan təsiri: Adalarda məskunlaşma və turizm nəticəsində onların təbii yaşayış sahələri daralır.
* Qoruma statusu: Quru iquanası,Qırmızı kitabda &quot;Həssas&quot; növ olaraq siyahıya alınıb.
== Mühafizəsi ==
* Milli Parklar: Qalapaqos Milli Parkı və təbiət mühafizəsi təşkilatları, iquanaların populyasiyasını artırmaq və onların yaşayış mühitlərini bərpa etmək üçün işlər görürlər.
* Süni inkubasiya: Yumurtalar təhlükəsiz şəraitdə inkubasiya edilərək daha çox balanın sağ qalması təmin edilir.
== Mədəni və ekoloji əhəmiyyəti ==
Qalapaqos iquanası, Qalapaqos adalarının unikal təbiətinin simvoludur. Onlar, ekosistemin bir hissəsi olaraq, adaların bitki örtüyünü və heyvan populyasiyasını tənzimləyirlər.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |last=Cayot, Menoscal |first=Linda J, Rafael |date=July 1992 |title=LAND IGUANAS RETURN TO BALTRA |url=https://siarchives.si.edu/collections/siris_arc_217388 |access-date=July 12, 2025 |work=Noticias de Galapagos |pages=11–13 |archive-date=May 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521141722/https://siarchives.si.edu/collections/siris_arc_217388 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
== Ədəbiyyat ==
* Bruin, T. 2000: ''Conolophus subcristatus'', [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Conolophus_subcristatus.html. Animal Diversity Web]

== Xarici keçidlər ==
{{Commons category|Conolophus subcristatus}}
* [http://www.gct.org/iguana.html Galápagos Conservation Trust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010052946/http://www.gct.org/iguana.html |date=2007-10-10 }}
* [https://web.archive.org/web/20071024101715/http://www.galapagosonline.com/Galapagos_Natural_History/Birds_and_Animals/Animals/Iguanas.html galapagosonline.com]
* [https://www.pbs.org/safarchive/5_cool/galapagos/g23c_biology.html PBS:Destination Galápagos Islands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508084622/http://www.pbs.org/safarchive/5_cool/galapagos/g23c_biology.html |date=2015-05-08 }}
* [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Conolophus_subcristatus.html Conolophus subcristatus] at Animal Diversity Web
* [https://www.youtube.com/watch?v=SXpxqv97IRs Galápagos Land Iguana feeding on a cactus – video clip]
{{taksonbar}}
{{Xarici keçidlər}}
[[Kateqoriya:Əlifba sırasına görə heyvanlar]]
[[Kateqoriya:Həssas növlər]]
[[Kateqoriya:İquanakimilər]]
[[Kateqoriya:1831-ci ildə təsvir edilən heyvanlar]]</text>
      <sha1>bvpinv9uoxwto1hq5kj5vxpfsex9uvg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pəricahan xanım</title>
    <ns>0</ns>
    <id>926455</id>
    <revision>
      <id>9042202</id>
      <parentid>8384912</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:39:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shahdag</username>
        <id>154927</id>
      </contributor>
      <origin>9042202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9145" sha1="oy0kwyolb24aclvveh9tlgr1e5edati" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs
 |adı              = Pəricahan xanım
 |orijinal adı     = Pəricahan xanım Fətəli xan qızı
 |doğum yeri       = [[Quba]], [[Quba xanlığı]]
 |doğum tarixi       = 1775
 |vəfat tarixi     = XIX əsrin ilk yarısı
 |vəfat yeri       = Dağıstan
 |vəzifə_1                      = [[Dərbənd xanlığı|Dərbənd xanı]] 
 |başlanğıc_1                  = [[1796]]
 |son_1                    = [[1797]]
 |əvvəlki_1                      = [[Şeyxəli xan (Quba xanı)|Şeyxəli xan]]
 |sonrakı_1                      = [[Şeyxəli xan (Quba xanı)|Şeyxəli xan]]
 |dini             =  [[Şiəlik|Şiə]], [[İslam]]
 |vikianbar        = 
}}
'''Pəricahan xanım''' və ya '''Pəri Cahan xanım''' — [[Quba xanlığı|Quba xanı]] [[Fətəli xan (Quba xanı)|Fətəli xan]]ın böyük qızı, dövlət xadimi.

== Həyatı ==
1775-cü ildə Quba şəhərində anadan olmuşdur. O, [[Quba xanlığı|Quba xanı]] [[Fətəli xan (Quba xanı)|Fətəli xanın]] [[İlisu sultanlığı|İlisu sultanının]] qızı Gülpəri xanımdan olan böyük qızıdır.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Родословная таблица Кубинских ханов // Акты, собранные Кавказской археографической комиссией. — Тифлис, 1875. — Т. VI, ч.II. — С. 907.&lt;/ref&gt;

1786-cı ildə [[Fətəli xan (Quba xanı)|Fətəli xan]] çətin siyasi vəziyyətdə olarkən qızını [[Avar xanlığı|Avar nutsalı]] [[IV Ümmə xan|Ümmə xana]] nişanlamağa razı olmuş, lakin Pəricahan xanımın azyaşlı olması səbəbindən bu nigah baş tutmamışdır.&lt;ref&gt;{{harvnb|Mustafazadə|2005|pp=158}}&lt;/ref&gt;

== Siyasi fəaliyyəti ==
1796-cı ildə [[Dərbənd qalasının işğalı|Dərbəndin mühasirəsi]] zamanı ruspərəst&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{harvnb|Mustafazadə|2005|pp=182}}&lt;/ref&gt; mövqeyi ilə tanınan Pəricahan xanım, şəhərin süqutundan və [[Şeyxəli xan (Quba xanı)|Şeyxəli xanın]] əsir götürülməsindən sonra rus hərbi rəhbərliyinin qərarı ilə [[Dərbənd xanlığı|Dərbəndə]] hakim təyin edilmişdir.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Гусейнов|first=Гусейнбала|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=102950&amp;pno=187|title=Энциклопедия города Дербента|year=2009|location=[[Moskva]]|pages=371-372|language=ru|author-link=Hüseynbala Hüseynov|access-date=20 avqust 2026|trans-title=Dərbənd Şəhəri Ensiklopediyası}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Mustafazadə|2005|pp=179}}&lt;/ref&gt; Lakin o, faktiki olaraq şəhərdə yerləşdirilmiş rus qarnizonunun rəisinin nəzarəti altında fəaliyyət göstərmişdir.&lt;ref&gt;{{harvnb|Mustafazadə|2005|pp=182}}&lt;/ref&gt; Hökumət fərmanına əsasən, [[Valerian Zubov|Zubov]] rus qoşunlarının daxil olduğu ərazilərdə Rusiyaya sadiq olan yerli hakimləri vəzifədə saxlamalı idi. Əgər belə şəxs tapılmazdısa, həmin vəzifəyə xan nəslindən olan etibarlı bir şəxs təyin edilirdi. Pəri Cahan xanım könüllü şəkildə rus düşərgəsinə gəlmiş və Rusiya yönümlü siyasətin tərəfdarı olduğunu göstərmişdi. O, [[Şeyxəli xan (Quba xanı)|Şeyxəli xana]] ruslarla mübarizəyə girməməyi tövsiyə etmiş və Zubova Rusiyaya sadiqliklərini ifadə edən adamlar göndərmişdi. Bu səbəbdən o, Dərbəndin hakimi təyin olundu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; İmperatriça [[II Yekaterina]] onun Rusiyaya olan rəğbətini qeyd edərək Qafqazdakı ekspedisiya korpusunun komandanı general [[Valerian Zubov|V. Zubova]] yazırdı:
{{cquote|müəllif=|.... Dərbənd hakimi Pəricahan xanıma hədiyyə olaraq lələk (qələm), sırğalar və üzük göndərirəm. Əgər onun işlərdəki rəftarından razı qalsan, bunları ona çatdırmağını xahiş edirəm. Deyirlər ki, o qız ağıllı və gözəldir. Mənə elə gəlir ki, onun davranışında cəngavəranə bir şey var və bu mənim xoşuma gəldi''.&lt;ref&gt;{{harvnb|Бакиханов|1991|pp=137}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;}}

Elə həmin il, qrafın göstərişi ilə Pəricahan xanım İlisuda gizlənən kiçik qardaşı [[Həsən xan Qubalı|Həsən ağa]] ilə əlaqə saxladı və onu nüfuzlu şəxslərlə birlikdə baş komandanın yanına göndərdi. İmperatorun iradəsinə əsasən, baş komandan ona brilliantla bəzədilmiş qələm hədiyyə etdi və onu Quba xanı təyin etdi.&lt;ref&gt;{{harvnb|Бакиханов|1991|pp=87}}&lt;/ref&gt; Qraf Zubovun təşəbbüsü ilə Pəricahan xanım, Dərbənddən Qubaya gəlmiş və dağlarda gizlənən kiçik qardaşı Həsən ağaya müraciət edərək onu xan elan olunmaq üçün Qubaya dəvət etmişdi. Həsən bəy Qubada təntənəli şəkildə qarşılanmış, şəhərin əhalisi ona sadiqlik andı içmişdi. Rus hərbi düşərgəsində onu 16 top atəşi və musiqi ilə müşayiət olunan təntənəli mərasimlə qəbul etmişdilər. Beləliklə, Həsən bəy &quot;Quba xanlığının xanı&quot; kimi tanınmışdı. Lakin böyük qardaşı [[Şeyxəli xan (Quba xanı)|Şeyxəli xanın]] qisasından ehtiyat edən Həsən xan çox keçmədən Qubanı tərk edərək Dərbəndə qayıtmağa məcbur olmuşdu. Onunla birlikdə Pəricahan xanım da &quot;200 nəfərlik süvari dəstəsi ilə birlikdə&quot; Dərbəndə dönmüşdü. Həsən bəy Dərbəndə hakim təyin olunduqdan sonra rus generallarının iştirakı ilə şəhər əhalisindən sadiqlik andı almışdı. Amma o, böyük qardaşı Şeyxəli xana müqavimət göstərə bilməyəcəyini anlayaraq şəhəri tərk etmiş və anası ilə birlikdə Tərkiyə gedərək oradakı Şamxaldan himayə istəmişdi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |last=Гаджиева |first=Сакинат |url=http://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%A1.%D0%A8._%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%8B_XIX-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%BE_XX_%D0%B2._%D0%9C._1999..pdf |title=Дагестанские азербайджанцы. XIX - начало XX в.: Историкоэтнографическое исследование. |publisher=&quot;Восточная литература&quot; РАН |year=1999 |isbn= |location=Москва |pages=171 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

1806-cı ildə [[Dərbənd xanlığı|Dərbənd ərazisi]] nəhayətliklə [[Rusiya imperiyası|Rusiya imperiyasına]] birləşdirildi və xan titulu ləğv edildi. Xanlığın inzibati idarəsi, [[Dərbənd|Dərbənd şəhərinin]] özü istisna olmaqla, Dərbənd hərbi komendantının tabeliyində Pəricahan xanımla evli olan [[Tərki şamxallığı|Tərki şamxalı]] Mehdi şamxala həvalə olundu.&lt;ref&gt;{{harvnb|Mustafazadə|2005|pp=215}}&lt;/ref&gt;

1818-ci ilin dekabrında Pəricahan xanımın [[Qızılyar]] şəhərinə köçdüyünə dair ehtimallar mövcuddur. Onun sonrakı taleyi barədə məlumat yoxdur.

== Şəxsi həyatı və Ailəsi ==
Qeyd olunur ki, ruslar tərəfindən ona &quot;княгиня Бике&quot;, yəni &quot;Şahzadə Bikə&quot;, &quot;zadəgan bəy xanımı&quot; kimi müraciət olunurdu.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

[[Quba xanlığı|Quba xanı]] [[Fətəli xan (Quba xanı)|Fətəli xanın]] kiçik oğlu, dövlət xadimi [[Həsən xan Qubalı|Həsən xanın]] bacısıdır. 

1796-cı ildə, rusların Dərbənddə olduğu dövrdə, Pəricahan xanım atası Məhəmməd xanın vəfatından sonra [[Tərki şamxallığı|Tərki şamxalı]] elan edilmiş [[II Mehdi|Mehdi bəyə]] ərə getmiş və bu evliliyindən iki övladı olmuşdur:&lt;ref&gt;{{harvnb|Mustafazadə|2005|pp=196}}&lt;/ref&gt;

* oğlu — [[Süleymanpaşa Tarkovski]] - 1794-cü ildə anadan olmuş, 1830-cu ildə [[Tərki şamxallığı|Tərki şamxallığını]] atasından sonra miras almış, 1836-cı ildə vəfat etmişdir.
* qızı — Nuh Bikə.
Bəzi tarixçilər Pəricahan xanımı Rusiya, Şeyxəli xan və Həsən xan arasında mahir siyasi oyunçu kimi qiymətləndirir. O, tamamilə ruspərəst hesab olunmur; əksinə, qardaşlarının xeyrinə işləyən, strateji maraqlarını qoruyan agent kimi qəbul edilir. Pəricahan xanım siyasi uzaqgörənliyi və idarəçilik bacarıqları ilə seçilmiş, atası Fətəli xana bənzər siyasi müdrikliyi nümayiş etdirərək, bölgədə nüfuzlu qadın fiqur kimi tanınmışdır.{{Mənbə göstər}}

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|2}}

== Ədəbiyyat ==
* {{cite book|url=https://www.anl.az/el/m/mt_qx.pdf|ref=harv|last = Mustafazadə|first = Tofiq|year = 2005|author-link =Tofiq Mustafazadə|title = Quba xanlığı|pages = 480 səh.|language = az|location=Bakı|publisher = Elm}}
* {{cite book|url=https://kitabxana.net/files/books/file/1284832693.pdf|ref=harv|last = Бакиханов|first = Аббас-Кули-aгa|year = 1991|author-link =Abbasqulu ağa Bakıxanov|title = Гюлистан-и Ирам|pages = 304 səh.|language = ru|location=Баку|publisher = Элм}}
{{Vikidata/nəsil}}
{{Fətəli xan (Quba xanı)}}
[[Kateqoriya:Qubada doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Qadın döyüşçülər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı dövlət xadimləri]]
[[Kateqoriya:Qadın hökmdarlar]]</text>
      <sha1>oy0kwyolb24aclvveh9tlgr1e5edati</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042205</id>
      <parentid>9042202</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:44:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shahdag</username>
        <id>154927</id>
      </contributor>
      <comment>/* Siyasi fəaliyyəti */</comment>
      <origin>9042205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9502" sha1="j3751n55p6th4dal12ec8yvim1pqm4k" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs
 |adı              = Pəricahan xanım
 |orijinal adı     = Pəricahan xanım Fətəli xan qızı
 |doğum yeri       = [[Quba]], [[Quba xanlığı]]
 |doğum tarixi       = 1775
 |vəfat tarixi     = XIX əsrin ilk yarısı
 |vəfat yeri       = Dağıstan
 |vəzifə_1                      = [[Dərbənd xanlığı|Dərbənd xanı]] 
 |başlanğıc_1                  = [[1796]]
 |son_1                    = [[1797]]
 |əvvəlki_1                      = [[Şeyxəli xan (Quba xanı)|Şeyxəli xan]]
 |sonrakı_1                      = [[Şeyxəli xan (Quba xanı)|Şeyxəli xan]]
 |dini             =  [[Şiəlik|Şiə]], [[İslam]]
 |vikianbar        = 
}}
'''Pəricahan xanım''' və ya '''Pəri Cahan xanım''' — [[Quba xanlığı|Quba xanı]] [[Fətəli xan (Quba xanı)|Fətəli xan]]ın böyük qızı, dövlət xadimi.

== Həyatı ==
1775-cü ildə Quba şəhərində anadan olmuşdur. O, [[Quba xanlığı|Quba xanı]] [[Fətəli xan (Quba xanı)|Fətəli xanın]] [[İlisu sultanlığı|İlisu sultanının]] qızı Gülpəri xanımdan olan böyük qızıdır.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Родословная таблица Кубинских ханов // Акты, собранные Кавказской археографической комиссией. — Тифлис, 1875. — Т. VI, ч.II. — С. 907.&lt;/ref&gt;

1786-cı ildə [[Fətəli xan (Quba xanı)|Fətəli xan]] çətin siyasi vəziyyətdə olarkən qızını [[Avar xanlığı|Avar nutsalı]] [[IV Ümmə xan|Ümmə xana]] nişanlamağa razı olmuş, lakin Pəricahan xanımın azyaşlı olması səbəbindən bu nigah baş tutmamışdır.&lt;ref&gt;{{harvnb|Mustafazadə|2005|pp=158}}&lt;/ref&gt;

== Siyasi fəaliyyəti ==
1796-cı ildə [[Dərbənd qalasının işğalı|Dərbəndin mühasirəsi]] zamanı ruspərəst&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{harvnb|Mustafazadə|2005|pp=182}}&lt;/ref&gt; mövqeyi ilə tanınan Pəricahan xanım, şəhərin süqutundan və [[Şeyxəli xan (Quba xanı)|Şeyxəli xanın]] əsir götürülməsindən sonra rus hərbi rəhbərliyinin qərarı ilə [[Dərbənd xanlığı|Dərbəndə]] hakim təyin edilmişdir.&lt;ref&gt;{{harvnb|Mustafazadə|2005|pp=179}}&lt;/ref&gt; Lakin o, faktiki olaraq şəhərdə yerləşdirilmiş rus qarnizonunun rəisinin nəzarəti altında fəaliyyət göstərmişdir.&lt;ref&gt;{{harvnb|Mustafazadə|2005|pp=182}}&lt;/ref&gt; Hökumət fərmanına əsasən, [[Valerian Zubov|Zubov]] rus qoşunlarının daxil olduğu ərazilərdə Rusiyaya sadiq olan yerli hakimləri vəzifədə saxlamalı idi. Əgər belə şəxs tapılmazdısa, həmin vəzifəyə xan nəslindən olan etibarlı bir şəxs təyin edilirdi. Pəricahan xanım könüllü şəkildə rus düşərgəsinə gəlmiş və Rusiya yönümlü siyasətin tərəfdarı olduğunu göstərmişdi. O, [[Şeyxəli xan (Quba xanı)|Şeyxəli xana]] ruslarla mübarizəyə girməməyi tövsiyə etmiş və Zubova Rusiyaya sadiqliklərini ifadə edən adamlar göndərmişdi. Bu səbəbdən o, Dərbəndin hakimi təyin olundu.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Гусейнов|first=Гусейнбала|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=102950&amp;pno=187|title=Энциклопедия города Дербента|year=2009|location=[[Moskva]]|pages=371-372|language=ru|author-link=Hüseynbala Hüseynov|access-date=20 avqust 2026|trans-title=Dərbənd Şəhəri Ensiklopediyası}}&lt;/ref&gt; İmperatriça [[II Yekaterina]] onun Rusiyaya olan rəğbətini qeyd edərək Qafqazdakı ekspedisiya korpusunun komandanı general [[Valerian Zubov|V. Zubova]] yazırdı:
{{cquote|müəllif=|.... Dərbənd hakimi Pəricahan xanıma hədiyyə olaraq lələk (qələm), sırğalar və üzük göndərirəm. Əgər onun işlərdəki rəftarından razı qalsan, bunları ona çatdırmağını xahiş edirəm. Deyirlər ki, o qız ağıllı və gözəldir. Mənə elə gəlir ki, onun davranışında cəngavəranə bir şey var və bu mənim xoşuma gəldi''.&lt;ref&gt;{{harvnb|Бакиханов|1991|pp=137}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;}}

Elə həmin il, qrafın göstərişi ilə Pəricahan xanım İlisuda gizlənən kiçik qardaşı [[Həsən xan Qubalı|Həsən ağa]] ilə əlaqə saxladı və onu nüfuzlu şəxslərlə birlikdə baş komandanın yanına göndərdi. İmperatorun iradəsinə əsasən, baş komandan ona brilliantla bəzədilmiş qələm hədiyyə etdi və onu Quba xanı təyin etdi.&lt;ref&gt;{{harvnb|Бакиханов|1991|pp=87}}&lt;/ref&gt; Qraf Zubovun təşəbbüsü ilə Pəricahan xanım, [[Dərbənd|Dərbənddən]] Qubaya gəlmiş və dağlarda gizlənən kiçik qardaşı Həsən ağaya müraciət edərək onu xan elan olunmaq üçün Qubaya dəvət etmişdi. Həsən bəy Qubada təntənəli şəkildə qarşılanmış, şəhərin əhalisi ona sadiqlik andı içmişdi. Rus hərbi düşərgəsində onu 16 top atəşi və musiqi ilə müşayiət olunan təntənəli mərasimlə qəbul etmişdilər. Beləliklə, Həsən bəy &quot;Quba xanlığının xanı&quot; kimi tanınmışdı. Lakin böyük qardaşı [[Şeyxəli xan (Quba xanı)|Şeyxəli xanın]] qisasından ehtiyat edən Həsən xan çox keçmədən Qubanı tərk edərək Dərbəndə qayıtmağa məcbur olmuşdu. Onunla birlikdə Pəricahan xanım da 200 nəfərlik süvari dəstəsi ilə birlikdə Dərbəndə dönmüşdü. Həsən bəy Dərbəndə hakim təyin olunduqdan sonra rus generallarının iştirakı ilə şəhər əhalisindən sadiqlik andı almışdı. Amma o, böyük qardaşı Şeyxəli xana müqavimət göstərə bilməyəcəyini anlayaraq şəhəri tərk etmiş və anası ilə birlikdə Tərkiyə gedərək oradakı Şamxaldan himayə istəmişdi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |last=Гаджиева |first=Сакинат |url=http://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%A1.%D0%A8._%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%8B_XIX-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%BE_XX_%D0%B2._%D0%9C._1999..pdf |title=Дагестанские азербайджанцы. XIX - начало XX в.: Историкоэтнографическое исследование. |publisher=&quot;Восточная литература&quot; РАН |year=1999 |isbn= |location=Москва |pages=171 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

1796-cı ilin dekabrında Qafqazdakı rus qoşunları Xəzəryanı əyalətləri tərk etmək əmri aldılar. Dərbənddə yerləşən, general Solovyevin komandanlığı altındakı rus qarnizonu şəhərdən çıxan kimi, Şeyxəli xan Dərbəndə qayıtdı, Pəricahan xanım isə ərinin evinə - Tərkiyə getdi.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

1806-cı ildə [[Dərbənd xanlığı|Dərbənd ərazisi]] nəhayətliklə [[Rusiya imperiyası|Rusiya imperiyasına]] birləşdirildi və [[xan]] titulu ləğv edildi. Xanlığın inzibati idarəsi, Dərbənd şəhərinin özü istisna olmaqla, Dərbənd hərbi komendantının tabeliyində Pəricahan xanımla evli olan [[Tərki şamxallığı|Tərki şamxalı]] [[II Mehdi|Mehdi şamxala]] həvalə olundu.&lt;ref&gt;{{harvnb|Mustafazadə|2005|pp=215}}&lt;/ref&gt;

1818-ci ilin dekabrında Pəricahan xanımın [[Qızılyar]] şəhərinə köçdüyünə dair ehtimallar mövcuddur. Onun sonrakı taleyi barədə məlumat yoxdur.{{Mənbə göstər}}

== Şəxsi həyatı və ailəsi ==
Qeyd olunur ki, ruslar tərəfindən ona ''&quot;княгиня Бике&quot;'', yəni &quot;Şahzadə Bikə&quot;, &quot;zadəgan bəy xanımı&quot; kimi müraciət olunurdu.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

[[Quba xanlığı|Quba xanı]] [[Fətəli xan (Quba xanı)|Fətəli xanın]] kiçik oğlu, dövlət xadimi [[Həsən xan Qubalı|Həsən xanın]] bacısıdır. 

1796-cı ildə, rusların Dərbənddə olduğu dövrdə, Pəricahan xanım atası Məhəmməd xanın vəfatından sonra [[Tərki şamxallığı|Tərki şamxalı]] elan edilmiş [[II Mehdi|Mehdi bəyə]] ərə getmiş və bu evliliyindən iki övladı olmuşdur:&lt;ref&gt;{{harvnb|Mustafazadə|2005|pp=196}}&lt;/ref&gt;

* oğlu — [[Süleymanpaşa Tarkovski]] - 1794-cü ildə anadan olmuş, 1830-cu ildə [[Tərki şamxallığı|Tərki şamxallığını]] atasından sonra miras almış, 1836-cı ildə vəfat etmişdir.
* qızı — Nuh Bikə.
Bəzi tarixçilər Pəricahan xanımı Rusiya, Şeyxəli xan və Həsən xan arasında mahir siyasi oyunçu kimi qiymətləndirir. O, tamamilə ruspərəst hesab olunmur; əksinə, qardaşlarının xeyrinə işləyən, strateji maraqlarını qoruyan agent kimi qəbul edilir. Pəricahan xanım siyasi uzaqgörənliyi və idarəçilik bacarıqları ilə seçilmiş, atası Fətəli xana bənzər siyasi müdrikliyi nümayiş etdirərək, bölgədə nüfuzlu qadın fiqur kimi tanınmışdır.{{Mənbə göstər}}

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|2}}

== Ədəbiyyat ==
* {{cite book|url=https://www.anl.az/el/m/mt_qx.pdf|ref=harv|last = Mustafazadə|first = Tofiq|year = 2005|author-link =Tofiq Mustafazadə|title = Quba xanlığı|pages = 480 səh.|language = az|location=Bakı|publisher = Elm}}
* {{cite book|url=https://kitabxana.net/files/books/file/1284832693.pdf|ref=harv|last = Бакиханов|first = Аббас-Кули-aгa|year = 1991|author-link =Abbasqulu ağa Bakıxanov|title = Гюлистан-и Ирам|pages = 304 səh.|language = ru|location=Баку|publisher = Элм}}
{{Vikidata/nəsil}}
{{Fətəli xan (Quba xanı)}}
[[Kateqoriya:Qubada doğulanlar]]
[[Kateqoriya:Qadın döyüşçülər]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı dövlət xadimləri]]
[[Kateqoriya:Qadın hökmdarlar]]</text>
      <sha1>j3751n55p6th4dal12ec8yvim1pqm4k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gümüşü Appelyard ördəyi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>930833</id>
    <revision>
      <id>9042180</id>
      <parentid>8484572</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:34:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Justlettersandnumbers</username>
        <id>87533</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Miniature Silver Appleyard Ducks (geograph 1826748, cropped).jpg]] → [[File:Silver Bantam Ducks (geograph 1826748, cropped).jpg]] incorrect (outdated) identification</comment>
      <origin>9042180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4759" sha1="9labkhdcr8wz3d5w0j6e55xsaw82ber" xml:space="preserve">{{Takson}}
'''Gümüşü Appelyard ördəyi''' ({{dil-en|Silver Appleyard}}) — [[Ördəklər]] [[fəsilə]]sinə aid ev [[quş]]u [[Bioloji növ|növü]]. 
== Ümumi məlumat ==
[[Fayl:Silver Bantam Ducks (geograph 1826748, cropped).jpg|250px|thumb|right|Gümüşü Appelyard ördəkləri]]
Gümüşü Appelyard ördəyi [[Birləşmiş Krallıq|Böyük Britaniya]] mənşəli ev ördəyi növüdür. Bu cins XX əsrin ilk yarısında Reqinald Appleyard tərəfindən həm ət, həm də yumurta məqsədi ilə yetişdirilmişdir. Gümüşü Appelyard ördəyi 1930-cu illərdə Suffolk şəhəri yaxınlığındakı fermada Reqinald Appleyard tərəfindən yetişdirilmişdir.&lt;ref name=apa&gt;[https://web.archive.org/web/20171104135004/http://www.amerpoultryassn.com/PDF%20Forms/APA%20Recognized%20Breeds%20and%20Varieties%20Sept2012.pdf APA Recognized Breeds and Varieties: As of January 1, 2012]. American Poultry Association. Archived 4 November 2017.&lt;/ref&gt; Appleyard həmçinin &quot;Ixworth&quot; toyuq növünün yaradıcısı olan məşhur quşçuluq mütəxəssisi idi. Onun bu növü yaratmaq məqsədi, [[İkinci Dünya müharibəsi]]ndən sonra yaydığı broşurada təsvir edilmişdir, ağ dərili, geniş və dərin döşlü, həm də gözəl görünüşlü və bol ağ yumurta qoyan bir ördək növü yaratmaq. 1947-ci ildə Gümüşü Appelyard ördəyi cütlüyü heyvan rəssamı Ernest Corc Vippell tərəfindən çəkilmişdir. 1982-ci ildə Gümüşü Appelyard ördəyi standartı hazırlanarkən Vippellin rəsmi əsas götürülmüşdür.&lt;ref name=barb&gt;Barbara Rischkowsky, Dafydd Pilling (editors) (2007). [https://web.archive.org/web/20200623201209/http://www.fao.org/3/a1250e/annexes/List%20of%20breeds%20documented%20in%20the%20Global%20Databank%20for%20Animal%20Genetic%20Resources/List_breeds.pdf List of breeds documented in the Global Databank for Animal Genetic Resources], annex to: [https://web.archive.org/web/20170110125634/http://www.fao.org/3/a-a1250e.pdf ''The State of the World's Animal Genetic Resources for Food and Agriculture'']. Rome: Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture, Food and Agriculture Organization of the United Nations. {{isbn|9789251057629}}. Archived 23 June 2020.&lt;/ref&gt;

== Xüsusiyyətləri ==
[[Fayl:Silver Appleyard by Oast House Archive, geograph 3620485 (cropped).jpg|250px|thumb|left|Dişi Gümüşü Appelyard ördəyi]]
Gümüşü Appelyard ördəyi &quot;böyük, möhkəm bədənli&quot; və &quot;blokvari&quot; fiziki quruluşa malik bir ördək növüdür. Tam yetişmiş halda çəkisi 6-8 kq arasında dəyişir.&lt;ref name=bwa&gt;[http://www.waterfowl.org.uk/hvducks.html Heavy ducks] {{Wayback|url=http://www.waterfowl.org.uk/hvducks.html |date=20190506171153 }}. British Waterfowl Association. Accessed March 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=chris&gt;Chris Ashton, Mike Ashton (2001). [https://books.google.it/books?id=asIoCAAAQBAJ&amp;pg=PT186&amp;hl=en ''The Domestic Duck''] {{Wayback|url=https://books.google.it/books?id=asIoCAAAQBAJ&amp;pg=PT186&amp;hl=en |date=20250719190852 }}. Ramsbury, Marlborough: The Crowood Press. {{ISBN|9781847979704}}.&lt;/ref&gt;

Bu növün erkəkləri sarı və ya yaşıl rəngli dimdiyə malikdir, yaşlandıqca dimdiyində zolaqlar görünə bilər. Erkəklərin döşü, yanları və çiyinləri qəhvəyi-qırmızı rəngdədir, üzərində ağ &quot;donma və dantel&quot; naxışları var, alt hissəsi isə &quot;krem və ya gümüşü ağ&quot; rəngdədir. Erkəklərin qanadları boz və ağ rəngdədir, parlaq mavi zolaqla kəsişir. Quyruq lələkləri tünd tunc rəngdədir. Ayaqları və ayaqaltları narıncı rəngdədir. Dişi Silver Appleyard ördəklərinin sarı və ya narıncı dimdiyi və qara &quot;düyməsi&quot; var. Tüyləri ağ rəngdədir, müxtəlif çalarlarda qəhvəyi və boz işarələrlə örtülüdür. Ayaqları sarı və ya narıncı rəngdədir, tünd dırnaqları var və erkəklər kimi qanadlarında mavi zolaq var.&lt;ref name=dad&gt;[http://dad.fao.org/cgi-bin/EfabisWeb.cgi?sid=f74fbceadf7ea2902896d8c3e91c5a3a,reportsreport8a_50006330 Breed data sheet: Appleyard/United Kingdom]. Domestic Animal Diversity Information System of the Food and Agriculture Organization of the United Nations. Accessed March 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=dad2&gt;[http://dad.fao.org/cgi-bin/EfabisWeb.cgi?sid=f74fbceadf7ea2902896d8c3e91c5a3a,reportsreport8a_50006331 Breed data sheet: Appleyard Bantam/United Kingdom]. Domestic Animal Diversity Information System of the Food and Agriculture Organization of the United Nations. Accessed March 2017.&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
== Xarici keçidlər ==
{{Vikianbar kateqoriyası|Silver Appleyard}}
{{taksonbar}}
{{Xarici keçidlər}}
[[Kateqoriya:Əlifba sırasına görə heyvanlar]]
[[Kateqoriya:Avrasiya quşları]]
[[Kateqoriya:Ördəklər]]</text>
      <sha1>9labkhdcr8wz3d5w0j6e55xsaw82ber</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Süleyman ibn Əbdülməlik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>931752</id>
    <revision>
      <id>9041840</id>
      <parentid>8905621</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:32:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* İrsi və Mirası */</comment>
      <origin>9041840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3668" sha1="hfipy0fkc0n5544mizxejcdaxq1vs6z" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəklin izahı=''Süleyman ibn Əbdülməlik dövrünə aid qızıl dinarlar''}}
'''Əbu Əyyub Süleyman ibn Əbdülməlik ibn Mərvan ibn əl-Həkəm əl-Əməvi''' ({{dil-ar|سليمان بن عبد المالك}}; {{DVTY}}) — Əməvilərin yeddinci, Mərvanilərin dördüncü xəlifəsi.

== Həyatı ==
Hicri 55-ci (675) ildə Mədinədə doğulub. Atası xəlifə [[Əbdülməlik ibn Mərvan]], anası Qətəfan qəbiləsindən Vəlladə bint Abbasdır. Uşaqlıq illərinin bir hissəsini çöldə, dayılarının yanında keçirdi.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bəlazuri |title=Ənsab |volume=VIII |pages=99 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Sonra qardaşları Vəlid və Məsləmə ilə birlikdə Dəməşqdə xüsusi müəllimlərdən dərs aldı. Atası onun təhsil və əxlaqına ciddi nəzarət edirdi.

Hicri 81-ci (701) ildə həcc əmiri, hicri 85-ci (704) ildə isə qardaşı Vəlidin vəfatından sonra vəliəhd təyin edildi. Vəlidin dövründə Fələstin hərbi vilayətinin (Cündi-Fələstən) valisi idi. Burada [[Qüds|Qüdsə]] 45 km-lik məsafədə Rəmlə şəhərinin əsasını qoydu və siyasi mərkəzinə çevirdi.

Hicri 90-cı (709) ildə həbsdən qaçıb, ona sığınan Yezid ibn Mühləbi əfv edilməsinə nail oldu.

Hicri 96-cı (715) ildə qardaşı [[I Vəlid|Vəlid]] ölən zaman Qüdsdə xəlifə elan edildi. Xəlifə olduqdan sonra ümumi əfv elan etdi, sürgündə olanlara qayıdış icazəsi verdi, əsirləri azad etdirdi. Namazların vaxtında qılınmasına nəzarət etdi. Bu səbəbdən ona &quot;miftəhül-xeyr&quot; ({{dil-ar|مفتاح الخير}}; {{dil-az|xeyirin açarı}}) ləqəbi verildi. Həccac ibn Yusifin tərəfdarlarını və bir çox valiləri vəzifədən uzaqlaşdırdı, bəzilərini cəzalandırdı. Qardaşı Məsləməni 100 minlik ordu ilə [[Konstantinopol|Konstantinopola]] hərbi yürüşə göndərdi. Ordu hicri 97-ci (Eylül 715) ildə Dəbikdən yürüşə başladı. Lakin mühasirə uğursuz oldu. Öz oğlanları (Əyyub və Davud) gənc yaşda öldüyü üçün vəliəhdlik məsələsini dəyişdi. Məsləhətçisi Rəcə ibn Həyvanın təklifi ilə [[Ömər ibn Əbdüləziz|Ömər ibn Əbdüləzizi]] vəliəhd, Yezidi isə ikinci vəliəhd elan etdi. Cürcan və Təbəristan ələ keçirildi.

Süleyman, hələ Konstantinopol mühasirəsinin davam etdiyi günlərdə, hicri 99-cu (22 və ya 24 sentyabr 717) ildə, dünyasını dəyişdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=İsmail |first=Yiğit |date=2010 |title=Suleyman b. Abdulmelik |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912220655/https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |archive-date=2025-09-12 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi |access-date=2025-09-07 }}&lt;/ref&gt;

== İrsi və mirası ==
O, dövlətin maraqlarını deyil, şəxsi münasibətləri əsas götürərək bəzi sadiq dövlət adamlarını cəzalandırdığı üçün tənqid olunmuşdur. Lüks həyat tərzinə, bahalı və naxışlı paltar geyməyə həvəskar olmuş, yemək-içimə düşkünlüyü ilə də tanınmışdır. Onun dövrü Əməvilərdə durğunluq mərhələsinin başlanğıcı sayılır. Bu dövrdə din alimlərinin nüfuzu artmış, xüsusilə [[Ömər ibn Əbdüləziz]] və Rəcə ibn Həyvanın rolu güclənmişdir. Onun xəlifəlik dövrü Rəmlə şəhərinin inşası, Nil çayında &quot;əl-Miqyasul-kəbir&quot; ({{dil-ar|المقياس الكبير}}) adlı suölçən qurğunun düzəldilməsi, [[Böyük Hələb məscidi|Böyük Hələb məscidinin]] tamamlanması ilə yadda qalmışdır.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== İstinadlar ==</text>
      <sha1>hfipy0fkc0n5544mizxejcdaxq1vs6z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041841</id>
      <parentid>9041840</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:33:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* İstinadlar */</comment>
      <origin>9041841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3692" sha1="a0ciy57nrz352r4nxotgdwcx7d0vw1z" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəklin izahı=''Süleyman ibn Əbdülməlik dövrünə aid qızıl dinarlar''}}
'''Əbu Əyyub Süleyman ibn Əbdülməlik ibn Mərvan ibn əl-Həkəm əl-Əməvi''' ({{dil-ar|سليمان بن عبد المالك}}; {{DVTY}}) — Əməvilərin yeddinci, Mərvanilərin dördüncü xəlifəsi.

== Həyatı ==
Hicri 55-ci (675) ildə Mədinədə doğulub. Atası xəlifə [[Əbdülməlik ibn Mərvan]], anası Qətəfan qəbiləsindən Vəlladə bint Abbasdır. Uşaqlıq illərinin bir hissəsini çöldə, dayılarının yanında keçirdi.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[Bəlazuri]] |title=[[Ənsabül-Əşrəf]] |volume=VIII |pages=99 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Sonra qardaşları Vəlid və Məsləmə ilə birlikdə Dəməşqdə xüsusi müəllimlərdən dərs aldı. Atası onun təhsil və əxlaqına ciddi nəzarət edirdi.

Hicri 81-ci (701) ildə həcc əmiri, hicri 85-ci (704) ildə isə qardaşı Vəlidin vəfatından sonra vəliəhd təyin edildi. Vəlidin dövründə Fələstin hərbi vilayətinin (Cündi-Fələstən) valisi idi. Burada [[Qüds|Qüdsə]] 45 km-lik məsafədə Rəmlə şəhərinin əsasını qoydu və siyasi mərkəzinə çevirdi.

Hicri 90-cı (709) ildə həbsdən qaçıb, ona sığınan Yezid ibn Mühləbi əfv edilməsinə nail oldu.

Hicri 96-cı (715) ildə qardaşı [[I Vəlid|Vəlid]] ölən zaman Qüdsdə xəlifə elan edildi. Xəlifə olduqdan sonra ümumi əfv elan etdi, sürgündə olanlara qayıdış icazəsi verdi, əsirləri azad etdirdi. Namazların vaxtında qılınmasına nəzarət etdi. Bu səbəbdən ona &quot;miftəhül-xeyr&quot; ({{dil-ar|مفتاح الخير}}; {{dil-az|xeyirin açarı}}) ləqəbi verildi. Həccac ibn Yusifin tərəfdarlarını və bir çox valiləri vəzifədən uzaqlaşdırdı, bəzilərini cəzalandırdı. Qardaşı Məsləməni 100 minlik ordu ilə [[Konstantinopol|Konstantinopola]] hərbi yürüşə göndərdi. Ordu hicri 97-ci (Eylül 715) ildə Dəbikdən yürüşə başladı. Lakin mühasirə uğursuz oldu. Öz oğlanları (Əyyub və Davud) gənc yaşda öldüyü üçün vəliəhdlik məsələsini dəyişdi. Məsləhətçisi Rəcə ibn Həyvanın təklifi ilə [[Ömər ibn Əbdüləziz|Ömər ibn Əbdüləzizi]] vəliəhd, Yezidi isə ikinci vəliəhd elan etdi. Cürcan və Təbəristan ələ keçirildi.

Süleyman, hələ Konstantinopol mühasirəsinin davam etdiyi günlərdə, hicri 99-cu (22 və ya 24 sentyabr 717) ildə, dünyasını dəyişdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=İsmail |first=Yiğit |date=2010 |title=Suleyman b. Abdulmelik |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912220655/https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |archive-date=2025-09-12 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |access-date=2025-09-07 }}&lt;/ref&gt;

== İrsi və mirası ==
O, dövlətin maraqlarını deyil, şəxsi münasibətləri əsas götürərək bəzi sadiq dövlət adamlarını cəzalandırdığı üçün tənqid olunmuşdur. Lüks həyat tərzinə, bahalı və naxışlı paltar geyməyə həvəskar olmuş, yemək-içimə düşkünlüyü ilə də tanınmışdır. Onun dövrü Əməvilərdə durğunluq mərhələsinin başlanğıcı sayılır. Bu dövrdə din alimlərinin nüfuzu artmış, xüsusilə [[Ömər ibn Əbdüləziz]] və Rəcə ibn Həyvanın rolu güclənmişdir. Onun xəlifəlik dövrü Rəmlə şəhərinin inşası, Nil çayında &quot;əl-Miqyasul-kəbir&quot; ({{dil-ar|المقياس الكبير}}) adlı suölçən qurğunun düzəldilməsi, [[Böyük Hələb məscidi|Böyük Hələb məscidinin]] tamamlanması ilə yadda qalmışdır.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== İstinadlar ==</text>
      <sha1>a0ciy57nrz352r4nxotgdwcx7d0vw1z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041889</id>
      <parentid>9041841</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:33:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9041889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3846" sha1="4mig2xwprra3yow4z92bfqhjfecmtgr" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəklin izahı=''Süleyman ibn Əbdülməlik dövrünə aid qızıl dinarlar''}}
'''Əbu Əyyub Süleyman ibn Əbdülməlik ibn Mərvan ibn əl-Həkəm əl-Əməvi''' ({{dil-ar|سليمان بن عبد المالك}}; {{DVTY}}) — [[Əməvilər xilafəti|Əməvilərin]] yeddinci, Mərvanilərin dördüncü xəlifəsi.

== Həyatı ==
Hicri 55-ci (675) ildə [[Mədinə|Mədinədə]] doğulub. Atası xəlifə [[Əbdülməlik ibn Mərvan]], anası [[Qətafan|Qətəfan]] qəbiləsindən Vəlladə bint Abbasdır. Uşaqlıq illərinin bir hissəsini çöldə, dayılarının yanında keçirdi.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[Bəlazuri]] |title=[[Ənsabül-Əşrəf]] |volume=VIII |pages=99 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Sonra qardaşları Vəlid və Məsləmə ilə birlikdə [[Dəməşq|Dəməşqdə]] xüsusi müəllimlərdən dərs aldı. Atası onun təhsil və əxlaqına ciddi nəzarət edirdi.

Hicri 81-ci (701) ildə həcc əmiri, hicri 85-ci (704) ildə isə qardaşı [[I Vəlid|Vəlidin]] vəfatından sonra vəliəhd təyin edildi. Vəlidin dövründə Fələstin hərbi vilayətinin (Cündi-Fələstən) valisi idi. Burada [[Qüds|Qüdsə]] 45 km-lik məsafədə Rəmlə şəhərinin əsasını qoydu və siyasi mərkəzinə çevirdi.

Hicri 90-cı (709) ildə həbsdən qaçıb, ona sığınan Yezid ibn Mühləbi əfv edilməsinə nail oldu.

Hicri 96-cı (715) ildə qardaşı [[I Vəlid|Vəlid]] ölən zaman Qüdsdə xəlifə elan edildi. Xəlifə olduqdan sonra ümumi əfv elan etdi, sürgündə olanlara qayıdış icazəsi verdi, əsirləri azad etdirdi. Namazların vaxtında qılınmasına nəzarət etdi. Bu səbəbdən ona &quot;miftəhül-xeyr&quot; ({{dil-ar|مفتاح الخير}}; {{dil-az|xeyirin açarı}}) ləqəbi verildi. [[Həccac ibn Yusif|Həccac ibn Yusifin]] tərəfdarlarını və bir çox valiləri vəzifədən uzaqlaşdırdı, bəzilərini cəzalandırdı. Qardaşı Məsləməni 100 minlik ordu ilə [[Konstantinopol|Konstantinopola]] hərbi yürüşə göndərdi. Ordu hicri 97-ci (sentyabr 715) ildə Dəbikdən yürüşə başladı. Lakin mühasirə uğursuz oldu. Öz oğlanları (Əyyub və Davud) gənc yaşda öldüyü üçün vəliəhdlik məsələsini dəyişdi. Məsləhətçisi Rəcə ibn Həyvanın təklifi ilə [[Ömər ibn Əbdüləziz|Ömər ibn Əbdüləzizi]] vəliəhd, [[II Yezid ibn Əbdülməlik|Yezidi]] isə ikinci vəliəhd elan etdi. Cürcan və Təbəristan ələ keçirildi.

Süleyman, hələ [[Konstantinopol]] mühasirəsinin davam etdiyi günlərdə, hicri 99-cu (22 və ya 24 sentyabr 717) ildə, dünyasını dəyişdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=İsmail |first=Yiğit |date=2010 |title=Suleyman b. Abdulmelik |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912220655/https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |archive-date=2025-09-12 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |access-date=2025-09-07 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== İrsi və mirası ==
O, dövlətin maraqlarını deyil, şəxsi münasibətləri əsas götürərək bəzi sadiq dövlət adamlarını cəzalandırdığı üçün tənqid olunmuşdur. Lüks həyat tərzinə, bahalı və naxışlı paltar geyməyə həvəskar olmuş, yemək-içimə düşkünlüyü ilə də tanınmışdır. Onun dövrü Əməvilərdə durğunluq mərhələsinin başlanğıcı sayılır. Bu dövrdə din alimlərinin nüfuzu artmış, xüsusilə [[Ömər ibn Əbdüləziz]] və Rəcə ibn Həyvanın rolu güclənmişdir. Onun xəlifəlik dövrü Rəmlə şəhərinin inşası, [[Nil]] çayında &quot;əl-Miqyasul-kəbir&quot; ({{dil-ar|المقياس الكبير}}) adlı suölçən qurğunun düzəldilməsi, [[Böyük Hələb məscidi|Böyük Hələb məscidinin]] tamamlanması ilə yadda qalmışdır.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== İstinadlar ==</text>
      <sha1>4mig2xwprra3yow4z92bfqhjfecmtgr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041893</id>
      <parentid>9041889</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:36:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* İstinadlar */</comment>
      <origin>9041893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3910" sha1="fbxe1ompzlpxn403dqss60c4byitqi9" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəklin izahı=''Süleyman ibn Əbdülməlik dövrünə aid qızıl dinarlar''}}
'''Əbu Əyyub Süleyman ibn Əbdülməlik ibn Mərvan ibn əl-Həkəm əl-Əməvi''' ({{dil-ar|سليمان بن عبد المالك}}; {{DVTY}}) — [[Əməvilər xilafəti|Əməvilərin]] yeddinci, Mərvanilərin dördüncü xəlifəsi.

== Həyatı ==
Hicri 55-ci (675) ildə [[Mədinə|Mədinədə]] doğulub. Atası xəlifə [[Əbdülməlik ibn Mərvan]], anası [[Qətafan|Qətəfan]] qəbiləsindən Vəlladə bint Abbasdır. Uşaqlıq illərinin bir hissəsini çöldə, dayılarının yanında keçirdi.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[Bəlazuri]] |title=[[Ənsabül-Əşrəf]] |volume=VIII |pages=99 |language=ar|year=1996|location=[[Beyrut]]}}&lt;/ref&gt; Sonra qardaşları Vəlid və Məsləmə ilə birlikdə [[Dəməşq|Dəməşqdə]] xüsusi müəllimlərdən dərs aldı. Atası onun təhsil və əxlaqına ciddi nəzarət edirdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hicri 81-ci (701) ildə həcc əmiri, hicri 85-ci (704) ildə isə qardaşı [[I Vəlid|Vəlidin]] vəfatından sonra vəliəhd təyin edildi. Vəlidin dövründə Fələstin hərbi vilayətinin (Cündi-Fələstən) valisi idi. Burada [[Qüds|Qüdsə]] 45 km-lik məsafədə Rəmlə şəhərinin əsasını qoydu və siyasi mərkəzinə çevirdi.

Hicri 90-cı (709) ildə həbsdən qaçıb, ona sığınan Yezid ibn Mühləbi əfv edilməsinə nail oldu.

Hicri 96-cı (715) ildə qardaşı [[I Vəlid|Vəlid]] ölən zaman Qüdsdə xəlifə elan edildi. Xəlifə olduqdan sonra ümumi əfv elan etdi, sürgündə olanlara qayıdış icazəsi verdi, əsirləri azad etdirdi. Namazların vaxtında qılınmasına nəzarət etdi. Bu səbəbdən ona &quot;miftəhül-xeyr&quot; ({{dil-ar|مفتاح الخير}}; {{dil-az|xeyirin açarı}}) ləqəbi verildi. [[Həccac ibn Yusif|Həccac ibn Yusifin]] tərəfdarlarını və bir çox valiləri vəzifədən uzaqlaşdırdı, bəzilərini cəzalandırdı. Qardaşı Məsləməni 100 minlik ordu ilə [[Konstantinopol|Konstantinopola]] hərbi yürüşə göndərdi. Ordu hicri 97-ci (sentyabr 715) ildə Dəbikdən yürüşə başladı. Lakin mühasirə uğursuz oldu. Öz oğlanları (Əyyub və Davud) gənc yaşda öldüyü üçün vəliəhdlik məsələsini dəyişdi. Məsləhətçisi Rəcə ibn Həyvanın təklifi ilə [[Ömər ibn Əbdüləziz|Ömər ibn Əbdüləzizi]] vəliəhd, [[II Yezid ibn Əbdülməlik|Yezidi]] isə ikinci vəliəhd elan etdi. Cürcan və Təbəristan ələ keçirildi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Süleyman, hələ [[Konstantinopol]] mühasirəsinin davam etdiyi günlərdə, hicri 99-cu (22 və ya 24 sentyabr 717) ildə, dünyasını dəyişdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=İsmail |first=Yiğit |date=2010 |title=Suleyman b. Abdulmelik |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912220655/https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |archive-date=2025-09-12 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |access-date=2025-09-07 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== İrsi və mirası ==
O, dövlətin maraqlarını deyil, şəxsi münasibətləri əsas götürərək bəzi sadiq dövlət adamlarını cəzalandırdığı üçün tənqid olunmuşdur. Lüks həyat tərzinə, bahalı və naxışlı paltar geyməyə həvəskar olmuş, yemək-içimə düşkünlüyü ilə də tanınmışdır. Onun dövrü Əməvilərdə durğunluq mərhələsinin başlanğıcı sayılır. Bu dövrdə din alimlərinin nüfuzu artmış, xüsusilə [[Ömər ibn Əbdüləziz]] və Rəcə ibn Həyvanın rolu güclənmişdir. Onun xəlifəlik dövrü Rəmlə şəhərinin inşası, [[Nil]] çayında &quot;əl-Miqyasul-kəbir&quot; ({{dil-ar|المقياس الكبير}}) adlı suölçən qurğunun düzəldilməsi, [[Böyük Hələb məscidi|Böyük Hələb məscidinin]] tamamlanması ilə yadda qalmışdır.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== İstinadlar ==</text>
      <sha1>fbxe1ompzlpxn403dqss60c4byitqi9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042093</id>
      <parentid>9041893</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:39:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9042093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3937" sha1="90yvgrj241s7j6fdi25o603137dul2b" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəklin izahı=''Süleyman ibn Əbdülməlik dövrünə aid qızıl dinarlar''}}
'''Əbu Əyyub Süleyman ibn Əbdülməlik ibn Mərvan ibn əl-Həkəm əl-Əməvi''' ({{dil-ar|سليمان بن عبد المالك}}; {{DVTY}}) — [[Əməvilər xilafəti|Əməvilərin]] yeddinci, Mərvanilərin dördüncü xəlifəsi.

== Həyatı ==
Hicri 55-ci (675) ildə [[Mədinə|Mədinədə]] doğulub. Atası xəlifə [[Əbdülməlik ibn Mərvan]], anası [[Qətafan|Qətəfan]] qəbiləsindən Vəlladə bint Abbasdır. [[Bəlazuri]] bildirir ki, uşaqlıq illərinin bir hissəsini çöldə, dayılarının yanında keçirdi.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[Bəlazuri]] |title=[[Ənsabül-Əşrəf]] |volume=VIII |pages=99 |language=ar|year=1996|location=[[Beyrut]]}}&lt;/ref&gt; Sonra qardaşları Vəlid və Məsləmə ilə birlikdə [[Dəməşq|Dəməşqdə]] xüsusi müəllimlərdən dərs aldı. Atası onun təhsil və əxlaqına ciddi nəzarət edirdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hicri 81-ci (701) ildə həcc əmiri, hicri 85-ci (704) ildə isə qardaşı [[I Vəlid|Vəlidin]] vəfatından sonra vəliəhd təyin edildi. Vəlidin dövründə Fələstin hərbi vilayətinin (Cündi-Fələstən) valisi idi. Burada [[Qüds|Qüdsə]] 45 km-lik məsafədə Rəmlə şəhərinin əsasını qoydu və siyasi mərkəzinə çevirdi.

Hicri 90-cı (709) ildə həbsdən qaçıb, ona sığınan Yezid ibn Mühləbi əfv edilməsinə nail oldu.

Hicri 96-cı (715) ildə qardaşı [[I Vəlid|Vəlid]] ölən zaman Qüdsdə xəlifə elan edildi. Xəlifə olduqdan sonra ümumi əfv elan etdi, sürgündə olanlara qayıdış icazəsi verdi, əsirləri azad etdirdi. Namazların vaxtında qılınmasına nəzarət etdi. Bu səbəbdən ona &quot;miftəhül-xeyr&quot; ({{dil-ar|مفتاح الخير}}; {{dil-az|xeyirin açarı}}) ləqəbi verildi. [[Həccac ibn Yusif|Həccac ibn Yusifin]] tərəfdarlarını və bir çox valiləri vəzifədən uzaqlaşdırdı, bəzilərini cəzalandırdı. Qardaşı Məsləməni 100 minlik ordu ilə [[Konstantinopol|Konstantinopola]] hərbi yürüşə göndərdi. Ordu hicri 97-ci (sentyabr 715) ildə Dəbikdən yürüşə başladı. Lakin mühasirə uğursuz oldu. Öz oğlanları (Əyyub və Davud) gənc yaşda öldüyü üçün vəliəhdlik məsələsini dəyişdi. Məsləhətçisi Rəcə ibn Həyvanın təklifi ilə [[Ömər ibn Əbdüləziz|Ömər ibn Əbdüləzizi]] vəliəhd, [[II Yezid ibn Əbdülməlik|Yezidi]] isə ikinci vəliəhd elan etdi. Cürcan və Təbəristan ələ keçirildi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Süleyman, hələ [[Konstantinopol]] mühasirəsinin davam etdiyi günlərdə, hicri 99-cu (22 və ya 24 sentyabr 717) ildə, dünyasını dəyişdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=İsmail |first=Yiğit |date=2010 |title=Suleyman b. Abdulmelik |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912220655/https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |archive-date=2025-09-12 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |access-date=2025-09-07 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== İrsi və mirası ==
O, dövlətin maraqlarını deyil, şəxsi münasibətləri əsas götürərək bəzi sadiq dövlət adamlarını cəzalandırdığı üçün tənqid olunmuşdur. Lüks həyat tərzinə, bahalı və naxışlı paltar geyməyə həvəskar olmuş, yemək-içimə düşkünlüyü ilə də tanınmışdır. Onun dövrü Əməvilərdə durğunluq mərhələsinin başlanğıcı sayılır. Bu dövrdə din alimlərinin nüfuzu artmış, xüsusilə [[Ömər ibn Əbdüləziz]] və Rəcə ibn Həyvanın rolu güclənmişdir. Onun xəlifəlik dövrü Rəmlə şəhərinin inşası, [[Nil]] çayında &quot;əl-Miqyasul-kəbir&quot; ({{dil-ar|المقياس الكبير}}) adlı suölçən qurğunun düzəldilməsi, [[Böyük Hələb məscidi|Böyük Hələb məscidinin]] tamamlanması ilə yadda qalmışdır.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== İstinadlar ==</text>
      <sha1>90yvgrj241s7j6fdi25o603137dul2b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042105</id>
      <parentid>9042093</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Həyatı */</comment>
      <origin>9042105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4394" sha1="28b99a4ylnxi1py15w6puytkfalru1w" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəklin izahı=''Süleyman ibn Əbdülməlik dövrünə aid qızıl dinarlar''}}
'''Əbu Əyyub Süleyman ibn Əbdülməlik ibn Mərvan ibn əl-Həkəm əl-Əməvi''' ({{dil-ar|سليمان بن عبد المالك}}; {{DVTY}}) — [[Əməvilər xilafəti|Əməvilərin]] yeddinci, Mərvanilərin dördüncü xəlifəsi.

== Həyatı ==
Hicri 55-ci və ya 60-cı&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Yüksel |first=Mücahit |date=2016 |title=Süleyman b. Abdülmelik dönemine ilişkin bazi tespitler |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |journal=Mütefekkir |language=tr |volume=3 |issue=6 |pages=427-444 |archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |archive-date=2026-08-20}}&lt;/ref&gt; (675 və ya 679&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;) ildə [[Mədinə|Mədinədə]] doğulub. Atası xəlifə [[Əbdülməlik ibn Mərvan]], anası [[Qətafan|Qətəfan]] qəbiləsindən Vəlladə bint Abbasdır.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Bəlazuri]] bildirir ki, uşaqlıq illərinin bir hissəsini çöldə, dayılarının yanında keçirdi.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[Bəlazuri]] |title=[[Ənsabül-Əşrəf]] |volume=VIII |pages=99 |language=ar|year=1996|location=[[Beyrut]]}}&lt;/ref&gt; Sonra qardaşları Vəlid və Məsləmə ilə birlikdə [[Dəməşq|Dəməşqdə]] xüsusi müəllimlərdən dərs aldı. Atası onun təhsil və əxlaqına ciddi nəzarət edirdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hicri 81-ci (701) ildə həcc əmiri, hicri 85-ci (704) ildə isə qardaşı [[I Vəlid|Vəlidin]] vəfatından sonra vəliəhd təyin edildi. Vəlidin dövründə Fələstin hərbi vilayətinin (Cündi-Fələstən) valisi idi. Burada [[Qüds|Qüdsə]] 45 km-lik məsafədə Rəmlə şəhərinin əsasını qoydu və siyasi mərkəzinə çevirdi.

Hicri 90-cı (709) ildə həbsdən qaçıb, ona sığınan [[Yezid ibn Mühəlləb|Yezid ibn Mühəlləbi]] əfv edilməsinə nail oldu.

Hicri 96-cı (715) ildə qardaşı [[I Vəlid|Vəlid]] ölən zaman Qüdsdə xəlifə elan edildi. Xəlifə olduqdan sonra ümumi əfv elan etdi, sürgündə olanlara qayıdış icazəsi verdi, əsirləri azad etdirdi. Namazların vaxtında qılınmasına nəzarət etdi. Bu səbəbdən ona &quot;miftəhül-xeyr&quot; ({{dil-ar|مفتاح الخير}}; {{dil-az|xeyirin açarı}}) ləqəbi verildi. [[Həccac ibn Yusif|Həccac ibn Yusifin]] tərəfdarlarını və bir çox valiləri vəzifədən uzaqlaşdırdı, bəzilərini cəzalandırdı. Qardaşı Məsləməni 100 minlik ordu ilə [[Konstantinopol|Konstantinopola]] hərbi yürüşə göndərdi. Ordu hicri 97-ci (sentyabr 715) ildə Dəbikdən yürüşə başladı. Lakin mühasirə uğursuz oldu. Öz oğlanları (Əyyub və Davud) gənc yaşda öldüyü üçün vəliəhdlik məsələsini dəyişdi. Məsləhətçisi Rəcə ibn Həyvanın təklifi ilə [[Ömər ibn Əbdüləziz|Ömər ibn Əbdüləzizi]] vəliəhd, [[II Yezid ibn Əbdülməlik|Yezidi]] isə ikinci vəliəhd elan etdi. Cürcan və Təbəristan ələ keçirildi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Süleyman, hələ [[Konstantinopol]] mühasirəsinin davam etdiyi günlərdə, hicri 99-cu (22 və ya 24 sentyabr 717) ildə, dünyasını dəyişdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=İsmail |first=Yiğit |date=2010 |title=Suleyman b. Abdulmelik |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912220655/https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |archive-date=2025-09-12 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |access-date=2025-09-07 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== İrsi və mirası ==
O, dövlətin maraqlarını deyil, şəxsi münasibətləri əsas götürərək bəzi sadiq dövlət adamlarını cəzalandırdığı üçün tənqid olunmuşdur. Lüks həyat tərzinə, bahalı və naxışlı paltar geyməyə həvəskar olmuş, yemək-içimə düşkünlüyü ilə də tanınmışdır. Onun dövrü Əməvilərdə durğunluq mərhələsinin başlanğıcı sayılır. Bu dövrdə din alimlərinin nüfuzu artmış, xüsusilə [[Ömər ibn Əbdüləziz]] və Rəcə ibn Həyvanın rolu güclənmişdir. Onun xəlifəlik dövrü Rəmlə şəhərinin inşası, [[Nil]] çayında &quot;əl-Miqyasul-kəbir&quot; ({{dil-ar|المقياس الكبير}}) adlı suölçən qurğunun düzəldilməsi, [[Böyük Hələb məscidi|Böyük Hələb məscidinin]] tamamlanması ilə yadda qalmışdır.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== İstinadlar ==</text>
      <sha1>28b99a4ylnxi1py15w6puytkfalru1w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042109</id>
      <parentid>9042105</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:45:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* İstinadlar */</comment>
      <origin>9042109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4447" sha1="jrpuwpuq7qj8ae8tx6210bwpy6d4wu3" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəklin izahı=''Süleyman ibn Əbdülməlik dövrünə aid qızıl dinarlar''}}
'''Əbu Əyyub Süleyman ibn Əbdülməlik ibn Mərvan ibn əl-Həkəm əl-Əməvi''' ({{dil-ar|سليمان بن عبد المالك}}; {{DVTY}}) — [[Əməvilər xilafəti|Əməvilərin]] yeddinci, Mərvanilərin dördüncü xəlifəsi.

== Həyatı ==
Hicri 55-ci və ya 60-cı&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Yüksel |first=Mücahit |date=2016 |title=Süleyman b. Abdülmelik dönemine ilişkin bazi tespitler |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |journal=Mütefekkir |language=tr |volume=3 |issue=6 |pages=427-444 |archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |archive-date=2026-08-20}}&lt;/ref&gt; (675 və ya 679&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;) ildə [[Mədinə|Mədinədə]] doğulub. Atası xəlifə [[Əbdülməlik ibn Mərvan]], anası [[Qətafan|Qətəfan]] qəbiləsindən Vəlladə bint Abbasdır.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Bəlazuri]] bildirir ki, uşaqlıq illərinin bir hissəsini çöldə, dayılarının yanında keçirdi.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[Bəlazuri]] |title=[[Ənsabül-Əşrəf]] |volume=VIII |pages=99 |language=ar|year=1996|location=[[Beyrut]]}}&lt;/ref&gt; Sonra qardaşları Vəlid və Məsləmə ilə birlikdə [[Dəməşq|Dəməşqdə]] xüsusi müəllimlərdən dərs aldı. Atası onun təhsil və əxlaqına ciddi nəzarət edirdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hicri 81-ci (701) ildə həcc əmiri, hicri 85-ci (704) ildə isə qardaşı [[I Vəlid|Vəlidin]] vəfatından sonra vəliəhd təyin edildi. Vəlidin dövründə Fələstin hərbi vilayətinin (Cündi-Fələstən) valisi idi. Burada [[Qüds|Qüdsə]] 45 km-lik məsafədə Rəmlə şəhərinin əsasını qoydu və siyasi mərkəzinə çevirdi.

Hicri 90-cı (709) ildə həbsdən qaçıb, ona sığınan [[Yezid ibn Mühəlləb|Yezid ibn Mühəlləbi]] əfv edilməsinə nail oldu.

Hicri 96-cı (715) ildə qardaşı [[I Vəlid|Vəlid]] ölən zaman Qüdsdə xəlifə elan edildi. Xəlifə olduqdan sonra ümumi əfv elan etdi, sürgündə olanlara qayıdış icazəsi verdi, əsirləri azad etdirdi. Namazların vaxtında qılınmasına nəzarət etdi. Bu səbəbdən ona &quot;miftəhül-xeyr&quot; ({{dil-ar|مفتاح الخير}}; {{dil-az|xeyirin açarı}}) ləqəbi verildi. [[Həccac ibn Yusif|Həccac ibn Yusifin]] tərəfdarlarını və bir çox valiləri vəzifədən uzaqlaşdırdı, bəzilərini cəzalandırdı. Qardaşı Məsləməni 100 minlik ordu ilə [[Konstantinopol|Konstantinopola]] hərbi yürüşə göndərdi. Ordu hicri 97-ci (sentyabr 715) ildə Dəbikdən yürüşə başladı. Lakin mühasirə uğursuz oldu. Öz oğlanları (Əyyub və Davud) gənc yaşda öldüyü üçün vəliəhdlik məsələsini dəyişdi. Məsləhətçisi Rəcə ibn Həyvanın təklifi ilə [[Ömər ibn Əbdüləziz|Ömər ibn Əbdüləzizi]] vəliəhd, [[II Yezid ibn Əbdülməlik|Yezidi]] isə ikinci vəliəhd elan etdi. Cürcan və Təbəristan ələ keçirildi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Süleyman, hələ [[Konstantinopol]] mühasirəsinin davam etdiyi günlərdə, hicri 99-cu (22 və ya 24 sentyabr 717) ildə, dünyasını dəyişdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=İsmail |first=Yiğit |date=2010 |title=Suleyman b. Abdulmelik |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912220655/https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |archive-date=2025-09-12 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |access-date=2025-09-07 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== İrsi və mirası ==
O, dövlətin maraqlarını deyil, şəxsi münasibətləri əsas götürərək bəzi sadiq dövlət adamlarını cəzalandırdığı üçün tənqid olunmuşdur. Lüks həyat tərzinə, bahalı və naxışlı paltar geyməyə həvəskar olmuş, yemək-içimə düşkünlüyü ilə də tanınmışdır. Onun dövrü Əməvilərdə durğunluq mərhələsinin başlanğıcı sayılır. Bu dövrdə din alimlərinin nüfuzu artmış, xüsusilə [[Ömər ibn Əbdüləziz]] və Rəcə ibn Həyvanın rolu güclənmişdir. Onun xəlifəlik dövrü Rəmlə şəhərinin inşası, [[Nil]] çayında &quot;əl-Miqyasul-kəbir&quot; ({{dil-ar|المقياس الكبير}}) adlı suölçən qurğunun düzəldilməsi, [[Böyük Hələb məscidi|Böyük Hələb məscidinin]] tamamlanması ilə yadda qalmışdır.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Mənbə ==

=== İstinadlar ===
&lt;references /&gt;

=== Ədəbiyyat ===</text>
      <sha1>jrpuwpuq7qj8ae8tx6210bwpy6d4wu3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042111</id>
      <parentid>9042109</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:46:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ədəbiyyat */ [[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9042111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4798" sha1="amp2ds4qm9diicykk05y76648p1m3xf" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəklin izahı=''Süleyman ibn Əbdülməlik dövrünə aid qızıl dinarlar''}}
'''Əbu Əyyub Süleyman ibn Əbdülməlik ibn Mərvan ibn əl-Həkəm əl-Əməvi''' ({{dil-ar|سليمان بن عبد المالك}}; {{DVTY}}) — [[Əməvilər xilafəti|Əməvilərin]] yeddinci, Mərvanilərin dördüncü xəlifəsi.

== Həyatı ==
Hicri 55-ci və ya 60-cı&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Yüksel |first=Mücahit |date=2016 |title=Süleyman b. Abdülmelik dönemine ilişkin bazi tespitler |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |journal=Mütefekkir |language=tr |volume=3 |issue=6 |pages=427-444 |archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |archive-date=2026-08-20}}&lt;/ref&gt; (675 və ya 679&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;) ildə [[Mədinə|Mədinədə]] doğulub. Atası xəlifə [[Əbdülməlik ibn Mərvan]], anası [[Qətafan|Qətəfan]] qəbiləsindən Vəlladə bint Abbasdır.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Bəlazuri]] bildirir ki, uşaqlıq illərinin bir hissəsini çöldə, dayılarının yanında keçirdi.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[Bəlazuri]] |title=[[Ənsabül-Əşrəf]] |volume=VIII |pages=99 |language=ar|year=1996|location=[[Beyrut]]}}&lt;/ref&gt; Sonra qardaşları Vəlid və Məsləmə ilə birlikdə [[Dəməşq|Dəməşqdə]] xüsusi müəllimlərdən dərs aldı. Atası onun təhsil və əxlaqına ciddi nəzarət edirdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hicri 81-ci (701) ildə həcc əmiri, hicri 85-ci (704) ildə isə qardaşı [[I Vəlid|Vəlidin]] vəfatından sonra vəliəhd təyin edildi. Vəlidin dövründə Fələstin hərbi vilayətinin (Cündi-Fələstən) valisi idi. Burada [[Qüds|Qüdsə]] 45 km-lik məsafədə Rəmlə şəhərinin əsasını qoydu və siyasi mərkəzinə çevirdi.

Hicri 90-cı (709) ildə həbsdən qaçıb, ona sığınan [[Yezid ibn Mühəlləb|Yezid ibn Mühəlləbi]] əfv edilməsinə nail oldu.

Hicri 96-cı (715) ildə qardaşı [[I Vəlid|Vəlid]] ölən zaman Qüdsdə xəlifə elan edildi. Xəlifə olduqdan sonra ümumi əfv elan etdi, sürgündə olanlara qayıdış icazəsi verdi, əsirləri azad etdirdi. Namazların vaxtında qılınmasına nəzarət etdi. Bu səbəbdən ona &quot;miftəhül-xeyr&quot; ({{dil-ar|مفتاح الخير}}; {{dil-az|xeyirin açarı}}) ləqəbi verildi. [[Həccac ibn Yusif|Həccac ibn Yusifin]] tərəfdarlarını və bir çox valiləri vəzifədən uzaqlaşdırdı, bəzilərini cəzalandırdı. Qardaşı Məsləməni 100 minlik ordu ilə [[Konstantinopol|Konstantinopola]] hərbi yürüşə göndərdi. Ordu hicri 97-ci (sentyabr 715) ildə Dəbikdən yürüşə başladı. Lakin mühasirə uğursuz oldu. Öz oğlanları (Əyyub və Davud) gənc yaşda öldüyü üçün vəliəhdlik məsələsini dəyişdi. Məsləhətçisi Rəcə ibn Həyvanın təklifi ilə [[Ömər ibn Əbdüləziz|Ömər ibn Əbdüləzizi]] vəliəhd, [[II Yezid ibn Əbdülməlik|Yezidi]] isə ikinci vəliəhd elan etdi. Cürcan və Təbəristan ələ keçirildi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Süleyman, hələ [[Konstantinopol]] mühasirəsinin davam etdiyi günlərdə, hicri 99-cu (22 və ya 24 sentyabr 717) ildə, dünyasını dəyişdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=İsmail |first=Yiğit |date=2010 |title=Suleyman b. Abdulmelik |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912220655/https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |archive-date=2025-09-12 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |access-date=2025-09-07 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== İrsi və mirası ==
O, dövlətin maraqlarını deyil, şəxsi münasibətləri əsas götürərək bəzi sadiq dövlət adamlarını cəzalandırdığı üçün tənqid olunmuşdur. Lüks həyat tərzinə, bahalı və naxışlı paltar geyməyə həvəskar olmuş, yemək-içimə düşkünlüyü ilə də tanınmışdır. Onun dövrü Əməvilərdə durğunluq mərhələsinin başlanğıcı sayılır. Bu dövrdə din alimlərinin nüfuzu artmış, xüsusilə [[Ömər ibn Əbdüləziz]] və Rəcə ibn Həyvanın rolu güclənmişdir. Onun xəlifəlik dövrü Rəmlə şəhərinin inşası, [[Nil]] çayında &quot;əl-Miqyasul-kəbir&quot; ({{dil-ar|المقياس الكبير}}) adlı suölçən qurğunun düzəldilməsi, [[Böyük Hələb məscidi|Böyük Hələb məscidinin]] tamamlanması ilə yadda qalmışdır.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Mənbə ==

=== İstinadlar ===
&lt;references /&gt;

=== Ədəbiyyat ===
* {{Cite journal |last=Yüksel |first=Mücahit |date=2016 |title=Süleyman b. Abdülmelik dönemine ilişkin bazi tespitler |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |journal=Mütefekkir |language=tr |volume=3 |issue=6 |pages=427-444 |archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |archive-date=2026-08-20}}</text>
      <sha1>amp2ds4qm9diicykk05y76648p1m3xf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042112</id>
      <parentid>9042111</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:47:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ədəbiyyat */ [[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9042112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4930" sha1="sxgb5c74izdelbdwxkj9885oq1bi2t1" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəklin izahı=''Süleyman ibn Əbdülməlik dövrünə aid qızıl dinarlar''}}
'''Əbu Əyyub Süleyman ibn Əbdülməlik ibn Mərvan ibn əl-Həkəm əl-Əməvi''' ({{dil-ar|سليمان بن عبد المالك}}; {{DVTY}}) — [[Əməvilər xilafəti|Əməvilərin]] yeddinci, Mərvanilərin dördüncü xəlifəsi.

== Həyatı ==
Hicri 55-ci və ya 60-cı&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Yüksel |first=Mücahit |date=2016 |title=Süleyman b. Abdülmelik dönemine ilişkin bazi tespitler |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |journal=Mütefekkir |language=tr |volume=3 |issue=6 |pages=427-444 |archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |archive-date=2026-08-20}}&lt;/ref&gt; (675 və ya 679&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;) ildə [[Mədinə|Mədinədə]] doğulub. Atası xəlifə [[Əbdülməlik ibn Mərvan]], anası [[Qətafan|Qətəfan]] qəbiləsindən Vəlladə bint Abbasdır.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Bəlazuri]] bildirir ki, uşaqlıq illərinin bir hissəsini çöldə, dayılarının yanında keçirdi.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[Bəlazuri]] |title=[[Ənsabül-Əşrəf]] |volume=VIII |pages=99 |language=ar|year=1996|location=[[Beyrut]]}}&lt;/ref&gt; Sonra qardaşları Vəlid və Məsləmə ilə birlikdə [[Dəməşq|Dəməşqdə]] xüsusi müəllimlərdən dərs aldı. Atası onun təhsil və əxlaqına ciddi nəzarət edirdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hicri 81-ci (701) ildə həcc əmiri, hicri 85-ci (704) ildə isə qardaşı [[I Vəlid|Vəlidin]] vəfatından sonra vəliəhd təyin edildi. Vəlidin dövründə Fələstin hərbi vilayətinin (Cündi-Fələstən) valisi idi. Burada [[Qüds|Qüdsə]] 45 km-lik məsafədə Rəmlə şəhərinin əsasını qoydu və siyasi mərkəzinə çevirdi.

Hicri 90-cı (709) ildə həbsdən qaçıb, ona sığınan [[Yezid ibn Mühəlləb|Yezid ibn Mühəlləbi]] əfv edilməsinə nail oldu.

Hicri 96-cı (715) ildə qardaşı [[I Vəlid|Vəlid]] ölən zaman Qüdsdə xəlifə elan edildi. Xəlifə olduqdan sonra ümumi əfv elan etdi, sürgündə olanlara qayıdış icazəsi verdi, əsirləri azad etdirdi. Namazların vaxtında qılınmasına nəzarət etdi. Bu səbəbdən ona &quot;miftəhül-xeyr&quot; ({{dil-ar|مفتاح الخير}}; {{dil-az|xeyirin açarı}}) ləqəbi verildi. [[Həccac ibn Yusif|Həccac ibn Yusifin]] tərəfdarlarını və bir çox valiləri vəzifədən uzaqlaşdırdı, bəzilərini cəzalandırdı. Qardaşı Məsləməni 100 minlik ordu ilə [[Konstantinopol|Konstantinopola]] hərbi yürüşə göndərdi. Ordu hicri 97-ci (sentyabr 715) ildə Dəbikdən yürüşə başladı. Lakin mühasirə uğursuz oldu. Öz oğlanları (Əyyub və Davud) gənc yaşda öldüyü üçün vəliəhdlik məsələsini dəyişdi. Məsləhətçisi Rəcə ibn Həyvanın təklifi ilə [[Ömər ibn Əbdüləziz|Ömər ibn Əbdüləzizi]] vəliəhd, [[II Yezid ibn Əbdülməlik|Yezidi]] isə ikinci vəliəhd elan etdi. Cürcan və Təbəristan ələ keçirildi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Süleyman, hələ [[Konstantinopol]] mühasirəsinin davam etdiyi günlərdə, hicri 99-cu (22 və ya 24 sentyabr 717) ildə, dünyasını dəyişdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=İsmail |first=Yiğit |date=2010 |title=Suleyman b. Abdulmelik |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912220655/https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |archive-date=2025-09-12 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |access-date=2025-09-07 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== İrsi və mirası ==
O, dövlətin maraqlarını deyil, şəxsi münasibətləri əsas götürərək bəzi sadiq dövlət adamlarını cəzalandırdığı üçün tənqid olunmuşdur. Lüks həyat tərzinə, bahalı və naxışlı paltar geyməyə həvəskar olmuş, yemək-içimə düşkünlüyü ilə də tanınmışdır. Onun dövrü Əməvilərdə durğunluq mərhələsinin başlanğıcı sayılır. Bu dövrdə din alimlərinin nüfuzu artmış, xüsusilə [[Ömər ibn Əbdüləziz]] və Rəcə ibn Həyvanın rolu güclənmişdir. Onun xəlifəlik dövrü Rəmlə şəhərinin inşası, [[Nil]] çayında &quot;əl-Miqyasul-kəbir&quot; ({{dil-ar|المقياس الكبير}}) adlı suölçən qurğunun düzəldilməsi, [[Böyük Hələb məscidi|Böyük Hələb məscidinin]] tamamlanması ilə yadda qalmışdır.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Mənbə ==

=== İstinadlar ===
&lt;references /&gt;

=== Ədəbiyyat ===
* {{Cite journal |last=Yüksel |first=Mücahit |date=2016 |title=Süleyman b. Abdülmelik dönemine ilişkin bazi tespitler |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |journal=Mütefekkir |language=tr |volume=3 |issue=6 |pages=427-444 |archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |archive-date=2026-08-20}}
* {{Cite book |last=[[Bəlazuri]] |title=[[Ənsabül-Əşrəf]] |volume=VIII |pages=99 |language=ar|year=1996|location=[[Beyrut]]}}</text>
      <sha1>sxgb5c74izdelbdwxkj9885oq1bi2t1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042117</id>
      <parentid>9042112</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:52:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ədəbiyyat */</comment>
      <origin>9042117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5306" sha1="fg98yjat81ryogfi1aczq0qhoh5tzmf" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəklin izahı=''Süleyman ibn Əbdülməlik dövrünə aid qızıl dinarlar''}}
'''Əbu Əyyub Süleyman ibn Əbdülməlik ibn Mərvan ibn əl-Həkəm əl-Əməvi''' ({{dil-ar|سليمان بن عبد المالك}}; {{DVTY}}) — [[Əməvilər xilafəti|Əməvilərin]] yeddinci, Mərvanilərin dördüncü xəlifəsi.

== Həyatı ==
Hicri 55-ci və ya 60-cı&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Yüksel |first=Mücahit |date=2016 |title=Süleyman b. Abdülmelik dönemine ilişkin bazi tespitler |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |journal=Mütefekkir |language=tr |volume=3 |issue=6 |pages=427-444 |archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |archive-date=2026-08-20}}&lt;/ref&gt; (675 və ya 679&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;) ildə [[Mədinə|Mədinədə]] doğulub. Atası xəlifə [[Əbdülməlik ibn Mərvan]], anası [[Qətafan|Qətəfan]] qəbiləsindən Vəlladə bint Abbasdır.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Bəlazuri]] bildirir ki, uşaqlıq illərinin bir hissəsini çöldə, dayılarının yanında keçirdi.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[Bəlazuri]] |title=[[Ənsabül-Əşrəf]] |volume=VIII |pages=99 |language=ar|year=1996|location=[[Beyrut]]}}&lt;/ref&gt; Sonra qardaşları Vəlid və Məsləmə ilə birlikdə [[Dəməşq|Dəməşqdə]] xüsusi müəllimlərdən dərs aldı. Atası onun təhsil və əxlaqına ciddi nəzarət edirdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hicri 81-ci (701) ildə həcc əmiri, hicri 85-ci (704) ildə isə qardaşı [[I Vəlid|Vəlidin]] vəfatından sonra vəliəhd təyin edildi. Vəlidin dövründə Fələstin hərbi vilayətinin (Cündi-Fələstən) valisi idi. Burada [[Qüds|Qüdsə]] 45 km-lik məsafədə Rəmlə şəhərinin əsasını qoydu və siyasi mərkəzinə çevirdi.

Hicri 90-cı (709) ildə həbsdən qaçıb, ona sığınan [[Yezid ibn Mühəlləb|Yezid ibn Mühəlləbi]] əfv edilməsinə nail oldu.

Hicri 96-cı (715) ildə qardaşı [[I Vəlid|Vəlid]] ölən zaman Qüdsdə xəlifə elan edildi. Xəlifə olduqdan sonra ümumi əfv elan etdi, sürgündə olanlara qayıdış icazəsi verdi, əsirləri azad etdirdi. Namazların vaxtında qılınmasına nəzarət etdi. Bu səbəbdən ona &quot;miftəhül-xeyr&quot; ({{dil-ar|مفتاح الخير}}; {{dil-az|xeyirin açarı}}) ləqəbi verildi. [[Həccac ibn Yusif|Həccac ibn Yusifin]] tərəfdarlarını və bir çox valiləri vəzifədən uzaqlaşdırdı, bəzilərini cəzalandırdı. Qardaşı Məsləməni 100 minlik ordu ilə [[Konstantinopol|Konstantinopola]] hərbi yürüşə göndərdi. Ordu hicri 97-ci (sentyabr 715) ildə Dəbikdən yürüşə başladı. Lakin mühasirə uğursuz oldu. Öz oğlanları (Əyyub və Davud) gənc yaşda öldüyü üçün vəliəhdlik məsələsini dəyişdi. Məsləhətçisi Rəcə ibn Həyvanın təklifi ilə [[Ömər ibn Əbdüləziz|Ömər ibn Əbdüləzizi]] vəliəhd, [[II Yezid ibn Əbdülməlik|Yezidi]] isə ikinci vəliəhd elan etdi. Cürcan və Təbəristan ələ keçirildi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Süleyman, hələ [[Konstantinopol]] mühasirəsinin davam etdiyi günlərdə, hicri 99-cu (22 və ya 24 sentyabr 717) ildə, dünyasını dəyişdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=İsmail |first=Yiğit |date=2010 |title=Suleyman b. Abdulmelik |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912220655/https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |archive-date=2025-09-12 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |access-date=2025-09-07 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== İrsi və mirası ==
O, dövlətin maraqlarını deyil, şəxsi münasibətləri əsas götürərək bəzi sadiq dövlət adamlarını cəzalandırdığı üçün tənqid olunmuşdur. Lüks həyat tərzinə, bahalı və naxışlı paltar geyməyə həvəskar olmuş, yemək-içimə düşkünlüyü ilə də tanınmışdır. Onun dövrü Əməvilərdə durğunluq mərhələsinin başlanğıcı sayılır. Bu dövrdə din alimlərinin nüfuzu artmış, xüsusilə [[Ömər ibn Əbdüləziz]] və Rəcə ibn Həyvanın rolu güclənmişdir. Onun xəlifəlik dövrü Rəmlə şəhərinin inşası, [[Nil]] çayında &quot;əl-Miqyasul-kəbir&quot; ({{dil-ar|المقياس الكبير}}) adlı suölçən qurğunun düzəldilməsi, [[Böyük Hələb məscidi|Böyük Hələb məscidinin]] tamamlanması ilə yadda qalmışdır.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Mənbə ==

=== İstinadlar ===
&lt;references /&gt;

=== Ədəbiyyat ===
* {{Cite journal |last=Yüksel |first=Mücahit |date=2016 |title=Süleyman b. Abdülmelik dönemine ilişkin bazi tespitler |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |journal=Mütefekkir |language=tr |volume=3 |issue=6 |pages=427-444 |archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |archive-date=2026-08-20}}
* {{Cite book |last=[[Bəlazuri]] |title=[[Ənsabül-Əşrəf]] |volume=VIII |pages=99 |language=ar|year=1996|location=[[Beyrut]]}}
* {{Cite book |last=Yiğit |first=İsmail |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi |year=2010 |volume=XXXVIII |location=İstanbul |language=tr |chapter=&quot;Süleyman b. Abdülmelik&quot; |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |archive-date=2026-08-20}}</text>
      <sha1>fg98yjat81ryogfi1aczq0qhoh5tzmf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042119</id>
      <parentid>9042117</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ədəbiyyat */</comment>
      <origin>9042119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4590" sha1="jzlsj7kb45jmn1wxqblmf9nth6bkmpr" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəklin izahı=''Süleyman ibn Əbdülməlik dövrünə aid qızıl dinarlar''}}
'''Əbu Əyyub Süleyman ibn Əbdülməlik ibn Mərvan ibn əl-Həkəm əl-Əməvi''' ({{dil-ar|سليمان بن عبد المالك}}; {{DVTY}}) — [[Əməvilər xilafəti|Əməvilərin]] yeddinci, Mərvanilərin dördüncü xəlifəsi.

== Həyatı ==
Hicri 55-ci və ya 60-cı{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}} (675 və ya 679{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}}) ildə [[Mədinə|Mədinədə]] doğulub. Atası xəlifə [[Əbdülməlik ibn Mərvan]], anası [[Qətafan|Qətəfan]] qəbiləsindən Vəlladə bint Abbasdır.{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}} [[Bəlazuri]] bildirir ki, uşaqlıq illərinin bir hissəsini çöldə, dayılarının yanında keçirdi.{{Sfn|Bəlazuri|1996|p=99}} Sonra qardaşları Vəlid və Məsləmə ilə birlikdə [[Dəməşq|Dəməşqdə]] xüsusi müəllimlərdən dərs aldı. Atası onun təhsil və əxlaqına ciddi nəzarət edirdi.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

Hicri 81-ci (701) ildə həcc əmiri, hicri 85-ci (704) ildə isə qardaşı [[I Vəlid|Vəlidin]] vəfatından sonra vəliəhd təyin edildi. Vəlidin dövründə Fələstin hərbi vilayətinin (Cündi-Fələstən) valisi idi. Burada [[Qüds|Qüdsə]] 45 km-lik məsafədə Rəmlə şəhərinin əsasını qoydu və siyasi mərkəzinə çevirdi.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

Hicri 90-cı (709) ildə həbsdən qaçıb, ona sığınan [[Yezid ibn Mühəlləb|Yezid ibn Mühəlləbi]] əfv edilməsinə nail oldu.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

Hicri 96-cı (715) ildə qardaşı [[I Vəlid|Vəlid]] ölən zaman Qüdsdə xəlifə elan edildi. Xəlifə olduqdan sonra ümumi əfv elan etdi, sürgündə olanlara qayıdış icazəsi verdi, əsirləri azad etdirdi. Namazların vaxtında qılınmasına nəzarət etdi. Bu səbəbdən ona &quot;miftəhül-xeyr&quot; ({{dil-ar|مفتاح الخير}}; {{dil-az|xeyirin açarı}}) ləqəbi verildi. [[Həccac ibn Yusif|Həccac ibn Yusifin]] tərəfdarlarını və bir çox valiləri vəzifədən uzaqlaşdırdı, bəzilərini cəzalandırdı. Qardaşı Məsləməni 100 minlik ordu ilə [[Konstantinopol|Konstantinopola]] hərbi yürüşə göndərdi. Ordu hicri 97-ci (sentyabr 715) ildə Dəbikdən yürüşə başladı. Lakin mühasirə uğursuz oldu. Öz oğlanları (Əyyub və Davud) gənc yaşda öldüyü üçün vəliəhdlik məsələsini dəyişdi. Məsləhətçisi Rəcə ibn Həyvanın təklifi ilə [[Ömər ibn Əbdüləziz|Ömər ibn Əbdüləzizi]] vəliəhd, [[II Yezid ibn Əbdülməlik|Yezidi]] isə ikinci vəliəhd elan etdi. Cürcan və Təbəristan ələ keçirildi.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

Süleyman, hələ [[Konstantinopol]] mühasirəsinin davam etdiyi günlərdə, hicri 99-cu (22 və ya 24 sentyabr 717) ildə, dünyasını dəyişdi.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

== İrsi və mirası ==
O, dövlətin maraqlarını deyil, şəxsi münasibətləri əsas götürərək bəzi sadiq dövlət adamlarını cəzalandırdığı üçün tənqid olunmuşdur. Lüks həyat tərzinə, bahalı və naxışlı paltar geyməyə həvəskar olmuş, yemək-içimə düşkünlüyü ilə də tanınmışdır. Onun dövrü Əməvilərdə durğunluq mərhələsinin başlanğıcı sayılır. Bu dövrdə din alimlərinin nüfuzu artmış, xüsusilə [[Ömər ibn Əbdüləziz]] və Rəcə ibn Həyvanın rolu güclənmişdir. Onun xəlifəlik dövrü Rəmlə şəhərinin inşası, [[Nil]] çayında &quot;əl-Miqyasul-kəbir&quot; ({{dil-ar|المقياس الكبير}}) adlı suölçən qurğunun düzəldilməsi, [[Böyük Hələb məscidi|Böyük Hələb məscidinin]] tamamlanması ilə yadda qalmışdır.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

== Mənbə ==

=== İstinadlar ===
&lt;references /&gt;

=== Ədəbiyyat ===
* {{Cite journal |last=Yüksel |first=Mücahit |date=2016 |title=Süleyman b. Abdülmelik dönemine ilişkin bazi tespitler |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |journal=Mütefekkir |language=tr |volume=3 |issue=6 |pages= |archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |archive-date=2026-08-20}}
* {{Cite book |last=[[Bəlazuri]] |title=[[Ənsabül-Əşrəf]] |volume=VIII |pages=99 |language=ar|year=1996|location=[[Beyrut]]}}
* {{Cite book |last=Yiğit |first=İsmail |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi |year=2010 |volume=XXXVIII |location=İstanbul |language=tr |chapter=&quot;Süleyman b. Abdülmelik&quot; |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |archive-date=2026-08-20}}</text>
      <sha1>jzlsj7kb45jmn1wxqblmf9nth6bkmpr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042124</id>
      <parentid>9042119</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:04:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Həyatı */</comment>
      <origin>9042124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4673" sha1="dbydltf6sgrt1ltnkmn3r81ppf8hros" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəklin izahı=''Süleyman ibn Əbdülməlik dövrünə aid qızıl dinarlar''}}
'''Əbu Əyyub Süleyman ibn Əbdülməlik ibn Mərvan ibn əl-Həkəm əl-Əməvi''' ({{dil-ar|سليمان بن عبد المالك}}; {{DVTY}}) — [[Əməvilər xilafəti|Əməvilərin]] yeddinci, Mərvanilərin dördüncü xəlifəsi.

== Həyatı ==
Hicri 55-ci və ya 60-cı{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}} (675 və ya 679{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}}) ildə [[Mədinə|Mədinədə]] doğulub. Atası xəlifə [[Əbdülməlik ibn Mərvan]], anası [[Qətafan|Qətəfan]] qəbiləsindən Vəlladə bint Abbasdır.{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}} [[Bəlazuri]] bildirir ki, uşaqlıq illərinin bir hissəsini çöldə, dayılarının yanında keçirdi.{{Sfn|Bəlazuri|1996|p=99}} Sonra qardaşları Vəlid və Məsləmə ilə birlikdə [[Dəməşq|Dəməşqdə]] xüsusi müəllimlərdən dərs aldı. Atası onun təhsil və əxlaqına ciddi nəzarət edirdi.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

Hicri 81-ci (701) ildə həcc əmiri, hicri 85-ci (704) ildə isə qardaşı [[I Vəlid|Vəlidin]] vəfatından sonra vəliəhd təyin edildi. Vəlidin dövründə Fələstin hərbi vilayətinin (Cündi-Fələstən) valisi idi. Burada [[Qüds|Qüdsə]] 45 km-lik məsafədə Rəmlə şəhərinin əsasını qoydu və siyasi mərkəzinə çevirdi.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

Hicri 90-cı (709) ildə həbsdən qaçıb, ona sığınan [[Yezid ibn Mühəlləb|Yezid ibn Mühəlləbi]] əfv edilməsinə nail oldu.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

Hicri 96-cı (715) ildə qardaşı [[I Vəlid|Vəlid]] ölən zaman o xəlifə elan edildi.{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}} Xəlifə olduqdan sonra ümumi əfv elan etdi, sürgündə olanlara qayıdış icazəsi verdi, əsirləri azad etdirdi.{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}} Namazların vaxtında qılınmasına nəzarət etdi. Bu səbəbdən ona &quot;miftəhül-xeyr&quot; ({{dil-ar|مفتاح الخير}}; {{dil-az|xeyirin açarı}}) ləqəbi verildi. [[Həccac ibn Yusif|Həccac ibn Yusifin]] tərəfdarlarını və bir çox valiləri vəzifədən uzaqlaşdırdı, bəzilərini cəzalandırdı. Qardaşı Məsləməni 100 minlik ordu ilə [[Konstantinopol|Konstantinopola]] hərbi yürüşə göndərdi. Ordu hicri 97-ci (sentyabr 715) ildə Dəbikdən yürüşə başladı. Lakin mühasirə uğursuz oldu. Öz oğlanları (Əyyub və Davud) gənc yaşda öldüyü üçün vəliəhdlik məsələsini dəyişdi. Məsləhətçisi Rəcə ibn Həyvanın təklifi ilə [[Ömər ibn Əbdüləziz|Ömər ibn Əbdüləzizi]] vəliəhd, [[II Yezid ibn Əbdülməlik|Yezidi]] isə ikinci vəliəhd elan etdi. Cürcan və Təbəristan ələ keçirildi.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

Süleyman, hələ [[Konstantinopol]] mühasirəsinin davam etdiyi günlərdə, hicri 99-cu{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}} (22 və ya 24 sentyabr 717) ildə, dünyasını dəyişdi.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

== İrsi və mirası ==
O, dövlətin maraqlarını deyil, şəxsi münasibətləri əsas götürərək bəzi sadiq dövlət adamlarını cəzalandırdığı üçün tənqid olunmuşdur. Lüks həyat tərzinə, bahalı və naxışlı paltar geyməyə həvəskar olmuş, yemək-içimə düşkünlüyü ilə də tanınmışdır. Onun dövrü Əməvilərdə durğunluq mərhələsinin başlanğıcı sayılır. Bu dövrdə din alimlərinin nüfuzu artmış, xüsusilə [[Ömər ibn Əbdüləziz]] və Rəcə ibn Həyvanın rolu güclənmişdir. Onun xəlifəlik dövrü Rəmlə şəhərinin inşası, [[Nil]] çayında &quot;əl-Miqyasul-kəbir&quot; ({{dil-ar|المقياس الكبير}}) adlı suölçən qurğunun düzəldilməsi, [[Böyük Hələb məscidi|Böyük Hələb məscidinin]] tamamlanması ilə yadda qalmışdır.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

== Mənbə ==

=== İstinadlar ===
&lt;references /&gt;

=== Ədəbiyyat ===
* {{Cite journal |last=Yüksel |first=Mücahit |date=2016 |title=Süleyman b. Abdülmelik dönemine ilişkin bazi tespitler |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |journal=Mütefekkir |language=tr |volume=3 |issue=6 |pages= |archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |archive-date=2026-08-20}}
* {{Cite book |last=[[Bəlazuri]] |title=[[Ənsabül-Əşrəf]] |volume=VIII |pages=99 |language=ar|year=1996|location=[[Beyrut]]}}
* {{Cite book |last=Yiğit |first=İsmail |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi |year=2010 |volume=XXXVIII |location=İstanbul |language=tr |chapter=&quot;Süleyman b. Abdülmelik&quot; |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |archive-date=2026-08-20}}</text>
      <sha1>dbydltf6sgrt1ltnkmn3r81ppf8hros</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042127</id>
      <parentid>9042124</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:07:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9042127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4669" sha1="0nmmasheghtytdtyrz3pcok0v3zss3b" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəklin izahı=''Süleyman ibn Əbdülməlik dövrünə aid qızıl dinarlar''}}
'''Əbu Əyyub Süleyman ibn Əbdülməlik ibn Mərvan ibn əl-Həkəm əl-Əməvi''' ({{dil-ar|سليمان بن عبد المالك}}; {{DVTY}}) — [[Əməvilər xilafəti|Əməvilərin]] yeddinci, Mərvanilərin dördüncü xəlifəsi.

== Həyatı ==
Hicri 55-ci və ya 60-cı{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}} (675 və ya 679{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}}) ildə [[Mədinə|Mədinədə]] doğulub. Atası xəlifə [[Əbdülməlik ibn Mərvan]], anası [[Qətafan|Qətəfan]] qəbiləsindən Vəlladə bint Abbasdır.{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}} [[Bəlazuri]] bildirir ki, uşaqlıq illərinin bir hissəsini çöldə, dayılarının yanında keçirdi.{{Sfn|Bəlazuri|1996|p=99}} Sonra qardaşları Vəlid və Məsləmə ilə birlikdə [[Dəməşq|Dəməşqdə]] xüsusi müəllimlərdən dərs aldı. Atası onun təhsil və əxlaqına ciddi nəzarət edirdi.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

Hicri 81-ci (701) ildə həcc əmiri, hicri 85-ci (704) ildə isə qardaşı [[I Vəlid|Vəliddən]] sonra ikinci vəliəhd təyin edildi. Vəlidin dövründə Fələstin hərbi vilayətinin (Cündi-Fələstən) valisi idi. Burada [[Qüds|Qüdsə]] 45 km-lik məsafədə Rəmlə şəhərinin əsasını qoydu və siyasi mərkəzinə çevirdi.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

Hicri 90-cı (709) ildə həbsdən qaçıb, ona sığınan [[Yezid ibn Mühəlləb|Yezid ibn Mühəlləbi]] əfv edilməsinə nail oldu.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

Hicri 96-cı (715) ildə qardaşı [[I Vəlid|Vəlid]] ölən zaman o xəlifə elan edildi.{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}} Xəlifə olduqdan sonra ümumi əfv elan etdi, sürgündə olanlara qayıdış icazəsi verdi, əsirləri azad etdirdi.{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}} Namazların vaxtında qılınmasına nəzarət etdi. Bu səbəbdən ona &quot;miftəhül-xeyr&quot; ({{dil-ar|مفتاح الخير}}; {{dil-az|xeyirin açarı}}) ləqəbi verildi. [[Həccac ibn Yusif|Həccac ibn Yusifin]] tərəfdarlarını və bir çox valiləri vəzifədən uzaqlaşdırdı, bəzilərini cəzalandırdı. Qardaşı Məsləməni 100 minlik ordu ilə [[Konstantinopol|Konstantinopola]] hərbi yürüşə göndərdi. Ordu hicri 97-ci (sentyabr 715) ildə Dəbikdən yürüşə başladı. Lakin mühasirə uğursuz oldu. Öz oğlanları (Əyyub və Davud) gənc yaşda öldüyü üçün vəliəhdlik məsələsini dəyişdi. Məsləhətçisi Rəcə ibn Həyvanın təklifi ilə [[Ömər ibn Əbdüləziz|Ömər ibn Əbdüləzizi]] vəliəhd, [[II Yezid ibn Əbdülməlik|Yezidi]] isə ikinci vəliəhd elan etdi. Cürcan və Təbəristan ələ keçirildi.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

Süleyman, hələ [[Konstantinopol]] mühasirəsinin davam etdiyi günlərdə, hicri 99-cu{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}} (22 və ya 24 sentyabr 717) ildə, dünyasını dəyişdi.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

== İrsi və mirası ==
O, dövlətin maraqlarını deyil, şəxsi münasibətləri əsas götürərək bəzi sadiq dövlət adamlarını cəzalandırdığı üçün tənqid olunmuşdur. Lüks həyat tərzinə, bahalı və naxışlı paltar geyməyə həvəskar olmuş, yemək-içimə düşkünlüyü ilə də tanınmışdır. Onun dövrü Əməvilərdə durğunluq mərhələsinin başlanğıcı sayılır. Bu dövrdə din alimlərinin nüfuzu artmış, xüsusilə [[Ömər ibn Əbdüləziz]] və Rəcə ibn Həyvanın rolu güclənmişdir. Onun xəlifəlik dövrü Rəmlə şəhərinin inşası, [[Nil]] çayında &quot;əl-Miqyasul-kəbir&quot; ({{dil-ar|المقياس الكبير}}) adlı suölçən qurğunun düzəldilməsi, [[Böyük Hələb məscidi|Böyük Hələb məscidinin]] tamamlanması ilə yadda qalmışdır.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

== Mənbə ==

=== İstinadlar ===
&lt;references /&gt;

=== Ədəbiyyat ===
* {{Cite journal |last=Yüksel |first=Mücahit |date=2016 |title=Süleyman b. Abdülmelik dönemine ilişkin bazi tespitler |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |journal=Mütefekkir |language=tr |volume=3 |issue=6 |pages= |archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |archive-date=2026-08-20}}
* {{Cite book |last=[[Bəlazuri]] |title=[[Ənsabül-Əşrəf]] |volume=VIII |pages=99 |language=ar|year=1996|location=[[Beyrut]]}}
* {{Cite book |last=Yiğit |first=İsmail |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi |year=2010 |volume=XXXVIII |location=İstanbul |language=tr |chapter=&quot;Süleyman b. Abdülmelik&quot; |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |archive-date=2026-08-20}}</text>
      <sha1>0nmmasheghtytdtyrz3pcok0v3zss3b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042128</id>
      <parentid>9042127</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:08:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9042128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4678" sha1="ouvwl61bpjf1jo4h2h13sv1iv4wdljp" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəklin izahı=''Süleyman ibn Əbdülməlik dövrünə aid qızıl dinarlar''}}
'''Əbu Əyyub Süleyman ibn Əbdülməlik ibn Mərvan ibn əl-Həkəm əl-Əməvi''' ({{dil-ar|سليمان بن عبد المالك}}; {{DVTY}}) — [[Əməvilər xilafəti|Əməvilərin]] yeddinci, Mərvanilərin dördüncü xəlifəsi.

== Həyatı ==
Hicri 55-ci və ya 60-cı{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}} (675 və ya 679{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}}) ildə [[Mədinə|Mədinədə]] doğulub. Atası xəlifə [[Əbdülməlik ibn Mərvan]], anası [[Qətafan|Qətəfan]] qəbiləsindən Vəlladə bint Abbasdır.{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}} [[Bəlazuri]] bildirir ki, uşaqlıq illərinin bir hissəsini çöldə, dayılarının yanında keçirdi.{{Sfn|Bəlazuri|1996|p=99}} Sonra qardaşları Vəlid və Məsləmə ilə birlikdə [[Dəməşq|Dəməşqdə]] xüsusi müəllimlərdən dərs aldı. Atası onun təhsil və əxlaqına ciddi nəzarət edirdi.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

Hicri 81-ci (701) ildə həcc əmiri, hicri 85-ci (704) ildə isə qardaşı [[I Vəlid|Vəliddən]] sonra ikinci vəliəhd təyin edildi. Vəlidin dövründə Fələstin hərbi vilayətinin (Cündi-Fələstən) valisi idi. Burada [[Qüds|Qüdsə]] 45 km-lik məsafədə Rəmlə şəhərinin əsasını qoydu və siyasi mərkəzinə çevirdi.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

Hicri 90-cı (709) ildə həbsdən qaçıb, ona sığınan [[Yezid ibn Mühəlləb|Yezid ibn Mühəlləbi]] əfv edilməsinə nail oldu.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

Hicri 96-cı (715) ildə qardaşı [[I Vəlid|Vəlid]] ölən zaman o xəlifə elan edildi.{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}} Xəlifə olduqdan sonra ümumi əfv elan etdi, sürgündə olanlara qayıdış icazəsi verdi, əsirləri azad etdirdi.{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}} Namazların vaxtında qılınmasına nəzarət etdi. Bu səbəbdən ona &quot;miftəhül-xeyr&quot; ({{dil-ar|مفتاح الخير}}; {{dil-az|xeyirin açarı}}) ləqəbi verildi. [[Həccac ibn Yusif|Həccac ibn Yusifin]] tərəfdarlarını və bir çox valiləri vəzifədən uzaqlaşdırdı, bəzilərini cəzalandırdı. Qardaşı Məsləməni 100 minlik ordu ilə [[Konstantinopol|Konstantinopola]] hərbi yürüşə göndərdi. Ordu hicri 97-ci (sentyabr 715) ildə Dəbikdən yürüşə başladı. Lakin mühasirə uğursuz oldu. Öz oğlanları (Əyyub və Davud) gənc yaşda öldüyü üçün vəliəhdlik məsələsini dəyişdi. Məsləhətçisi Rəcə ibn Həyvanın təklifi ilə [[Ömər ibn Əbdüləziz|Ömər ibn Əbdüləzizi]] vəliəhd, [[II Yezid ibn Əbdülməlik|Yezidi]] isə ikinci vəliəhd elan etdi. Cürcan və Təbəristan ələ keçirildi.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

Süleyman, hələ [[Konstantinopol]] mühasirəsinin davam etdiyi günlərdə, hicri 99-cu{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}} (22 və ya 24 sentyabr 717) ildə, dünyasını dəyişdi.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

== İrsi və mirası ==
O, dövlətin maraqlarını deyil, şəxsi münasibətləri əsas götürərək bəzi sadiq dövlət adamlarını cəzalandırdığı üçün tənqid olunmuşdur. Lüks həyat tərzinə, bahalı və naxışlı paltar geyməyə həvəskar olmuş, yemək-içimə düşkünlüyü ilə də tanınmışdır. Onun dövrü Əməvilərdə durğunluq mərhələsinin başlanğıcı sayılır. Bu dövrdə din alimlərinin nüfuzu artmış, xüsusilə [[Ömər ibn Əbdüləziz]] və Rəcə ibn Həyvanın rolu güclənmişdir. Onun xəlifəlik dövrü Rəmlə şəhərinin inşası, [[Nil]] çayında &quot;əl-Miqyasul-kəbir&quot; ({{dil-ar|المقياس الكبير}}) adlı suölçən qurğunun düzəldilməsi, [[Böyük Hələb məscidi|Böyük Hələb məscidinin]] tamamlanması ilə yadda qalmışdır.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

== Mənbə ==

=== İstinadlar ===
{{İstinad siyahısı}}

=== Ədəbiyyat ===
* {{Cite journal |last=Yüksel |first=Mücahit |date=2016 |title=Süleyman b. Abdülmelik dönemine ilişkin bazi tespitler |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |journal=Mütefekkir |language=tr |volume=3 |issue=6 |pages= |archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |archive-date=2026-08-20}}
* {{Cite book |last=[[Bəlazuri]] |title=[[Ənsabül-Əşrəf]] |volume=VIII |pages=99 |language=ar|year=1996|location=[[Beyrut]]}}
* {{Cite book |last=Yiğit |first=İsmail |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi |year=2010 |volume=XXXVIII |location=İstanbul |language=tr |chapter=&quot;Süleyman b. Abdülmelik&quot; |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |archive-date=2026-08-20}}</text>
      <sha1>ouvwl61bpjf1jo4h2h13sv1iv4wdljp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042129</id>
      <parentid>9042128</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9042129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4710" sha1="aw5cjzqe7n4w4xwpmoed06zorbpzn6s" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs|şəklin izahı=''Süleyman ibn Əbdülməlik dövrünə aid qızıl dinarlar''}}
'''Əbu Əyyub Süleyman ibn Əbdülməlik ibn Mərvan ibn əl-Həkəm əl-Əməvi''' ({{dil-ar|سليمان بن عبد المالك}}; {{DVTY}}) — [[Əməvilər xilafəti|Əməvilərin]] yeddinci, Mərvanilərin dördüncü xəlifəsi.

== Həyatı ==
Hicri 55-ci və ya 60-cı{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}} (675 və ya 679{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}}) ildə [[Mədinə|Mədinədə]] doğulub. Atası xəlifə [[Əbdülməlik ibn Mərvan]], anası [[Qətafan|Qətəfan]] qəbiləsindən Vəlladə bint Abbasdır.{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}} [[Bəlazuri]] bildirir ki, uşaqlıq illərinin bir hissəsini çöldə, dayılarının yanında keçirdi.{{Sfn|Bəlazuri|1996|p=99}} Sonra qardaşları Vəlid və [[Məsləmə ibn Əbdülmalik|Məsləmə]] ilə birlikdə [[Dəməşq|Dəməşqdə]] xüsusi müəllimlərdən dərs aldı. Atası onun təhsil və əxlaqına ciddi nəzarət edirdi.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

Hicri 81-ci (701) ildə həcc əmiri, hicri 85-ci (704) ildə isə qardaşı [[I Vəlid|Vəliddən]] sonra ikinci vəliəhd təyin edildi. Vəlidin dövründə Fələstin hərbi vilayətinin (Cündi-Fələstən) valisi idi. Burada [[Qüds|Qüdsə]] 45 km-lik məsafədə Rəmlə şəhərinin əsasını qoydu və siyasi mərkəzinə çevirdi.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

Hicri 90-cı (709) ildə həbsdən qaçıb, ona sığınan [[Yezid ibn Mühəlləb|Yezid ibn Mühəlləbi]] əfv edilməsinə nail oldu.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

Hicri 96-cı (715) ildə qardaşı [[I Vəlid|Vəlid]] ölən zaman o xəlifə elan edildi.{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}} Xəlifə olduqdan sonra ümumi əfv elan etdi, sürgündə olanlara qayıdış icazəsi verdi, əsirləri azad etdirdi.{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}} Namazların vaxtında qılınmasına nəzarət etdi. Bu səbəbdən ona &quot;miftəhül-xeyr&quot; ({{dil-ar|مفتاح الخير}}; {{dil-az|xeyirin açarı}}) ləqəbi verildi. [[Həccac ibn Yusif|Həccac ibn Yusifin]] tərəfdarlarını və bir çox valiləri vəzifədən uzaqlaşdırdı, bəzilərini cəzalandırdı. Qardaşı Məsləməni 100 minlik ordu ilə [[Konstantinopol|Konstantinopola]] hərbi yürüşə göndərdi. Ordu hicri 97-ci (sentyabr 715) ildə Dəbikdən yürüşə başladı. Lakin mühasirə uğursuz oldu. Öz oğlanları (Əyyub və Davud) gənc yaşda öldüyü üçün vəliəhdlik məsələsini dəyişdi. Məsləhətçisi Rəcə ibn Həyvanın təklifi ilə [[Ömər ibn Əbdüləziz|Ömər ibn Əbdüləzizi]] vəliəhd, [[II Yezid ibn Əbdülməlik|Yezidi]] isə ikinci vəliəhd elan etdi. Cürcan və Təbəristan ələ keçirildi.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

Süleyman, hələ [[Konstantinopol]] mühasirəsinin davam etdiyi günlərdə, hicri 99-cu{{Sfn|Yüksel|2016|p=427-444}} (22 və ya 24 sentyabr 717) ildə, dünyasını dəyişdi.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

== İrsi və mirası ==
O, dövlətin maraqlarını deyil, şəxsi münasibətləri əsas götürərək bəzi sadiq dövlət adamlarını cəzalandırdığı üçün tənqid olunmuşdur. Lüks həyat tərzinə, bahalı və naxışlı paltar geyməyə həvəskar olmuş, yemək-içimə düşkünlüyü ilə də tanınmışdır. Onun dövrü Əməvilərdə durğunluq mərhələsinin başlanğıcı sayılır. Bu dövrdə din alimlərinin nüfuzu artmış, xüsusilə [[Ömər ibn Əbdüləziz]] və Rəcə ibn Həyvanın rolu güclənmişdir. Onun xəlifəlik dövrü Rəmlə şəhərinin inşası, [[Nil]] çayında &quot;əl-Miqyasul-kəbir&quot; ({{dil-ar|المقياس الكبير}}) adlı suölçən qurğunun düzəldilməsi, [[Böyük Hələb məscidi|Böyük Hələb məscidinin]] tamamlanması ilə yadda qalmışdır.{{Sfn|Yiğit|2010|p=80-81}}

== Mənbə ==

=== İstinadlar ===
{{İstinad siyahısı}}

=== Ədəbiyyat ===
* {{Cite journal |last=Yüksel |first=Mücahit |date=2016 |title=Süleyman b. Abdülmelik dönemine ilişkin bazi tespitler |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |journal=Mütefekkir |language=tr |volume=3 |issue=6 |pages= |archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266801 |archive-date=2026-08-20}}
* {{Cite book |last=[[Bəlazuri]] |title=[[Ənsabül-Əşrəf]] |volume=VIII |pages=99 |language=ar|year=1996|location=[[Beyrut]]}}
* {{Cite book |last=Yiğit |first=İsmail |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi |year=2010 |volume=XXXVIII |location=İstanbul |language=tr |chapter=&quot;Süleyman b. Abdülmelik&quot; |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-b-abdulmelik |archive-date=2026-08-20}}</text>
      <sha1>aw5cjzqe7n4w4xwpmoed06zorbpzn6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Psophodes cristatus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>932960</id>
    <revision>
      <id>9041937</id>
      <parentid>8868493</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T00:43:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6427" sha1="pysd1snwjzz45t3f3h8gtnxippj9g2w" xml:space="preserve">{{Takson}}
'''Psophodes cristatus''' — [[Sərçəkimilər]] [[fəsilə]]sinə aid [[quş]] [[Bioloji növ|növü]].
== Ümumi məlumat ==
[[Avstraliya]]ya [[endemik]] olan dörd-beş oxuyan quş növündən ibarət &quot;Psophodes&quot; cinsinin, orta ölçülü növüdür.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Del Hoyo|first1=J|last2=Elliot|first2=A|last3=Christie|first3=D|title=Handbook of the Birds of the World: Volume 12: Picathartes to Tits and Chickadees|date=2007|publisher=Lynx Edicions|isbn=978-84-96553-42-2}}&lt;/ref&gt; Bu növ, əsasən Avstraliyanın cənub-şərq daxili bölgələrindəki alçaq kolluqlarda rast gəlinir və fərqli cırıltılı çağırışı ilə seçilir. Psophodes cristatus və [[Psophodes occidentalis]] ilə bir zamanlar eyni növ kimi qəbul edilsə də, 1973-cü ildə səslərindəki əhəmiyyətli fərqlərə görə ayrı növlər kimi təsnif edilmişdir.&lt;ref name=&quot;BOLES&quot;&gt;{{cite book|last1=Boles|first1=Walter.E.|title=The Robins &amp; Flycatchers of Australia|date=1988|publisher=Angus &amp; Robertson Australia|location=North Ryde, NSW, Australia|isbn=0-207-15400-7|pages=217–220}}&lt;/ref&gt;

Con Qould ilk dəfə P. cristatus və P. occidentalis növlərini bir növ kimi (Sphenostoma cristatum) təsvir etmişdir. Bu təsnifat 1973-cü ilə qədər qəbul edilirdi. Növlərin ayrılması əsasən onların mahnıları və yayılma sahələrindəki fərqlər əsasında həyata keçirilmişdir.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Officer|first1=Hugh. R|title=Australian Flycatchers And Their Allies|date=1969|publisher=The Bird Observers Club|location=Melbourne, VIC. Australia|page=103}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CHAP&quot;&gt;{{cite web|last1=Chapman|first1=Graeme|title=Chirruping Wedgebill Psophodes cristatus|url=http://www.graemechapman.com.au/library/viewphotos.php?c=552|website=Graeme Chapman, Natural History Photographer- Ornithologist|access-date=14 September 2016}}&lt;/ref&gt;

Psophodes cristatus orta ölçülü quş olub, təxminən 18–21 sm uzunluğunda və 31–64 qram çəkisindədir. Yetkin fərdlərin dimdiyi tünd rəngli və pazşəkilli, cavan fərdlərin dimdiyi isə buynuz rəngindədir. Quşun incə və dik lələkli kəkili və uzun, yumru quyruğu var. Yetkin fərdlərin üst hissələri açıq qəhvəyi, alt hissələri isə ağ/açıq boz rəngdədir. Uçuş lələkləri ağ kənarlı, quyruğu isə tünd qara-qəhvəyi rəngdə olub, ucunda ağ ləkə var. Cavan fərdlərin lələkləri oxşar olsa da, uçuş lələklərinin ucları sarımtıl rəngdədir. Bu quş tez-tez Psophodes occidentalis ilə qarışdırılır. Əsas fərqləndirici xüsusiyyətlərə zəif döş zolaqları, bir qədər uzun quyruğu və təkrar olunan cırıltılı çağırışı daxildir.&lt;ref name=&quot;BOLES&quot; /&gt; Its bill is dark and wedge-shaped when mature, and horn-coloured when immature. It possesses a slim upright crest, and long rounded tail.&lt;ref name=&quot;BOLES&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PK1&quot;&gt;{{cite book|last1=Pizzey|first1=Graham|last2=Knight|first2=Frank|title=The Field Guide To The Birds Of Australia|date=2012|publisher=Harper Collins Publishers Australia Pty Limited|location=Sydney, NSW, Australia|isbn=9780732291938|page=398|edition=Ninth}}&lt;/ref&gt;

== Ekologiyası ==
Bu növün fərqli çağırışı antifonal duet kimi təsvir edilir. Pizzi və Naytın təsvirinə görə, erkək fərd &quot;sitzi-cheeri&quot; (toyuqquşunun cırıltısına bənzər) səsi çıxarır, dişi fərd isə yuxarı doğru yuvarlanan &quot;r-e-e-e-t CHEER&quot; səsi ilə cavab verir. Simpson və Day isə bu çağırışı &quot;sərçəyə bənzər və təkrar olunan&quot; kimi təsvir edir: erkəyin &quot;chirrrp&quot;, dişinin isə &quot;ee cheer&quot; səsi.

Psophodes cristatus Avstraliyanın cənub-şərq daxili bölgələrində yayılıb və əsasən akasiya növləri ilə zəngin olan alçaq, açıq kolluqlarda yaşayır. Yayılması qeyri-bərabər olsa da, bu quş yerli miqyasda çoxsaylıdır. Növ geniş ərazidə yayılsa da, cənub hissələrdə nadir hallarda rast gəlinir. Mavi kollar, akasiya, emu kolları və lignum növləri ilə zəngin olan əraziləri üstün tutur.

Psophodes cristatus bütün il boyu əraziyə bağlıdır. Yetkin fərdlər adətən yerli quşlardır və 20-ə qədər quşdan ibarət kiçik dəstələr tez-tez qeydə alınır. Cavan fərdlər daha geniş yayılır və bəzən 100-ə qədər quşdan ibarət sərbəst yemək axtaran dəstələr əmələ gətirir. Bu növ təvazökar və sakit olsa da (zəngli pazdimdikdən daha az ürəkli), çağırış zamanı fərqlənir. Yemək axtararkən qısa uçuşlar edir (kiçik çırpınma və sürüşmə) və ya örtük arasında qaçır. Bu növ köçəri deyil.

Psophodes cristatus əsasən toxum və həşəratlarla qidalanır.

Bu növün il boyu bir neçə çoxalma mövsümü var. Onlar mart-may və avqust-noyabr aylarında çoxalır. Həmçinin çoxalma yağışdan sonra baş verir. Yuva ot, budaq və qabıqdan (daha incə materialla örtülmüş) ibarət dayaz qabarcıq şəklindədir. Adətən sıx ağac, kolu və ya ökseotu çətirlərində, əsasən yer səviyyəsindən 3 metr yüksəklikdə qurulur. Hər dəfəyə iki-üç mavi-yaşıl rəngli və seyrek tünd ləkəli yumurta qoyulur. Yumurtalar ucu dar oval şəkilli olub, təxminən 24 x 17 mm ölçüdədir. İnkubasiya müddəti məlum deyil. Bu növün ömrü təxminən 6,4 ildir. Cinslərin qidalanma və valideynlik rollarında fərq olub-olmadığı məlum deyil.&lt;ref name=&quot;BUSH&quot;&gt;{{cite web|title=Chirruping Wedgebill - Psophodes cristatus|url=http://www.australianbushbirds.info/infp/psophodes_cristatus.html|website=Australian Bush Birds|access-date=14 September 2016|url-status=}}&lt;/ref&gt; 

== Qorunma statusu ==
[[Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi]] (IUCN) Psophodes cristatusi &quot;az qayğı tələb edən&quot; kimi qiymətləndirib.&lt;ref name=&quot;iucn status 12 November 2021&quot;&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2017 |title=''Psophodes cristatus'' |volume=2017 |page=e.T22705339A118693539 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22705339A118693539.en |access-date=12 November 2021}}&lt;/ref&gt; 
== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Vikianbar kateqoriyası|Psophodes cristatus}}

{{taksonbar}}
{{Xarici keçidlər}}
[[Kateqoriya:Əlifba sırasına görə heyvanlar]]
[[Kateqoriya:Avstraliya quşları]]
[[Kateqoriya:Qırmızı kitaba görə az qayğı tələb edən növlər]]
[[Kateqoriya:1838-ci ildə təsvir edilən quşlar]]
[[Kateqoriya:Avstraliya endemikləri]]</text>
      <sha1>pysd1snwjzz45t3f3h8gtnxippj9g2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hişam ibn Urvə</title>
    <ns>0</ns>
    <id>933851</id>
    <revision>
      <id>9041852</id>
      <parentid>8907963</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:43:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* İstinadlar */</comment>
      <origin>9041852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3250" sha1="aguwbiuttpr37rv5h13tgbqjcjsimtx" xml:space="preserve">{{Alim|elm sahəsi=[[hədis]]}}
'''Əbül-Münzir Hişam ibn Urvə ibn Zübeyr ibn əl-Əvvam ibn Hüveylid ibn Əsəd'''&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn Səd]] |title=[[Kitabüt-Təbəqatil-kəbir]] |year=tarixsiz |volume=VII |location=Beyrut |pages=321 |language=ar|first=Məhəmməd}}&lt;/ref&gt; ({{Dil-ar|هشام بن عروة}}; {{DVTY}}) — [[Tabiin]] nəslinə mənsub mühəddis.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Kandemir |first=M. Yaşar |date=1998 |title=Hişâm b. Urve |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-urve |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112201637/https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-urve |archive-date=2025-11-12 |access-date=2025-11-12 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
Hicri 61-ci (680) ildə Mədinədə dünyaya gəlib. Bəni Əsəd qəbiləsinə mənsubdur.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əs-Səmani |first=Əbu Səid |title=Əl-Ənsab |publisher=Dərül-fikr |year=1998 |volume=I |location=Beyrut |pages=138 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Səhabələrdən [[Abdullah ibn Ömər]], Səhl ibn Səd, [[Cabir ibn Abdullah]] və [[Ənəs ibn Malik]]i görüb.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |first=İbn Həcər |title=[[Təhzib ət-Təhzib]] |year=Hicri 1325 |volume=XI |location=[[Beyrut]] |pages=48 |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Hətli |first=İbrahim ibn Abdullah |title=Sualətü ibn Cüneyd |year=1988 |location=[[Mədinə]] |pages=248 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Hişam, atası Urvə ibn Zübeyrdən, əmisi [[Abdullah ibn Zübeyr|Abdullah]] [[Abdullah ibn Zübeyr|ibn Zübeyrdən]], Əbu Sələmə ibn Əbdürrəhman ibn Əvfdən, İbnül-Münkədirdən, Əmr ibn Şueybdən, [[Zöhri]]dən, Əbüz-Zinəddən və xanımı Fatimə bint Münzirdən hədis rəvayət etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Mizzi |title=Təhzibül-kəmal |volume=XXX |pages=233-334 |language=ar|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt; Ondan da [[Əyyub əs-Sixtiyani]], [[Məmər ibn Rəşid]], [[İbn Cureyc|İbn Cüreyc]], [[Şöbə ibn Həccac|Şöbə]], [[Süfyan əs-Səvri]], [[Əl-Leys ibn Səd|Leys ibn Səd]], [[İmam Malik ibn Ənəs|Malik ibn Ənəs]], [[Abdullah ibn əl-Mübarək|Abdullah]] [[Abdullah ibn əl-Mübarək|ibn Mübarək]], [[Süfyan ibn Uyeynə]] və [[Yəhya əl-Qəttan]] kimi tanınmış mühəddislər hədis rəvayət ediblər.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Mizzi |title=Təhzibül-kəmal |volume=XXX |pages=235 |language=ar|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt;

Hişam ibn Urvə hicri 146-cı (763) ildə Bağdada, [[Mənsur (xəlifə)|xəlifə Mənsurun]] yanına getmiş və həmin il orada vəfat etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Əl-Kamil fit-Tarix]] |year=tarixsiz |volume=V |location=Beyrut |pages=576 |language=ar|first=İzzəddin}}&lt;/ref&gt; Cənazə namazını Mənsur özü qıldırılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Bağdadi |title=[[Tarixu Bağdad]] |volume=XIV |pages=41 |language=ar|first=Xətib}}&lt;/ref&gt; Məzarı Heyzüran qəbiristanlığındadır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Hənbəli |title=Şəzərətüz-zəhəb |volume=I |pages=219 |language=ar|first=İbn əI-İmad}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{istinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Müsəlman teoloqlar]]
[[Kateqoriya:İslam tarixi]]</text>
      <sha1>aguwbiuttpr37rv5h13tgbqjcjsimtx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041853</id>
      <parentid>9041852</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:46:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* İstinadlar */</comment>
      <origin>9041853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3360" sha1="14i16lcekdtkyh6sqlssgt00888hnzr" xml:space="preserve">{{Alim|elm sahəsi=[[hədis]]}}
'''Əbül-Münzir Hişam ibn Urvə ibn Zübeyr ibn əl-Əvvam ibn Hüveylid ibn Əsəd'''&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn Səd]] |title=[[Kitabüt-Təbəqatil-kəbir]] |year=tarixsiz |volume=VII |location=Beyrut |pages=321 |language=ar|first=Məhəmməd}}&lt;/ref&gt; ({{Dil-ar|هشام بن عروة}}; {{DVTY}}) — [[Tabiin]] nəslinə mənsub mühəddis.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Kandemir |first=M. Yaşar |date=1998 |title=Hişâm b. Urve |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-urve |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112201637/https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-urve |archive-date=2025-11-12 |access-date=2025-11-12 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
Hicri 61-ci (680) ildə [[Mədinə|Mədinədə]] dünyaya gəlib.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Bəni Əsəd-qəbiləsinə mənsubdur.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əs-Səmani |first=Əbu Səid |title=Əl-Ənsab |publisher=Dərül-fikr |year=1998 |volume=I |location=Beyrut |pages=138 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Səhabələrdən [[Abdullah ibn Ömər]], Səhl ibn Səd, [[Cabir ibn Abdullah]] və [[Ənəs ibn Malik]]i görüb.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |first=İbn Həcər |title=[[Təhzib ət-Təhzib]] |year=Hicri 1325 |volume=XI |location=[[Beyrut]] |pages=48 |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Hətli |first=İbrahim ibn Abdullah |title=Sualətü ibn Cüneyd |year=1988 |location=[[Mədinə]] |pages=248 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Hişam, atası [[Urvə ibn Zübeyr|Urvə ibn Zübeyrdən]], əmisi [[Abdullah ibn Zübeyr|Abdullah]] [[Abdullah ibn Zübeyr|ibn Zübeyrdən]], Əbu Sələmə ibn Əbdürrəhman ibn Əvfdən, İbnül-Münkədirdən, Əmr ibn Şueybdən, [[Zöhri]]dən, Əbüz-Zinəddən və xanımı Fatimə bint Münzirdən hədis rəvayət etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Mizzi |title=Təhzibül-kəmal |volume=XXX |pages=233-334 |language=ar|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ondan da [[Əyyub əs-Sixtiyani]], [[Məmər ibn Rəşid]], [[İbn Cureyc|İbn Cüreyc]], [[Şöbə ibn Həccac|Şöbə]], [[Süfyan əs-Səvri]], [[Əl-Leys ibn Səd|Leys ibn Səd]], [[İmam Malik ibn Ənəs|Malik ibn Ənəs]], [[Abdullah ibn əl-Mübarək|Abdullah]] [[Abdullah ibn əl-Mübarək|ibn Mübarək]], [[Süfyan ibn Uyeynə]] və [[Yəhya əl-Qəttan]] kimi tanınmış mühəddislər hədis rəvayət ediblər.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Mizzi |title=Təhzibül-kəmal |volume=XXX |pages=235 |language=ar|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hişam ibn Urvə hicri 146-cı (763) ildə Bağdada, [[Mənsur (xəlifə)|xəlifə Mənsurun]] yanına getmiş və həmin il orada vəfat etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Əl-Kamil fit-Tarix]] |year=tarixsiz |volume=V |location=Beyrut |pages=576 |language=ar|first=İzzəddin}}&lt;/ref&gt; Cənazə namazını Mənsur özü qıldırılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Bağdadi |title=[[Tarixu Bağdad]] |volume=XIV |pages=41 |language=ar|first=Xətib}}&lt;/ref&gt; Məzarı Heyzüran qəbiristanlığındadır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Hənbəli |title=[[Şəzərətüz-zəhəb]] |volume=I |pages=219 |language=ar|first=İbn əI-İmad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
{{istinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Müsəlman teoloqlar]]
[[Kateqoriya:İslam tarixi]]</text>
      <sha1>14i16lcekdtkyh6sqlssgt00888hnzr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041857</id>
      <parentid>9041853</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bioqrafiyası */</comment>
      <origin>9041857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3749" sha1="t37qy2e8ab1luhdu97bs3ebahs36j4x" xml:space="preserve">{{Alim|elm sahəsi=[[hədis]]}}
'''Əbül-Münzir Hişam ibn Urvə ibn Zübeyr ibn əl-Əvvam ibn Hüveylid ibn Əsəd'''&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn Səd]] |title=[[Kitabüt-Təbəqatil-kəbir]] |year=tarixsiz |volume=VII |location=Beyrut |pages=321 |language=ar|first=Məhəmməd}}&lt;/ref&gt; ({{Dil-ar|هشام بن عروة}}; {{DVTY}}) — [[Tabiin]] nəslinə mənsub mühəddis.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Kandemir |first=M. Yaşar |date=1998 |title=Hişâm b. Urve |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-urve |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112201637/https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-urve |archive-date=2025-11-12 |access-date=2025-11-12 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
Hicri 61-ci (680) ildə [[Mədinə|Mədinədə]] dünyaya gəlib.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Bəni Əsəd-qəbiləsinə mənsubdur.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əs-Səmani |first=Əbu Səid |title=Əl-Ənsab |publisher=Dərül-fikr |year=1998 |volume=I |location=Beyrut |pages=138 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Səhabələrdən [[Abdullah ibn Ömər]], Səhl ibn Səd, [[Cabir ibn Abdullah]] və [[Ənəs ibn Malik]]i görüb.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |first=İbn Həcər |title=[[Təhzib ət-Təhzib]] |year=Hicri 1325 |volume=XI |location=[[Beyrut]] |pages=48 |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Hətli |first=İbrahim ibn Abdullah |title=Sualətü ibn Cüneyd |year=1988 |location=[[Mədinə]] |pages=248 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Hişam, atası [[Urvə ibn Zübeyr|Urvə ibn Zübeyrdən]], əmisi [[Abdullah ibn Zübeyr|Abdullah]] [[Abdullah ibn Zübeyr|ibn Zübeyrdən]], Əbu Sələmə ibn Əbdürrəhman ibn Əvfdən, İbnül-Münkədirdən, Əmr ibn Şueybdən, [[Zöhri]]dən, Əbüz-Zinəddən və xanımı Fatimə bint Münzirdən hədis rəvayət etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Mizzi |title=Təhzibül-kəmal |volume=XXX |pages=233-334 |language=ar|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ondan da [[Əyyub əs-Sixtiyani]], [[Məmər ibn Rəşid]], [[İbn Cureyc|İbn Cüreyc]], [[Şöbə ibn Həccac|Şöbə]], [[Süfyan əs-Səvri]], [[Əl-Leys ibn Səd|Leys ibn Səd]], [[İmam Malik ibn Ənəs|Malik ibn Ənəs]], [[Abdullah ibn əl-Mübarək|Abdullah]] [[Abdullah ibn əl-Mübarək|ibn Mübarək]], [[Süfyan ibn Uyeynə]], Cəfər əs-Sadiq&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Özçelik |first=Fikret |date=2015 |title=Urve b. ez-Zübeyr ve Kütüb-i Tis’a’daki Rivayetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/365493 |journal=Journal of Artuklu Academia |language=tr |volume=2 |issue=2 |pages=38 |archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/365493 |archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt; və [[Yəhya əl-Qəttan]] kimi tanınmış mühəddislər hədis rəvayət ediblər.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Mizzi |title=Təhzibül-kəmal |volume=XXX |pages=235 |language=ar|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hişam ibn Urvə hicri 146-cı (763) ildə Bağdada, [[Mənsur (xəlifə)|xəlifə Mənsurun]] yanına getmiş və həmin il orada vəfat etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Əl-Kamil fit-Tarix]] |year=tarixsiz |volume=V |location=Beyrut |pages=576 |language=ar|first=İzzəddin}}&lt;/ref&gt; Cənazə namazını Mənsur özü qıldırılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Bağdadi |title=[[Tarixu Bağdad]] |volume=XIV |pages=41 |language=ar|first=Xətib}}&lt;/ref&gt; Məzarı Heyzüran qəbiristanlığındadır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Hənbəli |title=[[Şəzərətüz-zəhəb]] |volume=I |pages=219 |language=ar|first=İbn əI-İmad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
{{istinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Müsəlman teoloqlar]]
[[Kateqoriya:İslam tarixi]]</text>
      <sha1>t37qy2e8ab1luhdu97bs3ebahs36j4x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041859</id>
      <parentid>9041857</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:55:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bioqrafiyası */</comment>
      <origin>9041859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3359" sha1="ohtd0i03kmfipzqedmgjonkddtjxfx6" xml:space="preserve">{{Alim|elm sahəsi=[[hədis]]}}
'''Əbül-Münzir Hişam ibn Urvə ibn Zübeyr ibn əl-Əvvam ibn Hüveylid ibn Əsəd'''&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn Səd]] |title=[[Kitabüt-Təbəqatil-kəbir]] |year=tarixsiz |volume=VII |location=Beyrut |pages=321 |language=ar|first=Məhəmməd}}&lt;/ref&gt; ({{Dil-ar|هشام بن عروة}}; {{DVTY}}) — [[Tabiin]] nəslinə mənsub mühəddis.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Kandemir |first=M. Yaşar |date=1998 |title=Hişâm b. Urve |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-urve |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112201637/https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-urve |archive-date=2025-11-12 |access-date=2025-11-12 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
Hicri 61-ci (680) ildə [[Mədinə|Mədinədə]] dünyaya gəlib.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Bəni Əsəd-qəbiləsinə mənsubdur.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əs-Səmani |first=Əbu Səid |title=Əl-Ənsab |publisher=Dərül-fikr |year=1998 |volume=I |location=Beyrut |pages=138 |language=ar}}&lt;/ref&gt;

Səhabələrdən [[Abdullah ibn Ömər]], Səhl ibn Səd, [[Cabir ibn Abdullah]] və [[Ənəs ibn Malik]]i görüb.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |first=İbn Həcər |title=[[Təhzib ət-Təhzib]] |year=Hicri 1325 |volume=XI |location=[[Beyrut]] |pages=48 |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Hətli |first=İbrahim ibn Abdullah |title=Sualətü ibn Cüneyd |year=1988 |location=[[Mədinə]] |pages=248 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Hişam, atası [[Urvə ibn Zübeyr|Urvə ibn Zübeyrdən]], əmisi [[Abdullah ibn Zübeyr|Abdullah]] [[Abdullah ibn Zübeyr|ibn Zübeyrdən]], Əbu Sələmə ibn Əbdürrəhman ibn Əvfdən, İbnül-Münkədirdən, Əmr ibn Şueybdən, [[Zöhri]]dən, Əbüz-Zinəddən və xanımı Fatimə bint Münzirdən hədis rəvayət etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Mizzi |title=Təhzibül-kəmal |volume=XXX |pages=233-334 |language=ar|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ondan da [[Əyyub əs-Sixtiyani]], [[Məmər ibn Rəşid]], [[İbn Cureyc|İbn Cüreyc]], [[Şöbə ibn Həccac|Şöbə]], [[Süfyan əs-Səvri]], [[Əl-Leys ibn Səd|Leys ibn Səd]], [[İmam Malik ibn Ənəs|Malik ibn Ənəs]], [[Abdullah ibn əl-Mübarək|Abdullah]] [[Abdullah ibn əl-Mübarək|ibn Mübarək]], [[Süfyan ibn Uyeynə]] və [[Yəhya əl-Qəttan]] kimi tanınmış mühəddislər hədis rəvayət ediblər.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Mizzi |title=Təhzibül-kəmal |volume=XXX |pages=235 |language=ar|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hişam ibn Urvə hicri 146-cı (763) ildə Bağdada, [[Mənsur (xəlifə)|xəlifə Mənsurun]] yanına getmiş və həmin il orada vəfat etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Əl-Kamil fit-Tarix]] |year=tarixsiz |volume=V |location=Beyrut |pages=576 |language=ar|first=İzzəddin}}&lt;/ref&gt; Cənazə namazını Mənsur özü qıldırılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Bağdadi |title=[[Tarixu Bağdad]] |volume=XIV |pages=41 |language=ar|first=Xətib}}&lt;/ref&gt; Məzarı Heyzüran qəbiristanlığındadır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Hənbəli |title=[[Şəzərətüz-zəhəb]] |volume=I |pages=219 |language=ar|first=İbn əI-İmad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
{{istinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Müsəlman teoloqlar]]
[[Kateqoriya:İslam tarixi]]</text>
      <sha1>ohtd0i03kmfipzqedmgjonkddtjxfx6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041877</id>
      <parentid>9041859</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:18:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bioqrafiyası */ [[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9041877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3728" sha1="3gpngrjsy296cpcxsp3rj3l6r5fnlhw" xml:space="preserve">{{Alim|elm sahəsi=[[hədis]]}}
'''Əbül-Münzir Hişam ibn Urvə ibn Zübeyr ibn əl-Əvvam ibn Hüveylid ibn Əsəd'''&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn Səd]] |title=[[Kitabüt-Təbəqatil-kəbir]] |year=tarixsiz |volume=VII |location=Beyrut |pages=321 |language=ar|first=Məhəmməd}}&lt;/ref&gt; ({{Dil-ar|هشام بن عروة}}; {{DVTY}}) — [[Tabiin]] nəslinə mənsub mühəddis.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Kandemir |first=M. Yaşar |date=1998 |title=Hişâm b. Urve |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-urve |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112201637/https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-urve |archive-date=2025-11-12 |access-date=2025-11-12 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
Hicri 61-ci (680) ildə [[Mədinə|Mədinədə]] dünyaya gəlib.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Bəni Əsəd-qəbiləsinə mənsubdur.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əs-Səmani |first=Əbu Səid |title=Əl-Ənsab |publisher=Dərül-fikr |year=1998 |volume=I |location=Beyrut |pages=138 |language=ar}}&lt;/ref&gt;

Səhabələrdən [[Abdullah ibn Ömər]], Səhl ibn Səd, [[Cabir ibn Abdullah]] və [[Ənəs ibn Malik]]i görüb.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |first=İbn Həcər |title=[[Təhzib ət-Təhzib]] |year=Hicri 1325 |volume=XI |location=[[Beyrut]] |pages=48 |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Hətli |first=İbrahim ibn Abdullah |title=Sualətü ibn Cüneyd |year=1988 |location=[[Mədinə]] |pages=248 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Hişam, atası [[Urvə ibn Zübeyr|Urvə ibn Zübeyrdən]],&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Özçelik |first=Fikret |date=2015 |title=Urve b. ez-Zübeyr ve Kütüb-i Tis’a’daki Rivayetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/365493 |journal=Journal of Artuklu Academia |language=tr |volume=2 |issue=2 |pages=38|archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/365493 |archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt; əmisi [[Abdullah ibn Zübeyr|Abdullah]] [[Abdullah ibn Zübeyr|ibn Zübeyrdən]], Əbu Sələmə ibn Əbdürrəhman ibn Əvfdən, İbnül-Münkədirdən, Əmr ibn Şueybdən, [[Zöhri]]dən, Əbüz-Zinəddən və xanımı Fatimə bint Münzirdən hədis rəvayət etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Mizzi |title=Təhzibül-kəmal |volume=XXX |pages=233-334 |language=ar|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ondan da [[Əyyub əs-Sixtiyani]], [[Məmər ibn Rəşid]], [[İbn Cureyc|İbn Cüreyc]], [[Şöbə ibn Həccac|Şöbə]], [[Süfyan əs-Səvri]], [[Əl-Leys ibn Səd|Leys ibn Səd]], [[İmam Malik ibn Ənəs|Malik ibn Ənəs]], [[Abdullah ibn əl-Mübarək|Abdullah]] [[Abdullah ibn əl-Mübarək|ibn Mübarək]], [[Süfyan ibn Uyeynə]] və [[Yəhya əl-Qəttan]] kimi tanınmış mühəddislər hədis rəvayət ediblər.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Mizzi |title=Təhzibül-kəmal |volume=XXX |pages=235 |language=ar|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hişam ibn Urvə hicri 146-cı (763) ildə Bağdada, [[Mənsur (xəlifə)|xəlifə Mənsurun]] yanına getmiş və həmin il orada vəfat etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Əl-Kamil fit-Tarix]] |year=tarixsiz |volume=V |location=Beyrut |pages=576 |language=ar|first=İzzəddin}}&lt;/ref&gt; Cənazə namazını Mənsur özü qıldırılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Bağdadi |title=[[Tarixu Bağdad]] |volume=XIV |pages=41 |language=ar|first=Xətib}}&lt;/ref&gt; Məzarı Heyzüran qəbiristanlığındadır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Hənbəli |title=[[Şəzərətüz-zəhəb]] |volume=I |pages=219 |language=ar|first=İbn əI-İmad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
{{istinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Müsəlman teoloqlar]]
[[Kateqoriya:İslam tarixi]]</text>
      <sha1>3gpngrjsy296cpcxsp3rj3l6r5fnlhw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041878</id>
      <parentid>9041877</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:19:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bioqrafiyası */</comment>
      <origin>9041878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3775" sha1="4hx6nn16ppmjw79bmyvgtoafoskehoy" xml:space="preserve">{{Alim|elm sahəsi=[[hədis]]}}
'''Əbül-Münzir Hişam ibn Urvə ibn Zübeyr ibn əl-Əvvam ibn Hüveylid ibn Əsəd'''&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn Səd]] |title=[[Kitabüt-Təbəqatil-kəbir]] |year=tarixsiz |volume=VII |location=Beyrut |pages=321 |language=ar|first=Məhəmməd}}&lt;/ref&gt; ({{Dil-ar|هشام بن عروة}}; {{DVTY}}) — [[Tabiin]] nəslinə mənsub mühəddis.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Kandemir |first=M. Yaşar |date=1998 |title=Hişâm b. Urve |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-urve |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112201637/https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-urve |archive-date=2025-11-12 |access-date=2025-11-12 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
Hicri 61-ci (680) ildə [[Mədinə|Mədinədə]] dünyaya gəlib.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Bəni Əsəd-qəbiləsinə mənsubdur.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əs-Səmani |first=Əbu Səid |title=Əl-Ənsab |publisher=Dərül-fikr |year=1998 |volume=I |location=Beyrut |pages=138 |language=ar}}&lt;/ref&gt;

Səhabələrdən [[Abdullah ibn Ömər]], Səhl ibn Səd, [[Cabir ibn Abdullah]] və [[Ənəs ibn Malik]]i görüb.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |first=İbn Həcər |title=[[Təhzib ət-Təhzib]] |year=Hicri 1325 |volume=XI |location=[[Beyrut]] |pages=48 |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Hətli |first=İbrahim ibn Abdullah |title=Sualətü ibn Cüneyd |year=1988 |location=[[Mədinə]] |pages=248 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Hişam, atası [[Urvə ibn Zübeyr|Urvə ibn Zübeyrdən]],&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Özçelik |first=Fikret |date=2015 |title=Urve b. ez-Zübeyr ve Kütüb-i Tis’a’daki Rivayetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/365493 |journal=Journal of Artuklu Academia |language=tr |volume=2 |issue=2 |pages=38|archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/365493 |archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt; əmisi [[Abdullah ibn Zübeyr|Abdullah]] [[Abdullah ibn Zübeyr|ibn Zübeyrdən]], [[Əbu Sələmə ibn Əbdürrəhman ibn Əvf|Əbu Sələmə ibn Əbdürrəhman ibn Əvfdən]], İbnül-Münkədirdən, Əmr ibn Şueybdən, [[Zöhri]]dən, Əbüz-Zinəddən və xanımı Fatimə bint Münzirdən hədis rəvayət etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Mizzi |title=Təhzibül-kəmal |volume=XXX |pages=233-334 |language=ar|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ondan da [[Əyyub əs-Sixtiyani]], [[Məmər ibn Rəşid]], [[İbn Cureyc|İbn Cüreyc]], [[Şöbə ibn Həccac|Şöbə]], [[Süfyan əs-Səvri]], [[Əl-Leys ibn Səd|Leys ibn Səd]], [[İmam Malik ibn Ənəs|Malik ibn Ənəs]], [[Abdullah ibn əl-Mübarək|Abdullah]] [[Abdullah ibn əl-Mübarək|ibn Mübarək]], [[Süfyan ibn Uyeynə]] və [[Yəhya əl-Qəttan]] kimi tanınmış mühəddislər hədis rəvayət ediblər.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Mizzi |title=Təhzibül-kəmal |volume=XXX |pages=235 |language=ar|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hişam ibn Urvə hicri 146-cı (763) ildə Bağdada, [[Mənsur (xəlifə)|xəlifə Mənsurun]] yanına getmiş və həmin il orada vəfat etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Əl-Kamil fit-Tarix]] |year=tarixsiz |volume=V |location=Beyrut |pages=576 |language=ar|first=İzzəddin}}&lt;/ref&gt; Cənazə namazını Mənsur özü qıldırılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Bağdadi |title=[[Tarixu Bağdad]] |volume=XIV |pages=41 |language=ar|first=Xətib}}&lt;/ref&gt; Məzarı Heyzüran qəbiristanlığındadır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Hənbəli |title=[[Şəzərətüz-zəhəb]] |volume=I |pages=219 |language=ar|first=İbn əI-İmad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
{{istinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Müsəlman teoloqlar]]
[[Kateqoriya:İslam tarixi]]</text>
      <sha1>4hx6nn16ppmjw79bmyvgtoafoskehoy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041881</id>
      <parentid>9041878</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:20:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9041881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3775" sha1="7qh4uws4bc4szgs81dhtq43dve3bg4u" xml:space="preserve">{{Alim|elm sahəsi=[[hədis]]}}
'''Əbül-Münzir Hişam ibn Urvə ibn Zübeyr ibn əl-Əvvam ibn Hüveylid ibn Əsəd'''&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn Səd]] |title=[[Kitabüt-Təbəqatil-kəbir]] |year=tarixsiz |volume=VII |location=Beyrut |pages=321 |language=ar|first=Məhəmməd}}&lt;/ref&gt; ({{Dil-ar|هشام بن عروة}}; {{DVTY}}) — [[Tabiin]] nəslinə mənsub mühəddis.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Kandemir |first=M. Yaşar |date=1998 |title=Hişâm b. Urve |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-urve |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112201637/https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-urve |archive-date=2025-11-12 |access-date=2025-11-12 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
Hicri 61-ci (680) ildə [[Mədinə|Mədinədə]] dünyaya gəlib.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Bənu Əsəd qəbiləsinə mənsubdur.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əs-Səmani |first=Əbu Səid |title=Əl-Ənsab |publisher=Dərül-fikr |year=1998 |volume=I |location=Beyrut |pages=138 |language=ar}}&lt;/ref&gt;

Səhabələrdən [[Abdullah ibn Ömər]], Səhl ibn Səd, [[Cabir ibn Abdullah]] və [[Ənəs ibn Malik]]i görüb.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |first=İbn Həcər |title=[[Təhzib ət-Təhzib]] |year=Hicri 1325 |volume=XI |location=[[Beyrut]] |pages=48 |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Hətli |first=İbrahim ibn Abdullah |title=Sualətü ibn Cüneyd |year=1988 |location=[[Mədinə]] |pages=248 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Hişam, atası [[Urvə ibn Zübeyr|Urvə ibn Zübeyrdən]],&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Özçelik |first=Fikret |date=2015 |title=Urve b. ez-Zübeyr ve Kütüb-i Tis’a’daki Rivayetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/365493 |journal=Journal of Artuklu Academia |language=tr |volume=2 |issue=2 |pages=38|archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/365493 |archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt; əmisi [[Abdullah ibn Zübeyr|Abdullah]] [[Abdullah ibn Zübeyr|ibn Zübeyrdən]], [[Əbu Sələmə ibn Əbdürrəhman ibn Əvf|Əbu Sələmə ibn Əbdürrəhman ibn Əvfdən]], İbnül-Münkədirdən, Əmr ibn Şueybdən, [[Zöhri]]dən, Əbüz-Zinəddən və xanımı Fatimə bint Münzirdən hədis rəvayət etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Mizzi |title=Təhzibül-kəmal |volume=XXX |pages=233-334 |language=ar|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ondan da [[Əyyub əs-Sixtiyani]], [[Məmər ibn Rəşid]], [[İbn Cureyc|İbn Cüreyc]], [[Şöbə ibn Həccac|Şöbə]], [[Süfyan əs-Səvri]], [[Əl-Leys ibn Səd|Leys ibn Səd]], [[İmam Malik ibn Ənəs|Malik ibn Ənəs]], [[Abdullah ibn əl-Mübarək|Abdullah]] [[Abdullah ibn əl-Mübarək|ibn Mübarək]], [[Süfyan ibn Uyeynə]] və [[Yəhya əl-Qəttan]] kimi tanınmış mühəddislər hədis rəvayət ediblər.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Mizzi |title=Təhzibül-kəmal |volume=XXX |pages=235 |language=ar|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hişam ibn Urvə hicri 146-cı (763) ildə Bağdada, [[Mənsur (xəlifə)|xəlifə Mənsurun]] yanına getmiş və həmin il orada vəfat etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Əl-Kamil fit-Tarix]] |year=tarixsiz |volume=V |location=Beyrut |pages=576 |language=ar|first=İzzəddin}}&lt;/ref&gt; Cənazə namazını Mənsur özü qıldırılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Bağdadi |title=[[Tarixu Bağdad]] |volume=XIV |pages=41 |language=ar|first=Xətib}}&lt;/ref&gt; Məzarı Heyzüran qəbiristanlığındadır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Hənbəli |title=[[Şəzərətüz-zəhəb]] |volume=I |pages=219 |language=ar|first=İbn əI-İmad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
{{istinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Müsəlman teoloqlar]]
[[Kateqoriya:İslam tarixi]]</text>
      <sha1>7qh4uws4bc4szgs81dhtq43dve3bg4u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041885</id>
      <parentid>9041881</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:21:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9041885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3850" sha1="n33rebdo59cea7c7ranuot8p7e559cr" xml:space="preserve">{{Alim|elm sahəsi=[[hədis]]}}
'''Əbül-Münzir Hişam ibn Urvə ibn Zübeyr ibn əl-Əvvam ibn Hüveylid ibn Əsəd'''&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn Səd]] |title=[[Kitabüt-Təbəqatil-kəbir]] |year=tarixsiz |volume=VII |location=Beyrut |pages=321 |language=ar|first=Məhəmməd}}&lt;/ref&gt; ({{Dil-ar|هشام بن عروة}}; {{DVTY}}) — [[Tabiin]] nəslinə mənsub mühəddis.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Kandemir |first=M. Yaşar |date=1998 |title=Hişâm b. Urve |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-urve |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112201637/https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-urve |archive-date=2025-11-12 |access-date=2025-11-12 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr}}&lt;/ref&gt; O, [[Urvə ibn Zübeyr|Urvə ibn Zübeyrin]] oğludur.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Bioqrafiyası ==
Hicri 61-ci (680) ildə [[Mədinə|Mədinədə]] dünyaya gəlib.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Bənu Əsəd qəbiləsinə mənsubdur.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əs-Səmani |first=Əbu Səid |title=Əl-Ənsab |publisher=Dərül-fikr |year=1998 |volume=I |location=Beyrut |pages=138 |language=ar}}&lt;/ref&gt;

Səhabələrdən [[Abdullah ibn Ömər]], Səhl ibn Səd, [[Cabir ibn Abdullah]] və [[Ənəs ibn Malik]]i görüb.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |first=İbn Həcər |title=[[Təhzib ət-Təhzib]] |year=Hicri 1325 |volume=XI |location=[[Beyrut]] |pages=48 |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Hətli |first=İbrahim ibn Abdullah |title=Sualətü ibn Cüneyd |year=1988 |location=[[Mədinə]] |pages=248 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Hişam, [[Urvə ibn Zübeyr|Urvə ibn Zübeyrdən]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Özçelik |first=Fikret |date=2015 |title=Urve b. ez-Zübeyr ve Kütüb-i Tis’a’daki Rivayetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/365493 |journal=Journal of Artuklu Academia |language=tr |volume=2 |issue=2 |pages=38|archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/365493 |archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt; əmisi [[Abdullah ibn Zübeyr|Abdullah]] [[Abdullah ibn Zübeyr|ibn Zübeyrdən]], [[Əbu Sələmə ibn Əbdürrəhman ibn Əvf|Əbu Sələmə ibn Əbdürrəhman ibn Əvfdən]], İbnül-Münkədirdən, Əmr ibn Şueybdən, [[Zöhri]]dən, Əbüz-Zinəddən və xanımı Fatimə bint Münzirdən hədis rəvayət etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Mizzi |title=Təhzibül-kəmal |volume=XXX |pages=233-334 |language=ar|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ondan da [[Əyyub əs-Sixtiyani]], [[Məmər ibn Rəşid]], [[İbn Cureyc|İbn Cüreyc]], [[Şöbə ibn Həccac|Şöbə]], [[Süfyan əs-Səvri]], [[Əl-Leys ibn Səd|Leys ibn Səd]], [[İmam Malik ibn Ənəs|Malik ibn Ənəs]], [[Abdullah ibn əl-Mübarək|Abdullah]] [[Abdullah ibn əl-Mübarək|ibn Mübarək]], [[Süfyan ibn Uyeynə]] və [[Yəhya əl-Qəttan]] kimi tanınmış mühəddislər hədis rəvayət ediblər.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Mizzi |title=Təhzibül-kəmal |volume=XXX |pages=235 |language=ar|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hişam ibn Urvə hicri 146-cı (763) ildə Bağdada, [[Mənsur (xəlifə)|xəlifə Mənsurun]] yanına getmiş və həmin il orada vəfat etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Əl-Kamil fit-Tarix]] |year=tarixsiz |volume=V |location=Beyrut |pages=576 |language=ar|first=İzzəddin}}&lt;/ref&gt; Cənazə namazını Mənsur özü qıldırılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Bağdadi |title=[[Tarixu Bağdad]] |volume=XIV |pages=41 |language=ar|first=Xətib}}&lt;/ref&gt; Məzarı Heyzüran qəbiristanlığındadır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Hənbəli |title=[[Şəzərətüz-zəhəb]] |volume=I |pages=219 |language=ar|first=İbn əI-İmad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
{{istinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Müsəlman teoloqlar]]
[[Kateqoriya:İslam tarixi]]</text>
      <sha1>n33rebdo59cea7c7ranuot8p7e559cr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041886</id>
      <parentid>9041885</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:23:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9041886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3805" sha1="qgch5dfcoumth7y3dej87iied673bvj" xml:space="preserve">{{Alim}}
'''Əbül-Münzir Hişam ibn Urvə ibn Zübeyr ibn əl-Əvvam ibn Hüveylid ibn Əsəd'''&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn Səd]] |title=[[Kitabüt-Təbəqatil-kəbir]] |year=tarixsiz |volume=VII |location=Beyrut |pages=321 |language=ar|first=Məhəmməd}}&lt;/ref&gt; ({{Dil-ar|هشام بن عروة}}; {{DVTY}}) — [[Tabiin]] nəslinə mənsub mühəddis.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Kandemir |first=M. Yaşar |date=1998 |title=Hişâm b. Urve |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-urve |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112201637/https://islamansiklopedisi.org.tr/hisam-b-urve |archive-date=2025-11-12 |access-date=2025-11-12 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Bioqrafiyası ==
Hicri 61-ci (680) ildə [[Mədinə|Mədinədə]] dünyaya gəlib.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Bənu Əsəd qəbiləsinə mənsubdur.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əs-Səmani |first=Əbu Səid |title=Əl-Ənsab |publisher=Dərül-fikr |year=1998 |volume=I |location=Beyrut |pages=138 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Atası [[Urvə ibn Zübeyr]]dir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Səhabələrdən [[Abdullah ibn Ömər]], Səhl ibn Səd, [[Cabir ibn Abdullah]] və [[Ənəs ibn Malik]]i görüb.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |first=İbn Həcər |title=[[Təhzib ət-Təhzib]] |year=Hicri 1325 |volume=XI |location=[[Beyrut]] |pages=48 |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Hətli |first=İbrahim ibn Abdullah |title=Sualətü ibn Cüneyd |year=1988 |location=[[Mədinə]] |pages=248 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Hişam, [[Urvə ibn Zübeyr|Urvə ibn Zübeyrdən]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Özçelik |first=Fikret |date=2015 |title=Urve b. ez-Zübeyr ve Kütüb-i Tis’a’daki Rivayetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/365493 |journal=Journal of Artuklu Academia |language=tr |volume=2 |issue=2 |pages=38|archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/365493 |archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt; əmisi [[Abdullah ibn Zübeyr|Abdullah]] [[Abdullah ibn Zübeyr|ibn Zübeyrdən]], [[Əbu Sələmə ibn Əbdürrəhman ibn Əvf|Əbu Sələmə ibn Əbdürrəhman ibn Əvfdən]], İbnül-Münkədirdən, Əmr ibn Şueybdən, [[Zöhri]]dən, Əbüz-Zinəddən və xanımı Fatimə bint Münzirdən hədis rəvayət etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Mizzi |title=Təhzibül-kəmal |volume=XXX |pages=233-334 |language=ar|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ondan da [[Əyyub əs-Sixtiyani]], [[Məmər ibn Rəşid]], [[İbn Cureyc|İbn Cüreyc]], [[Şöbə ibn Həccac|Şöbə]], [[Süfyan əs-Səvri]], [[Əl-Leys ibn Səd|Leys ibn Səd]], [[İmam Malik ibn Ənəs|Malik ibn Ənəs]], [[Abdullah ibn əl-Mübarək|Abdullah]] [[Abdullah ibn əl-Mübarək|ibn Mübarək]], [[Süfyan ibn Uyeynə]] və [[Yəhya əl-Qəttan]] kimi tanınmış mühəddislər hədis rəvayət ediblər.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Mizzi |title=Təhzibül-kəmal |volume=XXX |pages=235 |language=ar|first=Cəmaləddin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hişam ibn Urvə hicri 146-cı (763) ildə Bağdada, [[Mənsur (xəlifə)|xəlifə Mənsurun]] yanına getmiş və həmin il orada vəfat etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Əl-Kamil fit-Tarix]] |year=tarixsiz |volume=V |location=Beyrut |pages=576 |language=ar|first=İzzəddin}}&lt;/ref&gt; Cənazə namazını Mənsur özü qıldırılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Bağdadi |title=[[Tarixu Bağdad]] |volume=XIV |pages=41 |language=ar|first=Xətib}}&lt;/ref&gt; Məzarı Heyzüran qəbiristanlığındadır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Hənbəli |title=[[Şəzərətüz-zəhəb]] |volume=I |pages=219 |language=ar|first=İbn əI-İmad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
{{istinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Müsəlman teoloqlar]]
[[Kateqoriya:İslam tarixi]]</text>
      <sha1>qgch5dfcoumth7y3dej87iied673bvj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qaz İstismar Xidməti (Naxçıvan)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>934425</id>
    <revision>
      <id>9042162</id>
      <parentid>8351679</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:20:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9042162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5644" sha1="ovl34qez0wh5n7k9s1cafhgapud7hjt" xml:space="preserve">'''Naxçıvan Muxtar Respublikasının Qaz İstismar Xidməti ''' – Muxtar Respublikaya idxal edilən təbii qazın qəbul edilməsi, nəqli, paylanması və satışı sahəsində (bundan sonra-müvafiq sahədə) dövlət siyasətini və tənzimlənməsini həyata keçirən mərkəzi icra hakimiyyəti orqanıdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tariximiz {{!}} Qaz İstismar Xidməti |url=https://naxcivanqaz.gov.az/az/xidmet-haqqinda/tariximiz |access-date=2025-10-01 |website=Qaz xidməti |language=az |url-status= }}&lt;/ref&gt;

== Xidmət barədə ümumi məlumatlar ==
'''Xidmət''' öz fəaliyyətində Azərbaycan Respublikasının və Naxçıvan Muxtar Respublikasının konstitusiyalarını, Azərbaycan Respublikasının və Naxçıvan Muxtar Respublikasının qanunlarını, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin və Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin fərman və sərəncamlarını, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin və Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərar və sərəncamlarını, Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələri və bu Əsasnaməni rəhbər tutur.

'''Xidmət''' öz vəzifələrini yerinə yetirərkən və hüquqlarını həyata keçirərkən digər icra hakimiyyəti orqanları, yerli özünüidarəetmə orqanları və muxtar respublikada qeydiyyatdan keçən qeyri-hökumət təşkilatları ilə qarşılıqlı əlaqədə fəaliyyət göstərir.

'''Xidmət''' müstəqil balansa, qanunvericiliyə uyğun sərəncamında olan dövlət əmlakına, xəzinə və bank hesablarına, üzərində Dövlət gerbinin təsviri və öz adı həkk olunmuş möhürə, müvafiq ştampa və blanka malikdir.

'''Xidmətin''' aparatının, qurumlarının saxlanması və maddi-texniki təminatı xərcləri təbii qazın satışından daxil olan vəsait və mövcud qanunvericiliyə zidd olmayan digər mənbələr hesabına maliyyələşdirilir.

'''Xidmət''' Naxçıvan şəhərində yerləşir, ünvanı: Naxçıvan Muxtar Respublikası, Naxçıvan şəhəri, N. Tusi küçəsi 7.

== Tarixi ==
&quot;Naxçıvanqaz&quot; İstehsalat Birliyi Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2010-cu il 01 oktyabr tarixli 241–03/S nömrəli Sərəncamına&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hüquqi Aktların Dövlət Reyestri |title=Naxçıvan Muxtar Respublikasının qaz təsərrüfatı sahəsində idarəetmənin təkmilləşdirilməsi haqqında&quot; Ali Məclis Sədrinin 1 oktyabr  2010- cu il tarixli 241- 03/S №-li Sərəncamı |url=https://e-qanun.az/framework/555899 |access-date=2025-10-01 |website=e-qanun.az |language=az}}&lt;/ref&gt; əsasən yaradılmışdı. Həmin Sərəncama əsasən Birlik Azərbaycan Respublikası [[Dövlət Neft Şirkəti]]nin (bundan sonra – ARDNŞ) &quot;Azəriqaz&quot; İstehsalat Birliyinin &quot;Naxçıvan&quot; filialının varisi idi.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 03 noyabr 2010-cu il tarixli 105 №-li Sərəncamı ilə Birliyin Nizamnaməsi və strukturu təsdiq edilib.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hüquqi Aktların Dövlət Reyestri |title=“Naxçıvanqaz” İstehsalat Birliyinin Nizamnaməsinin və strukturunun təsdiq edilməsi haqqında&quot; Ali Məclis Sədrinin 03 noyabr 2010-cu il tarixli 105 №-li Sərəncamı |url=https://e-qanun.az/framework/560110 |access-date=2025-10-01 |website=e-qanun.az |language=az}}&lt;/ref&gt;

Həmin Nizamnamənin [https://e-qanun.az/framework/560110#:~:text=Nax%C3%A7%C4%B1vanqaz%E2%80%9D%20%C4%B0stehsalat%20Birliyi-,1.3,-.%20Birliyin%20q%C4%B1sald%C4%B1lm%C4%B1%C5%9F%20ad%C4%B1 1.3-cü bəndinə] əsaəsn Birliyin qısadılmış adı '''&quot;Naxçıvanqaz&quot; İB''' kimi yazılırdı.

Bu Birlik qanunvericiliklə tələb olunan şəkildə qeydiyyatdan keçdikdən və Hüquqi şəxslərin dövlət reyestrinə daxil edildikdən sonra hüquqi şəxs statusunu almış, qeyri-müyyən müddətə yaradılmışdı.

Birliyin Nizamnaməsinin [https://e-qanun.az/framework/560110#:~:text=m%C3%BC%C9%99yy%C9%99n%20m%C3%BCdd%C9%99t%C9%99%20yarad%C4%B1lm%C4%B1%C5%9Fd%C4%B1r.-,2.3,-.%20Birliyin%20f%C9%99aliyy%C9%99ti%20Az%C9%99rbaycan 2.3-cü bəndinə] əsaəsn onun fəaliyyəti Azərbaycan Respublikasının və Naxçıvan Muxtar Respublikasının qanunları, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin və Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin fərman və sərəncamları, Azərbaycan Respublikası və Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərar və sərəncamları və Birliyin nizamnaməsi əsasında təmzimlənirdi.

Bu Birlik maddi və qeyri-maddi əmlaka, hüquqlara, müstəqil balansa, banklarda hesablaşma hesabına, üzərində dövlət gerbi təsvir edilmiş və tam adı olan möhürə malik idi ([https://e-qanun.az/framework/560110#:~:text=Nizamnam%C9%99%20%C9%99sas%C4%B1nda%20t%C9%99nziml%C9%99nir.-,2.4,-.%20Birlik%20maddi%20v%C9%99 bənd 2.4]).

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 4 noyabr 2019-cu il tarixli 411–05/S nömrəli Sərəncamına&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hüquqi Aktların Dövlət Reyestri |title=Naxçıvan Muxtar Respublikası Qaz İstismar Xidmətinin yaradılması haqqında&quot; Ali Məclis Sədrinin 04 noyabr 2019-cu il tarixli 411-05/S №-li Sərəncamı |url=https://e-qanun.az/framework/556717 |access-date=2025-10-01 |website=e-qanun.az |language=az}}&lt;/ref&gt; əsasən Muxtar Respublikada qaz təsərrüfatı sahəsində idarəetmənin təkmilləşdirilməsi məqsədilə &quot;Naxçıvanqaz&quot; İstehsalat Birliyinin əsasında Naxçıvan Muxtar Respublikası Qaz İstismar Xidməti yaradılıb.

== İstinadlar ==
{{istinad siyahısı}}
{{qaralama}}

[[Kateqoriya:Azərbaycanda təbii qaz]]</text>
      <sha1>ovl34qez0wh5n7k9s1cafhgapud7hjt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Predigerkirxe kilsəsi (Sürix)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>934695</id>
    <revision>
      <id>9041928</id>
      <parentid>8872002</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T23:38:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4361" sha1="ezq6thcwthwe1j083joleqlrminmx0s" xml:space="preserve">{{Dini abidə}}

'''Predigerkirxe kilsəsi''' — [[İsveçrə]]nin [[Sürix]] şəhərinin köhnə şəhərindəki dörd əsas kilsədən biri. Əvvəlcə 1231-ci ildə Dominikan Predigerkloster monastırının Roman üslublu kilsəsi kimi inşa edilən [[bazilika]], 14-cü əsrin ilk yarısında kilsəyə çevrildi, xor hissəsi 1308–1350-ci illər arasında yenidən quruldu və o dövr üçün qeyri-adi hündür bir zəng qülləsi inşa edildi ki, bu da Sürixdəki ən hündür Qotik tikili hesab olunur.&lt;ref name=&quot;predigerkirche-geschichte&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.predigerkirche.ch/start/index.php?s=kirche|title=Geschichte Kirche|publisher=Kirchgemeinde Predigern|author=|language=German|date=|accessdate=2014-12-19|archive-date=2014-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219060106/http://www.predigerkirche.ch/start/index.php?s=kirche|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Tarix ==
Orta əsrlər Neumarkt məhəlləsinin yaxınlığında yerləşən və ümumiyyətlə Predigerkirche adlandırılan kilsə, ilk dəfə 1234-cü ildə [[Dominikan ordeni|Dominikan Ordeninin]] Predigerkloster monastırı kimi qeyd edilmişdir. Tarixçi Henrix Brennvaldın yazdığına görə, ilk Dominikan rahibləri 1230-cu ildə orta əsrlər Sürix şəhər divarları xaricindəki Stadelhofen bölgəsində məskunlaşdı və Sürixdə yeni bir monastırın tikintisi ilk dəfə 1231-ci ildə qeyd edildi.&lt;ref name=&quot;dölfwild-predigern&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stadt-zuerich.ch/hbd/de/index/archaeologie_denkmalpflege_u_baugeschichte/publikationen/online-publikationen/2006_wild_ua_predigerkirche.html|title=Die Zürcher Predigerkirche – Wichtige Etappen der Baugeschichte. Auf dem Murerplan beschönigt? – Untersuchungen an der Westfassade der Predigerkirche.|publisher=Amt für Städtebau der Stadt Zürich|author=[[Dölf Wild]], Urs Jäggin, Felix Wyss|language=German|date=2006-12-31|accessdate=2014-12-29|archive-date=2014-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219075047/https://www.stadt-zuerich.ch/hbd/de/index/archaeologie_denkmalpflege_u_baugeschichte/publikationen/online-publikationen/2006_wild_ua_predigerkirche.html|url-status=}}&lt;/ref&gt; Əvvəlcə Grossmünster kapitullarının müqavimətinə baxmayaraq, Dominikanların Sürixə daxil edilməsi 1233–1235-ci illərdə təsdiq edildi, çünki onlar Rəbbin üzüm bağındakı kiçik tülküləri yorulmadan qovurdular.&lt;ref name=&quot;meister-geschichtevonzürich&quot;&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=DxhUAAAAcAAJ&amp;q=Predigerkirche+Z%C3%BCrich+Baugeschichte|title=Geschichte von Zürich, von ihrem Ursprung bis zum Ende des XVI. Jhd.|author=Leonhard Meister|language=German|date=1786|accessdate=2014-12-26}}&lt;/ref&gt; Monastır bugünkü yerdə Roman üslublu bir kilsədən və onun qərbindəki kloster ətrafında tikilmiş monastır binalarından ibarət idi. 1254-cü ildə Tseringerştrassedə bir qəbiristanlıq qurulmasına icazə verildi və bu, 1843-cü ildə ləğv edildi.&lt;ref name=&quot;gangduraltzüri-predigerfriedhof&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.alt-zueri.ch/turicum/friedhoefe/ehemalige/fh_predigerkirche.html|title=Der ehemalige &quot;Prediger&quot;- Friedhof|publisher=Gang dur Alt-Zürich|author=|language=German|date=|accessdate=2014-12-19|url-status=}}&lt;/ref&gt; Orden 13-cü və 14-cü əsrin əvvəllərində 28 ev satın aldı. Monastır, Sürix və ətraf bölgədəki şəhər zadəganları və torpaq sahibləri ilə sıx əlaqədə idi, onların arasında Bilgeri ailəsi (Grimmenturm) və Rappersvil Evi də var idi, burada 1348-ci ildə qovulduqdan sonra sığınacaq tapdılar. 14-cü əsrə qədər Grossmünster abbatlığında xatirə ölçüləri keçirilməli idi, çünki beləliklə ən çox gəlir əldə edilirdi. Sürixdə Reformasiyaya qədər bütün dəfnlərlə əldə edilən gəlir də Grossmünster abbatlığına təqdim edilməli idi. Orta əsrlər şəhəri daxilində, digər &quot;yoxsul&quot; ordenlər kimi, Dominikanlar rayon keşişləri funksiyasına endirilmişdi.&lt;ref name=&quot;predigerkirche-geschichte&quot;/&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{commons category|Predigerkirche (Zürich)}}
* {{Official website|http://www.predigerkirche.ch}} (almanca)
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:1231-ci ildə tamamlanmış kilsələr]]
[[Kateqoriya:İsveçrə kilsələri]]
[[Kateqoriya:İsveçrə kitabxanaları]]</text>
      <sha1>ezq6thcwthwe1j083joleqlrminmx0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pemphredonidae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>936704</id>
    <revision>
      <id>9041722</id>
      <parentid>8347259</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T14:18:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3702" sha1="e66wk954hp33jvyu719m2jdpb3fe17u" xml:space="preserve">{{takson}}

'''Pemphredonidae''' — Əvvəllər &quot;Pemphredoninae&quot; [[yarımfəsilə]]si kimi qəbul edilən bir afid arıları [[fəsilə]]sidir. Bu fəsilədə 19 [[cins (biologiya)|cins]] və 556 təsvir edilmiş [[bioloji növ|növ]] mövcuddur.&lt;ref name=CAS&gt;{{cite web |url=http://researcharchive.calacademy.org/research/entomology/entomology_resources/Hymenoptera/sphecidae/Genera |title=Catalog of Genera and Species |last=Pulawski |first=Wojciech J. |date=2024 |website=California Academy of Sciences Institute of Biodiversity |access-date=2024-08-25 |url-status= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Sann2018&gt;
{{cite journal |first1=Manuela |last1=Sann  |first2=Oliver |last2=Niehuis |first3=Ralph S. |last3=Peters |first4=Christoph |last4=Mayer |first5=Alexey |last5=Kozlov |first6=Lars |last6=Podsiadlowski |first7=Sarah |last7=Bank |first8=Karen |last8=Meusemann |first9=Bernhard |last9=Misof |first10=Christoph |last10=Bleidorn |first11=Michael |last11=Ohl |date=2018 |title=Phylogenomic analysis of Apoidea sheds new light on the sister group of bees. |journal=BMC Evolutionary Biology |volume= 18 |issue=71 |doi=10.1186/s12862-018-1155-8 |doi-access=free|pmc=5960199 }}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Sann2021&gt;
{{cite journal |last1=Sann |first1=Manuela |first2=Karen |last2=Meusemann |first3=Oliver |last3=Niehuis |first4=Hermes E. |last4=Escalona |last5=Mokrousov |first5=Mikhail |first6=Michael |last6=Ohl |last7=Pauli |first7=Thomas |last8=Schmid-Egger |first8=Christian  |date=2021 |title=Reanalysis of the apoid wasp phylogeny with additional taxa and sequence data confirms the placement of Ammoplanidae as sister to bees |journal=Systematic Entomology |volume=46 |issue=3 |pages= 558–569 |doi=10.1111/syen.12475}}
&lt;/ref&gt;

== Təsvir və identifikasiya ==

&quot;Pemphredonidae&quot; və &quot;Psenidae&quot; arasındakı əsas morfoloji fərq ondan ibarətdir ki, &quot;Pemphredonidae&quot;-nin ön qanadlarında heç vaxt iki submarginal hüceyrədən çox olmur, &quot;Psenidae&quot; isə üç submarginal hüceyrəyə malikdir.&lt;ref name=Bohart1976&gt;
{{cite book|last1=Bohart |first1=R.M. |last2=Menke |first2=A.S. |date=1976 |title=Sphecid Wasps of the World: a Generic Revision | publisher=University of California Press |location= Berkeley |isbn= 0-520-02318-8 |url=https://books.google.com/books?id=FExMjuRhjpIC |access-date=2012-03-22}}
&lt;/ref&gt;

== Biologiya ==

Bu yarımfəsilə tək yaşayan arılardan ibarətdir və hər cinsin özünəməxsus və davamlı ov üstünlükləri var. Yetkin dişilər yuva qurmaq üçün torpaqda və ya bitki materialında tunellər qazırlar.&lt;ref name=Sharp1901&gt;
Sharp, David (1901) &quot;Insects Part II: Chapter III: Hymenoptera Aculeata ''continued'': Family Sphegidae-Crabronides: Sub-Fam. 9. Mimesides.&quot; ''in'' Harmer, S. F. and Shipley, A. E. (eds.) (1901) ''The Cambridge Natural History'' Macmillan and Co., London, [https://www.biodiversitylibrary.org/item/117593#page/144/mode/1up p. 128] {{OCLC|559687}}
&lt;/ref&gt; Bütün digər apoid arılar kimi, sürfələr yırtıcıdır; dişilər yumurta qoymaq üçün ov axtarırlar və yuva hüceyrələrini iflic olunmuş, canlı ovlarla təchiz edirlər ki, sürfələr yumurtadan çıxdıqdan sonra onlarla qidalanırlar.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&amp;search_value=768178 &quot;Pemphredoninae  Dahlbom, 1835&quot; '' ITIS Report'']
* Fotoşəkillər [http://bugguide.net/node/view/13573/bgimage &quot;Subfamily Pemphredoninae - Aphid Wasps&quot; ''Bug Guide'']
* Fotoşəkillər [https://www.flickr.com/search/?q=Pemphredoninae &quot;Pemphredoninae&quot; ''Flickr'']

{{taksonbar}}
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:Əlifba sırasına görə heyvanlar]]
[[Kateqoriya:Həşəratlar]]</text>
      <sha1>e66wk954hp33jvyu719m2jdpb3fe17u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Penitensiar Xidmət (Azərbaycan)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>938397</id>
    <revision>
      <id>9041737</id>
      <parentid>8442895</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T15:00:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 2 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21701" sha1="o5aygglix74w4xa1qxsj9iz44y5t7xp" xml:space="preserve">{{Dövlət qurumu}}

'''Azərbaycan Respublikasının Penitensiar Xidməti''' və ya əvvəlki adı ilə '''Məhkəmə Qərarlarının İcrası Baş İdarəsi''' — [[Azərbaycan Respublikası]]nda cəzaçəkmə müəssisələrinin və istintaq təcridxanalarının fəaliyyətini təmin edən dövlət orqanı. Xidmət [[Ədliyyə Nazirliyi (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi]]nin struktur bölməsidir və məhkumların, təqsirləndirilən və həbs edilmiş şəxslərin qanunla müəyyən olunmuş qaydada saxlanmasını, onların hüquqlarının qorunmasını və islahını həyata keçirir.&lt;ref&gt;https://www.coe.int/en/web/cooperation-in-police-and-deprivation-of-liberty/spera&lt;/ref&gt;

Xidmətin mərkəzi aparatı [[Bakı]] şəhərində yerləşir.&lt;ref&gt;
https://www.justice.gov.az/contacts&lt;/ref&gt;

== Tarixi ==
Azərbaycan Respublikasında penitensiar sistemin müstəqil fəaliyyəti 1990-cı illərdən formalaşmağa başlamışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://e-qanun.az/framework/4697|title=E-QANUN|website=e-qanun.az}}&lt;/ref&gt; Sovet dövründə cəzaçəkmə müəssisələri [[Daxili İşlər Nazirliyi (SSRİ)|SSRİ Daxili İşlər Nazirliyi]]nin tabeliyində idi.&lt;ref name=&quot;formation&quot; /&gt;

[[Azərbaycan Prezidenti]] [[Əbülfəz Elçibəy]] tərəfindən 9 yanvar 1993-cü ildə imzalanmış &quot;Məhkəmə qərarlarının icrası sisteminin yenidən təşkili haqqında&quot; fərmana əsasən [[Daxili İşlər Nazirliyi (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyi]]nin İslah İşləri İdarəsi tabeliyindəki bütün müəssisələrlə birlikdə (istintaq təcridxanalarından başqa), [[Azərbaycan Daxili Qoşunları|Azərbaycan Respublikası Daxili qoşunlarının]] tərkibində olan və islah-əmək müəssisələrində mühafizə və nəzarət funksiyalarını həyata keçirən 7535 nömrəli mühafizə batalyonu, 650 nömrəli alay, Bakı şəhəri Polis İdarəsinin tərkibinə daxil olan xüsusi müşayiət divizionu, rayon, şəhər polis idarə və şöbələrinin islah işləri müfəttişlikləri bütün ştat vahidləri və balansında olan əmlakla birlikdə [[Ədliyyə Nazirliyi (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi]]nin tərkibinə verilmiş, ştat vahidləri və Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin məhkəmə icraçıları ştat vahidlərinin bazasında Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin tərkibində Məhkəmə Qərarlarının İcrası Baş İdarəsi yaradılmışdır.&lt;ref name=&quot;formation&quot;&gt;{{Cite web|url=https://e-qanun.az/framework/12599|title=E-QANUN|website=e-qanun.az}}&lt;/ref&gt; 1996-cı ildən bütövlüklə Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin tabeliyinə keçmişdir.&lt;ref&gt;[http://www.constcourt.gov.az/laws/44 Azərbaycan Respublikasının hüquq sistemi (Umumi icmal)] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20161208120547/http://www.constcourt.gov.az/laws/44 |date=2016-12-08 }}&lt;/ref&gt;

1999-cu ildə [[Qobustan qiyamı (1999)|Qobustan qiyamı]] zamanı [[Qobustan həbsxanası]]nda xidməti vəzifəsini yerinə yetirən zaman [[Mixail Slesaryov]] dərhal əməliyyat qrupu yaradaraq, qiyamı yatırmağa müvəffəq olmuşdur. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 12 yanvar 1999-cu il tarixli 73 saylı Fərmanı ilə ona &quot;[[Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı]]&quot; fəxri adı verilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycanın Milli qəhrəmanı vəfat edib |url=http://az.apa.az/news/338509 |access-date=2016-02-11 |archive-date=2014-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415053840/http://az.apa.az/news/338509 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://e-qanun.az/framework/1835 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190513030546/http://www.e-qanun.az/framework/1835 |archivedate=2019-05-13 |title=Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi Məhkəmə Qərarlarının İcrası Baş İdarəsinin Mühafizə alayının və Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyi Daxili Qoşunlarının hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 12 yanvar 1999-cu il tarixli, 73 saylı Fərmanı |author= |date=12 yanvar 1999-cu il |work= |publisher=[[e-qanun.az]] |accessdate=2016-01-19 |language=az |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 17 avqust 2006-cı il tarixli sərəncamına görə, Məhkəmə Qərarlarının İcrası Baş İdarəsi adı dəyişdirilərək Penitensiar Xidmət olmuşdur.&lt;ref name=&quot;eqanun&quot;&gt;{{cite web|url= https://e-qanun.az/framework/12321|title= Ədliyyə orqanlarının inkişafı haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı|date= 17 avqust 2006|website= [[e-qanun.az]]|access-date= 24 aprel 2025|archive-date= 2023-08-06|archive-url= https://web.archive.org/web/20230806151600/https://e-qanun.az/framework/12321|url-status= live}}&lt;/ref&gt;

=== Həbsxanalar ===
2008–2009-cu illərdə [[Kürdəxanı həbsxanası]]nın müasir binası inşa edilmişdir. Bu təcridxana köhnəlmiş [[Bayıl həbsxanası|Bayıl]] və Şüvəlan istintaq təcridxanalarını əvəz etmək məqsədilə tikilmişdir. Tikinti prosesi beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılma iddiası ilə həyata keçirilmiş və 2009-cu il mayın 29-da Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən rəsmi açılışı olmuşdur. Tikintidə 600-dən çox işçi iştirak etmiş, [[Zabrat]]–[[Kürdəxanı]] şosesindən təcridxanaya qədər yeni yol çəkilmişdir. Müəssisənin tutumu 2500 nəfər üçün nəzərdə tutulmuşdur.&lt;ref name=&quot;:31&quot;&gt;{{Cite web|url=https://azertag.az/xeber/edliyye_nazirliyinin_penitensiar_xidmeti_baki_istintaq_tecridxanasinin_yeni_binasi_istifadeye_verilmisdir_prezident_ilham_eliyev_bina_ile_tanis_olmusdur-442947|title=ƏDLİYYƏ NAZİRLİYİNİN PENİTENSİAR XİDMƏTİ BAKI İSTİNTAQ TƏCRİDXANASININ YENİ BİNASI İSTİFADƏYƏ VERİLMİŞDİR PREZİDENT İLHAM ƏLİYEV BİNA İLƏ TANIŞ OLMUŞDUR|website=azertag.az|access-date=2025-06-28|archive-date=2025-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250531191456/https://azertag.az/xeber/edliyye_nazirliyinin_penitensiar_xidmeti_baki_istintaq_tecridxanasinin_yeni_binasi_istifadeye_verilmisdir_prezident_ilham_eliyev_bina_ile_tanis_olmusdur-442947|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

17 noyabr 2023-cü ildə [[Umbakı Penitensiar Kompleksi]] rəsmi olaraq fəaliyyətə başlamışdır. Kompleks qarışıq rejimli olmaqla iki zonadan ibarətdir: cəzaçəkmə müəssisəsi və istintaq təcridxanası. Cəzaçəkmə müəssisəsində ağır və digər cinayətlərə görə azadlıqdan məhrum edilmiş məhkumlar, təcridxanada isə təqsirləndirilən şəxslər saxlanılır. Kompleksin ümumi saxlanma limiti 1300 nəfərdir və 19 müxtəlif rejimli kamera tipli korpuslardan ibarətdir. Kameralarda məhkumlar üçün sanitar qovşaqlar, gəzinti yerləri və digər zəruri şərait yaradılmışdır.&lt;ref name=&quot;:01&quot;&gt;{{Cite web|url=https://azertag.az/xeber/yeni_istifadeye_verilmis_umbaki_penitensiar_kompleks_ictimaiyyete_teqdim_olunub-2828191|title=Yeni istifadəyə verilmiş Umbakı penitensiar kompleks ictimaiyyətə təqdim olunub|website=azertag.az|access-date=2025-06-27|archive-date=2023-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20231224042946/http://azertag.az/xeber/yeni_istifadeye_verilmis_umbaki_penitensiar_kompleks_ictimaiyyete_teqdim_olunub-2828191|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|url=https://xalqqazeti.az/az/sosial-heyat/148760-umbakida-yeni-insa-olunmus-penitensiar|title=Umbakıda yeni inşa olunmuş penitensiar kompleks istifadəyə verilib|website=Xalqqazeti.az|access-date=2025-06-27|archive-date=2025-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250627193951/https://xalqqazeti.az/az/sosial-heyat/148760-umbakida-yeni-insa-olunmus-penitensiar|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{Cite web|url=https://1news.az/az/news/20231120033528517-Idman-meydanchasi-tibb-muessisesi-goruntulu-danishiq-otaqlari-Umbaki-penitensiar-kompleksinden-REPORTAJ|title=İdman meydançası, tibb müəssisəsi, görüntülü danışıq otaqları - Umbakı penitensiar kompleksindən REPORTAJ|website=1news.az|access-date=2025-06-27|archive-date=2025-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250627193951/https://1news.az/az/news/20231120033528517-Idman-meydanchasi-tibb-muessisesi-goruntulu-danishiq-otaqlari-Umbaki-penitensiar-kompleksinden-REPORTAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024-cü ilin yanvarında [[Lənkəran]]da yeni penitensiar kompleksin açılışı baş tutmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://president.az/en/articles/view/63091|title=State-of-the-art penitentiary complex was inaugurated in Lankaran » Official web-site of President of Azerbaijan Republic|website=president.az}}&lt;/ref&gt;

== Fəaliyyəti ==
Xidmət 31 oktyabr 2019-cu il tarixli 21-N nömrəli Kollegiya qərarı ilə təsdiq edilmiş Əsasnamə əsasında fəaliyyət göstərir.&lt;ref name=&quot;kollegiya&quot;&gt;{{Cite web|url=https://e-qanun.az/framework/43691|title=E-QANUN|website=e-qanun.az}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:Penitentiary service of Azerbaijan, vehicle.jpg|thumb|right|Quruma aid avtomobil.]]

Qurum öz fəaliyyətini Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına, tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələrə, &quot;Cəzaların İcrası Məcəlləsi&quot;nə, &quot;Ədliyyə orqanlarında qulluq keçmə haqqında&quot; Qanuna, Prezident fərman və sərəncamlarına, Ədliyyə Nazirliyi haqqında Əsasnaməyə, digər normativ-hüquqi aktlara, habelə Nazirliyin kollegiya qərarlarına və daxili əmrlərə əsasən həyata keçirir. Penitensiar xidmətdə hərbi qulluqçuların, o cümlədən müddətli həqiqi hərbi xidmət keçənlərin fəaliyyəti &quot;Hərbi xidmət haqqında&quot;, &quot;Hərbi qulluqçularının statusu haqqında&quot; Qanunlarla, &quot;Hərbi xidmət keçmə haqqında Əsasnamə&quot;, &quot;Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin İntizam Nizamnaməsi&quot; və digər normativ aktlarla tənzimlənir. Qurum öz vəzifələrini yerinə yetirən və hüquqlarını həyata keçirən zaman digər icra hakimiyyəti orqanları, yerli özünüidarəetmə orqanları və qeyri-hökumət təşkilatları ilə qarşılıqlı əməkdaşlıq şəraitində fəaliyyət göstərir.&lt;ref name=&quot;justice&quot; /&gt;

Penitensiar xidmətin əsas fəaliyyət istiqamətləri müəyyən müddətə və ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzalarının icrasını həyata keçirmək; penitensiar müəssisələrin, istintaq təcridxanalarının, təqsirləndirilən şəxslərin və məhkumların mühafizəsini və müşayiətini təmin edən hərbi qurumların fəaliyyətini təşkil etmək; məhkumların islahı üzrə tədbirləri həyata keçirmək; barəsində həbs qətimkan tədbiri seçilmiş şəxslərin saxlanmasını təmin etmək; penitensiar müəssisələrdən azad olunmuş şəxslərin sosial adaptasiyasına kömək göstərmək; mülki müdafiə və səfərbərlik işini təşkil etmək; hüquqi maarifləndirmə fəaliyyətində iştirak etmək və qanunvericiliklə müəyyən edilmiş digər istiqamətlərdə fəaliyyət göstərməkdir.&lt;ref name=&quot;justice&quot;&gt;https://penitensiar.justice.gov.az/about.php{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Penitensiar xidmətin vəzifələri əsasnamə ilə müəyyən edilmiş fəaliyyət istiqamətlərinə uyğun olaraq, penitensiar müəssisələrdə hüquq və qaydanın təmin olunması, məhkumların hüquqlarının qorunması və cinayətlərin qarşısının alınması; həbs edilmiş şəxslərin tibbi, psixoloji və sosial təminatının təşkil edilməsi; məhkumların təhsil, dini azadlıq və əmək hüquqlarının həyata keçirilməsi; struktur qurumların fəaliyyəti və işçi heyətin qanuni mənafelərinin qorunması; əfv və amnistiya aktlarının icrası, penitensiar sahədə hüquqi təminatın həyata keçirilməsi; fövqəladə hallar, əməliyyat-axtarış və ictimai nəzarət işlərinin təşkili; beynəlxalq müqavilələrin həyata keçirilməsini təmin etmək və beynəlxalq təcrübəni öyrənməkdir.&lt;ref name=&quot;kollegiya&quot; /&gt;

Penitensiar xidmətin müstəqil balansı, sərəncamında olan dövlət əmlakı, xəzinə və bank hesabları vardır. Qurum Azərbaycan Respublikasının Dövlət gerbi təsvir edilmiş və öz adı həkk olunmuş möhür, ştamp və blanklara malikdir. Onun saxlanma və fəaliyyət xərcləri dövlət büdcəsi və qanunvericiliyə zidd olmayan digər maliyyə mənbələri hesabına qarşılanır.&lt;ref name=&quot;justice&quot; /&gt;

Penitensiar Xidmət həbsxana şəraitinin monitorinqi və islahatların həyata keçirilməsi üçün digər yerli və beynəlxalq qurumlarla, o cümlədən Azərbaycanın Ombudsmanı, Avropa Şurası və Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsi (BQXK) ilə əməkdaşlıq edir.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rm.coe.int/country-factsheet-azerbaijan/|title=Document not found - Council of Europe|website=rm.coe.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://azertag.az/en/xeber/azerbaijan_improves_prison_conditions-607705|title=Azerbaijan improves prison conditions|website=azertag.az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ombudsman.az/en/news/1020|title=Azərbaycan Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili (Ombudsman)|website=ombudsman.az|url-status=}}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Respublikası Prezidenti tərəfindən imzalanan amnistiya aktları Penitensiar Xidmət tərəfindən icra olunur.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://azertag.az/en/xeber/penitentiary_service_of_the_justice_ministry_implements_presidential_decree_on_pardon-571661|title=PENITENTIARY SERVICE OF THE JUSTICE MINISTRY IMPLEMENTS PRESIDENTIAL DECREE ON PARDON|website=azertag.az}}&lt;/ref&gt; [[Sosial&amp;#8239;Tədqiqatlar&amp;#8239;Mərkəzi]]nin &quot;Azərbaycanın amnistiya siyasəti: hüquq, humanizm və sosial ədalət&quot; adlı məqaləsinə görə, amnistiya fərmanları əksər hallarda ölkədə önəmli tarixi və ya milli günlərdə imzalanır. Buna nümunə kimi 2023-cü ildə yüzillik yubiley münasibətilə 801 məhkumun əhatə olunduğu fərman imzalanmışdır. Məqalədə qeyd olunmuşdur ki, Azərbaycanın amnistiya modeli hüquqi sistemlə humanizm prinsipinin harmoniyasını vurğulayır, dövlətin vətəndaşlarına qayğısı və hüquqi-sosial yanaşması bir arada təqdim edilir.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stm.az/index.php?ln=en&amp;pg=3&amp;EntID=2330|title=Azerbaijan’s Amnesty Policy: Law, Humanism, and Social Justice|website=stm.az}}&lt;/ref&gt;

== Strukturu ==
Penitensiar xidmətin strukturu baş idarə və tabe qurumlardan ibarətdir. Xidmətin rəhbəri Penitensiar xidmətin rəisidir. Rəis və müavinləri xidməti vəzifələri üzrə şəxsən məsuliyyət daşıyır. Əməliyyat Şurası Penitensiar xidmətin fəaliyyət istiqamətlərinin icrasını və kadr məsələlərini müzakirə edən məsləhətçi orqandır. Rəis xidməti işlərin təşkilini təmin edir, struktur qurumların fəaliyyətinə nəzarət edir, kadr, maliyyə, əməliyyat-axtarış, ictimai və beynəlxalq əməkdaşlıq işlərini tənzimləyir. Müavinlər isə ona həvalə edilmiş sahələr üzrə fəaliyyətin təşkili və nəzarətinə cavabdehdirlər.&lt;ref name=&quot;kollegiya&quot; /&gt; Penitensiar xidmətin rəisi eyni zamanda Ədliyyə nazirinin müavinidir. Rəis Ədliyyə mazirinin təqdimatı ilə [[Azərbaycan Respublikasının Prezidenti]] tərəfindən vəzifəyə təyin olunur.&lt;ref name=&quot;formation&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;eqanun&quot; /&gt;

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti [[Heydər Əliyev]]in sərəncamı ilə 13 noyabr 1993-cü ildə [[Çingiz Əmirov]] Azərbaycan Respublikası ədliyyə nazirinin müavini—Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi Məhkəmə Qərarlarının İcrası Baş İdarəsinin rəisi təyin edilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://e-qanun.az/framework/8690|title=E-QANUN|website=e-qanun.az}}&lt;/ref&gt; Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 6 mart 1997-ci il tarixli Sərəncamı ilə Aydın Qasımov Azərbaycan Respublikası ədliyyə nazirinin müavini — Məhkəmə Qərarları İcrası Baş İdarəsinin rəisi vəzifəsinə təyin edilmişdir.&lt;ref&gt;{{məqalə|başlıq= A. E. Qasımov haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|jurnal= Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamları|yer= Bakı|tarix= 1997|nömrə= |səhifə= 110}}&lt;/ref&gt; Aydın Qasımov 2005-ci ildə &quot;cəzaçəkmə sistemində pozuntulara yol verdiyi üçün&quot; vəzifəsindən azad edilmişdir. Nazim Ələkbərov bundan əvvəllər məhkəmə qərarlarının icrası Baş İdarəsi rəisinin vəzifələrini icra etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://az.trend.az/azerbaijan/politics/821278.html|title=Azərbaycan Ədliyyə Nazirliyi Məhkəmə Qərarlarının İcrası Baş İdarəsinin rəisi təyin olunub|date=4 apr 2006|website=Trend.Az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{məqalə|başlıq=A. E. Qasımovun Azərbaycan Respublikası ədliyyə nazirinin müavini — Məhkəmə Qərarlarının İcrası Baş İdarəsinin rəisi vəzifəsindən azad edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|jurnal=[[Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu]]|keçid=https://e-qanun.az/framework/7340|yer=Bakı|tarix=2005|nömrə=1|səhifə=164}}&lt;/ref&gt; Azərbaycan Respublikası Prezidenti [[İlham Əliyev]]in 3 aprel 2006-cı il tarixli Sərəncamı ilə Nazim Ələkbərov Azərbaycan Respublikası ədliyyə nazirinin müavini — Məhkəmə Qərarlarının İcrası Baş İdarəsinin rəisi təyin edilmişdir.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://e-qanun.az/framework/11621|title= N. R. Ələkbərovun Azərbaycan Respublikası ədliyyə nazirinin müavini — Məhkəmə Qərarlarının İcrası Baş İdarəsinin rəisi vəzifəsinə təyin edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|date= 3 aprel 2006|website= [[e-qanun.az]]|access-date= 24 aprel 2025}}&lt;/ref&gt; 17 avqust 2006-cı ildə həmin baş idarənin Penitensiar xidmət adlandırılmasından sonra vəzifəsini ədliyyə nazirinin müavini — Penitensiar xidmətin rəisi kimi davam etdirmişdir.&lt;ref name=&quot;eqanun&quot; /&gt; Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 14 fevral 2011-ci il tarixli Sərəncamı ilə vəzifəsindən azad edilmişdir.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://e-qanun.az/framework/21284|title= N. R. Ələkbərovun Azərbaycan Respublikası ədliyyə nazirinin müavini — Penitensiar xidmətin rəisi vəzifəsindən azad edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|date= 14 fevral 2011|website= [[e-qanun.az]]|access-date= 24 aprel 2025|archive-date= 2025-06-01|archive-url= https://web.archive.org/web/20250601175205/https://e-qanun.az/framework/21284|url-status= live}}&lt;/ref&gt; 14 fevral 2011-ci ildə [[Mədət Quliyev]] ədliyyə nazirinin müavini — Penitensiar Xidmətin rəisi vəzifəsinə təyin olunmuş,&lt;ref name=&quot;istinad123&quot;&gt;{{cite web |url=http://anl.az/el/emb/MILLI_QEHREMANLAR/qehremanlarimiz/Quliyev_Medet.pdf |title=QULİYEV MƏDƏT QƏZƏNFƏR OĞLU |author= |date= |website= |publisher=anl.az |language=az |access-date=13 yanvar 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320092558/http://anl.az/el/emb/MILLI_QEHREMANLAR/qehremanlarimiz/Quliyev_Medet.pdf |archive-date=2022-03-20 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 21 oktyabr 2015-ci il tarixli sərəncamına əsasən Azərbaycan Respublikası ədliyyə nazirinin müavini-Penitensiar xidmətin rəisi vəzifəsindən azad edilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://e-qanun.az/framework/31050|title=E-QANUN|website=e-qanun.az}}&lt;/ref&gt; [[Ceyhun Həsənov (general-leytenant)|Ceyhun Həsənov]] 10 iyun 2016-cı il tarixdə Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirinin müavini — Penitensiar xidmətin rəisi vəzifəsinə təyin olunmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pravda.az/news/119688|title=Prezidentin vəzifədən azad etdiyi Ceyhun Həsənov kimdir? - DOSYE|website=Pravda.az}}&lt;/ref&gt; 10 iyul 2023-cü ildə İlham Əliyevin sərəncamı ilə vəzifəsindən azad edilmiş,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://valyuta.az/az/news/penitensiar-xidmetin-reisi-deyisdi-ceyhun-hesenov-isden-cixarildi|title=Penitensiar xidmətin rəisi dəyişdi - Ceyhun Həsənov işdən çıxarıldı|website=valyuta.az}}&lt;/ref&gt; başqa bir sərəncamı ilə [[Mirsaleh Seyidov]] Azərbaycan Respublikası ədliyyə nazirinin müavini — Penitensiar xidmətin rəisi təyin olunmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://president.az/az/articles/view/60417 |title=M.M.Seyidovun Azərbaycan Respublikası ədliyyə nazirinin müavini - Penitensiar xidmətin rəisi təyin edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |access-date=2023-07-10 |archive-date=2023-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710103048/https://president.az/az/articles/view/60417 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Tənqidi ==
2019-cu ildə Azərbaycanda olmuş AŞPA komitəsi siyasi məhbuslarla bağlı &quot;sistemli problemlər&quot; tapmış və islahatlara çağırış etmişdir.&lt;ref&gt;https://www.coe.int/en/web/baku/-/pace-committee-finds-azerbaijan-has-a-systemic-problem-of-political-prisoners-urges-reform-and-review-of-reported-cases&lt;/ref&gt; [[ABŞ Dövlət Departamenti]]nin 2023-cü il üçün insan hüquqları praktikasına dair hesabatında həbsdə qəddar, qeyri-insani və ya ləyaqəti alçaldan rəftara dair etibarlı hesabatların təfərrüatları əks olunmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2023-country-reports-on-human-rights-practices/azerbaijan/|title=Azerbaijan}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Commonscat-inline}}
* {{Rəsmi saytı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan Ədliyyə Nazirliyi]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan həbsxanaları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanın məhkəmə sistemi]]</text>
      <sha1>o5aygglix74w4xa1qxsj9iz44y5t7xp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qaçaqmalçılıq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>939022</id>
    <revision>
      <id>9042198</id>
      <parentid>8881438</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9042198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30734" sha1="mvmmctcqsfgeltxzthvlhva5lz3o8rz" xml:space="preserve">[[File:H.M. Revenue &amp; Customs officers with seized smuggled tobacco, 2014.jpg|thumb|upright=1.35|Böyük Britaniyanın Vergi və Gömrük Xidmətinin əməkdaşları qaçaqmalçılıq yolu ilə əldə edilmiş tütün məmulatları ilə, 2014.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.mynewsdesk.com/uk/hm-revenue-customs-hmrc/pressreleases/man-arrested-in-tobacco-smuggling-raids-1013394
|title=Man arrested in tobacco smuggling raids |website=mynewsdesk.com |access-date=28 April 2018
|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418225619/https://www.mynewsdesk.com/uk/hm-revenue-customs-hmrc/pressreleases/man-arrested-in-tobacco-smuggling-raids-1013394 |archive-date=18 April 2018}}&lt;/ref&gt;]]

'''Qaçaqmalçılıq''' — malların, qiymətli əşyaların, valyutanın, mədəni irs nümunələrinin və ya digər qadağan olunmuş predmetlərin dövlət sərhədindən qanunsuz şəkildə keçirilməsi və ya bu məqsədlə gizlədilməsi ilə bağlı qanunsuz fəaliyyət növüdür. Qaçaqmalçılıq həm iqtisadi cinayət, həm də dövlət təhlükəsizliyinə qarşı törədilmiş hüquq pozuntusu hesab olunur.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Max Gallien and Florian Weigand |title=The Routledge Handbook of Smuggling |year=2021 |publisher=Routledge |location=London and New York |isbn=9780367489533 |page=2 |doi=10.4324/9781003043645 |s2cid=245768606 |url=https://doi.org/10.4324/9781003043645}}&lt;/ref&gt;

Bu fəaliyyət gömrük orqanlarının nəzarətindən yayınmaqla həyata keçirilir və çox vaxt vergidən yayınma, saxta sənədlərdən istifadə, korrupsiya və ya terrorizmin maliyyələşdirilməsi kimi digər cinayət formaları ilə əlaqəli olur. Qaçaqmalçılıq həm yerli, həm də beynəlxalq hüquqla qadağan edilmişdir.

Qaçaqmalçılıq növlərinə aşağıdakılar daxildir:

* Maddi malların qaçaqmalçılığı — malların və əmtəələrin gizli şəkildə sərhəddən keçirilməsi;
* Valyuta qaçaqmalçılığı — böyük məbləğdə pul və ya qiymətli kağızların qanunsuz daşınması;
* Silah və narkotik qaçaqmalçılığı — beynəlxalq cinayətkarlığın ən təhlükəli formalarından biridir;
* Mədəni irs qaçaqmalçılığı — tarixi, arxeoloji və ya sənət əşyalarının qanunsuz dövriyyəyə çıxarılması.

Qaçaqmalçılığın qarşısını almaq üçün dövlətlər arasında informasiya mübadiləsi, gömrük əməkdaşlığı və hüquqi mexanizmlərin gücləndirilməsi həyata keçirilir. Azərbaycanın qanunvericiliyinə əsasən, qaçaqmalçılıq ciddi cinayət hesab olunur və cinayət məsuliyyəti doğurur.

== Tarixi ==
Qaçaqmalçılıq uzun və mübahisəli bir tarixə malikdir. Bu anlayış yəqin ki, ilk dəfə hər hansı rüsum tətbiq edilən və ya müəyyən bir ticarət növünə qadağa qoyulan dövrlərdən bəri mövcuddur. Qaçaqmalçılıq adətən hakimiyyət orqanlarının müəyyən [[qaçaq mallar]]ın və ya vergisiz məhsulların [[idxal]]ını məhdudlaşdırmaq səyləri ilə əlaqələndirilir. Lakin tarix boyu malların qanunsuz şəkildə [[ixracı]] da qaçaqmalçılığın mühüm formalarından biri olmuşdur.

İngiltərədə qaçaqmalçılıq ilk dəfə 13-cü əsrdə ciddi problem kimi tanınmağa başladı. Bu, [[I Eduard]] tərəfindən 1275-ci ildə milli gömrük sisteminin yaradılmasından sonra baş verdi.&lt;ref&gt;N. S. B. Gras, ''The Early English Customs System'' (OUP, 1918)&lt;/ref&gt; Orta əsrlərdə qaçaqmalçılıq əsasən yüksək vergi tətbiq edilən ixrac mallarına — xüsusilə yun və dərilərə — yönəlmişdi.&lt;ref&gt;N.J. Williams, ''Contraband Cargoes: Seven Centuries of Smuggling'' (London, 1959)&lt;/ref&gt; Bununla yanaşı, tacirlər bəzi ticarət sahələrinə qoyulmuş qadağaları və ya embarqoları aradan qaldırmaq üçün digər malları da gizlicə ixrac edirdilər. Məsələn, taxıl adətən ixrac üçün qadağan olunurdu, çünki bu məhsulun ixracı İngiltərədə ərzaq qiymətlərini artıraraq aclıq və sosial narazılıq yarada bilərdi. [[Qaskoniya]]nın 1453-cü ildə Fransaya itirilməsindən sonra isə, bəzən müharibələr zamanı fransızların əsas ixrac gəliri olan şərabdan gəlir əldə etməmələri üçün onun idxalına embarqo tətbiq edilirdi.

Tarixi qaçaqmalçılıqla bağlı əksər tədqiqatlar rəsmi mənbələrə — məhkəmə sənədlərinə və ya gömrük məmurlarının yazışmalarına əsaslanır. [[Bristol Universiteti]]nin professoru qeyd edir ki, bu mənbələr yalnız “tutulan” şəxslərin fəaliyyətini əks etdirir.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bris.ac.uk/news/2012/8591.html|title=Bristol University - News - 2012: Illicit Economy|access-date=1 March 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141104045853/http://www.bris.ac.uk/news/2012/8591.html|archive-date=4 November 2014}} [http://research-information.bristol.ac.uk/person/Evan.Jones Dr Evan Jones] {{Wayback|url=http://research-information.bristol.ac.uk/person/Evan.Jones |date=20170428032812 }}&lt;/ref&gt; Buna görə də o və digər tədqiqatçılar, məsələn, [[Suonsi Universiteti]]ndən Prof. H. V. Boven, kommersiya sənədlərindən istifadə edərək qaçaqmalçılıq fəaliyyətini yenidən qurmağa çalışmışlar.&lt;ref&gt;[http://www.swansea.ac.uk/staff/academic/artshumanities/hc/bowenh/Huw V. Bowen]{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, ‘Privilege and Profit: Commanders of East Indiamen as Private Traders, Entrepreneurs and Smugglers, 1760–1813’, ''International Journal of Maritime History'', 19/2 (2007), pp. 43–88.&lt;/ref&gt;

[[Evan Cons]]un tədqiqatı XVI əsrin ortalarında Bristol şəhərində qaçaqmalçılığa fokuslanır və göstərir ki, taxıl və dəri kimi malların qanunsuz ixracı şəhərin iqtisadi fəaliyyətinin əhəmiyyətli hissəsini təşkil edirdi. Şəhər elitasının bir çox üzvü bu fəaliyyətə ya malları gizlədərək, ya da malların təyinatını yanlış göstərərək cəlb olunmuşdu.&lt;ref&gt;E. T. Jones, [https://web.archive.org/web/20121130223937/http://rose.bris.ac.uk/handle/1983/870
'Illicit business: accounting for smuggling in mid-sixteenth century Bristol'], ''Economic History Review'', 54 (2001); E. T. Jones, ''Inside the Illicit Economy: Reconstructing the Smugglers' Trade of Sixteenth Century Bristol'' (Ashgate, June 2012)&lt;/ref&gt; XVI əsrin sonlarında Şərqi Anqliyada da şəhər zadəganlarının rüşvət alan gömrük məmurları ilə birgə taxıl qaçaqmalçılığına geniş şəkildə cəlb olunduqları məlumdur.&lt;ref&gt;N. J. Williams, ‘Francis Shaxton and the Elizabethan port books’, ''English Historical Review'' 66 (1951)&lt;/ref&gt;

XVII əsrdə İngiltərədə yun yüksək [[aksiz vergisi]] səbəbindən Avropaya qaçaq yolla göndərilirdi. 1724-cü ildə yazıçı [[Daniel Defoe]] [[Lyminqton]] ([[Hempşir]]) şəhəri barədə belə yazmışdı:

&lt;blockquote&gt;Mən onların heç bir xarici ticarətlə məşğul olduqlarını görmürəm, əgər bu, bizim “qaçaqmalçılıq və fırıldaqçılıq” adlandırdığımız şey deyilsə; deməliyəm ki, bu, Temza çayının ağzından Kornuoldakı Land's End-ə qədər olan İngiltərə sahilində ən geniş yayılmış ticarət növüdür.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Defoe |first=Daniel |author-link=Daniel Defoe |title=A Tour Thro' the Whole Island of Great Britain: Letter III |location=London |url=http://www.visionofbritain.org.uk/text/chap_page.jsp;jsessionid=599353F4B6E0E91836EF2FD76CC08568?t_id=Defoe&amp;c_id=10 |access-date=13 May 2013 |year=1724 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602075502/http://www.visionofbritain.org.uk/text/chap_page.jsp;jsessionid=599353F4B6E0E91836EF2FD76CC08568?t_id=Defoe&amp;c_id=10 |archive-date=2 June 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Yüksək gömrük rüsumları o dövrdə çay, şərab, spirtli içkilər və digər lüks malların materik [[Avropa]]dan idxalını çox bahalı etdiyinə görə, bu malların gizli şəkildə ölkəyə gətirilməsi və vergidən yayınmaq yoxsul balıqçılar və dənizçilər üçün olduqca gəlirli bir fəaliyyətə çevrilmişdi. Ölkənin bəzi bölgələrində, məsələn [[Romni Marş]], [[Şərqi Kent]], [[Kornuol]] və Şərqi [[Klivlend (İngiltərə)|Klivlend]] ərazilərində qaçaqmalçılıq bir çox icmalar üçün kənd təsərrüfatı və balıqçılıq kimi qanuni fəaliyyətlərdən daha əhəmiyyətli iqtisadi mənbə sayılırdı. Yüksək rüsumların əsas səbəbi isə hökumətin Fransa və ABŞ ilə aparılan bahalı [[müharibə]]ləri maliyyələşdirmək zərurəti idi.

[[File:John Phillip (1817-67) - The Dying Contrabandista - RCIN 404562 - Royal Collection.jpg|thumb|[[Con Filip]]in ''[[The Dying Contrabandista]]'' əsəri, 1858]]

Narkotik qaçaqmalçılığı və insan alveri dövründən əvvəl qaçaqmalçılıq cəmiyyətdə müəyyən romantik nostalji ilə xatırlanırdı. [[Robert Louis Stevenson]]un ''Kidnapped'' əsərindəki kimi, bu fəaliyyət bəzən qəhrəmanlıq kimi təqdim olunurdu:

&lt;blockquote&gt;Britaniya sahillərində az yer tapılardı ki, “gəmi batıranlar” və ya “ay işığında qaçanlar” haqqında əfsanələr olmasın.&lt;ref&gt;Aysız gecələrin qaranlığı gizli hərəkətləri asanlaşdırırdı.&lt;/ref&gt; Bu oğurluqlar haqqında fəxrlə danışılır, romantikləşdirilirdi və nəticədə bir növ qəhrəmanlıq kimi görünürdü. Onunla bağlı cinayət damğası yox idi və İngiltərənin cənub sahillərindəki bir çox kəndlər arasında kimin qaçaqçıları daha cəsur və ya hiyləgərdir deyə rəqabət vardı. Sahil boyunca “Qaçaqçının Meyxanası” (''The Smugglers Inn'') adı ən çox rast gəlinən içki məkanlarından biri idi.&lt;ref&gt;Paul Theroux, ''The Kingdom by the Sea'', 1983:84.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

[[Şimali Amerika]]da, [[Townshend Aktları|koloniya dövründə]] qaçaqmalçılıq əsasən merkantilist ticarət siyasətləri nəticəsində tətbiq edilən ağır vergilərə və məhdudiyyətlərə qarşı reaksiya idi. [[Amerika inqilabı|Amerikanın müstəqilliyindən]] (1783) sonra qaçaqmalçılıq ABŞ-ın sərhədlərində — [[Passamakuoddi körfəzi]], [[Sent Meris]] ([[Corciya]]), [[Şamplen gölü]] və [[Luiyana]] kimi yerlərdə inkişaf etdi. [[Tomas Cefferson]]un [[1807–1809 embarqosu]] dövründə bu ərazilər qanuna zidd şəkildə malların ölkədən çıxarıldığı əsas məkanlara çevrildi.

İngiltərədə olduğu kimi, ticarət qanunlarının mərhələli şəkildə liberallaşdırılması və [[azad ticarət]] hərəkatı nəticəsində qaçaqmalçılıq azalmağa başladı. 1907-ci ildə prezident [[Teodor Ruzvelt]] [[ABŞ-Meksika sərhədi]] boyunca qaçaqmalçılığı azaltmaq məqsədilə [[Ruzvelt Rezervi]]ni yaratdı.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Spangle |first=Steven L. |date=2008-02-11 |title=Biological
 Opinion for the Proposed Installation of 5.2 Miles of Primary Fence near Lukeville, Arizona |url=http://www.fws.gov/southwest/es/arizona/Documents/Biol_Opin/080011_LukevillePrimaryFence.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081028203625/http://www.fws.gov/southwest/es/arizona/Documents/Biol_Opin/080011_LukevillePrimaryFence.pdf |archive-date=2008-10-28 |access-date=2008-10-11 |publisher=U.S. Fish and Wildlife Service |page=3}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://fas.org/sgp/crs/homesec/RL33659.pdf|title=Border
 Security: Barriers Along the U.S. International Border|last=Nuñez-Neto|first=Blas|author2=Kim, Yule|date=2008-05-14|publisher=Federation of American Scientists|page=24|access-date=2008-10-11|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011002103/http://www.fas.org/sgp/crs/homesec/RL33659.pdf|archive-date=2008-10-11}}
&lt;/ref&gt;

1920-ci illərdə [[ABŞ-da qadağan dövrü|qadağan dövründə]] ({{dil-en|Prohibition}}) qaçaqmalçılıq yenidən canlandı və 1970-ci ildən sonra narkotik qaçaqmalçılığı böyük miqyasda problemə çevrildi. 1990-cı illərdə [[Serbiya]]ya qarşı iqtisadi sanksiyalar tətbiq edildikdə, əhalinin böyük bir hissəsi qonşu ölkələrdən yanacaq və istehlak mallarını qaçaq yolla gətirməklə dolanırdı. Dövlət bunu qeyri-rəsmi şəkildə dözümlə qarşılayırdı, çünki əks halda iqtisadiyyat tamamilə çökə bilərdi.

Müasir dövrdə isə, bir çox [[birinci dünya ölkələri]] artan miqrasiya axınını nəzarət altında saxlamaqda çətinlik çəkdiyi üçün, insanların sərhədləri qanunsuz keçirməsi gəlirli bir fəaliyyətə çevrilib. Bunun ən qaranlıq tərəfi isə — xüsusilə qadınların fahişəlik məqsədilə istismara məruz qaldığı — insan alveri olmuşdur.

== Qaçaqmalçılıq növləri ==

=== Mallar ===
[[File:First Opium War Smuggling.jpg|thumb|right|upright|Pekində Beynəlxalq Anti-Opium Assosiasiyası – “Opiuma qarşı müharibə”]]
[[File:2018 Signalisation frontière cannabis 04.jpg|thumb|upright|Kanada–ABŞ sərhədində kannabisin qadağan olunduğunu göstərən yol nişanı, Aberkorn, Kvebek (2018)]]

Qaçaqmalçılığın böyük bir hissəsi təşəbbüskar tacirlərin qanunsuz və ya yüksək vergiyə cəlb olunmuş mal və xidmətlərə olan tələbi ödəməyə çalışdıqları zaman baş verir. Nəticədə, qanunsuz [[narkotik ticarəti]], [[silah]] qaçaqmalçılığı ([[Silah ticarəti|qanunsuz silah alveri]]) və tarixi baxımdan ənənəvi qaçaqmalçılıq növləri olan [[spirtli içkilər]] ([[Rum qaçaqmalçılığı]]) və [[tütün]]&lt;ref name=ICLJTU&gt;{{cite news|title=Tobacco Underground|url=http://www.icij.org/project/tobacco-underground|access-date=November 26, 2012|newspaper=The International Consortium of Investigative Journalists|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121126011501/http://www.icij.org/project/tobacco-underground|archive-date=November 26, 2012}}&lt;/ref&gt; geniş yayılmışdır.

Qaçaqçılar, qanunsuz mallarla tutulduqları təqdirdə mülki və cinayət məsuliyyəti riski daşıdıqları üçün, bu riskin müqabilində malların qiymətinə yüksək əlavə dəyər qoyurlar. Bu səbəbdən qaçaq malların satışından əldə edilən gəlir çox böyük ola bilər.

[[Qadağanın dəmir qanunu]] nəzəriyyəsinə görə, qanunların sərtləşdirilməsi və nəzarətin gücləndirilməsi nəticəsində qaçaq yolla daşınan [[spirtli içkilər]] və narkotik maddələr daha güclü və təsirli formaya çevrilir.

=== İnsan qaçaqmalçılığı=== 
{{Main|İnsan qaçaqmalçılığı}}

İnsan qaçaqmalçılığı anlayışı, bir tərəfdən qanunsuz miqrasiya etmək istəyənlərə göstərilən “xidmət” kimi, digər tərəfdən isə [[İnsan alveri|məcburi insan alverindən]] fərqləndirilir. [[Meksika]] ilə [[Amerika Birləşmiş Ştatları]] arasındakı sərhədi qanunsuz keçənlərin təxminən 90%-nin bu keçidi təmin etmək üçün qaçaqmalçıya pul ödədiyi hesab edilir.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.havocscope.com/90-percent-of-illegal-immigrants-in-us-paid-human-smuggler-in-1990s/
 |title=Mexico Human Smuggling |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100420152055/http://www.havocscope.com/90-percent-of-illegal-immigrants-in-us-paid-human-smuggler-in-1990s/
 |archive-date=2010-04-20 }}&lt;/ref&gt;

Bəzi hallarda insan qaçaqmalçılığı insanları repressiv və ya təhlükəli şəraitdən xilas etmək üçün istifadə olunur. Məsələn, [[Amerikanın cənub ştatlarında]] [[qulluq|qulluq sistemi]] mövcud olduğu dövrdə çoxlu sayda kölə [[Yeraltı dəmir yolu]] vasitəsilə şimala aparılmışdır. Eyni şəkildə, [[Holokost]] zamanı [[Yəhudilər]] [[Almaniya]]dan [[Alqot Niska]] kimi şəxslər tərəfindən qaçaq yolla çıxarılmışdır.

2023-cü ilin oktyabrında İspaniya polisi [[Alxesiras]] dəniz sərhədində yük maşınlarında gizlədilmiş miqrantları qaçaqmalçılıqda iştirak edən 11 nəfəri saxlamışdır. Bu şəbəkə saxta sənədlər hazırlayaraq miqrantlara qanunsuz şəkildə ölkəyə daxil olmağa yardım edirdi.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-10-17 |title=Spain Arrests 11 People Involved in Migrant Smuggling |language=en |work=The National News |url=https://www.schengenvisainfo.com/news/spain-arrests-11-people-involved-in-migrant-smuggling/
 |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;

=== İnsan alveri ===

[[File:Germany human traffic.JPG|thumb|right|upright|1900-cü illərdə ABŞ-da insan alveri təhlükəsi barədə alman qadınlarına xəbərdarlıq edən plakat]]
[[File:Lucy Liu @ USAID Human Trafficking Symposium 02.jpg|thumb|right|upright|[[UNICEF]] səfiri və aktrisa [[Lüsi Lyu]] insan alverinə qarşı çıxış edir]]

İnsan alveri — bəzən [[seksual istismar]] məqsədli insan alveri və ya “[[sex trafficking]]” kimi tanınır — insan qaçaqmalçılığından fərqli anlayışdır. Qaçaqmalçı, ödəniş qarşılığında bir şəxsin qanunsuz şəkildə ölkəyə daxil olmasına kömək edir və hədəf ölkəyə çatdıqdan sonra həmin şəxs azad sayılır. Lakin insan alverinin qurbanı aldadılaraq, zorla və ya təzyiq altında istismar olunur.

Alverçilər qurbanları idarə etmək üçün [[aldatma]], [[təhdid]], [[izolyasiya]], fiziki zorakılıq, [[borc əsarəti]] və ya narkotik asılılığı kimi üsullardan istifadə edirlər. Qurbanların çoxu qadınlardır,&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.havocscope.com/more-than-half-of-slaves-worldwide-are-women/|
 title = More than half of slaves worldwide are women| url-status = live| archive-url = https://web.archive.org/web/20100209044036/http://www.havocscope.com/more-than-half-of-slaves-worldwide-are-women/|
 archive-date = 2010-02-09}}&lt;/ref&gt; lakin kişilər və uşaqlar da bu cinayətin qurbanı olur. ABŞ hökumətinin 2003-cü il hesabatına görə, hər il 800.000–900.000 nəfər beynəlxalq sərhədlər vasitəsilə qaçaq yolla daşınır.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/tip/rls/tiprpt/2005/46606.htm |title=I. Introduction |publisher=state.gov |access-date=2025-10-27 |archive-date=2019-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819034240/https://2001-2009.state.gov/g/tip/rls/tiprpt/2005/46606.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Uşaq alveri ===
{{main|Uşaqların alveri}}

ACCESS-MENA təşkilatının hesabatına əsasən, [[Yəmən]] sərhədi boyunca yerləşən kəndlərdəki məktəblilərin 30%-i [[Səudiyyə Ərəbistanı]]na qaçaq yolla aparılmışdır. Qaçaq aparılan uşaqlar [[seksual zorakılıq]] və ya ölüm təhlükəsi ilə üzləşirdilər.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/IRIN/3c8c131ac3c80cdf820542ab42ca7c09.htm|title=Thomson
 Reuters Foundation|access-date=1 March 2015}}{{dead link|date=September 2016}}&lt;/ref&gt; [[Yoxsulluq]] uşaq alverinin əsas səbəblərindən biridir və bəzi valideynlər uşaqlarının qaçaq aparılmasına razılıq verir. Filippində 60.000–100.000 uşaq seks sənayesində istismar olunur.&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.havocscope.com/children-working-in-the-sex-industry-in-the-philippines/|
 title = Children working in the sex industry in the Philippines| url-status = live| archive-url = https://web.archive.org/web/20100401153715/http://www.havocscope.com/children-working-in-the-sex-industry-in-the-philippines/|
 archive-date = 2010-04-01}}&lt;/ref&gt;

=== İnsan alveri və miqrasiya ===
Hər il yüz minlərlə miqrant beynəlxalq qaçaqmalçılıq və [[insan alveri]] şəbəkələri tərəfindən təhlükəli və qeyri-insani şəraitdə daşınır. Bu proses əsasən aşağı gəlirli ölkələrdən olan insanların daha yaxşı həyat və iş imkanları axtarışı ilə [[inkişaf etmiş ölkələr]]ə köçmək istəkləri ilə bağlıdır.

İnsan qaçaqmalçılığı və insan alveri anlayışları fərqli cinayətlərdir. Qaçaqmalçılıq, bir şəxsin qanunsuz şəkildə ölkəyə daxil olmasına vasitəçilik deməkdirsə, insan alveri istismar elementini də özündə birləşdirir.

İnsan alveri qurbanları tez-tez cinsi istismar, məcburi əmək və ya qulluğa bənzər şəraitdə saxlanılırlar. Bu, [[insan hüquqları]]nın kobud şəkildə pozulması hesab olunur. [[Mütəşəkkil cinayət]] qrupları üçün insan alveri az riskli, lakin çox gəlirli fəaliyyət növünə çevrilmişdir, çünki “mal” kimi istismar olunan insanlar dəfələrlə istifadə edilə bilər.

Bəzi hallarda qaçaqmalçılar miqrantlardan yüksək məbləğlər tələb edir və onları qeyri-qanuni əmək bazarında illərlə işləməyə məcbur edirlər. Çox vaxt miqrantlar [[yük maşını]] və ya [[qayıq]]larda sıx şəraitdə daşınır, nəticədə ölüm halları baş verir.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interpol.int/Public/THB/PeopleSmuggling/Default.asp|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20021012225301/http://www.interpol.int/public/thb/peoplesmuggling/default.asp|url-status=dead |archive-date=12 October 2002 |title=Internet / Home - INTERPOL |access-date=1 March 2015 }}&lt;/ref&gt;

=== Vəhşi təbiət ===
[[File:Bird smuggler.jpg|thumb|right|[[ABŞ Gömrük və Sərhəd Mühafizəsi]] tərəfindən nadir quşları qaçaqmalçılıq edən şəxs saxlanılıb|187x187px]]

[[Vəhşi təbiət qaçaqmalçılığı]] — ekzotik heyvan və bitki növlərinə olan tələbat və bu ticarətin yüksək gəlirliliyi nəticəsində yaranan qlobal problemdir. Nadir və təhlükə altında olan növlərin qeyri-qanuni yolla satışı ekoloji tarazlığa ciddi zərbə vurur və bir çox növlərin məhvinə səbəb olur.

Təhlükə altında olan vəhşi flora və fauna növlərinin beynəlxalq sərhədlərdən daşınmasını [[CITES]] (''Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora'' – Təhlükə Altında Olan Vəhşi Flora və Fauna Növlərinin Beynəlxalq Ticarəti haqqında Konvensiya) tənzimləyir.&lt;ref name=&quot;deccanchronicle&quot;&gt;{{cite news|title=Snakes on plane averted as Argentina nabs trafficker |url=http://www.deccanchronicle.com/channels/world/latin-america/snakes-plane-averted-argentina-nabs-trafficker-628|publisher=Deccan Chronicle  |date=December 26, 2011 |access-date=December 27, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111226224304/http://www.deccanchronicle.com/channels/world/latin-america/snakes-plane-averted-argentina-nabs-trafficker-628|archive-date=December 26, 2011 }}&lt;/ref&gt;

Bu konvensiya nadir növlərin, eləcə də onların hissələrinin (məsələn, fil dişi, timsah dərisi, tropik ağac növləri və s.) beynəlxalq ticarətini məhdudlaşdırır. Vəhşi təbiət qaçaqmalçılığı həm ekoloji, həm iqtisadi, həm də etik baxımdan dünya səviyyəsində mühüm narahatlıq doğuran məsələ kimi qiymətləndirilir.

== Qaçaqmalçılığın iqtisadiyyatı ==
Qaçaqmalçılıq iqtisadi hadisə kimi az tədqiq olunmuş sahədir. [[Caqdiş Bhaqvati]] (Jagdish Bhagwati) və Bent Hansen ilk dəfə olaraq qaçaqmalçılıq nəzəriyyəsini irəli sürmüşlər; onlar qaçaqmalçılığı mahiyyət etibarilə idxal əvəzləyici iqtisadi fəaliyyət növü kimi görürdülər. Lakin onların əsas məqsədi qaçaqmalçılığın rifah baxımından nəticələrini müəyyənləşdirmək idi. Ümumi inancın əksinə olaraq — yəni özəl sektorun dövlət sektorundan daha səmərəli olduğu fikrinə qarşı — tədqiqatçılar göstərirdilər ki, qaçaqmalçılıq sosial rifahı artırmaya bilər, baxmayaraq ki, o, dövlət gəlirlərini özəl sektora yönəldir.&lt;ref&gt;Bhagwati, J. and B. Hansen: ‘A Theoretical Analysis of Smuggling’, ''Quarterly Journal of Economics'', 1973, s.172.&lt;/ref&gt;

1999-cu ildə [[Fayzul Latif Çoudhuri]] (Faizul Latif Chowdhury) qaçaqmalçılığın istehsal əvəzləyici modelini irəli sürdü. O, göstərirdi ki, təchizat xərcləri ilə bağlı qiymət fərqi qaçaqmalçılıq üçün əsas stimuldur.&lt;ref&gt;Chowdhury, F. L. 'Smuggling, Tax Structure and The Need for Anti-Smuggling Drive', ''Fiscal Frontier'', cild VI, 2000, Dəkkə.&lt;/ref&gt; Bu qiymət fərqi daxili istehlak vergiləri və idxal rüsumlarından yaranır. Çoudhuri siqaret nümunəsini əsas gətirərək qeyd edirdi ki, [[Banqladeş]]də [[siqaret qaçaqmalçılığı]] daxili istehsalın səviyyəsini azaldır. Çünki yerli siqaret istehsalına [[əlavə dəyər vergisi]] (ƏDV) və digər istehlak vergiləri tətbiq olunur. Daxili vergilərin azaldılması istehsalçının xərclərini aşağı salır və nəticədə qiymət fərqini azaldaraq qaçaqmalçılığa olan marağı zəiflədir.

Bununla belə, Çoudhuri hesab edirdi ki, daxili vergilərin azaldılmasının da müəyyən həddi var və bu həddən o yana azaldılması smuggler (qaçaqmalçı) ilə rəqabətdə üstünlük təmin etmir. Buna görə də hökumət öz anti-qaçaqmalçılıq tədbirlərini gücləndirməli, ələ keçirmələr (qanuni müsadirə prosesləri) vasitəsilə qaçaqmalçılığın xərclərini artırmalıdır ki, bu fəaliyyət mənfəətsiz hala gəlsin. O, qaçaqmalçı ilə yerli istehsalçı arasındakı münasibəti qarşılıqlı rəqabət şəraitində olan [[duopoliya]] kimi modelləşdirmişdir.

Digər tərəfdən, [[Tat Çi Tsui]] (Tat Chee Tsui) 2016-cı ildə apardığı araşdırmada göstərmişdir ki, siqaretə tətbiq olunan vergilərin artırılması qaçaqmalçılığı artıra bilsə də, ümumi siqaret istehlakını azaldır. Çünki qeyri-leqal malların qiyməti də vergilərin artımı ilə bahalaşır və nəticədə ümumi istehlak azalır.&lt;ref&gt;Tat Chee Tsui: ‘Does Smuggling Negate the Impact of a Tobacco Tax Increase?’, ''Tobacco Control'', Vol. 25 (3) (May 2016), 361–362.&lt;/ref&gt;

Digər bir iqtisadi baxışa görə, qaçaqmalçılıq [[monopoliya]]nı sarsıdan, yəni dövlət tərəfindən tətbiq olunan ticarət məhdudiyyətlərinə və vergilərə qarşı bir “azad bazar reaksiyası”dır.&lt;ref&gt;
{{cite book |last1=Stein |first1=Stanley J. |url=https://books.google.com/books?id=mypl8up1eMwC |title=Silver, Trade, and War: Spain and America in the Making of Early Modern Europe |last2=Stein |first2=Barbara H. |date=21 April 2000 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=9780801861352 |series=ACLS Humanities E-Book |location=Baltimore |page=18 |chapter=Spain, Europe, and the Atlantic System, 1500-1700 |quote=Since trafficking in smuggled goods was commonplace and apparently beyond remedial action for over a century before 1700, how are we to explain the persistence of legitimate monopoly paralleling this illegal activity? [...] monopoly (or oligopoly) and smuggling - legal and illegal commerce, the formal and parallel economies - were functionally linked in Spain's transatlantic trading system. |author-link1= |author-link2= |access-date=22 January 2022 |publication-date=2000}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite book |last1=Makin |first1=John H. |url=https://books.google.com/books?id=FC5L7-wzAuMC |title=Macroeconomic Dimensions of Public Finance: Essays in Honour of Vito Tanzi |publisher=Psychology Press |year=1997 |isbn=9780415141116 |editor-last1=Bléjer |editor-first1=Mario I. |editor-link1= |edition=reprint |series=Volume 5 of Routledge studies in the modern world economy, ISSN 1359-7965 |location=London |page=477 |chapter=Managing Unsustainable Tax Burdens in the US: A Historical Perspective |quote=Because of [...] difficulty in collecting excise taxes, the British in the colonies were forced to fall back on high customs duties, which the colonists easily avoided by smuggling. [...] The East India Company had received its monopoly on the tea trade from the Crown, which then proceeded to tax tea so heavily that smuggling became profitable, and the value of the franchise sold by the Crown eroded. |author-link1= |access-date=22 January 2022 |orig-date=1997 |editor-last2=Ter-Minassian |editor-first2=Teresa |publication-date=2003}}
&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Əlavə ədəbiyyat ==
{{Commons category|Smuggling}}
{{Wiktionary|smuggling}}
* Andreas, Peter. ''Smuggler Nation: How Illicit Trade Made America.'' (New York: Oxford University Press, 2013).
* Cohen, Andrew Wender. ''Contraband: Smuggling and the Birth of the American Century.'' (New York: W.W. Norton, 2015).
* Cole, W. A. “Trends in Eighteenth-Century Smuggling.” ''Economic History Review'' 10#3  1958, pp.&amp;nbsp;395–410. [https://www.jstor.org/stable/2591260 online] in Britain
* Díaz, George T. ''Border Contraband: A History of Smuggling across the Rio Grande'' (University of Texas Press, 2015) xiv, 241 pp. [https://www.amazon.com/Border-Contraband-History-Smuggling-Inter-America/dp/0292761066 excerpt]
* Graham, Frank, ''Smuggling in Cornwall'' (Newcastle upon Tyne, V. Graham, 1964).
* Graham, Frank, ''Smuggling in Devon'' (Newcastle upon Tyne, Frank Graham, 1968).
* Harper, Charles G., ''Smugglers: Picturesque chapters in the Story of an Ancient Craft'' (Newcastle upon Tyne, Frank Graham, 1966)
* Harvey, Simon, ''Smuggling: Seven Centuries of Contraband'' (London: Reaktion Books, 2016).
* Jones, Evan T., [https://web.archive.org/web/20121130223937/http://rose.bris.ac.uk/handle/1983/870 'Illicit business: accounting for smuggling in mid-sixteenth century Bristol'], ''Economic History Review'', 54 (2001). Winner of the Economic History Society's &quot;T.S. Ashton Prize&quot; in 2001, freely available online.
* Jones, Evan T, [https://web.archive.org/web/20121114082602/http://www.ashgate.com/isbn/9781409440192 ''Inside the Illicit Economy: Reconstructing the Smugglers' Trade of Sixteenth Century Bristol''] (Ashgate, June 2012)
* Karras, Alan. ''Smuggling: Contraband and Corruption in World History'' (Lanham, Rowman and Littlefield, 2010) 199 pp.
*{{Citation |last=Karson |first=Larry|title=American Smuggling and British white-collar crime: A historical perspective |publisher=British Society of Criminology |url=https://www.britsoccrim.org/volume12/pbcc_2012_Karson.pdf}}
* Karson, Lawrence. ''American Smuggling as White Collar Crime.'' (New York: Routledge, 2014).
* Morley, Geoffrey, ''Smuggling in Hampshire &amp; Dorset 1700-1850'' (Newbury: Countryside Books, 1983). {{ISBN|0-905392-24-8}}.
* Rattenbury, John, ''Memoirs of a Smuggler'' (Newcastle upon Tyne, V. Graham, 1964).
* Smith, Joshua M., ''Borderland Smuggling: Patriots, Loyalists and Illicit Trade in the Northeast, 1783–1820'' (Gainesville, University Press of Florida, 2006). {{ISBN|0-8130-2986-4}}.
* Waugh, Mary, ''Smuggling in Kent and Sussex 1700–1840'' (Countryside Books, 1985, updated 2003). {{ISBN|0-905392-48-5}}.

{{Authority control}}

[[Kateqoriya:Qaçaqmalçılıq]]
[[Kateqoriya:Mütəşəkkil cinayətkarlıq]]
[[Kateqoriya:Qara bazarlar]]</text>
      <sha1>mvmmctcqsfgeltxzthvlhva5lz3o8rz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bələdiyyələrlər üzərində yuxarı inzibati nəzarət qurumu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>940482</id>
    <revision>
      <id>9042044</id>
      <parentid>8456936</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T05:47:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lawyer.F</username>
        <id>268268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ümumi məlumatlar */</comment>
      <origin>9042044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34335" sha1="gg2d32z9lvu90pd41zyt6mh8lfafj25" xml:space="preserve">{{Dövlət idarəsi|orijinal adı=Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin Bələdiyyətlərlə iş baş idarəsi|emblem=Logo_of_the_Ministry_of_Justice_of_Azerbaijan.png|emblemin ölçüsü=200|yurisdiksiya=[[Bakı şəhəri]] və regional ədliyyə idarələrinin fəaliyyətinin bələdiyylərlə iş istiqamətində əlaqələndirilməsi|əvvəlki1=Ədliyyə Nazirliyinin Bələdiyyələrlə iş mərkəzi|əvvəlki2=Ədliyyə Nazirliyinin Bələdiyyələrlə iş və Bələdiyyələrə Metodoloji Yardım Mərkəzi|saytı=https://belediyye.gov.az|tabeliyindəki orqan1=İnzibati nəzarət idarəsi|tabeliyindəki orqan2=Analitik təhlil və metodoloji yardım şöbəsi|qeydlər=municipal.center@justice.gov.az|ünvanı=Bakı, Yasamal rayonu, AZ1065, İnşaatçılar prospekti, 5|abreviatura=BBİ|tabelik=[[Ədliyyə Nazirliyi (Azərbaycan)]]}}
'''Bələdiyyələrlə iş baş idarəsi''' — Azərbaycan Respublikası [[Ədliyyə Nazirliyi (Azərbaycan)|Ədliyyə Nazirliyinin]] strukturuna daxil olan, bələdiyyələrin fəaliyyətinə inzibati nəzaarətin həyata keçirilməsi və onlara metodoloji yardım göstərilməsi, bu istiqamətdə regional ədliyyə idarələrinin fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi funksiyalarını icra edən baş idarə səlahiyyətli struktur bölməsi

== Ümumi məlumatlar ==
Baş idarənin mərkəzi ofisi Bakı şəhərində yerləşir, ünvan: Bakı, Yasamal rayonu, AZ1065, İnşaatçılar prospekti, 5, tel.: (+994 12) 538-68-42, faks: (+994 12) 539-05-44, e-poçt: municipal.center@justice.gov.az, veb-sayt: belediyye.gov.az.

Baş idarə regional ədliyyə idarələri vasitəsilə bütün Azərbaycan ərazisinə xidmət göstərir.

== Tarixi ==
Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin tərkibində &quot;'''Bələdiyyələrlə iş və Bələdiyyələrə Metodoloji Yardım Mərkəzi'''&quot; 1999-cu ildə &quot;Bələdiyyələrin statusu haqqında&quot; Azərbaycan Respublikası Qanununun tətbiq edilməsi barədə&quot; Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 27 iyul 1999-cu il tarixli 162 №-li Fərmanının&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hüquqi Aktların Dövlət Reyestri |title=Bələdiyyələrin statusu haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun tətbiq edilməsi barədə&quot; 27 iyul 1999-cu il tarixli 162 №-li Prezident Fərmanı |url=https://e-qanun.az/framework/4817 |access-date=2025-11-04 |website=e-qanun.az |language=az |archive-date=2024-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716092634/https://e-qanun.az/framework/4817 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [https://e-qanun.az/framework/4817#:~:text=il%C9%99%20q%C9%99rara%20al%C4%B1ram%3A-,1,-.%20Az%C9%99rbaycan%20Respublikas%C4%B1n%C4%B1n%20Nazirl%C9%99r 1-ci hissəsinin], habelə [https://e-qanun.az/framework/4817#:~:text=Kabineti%20n%C9%99z%C9%99rd%C9%99%20tutulur%3B-,3.3,-.%20h%C9%99min%20Qanunun 3.3-cü] və 3.5-ci bəndlərinin icrası qaydasında, 8 fevral 2000-ci il tarixli 333 №-li Fərmanla&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hüquqi Aktların Dövlət Reyestri |title=Bələdiyyələrin fəaliyyətinin təşkil edilməsinin bəzi məsələləri haqqında&quot; 8 fevral 2000-ci il tarixli 333 №-li Prezident Fərmanı |url=https://e-qanun.az/framework/184 |access-date=2025-11-14 |website=e-qanun.az |language=az |archive-date=2025-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250413202427/https://e-qanun.az/framework/184 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; yaradılmışdır.

12 iyul 2000-ci il tarixli 364 nömrəli Fərmanla&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hüquqi Aktların Dövlət Reyestri |title=Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi nəzdində Bələdiyyələrlə İş və Bələdiyyələrə Metodoloji Yardım Mərkəzi haqqında Əsasnamənin təsdiq edilməsi barədə&quot; 12 iyul 2000-ci il tarixli 364 №-li Prezident Fərmanı |url=https://e-qanun.az/framework/657 |access-date=2025-11-04 |website=e-qanun.az |language=az}}&lt;/ref&gt; &quot;Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi nəzdində Bələdiyyələrlə İş və Bələdiyyələrə Metodoloji Yardım Mərkəzi haqqında&quot; Əsasnamə təsdiq edilmişdir. Bu sənədə əsasən Mərkəzin yaradılması Azərbaycanın yerli özünüidarəetmə sistemini beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırmaq məqsədi daşıyıb.

24 avqust 2002-ci il tarixli 758 №-li Prezident Fərmanının&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hüquqi Aktların Dövlət Reyestri |title=Azərbaycan Respublikası Prezidentinin bəzi fərmanlarına dəyişikliklər və əlavələr edilməsi haqqında&quot; 24 avqust 2002-ci il tarixli 758 №-li Prezident Fərmanı |url=https://e-qanun.az/framework/1551 |access-date=2025-11-14 |website=e-qanun.az |language=az}}&lt;/ref&gt; [https://e-qanun.az/framework/1551#:~:text=komissiyas%C4%B1%20q%C9%99bul%20edir%22.-,4,-.%20Az%C9%99rbaycan%20Respublikas%C4%B1%20Prezidentinin 4-cü bəndi] ilə mərkəzin NAR üzrə səlahiyyətləri yeni yaradılmış &quot;Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi nəzdində Bələdiyyələrlə iş və bələdiyyələrə metodoloji yardım mərkəzi&quot;nə ötürülmüşdür.

12 aprel 2004-cü il tarixli 15-T №-li Ədliyyə Nazirinin [https://e-qanun.az/framework/23444#:~:text=12.04.2004%2Dc%C3%BC%20il%20tarixli%2C%2015%2DT%20n%C3%B6mr%C9%99li Əmri] ilə &quot;Bələdiyyələrin fəaliyyətinə inzibati nəzarətin təşkili haqqında Təlimat” təsdiq edilmiş və bələdiyyələrlər iş bu sənəd əsasənda təşkil edilmişdır&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Hüquqi Aktların Dövlət Reyestri |title=Bələdiyyələrin fəaliyyətinə inzibati nəzarətin təşkili haqqında Təlimatın təkmilləşdirilməsi&quot; haqqında Ədliyyə Nazirliyi Kollegiyasının 19 mart 2012-ci il tarixli 1 №-li Qərarı |url=https://e-qanun.az/framework/23444 |access-date=2025-11-14 |website=e-qanun.az |language=az |archive-date=2025-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250429110010/https://e-qanun.az/framework/23444 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 

29 dekabr 2004-cü il tarxli 173 №-li Prezident Fərmanının&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hüquqi Aktların Dövlət Reyestri |title=Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2000-ci il 12 iyul tarixli 364 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş &quot;Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi nəzdində Bələdiyyələrlə İş və Bələdiyyələrə Metodoloji Yardım Mərkəzi haqqında Əsasnamə&quot;yə dəyişikliklər və əlavələr edilməsi barədə&quot; 29 dekabr 2004-cü il tarixli 173 №li Prezident Fərmanı |url=https://e-qanun.az/framework/5573 |access-date=2025-11-14 |website=e-qanun.az |language=az}}&lt;/ref&gt; [https://e-qanun.az/framework/5573#:~:text=edilsin%3A%20%5B1%5D-,2.1.%C2%A0,-%C6%8Fsasnam%C9%99nin%20ad%C4%B1nda%2C%201.1 21-ci bəndi] ilə qurumun adı dəyişdirilərək, &quot;Bələdiyyələrlə İş Mərkəzi&quot; adlandırılmışdır. Bu dəyişiklik mərkəzin funksiyalarının genişlənməsi, Ədliyyə Nazirliyinin və Mərkəzin strukturunun təkmilləşdirilməsi ilə bağlı olmuşdur. 

19 aprel 2005-ci il tarixli 893-IIQR №-li Qərarla Milli Məclis ilk dəfə bu qurumun məruzəsini nəzərə alıb&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hüquqi Aktların Dövlət Reyestri |title=Bələdiyyələrin fəaliyyətinə inzibati nəzarəti həyata keçirən orqanın illik məruzəsi haqqında&quot;  19 aprel 2005-ci il tarxili  893-IIQR №-li Milli Məclis Qərarı |url=https://e-qanun.az/framework/14685 |access-date=2025-11-14 |website=e-qanun.az |language=az}}&lt;/ref&gt;. 

26 may 2006-cı il tarixli 1482 №-li Prezident Sərəncamı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hüquqi Aktların Dövlət Reyestri |title=Bələdiyyələrin fəaliyyətinə inzibati nəzarətin gücləndirilməsi tədbirləri barədə&quot; 26 may 2006-cı il tarixli 1482 №-li Prezident Sərəncamı |url=https://e-qanun.az/framework/11744 |access-date=2025-11-14 |website=e-qanun.az |language=az |archive-date=2025-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016031902/https://e-qanun.az/framework/11744 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ilə Bələdiyyələrlə İş Mərkəzi Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin mərkəzi aparatının tərkibinə daxil edilib.

17 avqust 2006-cı il tarixli 446 №-li Prezident Fərmanı ilə&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hüquqi Aktların Dövlət Reyestri |title=Ədliyyə orqanlarının inkişafı haqqında&quot; 17 avqust 2006-cı il tarixli 446 №-li Prezident Fərmanı |url=https://e-qanun.az/framework/12321 |access-date=2025-11-14 |website=e-qanun.az |language=az |archive-date=2023-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230806151600/https://e-qanun.az/framework/12321 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ədliyyə Nazirlyinin strukturu təsdiq olunduqda bu qurumun adı sttukrutun 2-ci blməsində bu cür qeyd ounmuşdur: &quot;Bələdiyyələrlə iş mərkəzi (baş idarə səlahiyyətli)''&quot;. Beləliklə qurum baş idarə səlahiyyətinə malik olub.''

17 avqust 2006-cı il tarixli 448 №-li Prezident Fərmanı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hüquqi Aktların Dövlət Reyestri |title=Azərbaycan Respublikası Prezidentinin bəzi fərmanlarına dəyişikliklər edilməsi və “Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi nəzdində Bələdiyyələrlə İş və Bələdiyyələrə Metodoloji Yardım Mərkəzi haqqında Əsasnamənin təsdiq edilməsi barədə” 2000-ci il 12 iyul tarixli 364 nömrəli Fərmanının qüvvədən düşmüş hesab edilməsi haqqında&quot;  17 avqust 2006-cı il tarixli 448 №-li Prezident Fərmanı |url=https://e-qanun.az/framework/12323 |access-date=2025-11-14 |website=e-qanun.az |language=az |archive-date=2020-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220172843/http://www.e-qanun.az/framework/12323 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ilə qurumun ilk Əsasnaməsi ləğv edilmişdır. Belə ki, yeni qanunvericiliyə görə bu əsasnamələrin qəbul edilməsi səlahiyyəti Ədliyyə Nazirliyinə həvalə edilmişdir.

19 mart 2012-ci il tarixli 1 №-li Ədliyyə Nazirliyinin Kollegiya Qərarı ilə də “Bələdiyyələrin fəaliyyətinə inzibati nəzarətin təşkili haqqında Təlimat” yeni redaksiyada təsdiq olnumuşdur&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

3 may 2017-ci il tarixli 1361 №-li Prezident Fərmanı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hüquqi Aktların Dövlət Reyestri |title=Rayon (şəhər) məhkəmələrinin və hərbi məhkəmələrin baxdığı inzibati xətalar haqqında işlər üzrə protokol tərtib etmək səlahiyyəti olan vəzifəli şəxslərin Siyahısı”nın təsdiq edilməsi barədə&quot; 3 may 2017-ci il tarixli 1361 №-li Prezident Fərmanı |url=https://e-qanun.az/framework/35367 |access-date=2025-11-14 |website=e-qanun.az |language=az |archive-date=2025-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250216222155/https://e-qanun.az/framework/35367 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ilə təsqiq edilmiş Siyahının [https://e-qanun.az/framework/35367#:~:text=m%C3%BCavini.%5B138%5D-,65,-.%20M%C9%99c%C9%99ll%C9%99nin%20549%2Dcu 65-ci bəndi] ilə Bələdiyyələrlə iş Mərkəzinin rəhbərlinə və bəzi əməkdaşlarına inzibati xəta üzrə protokol təqtib etmə səlahiyyəti verilmişdir.

27 fevral 2020-ci il tarixli 1859 №-li Prezindet Sərəncamı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hüquqi Aktların Dövlət Reyestri |title=Açıq hökumətin təşviqinə dair 2020-2022-ci illər üçün Milli Fəaliyyət Planı”nın təsdiq edilməsi haqqında&quot; 27 fevral 2020-ci il tarixli 1859 №-li Prezindet Sərəncamı |url=https://e-qanun.az/framework/44619 |access-date=2025-11-14 |website=e-qanun.az |language=az |archive-date=2025-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250720102954/https://e-qanun.az/framework/44619 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ilə təsdiq edilmiş &quot;Açıq hökumətin təşviqinə dair 2020-2022-ci illər üçün Milli Fəaliyyət Planı&quot;nın [https://e-qanun.az/framework/44619#:~:text=2020%2D2022-,7.4,-. 7.4-ci bəndinə] əsasən bu Mərkəzin operatorluğu ilə &quot;Bələdiyyələrlə iş&quot; portalının yaradılması həyata keçirilmişdir.

21 noyabr 2020-ci il tarixli 20-N №-li Ədliyyə Nazirliyi Kollegiyasının Qərarı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hüquqi Aktların Dövlət Reyestri |title=Bələdiyyələrin fəaliyyətinin təşkilinə kömək və onlara metodoloji yardım haqqında Təlimat”ın təsdiq edilməsi barədə&quot; 21 noyabr 2020-ci il tarixli 20-N №-li Ədliyyə Nazirliyi Kollegiyasının Qərarı |url=https://e-qanun.az/framework/46335 |access-date=2025-11-14 |website=e-qanun.az |language=az}}&lt;/ref&gt; ilə “Bələdiyyələrin fəaliyyətinin təşkilinə kömək və onlara metodoloji yardım haqqında Təlimat” tədiq edilmiş, bununa da qurum COVID-19 pandemiyası dövründə bələdiyyələrə dəstək mexanizmlərinin yaradılmasına töhfə vermişdir.

4 iyun 2024-cü il tarixli 84 №-li Prezident Fərmanı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hüquqi Aktların Dövlət Reyestri |title=Ədliyyə orqanlarının inkişafı haqqında” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2006-cı il 17 avqust tarixli 446 nömrəli Fərmanında dəyişiklik edilməsi barədə&quot; 4 iyun 2024-cü il tarixli 84 №-li Prezident Fərmanı |url=https://e-qanun.az/framework/56987 |access-date=2025-11-14 |website=e-qanun.az |language=az |archive-date=2025-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250717061304/https://e-qanun.az/framework/56987 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ilə qurumun adı &quot;Bələdiyyələrlə iş baş idarəsi&quot; olaraq dəyişdirilmişdir. Bu zaman Baş idarə Azərbaycanın sosial-iqtisadi inkişafı vıə hüquqi bazasının möhkəmlənməsi nəticəsində fəaliyyət dairəsini genişləndirmişdir.

15 yanvar 2025-ci il tarixli 284 №-li Prezident Fərmanı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hüquqi Aktların Dövlət Reyestri |title=Bələdiyyələrin maliyyəsinin əsasları haqqında”, “Büdcə sistemi haqqında” və “Nağdsız hesablaşmalar haqqında” Azərbaycan Respublikasının qanunlarında dəyişiklik edilməsi barədə” Azərbaycan Respublikasının 2024-cü il 10 dekabr tarixli 86-VIIQD nömrəli Qanununun tətbiqi və bununla əlaqədar Azərbaycan Respublikası Prezidentinin bəzi fərmanlarında dəyişiklik edilməsi haqqında&quot; 15 yanvar 2025-ci il tarixli 284 №-li Prezident Fərmanı |url=https://e-qanun.az/framework/58761 |access-date=2025-11-14 |website=e-qanun.az |language=az}}&lt;/ref&gt; ilə qurumun operatorluğunda olan &quot;Bələdiyyələrlə iş Portalı&quot; yeni texnologiyalara uyğunlaşdırılaraq “Bələdiyyələrlə iş” informasiya sistemi&quot; adlarındırılmış, onun funksionallığı genişləndirilmişdir.  

== Səlahiyyətləri ==
Azərbaycan Respublikaıs ədliyyə nazirinin əmri ilə təsdiq olunmuş &quot;Azərbaycan Respublikası [[Ədliyyə Nazirliyi (Azərbaycan)|Ədliyyə Nazirliyinin]] Bələdiyyələrlə iş baş idarəsi haqqında&quot; Əsasnaməyə əsasən:

&quot;3.1. Baş idarə bu Əsasnamə ilə müəyyən edilmiş fəaliyyət istiqamətlərinə uyğun olaraq aşağıdakı vəzifələri yerinə yetirir:&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi |url=https://justice.gov.az/documents/idareler/8.pdf |title=&quot;Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin Bələdiyyələrlə iş baş idarəsi
haqqında&quot; ƏSASNAMƏ |year=2025 |language=az |access-date=2025-11-05 |archive-date=2024-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240916093355/https://justice.gov.az/documents/idareler/8.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

# bələdiyyələrin fəaliyyətinin qanunvericiliyin tələblərinə uyğun təşkil edilməsinə kömək etmək və onlara metodoloji yardım göstərmək; 
# bələdiyyələr tərəfindən [[Azərbaycan Konstitusiyası|Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına]] və qanunlarına, [[Azərbaycan Prezidenti|Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərmanlarına]] və Azərbaycan Respublikası [[Nazirlər Kabineti (Naxçıvan)|Nazirlər Kabinetinin]] qərarlarına riayət edilməsinin təmin olunması, bələdiyyələr tərəfindən qanunvericiliyin pozulması hallarının, onları yaradan səbəb 2 və şəraitin aradan qaldırılması məqsədilə qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada bələdiyyələrin fəaliyyətinə inzibati nəzarəti həyata keçirmək; 
# bələdiyyələrin fəaliyyətində yol verilmiş qanunvericiliyin pozulması hallarının səbəb və şəraitinin öyrənilməsi və onların gələcəkdə qarşısının alınması məqsədi ilə müvafiq təhlil və ümumiləşdirmələr aparmaq;
# bələdiyyələrin fəaliyyətində aşkar edilmiş nöqsanların aradan qaldırılması, o cümlədən aktual məsələlər barədə qanunvericiliyin izahı məqsədi ilə tövsiyələr və metodik vəsaitlər hazırlamaq;
# bələdiyyələrin fəaliyyətinin təşkilinə kömək və onlara metodoloji yardım, bələdiyyələrin fəaliyyətinə inzibati nəzarətin həyata keçirilməsi işində regional ədliyyə idarələrinə metodiki rəhbərlik etmək və bu istiqamətdə işin aparılmasına nəzarət etmək, o cümlədən bu fəaliyyətdə müvafiq elektron informasiya resurslarının imkanlarından istifadə etmək, habelə [[Naxçıvan Muxtar Respublikası|Naxçıvan Muxtar Respublikasının]] Ədliyyə Nazirliyinə bələdiyyələrlə iş üzrə metodiki köməklik etmək; 
# bələdiyyə üzvləri və qulluqçuları arasında hüququn ayrı-ayrı sahələrinə dair hüquqi maarifləndirmə tədbirləri keçirməklə onların hüquqi biliklərinin artırılmasına kömək etmək; 
# yerli özünüidarəetmə ilə bağlı qanunvericilik aktları barədə bələdiyyələri məlumatlandırmaq; 
# bələdiyyə üzvlərinin və qulluqçularının sorğularına və vətəndaşların müraciətlərinə cavab vermək; 
# inkişaf etmiş ölkələrin bələdiyyə fəaliyyətinə dair təcrübəsini öyrənmək, mütərəqqi təcrübəni tətbiq etmək məqsədi ilə qarşılıqlı əlaqələrin qurulmasında bələdiyyələrə kömək göstərmək; 
# Baş idarədə kargüzarlıq və arxiv işini təşkil etmək; 
# bələdiyyələrin fəaliyyətinə inzibati nəzarətlə bağlı hər ilin yekunu üzrə öz fəaliyyəti haqqında Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə illik məruzə hazırlamaq; 
# fəaliyyət istiqamətləri üzrə və Nazirliyin rəhbərliyinin tapşırıqları əsasında digər vəzifələri yerinə yetirmək.

&quot;4.1. Baş idarə öz vəzifələrini həyata keçirmək üçün aşağıdakı hüquqlara malikdir:&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

# struktur qurumlara, dövlət və yerli özünüidarə orqanlarına, fiziki və hüquqi şəxslərə müraciət etmək, onlara sorğular vermək və məlumatlar almaq;
# regional ədliyyə idarələrinin ərazi yurisdiksiyası üzrə bələdiyyələrin fəaliyyətinin təşkilinə kömək və onlara metodoloji yardım, inzibati nəzarətin həyata keçirilməsi işinin təşkilini öyrənmək və bu sahədə təkliflər vermək; 
# daxil olan müraciətlər araşdırılarkən işin düzgün həlli üçün əhəmiyyət kəsb edən bütün faktiki halların hərtərəfli, tam və obyektiv öyrənilməsi üçün yerində araşdırma aparmaq və bələdiyyələrin vəzifəli şəxslərindən, bələdiyyə qulluqçularından və digər aidiyyəti şəxslərdən bununla bağlı yazılı şəkildə məlumatlar, arayışlar almaq; 
# bələdiyyələrin fəaliyyətinə inzibati nəzarəti həyata keçirərkən bələdiyyələrin fəaliyyətində qanunçuluq prinsipinə riayət olunmasının təmin edilməsi ilə bağlı təhlil və ümumiləşdirmələr aparmaq, onları öz təklif və tövsiyələri ilə birlikdə müvafiq bələdiyyələrə təqdim etmək;
# İnzibati nəzarət icraatı nəticəsində bələdiyyə aktının bu Əsasnamənin 3.1.2-ci yarımbəndində göstərilən normativ hüquqi aktlara zidd olması barədə kifayət qədər əsas olduqda aktın qanunvericiliklə müəyyən olunmuş müddətdə dəyişdirilməsi və ya ləğv edilməsi haqqında müvafiq bələdiyyəyə təklif vermək və qanunvericiliklə müəyyən olunmuş müddət ərzində həmin təklif bələdiyyə tərəfindən yerinə yetirilmədikdə məhkəməyə müraciət etmək; 
# hər hansı bələdiyyə aktı və ya bələdiyyənin fəaliyyəti dövlət mənafelərinə və ya ictimai mənafelərə ziyan vura bilərsə, dərhal həmin aktın ləğv edilməsi (dəyişdirilməsi) və ya həmin fəaliyyətə xitam verilməsi haqqında müvafiq bələdiyyəyə təklif vermək və təklif qanunvericiliklə müəyyən edilmiş müddətdə bələdiyyə tərəfindən yerinə yetirilmədikdə məhkəməyə müraciət etmək;
# müvafiq qanunvericiliyin tələbləri pozulduqda yerli rəy sorğusunun təyin edilməsi haqqında qərardan məhkəməyə şikayət vermək; 
# bələdiyyələrin fəaliyyətinə inzibati nəzarəti həyata keçirən orqan tərəfindən araşdırmaların aparılmasına maneçilik törədilməsinə və bələdiyyələrin fəaliyyətinə inzibati nəzarəti həyata keçirən orqana mütləq təqdim olunmalı bələdiyyə aktlarının surətlərinin vaxtında həmin orqanın informasiya sistemində yerləşdirilməməsinə görə inzibati məsuliyyətə cəlb edilmə məsələsinin həlli üçün məhkəməyə müraciət etmək;
# İnzibati nəzarət icraatı nəticəsində aşkar edilmiş qanunazidd fəaliyyətin dayandırılması və vurulmuş ziyanın aradan qaldırılması, dövlət qeydiyyatına alınmamış normativ xarakterli aktın tətbiqi halları aşkar olunduqda həmin aktın tətbiqinin dayandırılması və qeydiyyata alınması barədə bələdiyyələrə müraciət etmək; Aşkar olunan dövlət qeydiyyatına alınmamış normativ xarakterli aktın tətbiqi halları ilə bağlı eyni zamanda Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2011-ci il 1 iyul tarixli 463 nömrəli Fərmanı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hüquqi Aktların Dövlət Reyestri |title=Hüquqi aktların Azərbaycan Respublikasının Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edilməsi qaydaları haqqında Əsasnamə”nin təsdiq edilməsi barədə&quot; 1 iyul 2011-ci il tarixli 463 №-li Prezident Fərmanı |url=https://e-qanun.az/framework/21857 |access-date=2025-11-05 |website=e-qanun.az |language=az |archive-date=2025-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250717053141/https://e-qanun.az/framework/21857 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ilə təsdiq edilmiş “Hüquqi aktların Azərbaycan Respublikasının Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edilməsi qaydaları haqqında Əsasnamə” ilə nəzərdə tutulmuş tədbirlərin görülməsi üçün Nazirliyin Qanunvericilik baş idarəsinə məlumat vermək; 
# bələdiyyənin fəaliyyətində cinayət əlamətləri aşkar olunduqda müvafiq tədbir görülməsi üçün səlahiyyətli dövlət orqanlarına (qurumlarına) müraciət etmək;
# bələdiyyələrə kömək məqsədilə bələdiyyə assosiasiyaları, dövlət və qeyri-dövlət təşkilatları ilə birgə layihələr hazırlamaq və həyata keçirmək;
# yerli özünüidarəetmə fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi, o cümlədən bələdiyyə üzvləri və qulluqçularının peşəkarlıq səviyyəsinin artırılması məqsədilə xarici dövlətlərin yerli özünüidarəetmə orqanları, onların assosiasiyaları və ixtisaslaşdırılmış təşkilatları ilə təcrübə mübadiləsi təşkil etmək;
# bələdiyyələrlə iş üzrə beynəlxalq əməkdaşlıq məsələlərinə dair təkliflər vermək;
# bələdiyyələrin kadr potensialının təkmilləşdirilməsi işində iştirak etmək;
# müstəqil ekspertləri və mütəxəssisləri qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada öz fəaliyyətinə cəlb etmək;
# vəzifələrinin icrası ilə əlaqədar digər hüquqları həyata keçirmək.

== Strukturu və fəaliyyəti ==
Baş idarə öz fəaliyyətini Ədliyyə Nazirliyinin regional ədliyyə idarələri ilə əlaqəli şəkildə qurur.

Baş idarə birbaşçılıq prinsipi əsasında təşkil olunmaqla, onun strukturu və ştat sayı Ədliyyə Naziri tərəfindən təsdiq edilir; Baş idarəyə rəis rəhbərlik edir.

Baş idarəyə Azərbaycan Respublikasının ədliyyə naziri tərəfindən vəzifəyə təyin və vəzifədən azad olunan rəis rəhbərlik edir. Rəis Baş idarəyə həvalə olunmuş vəzifələrin yerinə yetirilməsi və hüquqların həyata keçirilməsi üçün şəxsən məsuliyyət daşıyır. Baş idarənin rəisinin Azərbaycan Respublikasının ədliyyə naziri tərəfindən vəzifəyə təyin və vəzifədən azad edilən müavini vardır. Baş idarənin rəis müavini ona həvalə edilmiş vəzifələri yerinə yetirir və bunun üçün şəxsən məsuliyyət daşıyır. Baş idarənin struktur qurumlarına Azərbaycan Respublikasının ədliyyə naziri tərəfindən vəzifəyə təyin və vəzifədən azad edilən rəislər rəhbərlik edirlər. Baş idarənin rəis müavini və işçiləri öz funksiyalarını vəzifə və iş bölgüsünə əsasən yerinə yetirirlər&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Baş idarənin strukturuna inzibati nəzarət idarəsi, habelə analitik təhlil və metodoloji yardım şöbəsi daxildir.

&quot;6.1. İnzibati nəzarət idarəsinin vəzifələri aşağıdakılardır:&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

# bələdiyyələr tərəfindən bu Əsasnamənin 3.1.2-ci yarımbəndində göstərilən normativ hüquqi aktlara riayət edilməsinin təmin olunması, bələdiyyələr tərəfindən qanunvericiliyin pozulması hallarının, onları yaradan səbəb və şəraitin aradan qaldırılması məqsədilə qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada bələdiyyələrin fəaliyyətinə inzibati nəzarəti həyata keçirmək; 
# İnzibati nəzarət icraatının həyata keçirilməsi zamanı zəruri sənədlərin və məlumatların təqdim edilməsi barədə bələdiyyələrə, dövlət orqanlarına (qurumlarına), habelə digər təşkilatlara müraciət edilməsi barədə Baş idarənin rəhbərliyinə təkliflər vermək;
# İnzibati nəzarət icraatı nəticəsində aşkar edilmiş qanunazidd fəaliyyətin dayandırılması və vurulmuş ziyanın aradan qaldırılması ilə bağlı bələdiyyələrə müraciət edilməsi barədə Baş idarənin rəhbərliyinə təkliflər vermək; 
# bələdiyyələrin fəaliyyətinə inzibati nəzarəti həyata keçirərkən bələdiyyələrin dövlət qeydiyyatına alınmamış normativ xarakterli aktının tətbiqi halları aşkar olunduqda həmin aktın tətbiqinin dayandırılması və qeydiyyata alınması üçün bələdiyyələrə müraciət edilməsi barədə Baş idarənin rəhbərliyinə təkliflər vermək; 
# bələdiyyələrin fəaliyyətinə inzibati nəzarəti həyata keçirən orqan tərəfindən araşdırmaların aparılmasına maneçilik törədilməsinə və bələdiyyələrin fəaliyyətinə inzibati nəzarəti həyata keçirən orqana mütləq təqdim olunmalı bələdiyyə aktlarının surətlərinin vaxtında bələdiyyələrin fəaliyyətinə inzibati nəzarəti həyata keçirən orqanın informasiya sistemində yerləşdirilməməsinə görə inzibati məsuliyyətə cəlb edilmə barədə Baş idarənin rəhbərliyinə təklif vermək; 
# bələdiyyələrin bu Əsasnamənin 3.1.2-ci yarımbəndində göstərilən normativ hüquqi aktlara zidd aktlarının ləğv edilməsi və ya dəyişdirilməsi üçün qanunla müəyyən edilmiş tədbirlərin həyata keçirilməsi barədə Baş idarənin rəhbərliyinə təkliflər vermək; 
# inzibati nəzarətin həyata keçirilməsi zamanı aşkar olunmuş qanun pozuntularının profilaktikası məqsədilə tədbirlər keçirilməsi barədə təkliflər hazırlamaq; 
# inzibati nəzarətin həyata keçirilməsi zamanı zərurət yarandıqda ekspertlərin və mütəxəssislərin cəlb edilməsi haqqında Baş idarənin rəhbərliyinə təklif vermək;
# idarənin fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi barədə Baş idarənin rəhbərliyinə təkliflər vermək; 
# fəaliyyət istiqamətləri üzrə məsələlərin Nazirliyin kollegiyasının müzakirəsinə çıxarılması barədə Baş idarənin rəhbərliyinə təklif vermək, fəaliyyəti ilə bağlı aidiyyəti məsələləri Nazirliyin kollegiyasının müzakirəsinə hazırlamaq; 
# bələdiyyələrdə işin təşkilinə, inzibati nəzarət icraatının və qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsinə dair Baş idarənin rəhbərliyinə təkliflər vermək; 
# fəaliyyət istiqamətlərinə uyğun görülmüş işlər barədə hesabatlar hazırlamaq və bələdiyyələrin fəaliyyətinə inzibati nəzarətlə bağlı hər ilin yekunu üzrə Baş idarənin fəaliyyəti haqqında Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə illik məruzənin hazırlanmasında iştirak etmək; 
# fəaliyyət istiqamətləri üzrə bələdiyyə üzvlərinin və qulluqçularının sorğularına, vətəndaşların müraciətlərinə cavab hazırlamaq; 
# fəaliyyət istiqamətləri üzrə, habelə Nazirliyin və Baş idarə rəhbərliyinin tapşırıqları əsasında digər vəzifələri yerinə yetirmək.


&quot;6.2. Analitik təhlil və metodoloji yardım şöbəsinin vəzifələri aşağıdakılardır:&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

# bələdiyyələrin fəaliyyətinin qanunvericiliyin tələblərinə uyğun təşkil edilməsinə kömək etmək və onlara metodoloji yardım göstərmək; 
# bələdiyyələrin fəaliyyətində yol verilmiş qanun pozuntularının səbəb və şəraitinin öyrənilməsi və onların gələcəkdə qarşısının alınması məqsədi ilə müvafiq təhlil, statistik hesablamalar və ümumiləşdirmələr aparmaq; 
# bələdiyyələrin fəaliyyətində aşkar edilmiş nöqsanların aradan qaldırılması, o cümlədən aktual məsələlər barədə qanunvericiliyin izahı məqsədi ilə tövsiyələr və metodik vəsaitlər hazırlanması ilə bağlı Baş idarənin rəhbərliyinə təkliflər vermək və hazırlanmasını təmin etmək; 
# bələdiyyə üzvləri və qulluqçuları arasında hüququn ayrı-ayrı sahələrinə dair hüquqi maarifləndirmə tədbirləri keçirməklə onların hüquqi biliklərinin artırılmasına kömək etmək;
# yerli özünüidarəetmə ilə bağlı qanun layihələrinin hazırlanması, o cümlədən mövcud qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı Baş idarənin rəhbərliyinə təkliflər vermək; 
# yerli özünüidarəetmə ilə bağlı qanunvericilik aktları barədə bələdiyyələri məlumatlandırmaq; 
# inkişaf etmiş ölkələrin bələdiyyə fəaliyyətinə dair təcrübəsini öyrənmək, mütərəqqi təcrübəni tətbiq etmək məqsədi ilə qarşılıqlı əlaqələrin qurulmasında bələdiyyələrə kömək göstərilməsi istiqamətində Baş idarənin rəhbərliyinə təkliflər vermək; 
# bələdiyyələrin fəaliyyətinin təşkilinə kömək və onlara metodoloji yardım göstərilən zaman zərurət yarandıqda ekspertlərin və mütəxəssislərin cəlb edilməsi haqqında Baş idarənin rəhbərliyinə təklif vermək; 
# şöbənin fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi barədə Baş idarənin rəhbərliyinə təkliflər vermək; 
# fəaliyyət istiqamətləri üzrə məsələlərin Nazirliyin kollegiyasının müzakirəsinə çıxarılması barədə Baş idarənin rəhbərliyinə təklif vermək, fəaliyyəti ilə bağlı aidiyyəti məsələləri Nazirliyin kollegiyasının müzakirəsinə hazırlamaq; 
# fəaliyyət istiqamətləri üzrə vəzifələrinin icrası ilə əlaqədar zəruri sənədlərin və məlumatların təqdim edilməsi barədə bələdiyyələrə, dövlət orqanlarına (qurumlarına), habelə digər təşkilatlara müraciət edilməsi barədə Baş idarənin rəhbərliyinə təkliflər vermək; 
# fəaliyyət istiqamətlərinə uyğun görülmüş işlər barədə hesabatları, bələdiyyələrin fəaliyyətinə inzibati nəzarətlə bağlı hər ilin yekunu üzrə Baş idarənin fəaliyyəti haqqında Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə təqdim olunan illik məruzəni hazırlamaq və bu məqsədilə mütəmadi ümumiləşdirmələrin aparılmasını, məlumat bazasının formalaşdırılmasını təmin etmək;
# fəaliyyət istiqamətləri üzrə bələdiyyə üzvlərinin və qulluqçularının sorğularına, vətəndaşların müraciətlərinə cavab hazırlamaq;
# bələdiyyələrlə iş sahəsində elektron informasiya sistemlərindən istifadəni təşkil etmək, bələdiyyələrin fəaliyyəti ilə bağlı hazırlanmış məlumatların “Bələdiyyələrlə iş” informasiya sistemi və media vasitəsilə yayımlanmasını təşkil etmək; 
# fəaliyyət istiqamətləri üzrə, habelə Nazirliyin və Baş idarə rəhbərliyinin tapşırıqları əsasında digər vəzifələri yerinə yetirmək.

== Əhəmiyyəti və planlaşdırma ==
Baş idarə işini fəaliyyət istiqamətləri, habelə Nazirliyin iş planı əsasında həyata keçirir. 

Baş idarədə işin təşkili və vəziyyəti, Nazirliyin iş planında nəzərdə tutulmuş tədbirlərin yerinə yetirilməsi, qarşıda duran vəzifələrin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar məsələlər mütəmadi olaraq Baş idarənin rəisinin yanında keçirilən iclaslarda müzakirə edilir.

Baş idarə Azərbaycan Respublikasında yerli demokratiyanın inkişafında strateji rol oynayır. Belə ki, qurum bələdiyyələrin Azərbaycanda bir idarəçilik təsisatı kimi formalaşmasını və tanınmasını təmin etmək, o cümlədən səlahiyyətlərini dəqiqləşdirmək, maliyyə müstəqilliyini gücləndirmək, hüquqi təminatını yaxşçılaşdırmaq üçün səylər göstərir.

Bələdiyyələrlə çalışan beynəlxalq təşkilatlar Baş idarənin metodoloji yardım və tövsiyələrini nəzərə alaraq bələdiyyələrin statusunun qaldırılması istiqamətində layihələr təklif edirlər.

2025-ci ildən etibarən Baş idarə rəqəmsal transformasiyası layihələri həyata keçirilir, bu məqsədlə Ədliyyə Nazirlyinin elektron informasiya ehtiyat və sistemlərinin inteqrasiyası həyata keçirilir və getdikdə bütün idarəetmə proseslərinin avtomatlaşdırılması, süni intellekt məhsullarının tətbiqi üçün tədbirlər görülür&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi |url=https://justice.gov.az/news/3985 |access-date=2025-11-06 |website=justice.gov.az |archive-date=2025-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251009181024/https://justice.gov.az/news/3985 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== İstinadlar ==</text>
      <sha1>gg2d32z9lvu90pd41zyt6mh8lfafj25</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qərbi Azərbaycana Qayıdış Konsepsiyası</title>
    <ns>0</ns>
    <id>942881</id>
    <revision>
      <id>9041789</id>
      <parentid>8885755</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:24:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Cavadxan1804</username>
        <id>147109</id>
      </contributor>
      <comment>/* Qərbi azərbaycanlıların Ermənistana qayıdışının dəstəklənməsi */</comment>
      <origin>9041789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10375" sha1="byz3o0p7ti6f82jiq60y1uxe95osaay" xml:space="preserve">{{Normativ akt
 |Ad                            = Qərbi Azərbaycana Qayıdış Konsepsiyası
 |Orijinal ad                   = İndiki Ermənistan ərazisindən qovulmuş azərbaycanlıların təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə, sülh yolu ilə geriyə qayıtmasının təmin edilməsi barədə konsepsiya – qayıdış konsepsiyası
 |Şəkil                         = Azerbaijani people in Armenian SSR 1962.png
 |Şəklin ölçüsü                 = 300px
 |Şəklin izahı                  = 1962-ci ildə Ermənistan SSR-də azərbaycanlılar
 |Hüquqi sahə                   = 
 |Növ                           = 
 |Ölkə                          = [[Azərbaycan]]
 |Nömrə                         = 
 |Aşağı palataların səsverməsi  = 
 |Ratifikasiya edilib           = 
 |Yuxarı palataların səsverməsi = 
 |İmzalanıb                     = 26 yanvar 2023-cü il
 |Qüvvəyə minib                 = 
 |İlk nəşr                      = 
 |Cari nəşr                     = 
 |Qüvvədən düşüb                =
 |Saxlanılan yer                =
 |Lib                           = 
 |Vikimənbə                     = İndiki Ermənistan ərazisindən qovulmuş azərbaycanlıların təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə, sülh yolu ilə geriyə qayıtmasının təmin edilməsi barədə konsepsiya – qayıdış konsepsiyası

}}
'''Qərbi Azərbaycana Qayıdış Konsepsiyası''' – [[Ermənistan azərbaycanlıları]]nın dədə-baba torpaqlarına qayıtması üçün irəli sürülən konsepsiya.

== Haqqında ==
26 yanvar 2023-cü ildə Qərbi Azərbaycana Qayıdış Konsepsiyası [[Qərbi Azərbaycan İcması|Qərbi Azərbaycan icması]] tərəfindən qəbul edilmişdir. İcmanın Müşahidə Şurası konsepsiyanı müzakirə etmiş və daha sonra qəbul etmişdir.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Qərbi Azərbaycana Qayıdış Konsepsiyası təsdiqləndi YENİLƏNİB |author= |url=https://azertag.az/xeber/Qerbi_Azerbaycana_Qayidis_Konsepsiyasi_tesdiqlendi-2460938 |publisher= |date= |accessdate=2025-11-14 |language= |archiveurl= |archivedate=2025-11-14 }}&lt;/ref&gt;

Konsepsiyaya qərbi azərbaycanlılarının öz torpaqlarına qayıtmaq hüququ, bu prosesin beynəlxalq hüquqla həyata keçirilməsi, qayıdılacaq ərazilərdə beynəlxalq sülh missiyasının fəaliyyətinin təmin edilməsi, qayıdanların əvvəlki məskunlaşmaq coğrafiyasının təmin edilməsi daxildir. Sənədə görə, qayıdacaq azərbaycanlıların [[Azərbaycan|Azərbaycan Respublikası]] ilə maneəsiz əlaqəsi təmin edilməlidir. Konsepsiyaya görə, qərbi azərbaycanlıların evləri və icma torpaqları onlara qaytarılmalıdır. [[Azərbaycan mədəniyyəti|Azərbaycanlıların mədəni irsi]] bərpa edilməli, [[Ermənistanda türk toponimləri|yer adları dəyişiklikləri]] ləğv edilməli və [[Azərbaycanofobiya|azərbaycanlılara qarşı ayrı-seçkiliy]]ə yol verilməməlidir. Qərbi Azərbaycan icması qayıdışdan sonra da legitim tərəf olaraq bütün proseslərdə iştirak etməlidir.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Qərbi Azərbaycana Qayıdış Konsepsiyasının əsas məqamları açıqlandı VİDEO
 |author= |url=https://azertag.az/xeber/qerbi_azerbaycana_qayidis_konsepsiyasinin_esas_meqamlari_achiqlandi_video-2461058 |publisher= |date= |accessdate=2025-11-14 |language= |archiveurl= |archivedate=2025-11-14 }}&lt;/ref&gt;

Şərqi Anadoluda yaşayan azərbaycanlıların mənşəcə bir hissəsinin Ermənistandan olması, Ermənistan azərbaycanlılarının qayıdış konsepsiyasının qəbulu ilə bağlı olaraq, Azərbaycan hökuməti Şərqi Anadoluda yaşayan azərbaycanlılara diqqətini artırmışdır.&lt;ref name=&quot;anadolu&quot;&gt;{{cite news |title=Şərqi Anadoluda yaşayan azərbaycanlı gənclərin Forumu keçiriləcək |author= |url=https://report.az/diaspora/serqi-anadoluda-yasayan-azerbaycanli-genclerin-forumu-kecirilecek/ |publisher= |date= |accessdate=2025-01-21 |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250123050048/https://report.az/diaspora/serqi-anadoluda-yasayan-azerbaycanli-genclerin-forumu-kecirilecek/ |archivedate=2025-01-23 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Konsepsiyanı yerinə yetirən qurumlar ==
* [[Qərbi Azərbaycan İcması]]nın sədri [[Əziz Ələkbərli]] bəyan etmişdir ki, Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin tapşırığı ilə konsepsiya icma tərəfindən həyata keçirilir.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Əziz Ələkbərli: Qərbi Azərbaycana Qayıdış Konsepsiyası addım-addım həyata keçirilməkdədir
 |author= |url=https://apa.az/daxili-siyaset/eziz-elekberli-qerbi-azerbaycana-qayidis-konsepsiyasi-addim-addim-heyata-kecirilmekdedir-771332 |publisher= |date= |accessdate=2025-11-14 |language= |archiveurl= |archivedate=2025-11-14 }}&lt;/ref&gt;
* [[İrəvan qazılığı|İrəvan qazısı]] Bəxtiyar Nəcəfov [[Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi]]nin İrəvan qazılığının fəaliyyətinin Qərbi Azərbaycana Qayıdış Konsepsiyası ilə sıx bağlı olduğunu bəyan etmiş, bu sahədə işləyəcəklərini qeyd etmişdir.&lt;ref&gt;{{cite news |title=İrəvan qazısı: Qərbi Azərbaycanda dini ibadət ocaqlarının və dini müəssisələrin fəaliyyəti ilə bağlı addımlar atılacaq |author= |url=https://azertag.az/xeber/irevan_qazisi_qerbi_azerbaycanda_dini_ibadet_ocaqlarinin_ve_dini_muessiselerin_fealiyyeti_ile_bagli_addimlar_atilacaq-3839607 |publisher= |date= |accessdate=2025-11-14 |language= |archiveurl= |archivedate=2025-11-14 }}&lt;/ref&gt;

== Qərbi azərbaycanlıların Ermənistana qayıdışının dəstəklənməsi ==
* '''{{AZE}}'''. Azərbaycan Prezidenti [[İlham Əliyev]] qərbi azərbaycanlıların Ermənistana qayıdışını bölgədə sülh prosesi üçün vacib hesab etmişdir.&lt;ref&gt;{{cite news |title=President: Ensuring return of Western Azerbaijanis to their ancestral lands in Armenia essential for regional peace |author= |url=https://report.az/en/foreign-politics/president-ensuring-return-of-western-azerbaijanis-to-their-ancestral-lands-in-armenia-essential-for-regional-peace/ |publisher= |date= |accessdate=2025-06-12 |language= |archiveurl= |archivedate=2025-06-12 }}&lt;/ref&gt;
* [[Fayl:TURKPA logo.svg|25px|frameless]] '''[[Türkdilli Dövlətlərin Parlament Assambleyası]]'''. Təşkilatın 12 iyun 2025-ci ildə Astanada keçirilən görüşündə qərbi azərbaycanlıların qayıdışı dəstəklənmişdir.&lt;ref&gt;{{cite news |title=TURKPA once again supports return to Western Azerbaijan |author= |url=https://azertag.az/en/xeber/turkpa_once_again_supports_return_to_western_azerbaijan-3606807 |publisher= |date= |accessdate=2025-06-12 |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250716060726/https://azertag.az/en/xeber/turkpa_once_again_supports_return_to_western_azerbaijan-3606807 |archivedate=2025-07-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* '''Asiya Parlament Assambleyası'''. Təşkilat qərbi azərbaycanlıların Ermənistana qayıdışını 2025-ci ilin fevralında dəstəkləmişdir.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Asian Parliamentary Assembly supports return of Azerbaijanis expelled from Armenia to their homeland |author= |url=https://en.apa.az/foreign-policy/asian-parliamentary-assembly-supports-return-of-azerbaijanis-expelled-from-armenia-to-their-homeland-461725 |publisher= |date= |accessdate=2025-06-12 |language= |archiveurl= |archivedate=2025-06-12 }}&lt;/ref&gt;
* [[Fayl:OIC Logo since 2011.svg|25px|frameless]] '''[[İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı]]'''. Təşkilatın Nazirlər Şurasının 51-ci sessiyası qərbi azərbaycanlıların Ermənistana qayıdışını &quot;Hazırkı Ermənistan ərazilərindən zorla və sistematik şəkildə didərgin salınmış azərbaycanlıların qayıdış hüququ&quot; adlı qətnamə ilə dəstəkləmişdir.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Western Azerbaijan Community Expresses Gratitude to OIC Member States for Clear Support on Right of Return |author= |url=https://thegulfobserver.com/western-azerbaijan-community-expresses-gratitude-to-oic-member-states-for-clear-support-on-right-of-return/ |publisher= |date= |accessdate=2025-06-12 |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250718015452/https://thegulfobserver.com/western-azerbaijan-community-expresses-gratitude-to-oic-member-states-for-clear-support-on-right-of-return/ |archivedate=2025-07-18 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Təşkilatın eyni görüşdə qəbul etdiyi İstanbul Bəyannaməsində də Ermənistandan çıxarılmış azərbaycanlıların qayıdış hüququ təsdiqlənmişdir.&lt;ref&gt;{{cite news |title=İstanbulda Qərbi azərbaycanlıların öz yurdlarına qayıdışı ilə bağlı qətnamə QƏBUL EDİLDİ |author= |url=https://bizim.media/az/cemiyyet/256075/stanbulda-qerbi-azerbaycanlilarin-oz-yurdlarina-qayidisi-ile-bagli-qetname-qbul-edld/ |publisher= |date= |accessdate=2025-07-05 |language= |archiveurl= |archivedate=2025-07-05 }}&lt;/ref&gt;
* '''[[Fayl:ECO.GIF|25px|frameless]] [[İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı]]'''. 3–4 iyul 2025-ci ildə Xankəndidə İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının zirvə görüşü keçirilmiş, nəticə olaraq imzalanan Xankəndi Kommunikesi sənədində Ermənistandan çıxarılmış azərbaycanlıların qayıdış hüququ təsdiqlənmişdir.&lt;ref&gt;{{cite news |title=ECO's Khankendi Communiqué reaffirms right of Western Azerbaijanis to return to their native lands |author= |url=https://en.apa.az/foreign-policy/ecos-khankendi-communique-reaffirms-right-of-western-azerbaijanis-to-return-to-their-native-lands-472275 |publisher= |date= |accessdate=2025-07-05 |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250718102142/https://en.apa.az/foreign-policy/ecos-khankendi-communique-reaffirms-right-of-western-azerbaijanis-to-return-to-their-native-lands-472275 |archivedate=2025-07-18 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* İlk dəfə Qərbi azərbaycanlıların qayıdış hüququ SCOPUS və Web of Science-da indekslənən beynəlxalq elmi jurnalda dərc olunub.&lt;ref&gt;[https://musavat.com/news/ilk-defe-qerbi-azerbaycanlilarin-qayidis-huququ-dunya-elminin-gundemine-cixarildi-bdu-alimlerinden-muhum-arasdirma_1282917.html İlk dəfə: Qərbi azərbaycanlıların qayıdış hüququ dünya elminin gündəminə çıxarıldı!  – BDU alimlərindən mühüm araşdırma]&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|3}}
{{Ermənistan azərbaycanlıları}}
{{Azərbaycan milliyyətçiliyi}}
[[Kateqoriya:Ermənistan azərbaycanlıları]]</text>
      <sha1>byz3o0p7ti6f82jiq60y1uxe95osaay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Müksirun</title>
    <ns>0</ns>
    <id>944598</id>
    <revision>
      <id>9041787</id>
      <parentid>9016497</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:18:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Müksirun siyahısı */</comment>
      <origin>9041787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2598" sha1="9mw3i3y47i4omv1bl0viwhq3wlscswd" xml:space="preserve">'''Müksirun''' ({{Dil-ar|المكثرون}}) — [[Sünnilik|sünni]] hədis ədəbiyyatlarında ən çox hədis rəvayət etmiş səhabələri bildirən termin.

== Etimologiyası ==
&quot;Sayca çoxalmaq&quot;, &quot;artmaq&quot; mənalarındakı &quot;kəsrat&quot; kökünün ifəl qəlibindən törəyən &quot;müksir&quot; ifadəsi ən çox hədis rəvayət etmiş səhabələri bildirir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[İbn Mənzur]] |title=[[Lisan əl-Ərəb]] |year=h.q. 1299-1308 |location=Bulaq, [[Qahirə]] |pages=كثر |language=ar}}&lt;/ref&gt;

== Müksirun siyahısı ==
Bu qrupa daxil olan səhabələrin sayının altı, yeddi və ya doqquz olduğu deyilmişdir. Altı nəfər əsas götürüldükdə müksirun 1500 və yuxarı, yeddi nəfər əsas götürüldükdə 1000 və yuxarı, doqquz nəfər əsas götürüldükdə isə 700 və yuxarı rəvayəti olan səhabələri əhatə edir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

[[Əhməd ibn Hənbəl]]ə görə müksirun bunlardır:
* [[Əbu Hüreyrə]] ([[Buxari]]də 446 olmaqla,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Miftəhüs-Səhiheyn|last=Tokati|pages=8-9|language=ar}}&lt;/ref&gt; cəmi 11358 hədis),&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|title=Müksirun və hədis sayları|last=Qarataş|first=Mustafa|pages=169-177|language=tr|url=https://isamveri.org/pdfdrg/D01929/1999_16-17-18/1999_16-17-18_KARATASM.pdf}}&lt;/ref&gt;
* [[Abdullah ibn Ömər]] (cəmi 7337 hədis),
* [[Ənəs ibn Malik]] (cəmi 6330 hədis),
* [[Aişə]] (Buxaridə 242 olmaqla,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; cəmi 7713 hədis),
* [[Abdullah ibn Abbas]] (cəmi 6114 hədis),
* [[Cabir ibn Abdullah]] (cəmi 3835 hədis).&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
[[İbn Kəsir]], bunlara [[Əbu Səid Xudri|Əbu Səid əl-Xudri]], [[Abdullah ibn Əmir|Abdullah ibn Əmr ibn As]] və [[Abdullah ibn Məsud]]u əlavə etmişdir. [[Cəlaləddin Süyuti|Süyuti]] isə 1000 və daha çox hədis rəvayət etmiş yeddi səhabəni müksirun adlandırmışdır. Həmçinin o, Əhməd ibn Hənbəlin adlarını sadaladığı altı səhabəyə Əbu Səid əl-Xudrini əlavə etmişdir. Onun bu tərifi daha sonralar mənimsənmişdir. 1000-dən az hədis rəvayət edən səhabələr isə &quot;müqillun&quot; adlandırılmışdır.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/muksirun|title=Müksirûn|access-date=2025-11-27|website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20251006131822/https://islamansiklopedisi.org.tr/muksirun|archive-date=2025-10-06|url-status=unfit|last=Ağrıman|first=Cemal|date=2020}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Həmçinin bax ==
* [[Hədis]]
[[Kateqoriya:Hədis elmi]]
[[Kateqoriya:İslam terminləri]]</text>
      <sha1>9mw3i3y47i4omv1bl0viwhq3wlscswd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Protestasiya Xatirə kilsəsi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>947191</id>
    <revision>
      <id>9041934</id>
      <parentid>8403415</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T00:16:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4367" sha1="86yud4vufuesk4qoq7uizfsxj2uj0dh" xml:space="preserve">{{dini abidə
|dini        = [[Protestantlıq|protestant kilsəsi]]
|orijinal adı  = {{dil-de|Gedächtniskirche der Protestation}}
|təsviri       = Gedaechtniskirche Speyer Dach.jpg
|təsvir izah       = kilsənin şərqdən görünüşü
|ölkə           = {{DEU}}
|bölgə         = [[Reynland-Pfalts|Reynland-Pfalts əyaləti]]
|şəhər        = Şpayer
|başlanma tarix          =1893
|bitmə tarix             =1904
|memarı      = 
}}
[[Fayl:Мемориальная церковь Протестации .Шпайер..jpg|thumb]]
[[Fayl:Мемориальная церковь Протестации. Шпайер.Вид на орган..jpg|thumb|Müasir alət 1979-cu ildə Bilefelddəki D.Kleuker emalatxanasında yaradılmışdır.]]
'''Protestasiya Xatirə kilsəsi''' ({{dil-de|Gedächtniskirche der Protestation}}) — [[Almaniya]]nın [[Reynland-Pfalts |Reynland-Pfalts əyaləti]]nin Şpayer şəhərində yerləşən [[Lüteranlıq|Lüteran]] və [[Reformasiya]] konfessiyalarını birləşdirən protestant kilsəsi.

Bina 1529-cu il Şpayer protestasiyasının xatirəsinə ucaldılıb. Kilsədə Pfaltsın ən hündür zəng qülləsi (hündürlüyü 100 metr) vardır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bauverein Gedächtniskirche Speyer e.V.: Der Außenbau |url=http://www.gedaechtniskirche.de/index.php?id=8027 |access-date=2024-11-03 |website=www.gedaechtniskirche.de |url-status= }}&lt;/ref&gt;
== Tarixi ==
XIX əsrin II yarısında Almaniyanın Protestant hakimiyyəti ilə katoliklər arasında münasibətlər kəskin şəkildə pisləşdi. Bu proses [[Kulturkampf]] kimi də tanınır. {{dil-de|Gedächtniskirche der Protestation}} [[Protestantlıq|protestantlar]] üçün ana kilsə olaraq nəzərdə tutulmuşdu, lakin onların arasında orijinal layihə ilə bağlı mübahisədən dolayı tikintisi təxminən 35 il gecikməli oldu. Xatirə kilsəsinin tikilməsi, 1846-1856-cı illərdə İohann fon Şraudolfun Şpayer kafedralının təmiri və rənglənməsinə reaksiya idi. Öncə kafedralın yaxınlığında yerləşən [[barokko]] üslublu Üçlük kilsəsini bərpası planlaşdırılsa da, sonra yeni binanın tikintisinə qərar verildi.
== Tikintisi ==
Protestasiya kilsəsinin &quot;Retşer&quot; adlı köhnə malikanənin xarabalığı üzərində, Üçlük kilsəsinin yaxınlığında tikilməsi planlaşdırılırdı. Buranın 1529-cu ildə Reyxstaqının keçirildiyi yer olduğu düşünülürdü. &quot;Retşer kilsəsi&quot;nin tikintisi üçün tikinti birliyi yaradıldı. Bavariya kralı [[II Maksimilian (Bavariya kralı)|II Maksimilian]]ın icazəsi ilə 1857-ci ildə ictimai ianə toplama kampaniyası başladıldı. Protestantlar eyni zamanda [[Vorms]]dakı Martin Lüter abidəsini də maliyyələşdirdikləri üçün ianələr kifayət etmirdi. Lüter abidəsi 1868-ci ildə Prussiya kralı və sonrakı imperator [[I Vilhelm (Almaniya imperatoru)|I Vilhelm]] olacaq şahzadənin iştirakı ilə açıldı. Şpayerdəki kilsə bu hadisədən sonradan çox vacib hala gələn Prussiya kral evi ilə əlaqə qurmaq üçün istifadə etdi.

1529-cu il Reyxstaqının &quot;Retşer&quot;də keçirilmədiyi məlum olduqdan sonra layihə Köhnə Şəhərlə əlaqəsini kəsdi. 1883-cü ildə &quot;1529-cu il Protestasiyasının Xatirə kilsəsinin Tikinti Assosiasiyası&quot; kilsənin indiki yerini müəyyən etdi. 1871-ci ildə Lüteran imperatorun rəhbərliyi altında Alman imperiyasının qurulması layihəyə yeni həyat verildi.
== Memarlığı ==
1890-cı ildə tikinti üçün lazım olan vəsait toplanmadığı üçün tikinti birliyi kilsənin tamamlanmasını təmin edəcəyinə söz verən protestant İmperatoru [[II Vilhelm]]ə müraciət etdi.&lt;ref&gt;Eger, Wolfgang: Geschichte der Stadt Speyer, [[Kohlhammer Verlag]], Stuttgart, 1983&lt;/ref&gt; Kilsənin digər böyük xeyriyyəçisi Henri Uillard idi. Kilsənin təməl daşı 24 avqust 1893-cü ildə qoyulmuşdur. On bir illik tikintidən sonra xatirə kilsəsi nəhayət 31 avqust 1904-cü ildə tamamlandı.

Kilsə doktrinal [[Neoqotika|neoqotik]] üslubunda tikilib. Əsasən də Vyana neoqotik kilsələrindən, xüsusən də 1856-1879-cu illər arasında tikilmiş ''Vyana Votiv kilsəsindən'' modelləşdirilib.
== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
{{Xarici keçidlər}}
[[Kateqoriya:1904-cü ildə yarananlar]]
[[Kateqoriya:Almaniyada birləşmiş protestant kilsələri]]</text>
      <sha1>86yud4vufuesk4qoq7uizfsxj2uj0dh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Urvə ibn Zübeyr</title>
    <ns>0</ns>
    <id>948511</id>
    <revision>
      <id>9041865</id>
      <parentid>9023704</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:11:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bioqrafiyası */</comment>
      <origin>9041865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3533" sha1="sff4xjzimc4g11rd74384gf4xy6fm49" xml:space="preserve">{{Alim}}
'''Əbu Abdullah Urvə ibn əz-Zübeyr ibn əl-Əvvam ibn Hüveylid əl-Qureyşi əl-Əsədi'''&lt;ref&gt;{{Cite web |last=İrfan |first=Aycan |date=2012 |title=Urve b. Zübeyr |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/urve-b-zubeyr |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251108184810/https://islamansiklopedisi.org.tr/urve-b-zubeyr |archive-date=2025-11-08 |access-date=2025-12-16 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi }}&lt;/ref&gt; ({{Dil-ar|عروة بن الزبير}}; {{DVTY}}) — [[mədinəli yeddi fəqih]]dən biri,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Kallek |first=Cengiz |date=1996 |title=Fukahâ-yi seb‘a |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/fukaha-yi-seba |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251107124417/https://islamansiklopedisi.org.tr/fukaha-yi-seba |archive-date=2025-11-07 |access-date=2025-12-15 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi }}&lt;/ref&gt; hədis alimi və [[Bioqrafiya|bioqraf]].

== Bioqrafiyası ==
O, [[Ömər ibn Xəttab|Ömərin]] xəlifəlik illərində, hicri 22 və ya 23-cü ildə dünyaya gəlmişdir. Atası [[Zübeyr ibn Əvvam]], anası isə [[Əsma binti Əbu Bəkr|Əsma bint Əbu Bəkrdir]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |first=İbn Həcər |title=Təhzib ət-Təhzib |publisher=Mətbəətü Dairətil-Məarifin-Nizamiyyə |year=1907 |volume=IV |location=[[Heydərabad (Hindistan)]] |pages=183 |language=ar}}&lt;/ref&gt; 

O, qardaşı [[Abdullah ibn Zübeyr]]dən fərqli olaraq siyasətlə maraqlanmamış, ömrünü elmə və ibadətə həsr etmişdir.

Urvə Aişə, Zübeyr ibn Əvvam, Əsma bint Əbu Bəkr, Abdullah ibn Zübeyr, Abdullah ibn Ömər, Abdullah ibn Abbas, Əbu Hüreyrə, Zeyd ibn Sabit, Muğirə ibn Şöbə, Müaviyə ibn Əbu süfyan, Əli, Hüseyn ibn Əli, Həsən ibn Əli, Əmr ibn Əs, Əbu Əyyub əl-Ənsari, Bəşir ibn Numan, Mərvan ibn Həkəm və başqalarından hədis rəvayət etmişdir.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last=Özçelik |first=Fikret |date=2015 |title=Urve b. ez-Zübeyr ve Kütüb-i Tis’a’daki Rivayetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/365493 |journal=Journal of Artuklu Academia |language=tr |volume=2 |issue=2 |pages=38-39 |archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/365493 |archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;

Ondan da Süleyman ibn Yasar, Əbu Sələmə ibn Əbdürrəhman, Cəfər əs-Sadiq, Ömər ibn Əbdüləziz, Əta ibn Əbu Rəbah və başqaları hədis rəvayət etmişlər.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

[[İbn Səd]] onu &quot;səbt&quot;, &quot;siqa&quot;, &quot;fəqih&quot;, &quot;etibarlı&quot; və &quot;alim&quot; adlandırmış və ikinci təbəqədən hesab etmişdir. O, xalası [[Aişə]]nin hədislərini ən yaxşı bilən şəxs hesab olunur.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Adıgüzel |first=Abdulalim |date=2021 |title=Fuqahā' Al-Sab`Ah and Their Importance in Hadith Studies |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1625273 |journal=Journal of Ağrı İbrahim Çeçen University Social Sciences Institute |pages=493-506 |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219044000/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1625273 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

Urvə ibn Zübeyrin vəfat tarixi haqqında mənbələrdə müxtəlif məlumatlar qeyd edilmişdir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Hədis alimləri]]
[[Kateqoriya:VII əsr ərəbləri]]
[[Kateqoriya:Ərəb tarixçilər]]
[[Kateqoriya:Sünni imamları]]
[[Kateqoriya:VII əsr tarixçiləri]]</text>
      <sha1>sff4xjzimc4g11rd74384gf4xy6fm49</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041868</id>
      <parentid>9041865</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:15:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9041868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3725" sha1="axr5n9i1whtbtrqg8ei1np0hm0kpy1c" xml:space="preserve">{{Alim}}
'''Əbu Abdullah Urvə ibn əz-Zübeyr ibn əl-Əvvam ibn Hüveylid əl-Qureyşi əl-Əsədi'''&lt;ref&gt;{{Cite web |last=İrfan |first=Aycan |date=2012 |title=Urve b. Zübeyr |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/urve-b-zubeyr |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251108184810/https://islamansiklopedisi.org.tr/urve-b-zubeyr |archive-date=2025-11-08 |access-date=2025-12-16 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi }}&lt;/ref&gt; ({{Dil-ar|عروة بن الزبير}}; {{DVTY}}) — [[mədinəli yeddi fəqih]]dən biri,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Kallek |first=Cengiz |date=1996 |title=Fukahâ-yi seb‘a |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/fukaha-yi-seba |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251107124417/https://islamansiklopedisi.org.tr/fukaha-yi-seba |archive-date=2025-11-07 |access-date=2025-12-15 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi }}&lt;/ref&gt; hədis alimi və [[Bioqrafiya|bioqraf]].

== Bioqrafiyası ==
O, [[Ömər ibn Xəttab|Ömərin]] xəlifəlik illərində, hicri 22 və ya 23-cü ildə dünyaya gəlmişdir. Atası [[Zübeyr ibn Əvvam]], anası isə [[Əsma binti Əbu Bəkr|Əsma bint Əbu Bəkrdir]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |first=İbn Həcər |title=Təhzib ət-Təhzib |publisher=Mətbəətü Dairətil-Məarifin-Nizamiyyə |year=1907 |volume=IV |location=[[Heydərabad (Hindistan)]] |pages=183 |language=ar}}&lt;/ref&gt; 

O, qardaşı [[Abdullah ibn Zübeyr]]dən fərqli olaraq siyasətlə maraqlanmamış, ömrünü elmə və ibadətə həsr etmişdir.

Urvə [[Aişə]], [[Zübeyr ibn Əvvam]], [[Əsma binti Əbu Bəkr|Əsma bint Əbu Bəkr]], [[Abdullah ibn Zübeyr]], [[Abdullah ibn Ömər]], [[Abdullah ibn Abbas]], [[Əbu Hüreyrə]], [[Zeyd ibn Sabit]], [[Muğirə ibn Şöbə]], [[Muaviyə ibn Əbu Süfyan|Müaviyə ibn Əbu Süfyan]], [[Əli]], [[Hüseyn ibn Əli]], [[Həsən ibn Əli]], [[Əmr ibn As|Əmr ibn Əs]], [[Əbu Əyyub əl-Ənsari]], [[Numan ibn Bəşir]], [[Mərvan ibn Həkəm]] və başqalarından hədis rəvayət etmişdir.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last=Özçelik |first=Fikret |date=2015 |title=Urve b. ez-Zübeyr ve Kütüb-i Tis’a’daki Rivayetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/365493 |journal=Journal of Artuklu Academia |language=tr |volume=2 |issue=2 |pages=38-39 |archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/365493 |archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;

Ondan da [[Süleyman ibn Yasar]], [[Əbu Sələmə ibn Əbdürrəhman ibn Əvf|Əbu Sələmə ibn Əbdürrəhman]], [[Cəfər əs-Sadiq]], [[Ömər ibn Əbdüləziz]], [[Əta ibn Əbu Rəbah]] və başqaları hədis rəvayət etmişlər.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

[[İbn Səd]] onu &quot;səbt&quot;, &quot;siqa&quot;, &quot;fəqih&quot;, &quot;etibarlı&quot; və &quot;alim&quot; adlandırmış və ikinci təbəqədən hesab etmişdir. O, xalası [[Aişə]]nin hədislərini ən yaxşı bilən şəxs hesab olunur.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Adıgüzel |first=Abdulalim |date=2021 |title=Fuqahā' Al-Sab`Ah and Their Importance in Hadith Studies |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1625273 |journal=Journal of Ağrı İbrahim Çeçen University Social Sciences Institute |pages=493-506 |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219044000/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1625273 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

Urvə ibn Zübeyrin vəfat tarixi haqqında mənbələrdə müxtəlif məlumatlar qeyd edilmişdir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Hədis alimləri]]
[[Kateqoriya:VII əsr ərəbləri]]
[[Kateqoriya:Ərəb tarixçilər]]
[[Kateqoriya:Sünni imamları]]
[[Kateqoriya:VII əsr tarixçiləri]]</text>
      <sha1>axr5n9i1whtbtrqg8ei1np0hm0kpy1c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041873</id>
      <parentid>9041868</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:16:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Medineli92</username>
        <id>148338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* İstinadlar */</comment>
      <origin>9041873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3761" sha1="amwbywycb32v24g54het2u3hgdk0i4e" xml:space="preserve">{{Alim}}
'''Əbu Abdullah Urvə ibn əz-Zübeyr ibn əl-Əvvam ibn Hüveylid əl-Qureyşi əl-Əsədi'''&lt;ref&gt;{{Cite web |last=İrfan |first=Aycan |date=2012 |title=Urve b. Zübeyr |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/urve-b-zubeyr |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251108184810/https://islamansiklopedisi.org.tr/urve-b-zubeyr |archive-date=2025-11-08 |access-date=2025-12-16 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi |language=tr}}&lt;/ref&gt; ({{Dil-ar|عروة بن الزبير}}; {{DVTY}}) — [[mədinəli yeddi fəqih]]dən biri,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Kallek |first=Cengiz |date=1996 |title=Fukahâ-yi seb‘a |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/fukaha-yi-seba |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251107124417/https://islamansiklopedisi.org.tr/fukaha-yi-seba |archive-date=2025-11-07 |access-date=2025-12-15 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi |language=tr}}&lt;/ref&gt; hədis alimi və [[Bioqrafiya|bioqraf]].

== Bioqrafiyası ==
O, [[Ömər ibn Xəttab|Ömərin]] xəlifəlik illərində, hicri 22 və ya 23-cü ildə dünyaya gəlmişdir. Atası [[Zübeyr ibn Əvvam]], anası isə [[Əsma binti Əbu Bəkr|Əsma bint Əbu Bəkrdir]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Əl-Əsqəlani |first=İbn Həcər |title=Təhzib ət-Təhzib |publisher=Mətbəətü Dairətil-Məarifin-Nizamiyyə |year=1907 |volume=IV |location=[[Heydərabad (Hindistan)]] |pages=183 |language=ar}}&lt;/ref&gt; 

O, qardaşı [[Abdullah ibn Zübeyr]]dən fərqli olaraq siyasətlə maraqlanmamış, ömrünü elmə və ibadətə həsr etmişdir.

Urvə [[Aişə]], [[Zübeyr ibn Əvvam]], [[Əsma binti Əbu Bəkr|Əsma bint Əbu Bəkr]], [[Abdullah ibn Zübeyr]], [[Abdullah ibn Ömər]], [[Abdullah ibn Abbas]], [[Əbu Hüreyrə]], [[Zeyd ibn Sabit]], [[Muğirə ibn Şöbə]], [[Muaviyə ibn Əbu Süfyan|Müaviyə ibn Əbu Süfyan]], [[Əli]], [[Hüseyn ibn Əli]], [[Həsən ibn Əli]], [[Əmr ibn As|Əmr ibn Əs]], [[Əbu Əyyub əl-Ənsari]], [[Numan ibn Bəşir]], [[Mərvan ibn Həkəm]] və başqalarından hədis rəvayət etmişdir.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last=Özçelik |first=Fikret |date=2015 |title=Urve b. ez-Zübeyr ve Kütüb-i Tis’a’daki Rivayetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/365493 |journal=Journal of Artuklu Academia |language=tr |volume=2 |issue=2 |pages=38-39 |archive-url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/365493 |archive-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;

Ondan da [[Süleyman ibn Yasar]], [[Əbu Sələmə ibn Əbdürrəhman ibn Əvf|Əbu Sələmə ibn Əbdürrəhman]], [[Cəfər əs-Sadiq]], [[Ömər ibn Əbdüləziz]], [[Əta ibn Əbu Rəbah]] və başqaları hədis rəvayət etmişlər.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

[[İbn Səd]] onu &quot;səbt&quot;, &quot;siqa&quot;, &quot;fəqih&quot;, &quot;etibarlı&quot; və &quot;alim&quot; adlandırmış və ikinci təbəqədən hesab etmişdir. O, xalası [[Aişə]]nin hədislərini ən yaxşı bilən şəxs hesab olunur.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Adıgüzel |first=Abdulalim |date=2021 |title=Fuqahā' Al-Sab`Ah and Their Importance in Hadith Studies |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1625273 |journal=Journal of Ağrı İbrahim Çeçen University Social Sciences Institute |pages=493-506 |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219044000/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1625273 |url-status=live |language=tr}}&lt;/ref&gt; 

Urvə ibn Zübeyrin vəfat tarixi haqqında mənbələrdə müxtəlif məlumatlar qeyd edilmişdir.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Tabiinlər]]
[[Kateqoriya:Hədis alimləri]]
[[Kateqoriya:VII əsr ərəbləri]]
[[Kateqoriya:Ərəb tarixçilər]]
[[Kateqoriya:Sünni imamları]]
[[Kateqoriya:VII əsr tarixçiləri]]</text>
      <sha1>amwbywycb32v24g54het2u3hgdk0i4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Poland China (donuz cinsi)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>950157</id>
    <revision>
      <id>9041913</id>
      <parentid>8420178</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T21:12:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3833" sha1="4as146l550ne70pvfr3efvbjwybg76u" xml:space="preserve">{{Taksoqutu}}
'''Poland China''' — [[donuzlar]] fəsiləsindən olan [[ABŞ|Amerika]] [[donuz]] [[Cinsi seçmə|cins]]i. Poland China cinsi ilk dəfə [[Ohayo]] ştatının Varren qraflığında, Amerika Midvestində yetişdirilmişdir. Bu cinsin mənşəyi 1816-cı ildə alınmış bir neçə Çin tipli donuzdan gəlir. Bu donuzlar [[Berkşir donuzu|Berkşir cinsi]] də daxil olmaqla müxtəlif Avropa mənşəli cinslərlə çarpazlaşdırılmışdır. Yağ donuzu kimi yetişdirilmişdir və bütün donuz cinsləri arasında ən böyüklərindən biridir. Bu Amerikanın ən qədim donuz cinsidir.&lt;ref name=barb&gt;Barbara Rischkowsky, Dafydd Pilling (editors) (2007). [https://web.archive.org/web/20200623201209/http://www.fao.org/3/a1250e/annexes/List%20of%20breeds%20documented%20in%20the%20Global%20Databank%20for%20Animal%20Genetic%20Resources/List_breeds.pdf List of breeds documented in the Global Databank for Animal Genetic Resources], annex to [https://web.archive.org/web/20170110125634/http://www.fao.org/3/a-a1250e.pdf ''The State of the World's Animal Genetic Resources for Food and Agriculture'']. Rome: Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture, Food and Agriculture Organization of the United Nations. {{ISBN|9789251057629}}. Archived 23 June 2020.&lt;/ref&gt;

== Ümumi məlumat ==
Poland China cinsinin mənşəyi 1816-cı ildə Ohayo ştatının Varren qraflığından gəlir. 1846-cı ilə qədər &quot;Varren County Pig&quot; kimi tanınan, həmçinin Poland və ya &quot;Big China&quot; adlandırılan bir cins yarandı.&lt;ref name=cabi&gt;Valerie Porter, Lawrence Alderson, Stephen J.G. Hall, D. Phillip Sponenberg (2016). [https://books.google.com/books?id=2UEJDAAAQBAJ ''Mason's World Encyclopedia of Livestock Breeds and Breeding''] (sixth edition). Wallingford: CABI. {{ISBN|9781780647944}}.&lt;/ref&gt;

Poland China adı 1872-ci ildə [[İndianapolis (İndiana)|İndianapolis]]də keçirilən &quot;National Swine Breeders Convention&quot; iclasında qəbul edildi. Bu cins ABŞ-də geniş yayıldı və XIX əsrin sonuna qədər ölkənin ən çox yayılmış donuz cinslərindən biri oldu. XX əsrdə yağa olan tələbatın azalması ilə sayı azaldı. 1990-cı ildə qeydiyyatdan keçmiş populyasiya təxminən 18.000 baş idi. 2018-ci ildə ümumi populyasiya 12.300 baş olaraq bildirilmişdir.&lt;ref name=dad&gt;[https://fao-dadis-breed-detail.firebaseapp.com/?country=USA&amp;specie=Pig&amp;breed=Poland%20China Breed data sheet: Poland China / United States of America (Pig)]{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot }}. Domestic Animal Diversity Information System of the Food and Agriculture Organization of the United Nations. Accessed May 2021.&lt;/ref&gt;

Poland China adətən Berkşir cinsinin rənglənməsini təkrar edir. Onların tək rəngli qara, burun, quyruq və ayaqlarda ağ nöqtələri var. Bu böyük, ağır yanaqlı, sallanan qulaqlı və qısa ayaqlı bir donuz cinsidir.&amp;hairsp;Donuz cinsləri arasında ən ağırlarından biridir. Ana donuzlar orta hesabla təxminən 240 kq, erkək donuzlar isə təxminən 50 kq daha ağırdır. Rekord çəkiyə malik ən ağır donuz, 1933-cü ildə [[Tennessi]]də 1158 kq çəki və təxminən 2,75 m uzunluqla qeydə alınan Big Bill adlı bir Poland China donuzu olub.&lt;ref name=sig&gt;Sigrid Schmalzer (2002). [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1111/j.1931-0846.2002.tb00131.x Breeding A Better China: Pigs, Practices, and Place in a Chinese County, 1929–1937]. ''Geographical Review''. '''92''' (1): 1–22. {{doi|10.1111/j.1931-0846.2002.tb00131.x}}. {{subscription required}}.&lt;/ref&gt; 

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Vikianbar kateqoriyası|Poland China}}
{{taksonbar}}
{{Xarici keçidlər}}
[[Kateqoriya:Əlifba sırasına görə heyvanlar]]
[[Kateqoriya:Əhliləşdirilmiş heyvanlar]]
[[Kateqoriya:Donuzlar]]</text>
      <sha1>4as146l550ne70pvfr3efvbjwybg76u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qeorqi İtıqin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>952166</id>
    <revision>
      <id>9042206</id>
      <parentid>9006254</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:45:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 3 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9042206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18849" sha1="bzng60qv5jvoh9w9wdmffwomsjild7q" xml:space="preserve">{{Alim
 |piktoqram            = 
 |adı                  = Qeorqi İqnatoviç İtıqin
 |orijinal adı         = 
 |digər adı            = 
 |şəkil                =
 |şəklin ölçüsü        = 300px
 |şəklin izahı         = 
 |doğum tarixi         = 02.03.1873
 |doğum yeri           = {{Rusİmp}},Xakasiya, [[Yenisey |Yenisey quberniyası]] [[Abinsk rayonu|Açinsk]] qəzasının Çebaki ulusu
 |vəfat tarixi         = 05.12.1928
 |vəfat yeri           = 
 |vəfat səbəbi         = 
 |dəfn yeri            = 
 |vətəndaşlığı         = {{Rusİmp}} &lt;br&gt; {{SSRİ}}, [[Xakasiya |Xakasiya Muxtar Respublikası]]
 |elm sahəsi           = 
 |elmi dərəcəsi        = 
 |elmi adı             = 
 |iş yeri              = Fəhlə, Kəndli və &quot;[[Qızıl Ordu]]&quot; deputatları [[Xakasiya |Xakasiya Rayon]] və Dairə İcraiyyə Komitəsinin 1-ci sədri
 |alma-mater           = Krasnoyarsk Müəllimlər İnstitutu
 |təhsili              = 
 |elmi rəhbəri         = 
 |tanınmış yetirmələri = 
 |tanınır              = [[İctimai xadim|Dövlət və ictimai-siyasi xadim]], [[müəllim]], [[Jurnalist|jurnalist]], [[alim]].
 |mühüm layihələri     = 
 |üzvlüyü              = 
 |mükafatları          = &quot;Səylərə görə&quot; gümüş medalı (1905)
 |imzası               = 
 |saytı                = 
 |vikianbar            = 
 }}

'''Qeorqi İqnatoviç İtıqin''' ({{DVTY}}) — dövlət, siyasi və ictimai xadim, pedaqoq, jurnalist, alim. Xakasiyada milli-dövlət quruculuğunun, xalq təhsilinin təşkilatçılarından biri.
==Həyatı==
Georgi İtıqin kəndli ailəsində dünyaya gəlib (atası-İqnatiy Vasilieviç -xakas-[[Qızıllar (Xakas)|qızıl]] boyu və ya xızıl, anası-Matryona Sergeyevna-rus)&lt;ref&gt;https://forum.vgd.ru/post/3711/99862/p4899477.htm|{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Красивая мечта Георгия Итыгина&lt;/ref&gt;. 
1892 -ci ildə [[Krasnoyarsk]] Müəllimlər Seminariyasını bitirmiş və Minusinsk qəzasının Şalobola məktəbinə göndərilmişdir. Növbəti il Ust-Abakan məktəbinə köçürülür.

Sonra Açin, Kan rayonlarının məktəblərində, 1904-1913-cü illərdə Ujur məktəbində işləmişdir. &quot;Səylərə görə&quot; gümüş medalı ilə təltif edilmişdir (1905). 1913-cü ildə Krasnoyarskda ilk dəmir yolu məktəbinin rəhbəri təyin edilmişdir. O, [[Sibir]] qəzetlərində məktəb problemləri, kəndlilərin həyatı, yerli həyat hadisələri haqqında silsilə məqalələr dərc etmişdir.

1915-ci ildə müəllimlər üçün jurnalın yaradılmasının təşəbbüskarı olmuşdur. 1916-cı ildə o, 1917-ci ilin sonunadək müntəzəm olaraq nəşr olunan məşhur &quot;Sibir məktəbi&quot; jurnalının baş redaktoru olur.

10 mart 1917-ci ildə RSDFP(b)-ə daxil olur, Krasnoyarskda Beynəlxalq Müəllimlər İttifaqının təşkilatçılarından biri olur. Kolçakovşina zamanı &lt;ref&gt;https://imwerden.de/pdf/kolchakovshchina_grazhdanskaya_vojna_v_sibiri_1991__ocr.pdf. ГРАЖДАНСКАЯ ВОЙНА В СИБИРИ Под общей редакцией доцента Германа Вендриха|Иркутск, 1991&lt;/ref&gt; maarifçilər arasında gizli iş aparıb, həbsxanada olub. 1920-ci ildən - Quberniya İcraiyyə Komitəsinin üzvü, Krasnoyarsk dəmiryolçularının mədəni-maarif müəssisələri komissiyasının sədri, eyni zamanda Yenisey vilayət xalq maarifi şöbəsinin Xakas bölməsinin rəhbəri olmuşdur. Quberniya səyyar sessiyasına, Yenisey quberniyasının cənubunda banditizmin aradan qaldırılması komissiyasına rəhbərlik etmişdir&lt;ref&gt;''Ултургашев С. П.'' Итыгин Георгий Игнатьевич / Энциклопедия Республики Хакасия. Т. I. — Абакан, 2007. — С. 246&lt;/ref&gt;.


İtıqin 12 yanvar 1924-cü ildə Xakas Rayon İnqilab Komitəsinin sədri, sonra Xakas qəzasının (noyabr 1924), Xakas Dairəsinin  (noyabr 1925)  Fəhlə, Kəndli və &quot;Qızıl Ordu&quot; deputatları Xakasiya Rayon və Dairə İcraiyyə Komitəsinin 1-ci sədri seçilir.  Xakas xalqının mədəniyyətinin və xalq maarifçiliyinin inkişafına xüsusi diqqət yetirmiş, xakas əlifbasının yaradılması və xakas dilində ilk dərsliklərin tərtibi üzrə komissiyanın işinə rəhbərlik etmişdir. Milli pedaqoji kadrların hazırlanması üçün üç aylıq müəllimlik kurslarının əsasını qoymuş, xakas dilində qəzet nəşr etmək təşəbbüsü ilə çıxış etmişdir (&quot;Qızıl aal&quot;).

== Fəaliyyəti ==
O, Xakasiya və Oyrotiyanın (Dağlıq Altay) bir muxtar sosialist respublikasına birləşdirilməsi ideyasını müdafiə etdiyi üçün [[Burjuaziya|burjua]] millətçiliyində ittiham olunur. Bununla bağlı məruzənin əvvəlində  qeyd edir ki, o çoxdan birləşmə haqqında dövrünün qabaqcıl insanları ilə fikirlərini bölüşüb. Bu barədə qəzetlərdə yazıldı və iclaslarda məruzələr edildi. Q.İ.İtıqin ad çəkməsə də onların S.D. Maynaqaşev və G.İ.Qurkin olduğu bilinirdi (birincisi 1920-ci ildə saxta ittihamla güllələndi, ikincisi isə repressiyadan qorxaraq Monqolustana getdi). 
İlk dəfə Xakasiya və Oyrotiyanın birləşməsi ideyası 1917-ci il 20-28 iyul tarixlərində keçirilən Xakas xalqının II qurultayında özünüidarəetmə məsələsinin müzakirəsi zamanı qaldırılmışdır. Xakasların milli lideri S. D. Maynaqaşev əcnəbi əhalinin sayının az olduğunu nəzərə alaraq, dil, məişət, təsərrüfat fəaliyyəti, tarixi keçmişə yaxın oyrotlarla (altaylarla) danışıqlara girməyi və ümumi milli dumaya malik vahid vilayət yaratmağı təklif etdi. Oyrot ziyalılarının nümayəndələri bu təklifə, xüsusən də görkəmli Altay rəssamı və ictimai xadimi G.İ.Qurkinə anlayışla yanaşırdılar.

Oyrotiyada Altay, Kuznetsk və Minusinsk türk tayfalarının Oyrot Respublikasına birləşdirilməsi haqqında fərman 1918-ci il fevralın 21-27-də keçirilən əcnəbi və kəndli deputatlarının təsis qurultayını qəbul etdi. Birləşmə məsələsi 21 iyun 1922-ci ildə Minusinskdə keçirilən xarici partiyasız konfransda da nəzərdən keçirildi.
Konfrans qətnamə qəbul edir: 

&lt;blockquote&gt;&quot;Xakaslar yeni qurulan Rusiyanın ən yaxşı sosial-iqtisadi şərtlərini düşünərək, Kuznetsk Altayın qonşu türk tayfaları ilə birlikdə quberniya və ya regional miqyasda bir inzibati vahiddə birləşir, kollektiv yaradıcılıq və RSFSR ilə birlikdə ümummilli və insan dəyərlərinin yaradılması haqqında öz talelərinin daha yaxşı gələcəyinə inanır&quot;.&lt;/blockquote&gt;

Konfransın işində Tuvadan gələn G.İ.Qurkin iştirak edirdi. 1921-ci il sentyabrın 5-dən əvvəl Moskvada Xalq Millətlər Komissarlığının kollegiyası Altay quberniyasının Dağ-Altay, Biysk, Kuznetsk, Minusin və Açin rayonlarını &quot;Oyrot Respublikasına birləşdirmək təklifini dinlədi.

Noyabrın 10-da Millətlər üzrə Xalq Komissarlığı kollegiyası &quot;Oyrot-Xakas vahidinin ayrılmasını zəruri hesab etdi&lt;ref&gt;https://forum.vgd.ru/post/3711/99862/p4899477.htm|Красивая{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot }} мечта Георгия Итыгина&lt;/ref&gt;.

1925-ci ilin iyulunda İtıqin Xakassiyanın ehtiyacları haqqında yazırdı:
&quot;Hakassia aşağıdakılara kömək etməlidir:
1) Mətbəənin qurulması və məktəblərdə ana dilində tədrisin tətbiqi.
2) Xakassiyada yaşayanların sayının Oyrotiyadan çoxluğunu nəzərə alaraq, inzibati-siyasi hüquqlarda Oyrotia ilə bərabərləşmək lazımdır.
3) Kooperasiyanı qurmaq və xaotik vəziyyətdən çıxarmaq.
4) Xakasiyaya Oyrotiyada olduğu kimi kənd təsərrüfatı vergisinin tam 100%-ni verilməlidir və bununla da öz büdcəsini gücləndirmək imkanı ola bilər (qeyd: dövlət vahid kənd təsərrüfatı vergisinin daxilolmalarından yerli fondlara ayırmaların məbləğindən).
5) Torpaq qarışıqlığına səbəb olan zolağı həll etmək. Beyski rayonu, Berezovski və Novoselovskinin bir hissəsi ümumi iqtisadi əlamətləri olan Xakassiyaya birləşdirilməlidir&quot;&lt;ref&gt;https://forum.vgd.ru/post/3711/99862/p4899477.htm|Часть{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot }} 2. «Нецелесообразный проект»&lt;/ref&gt;.

1927-ci ilin yazında [[Novosibirsk|Novosibirsk]]ə köçürülür və Sibir Regional Xalq Təhsili İdarəsinin milli azlıqların maarifləndirilməsi şurasının sədri vəzifəsində çalışır, Sibirin ucqar ərazilərinə gedir, müntəzəm olaraq &quot;Sibirin maarifləndirilməsi&quot; jurnalında çap olunurdu &lt;ref&gt;''Тугужекова В. Н.'' Итыгин Георгий Игнатьевич / Славные люди хакасского народа. — Абакан, 2010. — С. 98&lt;/ref&gt;.

5 dekabr 1928-ci ildə qəflətən vəfat etmişdir. Onun vəsiyyəti ilə Krasnoyarskda dəfn olunub.&lt;ref&gt;[https://nbdrx.ru/Exhibition/059_silnaja_lichnost_s_dushoj_romantika/ &quot;Сильная личность с душой романтика&quot;] // Государственное бюджетное учреждение культуры Республики Хакасия &quot;Национальная библиотека имени Н. Г. Доможакова&quot;&lt;/ref&gt;.
Yazıçı və müəllim olan oğlu - Erazm (1896 - 1974) &quot;Yegor İtıqinin həyatı və ya XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəllərində Sibirin ziyalılarının həyatından oçerklər&quot; kitabını çap etdirmişdir&lt;ref&gt;[https://culture19.ru/news/11610-14-marta-ispolnyaetsya-150-let-so-dlya-rojdeniya-georgiya-ignatevicha-ityigina.html 14 марта исполняется 150 лет со для рождения Георгия Игнатьевича Итыгина] // Сайт Министерства культуры Республики Хакасия. — 2022. — 10 марта&lt;/ref&gt;.

Abakanda H.İ.İtiginin adına küçə, xatirə lövhəsi qoyulmuşdur.

== İstinadlar ==

{{İstinad siyahısı}}

== Ədəbiyyat ==
* Очерки истории Хакасии советского периода. 1917—1961. Абакан, 1963
* ''Патачаков К. М.'' К истории создания хакасской письменности / Уч. зап. ХакНИИЯЛИ. — Абакан, 1966. — Вып. 12. — С. 148.
* ''Патачаков К. М.'' Председатель уревкома/Жизнь, отданная народу (Сост., кандидат исторических наук К. Г. Копкоев). — Абакан: Хакасское отделение Красноярского книжного издательства, 1969. — С. 77-83.
* ''Ултургашев С. П.'' Итыгин Георгий Игнатьевич / Энциклопедия Республики Хакасия. Т. I. — Абакан, 2007. — С. 246.
* ''Тугужекова В. Н.'' Итыгин Георгий Игнатьевич / Славные люди хакасского народа. — Абакан, 2010. — С. 98.
* Историческая энциклопедия Сибири в 3-х т. / [гл. ред. В. А. Ламин; отв. ред. В. И. Климченко; отв. секр. Н. Н. Аблажей]. — Новосибирск : Историческое наследие Сибири, 2010. — , 1 (А-И). — С. 432.
* Итыгин и журнал &quot;Сибирская школа&quot; / Красноярская пресса. XX век : сб. материалов по истории СМИ Краснояр. края / Гл. упр. по телерадиовещанию, печати и информ. администрации Краснояр. края, Обществ. орг. &quot;Союз журналистов Краснояр. края&quot;; [сост. и ред. Ю. П. Авдюков]. — Красноярск, 2002. — С. 55.
* ''Нилогов А. С.'' [https://docs.yandex.ru/docs/view?tm=1679746203&amp;tld=ru&amp;lang=ru&amp;name=11.01.2021-g-nauchnoe-obozrenie-sayano-altaya-vipusk-history-432.pdf&amp;text=%D0%9D%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%20%D0%90.%20%D0%A1.%20%2520g%2520Nauchnoe%2520Obozrenie%2520Sayano-Altaya%2520vipusk%2520History%25204(32).pdf%20%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%20%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%93.%20%D0%98.%20%D0%98%D1%82%D1%8B%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%2F%2F%20%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B7%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%BE-%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D1%8F.%20%E2%80%94%202021.%20%E2%80%94%20%E2%84%96%204.%20%E2%80%94%20%D0%A1.%2053-58.&amp;url=https%3A%2F%2Fsayan-altai.ru%2Fwp-content%2Fuploads%2F2022%2F01%2F11.01.2021-g-nauchnoe-obozrenie-sayano-altaya-vipusk-history-432.pdf&amp;lr=1095&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=1d38ab58da586bcf31a8e4344117c05b&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1679746203%26tld%3Dru%26lang%3Dru%26name%3D11.01.2021-g-nauchnoe-obozrenie-sayano-altaya-vipusk-history-432.pdf%26text%3D%25D0%259D%25D0%25B8%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B3%25D0%25BE%25D0%25B2%2B%25D0%2590.%2B%25D0%25A1.%2B%252520g%252520Nauchnoe%252520Obozrenie%252520Sayano-Altaya%252520vipusk%252520History%2525204%252832%2529.pdf%2B%25D0%2594%25D0%25BE%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BC%25D0%25B5%25D0%25BD%25D1%2582%25D0%25B0%25D0%25BB%25D1%258C%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D1%2581%25D1%2582%25D1%2580%25D1%2583%25D0%25BA%25D1%2586%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25B4%25D0%25BE%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25BD%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%2593.%2B%25D0%2598.%2B%25D0%2598%25D1%2582%25D1%258B%25D0%25B3%25D0%25B8%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%2F%2F%2B%25D0%259D%25D0%25B0%25D1%2583%25D1%2587%25D0%25BD%25D0%25BE%25D0%25B5%2B%25D0%25BE%25D0%25B1%25D0%25BE%25D0%25B7%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25A1%25D0%25B0%25D1%258F%25D0%25BD%25D0%25BE-%25D0%2590%25D0%25BB%25D1%2582%25D0%25B0%25D1%258F.%2B%25E2%2580%2594%2B2021.%2B%25E2%2580%2594%2B%25E2%2584%2596%2B4.%2B%25E2%2580%2594%2B%25D0%25A1.%2B53-58.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fsayan-altai.ru%2Fwp-content%2Fuploads%2F2022%2F01%2F11.01.2021-g-nauchnoe-obozrenie-sayano-altaya-vipusk-history-432.pdf%26lr%3D1095%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D1d38ab58da586bcf31a8e4344117c05b%26keyno%3D0%26nosw%3D1 Документальная реконструкция родословной Г. И. Итыгина] // Научное обозрение Саяно-Алтая. — 2021. — № 4. — С. 53-58.
* ''Артамонова Н. Я.'' [https://nbdrx.ru/Exhibition/059_silnaja_lichnost_s_dushoj_romantika/data/5/014.pdf Жизнь и деятельность Г. И. Итыгина сквозь призму воспоминаний сына] // Государственное бюджетное учреждение культуры Республики Хакасия &quot;Национальная библиотека имени Н.Г.Доможакова&quot;
Жолудев Д.Г. Краткая история школ Красноярского
края (до Великой Октябрьской социалистической
революции). Енисейск: б/и, 1961. 143 с.
*''Итыгин Е.''  Союз учителей-интернационалистов в г. Красноярске // Просвещение Сибири. 1927. № 10 (44). С. 95–97.
* ''Костякова Ю.Б. Г.И. Итыгин'' — общественный деятель, просветитель, журналист Хакасии // Региональная история: методология, источники, историография: сб. науч. тр. Третьих междунар. Усмановских чтений. Стерлитамак, 2016. С. 229–230.
* ''Асочаков В.А., Митюков М.А.'' К истории образования и развития Хакасской автономной области//Проблемы истории Хакасии. Абакан, 1979. С. 4–23.
* Протокол заседания 8-й Енисейской губернской партийной конференции РКП(б)//ГКУ РХ «Национальный архив». Ф. 14. Оп. 1. Д. 5.
* ''Ултургашев С.П.'' Из истории формирования советской интеллигенции в Хакасии // Учен. зап. Хакас.
НИИЯЛИ. 1963. Вып. 9. С. 127–132.
* ХII Всероссийский съезд Советов [Электронный ресурс]: [1-16 мая 1925 г.: стеногр. отчет]: бюл. 1-7.
М.:ВЦИК, 1925. [1184] с. URL. http://elib.shpl.ru/ru/
nodes/10875-xii-vserossiyskiy-sezd-sovetov-7-16-maya1925-g-stenograficheskiy-otchet-byulleteni-1-7-m-1925
(дата обращения: 06.10.2019).
* ''Карлов С.В.'' Массовые репрессии в 1930 гг. (на материалах Хакасии). Абакан: Хакас. кн. изд-во, 2011. 206 с.

== Xarici keçidlər ==
* [https://nbdrx.ru/Exhibition/059%20silnaja%20lichnost%20s%20dushoj%20romantika/data/5/015.pdf Судьбы национальной интеллигенции: Георгий Игнатьевич Итыгин (1873–1928)]
* [http://sibhistory.edu54.ru/ИТЫГИН_Георгий_Игнатьевич ИТЫГИН Георгий Игнатьевич] // Историческая энциклопедия Сибири
* [http://oldgazeta19.ru/news/62462 Сильная личность с душой романтика] // Хакасия. — 2018. — 1 марта.
* [https://19rusinfo.ru/obshchestvo/5537-khakasskij-uchenyj-izuchil-rodoslovnuyu-ityginykh  Хакасский ученый изучил родословную Итыгиных] // ИА &quot;Хакасия&quot;. — 2022. — 16 марта.
* [https://nbdrx.ru/Exhibition/059_silnaja_lichnost_s_dushoj_romantika/ &quot;Сильная личность с душой романтика&quot;] // Государственное бюджетное учреждение культуры Республики Хакасия «Национальная библиотека имени Н. Г. Доможакова»
* [https://19rusinfo.ru/obshchestvo/35945-zhitelyam-khakasii-rasskazali-chto-izvestno-ob-ityginykh-uchenym Жителям Хакасии рассказали, что известно об Итыгиных ученым] // ИА &quot;Хакасия&quot;. — 2023. — 14 марта.
{{Xarici keçidlər}}
[[Kateqoriya:Xakasiyada doğulanlar]]
[[Kateqoriya:2 martda doğulanlar]]</text>
      <sha1>bzng60qv5jvoh9w9wdmffwomsjild7q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hüseynbala Hüseynov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>963086</id>
    <revision>
      <id>9042197</id>
      <parentid>8758527</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:30:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shahdag</username>
        <id>154927</id>
      </contributor>
      <comment>/* Biblioqrafiya */</comment>
      <origin>9042197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10696" sha1="qwj0zyisqmndbgkvhz0mbyomw1as58p" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs
 |vəzifə        = Dərbənd Şəhər Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri
 |bayraq        = Emblem of the Dagestan ASSR (1978-1991).svg
 |bayraq2       = Flag of the Dagestan ASSR.svg
 |başlanğıc     = 1977
 |son           = 1983
 |əvvəlki       = 
 |sonrakı       = 
 |vəzifə_2      = Dərbənd Şəhər Partiya Komitəsinin katibi
 |bayraq_2      = Emblem of the Dagestan ASSR (1978-1991).svg
 |bayraq2_2     = Flag of the Dagestan ASSR.svg
 |başlanğıc_2   = 1972
 |son_2         = 1977
 |əvvəlki_2     = 
 |sonrakı_2     = 
}}

'''Hüseynbala Yəhya oğlu Hüseynov''' ({{DVTY}}) — [[tarixçi]] və [[ictimai xadim]], [[Dərbənd|Dərbənd şəhərinin]] fəxri sakini, [[Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və İncəsənət Muzey Qoruğu|Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və İncəsənət Muzey-Qoruğunun]] baş elmi işçisi. O, Dərbənd şəhərinin ictimai və mədəni həyatına verdiyi töhfələrlə tanınır, şəhər və [[Dağıstan]] miqyasında nüfuzlu ağsaqqallardan biri hesab olunur.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |last=derbentmuseum.ru |date=20 yanvar 2022 |title=С 80-летием главного научного сотрудника Гусейнова Гусейнбалу Яхьяевича! |language=ru |work=Официальный сайт Дербентсткого Музея-Заповедника |url=https://derbentmuseum.ru/news/s-80-letiem-glavnogo-nauchnogo-sotrudnika-gusejnova-gusejn-bala-yahyaevicha/ |access-date=4 fevral 2026 |archive-date=2025-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251110074752/https://derbentmuseum.ru/news/s-80-letiem-glavnogo-nauchnogo-sotrudnika-gusejnova-gusejn-bala-yahyaevicha/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==
Hüseynbala Hüseynov 20 yanvar 1942-ci ildə Dərbənd şəhərində anadan olmuşdur. O, Dərbənd bəylərinin tanınmış nəslinə mənsubdur. Dərbənd şəhər 1 nömrəli orta məktəbini bitirmiş, daha sonra Bakıda Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunda (indiki [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|Azərbaycan Dövlət Neft]] [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|və Sənaye Universiteti]]) ali təhsil almışdır. Sonrakı illərdə [[Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi|SSRİ KP MK]] yanında Ali Partiya Məktəbində təhsilini davam etdirmişdir.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=derbent-news.ru |date=20 yanvar 2022 |title=Гусейн-бале Гусейнову 80 лет |language=ru |work=Газета &quot;Дербентские новости&quot; |url=https://derbent-news.ru/news/media/2022/1/20/gusejn-bale-gusejnovu-80-let/ |access-date=4 fevral 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Гусейнов |first=Гусейнбала |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=102950&amp;pno=72 |title=Энциклопедия города Дербента |year=2009 |location=[[Moskva]] |pages=141-142 |language=ru|access-date=28 mart 2026|trans-title=Dərbənd Şəhəri Ensiklopediyası}}&lt;/ref&gt;

Əmək fəaliyyətinə Dərbənd konserv kombinatında fəhlə kimi başlayan Hüseynov sonradan şəhərin parovoz deposunda mexanik-usta kimi işləmişdir. Daha sonra Bakıda kompressor stansiyasında mexanik, Dərbənddə “Radioelement” zavodunda isə baş mexanik vəzifələrində çalışmışdır.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

1969–1972-ci illərdə Dərbənd Şəhər Komsomol Komitəsinin birinci katibi olmuşdur. 1972–1977-ci illərdə Dərbənd Şəhər Partiya Komitəsinin katibi, 1977–1983-cü illərdə isə Dərbənd Şəhər Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri vəzifəsini icra etmişdir. Onun rəhbərliyi dövründə şəhərdə çoxsaylı sosial-mədəni obyektlərin tikintisinə rəhbərlik etmişdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 1991-ci ildən Dərbənd şəhər administrasiyasında Mədəniyyət, mətbuat və dini məsələlər üzrə idarənin rəisi vəzifəsində çalışmışdır. Sonrakı dövrdə [[Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və İncəsənət Muzey Qoruğu|Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və]] [[Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və İncəsənət Muzey Qoruğu|İncəsənət Muzey-Qoruğunda]] baş elmi işçi kimi fəaliyyət göstərmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=riadagestan.ru |date=20 yanvar 2022 |title=Почетному гражданину Дербента Гусейн-бале Гусейнову исполнилось 80 лет |language=ru |work=РИА «Дагестан» |url=https://riadagestan.ru/news/g_derbent/pochetnomu_grazhdaninu_derbenta_guseyn_bale_guseynovu_ispolnilos_80_let |access-date=5 fevral 2026 |archive-date=2023-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801081459/https://riadagestan.ru/news/g_derbent/pochetnomu_grazhdaninu_derbenta_guseyn_bale_guseynovu_ispolnilos_80_let/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; O, həmçinin [[Dağıstan Respublikasının Dövlət Başçısı|Dağıstan Respublikasının rəhbəri]] yanında fəaliyyət göstərən Ağsaqqallar Şurasının üzvüdür.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Biblioqrafiya ==

* &quot;Дербент и Китаб-и Деде Коркуд&quot; ''(&quot;Dərbənd və Kitabi-Dədə Qorqud&quot;)''&lt;ref&gt;{{Cite news |last=derbent.ru |date=20 yanvar 2024 |title=Состоялась презентация книги Гусейнбалы Гусейнова «Дербент и Китаб - и Деде Коркуд» |language=ru |work=Город Дербент. Официальный сайт городского округа |url=http://derbent.ru/press-tsentr/novosti/314198/ |access-date=4 fevral 2026}}&lt;/ref&gt;
* &quot;Краткая энциклопедия города Дербента&quot; ''(&quot;Dərbənd şəhərinin qısa ensiklopediyası&quot;, 2005)''&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Именной указатель: Гусейнов Гусейн-Бала Яхьяевич |trans-title=Ad indeksi: Hüseynov Hüseyn-Bala Yəhyayeviç |url=https://nlr.ru/allrussia/RA8408/author?id=305 |access-date=20 avqust 2026 |website=Российская национальная библиотека |language=ru}}&lt;/ref&gt;
* &quot;Энциклопедия города Дербента&quot; ''(&quot;Dərbənd Şəhəri Ensiklopediyası&quot;, 2009, 2015)''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; — [http://web2.anl.az:81/read/page.php?zoom=0&amp;bibid=102950&amp;pno Azərbaycan Milli Kitabxanasının elektron resursu].
* &quot;Генерал Араблинский и его потомки&quot; ''(&quot;General Ərəblinski və onun varisləri&quot;, 2022)''&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |last=derbent.bezformata.com |date=20 yanvar 2022 |title=Гусейн-бале Гусейнову 80 лет |language=ru |work=BezFormata.Com |url=https://derbent.bezformata.com/listnews/guseyn-bale-guseynovu-80-let/101690669/ |access-date=4 fevral 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=derbentmuseum.ru |date=3 fevral 2022 |title=Гусейнбала Гусейнов выпустил новую книгу &quot;Генерал Араблинский и его потомки&quot; |language=ru |trans-title=Hüseynbala Hüseynovun &quot;General Ərəblinski və onun varisləri&quot; adlı yeni kitabı nəşr olunub |work=Oфициальный сайт Дербентсткого Музея-Заповедника |url=https://derbentmuseum.ru/news/gusejnbala-gusejnov-vypustil-novuyu-knigu-general-arablinskij-i-ego-potomki/ |access-date=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;
* &quot;Дербент: каменные страницы истории&quot; ''(&quot;Dərbənd: Tarixin Daş Səhifələri&quot;, 2023)''&lt;ref&gt;{{Cite news |last=derbent-news.ru |date=24 noyabr 2023 |title=Состоялась презентация книги Гусейнбалы Гусейнова &quot;Дербент: каменные страницы истории&quot; |language=ru |trans-title=Hüseynbala Hüseynovun &quot;Dərbənd: Tarixin Daş Səhifələri&quot; kitabının təqdimatı keçirildi |work=Дербентские новости |url=https://derbent-news.ru/news/media/2023/11/24/sostoyalas-prezentatsiya-knigi-gusejnbalyi-gusejnova-derbent-kamennyie-stranitsyi-istorii/ |access-date=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;
* &quot;Дербент в годы Великой Отечественной войны&quot; (''&quot;Dərbənd Böyük Vətən müharibəsi illərində&quot;'')&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* &quot;Дербент и мусульманская традиция&quot; (''&quot;Dərbənd və müsəlman ənənəsi&quot;'')&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* &quot;Легенды древнего Дербента&quot; (''&quot;Qədim Dərbəndin əfsanələri&quot;'')&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* &quot;Город тысячи легенд&quot; (''&quot;Min əfsanəli şəhər&quot;'')&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Mükafatları ==
* Dərbənd şəhərinin fəxri vətəndaşı;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=diaspor.gov.az |date=10 dekabr 2019 |title=Dərbənddə Azərbaycan generalına abidə qoyulub |language=az |work=Azərbaycan Respublikasının Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin rəsmi internet saytı |url=https://diaspor.gov.az/xeberler/x994.php |access-date=4 fevral 2026}}&lt;/ref&gt;
* Dağıstan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi fəxri adına layiq görülmüşdür;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=derbentmuseum.ru |date=20 may 2025 |title=Гусейн-Бала Гусейнов награждён Орденом «За заслуги перед Республикой Дагестан» |language=ru |work=Официальный сайт Дербентсткого Музея-Заповедника |url=https://derbentmuseum.ru/news/gusejn-bala-gusejnov-nagrazhdyon-ordenom-za-zaslugi-pered-respublikoj-dagestan/ |access-date=4 fevral 2026 |archive-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908220133/https://derbentmuseum.ru/news/gusejn-bala-gusejnov-nagrazhdyon-ordenom-za-zaslugi-pered-respublikoj-dagestan/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* [[Vladimir Lenin|V. İ. Leninin]] anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə təsis edilmiş &quot;Əmək igidliyinə görə&quot; medalı ilə təltif olunmuşdur;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* &quot;Dağıstan Respublikası qarşısında xidmətlərinə görə&quot; ordeni ilə mükafatlandırılmışdır;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[Azərbaycan Respublikasının Prezidenti]] [[İlham Əliyev|İlham Əliyevin]] Sərəncamı ilə [[&quot;Tərəqqi&quot; medalı]] ilə təltif olunmuşdur.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==

* [https://ru.apa.az/social/specreportaz-iz-zeleznyx-vorot-derbenta-na-ulicax-kotorogo-govoryat-po-azerbaidzanski-612809 Спецрепортаж из «Железных ворот» – Дербента, на улицах которого говорят по-азербайджански]
* [https://youtu.be/nBHmxuMil1E?si=3YKTXD67JUsQahJ9 Dədə Qorqudun məzarının olduğu deyilən şəhər - Dərbənd barədə inanılmaz faktlar]</text>
      <sha1>qwj0zyisqmndbgkvhz0mbyomw1as58p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042207</id>
      <parentid>9042197</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:48:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shahdag</username>
        <id>154927</id>
      </contributor>
      <origin>9042207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10956" sha1="5ig3xpaejhv80botd4023iq274p1cwd" xml:space="preserve">{{Cite news |last=derbent.bezformata.com |date=20 yanvar 2024 |title=Состоялась презентация книги Гусейнбалы Гусейнова &quot;Дербент и Китаб - и Деде Коркуд&quot; |language=ru |trans-title=Hüseynbala Hüseynovun &quot;Dərbənd və Kitab - və Dədə Qorqud&quot; kitabının təqdimatı keçirildi |url=https://derbent.bezformata.com/listnews/derbent-i-kitab-i-dede-korkud/126719747/}}

'''Hüseynbala Yəhya oğlu Hüseynov''' ({{DVTY}}) — [[tarixçi]] və [[ictimai xadim]], [[Dərbənd|Dərbənd şəhərinin]] fəxri sakini, [[Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və İncəsənət Muzey Qoruğu|Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və İncəsənət Muzey-Qoruğunun]] baş elmi işçisi. O, Dərbənd şəhərinin ictimai və mədəni həyatına verdiyi töhfələrlə tanınır, şəhər və [[Dağıstan]] miqyasında nüfuzlu ağsaqqallardan biri hesab olunur.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |last=derbentmuseum.ru |date=20 yanvar 2022 |title=С 80-летием главного научного сотрудника Гусейнова Гусейнбалу Яхьяевича! |language=ru |work=Официальный сайт Дербентсткого Музея-Заповедника |url=https://derbentmuseum.ru/news/s-80-letiem-glavnogo-nauchnogo-sotrudnika-gusejnova-gusejn-bala-yahyaevicha/ |access-date=4 fevral 2026 |archive-date=2025-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251110074752/https://derbentmuseum.ru/news/s-80-letiem-glavnogo-nauchnogo-sotrudnika-gusejnova-gusejn-bala-yahyaevicha/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==
Hüseynbala Hüseynov 20 yanvar 1942-ci ildə Dərbənd şəhərində anadan olmuşdur. O, Dərbənd bəylərinin tanınmış nəslinə mənsubdur. Dərbənd şəhər 1 nömrəli orta məktəbini bitirmiş, daha sonra Bakıda Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunda (indiki [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|Azərbaycan Dövlət Neft]] [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|və Sənaye Universiteti]]) ali təhsil almışdır. Sonrakı illərdə [[Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi|SSRİ KP MK]] yanında Ali Partiya Məktəbində təhsilini davam etdirmişdir.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=derbent-news.ru |date=20 yanvar 2022 |title=Гусейн-бале Гусейнову 80 лет |language=ru |work=Газета &quot;Дербентские новости&quot; |url=https://derbent-news.ru/news/media/2022/1/20/gusejn-bale-gusejnovu-80-let/ |access-date=4 fevral 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Гусейнов |first=Гусейнбала |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=102950&amp;pno=72 |title=Энциклопедия города Дербента |year=2009 |location=[[Moskva]] |pages=141-142 |language=ru|access-date=28 mart 2026|trans-title=Dərbənd Şəhəri Ensiklopediyası}}&lt;/ref&gt;

Əmək fəaliyyətinə Dərbənd konserv kombinatında fəhlə kimi başlayan Hüseynov sonradan şəhərin parovoz deposunda mexanik-usta kimi işləmişdir. Daha sonra Bakıda kompressor stansiyasında mexanik, Dərbənddə “Radioelement” zavodunda isə baş mexanik vəzifələrində çalışmışdır.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

1969–1972-ci illərdə Dərbənd Şəhər Komsomol Komitəsinin birinci katibi olmuşdur. 1972–1977-ci illərdə Dərbənd Şəhər Partiya Komitəsinin katibi, 1977–1983-cü illərdə isə Dərbənd Şəhər Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri vəzifəsini icra etmişdir. Onun rəhbərliyi dövründə şəhərdə çoxsaylı sosial-mədəni obyektlərin tikintisinə rəhbərlik etmişdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 1991-ci ildən Dərbənd şəhər administrasiyasında Mədəniyyət, mətbuat və dini məsələlər üzrə idarənin rəisi vəzifəsində çalışmışdır. Sonrakı dövrdə [[Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və İncəsənət Muzey Qoruğu|Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və]] [[Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və İncəsənət Muzey Qoruğu|İncəsənət Muzey-Qoruğunda]] baş elmi işçi kimi fəaliyyət göstərmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=riadagestan.ru |date=20 yanvar 2022 |title=Почетному гражданину Дербента Гусейн-бале Гусейнову исполнилось 80 лет |language=ru |work=РИА «Дагестан» |url=https://riadagestan.ru/news/g_derbent/pochetnomu_grazhdaninu_derbenta_guseyn_bale_guseynovu_ispolnilos_80_let |access-date=5 fevral 2026 |archive-date=2023-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801081459/https://riadagestan.ru/news/g_derbent/pochetnomu_grazhdaninu_derbenta_guseyn_bale_guseynovu_ispolnilos_80_let/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; O, həmçinin [[Dağıstan Respublikasının Dövlət Başçısı|Dağıstan Respublikasının rəhbəri]] yanında fəaliyyət göstərən Ağsaqqallar Şurasının üzvüdür.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Biblioqrafiya ==

* &quot;Краткая энциклопедия города Дербента&quot; ''(&quot;Dərbənd şəhərinin qısa ensiklopediyası&quot;, 2005)''
* &quot;Энциклопедия города Дербента&quot; ''(&quot;Dərbənd Şəhəri Ensiklopediyası&quot;, 2009, 2015)''&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Именной указатель: Гусейнов Гусейн-Бала Яхьяевич |trans-title=Ad indeksi: Hüseynov Hüseyn-Bala Yəhyayeviç |url=https://nlr.ru/allrussia/RA8408/author?id=305 |access-date=20 avqust 2026 |website=Российская национальная библиотека |language=ru}}&lt;/ref&gt; — [http://web2.anl.az:81/read/page.php?zoom=0&amp;bibid=102950&amp;pno Azərbaycan Milli Kitabxanasının elektron resursu].
* &quot;Дербент и Китаб-и Деде Коркуд&quot; ''(&quot;Dərbənd və Kitabi-Dədə Qorqud&quot;, 2010, 2024)''&lt;ref&gt;{{Cite news |last=derbent.ru |date=20 yanvar 2024 |title=Состоялась презентация книги Гусейнбалы Гусейнова «Дербент и Китаб - и Деде Коркуд» |language=ru |work=Город Дербент. Официальный сайт городского округа |url=http://derbent.ru/press-tsentr/novosti/314198/ |access-date=4 fevral 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=derbent.bezformata.com |date=20 yanvar 2024 |title=Состоялась презентация книги Гусейнбалы Гусейнова &quot;Дербент и Китаб - и Деде Коркуд&quot; |language=ru |trans-title=Hüseynbala Hüseynovun &quot;Dərbənd və Kitab - və Dədə Qorqud&quot; kitabının təqdimatı keçirildi |url=https://derbent.bezformata.com/listnews/derbent-i-kitab-i-dede-korkud/126719747/}}&lt;/ref&gt;
* &quot;Генерал Араблинский и его потомки&quot; ''(&quot;General Ərəblinski və onun varisləri&quot;, 2022)''&lt;ref&gt;{{Cite news |last=derbentmuseum.ru |date=3 fevral 2022 |title=Гусейнбала Гусейнов выпустил новую книгу &quot;Генерал Араблинский и его потомки&quot; |language=ru |trans-title=Hüseynbala Hüseynovun &quot;General Ərəblinski və onun varisləri&quot; adlı yeni kitabı nəşr olunub |work=Oфициальный сайт Дербентсткого Музея-Заповедника |url=https://derbentmuseum.ru/news/gusejnbala-gusejnov-vypustil-novuyu-knigu-general-arablinskij-i-ego-potomki/ |access-date=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;
* &quot;Дербент: каменные страницы истории&quot; ''(&quot;Dərbənd: Tarixin Daş Səhifələri&quot;, 2023)''&lt;ref&gt;{{Cite news |last=derbent-news.ru |date=24 noyabr 2023 |title=Состоялась презентация книги Гусейнбалы Гусейнова &quot;Дербент: каменные страницы истории&quot; |language=ru |trans-title=Hüseynbala Hüseynovun &quot;Dərbənd: Tarixin Daş Səhifələri&quot; kitabının təqdimatı keçirildi |work=Дербентские новости |url=https://derbent-news.ru/news/media/2023/11/24/sostoyalas-prezentatsiya-knigi-gusejnbalyi-gusejnova-derbent-kamennyie-stranitsyi-istorii/ |access-date=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;
* &quot;Дербент в годы Великой Отечественной войны&quot; (''&quot;Dərbənd Böyük Vətən müharibəsi illərində&quot;'')&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* &quot;Дербент и мусульманская традиция&quot; (''&quot;Dərbənd və müsəlman ənənəsi&quot;'')&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* &quot;Легенды древнего Дербента&quot; (''&quot;Qədim Dərbəndin əfsanələri&quot;'')&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* &quot;Город тысячи легенд&quot; (''&quot;Min əfsanəli şəhər&quot;'')&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Mükafatları ==
* Dərbənd şəhərinin fəxri vətəndaşı;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |last=derbent.bezformata.com |date=20 yanvar 2022 |title=Гусейн-бале Гусейнову 80 лет |language=ru |work=BezFormata.Com |url=https://derbent.bezformata.com/listnews/guseyn-bale-guseynovu-80-let/101690669/ |access-date=4 fevral 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=diaspor.gov.az |date=10 dekabr 2019 |title=Dərbənddə Azərbaycan generalına abidə qoyulub |language=az |work=Azərbaycan Respublikasının Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin rəsmi internet saytı |url=https://diaspor.gov.az/xeberler/x994.php |access-date=4 fevral 2026}}&lt;/ref&gt;
* Dağıstan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi fəxri adına layiq görülmüşdür;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=derbentmuseum.ru |date=20 may 2025 |title=Гусейн-Бала Гусейнов награждён Орденом «За заслуги перед Республикой Дагестан» |language=ru |work=Официальный сайт Дербентсткого Музея-Заповедника |url=https://derbentmuseum.ru/news/gusejn-bala-gusejnov-nagrazhdyon-ordenom-za-zaslugi-pered-respublikoj-dagestan/ |access-date=4 fevral 2026 |archive-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908220133/https://derbentmuseum.ru/news/gusejn-bala-gusejnov-nagrazhdyon-ordenom-za-zaslugi-pered-respublikoj-dagestan/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* [[Vladimir Lenin|V. İ. Leninin]] anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə təsis edilmiş &quot;Əmək igidliyinə görə&quot; medalı ilə təltif olunmuşdur;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* &quot;Dağıstan Respublikası qarşısında xidmətlərinə görə&quot; ordeni ilə mükafatlandırılmışdır;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[Azərbaycan Respublikasının Prezidenti]] [[İlham Əliyev|İlham Əliyevin]] Sərəncamı ilə [[&quot;Tərəqqi&quot; medalı]] ilə təltif olunmuşdur.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==

* [https://ru.apa.az/social/specreportaz-iz-zeleznyx-vorot-derbenta-na-ulicax-kotorogo-govoryat-po-azerbaidzanski-612809 Спецрепортаж из «Железных ворот» – Дербента, на улицах которого говорят по-азербайджански]
* [https://youtu.be/nBHmxuMil1E?si=3YKTXD67JUsQahJ9 Dədə Qorqudun məzarının olduğu deyilən şəhər - Dərbənd barədə inanılmaz faktlar]</text>
      <sha1>5ig3xpaejhv80botd4023iq274p1cwd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042208</id>
      <parentid>9042207</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shahdag</username>
        <id>154927</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Shahdag|Shahdag]] ([[User talk:Shahdag|müzakirə]]) tərəfindən edilmiş [[Special:Diff/9042207|9042207]] nömrəli redaktə geri qaytarıldı</comment>
      <origin>9042208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10696" sha1="qwj0zyisqmndbgkvhz0mbyomw1as58p" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs
 |vəzifə        = Dərbənd Şəhər Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri
 |bayraq        = Emblem of the Dagestan ASSR (1978-1991).svg
 |bayraq2       = Flag of the Dagestan ASSR.svg
 |başlanğıc     = 1977
 |son           = 1983
 |əvvəlki       = 
 |sonrakı       = 
 |vəzifə_2      = Dərbənd Şəhər Partiya Komitəsinin katibi
 |bayraq_2      = Emblem of the Dagestan ASSR (1978-1991).svg
 |bayraq2_2     = Flag of the Dagestan ASSR.svg
 |başlanğıc_2   = 1972
 |son_2         = 1977
 |əvvəlki_2     = 
 |sonrakı_2     = 
}}

'''Hüseynbala Yəhya oğlu Hüseynov''' ({{DVTY}}) — [[tarixçi]] və [[ictimai xadim]], [[Dərbənd|Dərbənd şəhərinin]] fəxri sakini, [[Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və İncəsənət Muzey Qoruğu|Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və İncəsənət Muzey-Qoruğunun]] baş elmi işçisi. O, Dərbənd şəhərinin ictimai və mədəni həyatına verdiyi töhfələrlə tanınır, şəhər və [[Dağıstan]] miqyasında nüfuzlu ağsaqqallardan biri hesab olunur.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |last=derbentmuseum.ru |date=20 yanvar 2022 |title=С 80-летием главного научного сотрудника Гусейнова Гусейнбалу Яхьяевича! |language=ru |work=Официальный сайт Дербентсткого Музея-Заповедника |url=https://derbentmuseum.ru/news/s-80-letiem-glavnogo-nauchnogo-sotrudnika-gusejnova-gusejn-bala-yahyaevicha/ |access-date=4 fevral 2026 |archive-date=2025-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251110074752/https://derbentmuseum.ru/news/s-80-letiem-glavnogo-nauchnogo-sotrudnika-gusejnova-gusejn-bala-yahyaevicha/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==
Hüseynbala Hüseynov 20 yanvar 1942-ci ildə Dərbənd şəhərində anadan olmuşdur. O, Dərbənd bəylərinin tanınmış nəslinə mənsubdur. Dərbənd şəhər 1 nömrəli orta məktəbini bitirmiş, daha sonra Bakıda Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunda (indiki [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|Azərbaycan Dövlət Neft]] [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|və Sənaye Universiteti]]) ali təhsil almışdır. Sonrakı illərdə [[Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi|SSRİ KP MK]] yanında Ali Partiya Məktəbində təhsilini davam etdirmişdir.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=derbent-news.ru |date=20 yanvar 2022 |title=Гусейн-бале Гусейнову 80 лет |language=ru |work=Газета &quot;Дербентские новости&quot; |url=https://derbent-news.ru/news/media/2022/1/20/gusejn-bale-gusejnovu-80-let/ |access-date=4 fevral 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Гусейнов |first=Гусейнбала |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=102950&amp;pno=72 |title=Энциклопедия города Дербента |year=2009 |location=[[Moskva]] |pages=141-142 |language=ru|access-date=28 mart 2026|trans-title=Dərbənd Şəhəri Ensiklopediyası}}&lt;/ref&gt;

Əmək fəaliyyətinə Dərbənd konserv kombinatında fəhlə kimi başlayan Hüseynov sonradan şəhərin parovoz deposunda mexanik-usta kimi işləmişdir. Daha sonra Bakıda kompressor stansiyasında mexanik, Dərbənddə “Radioelement” zavodunda isə baş mexanik vəzifələrində çalışmışdır.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

1969–1972-ci illərdə Dərbənd Şəhər Komsomol Komitəsinin birinci katibi olmuşdur. 1972–1977-ci illərdə Dərbənd Şəhər Partiya Komitəsinin katibi, 1977–1983-cü illərdə isə Dərbənd Şəhər Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri vəzifəsini icra etmişdir. Onun rəhbərliyi dövründə şəhərdə çoxsaylı sosial-mədəni obyektlərin tikintisinə rəhbərlik etmişdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 1991-ci ildən Dərbənd şəhər administrasiyasında Mədəniyyət, mətbuat və dini məsələlər üzrə idarənin rəisi vəzifəsində çalışmışdır. Sonrakı dövrdə [[Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və İncəsənət Muzey Qoruğu|Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və]] [[Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və İncəsənət Muzey Qoruğu|İncəsənət Muzey-Qoruğunda]] baş elmi işçi kimi fəaliyyət göstərmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=riadagestan.ru |date=20 yanvar 2022 |title=Почетному гражданину Дербента Гусейн-бале Гусейнову исполнилось 80 лет |language=ru |work=РИА «Дагестан» |url=https://riadagestan.ru/news/g_derbent/pochetnomu_grazhdaninu_derbenta_guseyn_bale_guseynovu_ispolnilos_80_let |access-date=5 fevral 2026 |archive-date=2023-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801081459/https://riadagestan.ru/news/g_derbent/pochetnomu_grazhdaninu_derbenta_guseyn_bale_guseynovu_ispolnilos_80_let/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; O, həmçinin [[Dağıstan Respublikasının Dövlət Başçısı|Dağıstan Respublikasının rəhbəri]] yanında fəaliyyət göstərən Ağsaqqallar Şurasının üzvüdür.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Biblioqrafiya ==

* &quot;Дербент и Китаб-и Деде Коркуд&quot; ''(&quot;Dərbənd və Kitabi-Dədə Qorqud&quot;)''&lt;ref&gt;{{Cite news |last=derbent.ru |date=20 yanvar 2024 |title=Состоялась презентация книги Гусейнбалы Гусейнова «Дербент и Китаб - и Деде Коркуд» |language=ru |work=Город Дербент. Официальный сайт городского округа |url=http://derbent.ru/press-tsentr/novosti/314198/ |access-date=4 fevral 2026}}&lt;/ref&gt;
* &quot;Краткая энциклопедия города Дербента&quot; ''(&quot;Dərbənd şəhərinin qısa ensiklopediyası&quot;, 2005)''&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Именной указатель: Гусейнов Гусейн-Бала Яхьяевич |trans-title=Ad indeksi: Hüseynov Hüseyn-Bala Yəhyayeviç |url=https://nlr.ru/allrussia/RA8408/author?id=305 |access-date=20 avqust 2026 |website=Российская национальная библиотека |language=ru}}&lt;/ref&gt;
* &quot;Энциклопедия города Дербента&quot; ''(&quot;Dərbənd Şəhəri Ensiklopediyası&quot;, 2009, 2015)''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; — [http://web2.anl.az:81/read/page.php?zoom=0&amp;bibid=102950&amp;pno Azərbaycan Milli Kitabxanasının elektron resursu].
* &quot;Генерал Араблинский и его потомки&quot; ''(&quot;General Ərəblinski və onun varisləri&quot;, 2022)''&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |last=derbent.bezformata.com |date=20 yanvar 2022 |title=Гусейн-бале Гусейнову 80 лет |language=ru |work=BezFormata.Com |url=https://derbent.bezformata.com/listnews/guseyn-bale-guseynovu-80-let/101690669/ |access-date=4 fevral 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=derbentmuseum.ru |date=3 fevral 2022 |title=Гусейнбала Гусейнов выпустил новую книгу &quot;Генерал Араблинский и его потомки&quot; |language=ru |trans-title=Hüseynbala Hüseynovun &quot;General Ərəblinski və onun varisləri&quot; adlı yeni kitabı nəşr olunub |work=Oфициальный сайт Дербентсткого Музея-Заповедника |url=https://derbentmuseum.ru/news/gusejnbala-gusejnov-vypustil-novuyu-knigu-general-arablinskij-i-ego-potomki/ |access-date=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;
* &quot;Дербент: каменные страницы истории&quot; ''(&quot;Dərbənd: Tarixin Daş Səhifələri&quot;, 2023)''&lt;ref&gt;{{Cite news |last=derbent-news.ru |date=24 noyabr 2023 |title=Состоялась презентация книги Гусейнбалы Гусейнова &quot;Дербент: каменные страницы истории&quot; |language=ru |trans-title=Hüseynbala Hüseynovun &quot;Dərbənd: Tarixin Daş Səhifələri&quot; kitabının təqdimatı keçirildi |work=Дербентские новости |url=https://derbent-news.ru/news/media/2023/11/24/sostoyalas-prezentatsiya-knigi-gusejnbalyi-gusejnova-derbent-kamennyie-stranitsyi-istorii/ |access-date=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;
* &quot;Дербент в годы Великой Отечественной войны&quot; (''&quot;Dərbənd Böyük Vətən müharibəsi illərində&quot;'')&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* &quot;Дербент и мусульманская традиция&quot; (''&quot;Dərbənd və müsəlman ənənəsi&quot;'')&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* &quot;Легенды древнего Дербента&quot; (''&quot;Qədim Dərbəndin əfsanələri&quot;'')&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* &quot;Город тысячи легенд&quot; (''&quot;Min əfsanəli şəhər&quot;'')&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Mükafatları ==
* Dərbənd şəhərinin fəxri vətəndaşı;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=diaspor.gov.az |date=10 dekabr 2019 |title=Dərbənddə Azərbaycan generalına abidə qoyulub |language=az |work=Azərbaycan Respublikasının Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin rəsmi internet saytı |url=https://diaspor.gov.az/xeberler/x994.php |access-date=4 fevral 2026}}&lt;/ref&gt;
* Dağıstan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi fəxri adına layiq görülmüşdür;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=derbentmuseum.ru |date=20 may 2025 |title=Гусейн-Бала Гусейнов награждён Орденом «За заслуги перед Республикой Дагестан» |language=ru |work=Официальный сайт Дербентсткого Музея-Заповедника |url=https://derbentmuseum.ru/news/gusejn-bala-gusejnov-nagrazhdyon-ordenom-za-zaslugi-pered-respublikoj-dagestan/ |access-date=4 fevral 2026 |archive-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908220133/https://derbentmuseum.ru/news/gusejn-bala-gusejnov-nagrazhdyon-ordenom-za-zaslugi-pered-respublikoj-dagestan/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* [[Vladimir Lenin|V. İ. Leninin]] anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə təsis edilmiş &quot;Əmək igidliyinə görə&quot; medalı ilə təltif olunmuşdur;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* &quot;Dağıstan Respublikası qarşısında xidmətlərinə görə&quot; ordeni ilə mükafatlandırılmışdır;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[Azərbaycan Respublikasının Prezidenti]] [[İlham Əliyev|İlham Əliyevin]] Sərəncamı ilə [[&quot;Tərəqqi&quot; medalı]] ilə təltif olunmuşdur.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==

* [https://ru.apa.az/social/specreportaz-iz-zeleznyx-vorot-derbenta-na-ulicax-kotorogo-govoryat-po-azerbaidzanski-612809 Спецрепортаж из «Железных ворот» – Дербента, на улицах которого говорят по-азербайджански]
* [https://youtu.be/nBHmxuMil1E?si=3YKTXD67JUsQahJ9 Dədə Qorqudun məzarının olduğu deyilən şəhər - Dərbənd barədə inanılmaz faktlar]</text>
      <sha1>qwj0zyisqmndbgkvhz0mbyomw1as58p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042209</id>
      <parentid>9042208</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:50:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shahdag</username>
        <id>154927</id>
      </contributor>
      <origin>9042209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10952" sha1="aldfz1obt78rpnqcwe93ppk6lqgqcwa" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs
 |vəzifə        = Dərbənd Şəhər Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri
 |bayraq        = Emblem of the Dagestan ASSR (1978-1991).svg
 |bayraq2       = Flag of the Dagestan ASSR.svg
 |başlanğıc     = 1977
 |son           = 1983
 |əvvəlki       = 
 |sonrakı       = 
 |vəzifə_2      = Dərbənd Şəhər Partiya Komitəsinin katibi
 |bayraq_2      = Emblem of the Dagestan ASSR (1978-1991).svg
 |bayraq2_2     = Flag of the Dagestan ASSR.svg
 |başlanğıc_2   = 1972
 |son_2         = 1977
 |əvvəlki_2     = 
 |sonrakı_2     = 
}}

'''Hüseynbala Yəhya oğlu Hüseynov''' ({{DVTY}}) — [[tarixçi]] və [[ictimai xadim]], [[Dərbənd|Dərbənd şəhərinin]] fəxri sakini, [[Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və İncəsənət Muzey Qoruğu|Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və İncəsənət Muzey-Qoruğunun]] baş elmi işçisi. O, Dərbənd şəhərinin ictimai və mədəni həyatına verdiyi töhfələrlə tanınır, şəhər və [[Dağıstan]] miqyasında nüfuzlu ağsaqqallardan biri hesab olunur.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |last=derbentmuseum.ru |date=20 yanvar 2022 |title=С 80-летием главного научного сотрудника Гусейнова Гусейнбалу Яхьяевича! |language=ru |work=Официальный сайт Дербентсткого Музея-Заповедника |url=https://derbentmuseum.ru/news/s-80-letiem-glavnogo-nauchnogo-sotrudnika-gusejnova-gusejn-bala-yahyaevicha/ |access-date=4 fevral 2026 |archive-date=2025-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251110074752/https://derbentmuseum.ru/news/s-80-letiem-glavnogo-nauchnogo-sotrudnika-gusejnova-gusejn-bala-yahyaevicha/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==
Hüseynbala Hüseynov 20 yanvar 1942-ci ildə Dərbənd şəhərində anadan olmuşdur. O, Dərbənd bəylərinin tanınmış nəslinə mənsubdur. Dərbənd şəhər 1 nömrəli orta məktəbini bitirmiş, daha sonra Bakıda Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunda (indiki [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|Azərbaycan Dövlət Neft]] [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|və Sənaye Universiteti]]) ali təhsil almışdır. Sonrakı illərdə [[Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi|SSRİ KP MK]] yanında Ali Partiya Məktəbində təhsilini davam etdirmişdir.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=derbent-news.ru |date=20 yanvar 2022 |title=Гусейн-бале Гусейнову 80 лет |language=ru |work=Газета &quot;Дербентские новости&quot; |url=https://derbent-news.ru/news/media/2022/1/20/gusejn-bale-gusejnovu-80-let/ |access-date=4 fevral 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Гусейнов |first=Гусейнбала |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=102950&amp;pno=72 |title=Энциклопедия города Дербента |year=2009 |location=[[Moskva]] |pages=141-142 |language=ru|access-date=28 mart 2026|trans-title=Dərbənd Şəhəri Ensiklopediyası}}&lt;/ref&gt;

Əmək fəaliyyətinə Dərbənd konserv kombinatında fəhlə kimi başlayan Hüseynov sonradan şəhərin parovoz deposunda mexanik-usta kimi işləmişdir. Daha sonra Bakıda kompressor stansiyasında mexanik, Dərbənddə “Radioelement” zavodunda isə baş mexanik vəzifələrində çalışmışdır.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

1969–1972-ci illərdə Dərbənd Şəhər Komsomol Komitəsinin birinci katibi olmuşdur. 1972–1977-ci illərdə Dərbənd Şəhər Partiya Komitəsinin katibi, 1977–1983-cü illərdə isə Dərbənd Şəhər Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri vəzifəsini icra etmişdir. Onun rəhbərliyi dövründə şəhərdə çoxsaylı sosial-mədəni obyektlərin tikintisinə rəhbərlik etmişdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 1991-ci ildən Dərbənd şəhər administrasiyasında Mədəniyyət, mətbuat və dini məsələlər üzrə idarənin rəisi vəzifəsində çalışmışdır. Sonrakı dövrdə [[Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və İncəsənət Muzey Qoruğu|Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və]] [[Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və İncəsənət Muzey Qoruğu|İncəsənət Muzey-Qoruğunda]] baş elmi işçi kimi fəaliyyət göstərmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=riadagestan.ru |date=20 yanvar 2022 |title=Почетному гражданину Дербента Гусейн-бале Гусейнову исполнилось 80 лет |language=ru |work=РИА «Дагестан» |url=https://riadagestan.ru/news/g_derbent/pochetnomu_grazhdaninu_derbenta_guseyn_bale_guseynovu_ispolnilos_80_let |access-date=5 fevral 2026 |archive-date=2023-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801081459/https://riadagestan.ru/news/g_derbent/pochetnomu_grazhdaninu_derbenta_guseyn_bale_guseynovu_ispolnilos_80_let/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; O, həmçinin [[Dağıstan Respublikasının Dövlət Başçısı|Dağıstan Respublikasının rəhbəri]] yanında fəaliyyət göstərən Ağsaqqallar Şurasının üzvüdür.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Biblioqrafiya ==

* &quot;Краткая энциклопедия города Дербента&quot; ''(&quot;Dərbənd şəhərinin qısa ensiklopediyası&quot;, 2005)''&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Именной указатель: Гусейнов Гусейн-Бала Яхьяевич |trans-title=Ad indeksi: Hüseynov Hüseyn-Bala Yəhyayeviç |url=https://nlr.ru/allrussia/RA8408/author?id=305 |access-date=20 avqust 2026 |website=Российская национальная библиотека |language=ru}}&lt;/ref&gt;
* &quot;Энциклопедия города Дербента&quot; ''(&quot;Dərbənd Şəhəri Ensiklopediyası&quot;, 2009, 2015)''&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; — [http://web2.anl.az:81/read/page.php?zoom=0&amp;bibid=102950&amp;pno Azərbaycan Milli Kitabxanasının elektron resursu].
* &quot;Дербент и Китаб-и Деде Коркуд&quot; ''(&quot;Dərbənd və Kitabi-Dədə Qorqud&quot;, 2010, 2024)''&lt;ref&gt;{{Cite news |last=derbent.bezformata.com |date=20 yanvar 2022 |title=Гусейн-бале Гусейнову 80 лет |language=ru |work=BezFormata.Com |url=https://derbent.bezformata.com/listnews/guseyn-bale-guseynovu-80-let/101690669/ |access-date=4 fevral 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=derbent.ru |date=20 yanvar 2024 |title=Состоялась презентация книги Гусейнбалы Гусейнова «Дербент и Китаб - и Деде Коркуд» |language=ru |work=Город Дербент. Официальный сайт городского округа |url=http://derbent.ru/press-tsentr/novosti/314198/ |access-date=4 fevral 2026}}&lt;/ref&gt;
* &quot;Генерал Араблинский и его потомки&quot; ''(&quot;General Ərəblinski və onun varisləri&quot;, 2022)''&lt;ref&gt;{{Cite news |last=derbentmuseum.ru |date=3 fevral 2022 |title=Гусейнбала Гусейнов выпустил новую книгу &quot;Генерал Араблинский и его потомки&quot; |language=ru |trans-title=Hüseynbala Hüseynovun &quot;General Ərəblinski və onun varisləri&quot; adlı yeni kitabı nəşr olunub |work=Oфициальный сайт Дербентсткого Музея-Заповедника |url=https://derbentmuseum.ru/news/gusejnbala-gusejnov-vypustil-novuyu-knigu-general-arablinskij-i-ego-potomki/ |access-date=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;
* &quot;Дербент: каменные страницы истории&quot; ''(&quot;Dərbənd: Tarixin Daş Səhifələri&quot;, 2023)''&lt;ref&gt;{{Cite news |last=derbent-news.ru |date=24 noyabr 2023 |title=Состоялась презентация книги Гусейнбалы Гусейнова &quot;Дербент: каменные страницы истории&quot; |language=ru |trans-title=Hüseynbala Hüseynovun &quot;Dərbənd: Tarixin Daş Səhifələri&quot; kitabının təqdimatı keçirildi |work=Дербентские новости |url=https://derbent-news.ru/news/media/2023/11/24/sostoyalas-prezentatsiya-knigi-gusejnbalyi-gusejnova-derbent-kamennyie-stranitsyi-istorii/ |access-date=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;
* &quot;Дербент в годы Великой Отечественной войны&quot; (''&quot;Dərbənd Böyük Vətən müharibəsi illərində&quot;'')&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* &quot;Дербент и мусульманская традиция&quot; (''&quot;Dərbənd və müsəlman ənənəsi&quot;'')&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* &quot;Легенды древнего Дербента&quot; (''&quot;Qədim Dərbəndin əfsanələri&quot;'')&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* &quot;Город тысячи легенд&quot; (''&quot;Min əfsanəli şəhər&quot;'')&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Mükafatları ==
* Dərbənd şəhərinin fəxri vətəndaşı;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |last=derbent.bezformata.com |date=20 yanvar 2022 |title=Гусейн-бале Гусейнову 80 лет |language=ru |work=BezFormata.Com |url=https://derbent.bezformata.com/listnews/guseyn-bale-guseynovu-80-let/101690669/ |access-date=4 fevral 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=diaspor.gov.az |date=10 dekabr 2019 |title=Dərbənddə Azərbaycan generalına abidə qoyulub |language=az |work=Azərbaycan Respublikasının Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin rəsmi internet saytı |url=https://diaspor.gov.az/xeberler/x994.php |access-date=4 fevral 2026}}&lt;/ref&gt;
* Dağıstan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi fəxri adına layiq görülmüşdür;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=derbentmuseum.ru |date=20 may 2025 |title=Гусейн-Бала Гусейнов награждён Орденом «За заслуги перед Республикой Дагестан» |language=ru |work=Официальный сайт Дербентсткого Музея-Заповедника |url=https://derbentmuseum.ru/news/gusejn-bala-gusejnov-nagrazhdyon-ordenom-za-zaslugi-pered-respublikoj-dagestan/ |access-date=4 fevral 2026 |archive-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908220133/https://derbentmuseum.ru/news/gusejn-bala-gusejnov-nagrazhdyon-ordenom-za-zaslugi-pered-respublikoj-dagestan/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* [[Vladimir Lenin|V. İ. Leninin]] anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə təsis edilmiş &quot;Əmək igidliyinə görə&quot; medalı ilə təltif olunmuşdur;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* &quot;Dağıstan Respublikası qarşısında xidmətlərinə görə&quot; ordeni ilə mükafatlandırılmışdır;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[Azərbaycan Respublikasının Prezidenti]] [[İlham Əliyev|İlham Əliyevin]] Sərəncamı ilə [[&quot;Tərəqqi&quot; medalı]] ilə təltif olunmuşdur.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==

* [https://ru.apa.az/social/specreportaz-iz-zeleznyx-vorot-derbenta-na-ulicax-kotorogo-govoryat-po-azerbaidzanski-612809 Спецрепортаж из «Железных ворот» – Дербента, на улицах которого говорят по-азербайджански]
* [https://youtu.be/nBHmxuMil1E?si=3YKTXD67JUsQahJ9 Dədə Qorqudun məzarının olduğu deyilən şəhər - Dərbənd barədə inanılmaz faktlar]</text>
      <sha1>aldfz1obt78rpnqcwe93ppk6lqgqcwa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042213</id>
      <parentid>9042209</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shahdag</username>
        <id>154927</id>
      </contributor>
      <comment>/* Biblioqrafiya */</comment>
      <origin>9042213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11399" sha1="a9jl77b699w2gp8ury52a1xfn5y7vig" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs
 |vəzifə        = Dərbənd Şəhər Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri
 |bayraq        = Emblem of the Dagestan ASSR (1978-1991).svg
 |bayraq2       = Flag of the Dagestan ASSR.svg
 |başlanğıc     = 1977
 |son           = 1983
 |əvvəlki       = 
 |sonrakı       = 
 |vəzifə_2      = Dərbənd Şəhər Partiya Komitəsinin katibi
 |bayraq_2      = Emblem of the Dagestan ASSR (1978-1991).svg
 |bayraq2_2     = Flag of the Dagestan ASSR.svg
 |başlanğıc_2   = 1972
 |son_2         = 1977
 |əvvəlki_2     = 
 |sonrakı_2     = 
}}

'''Hüseynbala Yəhya oğlu Hüseynov''' ({{DVTY}}) — [[tarixçi]] və [[ictimai xadim]], [[Dərbənd|Dərbənd şəhərinin]] fəxri sakini, [[Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və İncəsənət Muzey Qoruğu|Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və İncəsənət Muzey-Qoruğunun]] baş elmi işçisi. O, Dərbənd şəhərinin ictimai və mədəni həyatına verdiyi töhfələrlə tanınır, şəhər və [[Dağıstan]] miqyasında nüfuzlu ağsaqqallardan biri hesab olunur.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |last=derbentmuseum.ru |date=20 yanvar 2022 |title=С 80-летием главного научного сотрудника Гусейнова Гусейнбалу Яхьяевича! |language=ru |work=Официальный сайт Дербентсткого Музея-Заповедника |url=https://derbentmuseum.ru/news/s-80-letiem-glavnogo-nauchnogo-sotrudnika-gusejnova-gusejn-bala-yahyaevicha/ |access-date=4 fevral 2026 |archive-date=2025-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251110074752/https://derbentmuseum.ru/news/s-80-letiem-glavnogo-nauchnogo-sotrudnika-gusejnova-gusejn-bala-yahyaevicha/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==
Hüseynbala Hüseynov 20 yanvar 1942-ci ildə Dərbənd şəhərində anadan olmuşdur. O, Dərbənd bəylərinin tanınmış nəslinə mənsubdur. Dərbənd şəhər 1 nömrəli orta məktəbini bitirmiş, daha sonra Bakıda Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunda (indiki [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|Azərbaycan Dövlət Neft]] [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|və Sənaye Universiteti]]) ali təhsil almışdır. Sonrakı illərdə [[Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi|SSRİ KP MK]] yanında Ali Partiya Məktəbində təhsilini davam etdirmişdir.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=derbent-news.ru |date=20 yanvar 2022 |title=Гусейн-бале Гусейнову 80 лет |language=ru |work=Газета &quot;Дербентские новости&quot; |url=https://derbent-news.ru/news/media/2022/1/20/gusejn-bale-gusejnovu-80-let/ |access-date=4 fevral 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Гусейнов |first=Гусейнбала |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=102950&amp;pno=72 |title=Энциклопедия города Дербента |year=2009 |location=[[Moskva]] |pages=141-142 |language=ru|access-date=28 mart 2026|trans-title=Dərbənd Şəhəri Ensiklopediyası}}&lt;/ref&gt;

Əmək fəaliyyətinə Dərbənd konserv kombinatında fəhlə kimi başlayan Hüseynov sonradan şəhərin parovoz deposunda mexanik-usta kimi işləmişdir. Daha sonra Bakıda kompressor stansiyasında mexanik, Dərbənddə “Radioelement” zavodunda isə baş mexanik vəzifələrində çalışmışdır.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

1969–1972-ci illərdə Dərbənd Şəhər Komsomol Komitəsinin birinci katibi olmuşdur. 1972–1977-ci illərdə Dərbənd Şəhər Partiya Komitəsinin katibi, 1977–1983-cü illərdə isə Dərbənd Şəhər Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri vəzifəsini icra etmişdir. Onun rəhbərliyi dövründə şəhərdə çoxsaylı sosial-mədəni obyektlərin tikintisinə rəhbərlik etmişdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 1991-ci ildən Dərbənd şəhər administrasiyasında Mədəniyyət, mətbuat və dini məsələlər üzrə idarənin rəisi vəzifəsində çalışmışdır. Sonrakı dövrdə [[Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və İncəsənət Muzey Qoruğu|Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və]] [[Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və İncəsənət Muzey Qoruğu|İncəsənət Muzey-Qoruğunda]] baş elmi işçi kimi fəaliyyət göstərmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=riadagestan.ru |date=20 yanvar 2022 |title=Почетному гражданину Дербента Гусейн-бале Гусейнову исполнилось 80 лет |language=ru |work=РИА «Дагестан» |url=https://riadagestan.ru/news/g_derbent/pochetnomu_grazhdaninu_derbenta_guseyn_bale_guseynovu_ispolnilos_80_let |access-date=5 fevral 2026 |archive-date=2023-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801081459/https://riadagestan.ru/news/g_derbent/pochetnomu_grazhdaninu_derbenta_guseyn_bale_guseynovu_ispolnilos_80_let/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; O, həmçinin [[Dağıstan Respublikasının Dövlət Başçısı|Dağıstan Respublikasının rəhbəri]] yanında fəaliyyət göstərən Ağsaqqallar Şurasının üzvüdür.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Biblioqrafiya ==

* &quot;Город тысячи легенд&quot; (''&quot;Min əfsanəli şəhər&quot;, 1982'')&lt;ref&gt;{{Cite news |last=derbent-news.ru |date=17 noyabr 2022 |title=40 лет книге &quot;Город тысячи легенд&quot; и 80 лет ее автору |language=ru |trans-title=&quot;Min Əfsanə Şəhəri&quot; kitabının 40 ili və müəllifinin isə 80 yaşı tamam olur |work=Дербентские новости |url=https://derbent-news.ru/news/media/2022/11/17/40-let-knige-gorod-tyisyachi-legend-i-80-let-ee-avtoru/ |access-date=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;
* &quot;Краткая энциклопедия города Дербента&quot; ''(&quot;Dərbənd şəhərinin qısa ensiklopediyası&quot;, 2005)''&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Именной указатель: Гусейнов Гусейн-Бала Яхьяевич |trans-title=Ad indeksi: Hüseynov Hüseyn-Bala Yəhyayeviç |url=https://nlr.ru/allrussia/RA8408/author?id=305 |access-date=20 avqust 2026 |website=Российская национальная библиотека |language=ru}}&lt;/ref&gt;
* &quot;Энциклопедия города Дербента&quot; ''(&quot;Dərbənd Şəhəri Ensiklopediyası&quot;, 2009, 2015)''&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; — [http://web2.anl.az:81/read/page.php?zoom=0&amp;bibid=102950&amp;pno Azərbaycan Milli Kitabxanasının elektron resursu].
* &quot;Дербент и Китаб-и Деде Коркуд&quot; ''(&quot;Dərbənd və Kitabi-Dədə Qorqud&quot;, 2010, 2024)''&lt;ref&gt;{{Cite news |last=derbent.bezformata.com |date=20 yanvar 2022 |title=Гусейн-бале Гусейнову 80 лет |language=ru |work=BezFormata.Com |url=https://derbent.bezformata.com/listnews/guseyn-bale-guseynovu-80-let/101690669/ |access-date=4 fevral 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=derbent.ru |date=20 yanvar 2024 |title=Состоялась презентация книги Гусейнбалы Гусейнова «Дербент и Китаб - и Деде Коркуд» |language=ru |work=Город Дербент. Официальный сайт городского округа |url=http://derbent.ru/press-tsentr/novosti/314198/ |access-date=4 fevral 2026}}&lt;/ref&gt;
* &quot;Генерал Араблинский и его потомки&quot; ''(&quot;General Ərəblinski və onun varisləri&quot;, 2022)''&lt;ref&gt;{{Cite news |last=derbentmuseum.ru |date=3 fevral 2022 |title=Гусейнбала Гусейнов выпустил новую книгу &quot;Генерал Араблинский и его потомки&quot; |language=ru |trans-title=Hüseynbala Hüseynovun &quot;General Ərəblinski və onun varisləri&quot; adlı yeni kitabı nəşr olunub |work=Oфициальный сайт Дербентсткого Музея-Заповедника |url=https://derbentmuseum.ru/news/gusejnbala-gusejnov-vypustil-novuyu-knigu-general-arablinskij-i-ego-potomki/ |access-date=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;
* &quot;Дербент: каменные страницы истории&quot; ''(&quot;Dərbənd: Tarixin Daş Səhifələri&quot;, 2023)''&lt;ref&gt;{{Cite news |last=derbent-news.ru |date=24 noyabr 2023 |title=Состоялась презентация книги Гусейнбалы Гусейнова &quot;Дербент: каменные страницы истории&quot; |language=ru |trans-title=Hüseynbala Hüseynovun &quot;Dərbənd: Tarixin Daş Səhifələri&quot; kitabının təqdimatı keçirildi |work=Дербентские новости |url=https://derbent-news.ru/news/media/2023/11/24/sostoyalas-prezentatsiya-knigi-gusejnbalyi-gusejnova-derbent-kamennyie-stranitsyi-istorii/ |access-date=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;
* &quot;Дербент в годы Великой Отечественной войны&quot; (''&quot;Dərbənd Böyük Vətən müharibəsi illərində&quot;'')&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* &quot;Дербент и мусульманская традиция&quot; (''&quot;Dərbənd və müsəlman ənənəsi&quot;'')&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* &quot;Легенды древнего Дербента&quot; (''&quot;Qədim Dərbəndin əfsanələri&quot;'')&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Mükafatları ==
* Dərbənd şəhərinin fəxri vətəndaşı;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |last=derbent.bezformata.com |date=20 yanvar 2022 |title=Гусейн-бале Гусейнову 80 лет |language=ru |work=BezFormata.Com |url=https://derbent.bezformata.com/listnews/guseyn-bale-guseynovu-80-let/101690669/ |access-date=4 fevral 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=diaspor.gov.az |date=10 dekabr 2019 |title=Dərbənddə Azərbaycan generalına abidə qoyulub |language=az |work=Azərbaycan Respublikasının Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin rəsmi internet saytı |url=https://diaspor.gov.az/xeberler/x994.php |access-date=4 fevral 2026}}&lt;/ref&gt;
* Dağıstan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi fəxri adına layiq görülmüşdür;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=derbentmuseum.ru |date=20 may 2025 |title=Гусейн-Бала Гусейнов награждён Орденом «За заслуги перед Республикой Дагестан» |language=ru |work=Официальный сайт Дербентсткого Музея-Заповедника |url=https://derbentmuseum.ru/news/gusejn-bala-gusejnov-nagrazhdyon-ordenom-za-zaslugi-pered-respublikoj-dagestan/ |access-date=4 fevral 2026 |archive-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908220133/https://derbentmuseum.ru/news/gusejn-bala-gusejnov-nagrazhdyon-ordenom-za-zaslugi-pered-respublikoj-dagestan/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* [[Vladimir Lenin|V. İ. Leninin]] anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə təsis edilmiş &quot;Əmək igidliyinə görə&quot; medalı ilə təltif olunmuşdur;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* &quot;Dağıstan Respublikası qarşısında xidmətlərinə görə&quot; ordeni ilə mükafatlandırılmışdır;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[Azərbaycan Respublikasının Prezidenti]] [[İlham Əliyev|İlham Əliyevin]] Sərəncamı ilə [[&quot;Tərəqqi&quot; medalı]] ilə təltif olunmuşdur.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==

* [https://ru.apa.az/social/specreportaz-iz-zeleznyx-vorot-derbenta-na-ulicax-kotorogo-govoryat-po-azerbaidzanski-612809 Спецрепортаж из «Железных ворот» – Дербента, на улицах которого говорят по-азербайджански]
* [https://youtu.be/nBHmxuMil1E?si=3YKTXD67JUsQahJ9 Dədə Qorqudun məzarının olduğu deyilən şəhər - Dərbənd barədə inanılmaz faktlar]</text>
      <sha1>a9jl77b699w2gp8ury52a1xfn5y7vig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>II Nikolay və Aleksandra Fyodorovnanın toyu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>965590</id>
    <revision>
      <id>9042045</id>
      <parentid>8839476</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T05:55:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gəlinin ailəsi */</comment>
      <origin>9042045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14119" sha1="czw1f5l281b1z5ds9ktt48sov56dxle" xml:space="preserve">{{Hadisə}}

'''[[Çar Rusiyası|Rus çarı]] [[II Nikolay]] və [[Aleksandra Fyodorovna]]nın toyu''', 26 noyabr 1894-cü ildə [[Qış sarayının Böyük saray kilsəsi|Qış sarayındakı Böyük saray kilsə]]də baş tutdu. Cütlüyün bu nikahdan 5 övladı — [[Olqa Nikolayevna Romanova|Olqa]], [[Tatyana Romanova|Tatyana]], [[Mariya Nikolayevna Romanova|Mariya]], [[Anastasiya Nikolayevna|Anastasiya]] və [[Aleksey Nikolayeviç Romanov|Aleksey]] dünyaya gəldi. Ancaq ailə [[Oktyabr inqilabı]]ndan sonra əsir alındı. [[II Nikolay|Çar II Nikolay]], xanımı və 5 övladıyla birlikdə 17 iyul 1918-ci ildə [[Yekaterinburq]]da tutulduqları evin zirzəmisində güllələndilər.

== Cütlüyün tanışlığı və nişanı ==
[[Fayl:Engagement official picture of Alexandra and Nicholas.jpg|left|thumb|361x361px|Cütlüyün nişan mərasimindən bir foto (19 aprel 1894)]]
[[Çar Rusiyası]]nın vəliəhdi [[II Nikolay|çareviç Nikolay]] [[Koburq]]da 19 aprel 1894-cü ildə baş tutacaq bir toy mərasiminə qatılmaq üzrə yola çıxdı. Bəy namizədi [[Böyük Hesse hersoqluğu|Böyük Hesse hersoqu]] [[Ernst Lüdovik (Böyük Hesse hersoqu)|Ernst Lüdovik]], çareviçin uzaq qohumu idi. Belə ki, onların ataları bir-birilə dayıoğlu-bibioğlu idilər. Gəlin namizədi [[Viktoriya Fyodorovna (böyük knyaginya)|Viktoriya Melita]] isə onun bibisi qızı idi. Bu toy mərasimində [[II Nikolay|çareviç Nikolay]] bəyin bacısı və [[Kraliça Viktoriya]]nın ən sevimlisi nəvələrindən biri [[Aleksandra Fyodorovna|Hessen şahzadəsi Aliks]]ə evlilik təklifi etmək niyyətində idi. Dövrün rus çarı [[III Aleksandr]] və çariça [[Mariya Fyodorovna]] ilk başda bu evliliyə qarşı idi. Ancaq [[II Nikolay|çareviç Nikolay]] bu qızcığazı hələ 10 il öncə — əmisi [[Sergey Romanov]]la [[Yelizaveta (Hessen və Reyn şahzadəsi)|Hesseli Yelizaveta]]nın toy mərasimində görüb bəyənmişdi və bu qərarından geri dönmədi. Üstəlik, [[çar]] [[III Aleksandr]]ın səhhəti pisləşmişdi və çareviç ən qısa zamanda evlənməli idi.

Ancaq dindar bir [[Lüteranlıq|lüteran]] olan [[Aleksandra Fyodorovna|Hessenli Aliks]], çareviçlə evləndiyi təqdirdə [[Şərqi Ortodoks Kilsəsi|pravoslav məzhəbi]]nə keçməli olduğunu bilirdi və bu səbəblə, evlilik təklifini geri çevirdi. Ancaq toy mərasiminə dəvətli olan nənəsi [[Kraliça Viktoriya]] və xalası oğlu olan [[Kayzer|Alman kayzeri]] [[II Vilhelm]]in səyləri nəticəsində, [[Aleksandra Fyodorovna|Hessenli Aliks]] bu evliliyə razı oldu. Beləliklə, 19 aprel 1894-cü ildə baş tutan toy mərasimində [[II Nikolay|çareviç Nikolayla]] [[Aleksandra Fyodorovna|Hessenli Aliksin]] nişanlandığı da elan olundu.

Ancaq həmin il — 1 noyabr 1894-cü ildə [[çar]] [[III Aleksandr]] hələ 49 yaşındaykən [[Livadiya sarayı]]nda anidən vəfat etdi. [[Aleksandra Fyodorovna|Hessenli Aliks]] ölüm döşəyindəki çarın xeyir-duasını almaq üçün bir neçə gün öncə yola düşsə də, onun ölümündən bir neçə saat sonra [[Livadiya sarayı]]na gəlib çatdı. Ertəsi gün keçirilən xüsusi ayinlə, [[Rus Pravoslav Kilsəsi|Rus Pravoslav kilsəsi]]nə qəbul edildi və ''Böyük knyaginya Aleksandra Fyodorovna'' adını aldı. Təxminən 2 həftə davam edən dini mərasimin ardından [[Krım]]dan [[Sankt-Peterburq]]a gətirilən mərhum çarın cənazəsi 18 noyabrda [[Pyotr və Pavel kafedralı]]na dəfn olundu.

== Cütlüyün toy mərasimi ==
Cütlüyün bir neçə həftə davam etməsi planlanan toy mərasimi 1895-ci ilin yaz aylarında baş tutacaqdı. Ancaq [[çar]] [[III Aleksandr]]ın ani ölümü bu cür təntənəli bir mərasim planlamasını təxirə saldı. [[II Nikolay]] atasının cənazə mərasimindən öncə [[Livadiya sarayı]]nda sadə bir mərasimlə evlənmək niyyətində idi. Ancaq əmiləri [[Böyük knyaz]] [[Vladimir Romanov (böyük knyaz)|Vladimir]], [[Aleksey Romanov (böyük knyaz)|Aleksey]], [[Sergey Romanov|Sergey]] və [[Pavel Romanov (böyük knyaz)|Pavel Romanovlar]], [[Sankt-Peterburq]]da daha təntənəli şəkildə evlənməsini istəyirdilər. [[II Nikolay]] isə rəsmi yas dövrünün tamamlanmasını gözləmək niyyətində deyildi və bu səbəblə, toy mərasiminin anasının ad günü olan 26 noyabrda olmasına qərar verdi.
[[Fayl:Wedding of Nicholas II and Alexandra Feodorovna by Laurits Tuxen (1895, Hermitage).jpg|thumb|447x447px|Cütlüyün toy mərasimini təsvir edən yağlı boya rəsm. Rəssam Lauritz Tuksen (1895)]]
Toy günü səhər saat 11:30 radələrində [[II Nikolay]] 16 yaşlı kiçik qardaşı [[Mixail Romanov|Böyük knyaz Mixaill]]ə birlikdə [[Aniçkov sarayı]]ndan [[Qış sarayı]]na doğru yola çıxdı. Qısa zaman sonra dul çariça [[Mariya Fyodorovna]], [[Sergey Romanov]] və [[Yelizaveta (Hessen və Reyn şahzadəsi)|Hessenli Yelizaveta]]nın [[Sankt-Peterburq]]dakı iqamətgahı olan [[Beloselski-Belozerski sarayı|Sergiyev sarayı]]ndan gəlinini aldı və qapalı bir faytonla [[Qış sarayı]]na gətirdi. [[Qış sarayı]]nda gəlinliyini və imperial geyimini geyinən [[Aleksandra Fyodorovna|Aleksandra]], vaxtilə babası [[Konsort şahzadə Albert|Şahzadə Albert]] tərəfindən dizayn olunan və anası [[Alis (Birləşmiş Krallıq şahzadəsi)|Şahzadə Alis]]lə bacılarının da istifadə etdiyi ağ duvağı geyindi. [[II Yekaterina|Böyük Yekaterinaya]] məxsus ənənəvi Romanov tacını, 475 karatlıq bir boyunbağı və ona uyğun sırğalarla bəzəndi.

== Toy mərasimindəki qonaqlar ==

=== Bəyin ailəsi ===
* {{bayraq|Rusiya İmperiyası}} [[Mariya Fyodorovna|Dul çariça Mariya Fyodorovna]], ''bəyin anası''
** {{bayraq|Rusiya İmperiyası}} [[Kseniya Aleksandrovna (böyük knyaginya)|Böyük knyaginya Kseniya Aleksandrovna]] və əri [[Aleksandr Mixailoviç (böyük knyaz)|Böyük knyaz Aleksandr Mixailoviç]], ''bəyin bacısı və onun əri''
** {{bayraq|Rusiya İmperiyası}} [[Mixail Romanov|Böyük knyaz Mixail Romanov]], ''bəyin qardaşı''
** {{bayraq|Rusiya İmperiyası}} [[Olqa Aleksandrovna (böyük knyaginya)|Böyük knyaginya Olqa Aleksandrovna]], ''bəyin bacısı''
* {{bayraq|Rusiya İmperiyası}} [[Vladimir Romanov (böyük knyaz)|Böyük knyaz Vladimir Romanov]] və xanımı [[Meklenburqlu Mariya (böyük knyaginya)|Böyük knyaginya Meklenburqlu Mariya]], ''bəyin əmisi və onun xanımı''
** [[Kiril Vladimiroviç (böyük knyaz)|Böyük knyaz Kiril Vladimiroviç]], ''bəyin əmisi oğlu''
** [[Boris Vladimiroviç (böyük knyaz)|Böyük knyaz Boris Vladimiroviç]], ''bəyin əmisi oğlu''
** [[Andrey Vladimiroviç (böyük knyaz)|Böyük knyaz Andrey Vladimiroviç]], ''bəyin əmisi oğlu''
** [[Yelena Vladimirovna (böyük knyaginya)|Böyük knyaginya Yelena Vladimirovna]], ''bəyin əmisi qızı''

* {{bayraq|Rusiya İmperiyası}} [[Aleksey Romanov (böyük knyaz)|Böyük knyaz Aleksey Romanov]], ''bəyin əmisi''
* {{bayraq|Rusiya İmperiyası}} [[Pavel Romanov (böyük knyaz)|Böyük knyaz Pavel Romanov]], ''bəyin əmisi''
* {{bayraq|Rusiya İmperiyası}} [[Saksen-Altenburqlu Aleksandra (böyük knyaginya)|Böyük knyaginya Aleksandra İosifovna]], ''bəyin atasının əmisi arvadı''
** {{bayraq|Rusiya İmperiyası}} [[Konstantin Konstantinoviç (böyük knyaz)|Böyük knyaz Konstantin Konstantinoviç]] və xanımı [[Saksen-Altenburqlu Yelizaveta (böyük knyaginya)|Böyük knyaginya Yelizaveta Mavrikiyevna]], ''bəyin atasının əmisi oğlu və onun xanımı''
** {{bayraq|Rusiya İmperiyası}} [[Dmitriy Konstantinoviç (böyük knyaz)|Böyük knyaz Dmitriy Konstantinoviç]], ''bəyin atasının əmisi oğlu''
** [[Fayl:Flagge Königreich Württemberg.svg|20x20px]] [[Vera Konstantinovna (böyük knyaginya)|Böyük knyaginya Vera Konstantinovna]], ''bəyin atasının əmisi qızı ([[II Vilyam (Vürtemberq kralı)|Vürtemberq kralı]]nın təmsilçisi kimi)''
* {{bayraq|Rusiya İmperiyası}} [[Mixail Romanov (böyük knyaz)|Böyük knyaz Mixail Nikolayeviç]], ''bəyin atasının əmisi''
** {{bayraq|Rusiya İmperiyası}} [[Nikolay Mixailoviç (böyük knyaz)|Böyük knyaz Nikolay Mixailoviç]], ''bəyin atasının əmisi oğlu''
** {{bayraq|Rusiya İmperiyası}} [[Qeorqi Romanov (böyük knyaz)|Böyük knyaz Georq Mixailoviç]], ''bəyin atasının əmisi oğlu''
** {{bayraq|Rusiya İmperiyası}} [[Sergey Mixailoviç (böyük knyaz)|Böyük knyaz Sergey Mixailoviç]], ''bəyin atasının əmisi oğlu''
* {{bayraq|Danimarka}} [[Danimarka Kralı|Danimarka kralı]] [[IX Kristian (Danimarka kralı)|IX Kristian]], ''bəyin ana babası''
** {{bayraq|Yunanıstan}} [[Yunanıstan krallığı|Yunanıstan kralı]] [[I Georq (Yunanıstan kralı)|I Georq]] və xanımı [[Olqa Konstantinovna (Yunanıstan kraliçası)|Kraliça Olqa Konstantinovna]], ''bəyin dayısı və onun xanımı''
*** {{bayraq|Yunanıstan}} [[Korfulu Georq|Şahzadə Georq]], ''bəyin dayısı oğlu''
** {{bayraq|Danimarka}} [[Danimarkalı Valdemar|Şahzadə Valdemar]], ''bəyin dayısı''

=== Gəlinin ailəsi ===
* [[Fayl:Flag of Hesse.svg|20x20px]] [[Böyük Hesse hersoqluğu|Böyük Hesse hersoqu]] [[Ernst Lüdovik (Böyük Hesse hersoqu)|Ernst Lüdovik]], ''gəlinin qardaşı''
* [[Fayl:Flag of Prussia (1892-1918).svg|20x20px]] [[İrina (Hessen və Reyn şahzadəsi)|Prussiya şahzadəsi İrina]] və əri [[Prussiyalı Henri|Şahzadə Henri]], ''gəlinin bacısı və onun əri ([[II Vilhelm|Alman imperatorunun]] təmsilçisi kimi)''
* {{bayraq|Rusiya İmperiyası}} [[Yelizaveta (Hessen və Reyn şahzadəsi)|Böyük knyaginya Yelizaveta Fyodorovna]] və əri [[Sergey Romanov|Böyük knyaz Sergey Aleksandroviç]], ''gəlinin bacısı və onun əri''
* {{bayraq|Birləşmiş Krallıq}} [[Uels şahzadəsi]] [[VII Eduard|Albert Eduard]] və xanımı [[Danimarkalı Aleksandra (Britaniya kraliçası)|Aleksandra]], ''gəlinin dayısı və onun xanımı ([[Kraliça Viktoriya|Britaniya kraliçasın]]ın təmsilçisi kimi)''
** {{bayraq|Birləşmiş Krallıq}} [[York hersoqu]] [[V Corc|Corc]], ''gəlinin dayısı oğlu''
* [[Fayl:Flagge Herzogtum Sachsen-Coburg-Gotha (1911-1920).svg|20x20px]] [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqu]] [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Şahzadə Alfred]] və xanımı [[Mariya Aleksandrovna (Saksen-Koburq-Qota hersoqinası)|Mariya Aleksandrovna]], ''gəlinin dayısı və onun xanımı''
** {{bayraq|Rumıniya}} [[Rumıniya krallığı|Rumıniya şahzadəsi]] [[I Ferdinand (Rumıniya kralı)|Ferdinand]], ''gəlinin dayısı qızının əri ([[I Karol (Rumıniya kralı)|Rumıniya kralı]]nın təmsilçisi kimi)''

=== Əcnəbi monarxial qonaqlar ===
* [[Fayl:Flagge Großherzogtümer Mecklenburg.svg|20x20px]] [[Meklenburqlu Con Albert]], ''bəyin babasının bibisi nəticəsi ([[III Fridrix Fransisk (Böyük Meklenburq-Şverin hersoqu)|Böyük Meklenburq-Şverin hersoqu]]nun təmsilçisi kimi)''
* [[Fayl:Flagge Großherzogtum Baden (1891–1918).svg|20x20px]] [[Leyxtenberqli Mariya Maksimilyanovna|Baden şahzadəsi Mariya Maksimilyanovna]] və əri [[Badenli Vilyam (1829-1897)|Şahzadə Vilyam]]'', bəyin atasının bibisi qızı və onun əri ([[I Fridrix (Böyük Baden hersoqu)|Böyük Baden hersoqunun]] təmsilçisi kimi)''
* [[Fayl:Flag of Bavaria (lozengy).svg|20x20px]] [[Yevgen Maksimilyanoviç (Leyxtenberq hersoqu)|Leyxtenberq hersoqu Yevgen Maksimilyanoviç]], ''bəyin atasının bibisi oğlu''
* [[Fayl:Flag of Bavaria (lozengy).svg|20x20px]] [[Georq Maksimilyanoviç (Leyxtenberq hersoqu)|Georq Maksimilyanoviç]] və xanımı [[Monteneqrolu Anastasiya (böyük knyaginya)|Anastasiya Nikolayevna]], ''bəyin atasının bibisi oğlu və onun xanımı''
* [[Fayl:Flag of Oldenburg (Scandinavian Cross).svg|20x20px]] [[Yevgeniya Maksimilyanovna]] və əri [[Oldenburqlu Aleksandr Petroviç|Aleksandr]], ''bəyin atasının bibisi qızı və onun əri ([[II Pyotr (Böyük Oldenburq hersoqu)|Böyük Oldenburq hersoqunun]] təmsilçisi kimi)''
** [[Fayl:Flag of Oldenburg (Scandinavian Cross).svg|20x20px]] [[Oldenburqlu Pyotr Aleksandroviç|Pyotr Aleksandroviç]], ''bəyin atasının bibisi nəvəsi''
* [[Fayl:Flag of Oldenburg (Scandinavian Cross).svg|20x20px]] [[Oldenburqlu Konstantin Pyotroviç|Konstantin Pyotroviç]], ''bəyin babasının bibisi nəvəsi''

* [[Fayl:Flagge Großherzogtümer Mecklenburg.svg|20x20px]] [[Meklenburq-Strelitzli Georq Aleksandr|Georq Aleksandr]], ''bəyin babasının əmisi nəvəsi''
* [[Fayl:Flagge Großherzogtümer Mecklenburg.svg|20x20px]] [[Meklenburq-Strelitzli Karl Mixail|Karl Mixail]], ''bəyin babasının əmisi nəvəsi''
* [[Fayl:Flag of Saxe-Altenburg (1893-1918).svg|20x20px]] [[Meklenburq-Strelitzli Helena|Meklenburqlu Helena]] və əri [[Saksen-Altenburqlu Albert]], ''bəyin babasının əmisi nəvəsi və onun əri''

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===
* Service, Robert (2017). ''The Last of the Tsars: Nicholas II and the Russian Revolution''. Macmillan. p. 19. ISBN 978–1681775012
* [http://www.alexanderpalace.org/wedding/ &quot;Ceremony of the Wedding of Nicholas and Alexandra&quot;]
* Steinberg, Victoria S.; Steinberg, John W. (2001). Bokhanov, Alexander; Knodt, Manfred; Oustimenko, Vladimir; Peregudova, Zinaida; Tyutunnik, Lyubov; Fuhrmann, Joseph T.; Nicholas, Tsar; Alexandra, Empress; Iroshnikov, Mikhail (eds.). [https://www.jstor.org/stable/2679669 &quot;Romanov Redux&quot;]. ''The Russian Review''. 60 (3): 424. ISSN 0036–0341
* Buxhoeveden, Sophie. [https://www.alexanderpalace.org/2006alix/chapter_V.html &quot;Marriage and First Year] [https://www.alexanderpalace.org/2006alix/chapter_V.html in Russia, 1894–1895&quot;]
* [http://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0000509/18941105/028/0003 &quot;THE CZAR AND PRINCESS ALIX. ANOTHER MANIFESTO&quot;]. ''Exeter and Plymouth Gazette''. 5 November 1894. Retrieved 11 March 2016 – via British Newspaper Archive
[[Kateqoriya:Romanovlar sülaləsi]]
[[Kateqoriya:Edam olunmuş ruslar]]
[[Kateqoriya:Məzarı köçürülənlər]]
[[Kateqoriya:Öldürülmüş Romanovlar]]
[[Kateqoriya:26 noyabrdakı hadisələr]]
[[Kateqoriya:Rusiya monarxiyası]]</text>
      <sha1>czw1f5l281b1z5ds9ktt48sov56dxle</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Peyvəndlər və autizm</title>
    <ns>0</ns>
    <id>966060</id>
    <revision>
      <id>9041820</id>
      <parentid>9018530</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T17:08:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22846" sha1="q3i74hctex8kuq5sm7i1m9zh6c96foc" xml:space="preserve">'''Peyvəndlər və autizm''' — autizm spektri pozğunluğu ilə bağlı geniş araşdırma göstərdi ki, bu ikisi arasında səbəb və ya başqa bir əlaqə yoxdur. Birləşmiş Ştatlarının Qida və Dərman İdarəsi geniş miqyaslı epidemioloji tədqiqatlarla yanaşı, vaksinlərin təhlükəsiz olduğuna dair elmi araşdırmanı gücləndirir, çoxsaylı paralel [[peyvənd]]lər [[İmmunitet|immunitet]] sistemini alt-üst edə bilməz və vaksinasiyaya səbəb ola bilməz&lt;ref name=&quot;Taylor LE 2014&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Taylor LE, Swerdfeger AL, Eslick GD | title = Vaccines are not associated with autism: an evidence-based meta-analysis of case-control and cohort studies | journal = Vaccine | volume = 32 | issue = 29 | pages = 3623–9 | date = June 2014 | pmid = 24814559 | doi = 10.1016/j.vaccine.2014.04.085 }}&lt;/ref&gt;.

Alim Peter Hotez yalan iddianın böyüməsini tədqiq etdi və belə nəticəyə gəldi ki, onun yayılması Endryu Ueykfildin 1998-ci ildəki saxta məqaləsindən qaynaqlanır və əvvəlki heç bir sənəd əlaqəni dəstəkləmir&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Peter J. |first=Hotez |date=30 October 2018 |title=Vaccines Did Not Cause Rachel's Autism: My Journey as a Vaccine Scientist, Pediatrician, and Autism Dad |url=https://books.google.com/books?id=MkpyDwAAQBAJ |publisher=JHU Press |isbn=978-1-4214-2660-0 |oclc=1020295646 |access-date=23 February 2026 |archive-date=6 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006082637/https://books.google.com/books?id=MkpyDwAAQBAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; . Ueykfild sənədinin geri çəkilməsinə baxmayaraq, bütövlükdə peyvənd əleyhinə hərəkat ikisini birləşdirən nəzəriyyələri təbliğ etməyə davam edir&lt;ref name=&quot;Cummins2019&quot;&gt;{{cite web |last1=Cummins |first1=Eleanor |title=How autism myths came to fuel anti-vaccination movements A timeline leading to the 2019 measles outbreaks. |date=February 2019 |url=https://www.popsci.com/timeline-autism-myth-anti-vaccine/ |publisher=Popular Science |access-date=2026-02-23 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107231030/https://www.popsci.com/timeline-autism-myth-anti-vaccine/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; .
Məşhurların bəyənmələri, sosial media kampaniyaları və seçmə reportajlar peyvənd əleyhinə hərəkatı və peyvəndlərin ictimai anlaşılmazlığını artırdı. Qeyri-adi siyasi aksiyalar təkzib edilmiş iddiaları təşviq etməkdə davam edir. İnkişaf etməkdə olan bir taktika şübhəli bir iddianı dəstəkləmək üçün əhəmiyyətsiz və ya şübhəli tədqiqatlara istinad edir.

== MMR peyvəndi ==

MMR peyvəndi ilə autizm arasında əlaqə ideyası 1998-ci ildə Endryu Ueykfild və başqaları tərəfindən The Lancet-də dərc olunan məqalədən sonra gündəmə gəldi. 2010-cu ildə geri götürülən və nəşri Ueykfildin Britaniya tibbi reyestrindən silinməsinə səbəb olan bu məqalə &quot;son illərin ən zərərli tibbi saxtakarlığı&quot; kimi təsvir edilmişdir&lt;ref name=&quot;Gerber&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Gerber JS, Offit PA | title = Vaccines and autism: a tale of shifting hypotheses | journal = Clinical Infectious Diseases | volume = 48 | issue = 4 | pages = 456–61 | date = February 2009 | pmid = 19128068 | pmc = 2908388 | doi = 10.1086/596476 }}&lt;/ref&gt;.

Ueykfildin əsas iddiası o idi ki, o, autizmli uşaqların bağırsaqlarında qızılca virusu RNT-si peyvəndi ilə təcrid olunmuş sübutlar tapıb və bu, onun autistik enterokolit adlandırdığı vəziyyətə gətirib çıxarıb (elmi ictimaiyyət tərəfindən heç vaxt tanınmamış və ya qəbul edilməmiş bir vəziyyət). Bu tapıntının sonradan polimeraza zəncirvari reaksiya (PZR) testlərinin aparıldığı laboratoriyanın buraxdığı səhvlərdən qaynaqlandığı göstərildi&lt;ref name=Klaherty&gt;{{cite journal | vauthors = Flaherty DK | title = The vaccine-autism connection: a public health crisis caused by unethical medical practices and fraudulent science | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-pharmacotherapy_2011-10_45_10/page/1302 | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 45 | issue = 10 | pages = 1302–4 | date = October 2011 | pmid = 21917556 | doi = 10.1345/aph.1Q318 | s2cid = 39479569 }}&lt;/ref&gt;
.

12 fevral 2009-cu ildə Birləşmiş Ştatlarda öz Milli Peyvənd Zədələrinin Kompensasiyası Proqramı çərçivəsində iddiaları nəzərdən keçirmək üçün toplanan xüsusi məhkəmə, autizmli uşaqların valideynlərinin müəyyən peyvəndlərin uşaqlarında autizmin inkişafına səbəb olması ilə bağlı iddialarında kompensasiya hüququna malik olmadığına qərar verdi&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/health/article5683671.ece |archive-url=https://archive.today/20100525134829/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/health/article5683671.ece |archive-date=May 25, 2010 |title=MMR doctor Andrew Wakefield fixed data on autism |author=Deer B |work=Sunday Times |date=2009-02-08 |access-date=2009-02-09}}&lt;/ref&gt;.

Xəstəliklərə Nəzarət və Qarşısının Alınması Mərkəzləri (CDC), Birləşmiş Ştatlar Milli Elmlər Akademiyasının BMqT-si və Milli Səhiyyə Xidməti hamısı MMR peyvəndi ilə autizm arasında heç bir əlaqənin olmadığı qənaətinə gəliblər&lt;ref name=&quot;Deer&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Deer B |date=January 2011 |title=How the case against the MMR vaccine was fixed |journal=BMJ |volume=342 |article-number=c5347 |doi=10.1136/bmj.c5347 |pmid=21209059|s2cid=46683674 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;. Cochrane Kitabxanasının sistematik araşdırması belə nəticəyə gəldi ki, MMR peyvəndi ilə autizm arasında etibarlı əlaqə yoxdur, MMR peyvəndi hələ də ağır ölüm və fəsadlar yükü daşıyan xəstəliklərin qarşısını almışdır, MMR peyvəndinə inamsızlıq ictimai sağlamlığa zərər vurmuşdur və təhlükəsizlik peyvəndi ilə bağlı tədqiqatların dizaynı və hesabatı kifayət qədər yüksək səviyyədədir&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Godlee F, Smith J, Marcovitch H | title = Wakefield's article linking MMR vaccine and autism was fraudulent | journal = BMJ | volume = 342 | article-number = c7452 | date = January 2011 | pmid = 21209060 | doi = 10.1136/bmj.c7452 | s2cid = 43640126 }}&lt;/ref&gt;.

== Alüminium ==

Peyvəndlərdəki civə birləşmələrinin autizm səbəbi olduğu qəti şəkildə istisna edildiyi üçün bəzi peyvənd əleyhinə fəallar autizmin səbəbi kimi alüminiumu  təklif edirlər. Alüminium  birləşmələri immun reseptorları simulyasiya edir və orqanizm üçün təbii olan şəkildə antigenə güclü cavab verir. Alüminium birləşmələri həll olunan duzlar, alüminium oksidi və hidroksid şəklində istifadə edilə bilər&lt;ref&gt;Vaccine court and autism:
*{{cite news |url=https://www.cnn.com/2009/HEALTH/02/12/autism.vaccines/index.html?iref=allsearch |title=Vaccine didn't cause autism, court rules |date=2009-02-12 |publisher=CNN |access-date=2009-02-12}}
*{{cite court |litigants=Theresa Cedillo and Michael Cedillo, as parents and natural guardians of Michelle Cedillo vs. Secretary of Health and Human Services |vol=98-916V |court=United States Court of Federal Claims |date=2009-02-12 |url=ftp://autism.uscfc.uscourts.gov/autism/vaccine/Hastings-Cedillo.pdf }}&lt;/ref&gt;. Alüminium birləşmələrinin autizmlə əlaqəli olduğuna dair heç bir əsaslı elmi dəlil yoxdur. Peyvəndlərdə alüminium birləşmələrinin təhlükəli olmadığını təsdiqləyərkən, Amerika Birləşmiş Ştatlarının Zəhərli Maddələr və Xəstəliklər Qeydiyyatı Agentliyinə görə uşaqların saçında və ya qanında minimum risk səviyyəsindən artıq alüminium izlərinin olmadığı qənaətinə gəlindi&lt;ref name=Baker&gt;{{cite journal | vauthors = Baker JP | title = Mercury, vaccines, and autism: one controversy, three histories | journal = American Journal of Public Health | volume = 98 | issue = 2 | pages = 244–53 | date = February 2008 | pmid = 18172138 | pmc = 2376879 | doi = 10.2105/AJPH.2007.113159 }}&lt;/ref&gt; .

Anti-peyvənd fəalları adətən bir əlaqənin olduğunu iddia edən bir sıra sənədlərə istinad edirlər.] Bunlar əsasən açıq jurnallarda dərc olunur&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cdc.gov/vaccinesafety/concerns/thimerosal/index.html |title=Thimerosal in Vaccines |date=2019-01-24 |website=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |language=en-us |access-date=2019-02-07 |archive-date=2011-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110817063316/http://www.cdc.gov/vaccinesafety/concerns/thimerosal/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; . Christopher Shaw, Christopher Exley və Lucija Tomljenovic tərəfindən aparılan işlər peyvənd əleyhinə Dvoskin Ailə Fondu tərəfindən maliyyələşdirilib.

== Formaldehid ==

Formaldehid peyvəndlər və autizm arasında başqa bir güman edilən əlaqədir&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Bose-O'Reilly S, McCarty KM, Steckling N, Lettmeier B | title = Mercury exposure and children's health | journal = Current Problems in Pediatric and Adolescent Health Care | volume = 40 | issue = 8 | pages = 186–215 | date = September 2010 | pmid = 20816346 | pmc = 3096006 | doi = 10.1016/j.cppeds.2010.07.002 }}&lt;/ref&gt;. Fərziyyə hələ də ətrafında olsa da, formaldehid peyvəndi hazırlamaq üçün istifadə edilən bakteriyaları zərərsizləşdirmək üçün difteriya vaksinlərində təhlükəsiz şəkildə istifadə edilmişdir&lt;ref name=&quot;Gerber&quot; /&gt; The cause of autism and mercury poisoning being associated is improbable because the symptoms of mercury poisoning are not present and are inherently inconsistent with the behaviours or symptoms of autism.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |journal=Clinical Infectious Diseases|doi=10.1086/596476 |title=Vaccines and Autism: A Tale of Shifting Hypotheses |url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2009-02-15_48_4/page/456|date=2009 |last1=Gerber |first1=Jeffrey S. |last2=Offit |first2=Paul A. |volume=48 |issue=4 |pages=456–461 |pmid=19128068 |pmc=2908388 }}&lt;/ref&gt;. Onun istifadə oluna biləcəyi başqa bir üsul peyvənddə istifadə olunacaq xəstəliyi təsirsiz hala gətirməkdir&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Vaccine Safety &amp; Availability – Thimerosal in Vaccines|url = https://www.fda.gov/BiologicsBloodVaccines/SafetyAvailability/VaccineSafety/UCM096228#tox|archive-url = https://web.archive.org/web/20090603082140/http://www.fda.gov/BiologicsBloodVaccines/SafetyAvailability/VaccineSafety/UCM096228#tox|archive-date = June 3, 2009|website = www.fda.gov|access-date = 2016-02-08|language = en}}&lt;/ref&gt;. Formaldehid təbii olaraq bədəndə və ətraf mühitdə tapıla bilər. İnsan orqanizmi formaldehiddən amin turşuları yaratmaq və ehtiyac duyduğu enerjini yaratmaq üçün istifadə edir&lt;ref name=&quot;Sugarman&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Sugarman SD | title = Cases in vaccine court—legal battles over vaccines and autism | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2007-09-27_357_13/page/1274 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 357 | issue = 13 | pages = 1275–7 | date = September 2007 | pmid = 17898095 | doi = 10.1056/NEJMp078168 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; . Formaldehid bir çox adi şeylərdə mövcuddur; konservantlarda, tikinti üçün istifadə olunan materiallarda və evlərdə bir çox məhsulda tapıla bilər. Peyvəndlərdə [[formaldehid]] üçün heç bir təhlükəsizlik problemi yoxdur. Ən çox narahat edən təsir havada yüksək səviyyədə formaldehidə məruz qaldıqdan sonra  yaranan xərçəng xəstəliyidir. Bəzi peyvəndlərdəki formaldehidin miqdarı bədənin təbii olaraq istehsal etdiyindən azdır&lt;ref&gt;{{Cite journal |url=https://www.bmj.com/content/340/bmj.c1518 |title=Thiomersal does not cause autism, US court finds |last=Dyer |first=Clare |date=2010-03-16 |journal=BMJ |access-date=2019-02-07 |volume=340 |article-number=c1518 |language=en |doi=10.1136/bmj.c1518 |pmid=20233774 |s2cid=27129014 |url-access=subscription |archive-date=2020-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222134043/https://www.bmj.com/content/340/bmj.c1518 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.


== Peyvəndin həddindən artıq yüklənməsi ==

Ayrı-ayrı peyvəndlərin autizmə səbəb olduğuna inamın ardınca çoxlu peyvəndlərin bir anda uşağın immun sistemini alt-üst edə və ya zəiflədə biləcəyini və mənfi təsirlərə səbəb ola biləcəyini iddia edən peyvəndin həddindən artıq yüklənməsi ideyası var idi&lt;ref name=&quot;Hilton&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Hilton S, Petticrew M, Hunt K |date=May 2006 |title='Combined vaccines are like a sudden onslaught to the body's immune system': parental concerns about vaccine 'overload' and 'immune-vulnerability' |journal=Vaccine |volume=24 |issue=20 |pages=4321–7 |doi=10.1016/j.vaccine.2006.03.003 |pmid=16581162}}&lt;/ref&gt; . Filadelfiya Uşaq Xəstəxanası Peyvənd Təhsil Mərkəzi tarix boyu uşaqlara tövsiyə edilən peyvəndlərin siyahısını tərtib edib. Onlar tapdılar ki, 1985-1994-cü illərdə tövsiyə olunan peyvənd sayı səkkiz idi. 2011-ci ildən 2020-ci ilə qədər olan cədvəl vaksinlərin tövsiyə olunan sayının on dörd olduğunu ortaya qoydu. Peyvəndin həddən artıq yüklənməsi ABŞ-da Milli Peyvənd Zədələrinin Təzminatı Proqramı doqquz yaşlı Hannah Polinqinin işini qəbul etdikdən sonra populyarlaşdı. Körpəlikdə inkişaf gecikməsi əlamətlərini göstərəndən sonra Polinqə mitoxondrial ferment çatışmazlığından qaynaqlanan ensefalopatiya diaqnozu qoyuldu və ailəsi bunun on doqquz aylıq olanda aldığı çoxsaylı peyvəndlər tərəfindən baş verdiyini iddia etdi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Philadelphia |first=The Children's Hospital of |title=Vaccine History: Developments by Year {{!}} Children's Hospital of Philadelphia |url=https://www.chop.edu/vaccine-education-center/science-history/vaccine-history/developments-by-year |access-date=2024-11-04 |website=www.chop.edu |language=en}}&lt;/ref&gt;. Buna bənzər bir çox hadisə bildirildi, bu da peyvəndin həddindən artıq yüklənməsinin autizmə səbəb olduğuna inanmağa səbəb oldu. Bununla belə, elmi araşdırmalar göstərir ki, vaksinlər immunitet sistemini sıxışdırmır&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Yandell |first=Kate |date=2024-01-26 |title=Viral Posts Misuse Rat Study to Make Unfounded Claims About COVID-19 Vaccines and Autism |url=https://www.factcheck.org/2024/01/scicheck-viral-posts-misuse-rat-study-to-make-unfounded-claims-about-covid-19-vaccines-and-autism/ |website=FactCheck.org |publisher=Annenberg Public Policy Center |access-date=2025-10-30}}&lt;/ref&gt;. Əslində,  hesablamalar immun sisteminin eyni vaxtda minlərlə virusa cavab verə biləcəyini proqnozlaşdırır. Məlumdur ki, peyvəndlər adi bir ildə bir uşağın təbii olaraq rastlaşdığı patogenlərin yalnız kiçik bir hissəsini təşkil edir. Ümumi qızdırmalar və orta qulaq infeksiyaları immun sistemi üçün peyvəndlərə nisbətən daha böyük problem yaradır. Digər elmi tapıntılar peyvəndlərin və hətta eyni vaxtda çoxsaylı peyvəndlərin immun sistemini zəiflətməməsi və ya ümumi toxunulmazlığı zəiflətməməsi fikrini dəstəkləyir və autizmin hər hansı bir immun vasitəli patofiziologiyaya malik olduğuna dair sübutlar hələ də tapılmamışdır.
[[File:The impact of vaccination on selected diseases in the UK.png|thumb|upright=1.6|Vaksinlərin difteriya, meningokokk, poliomielit, B tipli hemofilus influenzae, qızılca və göyöskürəyə təsiri]]

1985-1994-cü illərdə tövsiyə olunan peyvəndlər:

*Difteriya
*Tetanus
*Göyöskürək
*Qızılca
*Paroçit
*Məxmərək
*Poliomielit
*Hib
*Hepatit B (1991)

2011-2020-ci illərdə tövsiyə olunan peyvəndlər:

*Difteriya
*Tetanoz
*Göyöskürək
*Qızılca
*Paroçit
*Məxmərək
*Poliomielit
*Hib
*Hepatit B
*Hepatit A
*Pnevmokok
*Qrip
*Rotavirus

Difteriya, tetanoz və göyöskürək peyvəndləri AGDT kimi birlikdə verilmişdir. [[Qızılca]], parotit və [[məxmərək]] peyvəndləri birlikdə MMR kimi verilmişdir&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-03-28|title=Bent Spoon to celebrity chef Pete Evans – Australian Skeptics Inc|url=https://www.skeptics.com.au/2015/10/19/bent-spoon-to-celebrity-chef-pete-evans/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328200043/https://www.skeptics.com.au/2015/10/19/bent-spoon-to-celebrity-chef-pete-evans/|archive-date=2019-03-28|access-date=2021-01-26}}&lt;/ref&gt;.

== COVID-19 ==

İlkin olaraq 2024-cü ildə nəşr olunan bir araşdırma, COVID-19 peyvəndinin siçovulların erkək nəsillərində autizm əlamətləri yarada biləcəyini iddia etdi&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.insider.com/bill-maher-real-time-vaccines-cause-autism-anti-vaxxer-2019-11|title=Bill Maher agreed with a controversial doctor, repeating a debunked theory that it was 'realistic' that vaccines have caused autism in children|last=Tenbarge|first=Kat|website=Insider|access-date=2019-11-02|archive-date=2021-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170152/https://www.insider.com/bill-maher-real-time-vaccines-cause-autism-anti-vaxxer-2019-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Tədqiqat şübhəli metodologiyasına görə alimlər tərəfindən erkən tənqid edilib və 2025-ci ilin yayında metodoloji narahatlıqlara görə geri götürülüb&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Jenny McCarthy: &quot;We're Not An Anti-Vaccine Movement ... We're Pro-Safe Vaccine&quot;|url = https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/jenny-mccarthy-were-not-an-anti-vaccine-movement-were-pro-safe-vaccine/|website = FRONTLINE|access-date = 2016-02-08|archive-date = 2019-05-20|archive-url = https://web.archive.org/web/20190520114205/https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/jenny-mccarthy-were-not-an-anti-vaccine-movement-were-pro-safe-vaccine/|url-status = live}}&lt;/ref&gt; .

== Məşhurların iştirakı və sosial media ==
Bəzi məşhurlar autizmin peyvəndlə əlaqəli olduğuna dair fikirlərini açıqladılar, o cümlədən: Jenny McCarthy, Kristin Cavallari, Robert De Niro, Jim Carrey, Bill Maher və Pit Evans&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Jenny McCarthy on Autism and Vaccines|url = https://content.time.com/time/health/article/0,8599,1888718,00.html|newspaper = Time|date = 2009-04-01|access-date = 2016-02-08|issn = 0040-781X|first = Jeffrey|last = Kluger|name-list-style = vanc|url-status = }}&lt;/ref&gt;.

Mövzu ilə bağlı ən açıq danışan məşhurlardan biri olan Makkarti oğlu Evanın autizm diaqnozunun MMR peyvəndinin nəticəsi olduğunu söylədi&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-04 |title=The 'Flu Shot Cheerleader' is back — with a warning about the anti-vaccine movement |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/desiree-jennings-flu-shot-anti-vaccine-media-rcna97724 |access-date=2025-05-06 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;. O, &quot;Sözlərdən daha yüksək səslə: Autizmi müalicə edən ananın səyahəti&quot; kitabının müəllifi və Autizmin müalicəsi və qarşısının alınması ilə həmmüəlliflik etmişdir.

2015-ci ilin sentyabrında ABŞ-da Donald Tramp Respublikaçılar Partiyasının 2016-cı il ABŞ prezident seçkilərində namizədliyi ilə bağlı debatda (o qalib gəldi) bildirdi ki, o, bu yaxınlarda kombinə edilmiş peyvənd almış, hərarəti yüksəlmiş və sonradan autizmə tutulmuş 2 yaşlı uşaqdan xəbərdardır&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Medical experts condemn Donald Trump for debate comments suggesting vaccines can cause autism|url = http://www.nydailynews.com/news/politics/experts-condemn-donald-trump-remarks-vaccines-autism-article-1.2365112|website = NY Daily News|date = 18 September 2015|access-date = 2016-02-08|archive-date = 2018-10-20|archive-url = https://web.archive.org/web/20181020223645/http://www.nydailynews.com/news/politics/experts-condemn-donald-trump-remarks-vaccines-autism-article-1.2365112|url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

== İctimai rəy ==
2020-ci ilin dekabr ayında Birləşmiş Ştatlarda 1115 böyüklər arasında keçirilən sorğuda aponentlərin 12%-nin peyvəndlərin autizmə səbəb olduğuna inandığını aşkar etdi; 51% heç bir sübut olmadığına inanırdı; 37%-i isə bilmirdi&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hyman|first1=Mark|title=Thimerosal: Let the Science Speak&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Szabo |first1=Liz |last2=Bergeson |first2=Laine |date=2025-11-20 |title=After unprecedented autism-vaccine messaging change, scientists, advocates say CDC no longer trustworthy |url=https://www.cidrap.umn.edu/childhood-vaccines/after-unprecedented-autism-vaccine-messaging-change-scientists-advocates-say-cdc |access-date=2025-11-25 |website=Center for Infectious Disease Research and Policy (CIDRAP) |language=en}}&lt;/ref&gt;: The Evidence Supporting the Immediate Removal of Mercury--a Known Neurotoxin--from Vaccines|last2=Herbert|first2=Martha R.|date=2014-08-04|publisher=Skyhorse Publishing|isbn=978-1-63220-601-5|editor-last=Kennedy|editor-first=Robert F.|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt;.

2023-cü ilin mart ayında aparılan yenilənmiş sorğu, böyüklərin MMR-nin sağlamlıq faydalarının çox yüksək olduğunu, 72%-də, yan təsirlərin riskinin isə 64%-də aşağı olduğunu düşünür. Məktəblərdəki şagirdlərin tam peyvənd edilməli olduğuna inanan ABŞ-da böyüklər arasında da 2019-cu ilə nisbətən azalma müşahidə olunub&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.npr.org/2020/12/30/951095644/even-if-its-bonkers-poll-finds-many-believe-qanon-and-other-conspiracy-theories |title=Even If It's 'Bonkers,' Poll Finds Many Believe QAnon And Other Conspiracy Theories |access-date=2026-02-23 |archive-date=2025-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004000259/https://www.npr.org/2020/12/30/951095644/even-if-its-bonkers-poll-finds-many-believe-qanon-and-other-conspiracy-theories |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2023-cü il sorğusu göstərdi ki, ABŞ-da böyüklərin 70%-ə qədər azalma uşaqların məktəb üçün peyvənd edilməsi ilə razılaşır, lakin 28%-ə qədər artım, uşağın məktəb üçün peyvənd olunub-olunmamasını seçmək valideynlərin hüququ olduğuna inanır&lt;ref name=&quot;Smith_Reiss_5/13/2021&quot;&gt;{{cite web | last1=Smith | first1=Michelle R | last2=Reiss | first2=Johnatan | title=Inside one network cashing in on vaccine disinformation | website=[[Associated Press]] | agency=[[AP News]] | date=May 13, 2021 | url=https://apnews.com/article/anti-vaccine-bollinger-coronavirus-disinformation-a7b8e1f33990670563b4c469b462c9bf | access-date=October 3, 2021 | archive-date=October 23, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211023085758/https://apnews.com/article/anti-vaccine-bollinger-coronavirus-disinformation-a7b8e1f33990670563b4c469b462c9bf | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}</text>
      <sha1>q3i74hctex8kuq5sm7i1m9zh6c96foc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Elxanilərin Bitinya səfəri</title>
    <ns>4</ns>
    <id>968487</id>
    <revision>
      <id>9041976</id>
      <parentid>8986726</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:21:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Samral</username>
        <id>29509</id>
      </contributor>
      <comment>/* Elxanilərin Bitinya səfəri */ Cavab</comment>
      <origin>9041976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5343" sha1="0wsm1rss5y45iv9ctvd2iynkwqks05y" xml:space="preserve">== [[:Elxanilərin Bitinya səfəri]] ==
{{Mənbə axtar|Elxanilərin Bitinya səfəri}}
* Qaralama halında və məlumatları şübhəli gəlir. Əgər məlumatlar doğrulansa [[Bizans–Osmanlı müharibələri]] məqaləsində verilə bilər. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 00:11, 28 fevral 2026 (UTC)

:{{qalsın}} ensiklopedik mövzudur --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Trebuchet MS; color:black&quot;&gt;Chanis&lt;/span&gt;]][[User talk:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090&quot;&gt;Caucasi&lt;/span&gt;]]''' 17:34, 1 mart 2026 (UTC)
::Mövzu ensiklopedik ola bilər. Amma məqalə nə ensiklopedik üslubda yazılıb, nə də məlumat və mənbələr yoxlana bilir deyil. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:40, 2 mart 2026 (UTC)
: {{qalsın}} Hörmətli həmkarımız @[[İstifadəçi:ChanisCaucasi|ChanisCaucasi]]-in dediyi kimi mövzu ensiklopedik və tarixidir. Ona görə də qalmalıdır. Sadəcə olaraq az işıqlandırılmışdır. Çünki bu müharibə Osmanlı dövlətinin yüksəliş mərhələsində baş vermiş və çox da tarixi mənbələrdə qeyd edilməmişdir. Ancaq yenə də ensiklopedik olduğuna görə qalmalıdır. Hörmətlə [[İstifadəçi:Həsən İmanov|حەسەن ايمانوف]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Həsən İmanov|müzakirə]]) 06:24, 18 may 2026 (UTC)
::Məqalənin mövzusu tarixşünaslıqda Bizans-Elxani hərbi-diplomatik münasibətlərinin və erkən Osmanlı dövründə Bitinya regionundakı baş verən geosiyasi vəziyyətinin öyrənilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Mövzunun digər dillərdə az olması onun əhəmiyyətsiz olması demək deyil; 
::*Bizans tarixçisi Yeorgios Paximerisin (George Pachymeres) xronikalarında bu hadisələr geniş bir formada işıqlandırılmışdır (O, bu dövrün canlı şahididir. O türk irəliləşinin qarşısını almaq üçün Bizans imperatoru II Andronikin monqol xanına gəlin (öz qeyri qanuni qızı İrinanı Qazan xana, o öldükdən sonra isə digər qızı Mariya/Dəspina xatunu Olacaytu xana) göndərmək müqabilində Bitinyadakı türklərə qarşı monqol ordusunun regiona necə dəvət edildiyini addım atdım yazmış şəxsdir) və bu haqda bir neçə elmi işlər mövcuddur. Məqalənin ensiklopedik əhəmiyyəti var. Ona görə də qalmalıdır. Eyni zamanda türk tarixşünaslığında da bu haqda bir neçə elmi iş mövcuddur:
::* Dr. Elif Önen — &quot;İlhanlı Komutanlarının Anadolu'da Hükümdar Olma Çabalarının Osmanlı'nın Kuruluşuna Etkisi (Uluslararası Tarih ve Kültür Araşdırmaları Dergisi, 2021)
::** Əhəmiyyəti: Bu elmi işdə Bizansın I Osmanı dayandırmaq üçün Qazan xan və Olcaytu xana şahzadə qızları ərə vermək təklifləri və İznik şəhərini xilas etmək üçün 40 min nəfərlik monqol ordusunun Bitinyaya göndəriləcəyi vədi geniş bir formada elmi aspektdə təhlil olunur 
::*Prof. Dr. Halil İnalcık — &quot;Osmanlı İmparatorluğu'nun Kuruluş Dönemi &quot; və ya &quot;Kuruluş Dönemi Osmanlı Siyasetinde Bizans-İlhanlı &quot; mövzusundakı işləri 
::** Əhəmiyyəti: Dünyaca məşhur tarixçi olan İnalcık I Osmanın Bitinyada Bizans qarşısında güclənməsinin Elxani sarayında necə əks-səda doğurduğunu və Bizans-Elxani hərbi ittifaqını sənədlərlə sübut edir.
::Beynəlxalq (Qərb) tarixşünaslıqdakı bu mövzuda olan elmi işlər 
::*Rustam Shukurov — &quot;The Byzantine Turks, 1204-1461&quot; (Brill nəşriyyatı, 2016)
::** Əhəmiyyəti: Müəllif &quot;Two Waves of Nomadic Migration in the Pontos&quot; adlı işində və kitabında Paximerisə istinadən Mixail və II Andronikin Monqol hərbi maşınından Bitinya və Frigiyadakı üsyankar türk mühacirətinə (Osmanlı daxil olmaqla) qarşı bir təzyiq aləti kimi istifadə etmək cəhdlərindən yazır 
::* A.C.S. Peacock — &quot;The Nomads and the Ottoman Empire&quot; və ya &quot;The Mongol Empire and Asia Minor&quot; adlı akademik tədqiqatları
::[[İstifadəçi:Həsən İmanov|حەسەن ايمانوف]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Həsən İmanov|müzakirə]]) 07:15, 18 may 2026 (UTC)
:::Bu istinadları məqaləyə yerləşdirə bilərsiniz? [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:54, 3 iyul 2026 (UTC)
::::Salam hörmətli həmkar @[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] qardaş. O mənbələrin hamısı məqalədə verilib. Hörmətlə [[İstifadəçi:Həsən İmanov|حەسەن ايمانوف]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Həsən İmanov|müzakirə]]) 12:20, 3 iyul 2026 (UTC)
:::::{{şərh}} maraqlıdır ki, bu bölgənin adı əksər vikilərdən fərqli olaraq bizim vikidə [[Vifiniya]]dır. Ola bilər bizim elmi ədəbiyyata ruslardan keçib, ona görə. Digər diqqətimi çəkən məqam o oldu ki, azviki olsun, trviki olsun, nə Osman Qazi, nə də Osmanlı məqalələrində bu hadisə qeyd edilməyib. Ona görə yox ki, olmayıb. Bu [https://en.wikipedia.org/wiki/%C3%96ljait%C3%BC#Military_operation_1308 məqalədə] istinadı ilə hadisənin reallığı qeyd edilib. &lt;font color=&quot;green&quot;&gt;'''[[İstifadəçi:Samral|samral]]'''&lt;/font&gt; &lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Samral|''müzakirə'']]&lt;/sup&gt; 04:21, 20 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>0wsm1rss5y45iv9ctvd2iynkwqks05y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Tuncəli döyüşü (1506)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>973317</id>
    <revision>
      <id>9041982</id>
      <parentid>8762137</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:28:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Samral</username>
        <id>29509</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tuncəli döyüşü (1506) */ Cavab</comment>
      <origin>9041982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1442" sha1="plhf74sqj7sjct9z3qe4jsugynpwt42" xml:space="preserve">== [[:Tuncəli döyüşü (1506)]] ==
{{Mənbə axtar|Tuncəli döyüşü (1506)}}
* Hadisənin reallığı ilə bağlı şübhələrim var. Mənbələr etibarlı mənbələr kimi görünür amma əlaqəsizdi. İstifadəçinin adı xüsusən diqqətimi çəkdi. Ümumiyyətlə Tunceli adı 1935-ci ildə verilib (əgər söhbət Tuncelidən gedirsə) — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 18:43, 17 mart 2026 (UTC)

:Uydurma döyüşdür. Ümumiyyətlə bu cür istinadların ədəbiyyat siyahısı olmadan yerləşdurulməsi yolverilməzdir.
:# Aləmara (Şükri), s. 158-159
:# Aləmara (Sahib), s.240-242
:[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 22:39, 18 mart 2026 (UTC)
::Deyəsən İslam Ensiklopediyasından götürürlər --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Trebuchet MS; color:black&quot;&gt;Chanis&lt;/span&gt;]][[User talk:ChanisCaucasi|&lt;span style=&quot;font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090&quot;&gt;Caucasi&lt;/span&gt;]]''' 20:25, 29 mart 2026 (UTC)
:::{{sürətli silinsin}} bu məqalədə yazılanları kim uydurubsa, babat uydurub ))) bu məqaləni yazana yazıçılıq məsləhət görürəm. Maraqlı hekayədi çünki, alternativ tarix kimi ) &lt;font color=&quot;green&quot;&gt;'''[[İstifadəçi:Samral|samral]]'''&lt;/font&gt; &lt;sup&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Samral|''müzakirə'']]&lt;/sup&gt; 04:28, 20 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>plhf74sqj7sjct9z3qe4jsugynpwt42</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Claude</title>
    <ns>0</ns>
    <id>974485</id>
    <revision>
      <id>9041907</id>
      <parentid>8988586</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T20:53:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etibarlı Sabir</username>
        <id>209939</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +1 kateqoriya</comment>
      <origin>9041907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6176" sha1="7gmvpz2aymnsswi5fqt87om5x9vgzeb" xml:space="preserve">'''Claude''' — süni intellekt aləti. Claude ilə söhbət etmək, hər hansı bir məsələ ilə bağlı fikir mübadiləsi aparmaq, vizual material və ya kod kimi müxtəlif materialları analiz etmək, sıfırdan kod yazmaq və s. mümkündür&lt;ref&gt;[https://researchguides.library.syr.edu/c.php?g=1341750&amp;p=10258238 Claude AI.] İstifadə tarixi: 25 mart 2026.&lt;/ref&gt;. Claude transformator arxitektura adlanan maşın öyrənmə texnikasından istifadə edir, keçmiş və etik qaydalara uyğunlaşaraq təkmilləşir və hər bir istifadəçiyə uyğun formada ixtisaslaşa bilir.&lt;ref&gt;[https://www.igmguru.com/blog/what-is-claude-ai What is Claude AI?] İstifadə tarixi: 11 may 2026.&lt;/ref&gt; Ümumiyyətlə, Claude çoxdilli və çoxmodelli formada yaradılıb. 

Claude Klaude Şannonun şərəfinə adlandırılmışdır və bu seçim şirkətin elmi köklərə olan bağlılığını təmsil edir&lt;ref&gt;[https://www.turkcell.com.tr/blog/claude-ai-anthropicin-guvenlik-merkezli-yapay-zeka-modeli Claude AI: Anthropic’in Güvenlik Merkezli Yapay Zeka Modeli.] İstifadə tariix: 7 aprel 2026.&lt;/ref&gt;. 

== Tarixi ==
2021-ci ildə Dario Amodel, Daniela Amodel və başqaları tərəfindən yaradılan Anthropic şirkəti yaradıldı və Claude bu şirkətin məhsulu olaraq ilk dəfə 2023-cü ildə Claude 1 adı ilə istifadəyə verildi. Qısa müddət ərzində sürətli yenilənmələr sayəsində həmin ilin (2023) iyul ayında Claude 2, 2024-cü ilin martında isə Claude 3 və ardınca Claude 3.5 Sonnet istifadəçilərin istifadəsinə verildi. 2025-ci ildə isə daha məhsuldar hesab etmək olar. Belə ki, 2025-ci ildə Claude 4 modelləri yaradıldı. Buraya Claude Opus 4, Claude Sonnet 4 və Claude Sonnet 4.6 modelləri daxildir.

== Versiyalar arasında fərqlər ==
Claude-un ilkin versiyalarında kodlama, riyazi və mühakimə bacarıqları olduqca məhdud idi. Claude 3.5-in təqdimatı bazarda böyük həyəcan yaratdı. Çünki bu yeni versiya ilə birlikdə yeni bir bacarıq - kodlama, kodlamanın nəticələrini həmin anda görmək və birbaşa Claude-un interfeysində aktivləşdirmək funksiyası gətirildi.&lt;ref&gt;[https://www.technopat.net/2025/03/04/claude-ai-nedir-nasil-kullanilir/ Claude AI Nedir, Nasıl Kullanılır?] İstifadə tarixi: 19 may 2026.&lt;/ref&gt; Həmçinin Claude 3.5-də müxtəlif formatlı şəkilləri, diaqram və qrafiqləri analiz etmək mümkündür.

== Əsas funksiyaları ==
Uzun məzmunlu materialların təhlili və strukturlaşdırılmış nəticələr ilə təmin edir.&lt;ref&gt;[https://www.pluralsight.com/resources/blog/ai-and-data/what-is-claude-ai What is Claude AI? Anthropic's LLM vs ChatGPT.] {{Wayback|url=https://www.pluralsight.com/resources/blog/ai-and-data/what-is-claude-ai |date=20260402195313 }} İstifadə tarixi: 25 mart 2026.&lt;/ref&gt; Uzun mətn, kod, diaqram və qrafikləri oxuya, anlaya və analiz edərək onların qısa xülasəsini çıxara, onun əsasında yeni vizual materiallar yarada, səhvləri tapa, yaxud verilmiş materialları daha da təkmilləşdirə bilər&lt;ref&gt;[https://www.eesel.ai/blog/claude-overview A complete Claude overview: Models, pricing, and key limitations.] {{Wayback|url=https://www.eesel.ai/blog/claude-overview |date=20260313175457 }} İstifadə tarixi: 28 mart 2026.&lt;/ref&gt;. Claude ilə sadəcə müxtəlif sənədlər, təqdimatlar, qrafiklər və s. hazırlamaq, onları redaktə etmək deyil, həmçinin yükləmək, link ilə paylaşmaq mümkündür&lt;ref&gt;[https://www.smithstephen.com/p/the-four-claude-features-that-turn The Four Claude Features That Turn AI From Toy to Tool.] İstifadə tarixi: 28 mart 2026.&lt;/ref&gt;.

Claude-dan şəxsi köməkçi kimi istifadə etmək mümkündür. Belə ki, claude vacib məsələləri xatırlada, görüşləri tənzimləyə, hava şəraiti ilə bağlı məlumatlandıra, səyahət üzrə məsləhət verə və gündəlik həyatı asanlaşdıracaq nüansları göstərə bilər&lt;ref&gt;[https://www.turk.net/blog/yapay-zeka-asistani-claude-nedir-nasil-kullanilir/ Yapay Zekâ Asistanı Claude Nedir? Nasıl Kullanılır?] İstifaə tarixi: 7 aprel 2026.&lt;/ref&gt;.

=== Məzmun yaratma ===
Claude sadəcə araşdırma və məlumat toplamaq ilə bitmir. Claude həm də yaradıcı məzmun yarada bilir. Belə ki, claude müxtəlif üslublu məqalə, bloq yazıları, elektron məktublar, o cümlədən şeir, hekayə və esse yaza bilər. Həmçinin cümlədəki yazı və məntiq səhvlərini də düzəldə bilər. 

==== Kodlama və problem həll etmə ====

===== Dil və başqa bacarıqları öyrənmə və öyrətmə =====

== Üstünlükləri ==
Claude üçün ödənişli və ödənişsiz olmaqla iki əsas növü var. Ödənişli forması isə paketə daxil olan xidmətlər və onların keyfiyyətinə görə bir neçə yerə bölünür.

== Təhlükəsizlik ==
Konstitusional süni intellekt BMT-nin İnsan Hüquqları üzrə Ümumdünya Bəyannaməsi də daxil olmaqla 75 aparıcı prinsipdən istifadə edərək Claude-a təlim keçir.&lt;ref&gt;[https://www.mindstudio.ai/blog/claude What is Claude and How to Use It for AI Agents.] {{Wayback|url=https://www.mindstudio.ai/blog/claude |date=20260507022139 }} İstifadə tarixi: 11 may 2026.&lt;/ref&gt; Bu yanaşma aldatma və dələduzluq kimi qəbulolunmaz sui-istifadə hallarının qarşısını almaq məqsədi güdür.

== Yaddaş ==
Claude mürəkkəb tapşırıqlar ilə 30 saatdan çox işləyə bilir.

== Claude tətbiqi ==
Claude-un ən asan istifadə yollarından biri də onun mobil və ya kompüterlər üçün nəzərdə tutulmuş tətbiqindən istifadə etməkdir. Fərdi istifadə üçün bir neçə səviyyə (versiya) olduğu kimi komanda və müəəsisə planları üçün də əlavə səviyyələr mövcuddur.&lt;ref&gt;[https://www.ibm.com/think/topics/claude-ai What is Claude AI?] {{Wayback|url=https://www.ibm.com/think/topics/claude-ai |date=20260103153111 }} İstifadə tarixi: 19 may 2026.&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==

* [[ChatGPT]]
* [[Gemini (çatbot)|Gemini]]

== İstinadlar ==
[[Kateqoriya:Maşın öyrənməsi]]
[[Kateqoriya:Dərin öyrənmə]]
[[Kateqoriya:Böyük dil modelləri]]
[[Kateqoriya:Çatbotlar]]
[[Kateqoriya:Virtual assistentlər]]</text>
      <sha1>7gmvpz2aymnsswi5fqt87om5x9vgzeb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Azər Əhmədov (fizik)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>976683</id>
    <revision>
      <id>9041836</id>
      <parentid>8911578</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:27:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Samral</username>
        <id>29509</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Samral [[Qaralama:Azər Əhmədov (fizik)]] səhifəsinin adını istiqamətləndirmə qoymadan [[Azər Əhmədov (fizik)]] olaraq dəyişdi: https://az.wikipedia.org/wiki/%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i_m%C3%BCzakir%C9%99si:Bayramhuseynli19#c-Javid-20260424211000-Samral-20260424180800</comment>
      <origin>8911578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8785" sha1="ehm10amqrir63y8gd9sdv6bvemgi93n" xml:space="preserve">{{Alim|piktoqram= Fizika |adı=Azər Əhmədov |orijinal adı=Azər İnşalla oğlu Əhmədov|digər adı=|şəkil=|doğum tarixi=29 aprel 1964|doğum yeri=[[Biləsuvar rayonu|Puşkin]], [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSRİ]]|vəfat tarixi=29 dekabr 2023|vəfat yeri=[[Bakı]]|vəfat səbəbi=|dəfn yeri=|vətəndaşlığı=[[SSRİ]]→[[Azərbaycan]]|milliyyəti=[[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]]|həyat yoldaşı=|uşağı=Həmidə, Ərhan|atası=İnşalla|anası=|elm sahəsi=[[Nəzəri Fizika]]|elmi dərəcəsi=Fizika üzrə elmlər doktoru |elmi adı=[[Professor]]|iş yeri=Fizika fakültəsi, Nəzəri Fizika kafedrası, [[Bakı Dövlət Universiteti]]|alma-mater=&lt;!--Qədim təhsil ocaqları--&gt;|təhsili=&lt;!--Müasir təhsil ocaqları--&gt;Fizika Fakültəsi|elmi rəhbəri=|tanınmış yetirmələri=|tanınır=&lt;!--Alimə fəaliyyətinə görə verilən ləqəb--&gt;|mühüm layihələri=|üzvlüyü=|mükafatları=|imzası=|saytı=|vikianbar=}}

'''Azər İnşalla oğlu Əhmədov''' (29 aprel [[1964]], Biləsuvar- 29 dekabr [[2023]], Bakı) — Azərbaycanlı alim, fizika elmlər doktoru&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyası (AAK) |url=https://aak.gov.az/phd?full_name=%C6%8Fhm%C9%99dov+Az%C9%99r+%C4%B0n%C5%9Falla&amp;science=0&amp;code=0&amp;p_name=0 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, Bakı Dövlət Universitetinin Nəzəri fizika kafedrasının professoru.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Aliyev |first=Adil |title=Baku State University |url=http://physics.bsu.edu.az/en/content/ahmadov_azar_inshalla_oglu__629 |access-date=2026-04-05 |website=physics.bsu.edu.az |language=en}}&lt;/ref&gt; 

1964-cü ildə anadan olub. 1982-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin Fizika fakültəsinə daxil olub və 1989-cu ildə həmin fakültəni bitirib. 1992-1995-ci illərdə Fizika fakültəsinin Nəzəri Fizika kafedrasının aspirantı olub. 1996-cı ildə namizədlik, 2016-cı ildə isə doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib. 2007-2022-ci illərdə Nəzəri Fizika kafedrasında dosent, 2022-ci ildən isə professor vəzifəsində çalışıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-12-29 |title=Professor Azər Əhmədov vəfat etdi - FOTO |url=https://iqtisadiyyat.az/post/professor-azer-ehmedov-vefat-etdi---foto-83418 |access-date=2026-04-05 |website=İqtisadiyyat.az |language=az}}&lt;/ref&gt;

== Həyatı və təhsili ==
Azər İnşalla oğlu Əhmədov 29 aprel 1964-cü ildə [[Biləsuvar rayonu|Biləsuvar rayonunda]] anadan olub. 1972–1982-ci illərdə Biləsuvar rayonu 1 saylı Nizami Gəncəvi adına orta məktəbdə təhsil alıb və məktəbi fərqlənmə ilə bitirib. 1982-ci ildə [[Bakı Dövlət Universiteti|Bakı Dövlət Universitetinin Fizika fakültəsinə]] daxil olmuş, 1989-cu ildə həmin fakültəni [[fizik]] və fizika müəllimi ixtisası üzrə fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Perturbativ və [[Holoqrafiya|holografik]] [[Kvant fizikası|kvant]] xromodinamikası, supersimmetriyanın fenomenologiyası, eləcə də müxtəlif potensiallı sahələrdə [[Relyativist mexanika|relyativistik]] və qeyri-relyativistik dalğa tənliklərinin analitik həlli istiqamətində genişmiqyaslı tədqiqatlar aparmışdır. 29 dekabr 2023-cü ildə [[Bakı]] şəhərində vəfat etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=29 Dekabr 2023, 16:36 |title=Azər Əhmədov vəfat etdi |work=Pravda.az xəbər portalı |url=https://pravda.az/news/135862}}&lt;/ref&gt;

== Elmi fəaliyyəti ==
Azər Əhmədov 1992–1995-ci illərdə [http://physics.bsu.edu.az/az Bakı Dövlət Universitetinin Fizika fakültəsinin] &quot;[[Nəzəri fizika]]&quot; kafedrasının [[Aspirantura|aspiranturasında]] təhsil almışdır. O, 1996-cı ildə ''&quot;İnklüziv və eksklüziv hadron fotoyaranmalarının bəzi müasir nəzəriyyələrdə öyrənilməsi&quot;'' mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək &quot;Nəzəri və riyazi fizika&quot; [[İxtisas|ixtisası]] üzrə [[Fizika-riyaziyyat elmləri doktoru|fizika-riyaziyyat elmləri namizədi]] [[Fizika-riyaziyyat elmləri doktoru|elmi dərəcəsini]] qazanmışdır.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Alim elmi araşdırmalarını davam etdirərək 2016-cı ildə &quot;Nəzəri fizika&quot; (ixtisas kodu: 2212.01) sahəsində fizika üzrə [[elmlər doktoru]] elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür. Alim uzun illər Bakı Dövlət Universitetinin nəzdində fəaliyyət göstərən Dissertasiya Şurasının üzvü, həmçinin &quot;[https://www.sciresliterature.org/Physics/ Journal of Physics and Advanced Applications]&quot; jurnalının redaksiya heyətinin üzvü olmuşdur.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Advanced Journal of Physics Research and Applications |url=https://www.sciresliterature.org/Physics/index.php}}&lt;/ref&gt; O, onlarla qrant layihəsinin müəllifi və iştirakçısı olmuşdur.

A. Əhmədovun elmi əsərləri [[Almaniya]], [[Belçika]], [[İtaliya]], [[İsveçrə]], [[Pakistan]] və [[ABŞ]] kimi ölkələrin nüfuzlu elmi məcmuələrində və jurnallarında dərc edilmişdir. O, fəaliyyəti dövründə bu ölkələrdə keçirilən beynəlxalq konfrans və seminarlarda mütəmadi olaraq məruzələrlə çıxış etmiş, elmi ezamiyyətlərdə iştirak etmişdir. 

=== Pedaqoji fəaliyyəti ===
Azər Əhmədov uzun illər ərzində Bakı Dövlət Universitetində zəngin pedaqoji fəaliyyət göstərərək, fizika elminin tədrisində və gənc kadrların yetişdirilməsində xidmətlər göstərmişdir. Əhmədovun rəhbərliyi altında 4 nəfər [[fəlsəfə doktoru]] elmi dərəcəsi almış, onlarla [[magistr]] dissertasiyası müdafiə edilmişdir.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Tədris etdiyi fənlər:
|-
|Güclü qarşılıqlı təsir nəzəriyyəsi
|-
|[[Kvant mexanikası]]
|-
|Kvant xromodinamikası
|-
|Relyativistik kvant mexanikası
|-
|Elementar zərrəciklər fizikası
|}

== Təltifləri ==
Azərbaycanda təhsilin və elmin inkişafındakı xidmətlərinə görə &quot;[[&quot;Bakı Dövlət Universitetinin 100 illiyi (1919–2019)&quot; yubiley medalı|Bakı Dövlət Universitetinin 100 illiyi]] (1919-2019)&quot; [[&quot;Bakı Dövlət Universitetinin 100 illiyi (1919–2019)&quot; yubiley medalı|Azərbaycan Respublikasının yubiley medalı]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bakı Dövlət Universitetinin əməkdaşlarının  “Bakı Dövlət Universitetinin 100 illiyi (1919-2019)  Azərbaycan Respublikasının yubiley medalı” ilə  təltif edilməsi barədə |url=https://edu.gov.az/upload/file/emr/2019/emr-bdu.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycanda təhsilin və elmin inkişafındakı xidmətlərinə görə &quot;Bakı Dövlət Universitetinin 100 illiyi (1919-2019)&quot; Azərbaycan Respublikasının yubiley medalı |url=https://president.az/az/articles/view/34697}}&lt;/ref&gt;

== Elmi nəşrlər ==
1. C. Aydin, O. Uzun and '''A. I. Ahmadov'''. [https://www.worldscientific.com/doi/10.1142/S0217751X22500427 Direct rho meson production in proton- proton and proton-antiproton collisions].  Int. J. Mod. Phys. A. 37, No. 08, 2250042 (2022).

2. Sh. M. Nagiyev, C. Aydin , '''A. I. Ahmadov''', Sh.A.Amirova.

[[doi:10.1140/epjp/s13360-022-02715-6|Exactly solvable model of the linear harmonic oscillator with a position-dependent mass under]]

[[doi:10.1140/epjp/s13360-022-02715-6|external homogeneous gravitational field.]] The Eur. Phys. J. Plus 137, 540 (2022).

3. Sh. M. Nagiyev, '''A. I. Ahmadov''', V. A. Tarverdiyeva, and Sh. A. Amirova.

[https://link.springer.com/article/10.1007/s11182-019-01654-7 Regarding Nonstationary Quadratic Quantum Systems]. Russian Physics Journal, Vol. 61, No. 12, 2173 (2019).

4. '''A. I. Ahmadov''', M. Demirci, M. F. Mustamin , S. M. Aslanova, and M. Sh. Orujova.

[[doi:10.1140/epjp/s13360-021-01163-y|Analytical bound state solutions of the Dirac equation with the Hulthén plus a class]]

[[doi:10.1140/epjp/s13360-021-01163-y|of Yukawa potential including a Coulomb-like tensor interaction.]]

Eur. Phys. J. Plus 136, 208 (2021).

5. '''A. I. Ahmadov''', S. M. Aslanova, M. Sh. Orujova, S. V. Badalov.

[[doi:10.1155/2021/8830063|Analytical bound-state solutions of the Klein-Fock-Gordon equation for the sum of]]

[[doi:10.1155/2021/8830063|Hulthén and Yukawa potential within SUSY quantum mechanics.]]

Advances in High Energy Phys. Vol. 2021, Article ID 8830063 (2021).

6. '''A. I. Ahmadov''', K. H. Abasova, and M. Sh. Orucova. [[doi:10.1155/2021/1861946|Bound State Solution Schrödinger Equation for Extended Cornell Potential at Finite Temperature]]

Adv. High Energy Phys. Volume 2021, Article ID 1861946 (2021).

== İstinadlar ==
&lt;references /&gt;

== Mənbə ==

* {{Cite web |title=Azər İnşalla oğlu Əhmədov — TƏRCÜMEYI HAL |url=http://static.bsu.az/w10/SAYT%20FIZIKA/Konfranslar/Ahmadov-CV-azNEW.pdf |website=bsu.az}}

== Xarici keçidlər ==

{{qkat|
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı fiziklər]]
}}</text>
      <sha1>ehm10amqrir63y8gd9sdv6bvemgi93n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Psixofarmakologiya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>977098</id>
    <revision>
      <id>9041935</id>
      <parentid>8871798</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T00:38:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17005" sha1="gxiyq1qvkyuwktq7h8cgag5dcgw1nqq" xml:space="preserve">[[Image:Psychoactive Drugs.jpg|right|thumb||Müxtəlif psixoaktiv dərmanlar]]
'''Psixofarmakologiya'''  [[dərman]]ların əhval-ruhiyyəyə, hissiyyata, düşüncəyə, davranışa, mühakimə və qiymətləndirməyə, həmçinin yaddaşa göstərdiyi təsirlərin elmi tədqiqidir. O, sinir sistemində hüceyrələrin fəaliyyətində dərmanların yaratdığı dəyişikliklərlə şüur və davranışdakı dəyişikliklər arasındakı əlaqəni vurğulayan neyropsixofarmakologiyadan fərqləndirilir&lt;ref name=&quot;Psychopharm&quot;&gt;{{cite book|title=Psychopharmacology: Drugs, The Brain, and Behavior|url=https://archive.org/details/psychopharmacolo0000meye| vauthors = Meyer JS, Quenzer LF |publisher=Sinauer Associates|year=2005|isbn=0-87893-534-7|edition=First|location=Sunderland, MA|lccn=2004020935|author-link1=John S. Meyer}}&lt;/ref&gt;.

Psixo[[farmakologiya]] sahəsi müxtəlif psixoaktiv xüsusiyyətlərə malik geniş maddələr spektrini öyrənir və əsasən beyinlə kimyəvi qarşılıqlı təsirlərə diqqət yetirir. “Psixofarmakologiya” termini ehtimal ki, 1920-ci ildə David Macht tərəfindən işlədilmişdir&lt;ref&gt;{{Cite book| vauthors = Hart CL |title=Drugs, society &amp; human behavior|publisher=McGraw Hill Education|year=2017|isbn=978-1-260-71105-9|oclc=1201695043}}&lt;/ref&gt;. Psixoaktiv dərmanlar sinir sistemində mövcud olan xüsusi hədəf sahələr və ya reseptorlarla qarşılıqlı təsirə girərək fizioloji və ya psixoloji funksiyalarda geniş dəyişikliklər yaradır. Dərmanlarla onların reseptorları arasındakı spesifik qarşılıqlı təsir “dərman təsiri” (drug action), fizioloji və ya psixoloji funksiyalarda yaranan geniş dəyişikliklər isə “dərman effekti” (drug effect) adlanır.[2] Bu dərmanlar bitki və heyvanlar kimi təbii mənbələrdən və ya laboratoriyada kimyəvi sintez yolu ilə süni mənbələrdən əldə edilə bilər&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Consuming Habits: Global and Historical Perspectives on How Cultures Define Drugs|publisher=Routledge|year=1995|isbn=978-0-203-99316-3| veditors = Goodman J, Sherratt A, Lovejoy PE |editor-link2=Andrew Sherratt |edition=First |location=London |doi=10.4324/9780203993163|lccn=94042752 }}&lt;/ref&gt;.

== Tarixi baxış ==

=== Erkən psixofarmakologiya ===
[[Image:Amanita muscaria 3 vliegenzwammen op rij.jpg|thumb|left|250px|Adi muskimol daşıyan göbələk ''Amanita muskaria'' (milçək mantarı)]]

Bu gün psixofarmakologiya sahəsinə tez-tez daxil edilməyən psixoaktiv maddələr müasir psixi sağlamlıq mühitlərində faydalı hesab olunmayan maddələrdir&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Career Planning for Psychiatrists|url=https://archive.org/details/careerplanningfo0000unse| vauthors = Arana GW, Rames L |publisher=American Psychiatric Press|year=1995|isbn=978-0-88048-197-7| veditors = Mogul KM, Dickstein LJ |series=Issues in Psychiatry|location=Washington, D.C.|pages=[https://archive.org/details/careerplanningfo0000unse/page/24 25]–34|chapter=Chapter Three: Psychopharmacology|lccn=95001384}}&lt;/ref&gt;. Bu maddələr təbii mənşəli olsa da, psixoaktivdir və etnobotaniklər və etnomikoloqların (və təbii psixoaktiv maddələrin yerli istifadəsini öyrənən digər alimlərin) işi nəticəsində müəyyən edilmişdir. Lakin bu maddələr tarix boyu müxtəlif mədəniyyətlər tərəfindən istifadə edilsə və zehniyyətə və beyin funksiyasına güclü təsir göstərsə də, laboratoriyada hazırlanmış birləşmələr qədər ciddi qiymətləndirmədən keçməmişdir. Buna baxmayaraq, bəzi maddələr – məsələn, psilosibin və meskalin – bu gün sahədə istifadə olunan birləşmələrin öyrənilməsi üçün əsas yaratmışdır&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Coryell W | title = Shifts in attitudes among psychiatric residents: serial measures over 10 years | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_1987-07_144_7/page/912 | journal = The American Journal of Psychiatry | volume = 144 | issue = 7 | pages = 913–917 | date = July 1987 | pmid = 3605403 | doi = 10.1176/ajp.144.7.913 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Garfinkel PE, Cameron P, Kingstone E | title = Psychopharmacology education in psychiatry | url = https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-psychiatry_1979-11_24_7/page/644 | journal = Canadian Journal of Psychiatry | volume = 24 | issue = 7 | pages = 644–651 | date = November 1979 | pmid = 519630 | doi = 10.1177/070674377902400708 | s2cid = 208220503 }}&lt;/ref&gt; .

[[Neolit dövrü]]nün başlanması və kənd təsərrüfatının yayılması ilə yeni psixoaktiv maddələr də meydana gəldi. Bunlara opium, kannabis və taxıl və meyvələrin fermentasiyası nəticəsində əldə edilən alkoqol daxildir. Əksər cəmiyyətlər müxtəlif fiziki və psixi xəstəliklərin müalicəsi üçün faydalı olan bitkilərin siyahılarını (herblore) inkişaf etdirdilər. Məsələn, Avropanın bəzi bölgələrində sarıçiçək (St. John’s vort) ənənəvi olaraq depressiyanın müalicəsi üçün istifadə olunurdu (həmçinin ümumi çay kimi də içilirdi), Çin təbabəti isə bitkilərin və preparatların geniş siyahılarını inkişaf etdirmişdir. Beyinə təsir edən bu və digər maddələr bir çox mədəniyyətlərdə hələ də müalicə vasitəsi kimi istifadə olunur&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Fouarge E, Maquet P | title = [Neurological consequences of alcoholism] | journal = Revue Médicale de Liège | volume = 74 | issue = 5–6 | pages = 310–313 | date = May 2019 | pmid = 31206272 }}&lt;/ref&gt;.
=== Müasir psixofarmakologiya ===

Müasir psixofarmakologiyanın başlanğıcı psixi xəstəliklərin müalicəsində psixiatrik dərmanların istifadəsinin başlanması ilə xarakterizə olunur&lt;ref&gt;{{Cite book | vauthors = Wagner H |date=2014-02-25 |title=The Psychobiology of Human Motivation |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315812328 |doi=10.4324/9781315812328|isbn=9781317798200 |s2cid=141555822 }}&lt;/ref&gt; . Bu dövrdə xəstələrdə kəskin davranış problemlərinin idarə olunması üçün opiatlar və barbituratlar istifadə olunurdu. Erkən mərhələlərdə psixofarmakologiya əsasən sedasiya üçün istifadə edilirdi. 1950-ci illərdə mani üçün litiumun, psixozlar üçün xlorpromazinin tətbiqi və daha sonra trisiklik antidepressantların, monoamin oksidaza inhibitorlarının və benzodiazepinlərin inkişafı baş verdi&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors=((Whitaker, R.)), ((Cosgrove, L.)) | date=23 April 2015 | title=Psychiatry Under the Influence: Institutional Corruption, Social Injury, and Prescriptions for Reform | publisher=Palgrave Macmillan US | url=https://play.google.com/store/books/details?id=QYwEogEACAAJ | isbn=9781137506924}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors=((Moncrieff, J.)), ((Cooper, R. E.)), ((Stockmann, T.)), ((Amendola, S.)), ((Hengartner, M. P.)), ((Horowitz, M. A.)) | journal=Molecular Psychiatry | title=The serotonin theory of depression: a systematic umbrella review of the evidence | pages=3243–3256 | publisher=Nature Publishing Group | date=20 July 2022 | volume=28 | issue=8 | issn=1359-4184 | doi=10.1038/s41380-022-01661-0 | pmid=35854107 | s2cid=250646781 | doi-access=free | pmc=10618090 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation | vauthors=((Ghaemi, N.)), ((M., P. H.)) | year=2022 | title=Has the Serotonin Hypothesis Been Debunked? | url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/mood-swings/202210/has-the-serotonin-hypothesis-been-debunked | access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt;.

Bu dövrün əsas xüsusiyyətlərindən biri plasebo-nəzarətli, ikiqat kor tədqiqatların tətbiqi, klinik nəticələrlə əlaqəli olaraq qanda dərman səviyyələrinin təhlili metodlarının inkişafı və klinik sınaqların daha mürəkkəb hala gəlməsi idi&lt;ref name=&quot;Clinical&quot;&gt;{{cite book|title=Manual of Clinical Psychopharmacology|url=https://archive.org/details/manualofclinical00ed7scha_q1k0| vauthors = Schatzberg AF, Cole JO, DeBattista C |publisher=American Psychiatric Publishing|year=2010|isbn=978-1-58562-377-8|edition=Seventh|location=Washington, D.C.|lccn=2010006867}}&lt;/ref&gt;. 1960-cı illərin əvvəllərində Julius Axelrod tərəfindən sinir siqnalları və sinaptik ötürmə haqqında təqdim olunan model psixotrop maddələrin beyin kimyasına təsirinin biokimyəvi tədqiqatlarında kəskin artıma səbəb oldu.

1960-cı illərdən sonra psixiatriya sahəsi farmakoloji müalicələrin göstərişləri və effektivliyinə yönəldi və bu dərmanların istifadəsi və toksikliyinə diqqət artırıldı. 1970–1980-ci illər dərmanların təsir mexanizmlərinin sinaptik aspektlərinin daha yaxşı anlaşılması ilə xarakterizə olundu&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Psychology| vauthors = Schacter DL, Gilbert DT, Wegner DM |publisher=Worth Publishers|year=2010|isbn=978-1-4292-3719-2|location=New York|lccn=2010940234|author-link=Daniel Schacter|author-link2=Daniel Gilbert (psychologist)|author-link3=Daniel Wegner|url-access=registration|url=https://archive.org/details/psychology0000scha}}&lt;/ref&gt;.

== Kimyəvi siqnallaşma ==
=== Neyrotransmitterlər ===

Psixoaktiv dərmanlar öz hissi və davranış təsirlərini əsasən neyrotransmitterlərə təsir etməklə və sinaptik ötürmənin bir və ya bir neçə aspektini dəyişdirməklə göstərir&lt;ref&gt;{{Cite book | vauthors = Pollan M |title=How to Change Your Mind: What the New Science of Psychedelics Teaches Us About Consciousness, Dying, Addiction, Depression, and Transcendence |publisher=Penguin Books |year=2019 |isbn=9780735224155}}&lt;/ref&gt; . Neyrotransmitterlər neyronların bir-biri ilə əlaqə saxladığı kimyəvi maddələr kimi qəbul edilə bilər; psixoaktiv dərmanlar bu əlaqəni dəyişdirərək zehni təsir edir&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Dos Santos RG, Osório FL, Crippa JA, Hallak JE | title = Classical hallucinogens and neuroimaging: A systematic review of human studies: Hallucinogens and neuroimaging | journal = Neuroscience and Biobehavioral Reviews | volume = 71 | pages = 715–728 | date = December 2016 | pmid = 27810345 | doi = 10.1016/j.neubiorev.2016.10.026 | s2cid = 5261758 }}&lt;/ref&gt; . Dərmanlar aşağıdakı yollarla təsir göstərə bilər:
* neyrotransmitter üçün prekursor kimi çıxış etmək;
* neyrotransmitter sintezini inhibə etmək;
* presinaptik vezikullarda saxlanmanı pozmaq;
* neyrotransmitterin buraxılmasını stimullaşdırmaq və ya inhibə etmək;
* postsinaptik reseptorları stimullaşdırmaq və ya bloklamaq;
* autoreseptorları stimullaşdırmaqla buraxılmanı azaltmaq;
* autoreseptorları bloklamaqla buraxılmanı artırmaq;
* neyrotransmitterin parçalanmasını inhibə etmək;
* presinaptik neyron tərəfindən geri tutulmanı bloklamaq&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Liu GL, Cui YF, Lu C, Zhao P | title = Ketamine a dissociative anesthetic: Neurobiology and biomolecular exploration in depression | journal = Chemico-Biological Interactions | volume = 319 | article-number = 109006 | date = March 2020 | pmid = 32084352 | doi = 10.1016/j.cbi.2020.109006 | bibcode = 2020CBI...31909006L | s2cid = 211245150 }}&lt;/ref&gt; .

=== Hormonlar ===
Dərmanların təsir göstərdiyi digər əsas yol hormonlar vasitəsilə hüceyrələrarası əlaqələrin dəyişdirilməsidir. Neyrotransmitterlər yalnız qısa məsafə qət etdiyi halda, hormonlar orqanizmdə uzaq məsafələrə təsir göstərə bilir. Buna görə endokrin sistem psixofarmakologiyada mühüm rol oynayır, çünki:

* dərmanlar [[Hormonlar|hormon]] ifrazını dəyişdirə bilər;
* hormonlar dərmanlara davranış reaksiyalarını dəyişə bilər;
* bəzi hormonlar psixoaktiv xüsusiyyətlərə malikdir;
* bəzi hormonların ifrazı beyində neyrotransmitter sistemləri tərəfindən tənzimlənir&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Dalgarno P | title = Subjective effects of Salvia divinorum | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-psychoactive-drugs_2007-06_39_2/page/142 | journal = Journal of Psychoactive Drugs | volume = 39 | issue = 2 | pages = 143–149 | date = June 2007 | pmid = 17703708 | doi = 10.1080/02791072.2007.10399872 | s2cid = 40477640 }}&lt;/ref&gt; .

== Psixofarmakoloji maddələr ==

=== Alkoqol ===
[[Alkoqolizm|Alkoqol]] depressantdır və təsiri dozadan, istifadə tezliyindən və müddətindən asılıdır&lt;ref name=&quot;Cannabis&quot;&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/scienceofmarijua00iver|title=The Science of Marijuana| vauthors = Iversen LL |publisher=Oxford University Press|year=2000|isbn=978-0-19-513123-9|location=New York|lccn=99032747|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;. Aşağı dozada rahatlıq və narahatlığın azalması müşahidə olunur. Yüksək dozada yaddaş itkisi, koordinasiya pozğunluğu və reaksiyanın ləngiməsi baş verir. Alkoqol qlutamat sistemini inhibə edir. Xroniki istifadə B1 vitamini çatışmazlığına və Korsakoff sindromuna səbəb ola bilər.

=== Antidepressantlar ===
Antidepressantlar əsasən norepinefrin və serotonin sistemlərini tənzimləməklə əhval pozğunluqlarını azaldır. Əsas növlər:

* Monoamin oksidaza inhibitorları 
* Trisiklik antidepressantlar 
* Selektiv serotonin geri tutulma inhibitorları 

=== Antipsixotiklər ===
Bütün effektiv antipsixotiklər dopamin reseptor antagonistləridir&lt;ref name=&quot;Cocaine&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ritz MC, Cone EJ, Kuhar MJ | title = Cocaine inhibition of ligand binding at dopamine, norepinephrine and serotonin transporters: a structure-activity study | journal = Life Sciences | volume = 46 | issue = 9 | pages = 635–645 | year = 1990 | pmid = 2308472 | doi = 10.1016/0024-3205(90)90132-B | url = https://zenodo.org/record/1253964 | author-link3 = Michael J. Kuhar }}&lt;/ref&gt;.

* Birinci nəsil: motor yan təsirlər yarada bilər
* İkinci nəsil: daha az yan təsir və daha yaxşı effektivlik

=== Benzodiazepinlər ===
Anksiyete, yuxusuzluq və qıcolmaların müalicəsində istifadə olunur. Reseptorları vasitəsilə təsir edir və asılılıq riski daşıyır.

=== Halüsinogenlər ===
Persepsiya və düşüncədə dəyişiklik yaradır. Serotonin 5-HT2 reseptorlarına təsir edir. Bəzi hallarda depressiyanın müalicəsində potensial faydaları araşdırılır.

=== Kannabis ===
CB1 və CB2 reseptorları vasitəsilə təsir edir. Eyforiya, iştahanın artması və zaman hissinin dəyişməsi ilə xarakterizə olunur.

=== Opioidlər ===
Ağrıkəsici təsir göstərir, lakin asılılıq və çəkilmə sindromu yaradır. Dopamin sisteminə təsir edir.
=== Stimulantlar ===
Kokain və amfetaminlər kimi maddələr dopamin və norepinefrin geri tutulmasını bloklayır və güclü stimullaşdırıcı təsir göstərir.

== Psixofarmakoloji tədqiqat ==

Psixofarmakologiyada tədqiqatçılar qan-beyin baryerini keçən və davranışa təsir edən maddələri öyrənirlər. Tədqiqatlar adətən heyvanlar üzərində başlayır və insanlarda klinik sınaqlarla davam edir. Uğurlu nəticələrdən sonra dərmanlar tənzimləyici qurumlar tərəfindən təsdiqlənir. Dərmanlar adətən spesifik simptomlar üçün təyin olunsa da, bir xəstəliyə tam spesifik deyildir&lt;ref&gt;{{Cite magazine| vauthors = Giannini AJ |date=June 2004|title=The Case for Cosmetic Psychiatry: Treatment Without Diagnosis|url=https://www.psychiatrictimes.com/dependent-personality-disorder/case-cosmetic-psychiatry-treatment-without-diagnosis|magazine=[[Psychiatric Times]]|volume=21|issue=7|pages=1–2|archive-url=https://web.archive.org/web/20190117051806/https://www.psychiatrictimes.com/dependent-personality-disorder/case-cosmetic-psychiatry-treatment-without-diagnosis|archive-date=January 17, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; There is also a potential for the misuse of prescription psychoactive drugs by elderly persons, who may have multiple drug prescriptions.&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Blow FC, Oslin DW, Barry KL|date=Spring 2002|title=Misuse of abuse of alcohol, illicit drugs, and psychoactive medication among older people|url=https://www.questia.com/library/journal/1P3-128577291/misuse-and-abuse-of-alcohol-illicit-drugs-and-psychoactive|journal=Generations|volume=26|issue=1|pages=50–54|issn=0738-7806|url-status=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Hilmer SN, McLachlan AJ, Le Couteur DG | title = Clinical pharmacology in the geriatric patient | journal = Fundamental &amp; Clinical Pharmacology | volume = 21 | issue = 3 | pages = 217–230 | date = June 2007 | pmid = 17521291 | doi = 10.1111/j.1472-8206.2007.00473.x | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;.

Bəzi hallarda “kosmetik psixiatriya” tətbiq olunur – yəni psixi xəstəliyi olmayan şəxslərə performansı artırmaq üçün dərman verilir. Məsələn:

* bupropion – enerji artırmaq üçün
* propranolol – narahatlığı azaltmaq üçün
* fluoksetin – ümumi yaxşılıq hissi üçün

Bu istifadə formaları mövcud olsa da, rəsmi qaydalar mövcud deyil.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Psixofarmakologiya]]</text>
      <sha1>gxiyq1qvkyuwktq7h8cgag5dcgw1nqq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Müxbir üzv</title>
    <ns>0</ns>
    <id>978489</id>
    <revision>
      <id>9042031</id>
      <parentid>9011282</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T05:11:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Leon9219</username>
        <id>333207</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +1 kateqoriya</comment>
      <origin>9042031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4260" sha1="g6utncpt386ez22btdhbqzrowdrydam" xml:space="preserve">'''Müxbir üzv''' ({{dil-en|corresponding member}})&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://azleks.az/dictionary/corresponding-member |title=corresponding member |website=azleks.az |language=az |access-date=2026-04-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/corresponding |title=corresponding |website=Collins Dictionary |language=en |access-date=2026-04-01 |archive-date=2026-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260502115757/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/corresponding |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[elmi dərəcə]]si və mühüm elmi nailiyyətləri olan alimlərə ömürlük verilən yüksək fəxri elmi addır.

[[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]] Nizamnaməsinə sasən, elmin inkişafında görkəmli xidmətləri olan, onu dəyərli tədqiqatları ilə zənginləşdirən Azərbaycan Respublikası vətəndaşları sırasından seçilirlər.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://azertag.az/xeber/azerbaycan_milli_elmler_akademiyasinin_heqiqi_ve_muxbir_uzvluyune_elave_vakant_yerlere_sechkiler_haqqinda_elan-1024697 |title=Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının həqiqi və müxbir üzvlüyünə əlavə vakant yerlərə seçkilər haqqında elan |website=azertag.az |publisher=AZƏRTAC |language=az |access-date=2026-04-01 |archive-date=2017-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170108155502/http://azertag.az/xeber/Azerbaycan_Milli_Elmler_Akademiyasinin_heqiqi_ve_muxbir_uzvluyune_elave_vakant_yerlere_sechkiler_haqqinda_ELAN-1024697 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Onlar dövlət tərəfindən müəyyən olunmuş aylıq elmi rütbə maaşı (fəxri ad üçün əlavə ödəniş) alırlar.

Müxbir üzvlər Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlığından çıxdıqda, Rəyasət Heyətinin qərarı ilə Akademiyanın xarici üzvü hesab edilirlər.

== Seçilmə qaydası == 
Akademiyanın [[həqiqi üzv|həqiqi]] və müxbir üzvlərinin sayını Akademiyanın Ümumi Yığıncağının qərarına əsasən [[Azərbaycan Respublikasının Prezidenti]] müəyyən edir. Müxbir üzvlər birbaşa təyin olunmurlar, onlar '''seçki yolu ilə''' müəyyənləşirlər. Seçkilər '''gizli səsvermə''' yolu ilə, üçdə iki səs çoxluğu ilə yolu ilə keçirilir. Mövcud [[akademik]]lər və müxbir üzvlər bu səsvermədə iştirak edirlər.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://science.gov.az/az/news/open/718 |title=AMEA-nın həqiqi və müxbir üzvlüyünə seçkilər keçirilir |website=science.gov.az |publisher=Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası |date=07.04.2014 |language=az |access-date=2026-04-01 |archive-date=2021-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614161813/http://science.gov.az/az/news/open/718 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Hüquq və vəzifələri ==
* Şəxsi tədqiqatları və elmi tədqiqatlara rəhbərlik yolu ilə elmi yeni nailiyyətlərlə zənginləşdirmək.
* [[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]]nın üzvləri AMEA-ya həvalə olunmuş vəzifələrin yerinə yetirilməsində fəal çalışmalı, onun Nizamnaməsinə ciddi əməl etməlidirlər.
* [[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]]nın üzvləri elmi nailiyyətlərin tətbiqinə və onlardan elmi-mədəni quruculuqda istifadə olunmasına fəal kömək göstərməli, elmi kadrların hazırlanması sahəsində iş aparmalı.
* AMEA Rəyasət Heyətinin və müvafiq bölmənin elmi-təşkilati tapşırıqlarını yerinə yetirməli, [[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]]nın və müvafiq bölmənin ümumi yığıncaqlarında iştirak etməlidirlər.

== Həmçinin bax ==
* [[AMEA-nın müxbir üzvlərinin siyahısı]]

== Mənbə ==
=== İstinadlar ===
{{İstinad siyahısı}}

=== Xarici keçidlər ===
* {{cite news|title=AMEA-nın müxbir üzvləri|publisher=AMEA-nın rəsmi veb-portalı|website=[[science.gov.az]]|date=|url=https://science.gov.az/az/forms/chlenyikorrespondentyi|access-date=2022-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230419001011/https://science.gov.az/az/forms/chlenyikorrespondentyi|archive-date=2023-04-19|url-status=live}}

[[Kateqoriya:Elmi dərəcələr]]
[[Kateqoriya:Rütbələr]]
[[Kateqoriya:AMEA-nın müxbir üzvləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan alimləri]]
[[Kateqoriya:Akademik terminologiya]]</text>
      <sha1>g6utncpt386ez22btdhbqzrowdrydam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fəxri üzv</title>
    <ns>0</ns>
    <id>978516</id>
    <revision>
      <id>9042032</id>
      <parentid>8901437</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T05:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Leon9219</username>
        <id>333207</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +1 kateqoriya</comment>
      <origin>9042032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="994" sha1="27vrh6lx46tokxea48m2edblbdkd7z8" xml:space="preserve">'''Fəxri üzv''' — hər hansı bir təşkilatın, [[akademiya]]nın, [[cəmiyyət]]in və ya [[klub]]un fəaliyyətində birbaşa (inzibati və ya gündəlik) iştirak etməsə də, həmin sahədə göstərdiyi xüsusi xidmətlərə görə verilən yüksək statusdur.

Akademiyanın fəxri üzvləri dünya miqyasında dövlət, ictimai, elm və mədəniyyət xadimləri kimi tanınmış [[Azərbaycan Respublikası]] vətəndaşları, əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslər sırasından seçilirlər. Onlar Akademiyanın ümumi yığıncağında açıq səsvermə yolu ilə seçilirlər.

== Xarici keçidlər ==
{{cite web |url=https://science.gov.az/az/forms/pochetnyie-chlenyi |title=Fəxri üzvlər |website=science.gov.az |publisher=Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası |language=az |access-date=2026-04-01}}

[[Kateqoriya:Elmi dərəcələr]]
[[Kateqoriya:Rütbələr]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan alimləri]]
[[Kateqoriya:Fəxri üzvlər]]
[[Kateqoriya:Fəxri adlar]]</text>
      <sha1>27vrh6lx46tokxea48m2edblbdkd7z8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pınar İlkkaracan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>978734</id>
    <revision>
      <id>9041952</id>
      <parentid>8811768</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T02:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3457" sha1="irga7abvrco8ssggs0sld6h1s9vmyr8" xml:space="preserve">{{Şəxs
|adı              = 
|orijinal adı     = {{lang-tr|Pınar İlkkaracan}}
|şəkil            = 
|şəklin ölçüsü    = 
|şəklin izahı     = 
|digər adı        = 
|ləqəbi           = 
|doğum tarixi     = 
|doğum yeri       = 
|vəfat tarixi     = 
|vəfat yeri       = 
|vəfat səbəbi     = 
|dəfn yeri        = 
|dəfn tarixi      = 
|vətəndaşlığı     = {{Flaqifikasiya|Türkiyə}}
|milliyyəti       = [[Türk xalqları|türk]]
|dini             = [[islam]]
|ixtisası         = 
|təhsili          = 
|fəaliyyəti       = 
|fəaliyyət illəri = 
|elmi dərəcəsi    = 
|elmi adı         = 
|partiyası        = 
|tanınır          = insan haqları fəalı
|mükafatları      = 
|imzası           = 
|imzanın ölçüsü   = 
|imzanın izahı    = 
|saytı            = 
|vikianbar        = 
}}
'''Pınar İlkkaracan''' ({{lang-tr|Pınar İlkkaracan}}) — [[Türkiyə]]li həm [[psixoterapiya]], həm də [[politologiya]] üzrə təhsil almış tədqiqatçı və insan haqları fəalı.
== Həyatı ==
Pınar İlkkaracan iki qeyri-hökumət təşkilatının (QHT) həmtəsisçisidir:
* Qadının İnsan Hüquqları – Yeni Yollar (WWHR – NEW WAYS): Türkiyədə gender bərabərliyinə nail olmaq üçün müxtəlif uğurlu hüquqi islahatlara rəhbərlik edən qadın QHT-si.&lt;ref name=&quot;Gruber&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gruberprizes.org/GruberPrizes/WomensRights_LaureateOverview.php?awardid=33 |title=Peter &amp; Patricia Gruber Foundation, St. Thomas US Virgin Islands - Grants and International Awards |format= |accessdate=2009-02-08}}&lt;/ref&gt; 
* Cinsi və Cismani Hüquqlar Koalisiyası (CSBR):&lt;ref&gt;{{cite news |title=Pushing for gender equality |url=http://thestar.com.my/lifestyle/story.asp?file=/2006/3/27/lifefocus/13722900&amp;sec=lifefocus |work=[[:en:The Star (Malaysia)]] |date=27 March 2006 |accessdate=2009-02-08 }}&lt;/ref&gt; 14 müsəlman ölkəsindən olan aparıcı təşkilat və akademiklərin şəbəkəsi.&lt;ref name=hurriyet&gt;{{cite news |title=Sexuality's new frontier lashes back |url=http://www.hurriyet.com.tr/english/lifestyle/10557115.asp?gid=244 |work=[[:en:Hürriyet]] |date=13 December 2008 |accessdate=2009-02-08 }}&lt;/ref&gt;

Pınar İlkkaracan&quot;Müsəlman Cəmiyyətlərində Qadınlar və Cinsəllik&quot; ([[Ərəb dili|ərəb]] və [[türk dili|türk]] dillərinə tərcümə edilib)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Women and Sexuality in Muslim Societies |url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-23521575_ITM |work=[[:en:The Middle East Journal]] |date=22 March 2003 |accessdate=2009-02-08 }}&lt;/ref&gt; və &quot;Yaxın Şərqdə Cinsəlliyin Dekonstruksiyası&quot; (2008) kitablarının redaktoru, həmçinin bir çox məqalələrin müəllifidir.

O, qlobal səviyyədə qadın hüquqları sahəsindəki liderliyinə görə 2007-ci ildə Piter və Patrisiya Qruber Fondunun nüfuzlu &quot;Qruber Qadın Hüquqları Mükafatı&quot; ilə təltif edilib.&lt;ref name=&quot;Gruber&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Female Rights Workers Gain Thanks in Award Season |url=http://www.womensenews.org/article.cfm?aid=3394 |work=[[:en:Women's eNews]] |date=22 November 2007 |accessdate=2009-02-08 |url-status= }}&lt;/ref&gt;
== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
== Xarici keçidlər ==
* Renate Kreile: ''Pinar Ilkkaracan. An Essay,'' in ''Länderbericht Türkei,'' by [[:en:Bundeszentrale für politische Bildung]], BpB, Bonn 2012 {{ISBN|9783838902821}} pp. 323 - 327 (in German)

{{Xarici keçidlər}}
[[Kateqoriya:Türkiyə aktivistləri]]</text>
      <sha1>irga7abvrco8ssggs0sld6h1s9vmyr8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>PinchukArtCentre</title>
    <ns>0</ns>
    <id>979424</id>
    <revision>
      <id>9041858</id>
      <parentid>8832849</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:53:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 2 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23220" sha1="4f3i6q7diuu4xv47nkpf34asfybnt5g" xml:space="preserve">{{muzey}}

'''PinchukArtCentre''' — [[Ukrayna]]nın [[Kiyev]] şəhərində yerləşən müasir incəsənət mərkəzi.

== Tarixi ==
Müəssisə 16 sentyabr 2006-cı ildə [[Viktor Pinçuk Fondu]]nun fəaliyyəti çərçivəsində təsis edilmişdir. &quot;PinchukArtCentre&quot; XXI əsrin beynəlxalq müasir incəsənət mərkəzi, həmçinin rəssamlar, sənət və cəmiyyət üçün açıq platforma hesab olunur.

Mərkəz [[Kiyev]]in Bessarabiya məhəlləsində yerləşən və XXI əsrin əvvəllərində bərpa edilmiş qədim memarlıq ansamblında fəaliyyət göstərir. İncəsənət mərkəzinin daxili məkanının memarlıq layihəsi və dizaynı [[Fransa]] memarı Filipp Kiambaretta tərəfindən işlənib hazırlanmışdır. Altı mərtəbədən ibarət olan mərkəz dörd mərtəbəyə yayılan sərgi zallarını, altıncı mərtəbədəki video-lounge zalı və kafeni, eləcə də inzibati hissəni özündə birləşdirir. Müəssisənin ümumi sahəsi 3000 kvadratmetrdən çoxdur. Açıldığı gündən etibarən art-mərkəz [[Ukrayna]] gənclərinin, Kiyev sakinlərinin və paytaxtın çoxsaylı turistlərinin ən çox ziyarət etdiyi məkanlardan birinə çevrilmişdir. Sərgilərin əlverişli iş qrafiki (saat 12:00-dan 21:00-dək) və girişin sərbəst olması müasir rəssamların ən yaxşı əsərləri ilə tanış olmaq üçün geniş imkanlar yaradır. &quot;PinchukArtCentre&quot;in fəaliyyəti nəticəsində Kiyev müasir incəsənət xəritəsində mühüm məkanlardan biri kimi tanınmışdır.

Mərkəzdə irimiqyaslı layihələrlə yanaşı, yalnız Ukrayna rəssamlarının yeni əsərlərinin nümayişi üçün nəzərdə tutulmuş PAC-UA bədii məkanı çərçivəsində qısamüddətli sərgilər də təşkil olunur. PAC-UA layihəsi çərçivəsində bütün sərgilər mərkəzin beşinci mərtəbəsindəki xüsusi sahədə keçirilir.

2008–2009-cu illərdə mərkəzdə gənc rəssamların sərgilərinin keçirilməsi üçün xüsusi məkan yaradılmışdır. Həmin dövr ərzində Kristina Solomuxanın (Fransa–Ukrayna) &quot;Pastime Paradise&quot;, IRWIN qrupunun ([[Sloveniya]]) &quot;[[Şərqi Avropa]]nın incəsənət xəritəsi&quot;, R. E. P qrupunun (Ukrayna) &quot;Hədiyyə kimi incəsənət&quot;, SOSka qrupunun (Ukrayna) &quot;Xəyalpərəstlər&quot; layihələri və Keyt Suqiuranın ([[Yaponiya]]) fərdi sərgisi nümayiş etdirilmişdir.

&quot;PinchukArtCentre&quot; 2007-ci və 2009-cu illərdə 52-ci və 53-cü [[Venesiya Biennalesi|Venesiya Biennalelərind]]ə müvafiq olaraq &quot;Daxili dəniz haqqında poema&quot; və &quot;Xəyalpərəstlərin çölləri&quot; layihələri ilə Ukrayna pavilyonunun rəsmi təşkilatçısı qismində çıxış etmişdir. 2011-ci ildə mərkəz 54-cü Venesiya Biennalesinin rəsmi paralel proqramının iştirakçısı olan &quot;Future Generation Art Prize @ Venice&quot; layihəsini təqdim etmişdir.

2011-ci ilin fevral ayında art-mərkəz müasir incəsənət sahəsində fəaliyyət göstərən görkəmli beynəlxalq və ukraynalı rəssamların seçilmiş əsərlərindən ibarət daimi sərgi olan &quot;Kolleksiya platforması: Sirkulyasiya&quot; layihəsini təqdim etmişdir. Kolleksiya platformasındakı eksponatların ildə iki dəfə yenilənməsi nəzərdə tutulmuşdur.

=== Rusiyanın Ukraynaya genişmiqyaslı müdaxiləsindən sonrakı dövr ===
24 fevral 2022-ci ildə [[Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsi|Rusiyanın Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı hərbi müdaxiləsi]] başladıqdan sonra Kiyevdəki PinchukArtCentre fəaliyyətini dayandıraraq ziyarətçilər üçün müvəqqəti bağlanmışdır.&lt;ref name=&quot;PACInfo&quot;&gt;{{cite web |title=Information about the PinchukArtCentre |url=https://pinchukartcentre.org/en/about-pinchukartcentre |website=PinchukArtCentre |publisher=Victor Pinchuk Foundation |access-date=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ArtNewspaperReopens&quot;&gt;{{cite web |last=Brown |first=Kate |title=PinchukArtCentre reopens in Kyiv with exhibition of photographs documenting cost of war |url=https://www.theartnewspaper.com/2022/07/21/pinchukartcentre-reopens-in-kyiv-with-exhibition-of-photographs-documenting-cost-of-war |website=The Art Newspaper |date=2022-07-21 |lang=en |access-date=2026-04-17 |url-status= }}&lt;/ref&gt; Bir neçə aydan sonra mərkəz [[Antverpen]] Müasir İncəsənət Muzeyi (M HKA) və Flandriya hökuməti ilə əməkdaşlıq çərçivəsində hazırlanan &quot;When Faith Moves Mountains&quot; (&quot;İnam dağları yerindən oynadanda&quot;) adlı genişmiqyaslı qrup sərgisini açaraq fəaliyyətini bərpa etmişdir. 45-dən çox ukraynalı və əcnəbi rəssamı birləşdirən bu sərgi incəsənətin müharibəyə reaksiyasına və Ukraynanın Avropa mədəni məkanındakı yerinə həsr olunmuşdur.&lt;ref name=&quot;PACWhenFaith&quot;&gt;{{cite web |title=When Faith Moves Mountains |url=https://pinchukartcentre.org/en/exhibitions/when-faith-moves-mountains-en |website=PinchukArtCentre |publisher=Victor Pinchuk Foundation |lang=en |access-date=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ArtAfricaWhenFaith&quot;&gt;{{cite web |title=PinchukArtCentre Reopens with a Major Group Exhibition \&quot;When Faith Moves Mountains\&quot; |url=https://artafricamagazine.org/pinchukartcentre-reopens-with-a-major-group-exhibition-when-faith-moves-mountains-ukraine/ |website=Art Africa |date=2022-07-14 |lang=en |access-date=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;

Bununla paralel olaraq, [[Viktor Pinçuk Fondu]] və &quot;PinchukArtCentre&quot; mərkəzi &quot;Russian War Crimes&quot; ({{lit|Rusiyanın müharibə cinayətləri}}) adlı sənədli layihəyə start vermişdir. Müdaxilə başladıqdan sonra Ukraynanın müxtəlif bölgələrində törədilmiş müharibə cinayətlərini əks etdirən fotoşəkillər və şəhadətlərdən ibarət olan bu sərgi Ukrayna Prezident Ofisi, [[Ukrayna Xarici İşlər Nazirliyi]], &quot;[[Ukrainska Pravda]]&quot; nəşri və [[Ukrayna Peşəkar Fotoqraflar Assosiasiyası]] ilə tərəfdaşlıq şəraitində həyata keçirilmişdir. Beynəlxalq birliyin diqqətini mülki əhaliyə qarşı törədilən cinayətlərin miqyasına cəlb etmək və onların araşdırılmasının zəruriliyini vurğulamaq məqsədilə layihə Kiyev ilə yanaşı [[Davos]], [[Berlin]] və [[Bratislava]] kimi şəhərlərdə də nümayiş etdirilmişdir.&lt;ref name=&quot;PACWarCrimes&quot;&gt;{{cite web |title=Russian War Crimes |url=https://pinchukartcentre.org/en/exhibitions/russian-war-crimes-en |website=PinchukArtCentre |publisher=Victor Pinchuk Foundation |lang=en |access-date=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PACWarCrimesBerlin&quot;&gt;{{cite web |title=Russian War Crimes Exhibition in Berlin |url=https://pinchukartcentre.org/en/exhibitions/russian-war-crimes-exhibition-berlin |website=PinchukArtCentre |publisher=Victor Pinchuk Foundation |lang=en |access-date=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VPFWarCrimes&quot;&gt;{{cite web |title=Victor Pinchuk Foundation opened the Russian War Crimes exhibition under the patronage of the President of Ukraine |url=https://yes-ukraine.org/en/news/fond-viktora-pinchuka-vidkriv-onovlenu-vistavku-russian-war-crimes-rosiyski-voyenni-zlochini-pid-patronatom-prezidenta-ukraini |website=Yalta European Strategy / Victor Pinchuk Foundation |date=2023-02-23 |lang=en |access-date=2026-04-17 |url-status= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;YouTubeBratislava&quot;&gt;{{cite web |title=Stream of the Russian War Crimes Exhibition Opening in Bratislava |url=https://www.youtube.com/watch?v=9TJTS07Gqk0 |website=YouTube |date=2023-08-24 |lang=en |access-date=2026-04-17}}&lt;/ref&gt; Hazırkı dövrdə &quot;PinchukArtCentre&quot; özünü müharibə təcrübəsini dərk edən ukraynalı rəssamlar üçün bir meydança kimi təqdim edir, eyni zamanda beynəlxalq layihələri və səyyar sərgiləri davam etdirərək Ukraynanın mədəni diplomatiyasında mühüm rol oynayır.&lt;ref name=&quot;ImagineUkraine&quot;&gt;{{cite web |title=When Faith Moves Mountains – Kyiv |url=https://imagineukraine.ensembles.org/events/when-faith-moves-mountains?panel=374 |website=Imagine Ukraine |publisher=BOZAR / M HKA / Centre Pompidou |lang=en |access-date=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GeldhofInterview&quot;&gt;{{cite web |title=Björn Geldhof, Artistic Director, PinchukArtCentre, Kyiv, Ukraine |url=https://theartbusiness.podbean.com/e/bj%D3%A7rn-geldhof-artistic-director-pinchukartcentre-kievukraine/ |website=The Art Business |date=2022-07-22 |lang=en |access-date=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;

== PinchukArtCentre mükafatı ==
&quot;PinchukArtCentre&quot; mükafatı 35 yaşınadək gənc rəssamlar üçün nəzərdə tutulmuş ilk ümummilli mükafat kimi təqdim olunur. Sözügedən mükafat iki ildən bir təsis edilir. Müsabiqə proseduru iyirmi finalçı namizədin iştirakı ilə keçirilən sərgini əhatə edir; beynəlxalq münsiflər heyətinin üzvləri həmin namizədlər arasından əsas və iki xüsusi mükafatın sahiblərini müəyyənləşdirir. Təşkilatçılar hər müraciət dövründə iddiaçılardan minlərlə ərizə qəbul edir.

&quot;PinchukArtCentre&quot; əsas mükafatının pul mükafatı 100 000 [[qrivna]] təşkil edir. Qalib maliyyə vəsaiti ilə yanaşı, dünyaca məşhur rəssamlardan birinin emalatxanasında biraylıq təcrübə keçmək imkanı əldə edir və avtomatik olaraq &quot;Future Generation&quot; beynəlxalq art-mükafatına namizədlər siyahısına daxil edilir. Xüsusi mükafatların hər biri üçün pul mükafatı 25 000 qrivna məbləğində müəyyən edilmişdir. Qaliblərin tanınmış rəssamların emalatxanalarında keçəcəyi biraylıq təcrübə xərcləri də mərkəz tərəfindən ödənilir.

2013-cü ildə münsiflər heyəti yüksəksəviyyəli əsərlərin çoxluğunu əsas gətirərək üçüncü xüsusi mükafatı da təsis etmişdir. Bu mükafata &quot;Turniket&quot; adlı əsərinə görə Daniil Qalkin layiq görülmüşdür. Üçüncü xüsusi mükafatın pul qarşılığı olmamış, Daniil Qalkinə yalnız tanınmış rəssamlardan birinin emalatxanasında təcrübə keçmək təklif edilmişdir.

2013-cü ildə mükafatın münsiflər heyətinin tərkibi aşağıdakı şəxslərdən ibarət olmuşdur:

* Ellen Blumenştayn — &quot;Kunst-Werke&quot; Müasir İncəsənət İnstitutunun baş kuratoru ([[Almaniya]]);
* Ketrin Vud — &quot;Tate Modern&quot; qalereyasının Müasir İncəsənət və Performans şöbəsinin kuratoru ([[Birləşmiş Krallıq]]);
* Dmitri Ozerkov — Dövlət Ermitaj Muzeyinin Müasir İncəsənət sektorunun müdiri ([[Rusiya]]);
* Tyerri Raspay — Lion Müasir İncəsənət Muzeyinin direktoru və Lion Biennalesinin kuratoru ([[Fransa]]);
* Lean Sakramone &quot;Cartier&quot; Fondunun kuratoru (Fransa);
* İlya Çiçkan — rəssam (Ukrayna);
* Ekhard Şnayder — &quot;PinchukArtCentre&quot;in baş direktoru (Ukrayna).

&quot;PinchukArtCentre&quot; mükafatının laureatlarından əsas mükafat:
* 2009-cu il — Artem Volokitin;
* 2011-ci il — Nikita Kadan;
* 2013-cü il — Janna Kadırova.

Xüsusi mükafatlar:
* 2009-cu il — Maşa Şubina və Aleksey Salmanov;
* 2011-ci il — Janna Kadırova və Sergey Radkeviç;
* 2013-cü il — &quot;Açıq qrup&quot;, Lada Nakoneçnaya və Daniil Qalkin.

İctimaiyyət mükafatı:
* 2011-ci il — Nikita Şalennı;
* 2013-cü il — Anatoli Belov.

== Future Generation Art mükafatı ==
&quot;Future Generation Art&quot; mükafatı 35 yaşınadək rəssamlar üçün nəzərdə tutulmuş beynəlxalq müsabiqədir. Bu mükafat &quot;PinchukArtCentre&quot;in milli incəsənət mükafatı ilə növbəli şəkildə təsis edilir, yəni iki ildən bir keçirilir. &quot;Future Generation Art&quot; mükafatının əsas pul mükafatı 100 000 dollar təşkil edir. Qalib həmçinin, &quot;PinchukArtCentre&quot;də fərdi sərgi keçirmək hüququ qazanır.

2010-cu ildə seçim komissiyası 125 ölkədən 6000 müraciət, 2012-ci ildə 4000-dən çox müraciət, 2014-cü ildə isə dünyanın 58 ölkəsindən 5000-dən çox rəssamın müraciətini qəbul etmişdir. Komissiya daxil olan müraciətlər arasından 20 finalçı seçir. Əvvəlki ilin &quot;PinchukArtCentre&quot; əsas mükafatının sahibi olan ukraynalı rəssam avtomatik olaraq 21-ci finalçıya çevrilir.

&quot;Future Generation Art Prize&quot; laureatlarından əsas mükafat:

* 2010-cu il — Sintiya Marçelle ([[Braziliya]]);
* 2012-ci il — Linett Yadom-Boakye ([[Birləşmiş Krallıq]]);
* 2014-cü il — Karlos Motta ([[Kolumbiya]]), Nastio Moskito ([[Anqola]]).

Xüsusi mükafatlar:
* 2010-cu il — Mirçe Nikolae ([[Rumıniya]]);
* 2012-ci il — Rayan Tabet, Marva Arsanios, Ahmet Öğüt, Mikol Assael və Jonatas de Andrade;
* 2014-cü il — Aslan Qaysumov (Rusiya), Nikita Kadan (Ukrayna), Janna Kadırova (Ukrayna).

== Kurator platforması ==
2011-ci ilin oktyabr ayında &quot;PinchukArtCentre&quot; mərkəzi &quot;Kurator platforması&quot; adlı təhsil layihəsinə başlamışdır. &quot;Kurator platforması&quot; yeni nəsil ukraynalı kuratorların və incəsənət mütəxəssislərinin yetişdirilməsinə yönəlmiş ikiillik tədris-tətbiqi proqramdır. Bu proqram 30 yaşınadək Ukrayna vətəndaşları üçün açıqdır. Proqram müasir incəsənət muzeyi kontekstində kuratorluq, sərgilərin təşkili, ictimaiyyətlə əlaqələr, nəşriyyat işi, təhsil və texnologiya sahələrində ekspert olmaq üçün kifayət edəcək beynəlxalq səviyyəli peşəkar biliklərin əldə edilməsinə imkan yaradır.

İlk layihənin iştirakçıları seçim komissiyası tərəfindən 130-dan çox iddiaçı arasından seçilmiş beş nəfər olmuşdur: Lizaveta German (23 yaş, Kiyev), Tatyana Koçubinskaya (26 yaş, Kiyev), Aleksandr Mixed (23 yaş, Kiyev), Mariya Lanko (25 yaş, Kiyev) və Yekaterina Radçenko (27 yaş, Odessa). &quot;Kurator platforması&quot;nın dinləyiciləri ikiillik təhsilə 2012-ci ilin yanvar ayında başlamışlar.

2012-ci ilin fevral ayının əvvəlinə olan məlumata görə, &quot;PinchukArtCentre&quot;i 1 475 000-dən çox insan ziyarət etmişdir.

== Sərgilər ==
Fəaliyyət göstərdiyi dövr ərzində &quot;PinchukArtCentre&quot; aşağıdakı irimiqyaslı layihələri təqdim etmişdir:

* &quot;Yeni məkan&quot; — dünyanın aparıcı və Ukraynanın tanınmış rəssamlarının qrup sərgisi;

* &quot;GENERATIONS. UsA&quot; — gənc ukraynalı və amerikalı rəssamların birgə sərgisi;

* &quot;Vik Munis: Ekspertiza&quot; — braziliyalı rəssam Vik Munisin fərdi sərgisi;

* &quot;Şüuraltı gözü&quot; — Elton Conun kolleksiyasından olan 24 müasir fotoqrafın əsərlərindən ibarət fotosərgi;

* &quot;REFLECTION&quot; — müasir dövrün aparıcı sənətkarları olan Demien Hörst, Ceff Kuns, Takasi Murakami, Entoni Qormli, Sergey Bratkov, Oleq Kulik və digərlərinin əsərlərindən ibarət sərgi;

* &quot;Oneness&quot; — yapon rəssamı Mariko Morinin fərdi sərgisi;

* &quot;Pol Makkartni. Rəngkarlıq&quot; — ser Pol Makkartnin kətan üzərindəki əsərlərindən ibarət sərgi;

* &quot;Dnepr çayında Reyn: Culiya Stoşek / Andreas Qurski kolleksiyası&quot; — video-art və fotoşəkillərdən ibarət sərgi;

* Britaniyalı rəssam Sem Teylor-Vudun sərgisi və müasir rus rəssamlarının qrup sərgisi olan &quot;21 RUSİYA&quot;;

* &quot;REKVİEM&quot; — britaniyalı rəssam Demien Hörstun ən böyük retrospektiv sərgisi;

* PinchukArtCentre mükafatına namizəd olan 20 iddiaçının sərgisi və yaşlı nəsil ukraynalı rəssamların əsərlərindən ibarət &quot;Qırmızı meşə&quot; qrup sərgisi;

* İki paralel fərdi sərgi — hindistanlı Subodh Quptanın &quot;İnamın əhəmiyyəti var&quot; və Sergey Bratkovun &quot;Ukrayna&quot; sərgiləri;

* &quot;Seksuallıq və Transsendentlik&quot; adlı beynəlxalq qrup sərgisi;

* Takasi Murakaminin fərdi sərgisi;

* &quot;Future Generation Art Prize&quot; beynəlxalq mükafatının 21 namizədinin sərgisi;

* Cənubi Afrikalı rəssam Kendis Braytstın &quot;SƏN+MƏN&quot; adlı fərdi sərgisi;

* Meksikalı rəssam Damian Orteqanın &quot;İnstrumental bit&quot; adlı fərdi sərgisi;

* &quot;Kolleksiya platforması 1: Sirkulyasiya&quot; layihəsi;

* &quot;Sənin emosional gələcəyin&quot; — Olafur Eliassonun fərdi sərgisi;

* &quot;Future Generation Art Prize 2010&quot; əsas mükafatının sahibi, braziliyalı rəssam Sintiya Marsellenin fərdi sərgisi;

* &quot;PinchukArtCentre 2011&quot; mükafatı namizədlərinin sərgisi;

* PAC-UA məkanı çərçivəsində ukraynalı rəssam Aleksandr Roytburdun &quot;Əgər kranda su yoxdursa&quot; adlı fərdi sərgisi;

* PAC-UA məkanı çərçivəsində İlya Çiçkan və Psyfox-un &quot;Muzeyə arxa keçid&quot; layihəsi;

* HİV/AİDS ilə mübarizəyə həsr olunmuş &quot;Where There is a Will, There is a Chance&quot; adlı qrup sərgisi;

* Yan Fabrın böcək qanadlarından hazırlanmış 40-dan çox monumental mozaikanı əks etdirən &quot;Belçika Konqosuna ehtiram&quot; adlı fərdi sərgisi;
* &quot;Dekonstruksiya&quot; adlı video-əsərlərdən ibarət qrup sərgisi;

* PAC-UA məkanı çərçivəsində rəssam Alevtina Kaxidzenin &quot;Sərt televiziya studiyası&quot; layihəsi;

* Ölkədə 2013–2014-cü illərdə baş vermiş hadisələrə həsr olunmuş ukraynalı rəssamların &quot;Qorxu və Ümid&quot; adlı qrup sərgisi;

* PAC-UA məkanında &quot;Açıq qrup&quot; rəssamlarının &quot;Bioqrafiya&quot; layihəsi;

* PAC-UA məkanında İvan Svetliçnının &quot;Subobraz&quot; layihəsi;

* 1985–2004-cü illər aralığında ukraynalı rəssamların əsərlərini əhatə edən &quot;Borderline&quot; qrup sərgisi.

== Rəhbərlik ==
İncəsənət direktoru Byorn Geldhof, icraçı direktor Dmitri Loqvin, tədqiqat platformasının rəhbəri Kseniya Malıx, ictimai proqramların rəhbəri Olqa Şışlovadır.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://new.pinchukartcentre.org/ru/about |title=О нас - PinchukArtCentre |access-date=2021-07-27 |archive-date=2021-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727100458/https://new.pinchukartcentre.org/ru/about |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Mediatorların işdən çıxarılması ilə bağlı qalmaqal ==
2019-cu ilin oktyabr ayında &quot;PinchukArtCentre&quot;də çalışan mediatorlar həmkarlar ittifaqında birləşmişdilər. Onlar bu addımı əmək qanunvericiliyinin pozulması, xüsusilə xəstəlik vərəqələrinin və ödənişli məzuniyyətlərin olmaması ilə əsaslandırmışdılar.&lt;ref&gt;[https://commons.com.ua/uk/pro-shcho-movchatj-mediatory_pinchukartcentru/ Staff only. Про що мовчать медіатори &quot;ПінчукАртЦентру&quot;] {{Wayback|url=https://commons.com.ua/uk/pro-shcho-movchatj-mediatory_pinchukartcentru/ |date=20191204151012 }} // [[Спільне (журнал)|Спільне]], 28.11.2019&lt;/ref&gt; 25 dekabr 2019-cu ildə həmkarlar ittifaqı üzvləri &quot;PinchukArtCentre&quot; binasının qarşısında aksiya keçirmiş və nəticədə kollektiv müqavilənin bağlanması üzrə danışıqların başlanması haqqında rəsmi məktubu mərkəzin rəhbərliyinə təqdim edə bilmişdilər,&lt;ref&gt;[https://politkrytyka.org/2019/12/25/v-pinchuk-art-centre-mozhe-z-yavytysya-kolektyvnyj-dogovir-pershyj-krok-vzhe-zrobleno/ В Pinchuk Art Centre може з’явитися колективний договір. Перший крок вже зроблено] {{Wayback|url=https://politkrytyka.org/2019/12/25/v-pinchuk-art-centre-mozhe-z-yavytysya-kolektyvnyj-dogovir-pershyj-krok-vzhe-zrobleno/ |date=20200302223858 }} // Політична критика, 25.12.2019&lt;/ref&gt; lakin aksiyadan sonra bütün mediatorların müddətli müqavilələri yenilənməmiş,&lt;ref&gt;[https://bit.ua/2020/02/pac-mediators/ Профспілки, звільнення, новий формат роботи. Чому в PinchukArtCentre більше немає медіаторів?] {{Wayback|url=https://bit.ua/2020/02/pac-mediators/ |date=20200302223901 }} // bit.ua, 13.02.2020&lt;/ref&gt; 9 fevral 2020-ci ildə isə &quot;PinchukArtCentre&quot; rəhbərliyi mediator vəzifəsinin ləğv edildiyini bəyan etmişdir.&lt;ref&gt;[https://hromadske.ua/posts/mediatori-z-pinchukartcentre-zayavili-sho-yih-usih-zvilnili-pislya-stvorennya-profspilki Медіатори з PinchukArtCentre заявили, що їх усіх звільнили після створення профспілки] {{Wayback|url=https://hromadske.ua/posts/mediatori-z-pinchukartcentre-zayavili-sho-yih-usih-zvilnili-pislya-stvorennya-profspilki |date=20200302223859 }} // Громадське, 12.02.2020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hmarochos.kiev.ua/2020/02/13/skandal-u-pinchukartcentre-z-art-tsentru-zvilnyly-usih-mediatoriv-i-gidiv/ Скандал у PinchukArtCentre: з арт-центру звільнили усіх медіаторів і гідів] {{Wayback|url=https://hmarochos.kiev.ua/2020/02/13/skandal-u-pinchukartcentre-z-art-tsentru-zvilnyly-usih-mediatoriv-i-gidiv/ |date=20200302223859 }} // Хмарочос, 13.02.2020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kyivpost.com/lifestyle/pinchuk-art-center-mediators-lose-jobs-after-forming-union.html Pinchuk Art Center mediators lose jobs after forming union] // KyivPost, 23.02.2020&lt;/ref&gt;

Bu qərar kütləvi informasiya vasitələrində geniş rezonans doğurmuş, bundan sonra mərkəz rəhbərliyi mediatorların işdən çıxarılmasının həmkarlar ittifaqının yaradılması ilə bağlı olmadığını bildirmişdir.&lt;ref&gt;[https://nashkiev.ua/novosti/novyy-format-v-pinchukartcentre-prokommentirovali-massovoe-ouvolnenie-sotroudnikov.html &quot;Новый формат&quot;: в PinchukArtCentre прокомментировали массовое увольнение сотрудников] {{Wayback|url=https://nashkiev.ua/novosti/novyy-format-v-pinchukartcentre-prokommentirovali-massovoe-ouvolnenie-sotroudnikov.html |date=20200302223903 }} // Наш Киев, 13.02.2020&lt;/ref&gt; Keçmiş mediatorlarla həmrəylik əlaməti olaraq rəssam Pavel Qrajdanski və rəssam Valentina Petrova &quot;PinchukArtCentre Prize 2020&quot; nominasiyasından imtina etmiş,&lt;ref&gt;[https://supportyourart.com/news/pinchukartcentre-2020- Павло Гражданський та Валентина Петрова відмовились від номінацій на Премію PinchukArtCentre 2020] {{Wayback|url=https://supportyourart.com/news/pinchukartcentre-2020- |date=20200302223900 }} // Your Art, 22.02.2020&lt;/ref&gt; digər rəssamlar da mediatorlara dəstəklərini ifadə etmişdilər.&lt;ref&gt;[https://birdinflight.com/ru/vdohnovenie/critika/20200212-pinchukartcentre-trade-union.html PinchukArtCentre уволил медиаторов — те уверены, что это из-за создания профсоюза] {{Wayback|url=https://birdinflight.com/ru/vdohnovenie/critika/20200212-pinchukartcentre-trade-union.html |date=20200302223901 }} // Bird In Flight, 13.02.2020&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [http://www.pinchukartcentre.org/ Официальный сайт '''PinchukArtCentre'''] {{Wayback|url=http://www.pinchukartcentre.org/ |date=20080708194921 }}
* [http://ukrainianpavilion2007.org/ Сайт Украинского Павильона на 52-й Венецианской Биеннале] {{Wayback|url=http://ukrainianpavilion2007.org/ |date=20170711001530 }}
* [http://ukrainianpavilion2009.org/ Сайт Украинского Павильона на 53-й Венецианской Биеннале] {{Wayback|url=http://ukrainianpavilion2009.org/ |date=20090804073733 }}
* [http://samumray.in.ua/pinchukartcentr Про &quot;Арт-центр Пінчука&quot;] {{Wayback|url=http://samumray.in.ua/pinchukartcentr |date=20160509055214 }}
{{Xarici keçidlər}}
[[Kateqoriya:2006-cı ildə yaradılmış muzeylər]]
[[Kateqoriya:Kiyevin görməli yerləri]]
[[Kateqoriya:Müasir incəsənət muzeyləri]]
[[Kateqoriya:Ukrayna incəsənəti]]</text>
      <sha1>4f3i6q7diuu4xv47nkpf34asfybnt5g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şahzadə Nikolay (Rumıniya)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>980480</id>
    <revision>
      <id>9042069</id>
      <parentid>8849553</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:01:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <comment>/* Qalereya */</comment>
      <origin>9042069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7299" sha1="okrldj1s8ublz9rxdvy5oavep1ojqqc" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}'''Şahzadə''' '''Nikolay''' ({{Dil-ro|Principele Nicolae al României}}; {{DVTY}}) — [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Ferdinand (Rumıniya kralı)|I]] [[I Ferdinand (Rumıniya kralı)|Ferdinand]]&lt;nowiki/&gt;ın oğlu, şahzadə.

== Həyatı ==
[[1903]]-cü ildə Peleş qəsrində dünyaya gəldi. Atası [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Karol (Rumıniya kralı)|I Karol]]&lt;nowiki/&gt;un qardaşı oğlu varisi [[I Ferdinand (Rumıniya kralı)|vəliəhd Ferdinand Hohensollern]], anası isə [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqu]] [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Şahzadə Alfred]]&lt;nowiki/&gt;in qızı [[Edinburqlu Mariya]]&lt;nowiki/&gt;dır. Cütlüyün dördüncü övladı idi və anasının dayısı oğlu olan [[Çar Rusiyası|son rus çarı]] [[II Nikolay]]&lt;nowiki/&gt;ın şərəfinə adlandırılmışdır. Olduqca əyləncəli və sərbəst keçən uşaqlıq illərinin ardından [[Birləşmiş Krallıq|Britaniya]]&lt;nowiki/&gt;da [[İton kolleci]]&lt;nowiki/&gt;nə göndərildi və hərbi karyeraya yönəldi.

[[1914]]-cü ilin sonunda [[I Karol (Rumıniya kralı)|I Karol]] vəfat etdi və varis kimi atası [[I Ferdinand (Rumıniya kralı)|I Ferdinand]] adıyla taxta çıxdı. Davam edən [[Birinci Dünya müharibəsi]] səbəbilə Şahzadə Nikolay dərhal vətənə çağırıldı və təhsilini yarım qoyaraq bütün ailə üzvləriylə birlikdə [[Buxarest]]&lt;nowiki/&gt;dəki Kotroçen sarayında məskunlaşdı. [[Almanlar]]&lt;nowiki/&gt;a qarşı mübarizədə [[Buxarest]] işğal edildi və bu səbəblə, digər monarx ailəsi üzvləriylə birlikdə [[Yassı|Yassı şəhəri]]&lt;nowiki/&gt;nə qaçırıldılar. Müharibənin ardından Britaniyadakı təhsilini davam etdirən Şahzadə Nikolay [[İton kolleci]]&lt;nowiki/&gt;ndəki təhsilini tamamladıqdan sonra [[Krallıq donanması|Britaniya donanması]]&lt;nowiki/&gt;nda hərbi karyeraya başladı.

Taxt varisi olan böyük qardaşı [[II Karol (Rumıniya kralı)|Şahzadə Karol]] sevdiyi xanımlara görə 2 dəfə taxt hüququndan imtina etdi və bunlardan ikincisi qəbul edilərək [[28 dekabr]] [[1925]]-ci ildə yenidən taxt hüququndan imtina etdiyini və bir daha [[Buxarest]]&lt;nowiki/&gt;ə qayıtmayacağını bildirdi. [[4 yanvar]] [[1926]]-cı ildə onun bu qərarı parlament tərəfindən təsdiq edildi və onun [[Yunan və Danimarkalı Helen|Şahzadə Helen]]&lt;nowiki/&gt;dən doğulan oğlu [[I Mixay|Şahzadə Mixay]] taxtın yeni varisi seçildi. Bu dövrdə Şahzadə Nikolayın taxt varisi seçilməsi ilk dəfə müzakirə edildi. Atası [[I Ferdinand (Rumıniya kralı)|I Ferdinand]]&lt;nowiki/&gt;ın [[1927]]-ci ildə ölümündən sonra 6 yaşlı qardaşı oğlu [[I Mixay]] taxta çıxarıldı. Şahzadə Nikolay isə azyaşlı kralın yerinə dövləti idarə edən 3 nəfərlik naiblik komissiyasının üzvü seçildi.

Yeni vəzifəsi səbəbilə [[Krallıq donanması|Britaniya donanması]]&lt;nowiki/&gt;ndakı ünvan və vəzifələrindən imtina edərək [[Rumıniya krallığı|Rumıniya]]&lt;nowiki/&gt;ya qayıdan Şahzadə Nikolay bundan məmnun deyildi. Bu vəzifəsi 3 il davam etdi. Belə ki, [[1930]]-cu ildə vaxtilə taxtdan imtina edən böyük qardaşı [[II Karol (Rumıniya kralı)|Şahzadə Karol]] yaranan siyasi boşluqdan istifadə edərək vətənə qayıtdı və hakimiyyəti ələ aldı. İlk başda münasibətləri yaxşı idi. Hətta qardaşını hava limanında qarşıyaraq Kotroçen sarayına qədər müşayiət etdi. Ancaq çox keçmədən münasibətləri pisləşdi. Səbəb isə Şahzadə Nikolayın sadə mülkədar ailəsinə mənsub, üstəlik yaşca özündən böyük, dul İohanna Doletti adlı xanımla evlənmək istəməsi idi. İlk başda kral qardaşına gizlicə evlənməsini tövsiyə edərək, özünün isə bu nigahı sonradan rəsmiləşdirəcəyinə söz verdi. Ancaq [[7 noyabr]] [[1931]]-ci ildə baş tutan toy mərasiminin ardından qardaşı [[II Karol (Rumıniya kralı)|II Karol]] bu sözündən döndü və qardaşının bütün rəsmi ünvanlarını əlindən alaraq onu ölkədən sürgün etdi.

Sürgündə [[İspaniya]]&lt;nowiki/&gt;ya köçən Şahzadə Nikolay xanımıyla uzun illər burada yaşadı və ardından [[İsveçrə]]&lt;nowiki/&gt;yə köçdülər. Xanımının [[1963]]-cü ildə burada vəfat etməsinin ardından [[13 iyul]] [[1967]]-ci ildə [[Lozanna]]&lt;nowiki/&gt;da əslən [[Braziliyalılar|Braziliyalı]] olan dul Mariya Tereza Lisboa de Mello ([[1913]]-[[1997]]) ilə evləndi. Heç bir evliliyindən övladı olmadı.

40 il davam edən sürgünün ardından [[1978]]-ci ildə [[Madrid]]&lt;nowiki/&gt;də vəfat etdi. Cənazəsi [[Lozanna]]&lt;nowiki/&gt;da ilk xanımının yanına dəfn olundu. [[2024]]-cü ildə xanımıyla birlikdə cənazə qalıqları toplanaraq Arqeş şəhər kafedralına daşındı və yenidən dəfn olundu.

== Qalereya ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fayl:Queen Marie of Romania.jpg|Anası [[Edinburqlu Mariya|Kraliça Mariya]]&lt;nowiki/&gt;yla birlikdə ([[1906]])
Fayl:Tsarevich Alexei of Russia with Princess Ileana and Prince Nicholas of Romania.jpg|Xaç atası olan çar [[II Nikolay]]&lt;nowiki/&gt;ın oğlu [[Aleksey Nikolayeviç Romanov|çareviç Aleksey]], bacısı [[Şahzadə İlena (Rumıniya)|Şahzadə İlena]] və özü ([[1914]])
Fayl:Ileana, Maria, Mircea,Nicolae of Romania.jpg|Bacısı [[Şahzadə İlena (Rumıniya)|Şahzadə İlena]], anası [[Edinburqlu Mariya]], qardaşı Şahzadə Mirkeya və özü ([[1914]])
Fayl:Queen Marie of Romania (left), Prince Nicolae of Romania and Princess Ileana of Romania aboard the SS Leviathan on 27 October 1926, from- Queen Marie, Nicholas &amp; Ileana LCCN2014709963 (cropped).tif|Anası [[Edinburqlu Mariya|Kraliça Mariya]] və bacısı [[Şahzadə İlena (Rumıniya)|Şahzadə İlena]] ilə birlikdə ([[1926]])
Fayl:Prince Nicolae of Romania at the 1933 24 Hours of Le Mans.jpg|'''Şahzadə Nikolay''' ([[1933]])
Fayl:MIguelBenesCarolIIPabloDeYugoslavia1936.jpeg|Soldan sağa: Qardaşı oğlu [[I Mixay|Şahzadə Mixay]], [[Çexoslovakiya|Çexoslovakiya prezidenti]] [[Edvard Beneş]], qardaşı [[II Karol (Rumıniya kralı)|II Karol]], [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya taxt naibi]] [[Şahzadə Pavel (Yuqoslaviya)|Şahzadə Pavel]] ([[Buxarest]] [[1936]])
&lt;/gallery&gt;

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===

* Royal Decision nr. 1 from 7 July 1942, published in &quot;Monitorul Oficial al României&quot;, part I, nr. 156 from 8 July 1942, p. 5594
* Marie, Queen of Romania (1933). ''[https://archive.org/details/storyofmylifebym00mari/page/517/mode/2up?q=birth The Story of My Life]''. C. Scribner’s sons. p. 517
* Marie, Queen (1934). ''[[iarchive:storyofmylifebym00mari|The story of my life [by] Marie, queen of Romania]]''. State Library of Pennsylvania. C. Scribner’s sons. p. 517
* Tribune, The International Herald (20 August 2019). ''[https://www.nytimes.com/2019/08/20/world/europe/romania-prince-carol.html &quot;1919: Romanian Crown Prince Renounces His Title&quot;]''. The New York Times. [[ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]
* ''[[commons:File:BASA-3K-2-123-244-Recipients_of_the_Bulgarian_Order_of_Saint_Alexander,_1912-1935.JPG|&quot;File:BASA-3K-2-123-244-Recipients of the Bulgarian Order of Saint Alexander, 1912-1935.JPG - Wikimedia Commons&quot;.]]'' commons.wikimedia.org

=== İstinadlar ===</text>
      <sha1>okrldj1s8ublz9rxdvy5oavep1ojqqc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qanunsuz silahlı birləşmə</title>
    <ns>0</ns>
    <id>980854</id>
    <revision>
      <id>9042030</id>
      <parentid>9022766</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T05:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9042030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18565" sha1="oa9449cgjqr28jab8dreqpg4bh1gcmr" xml:space="preserve">'''Qanunsuz silahlı birləşmə''' (qısaca '''QSB'''; {{dil-en|Illegal armed group}}, {{dil-ru|Незаконное вооруженное формирование}}) — dövlətin konstitusiyası və ya mövcud qanunvericiliyi ilə nəzərdə tutulmayan, rəsmi dövlət strukturlarından (məsələn, [[Silahlı Qüvvələr]], [[Polis]], [[Daxili Qoşunlar]]) kənarda yaradılmış mütəşəkkil hərbi və ya hərbiləşdirilmiş qrupdur. QSB-lər mərkəzləşdirilmiş komandanlıq strukturuna, daxili intizam qaydalarına və zorakılıq tətbiq etmək imkanına malik olması ilə sadə cinayətkar dəstələrdən fərqlənirlər.

; Əsas xüsusiyyətləri

Qanunsuz silahlı birləşmələri səciyyələndirən fundamental elementlər aşağıdakılardır:
* '''Qanunsuzluq:''' Bu birləşmələrin yaradılması və fəaliyyəti dövlət tərəfindən sanksiyalaşdırılmır. Onlar heç bir hüquqi normativ aktla tənzimlənmir və dövlət nəzarətindən kənardadır.
* '''Mütəşəkkillik:''' Qrupun daxili iyerarxiyası, üzvlər arasında vəzifə bölgüsü və qərar qəbul etmə mexanizmi mövcuddur. Onlar çox vaxt hərbi təlimlər keçir və strateji planlaşdırma aparırlar.
* '''Silahlanma:''' Qrup üzvlərinin istifadəsində odlu silahlar, partlayıcı maddələr və bəzi hallarda ağır döyüş texnikası (zirehli maşınlar, minaatanlar və s.) olur.
* '''Hərbi təyinat:''' Onlar fəaliyyət metodlarına görə hərbi bölmələri xatırladırlar; postların qurulması, kəşfiyyat aparılması və hücum əməliyyatlarının planlaşdırılması bu qruplar üçün xarakterikdir.

; Terminologiya və fərqləndirmə 

Beynəlxalq ədəbiyyatda və [[hərbi iş|hərb işində]] QSB anlayışı geniş spektrli qrupları əhatə edə bilər. Lakin onları digər qeyri-dövlət subyektlərindən fərqləndirmək zəruridir:
* '''Muzdlu dəstələr:''' QSB-lərdən fərqli olaraq, muzdlular adətən sırf maddi qazanc üçün vuruşurlar, QSB-lər isə çox vaxt ideoloji, siyasi və ya etnik motivlərə malik olurlar.
* '''Terrorçu qruplaşmalar:''' Hər bir terrorçu qruplaşma texniki olaraq QSB hesab oluna bilsə də, QSB-lərin hamısı terror fəaliyyəti ilə məşğul olmur. Bəzi QSB-lər sadəcə müəyyən bir ərazini qeyri-qanuni mühafizə yaxud müdafiə etmək və ya separatçı məqsədlər güdmək üçün yaradılır.

Qanunsuz silahlı birləşmələrin yaradılması dövlətin güc tətbiq etmək sahəsindəki müstəsna hüququnu (monopoliyasını) sarsıdır və buna görə də milli təhlükəsizliyə birbaşa təhdid hesab olunur.&lt;ref name=&quot;Global_Security&quot;&gt;{{cite book |last=Molloy |first=Desmond |title=Disarmament, Demobilization and Reintegration: Theory and Practice |year=2017 |publisher=Routledge |isbn=978-1138241084 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AR_Cinayet&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-qanun.az/framework/37318 |title=Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsi, Maddə 279 |publisher=e-qanun.az |accessdate=2 may 2026 |language=az}}&lt;/ref&gt;

== Hüquqi status ==

Qanunsuz silahlı birləşmələrin hüquqi statusu həm daxili dövlət hüququ, həm də [[Beynəlxalq humanitar hüquq]] çərçivəsində tənzimlənir. Bu birləşmələr dövlətin rəsmi güc tətbiq etmək monopoliyasına meydan oxuduğu üçün hüquq sistemi tərəfindən qeyri-legitim hesab olunurlar.

=== Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyində ===

Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsində qanunvericiliklə nəzərdə tutulmayan silahlı birləşmələrin yaradılması və onlarda iştirak ağır cinayət əməli kimi tövsif olunur.
* '''Maddə 279:''' Qanunvericiliklə nəzərdə tutulmayan silahlı birləşmələri və ya qrupları yaratma, habelə onların yaradılmasında və fəaliyyətində iştirak etmə, onları silahla, döyüş texnikası ilə, döyüş sursatı ilə, partlayıcı maddələrlə, hərbi ləvazimatla və ya hərbi təchizatla təmin etmə cəzalandırılır. 
* Bu maddənin məqsədi dövlətin hərbi təhlükəsizliyini müdafiə etmək və mülki əhalinin qanunsuz silahlı qruplar tərəfindən təhdid edilməsinin qarşısını almaqdır.&lt;ref name=&quot;AR_CM_279&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-qanun.az/framework/46947 |title=Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsi |publisher=e-qanun.az |accessdate=2 may 2026 |language=az |archive-date=25 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221125044217/https://www.e-qanun.az/framework/46947 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Beynəlxalq hüquqda ===

Beynəlxalq hüquqda QSB-lər çox vaxt &quot;qeyri-dövlət silahlı subyektləri&quot; ({{dil-en|Non-state armed actors}}) kateqoriyasına daxil edilir. 1949-cu il [[Cenevrə konvensiyaları]] və onların 1977-ci il Əlavə Protokolları bu cür birləşmələrin iştirak etdiyi münaqişələri &quot;beynəlxalq xarakterli olmayan silahlı münaqişələr&quot; kimi təsnif edir.

Əsas hüquqi məqamlar:
* '''Kombatant statusu:''' QSB üzvləri çox vaxt açıq şəkildə fərqləndirici nişan daşımadıqları və müharibə qanunlarına əməl etmədikləri üçün onlara tam &quot;[[Kombatant]]&quot; statusu verilmir. Bu, əsir düşdükləri təqdirdə onların &quot;[[hərbi əsir]]&quot; statusundan məhrum edilməsinə və adi cinayətkar kimi mühakimə olunmasına səbəb ola bilər.
* '''Məsuliyyət:''' Beynəlxalq hüquq QSB-lərin fəaliyyətinə görə həm fərdi (komandirlərin məsuliyyəti), həm də onlara dəstək verən [[dövlət]]lərin məsuliyyətini nəzərdə tutur.&lt;ref name=&quot;ICRC_Customary&quot;&gt;{{cite web |url=https://ihl-databases.icrc.org/customary-ihl/eng/docs/v1_rul_rule3 |title=Customary IHL: Definition of Armed Forces |publisher=International Committee of the Red Cross |accessdate=2 may 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

QSB-lərin hüquqi statusunun qeyri-müəyyənliyi çox vaxt onların [[müharibə cinayətləri]]nə görə beynəlxalq tribunallar qarşısında cavab verməsini zəruri edir.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sassòli |first=Marco |title=International Humanitarian Law: Rules, Controversies, and Solutions to Problems Arising in Warfare |year=2019 |publisher=Edward Elgar Publishing |isbn=978-1786438546 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Təşkilati struktur və növləri ==

Qanunsuz silahlı birləşmələr (QSB) daxili strukturlarına və qarşılarına qoyduqları məqsədlərə görə müxtəlif formalarda təzahür edirlər. Onların təşkilati quruluşu çox vaxt rəsmi orduların strukturunu təqlid etsə də, bəzən daha çevik və mərkəzsizləşdirilmiş (şəbəkəvari) sistemlərdən istifadə edirlər.

=== Təşkilati strukturun elementləri ===

QSB-lərin əksəriyyəti aşağıdakı struktur elementlərinə malikdir:
* '''Mərkəzi komandanlıq:''' Qrupun strateji qərarlarını verən rəhbər heyət və ya şura.
* '''Əməliyyat bölmələri:''' Bilavasitə döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirən manqalar, taqımlar və ya qruplar.
* '''Logistika və təchizat:''' [[Silah]], sursat, [[qida]] və tibbi ləvazimatların qeyri-qanuni yollarla (qaçaqmalçılıq və s.) əldə edilməsi və paylanması ilə məşğul olan bölmələr.
* '''Kəşfiyyat və təhlükəsizlik:''' Həm [[düşmən]] (dövlət qüvvələri), həm də daxili xəyanətlər barədə məlumat əldə edən qruplar.

=== QSB-lərin növləri ===

Fəaliyyət xarakterinə və motivasiyasına görə QSB-lər aşağıdakı növlərə bölünür:

# '''[[Partizan]] dəstələri:''' İşğalçı qüvvələrə və ya mövcud hökumətə qarşı vuruşan, adətən xalqın müəyyən təbəqələrindən dəstək alan qeyri-nizami birləşmələr.
# '''[[Milis (hərbi qüvvə)|Milis]] (milisya) qrupları:''' Adətən yerli icmaları müdafiə etmək məqsədilə yaradılan, lakin dövlət nəzarətindən kənar fəaliyyət göstərən silahlı mülki şəxslər.
# '''Separatçı silahlı qruplar:''' Dövlətin ərazi bütövlüyünü pozmağa və müəyyən bir ərazini ayırmağa çalışan birləşmələr.
# '''Şəxsi ordular (Varlı qrupların qvardiyası):''' Bəzi ölkələrdə nüfuzlu şəxslərin və ya korporasiyaların maraqlarını müdafiə edən qeyri-qanuni hərbiləşdirilmiş mühafizə dəstələri.
# '''Kriminal-hərbi qruplaşmalar:''' Narkotrafik və ya digər mütəşəkkil cinayət sahələrini idarə etmək üçün yaradılmış, ağır silahlarla təchiz olunmuş dəstələr (məsələn, narkokartellərin hərbi qanadları).

=== Komplektləşdirilmə prinsipləri ===

QSB-lər şəxsi heyəti çox vaxt ideoloji təbliğat, etnik həmrəylik, dini inanclar və ya bəzi hallarda məcburetmə (zorla cəlb etmə) yolu ilə formalaşdırırlar. Onlar çox vaxt gizli (konspirativ) şəraitdə fəaliyyət göstərdikləri üçün üzvlərinin qeydiyyatı rəsmi aparılmır və bu, onların sayını dəqiq müəyyən etməyi çətinləşdirir.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Arreguín-Toft |first=Ivan |title=How the Weak Win Wars: A Theory of Asymmetric Conflict |url=https://archive.org/details/howweakwinwarsth0000arre |year=2005 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521548695 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Military_Review&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.armyupress.army.mil/Journals/Military-Review/ |title=Irregular Warfare and Illegal Armed Formations |publisher=Military Review |accessdate=2 may 2026 |language=en |url-status= }}&lt;/ref&gt;

== Müasir nümunələr və fəaliyyət metodları ==

Müasir dövrdə qanunsuz silahlı birləşmələr texnoloji inkişafdan və qloballaşmadan istifadə edərək öz fəaliyyət areallarını genişləndirmişlər. Onlar çox vaxt nizami ordularla birbaşa qarşıdurmadan qaçaraq '''Asimmetrik müharibə''' metodlarına üstünlük verirlər.

=== Fəaliyyət metodları və taktikalar ===

QSB-lər üçün xarakterik olan əsas döyüş və əməliyyat metodları aşağıdakılardır:
* '''Vur-qaç taktikası:''' Kiçik mobil qruplarla qəfil hücumlar təşkil etmək və nizami ordu cavab verməmiş geri çəkilmək.
* '''[[Hibrid müharibəsi]]:''' Silahlı mübarizəni kiberhücumlar, təbliğat (dezinformasiya) və iqtisadi təxribatlarla birləşdirmək.
* '''Mülki əhalidən qalxan kimi istifadə:''' Hərbi obyektləri və döyüşçüləri sıx məskunlaşmış yaşayış məntəqələrində gizlətmək.
* '''İmprovizə edilmiş partlayıcı qurğular (İPQ):''' Yolların kənarına və strateji nöqtələrə əldəqayırma partlayıcılar yerləşdirməklə texnika və canlı qüvvəyə itki verdirmək.

=== Müasir nümunələr ===

Tarixin müxtəlif dövrlərində və coğrafiyalarında fərqli QSB nümunələrinə rast gəlmək olar:
* '''Separatçı qruplar:''' Məsələn, vaxtilə Qarabağ ərazisində fəaliyyət göstərmiş qanunsuz erməni hərbi birləşmələri Azərbaycan qanunvericiliyi və beynəlxalq hüquq baxımından QSB-nin tipik nümunəsi hesab olunurdu.
* '''Hərbiləşdirilmiş kartellər:''' [[Meksika]]dakı &quot;Los Zetas&quot; kimi qruplar öz hərbi strukturları və ağır silahları ilə dövlət ordusuna ciddi müqavimət göstərən qeyri-siyasi QSB-lərdir.
* '''Veksil (proksi) qüvvələr:''' Başqa dövlətlər tərəfindən dəstəklənən, lakin rəsmi statusu olmayan &quot;gözəgörünməz&quot; birləşmələr (məsələn, müxtəlif münaqişə zonalarındakı qeyri-rəsmi milislər).

=== Terrorçuluqla fərqi ===

Baxmayaraq ki, bir çox QSB-lər öz məqsədlərinə çatmaq üçün terror metodlarından istifadə edirlər, hərbi baxımdan onlar fərqlənə bilər. QSB-lər çox vaxt ərazini əldə saxlamaq, hərbi düşərgələr qurmaq və cəbhə xətti yaratmaq kimi hərbi hədəflərə malik olduqları halda, klassik terror hücrələri daha çox gizli və pərakəndə hücumlar üzərində fokuslaşır.

Müasir texnologiyalar (dronlar, şifrəli rabitə vasitələri) QSB-lərə dövlət səviyyəsindəki resurslara malik olmadan böyük hərbi nailiyyətlər qazanmaq imkanı verir ki, bu da onlarla mübarizəni çətinləşdirən əsas amildir.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kilcullen |first=David |title=The Accidental Guerrilla: Fighting Small Wars in the Midst of a Big One |url=https://archive.org/details/accidentalguerri00kilc |year=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195368345 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hybrid_Warfare&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_156338.htm |title=NATO's response to hybrid threats |publisher=NATO |accessdate=2 may 2026 |language=en |archive-date=5 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005191648/https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_156338.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Mübarizə üsulları ==

Dövlətlərin qanunsuz silahlı birləşmələrə (QSB) qarşı mübarizəsi kompleks xarakter daşıyır. Bu mübarizə yalnız hərbi güc tətbiqini deyil, həm də hüquqi, iqtisadi və ideoloji tədbirləri əhatə edir.

=== Hərbi və təhlükəsizlik tədbirləri ===

Dövlət orqanları QSB-ləri zərərsizləşdirmək üçün aşağıdakı metodlardan istifadə edir:
* '''[[Antiterror əməliyyatı|Antiterror]] və Xüsusi Əməliyyatlar:''' QSB-lərin rəhbərliyini sıradan çıxarmaq, silah anbarlarını məhv etmək və təchizat yollarını kəsmək üçün xüsusi təyinatlı qüvvələrin tətbiqi.
* '''Blokada və təcridetmə:''' QSB-lərin fəaliyyət göstərdiyi zonaları digər ərazilərdən ayırmaqla onların resurs və insan qüvvəsi əldə etməsinin qarşısını almaq.
* '''Silahların tərksilah edilməsi:''' Könüllü təslim olanlara amnistiya və ya sosial adaptasiya vəd etməklə qrup üzvlərini silahı yerə qoymağa təşviq etmək (DDR — {{dil-en|Disarmament, Demobilization and Reintegration}}).

=== Hüquqi və inzibati tədbirlər ===

QSB-lərlə mübarizənin hüquqi bazası aşağıdakı prinsiplərə söykənir:
* '''Kriminallaşdırma:''' QSB-nin yaradılmasında iştirak edən, onu maliyyələşdirən və ya təbliğatını aparan şəxslərin cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsi.
* '''Maliyyə monitorinqi:''' QSB-lərin maliyyə mənbələrini (məsələn, qanunsuz ticarət, ianələr) aşkar etmək üçün bank əməliyyatlarına və beynəlxalq pul köçürmələrinə nəzarət.
* '''Beynəlxalq Əməkdaşlıq:''' Sərhədyanı ərazilərdə QSB-lərin hərəkətini məhdudlaşdırmaq üçün qonşu dövlətlərlə kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi və [[İnterpol]] vasitəsilə axtarışın təşkili.

=== Sosial-siyasi və ideoloji mübarizə ===

QSB-lərin yaranma səbəblərini aradan qaldırmaq üçün dövlətlər &quot;yumşaq güc&quot; metodlarından da istifadə edirlər:
* '''Əks-təbliğat:''' QSB-lərin yaydığı radikal ideologiyalara qarşı dövlətin rəsmi ideoloji xəttini və qanunçuluğu təbliğ etmək.
* '''Sosial reabilitasiya:''' Silahlı qruplaşmalara aldanaraq və ya məcburiyyət qarşısında cəlb edilmiş şəxslərin cəmiyyətə yenidən qazandırılması üçün psixoloji və peşə təlimlərinin keçirilməsi.
* '''İqtisadi inkişaf:''' QSB-lərin baza tapdığı yoxsul və ya marginallaşmış zonalarda infrastrukturun yaradılması və iş yerlərinin yaradılması ilə radikallaşma zəminini zəiflətmək.

Müasir doktrinalarda QSB-lərlə mübarizə &quot;Xalqın ürəyini və zəkasını qazanmaq&quot; ({{dil-en|Hearts and Minds}}) strategiyası üstündə formalaşdırılır ki, bu da hərbi qələbəni qalıcı siyasi sabitliklə möhkəmləndirməyə xidmət edir.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Galula |first=David |title=Counterinsurgency Warfare: Theory and Practice |year=1964 |publisher=Praeger |isbn=978-0275992699 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN_DDR&quot;&gt;{{cite web |url=https://peacekeeping.un.org/en/disarmament-demobilization-and-reintegration |title=UN Peacekeeping: Disarmament, Demobilization and Reintegration |publisher=United Nations |accessdate=2 may 2026 |language=en |archive-date=21 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521132634/https://peacekeeping.un.org/en/disarmament-demobilization-and-reintegration |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Ədəbiyyat siyahısı ==

;Azərbaycan dilində:

* {{cite book |author=Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi |title=Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsi |year=1999 |publisher=Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin Normativ hüquqi aktların vahid internet elektron bazası (e-qanun.az) |location=Bakı |url=https://e-qanun.az/framework/46947 |accessdate=2 may 2026 |language=az}}
* {{cite book |last=Əsgərov |first=Ziyafət |title=Dövlət və hüquq nəzəriyyəsi |year=2012 |publisher=Bakı Universiteti nəşriyyatı |location=Bakı |pages=632 |language=az}}

;İngilis dilində:

* {{cite book |last=Berman |first=Eric G. |title=Armed Non-State Actors: Current Trends and Future Challenges |year=2012 |publisher=Small Arms Survey |language=en}}
* {{cite book |last=Giustozzi |first=Antonio |title=The Art of Coercion: The Primitive Accumulation and Management of Coercive Power |url=https://archive.org/details/artofcoercionpri0000gius |year=2011 |publisher=Columbia University Press |language=en}}
* {{cite book |last=Metelits |first=Claire |title=Inside Insurgency: Violence, Civilians, and Revolutionary Group Behavior |url=https://archive.org/details/insideinsurgency0000mete |year=2010 |publisher=New York University Press |language=en}}

;Rus dilində:

* {{cite book |last=Тихомиров |first=Ю. А. |title=Теория компетенции |year=2001 |publisher=Юринформцентр |location=Москва |language=ru}}
* {{cite book |last=Matuzov |first=N. I. |title=Legal Status of the Personality (Правовой статус личности) |year=1987 |publisher=Saratov University Press |language=ru}}
* {{cite book |last=Vengerov |first=A. B. |title=Theory of State and Law (Теория государства и права) |year=1998 |publisher=Jurisprudentsiya |location=Moscow |language=ru}}

== Xarici keçidlər ==
* [https://www.icrc.org/en/war-and-law Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsi — Müharibə və Hüquq]
* [https://www.un.org/en/sc/ctc/ BMT Təhlükəsizlik Şurasının Antiterror Komitəsi]
* [https://e-qanun.az/ Azərbaycan Respublikasının Normativ Hüquqi Aktlarının Vahid İnternet Portalı]

{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:Müharibələr]]
[[Kateqoriya:Hərbi iş]]
[[Kateqoriya:Cinayət hüququ]]
[[Kateqoriya:Milli təhlükəsizlik]]
[[Kateqoriya:Hərbi terminlər]]
[[Kateqoriya:Hüquqi terminlər]]
[[Kateqoriya:Terrorizm]]</text>
      <sha1>oa9449cgjqr28jab8dreqpg4bh1gcmr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qanun layihəsinin oxunuşu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>992045</id>
    <revision>
      <id>9042028</id>
      <parentid>9019068</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T05:06:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9042028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27350" sha1="nd9w3qk7xcnwayivwq5qa7xmkzcqdvz" xml:space="preserve">'''Qanun layihəsinin oxunuşu''' — [[qanun layihəsi]]nin [[parlament]] tərəfindən baxılmasının təşkilati-hüquqi forması və onun müzakirəsinin müəyyən edilmiş mərhələsi.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Parliamentary Procedure |last=Robert |first=Henry M. |year=2000 |publisher=Da Capo Press |language=en |pages=34–36}}&lt;/ref&gt; Müasir [[parlamentarizm]] [[təcrübə]]sində daxil olmuş qanun layihələri tam qəbul edilənə qədər adətən üç oxunuşdan keçir.&lt;ref name=&quot;ipubook&quot;&gt;{{Cite book |title=Parliaments of the World |publisher=Inter-Parliamentary Union |year=2015 |pages=112–115 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Ümumi parlament təcrübəsində oxunuşlar ==
Dünya ölkələrinin parlamentlərində [[qanunvericilik]] prosesi zamanı oxunuşlar əsasən aşağıdakı funksiyaları yerinə yetirir:&lt;ref name=&quot;ipubook&quot; /&gt;
* '''Birinci oxunuş:''' Qanun layihəsinin ümumi konsepsiyası, strukturu və onun qəbul edilməsinin zəruriliyi müzakirə olunur. Bu mərhələdə prinsipial səsvermə keçirilir və layihənin müvafiq profil komitəsinə göndərilməsi məsələsi həll edilir.
* '''İkinci oxunuş:''' Qanun layihəsi maddə-maddə, bənd-bənd detallandırılmış şəkildə müzakirə olunur. Deputatlar və komitələr tərəfindən təklif edilən düzəlişlər, əlavələr və dəyişikliklər nəzərdən keçirilir və səsə qoyulur.
* '''Üçüncü oxunuş:''' Layihənin bütövlükdə yekun mətni səsə qoyulur. Bu mərhələdə qanunun məzmununa konseptual dəyişikliklərin edilməsinə yol verilmir, yalnız texniki-redaktə xarakterli düzəlişlər edilə bilər.

=== Azərbaycan qanunvericiliyində ===
[[Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi]]nin Daxili Nizamnaməsinə əsasən, qanun layihələri və qərar layihələri parlamentin iclaslarında üç oxunuşda müzakirə edilir.&lt;ref name=&quot;meclis_reqlament&quot;/&gt; 

Milli Məclisdə qanun layihələrinin oxunuşları &quot;Normativ hüquqi aktlar haqqında&quot; Konstitusiya Qanununa və parlamentin reqlamentinə müvafiq olaraq tənzimlənir. İkinci və üçüncü oxunuşlar zamanı qanunvericilik təşəbbüsü hüququ olan şəxslərin rəyləri və deputatların düzəliş təklifləri geniş şəkildə nəzərə alınır. Müstəsna hallarda və ya xüsusi təcili layihələr zamanı [[parlament]] səsvermə yolu ilə oxunuşlar arasındakı müddəti qısalda bilər.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Azərbaycan Respublikasında Konstitusiya hüququ |last=Cəfərov |first=İ. |year=2018 |publisher=Hüquq Yayınları |pages=245–248 |language=az}}&lt;/ref&gt;

=== Digər ölkələrdə spesifik xüsusiyyətlər ===
Bəzi ölkələrin qanunvericilik sistemlərində oxunuşların sayı və strukturu fərqlənə bilər. Məsələn, [[Böyük Britaniya parlamenti|Böyük Britaniya]] və [[ABŞ Konqresi|ABŞ]] kimi Anqlo-sakson hüquq sisteminə malik ölkələrdə birinci oxunuş çox vaxt formal xarakter daşıyır — layihənin adı oxunur və o, dərhal çap edilərək komitələrə paylanır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How a Bill Becomes a Law |url=https://www.parliament.uk/about/how/laws/bills/ |publisher=UK Parliament Official Website |language=en |access-date=2026-06-22 |archive-date=2022-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210125049/https://www.parliament.uk/about/how/laws/bills/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Rusiya Federasiyası Dövlət Duması|Rusiya Dövlət Dumasında]] da qanun layihələrinin baxılması Konstitusiya Hüququ normalarına əsasən ciddi şəkildə üç oxunuş prinsipinə tabedir.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Конституционное право России |last=Козлова |first=Е. И. |last2=Кутафин |first2=О. Е. |year=2010 |publisher=Проспект |pages=499 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

== Birinci oxunuş ==
Birinci oxunuş — qanun layihəsinin parlamentin (və ya ikipalatalı sistemlərdə aşağı palatanın) plenar iclasında nəzərdən keçirilməsinin ilk rəsmi mərhələsidir. Bu mərhələdə qanun layihəsinin ümumi konsepsiyası, aktuallığı, sosial-iqtisadi əhəmiyyəti və onun müvafiq [[ölkə]]nin [[konstitusiya]]sına, eləcə də mövcud qanunvericilik sisteminə müvafiqliyi müzakirə edilir. Birinci oxunuşun nəticələrinə əsasən, layihə növbəti mərhələyə hazırlanmaq üçün parlamentin müvafiq profilli komitəsinə ötürülür və mətndə dəyişikliklər edilməsi üçün düzəliş və əlavələrin təqdim olunma müddəti müəyyən edilir.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Legislative Processes in Modern Parliaments |last=Norton |first=Philip |year=2003 |publisher=Routledge |language=en |pages=88–91}}&lt;/ref&gt;

=== Azərbaycan Respublikasında birinci oxunuş ===
[[Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi|Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin]] Daxili Nizamnaməsinə müvafiq olaraq, birinci oxunuş zamanı qanun layihəsinin yalnız konseptual müddəaları müzakirə edilir.&lt;ref name=&quot;meclis_reqlament&quot;&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin Daxili Nizamnaməsi |url=https://meclis.gov.az/news-haqq.php?id=3&amp;lang=az |publisher=Milli Məclisin rəsmi saytı |language=az |access-date=2026-06-22 |archive-date=2022-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617110247/https://meclis.gov.az/news-haqq.php?id=3&amp;lang=az |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Prosedur aşağıdakı şəkildə tənzimlənir:
* Qanunvericilik təşəbbüsü hüququ olan subyektin (və ya onun nümayəndəsinin) məruzəsi və müvafiq komitənin həmməruzəsi dinlənilir;
* Deputatlar layihənin zəruriliyi və ümumi prinsipləri barədə rəy bildirir, suallar ünvanlayırlar;
* Əgər qanun layihəsi dövlət büdcəsindən əlavə xərclər tələb edirsə, mütləq qaydada [[Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti]]nin (Hökumətin) rəsmi rəyi təqdim olunmalıdır.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Azərbaycan Respublikasında parlament hüququ |last=Əliyev |first=Z. |year=2019 |publisher=Bakı Dövlət Universiteti |pages=154–156 |language=az}}&lt;/ref&gt;

Müzakirələrin yekununda qanun layihəsi konseptual olaraq səsə qoyulur. Layihə qəbul edilərsə, ikinci oxunuşa keçid üçün əsas sayılır; qəbul edilmədiyi təqdirdə isə layihə rədd edilmiş hesab olunur.

=== Rusiya Federasiyasında birinci oxunuş ===
Rusiya Federasiyasında birinci oxunuş qanun layihəsinin [[Rusiya Federasiyası Dövlət Duması|Dövlət Dumasında]] nəzərdən keçirilməsi ilə başlayır. Prosedur layihənin təşəbbüskarının məruzəsi və məsul komitənin həmməruzəsi ilə açılır. Daha sonra parlamentdəki siyasi fraksiyaların, deputatların, Rusiya Prezidentinin Federal Məclisdəki səlahiyyətli nümayəndəsinin və Hökumət rəsmilərinin qeyd və təklifləri dinlənilir. Federal büdcədən xərc tələb edən layihələrdə Hökumətin rəyi mütləqdir.&lt;ref name=&quot;garant_118&quot;&gt;{{Cite web |url=http://base.garant.ru/1575717/#block_118 |title=Регламент Государственной думы Российской Федерации. Глава 13, ст. 118 |publisher=ГАРАНТ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170227/http://base.garant.ru/1575717/#block_118 |archive-date=2018-09-26 |url-status=live |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Birinci oxunuşun nəticələrinə əsasən Dövlət Duması aşağıdakı qərarlardan birini qəbul edə bilər:&lt;ref name=&quot;garant_119&quot;&gt;{{Cite web |url=http://base.garant.ru/1575717/#block_2250000 |title=Регламент Государственной думы Российской Федерации. Глава 13, ст. 119 |publisher=ГАРАНТ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170227/http://base.garant.ru/1575717/#block_2250000 |archive-date=2018-09-26 |url-status=live |language=ru}}&lt;/ref&gt;
* Qanun layihəsini qəbul etmək və üzərində işi davam etdirmək (ikinci oxunuşa ötürmək);
* Qanun layihəsini tamamilə rədd etmək;
* Müstəsna hallarda layihəni birbaşa qanun kimi qəbul etmək (bu zaman növbəti oxunuş mərhələlərinə ehtiyac qalmır);
* Qanun layihəsini ümumxalq müzakirəsinə çıxarmaq.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Конституционное право России |last=Козлова |first=Е. И. |last2=Кутафин |first2=О. Е. |year=2010 |publisher=Проспект |pages=226–227 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Anqlo-sakson sistemində birinci oxunuş ===
[[Böyük Britaniya parlamenti|Böyük Britaniya]] və [[ABŞ Konqresi|ABŞ]] kimi Anqlo-sakson hüquq sisteminə malik ölkələrdə birinci oxunuş ({{dil-en|First Reading}}) əsasən formal xarakter daşıyır. Bu mərhələdə parlamentdə hər hansı geniş debat və ya səsvermə keçirilmir. [[Layihə]]nin adı və qısa məzmunu [[spiker]] tərəfindən uca səslə oxunur, sənəd çap olunaraq deputatlara paylanır və dərhal ətraflı tədqiq edilmək üçün profil komitələrinə göndərilir. Əsl konseptual döyüşlər və səsvermələr isə bu ölkələrdə məhz ikinci oxunuş mərhələsində baş tutur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passage of a Bill: First Reading |url=https://www.parliament.uk/about/how/laws/bills/lords-committee-stage/ |publisher=UK Parliament Official Website |language=en}}&lt;/ref&gt;

== İkinci oxunuş ==
İkinci oxunuş — qanun layihəsinin mətnində edilməsi təklif olunan düzəlişlər, əlavələr və dəyişikliklər üzərində işin aparıldığı əsas və ən mürəkkəb mərhələdir. Birinci oxunuşda qəbul edilmiş ümumi konsepsiyadan fərqli olaraq, ikinci oxunuşda qanun layihəsi maddə-maddə, bənd-bənd ətraflı şəkildə müzakirə olunur. Deputatların, komitələrin və digər səlahiyyətli subyektlərin təqdim etdiyi bütün düzəlişlər məhz bu mərhələdə səsə qoyulur. İkinci oxunuşun nəticələrinə əsasən qanun layihəsi ya təkmilləşdirilmiş variantda qəbul edilir, ya da komitəyə yenidən işlənilməsi üçün qaytarılır və ya tamamilə rədd edilir.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Parliamentary Procedure and Practices |last=Griffith |first=J. A. G. |year=2005 |publisher=Oxford University Press |language=en |pages=142–145}}&lt;/ref&gt;

=== Azərbaycan Respublikasında ikinci oxunuş ===
[[Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi|Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin]] Daxili Nizamnaməsinə əsasən, birinci oxunuşda bəyənilmiş qanun layihəsi ikinci oxunuş üçün parlamentin aparıcı komitəsinə göndərilir. Komitə daxil olmuş bütün rəy və təklifləri ümumiləşdirir və layihəni maddə-maddə müzakirə edilmək üçün plenar iclasa çıxarır.&lt;ref name=&quot;meclis_reqlament&quot;/&gt;

Azərbaycan parlamentində ikinci oxunuş proseduru aşağıdakı xüsusiyyətlərə malikdir:
* Deputatlar qanun layihəsinin hər bir maddəsi və ya bəndi üzrə ayrıca çıxış edə və düzəlişlər təklif edə bilərlər;
* Hər bir maddə (və ya maddələr qrupu) üzrə ayrıca səsvermə keçirilir;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Azərbaycan Respublikasında parlament hüququ |last=Əliyev |first=Z. |year=2019 |publisher=Bakı Dövlət Universiteti |pages=157–160 |language=az}}&lt;/ref&gt;
* Əgər ikinci oxunuş zamanı qanun layihəsinin mətni konseptual dəyişikliklərə məruz qalarsa, parlament onu yenidən birinci və ya ikinci oxunuş rejimində komitəyə qaytara bilər.

=== Rusiya Federasiyasında ikinci oxunuş ===
[[Rusiya Federasiyası Dövlət Duması|Rusiya Dövlət Dumasında]] ikinci oxunuş mərhələsi daxil olmuş düzəlişlərin məsul komitə tərəfindən xüsusi cədvəllər şəklində qruplaşdırılması ilə xarakterizə olunur. Komitə təklifləri əsasən iki əsas cədvəldə cəmləşdirir:&lt;ref name=&quot;garant_123&quot;&gt;{{Cite web |url=http://base.garant.ru/1575717/#block_123 |title=Регламент Государственной думы Российской Федерации. Глава 13, ст. 123 |publisher=ГАРАНТ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170227/http://base.garant.ru/1575717/#block_123 |archive-date=2018-09-26 |url-status=live |language=ru}}&lt;/ref&gt;
# '''Qəbul edilməsi tövsiyə olunan düzəlişlər cədvəli:''' Komitənin dəstəklədiyi dəyişikliklər;
# '''Rədd edilməsi tövsiyə olunan düzəlişlər cədvəli:''' Komitənin məqsədəmüvafiq hesab etmədiyi təkliflər.

Bəzən profil komitəsi tərəfindən qəti qərar verilməyən düzəlişlər üçün üçüncü bir cədvəl də tərtib oluna bilər. Əgər parlament üzvlərinin etirazı yoxdursa, Dövlət Duması hər bir cədvəli bütövlükdə səsə qoyur. Hər hansı bir düzəlişə qarşı etiraz olarsa, həmin düzəliş cədvəldən çıxarılır və onun üzrə ayrıca səsvermə keçirilir. İkinci oxunuşun yekununda qanun layihəsi bütövlükdə qəbul edilir və ya rədd edilir.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Конституционное право России |last=Козлова |first=Е. И. |last2=Кутафин |first2=О. Е. |year=2010 |publisher=Проспект |pages=228 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Anqlo-sakson sistemində ikinci oxunuş ===
[[Böyük Britaniya parlamenti|Böyük Britaniya]] və [[ABŞ Konqresi|ABŞ]] qanunvericilik praktikasında ikinci oxunuş ({{dil-en|Second Reading}}) layihənin taleyini həll edən əsas mərhələdir. Kontinental Avropa sistemindən fərqli olaraq, burada ikinci oxunuş zamanı qanunun həm ümumi prinsipləri üzrə geniş siyasi debatlar keçirilir, həm də layihə dərhal maddə-maddə səsə qoyulur. [[Böyük Britaniya İcmalar palatası]]nda qanun layihəsi bu mərhələni keçdikdən sonra daha ətraflı baxılması üçün &quot;Komitə mərhələsinə&quot; ({{dil-en|Committee Stage}}) ötürülür və burada xüsusi düzəlişlər mətnə daxil edilir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passage of a Bill: Second Reading |url=https://www.parliament.uk/about/how/laws/bills/lords-second-reading/ |publisher=UK Parliament Official Website |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Üçüncü oxunuş ==
Üçüncü oxunuş — qanun layihəsinin parlamentdə müzakirəsinin yekun mərhələsi və [[sənəd]]in rəsmi olaraq [[qanun]] kimi qəbul edilməsi [[prosedur]]udur. Bu mərhələnin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, qanun layihəsinin məzmununa dair hər hansı konseptual və ya əsaslı düzəlişlərin, əlavələrin edilməsinə artıq yol verilmir. Ölkələrin hüquq sistemindən asılı olaraq, üçüncü oxunuşda yalnız orfoqrafik, qrammatik və ya texniki-redaktə xarakterli düzəlişlər edilə bilər. Üçüncü oxunuş zamanı deputatlar layihənin bütövlükdə yekun mətni üzrə səsvermə keçirirlər.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Mechanics of Lawmaking in Modern Parliaments |last=Zander |first=Michael |year=2008 |publisher=Cambridge University Press |language=en |pages=112–115}}&lt;/ref&gt;

=== Azərbaycan Respublikasında üçüncü oxunuş ===
[[Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi|Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin]] Daxili Nizamnaməsinə əsasən, üçüncü oxunuş qanun layihəsinin yekun şəkildə səsə qoyulması mərhələsidir. Birinci və ikinci oxunuşda maddə-maddə səs verilərək qəbul edilmiş layihə bütün düzəlişlərlə birlikdə vahid bir sənəd halına gətirilir.&lt;ref name=&quot;meclis_reqlament&quot;/&gt;

Milli Məclisdə üçüncü oxunuş zamanı prosedurun gedişatı belədir:
* Aparıcı komitə tərəfindən qanun layihəsinin tam və yekun mətni parlamentə təqdim olunur;
* Layihənin daxili strukturu, maddələrin bir-biri ilə hüquqi uzlaşması və texniki-redaktə vəziyyəti qiymətləndirilir;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Azərbaycan Respublikasında parlament hüququ |last=Əliyev |first=Z. |year=2019 |publisher=Bakı Dövlət Universiteti |pages=162–165 |language=az}}&lt;/ref&gt;
* Qanun layihəsi bütövlükdə səsə qoyulur və qəbul edildiyi təqdirdə imzalanması üçün [[Azərbaycan Respublikasının Prezidenti]]nə göndərilir.

=== Rusiya Federasiyasında üçüncü oxunuş ===
[[Rusiya Federasiyası Dövlət Duması|Rusiya Dövlət Dumasında]] üçüncü oxunuş mərhələsində qanun layihəsinin mətni üzərində heç bir dəyişiklik və ya düzəliş müzakirə oluna bilməz. Məclis birbaşa qanunun bütövlükdə qəbul edilib-edilməməsini səsə qoyur.&lt;ref name=&quot;garant_125&quot;&gt;{{Cite web |url=http://base.garant.ru/1575717/#block_125 |title=Регламент Государственной думы Российской Федерации. Глава 13, ст. 125 |publisher=ГАРАНТ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170227/http://base.garant.ru/1575717/#block_125 |archive-date=2018-09-26 |url-status=live |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Bununla belə, müstəsna təhlükəsizlik klapanı kimi Rusiya qanunvericiliyində xüsusi bir qayda nəzərdə tutulmuşdur: əgər deputatların əksəriyyəti layihənin yekun mətnində ciddi hüquqi ziddiyyətlər və ya konseptual nöqsanlar aşkar edərsə, rəsmi tələb əsasında qanun layihəsi səsvermə yolu ilə yenidən ikinci oxunuş (düzəlişlər) mərhələsinə qaytarıla bilər.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Конституционное право России |last=Козлова |first=Е. И. |last2=Кутафин |first2=О. Е. |year=2010 |publisher=Проспект |pages=229 |language=ru}}&lt;/ref&gt; Üçüncü oxunuşda qəbul edilən qanun 5 gün ərzində [[Federasiya Şurası (Rusiya)|Federal Şuraya]] (yuxarı palataya) ötürülür.

=== Anqlo-sakson sistemində üçüncü oxunuş ===
[[Böyük Britaniya parlamenti|Böyük Britaniya]], Kanada və digər [[Millətlər Birliyi]] ölkələrində üçüncü oxunuş ({{dil-en|Third Reading}}) layihə üzərində aparılan yekun debat mərhələsidir. Britaniya İcmalar Palatasında bu mərhələ adətən olduqca qısa çəkir. Deputatlar qanunun qəbul edilməsinin ölkə üçün ümumi faydalarını və ya fəsadlarını son dəfə qiymətləndirirlər. Əgər üçüncü oxunuş səsverməsindən müvəffəqiyyətlə keçərsə, qanun layihəsi baxılmaq üçün [[Lordlar Palatası]]na (yuxarı palataya) ötürülür.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passage of a Bill: Third Reading |url=https://www.parliament.uk/about/how/laws/bills/lords-third-reading/ |publisher=UK Parliament Official Website |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Qanunun qəbul edilməsi, imzalanması və rəsmi elan olunması ==
Qanunvericilik prosesinin yekun mərhələsi parlament tərəfindən qəbul edilmiş layihənin [[dövlət başçısı]] (prezident və ya monarx) tərəfindən imzalanması, təsdiq edilməsi ([[promulqasiya]]) və rəsmi mətbuatda dərc olunaraq (rəsmi mətbuatda elan edilməsi) [[hüquqi qüvvə]]yə minməsindən ibarətdir. Dövlət başçısının qanunu imzalamaq səlahiyyəti həm qanunun məzmununu bəyənmək, həm də onun qanunvericilik prosedurlarına tam uyğun qəbul edildiyini təsdiqləmək mənası daşıyır.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Lawmaking Process |last=Miers |first=David |last2=Page |first2=Alan |year=2012 |publisher=Sweet &amp; Maxwell |pages=201–205 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Müasir konstitusiya hüququnda dövlət başçısının qanun layihəsinə münasibətdə iki əsas səlahiyyəti mövcuddur:
# '''İmzalama və dərc etmə:''' Qanunun qüvvəyə minməsi üçün rəsmi prosedurların icrası.
# '''Veto hüququ:''' Qanunun qüvvəyə minməsinin qarşısını almaq və ya onu yenidən baxılması üçün parlamentə qaytarmaq səlahiyyəti. [[Veto]] hüququ özü də iki yerə bölünür: ''mütləq veto'' (parlament tərəfindən heç bir halda aşıla bilməyən) və ''nisbi (təxirəsalınan) veto'' (parlamentin kvalifikasiyalı səs çoxluğu ilə aşa biləcəyi veto).&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Comparative Constitutional Law |last=Ginsburg |first=Tom |last2=Dixon |first2=Rosalind |year=2011 |publisher=Edward Elgar Publishing |pages=340–345 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Azərbaycan Respublikasında qanunların imzalanması və qüvvəyə minməsi ===
[[Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası]]nın 119-cu maddəsinə əsasən, [[Azərbaycan Respublikasının Prezidenti]] [[parlament]] tərəfindən qəbul olunmuş qanunları daxil olduğu gündən etibarən '''14 gün''' ərzində imzalamalı və elan etməlidir. Prezident qanunla razılaşmadıqda, onu öz etirazları ilə birlikdə yenidən baxılmaq üçün Milli Məclisə qaytara bilər (nisbi veto hüququ).&lt;ref name=&quot;az_konstitusiya&quot;&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası |url=https://e-qanun.az/framework/897 |publisher=Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi - Hüquqi Aktların Vahid Elektron Bazası |language=az |access-date=2026-06-22 |archive-date=2022-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622030242/https://e-qanun.az/framework/897 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan hüquq sistemində vetonun aşılması və dərci aşağıdakı qaydada tənzimlənir:
* Əgər Milli Məclis prezidentin geri qaytardığı qanunu (vetonu) yenidən səsə qoyaraq kvalifikasiyalı səs çoxluğu ilə (vahid qanunlar üçün 63 səs, konstitusiya qanunları üçün isə 95 səs) təkrar qəbul edərsə, qanun prezident tərəfindən daxil olduqdan sonra '''7 gün''' ərzində imzalanmalı və qüvvəyə minməlidir;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Azərbaycan Konstitusiya Hüququ |last=Cəfərov |first=İ. |year=2021 |publisher=Hüquq Yayınları |pages=198–202 |language=az}}&lt;/ref&gt;
* Qanunların rəsmi dərc olunma yeri [[Azərbaycan (qəzet)|&quot;Azərbaycan&quot; qəzeti]] və [[Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu|Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Məcmusudur]]. Qanunda başqa müddət nəzərdə tutulmayıbsa, o, dərc edildiyi gündən qüvvəyə minir.

=== Rusiya Federasiyasında qanunların imzalanması və qüvvəyə minməsi ===
[[Rusiya konstitusiyası|Rusiya Federasiyası Konstitusiyasının]] 107-ci maddəsinə müvafiq olaraq, Rusiya Prezidenti parlamentin qəbul etdiyi Federal Qanunu (FQ) '''14 gün''' ərzində imzalayır və rəsmi şəkildə elan edir. Rusiya Prezidentinin qanunu rədd etmək (veto) və ya qanunvericilik prosedurunun pozulması əsası ilə geri qaytarmaq hüququ vardır.&lt;ref name=&quot;rf_konstitusiya&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.constitution.ru/ |title=Конституция Российской Федерации, ст. 107 |publisher=Официальный интернет-портал правовой информации |language=ru |access-date=2026-06-22 |archive-date=2009-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090103184427/http://www.constitution.ru/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Rusiya qanunvericiliyində vetonun aşılması və xüsusi statuslu qanunlar belə tənzimlənir:
* Parlament prezidentin vetosunu aşmaq üçün hər iki palatada ([[Rusiya Federasiyası Dövlət Duması|Dövlət Duması]] və [[Federasiya Şurası (Rusiya)|Federal Şura]]) üzvlərin ümumi sayının ən azı '''2/3 hissəsinin''' (kvalifikasiyalı səs çoxluğu) dəstəyini qazanmalıdır. Belə olduqda, prezident qanunu 7 gün ərzində imzalamalıdır;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Конституционное право России |last=Козлова |first=Е. И. |last2=Кутафин |first2=О. Е. |year=2010 |publisher=Проспект |pages=231–234 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
* Federal Konstitusiya Qanunlarının (FKQ) və Konstitusiyaya düzəlişlərin qəbulu zamanı prezidentin təxirəsalınan veto hüququ yoxdur. Bu qanunlar Dumada 2/3, Federal Şurada isə 3/4 səs çoxluğu ilə qəbul edildikdən sonra prezident tərəfindən mütləq şəkildə 14 gün ərzində imzalanmalıdır;
* Rusiya Federasiyasında qanunlar imzalandıqdan sonra '''7 gün''' ərzində &quot;Rossiyskaya qazeta&quot; ({{dil-ru|Российская газета}}), &quot;Parlamentskaya qazeta&quot; ({{dil-ru|Парламентская газета}}) [[qəzet]]lərində və ya hüquqi informasiya portalında rəsmi dərc olunur. Ümumi qaydaya görə, qanunlar dərc edildiyi gündən '''10 gün''' sonra qüvvəyə minir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Федеральный закон &quot;О порядке опубликования и вступления в силу ФКЗ, ФЗ, актов палат ФС РФ&quot; |url=http://base.garant.ru/10103215/ |publisher=ГАРАНТ |language=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Beynəlxalq təcrübədə fərqli yanaşmalar ===
Dünya ölkələrində qanunların promulqasiyası və qüvvəyə minməsi fərqli idarəetmə formalarına uyğun olaraq tənzimlənir:
* '''ABŞ rejimində (Cib vetosu):''' [[ABŞ Prezidenti]]nə qanunu imzalamaq və ya veto qoymaq üçün '''10 gün''' vaxt verilir. Əgər Konqres sessiyanın bağlanmasına 10 gündən az vaxt qalmış qanunu prezidentə göndərərsə və prezident onu imzalamadan saxlayarsa, qanun avtomatik olaraq rədd edilmiş sayılır. Buna hüquq ədəbiyyatında &quot;cib vetosu&quot; ({{dil-en|pocket veto}}) deyilir.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=How Congress Works |last=Collier |first=Ken |year=2014 |publisher=CQ Press |pages=89–93 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Böyük Britaniyada (Kral razılığı):''' [[Böyük Britaniya parlamenti|Böyük Britaniyada]] qanunun qüvvəyə minməsi üçün [[monarx]]ın rəsmi razılığı ({{dil-en|Royal Assent}}) tələb olunur. Müasir [[konstitusiya]] [[konvensiya]]larına əsasən, bu razılıq tamamilə formal xarakter daşıyır — monarxın parlamentin qəbul etdiyi qanundan imtina etmək (mütləq veto) hüququ nəzəri olaraq qalsa da, praktikada 1708-ci ildən bəri bu hüquqdan istifadə olunmayıb.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Companion to the Standing Orders: Royal Assent |url=https://www.parliament.uk/about/how/laws/passage-bill/royal-assent/ |publisher=UK Parliament Official Website |language=en}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Biblioqrafiya ==

{{Refbegin}}
&lt;!-- non-inline references goes below --&gt;
* Australian Senate, [https://web.archive.org/web/20080926083250/http://www.aph.gov.au/Senate/pubs/guides/briefno09.htm 'Consideration of legislation'], ''Brief Guides to Senate Procedure'', No. 9, Department of the Senate, Canberra.
* {{cite web |url=https://www.oireachtas.ie/viewdoc.asp?fn=/documents/bills28/guide.htm |title=A Brief Guide to the Legislative Process |publisher=Oireachtas |access-date=24 Nov 2017 |url-status= }}
* {{cite web |url=http://www.oireachtas.ie/parliament/media/about/standingorders/Consolidated-version-of-all-of-the-Standing-Orders-of-D%C3%A1il-%C3%89ireann,-9-May-2017.pdf |title=Consolidated Standing Orders of Dáil Éireann 2017 |author=Dáil Éireann |date=9 May 2017 |access-date=24 Nov 2017 |language=en, ga |archive-date=21 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171121171733/https://www.oireachtas.ie/parliament/media/about/standingorders/Consolidated-version-of-all-of-the-Standing-Orders-of-D%C3%A1il-%C3%89ireann%2C-9-May-2017.pdf |url-status=live }}
* {{cite book |url=http://www.oireachtas.ie/parliament/media/about/standingorders/Seanad-Standing-Orders-2017.pdf |title=Standing Orders relative to Public Business 2017 |author=Seanad Éireann |access-date=24 Nov 2017 |isbn=9781406429664 |language=en, ga |archive-date=8 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180508232135/https://www.oireachtas.ie/parliament/media/about/standingorders/Seanad-Standing-Orders-2017.pdf |url-status=live }}
{{Refend}}

[[Kateqoriya:Parlament]]
[[Kateqoriya:Hüquq]]
[[Kateqoriya:Əsas qanun]]
[[Kateqoriya:Qanunvericilik]]</text>
      <sha1>nd9w3qk7xcnwayivwq5qa7xmkzcqdvz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MediaViki:Gadget-catsuggest-config.json</title>
    <ns>8</ns>
    <id>993610</id>
    <revision>
      <id>9041773</id>
      <parentid>9004328</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:09:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nemoralis</username>
        <id>128937</id>
      </contributor>
      <origin>9041773</origin>
      <model>json</model>
      <format>application/json</format>
      <text bytes="1582" sha1="r895i8b092bt0tsvl1ln6e3qh3gv635" xml:space="preserve">{
	&quot;excludedSites&quot;: [
		&quot;commonswiki&quot;,
		&quot;metawiki&quot;,
		&quot;specieswiki&quot;,
		&quot;wikidatawiki&quot;,
		&quot;incubatorwiki&quot;,
		&quot;foundationwiki&quot;,
		&quot;testwiki&quot;,
		&quot;test2wiki&quot;,
		&quot;sourceswiki&quot;
	],
	&quot;excludedTitleKeywords&quot;: [
		&quot;doğulanlar&quot;,
		&quot;vəfat edənlər&quot;,
		&quot;ölənlər&quot;,
		&quot;tarixi bilinməyənlər&quot;,
		&quot;dəfn olunanlar&quot;,
		&quot;təltif olunanlar&quot;,
		&quot;təltif edilənlər&quot;,
		&quot;laureatları&quot;,
		&quot;kavalerləri&quot;,
		&quot;layiq görülmüşlər&quot;,
		&quot;üzvləri&quot;,
		&quot;məzunları&quot;,
		&quot;qaralamalar&quot;,
		&quot;Yaşayan insanlar&quot;,
		&quot;Əlifba sırasına görə&quot;,
		&quot;Vikipediya:&quot;,
		&quot;Danışan məqalələr&quot;,
		&quot;şablonlar&quot;,
		&quot;səhifələr&quot;
	],
	&quot;excludedKeywordAllowPatterns&quot;: [
		&quot;Komitəsinin üzvləri&quot;,
		&quot;Komissiyasının üzvləri&quot;,
		&quot;Bürosunun üzvləri&quot;,
		&quot;Şurasının üzvləri&quot;,
		&quot;Heyətinin üzvləri&quot;,
		&quot;Parlamentinin üzvləri&quot;,
		&quot;müxbir üzvləri&quot;,
		&quot;həqiqi üzvləri&quot;,
		&quot;fəxri üzvləri&quot;,
		&quot;nəticəsində ölənlər&quot;
	],
	&quot;excludedTitles&quot;: [
		&quot;Kateqoriya:Kişi&quot;,
		&quot;Kateqoriya:Kişilər&quot;,
		&quot;Kateqoriya:Qadın&quot;,
		&quot;Kateqoriya:Qadınlar&quot;,
		&quot;Kateqoriya:İnsanlar&quot;,
		&quot;Kateqoriya:SSRİ&quot;,
		&quot;Kateqoriya:Tarix&quot;,
		&quot;Kateqoriya:Diplomatiya&quot;,
		&quot;Kateqoriya:Dilçilər&quot;,
		&quot;Kateqoriya:Qaralama halında olan məqalələr&quot;,
		&quot;Kateqoriya:İstinad xətası olan səhifələr&quot;,
		&quot;Kateqoriya:Abunəlik tələb edən məzmuna keçidi olan səhifələr&quot;
	],
	&quot;removalExcludedKeywords&quot;: [
		&quot;ilin filmləri&quot;
	],
	&quot;largeWikiSites&quot;: [
		&quot;enwiki&quot;,
		&quot;ruwiki&quot;,
		&quot;eswiki&quot;,
		&quot;frwiki&quot;,
		&quot;dewiki&quot;,
		&quot;itwiki&quot;,
		&quot;ukwiki&quot;,
		&quot;trwiki&quot;,
		&quot;arwiki&quot;,
		&quot;svwiki&quot;,
		&quot;nlwiki&quot;,
		&quot;plwiki&quot;,
		&quot;jawiki&quot;,
		&quot;zhwiki&quot;
	]
}</text>
      <sha1>r895i8b092bt0tsvl1ln6e3qh3gv635</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>İstifadəçi:Girdmania</title>
    <ns>2</ns>
    <id>994283</id>
    <revision>
      <id>9042060</id>
      <parentid>9035591</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T06:51:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Girdmania</username>
        <id>342334</id>
      </contributor>
      <comment>Edited</comment>
      <origin>9042060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="786" sha1="q3dkr79lqiemdtwlr4peso93w6j5vc3" xml:space="preserve">

{| class=&quot;userbox&quot; style=&quot;border:1px solid #36c; background:#eaf3ff; width:320px;&quot;
|-
| style=&quot;width:60px; background:#dcebff; text-align:center;&quot; |
[[Fayl:Pyramids of the Giza Necropolis.jpg|55px]]
| style=&quot;padding:6px;&quot; |
'''This user has a special interest in the subject of history''' and mainly edits articles about historical states, governments, and world history
|}

{| class=&quot;userbox&quot; style=&quot;border:1px solid #36c; background:#eaf3ff; width:320px;&quot;
|-
| style=&quot;width:60px; background:#dcebff; text-align:center;&quot; |
[[Fayl:John F. Kennedy, White House color photo portrait.jpg|55px]]
| style=&quot;padding:6px;&quot; |
''This user is particularly interested in the history of the United States, the institution of the presidency, and the political development of the United States.''
|}</text>
      <sha1>q3dkr79lqiemdtwlr4peso93w6j5vc3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amvrosi Avrelian</title>
    <ns>0</ns>
    <id>994724</id>
    <revision>
      <id>9041723</id>
      <parentid>9038255</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T14:24:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hilal knight</username>
        <id>72471</id>
      </contributor>
      <origin>9041723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21145" sha1="25mcfestt2zx51exx0fo2fpli5auel7" xml:space="preserve">'''Amvrosi Avrelian''' (''Ambrozi Avrelian;'' {{lang-la|Ambrosius Aurelianus}}; vall dilində Emris Vlediq ({{lang-cy|Emrys Wledig}}) və ya Ann ap Lleian ({{lang-cy|Ann ap Lleian}})&lt;ref&gt;Herbert Algernon. Britania after the Romans. London.1886.vol 2. p 2—18&lt;/ref&gt;) — [[Müdrik Gilda|Gildaya]] əsasən, V əsrdə [[anqlo-sakslar]]a qarşı mühüm bir döyüşdə qalib gələn Roma-Britaniya müharibə lideri. O, həmçinin IX əsrə aid [[Historia Brittonum]]dan başlayaraq britaniyalıların əfsanələrində müstəqil şəkildə peydə olurdu. Nəhayət, müəllif [[Qalfrid Monmutlu]] tərəfindən [[Kral Artur]]un əmisinə (Arturun atası [[Uter Pendraqon]]un qardaşı) çevrildi və hər ikisindən əvvəl vəfat edən bir hökmdar oldu. O, həmçinin tiran [[Vortigern]] ilə görüşən gənc bir peyğəmbər kimi təsvir olunur; bu obrazda o, sonradan sehrbaz [[Merlin]]ə çevrildi.

== Gildaya əsasən ==
Amvrosi Avrelian [[Müdrik Gilda|Gildanın]] &quot;[[De Excidio et Conquestu Britanniae]]&quot; moizəsində şəxsi adı ilə təqdim olunan azsaylı personajlardan biridir və V əsrə aid yeganə şəxsdir.&lt;ref name=&quot;Fletcher_15&quot;&gt;{{cite book |last=Fletcher |first=Richard |title=Who's Who in Roman Britain and Anglo-Saxon England |url=https://archive.org/details/whoswhoinromanbr0000flet_m0l2 |publisher=Shepheard-Walwyn |year=1989 |isbn=0-85683-089-5 |pages=[https://archive.org/details/whoswhoinromanbr0000flet_m0l2/page/15 15]–16}}&lt;/ref&gt; &quot;De Excidio&quot;, Roma imperiyasından sonrakı Britaniyadakı dönəmdən (həmin illər Artur dövrü adlanır) bəhs edən saxlanılmış ən qədim Britaniya sənədi hesab olunur.&lt;ref name=&quot;Reno&quot;&gt;Reno (1996), p. 263–282&lt;/ref&gt; Saksonların dağıdıcı hücumundan sonra sağ qalanlar Amvrosinin rəhbərliyi altında bir araya gəlirlər. Amvrosi belə təsvir olunur:{{Blockquote|...bu kişi bəlkə də o dəhşətli fırtınanın qarışıqlığından sağ çıxan yeganə romalı idi. Axı, onun bənövşəyi geyinmiş valideynləri bu fırtınada həlak olmuşdular. Onun bu günki nəvələri babalarının [avita] şücaətindən çox aşağı səviyyədədirlər. Onun hakimiyyəti dövründə xalqımız yenidən gücləndi və qalibləri döyüşə çağırdı. Allah razılıq verdi və döyüş onların xeyrinə başa çatdı.&lt;ref name=&quot;Korrel&quot;&gt;Korrel (1984), pp. 5–30&lt;/ref&gt;}}Amvrosi zadəgan doğumlu və böyük ehtimalla xristian idi: Gilda onun döyüşlərdə &quot;Allahın köməyi ilə&quot; qalib gəldiyini deyir.&lt;ref name=&quot;Fletcher_15&quot; /&gt; Amvrosinin valideynləri saksonlar tərəfindən öldürülmüşdür və o, onların ilkin işğalından sağ qalan azsaylı insanlardan biri idi.&lt;ref name=&quot;Korrel&quot;/&gt;

Gildanın sözlərinə görə, Amvrosi sağ qalanları silahlı bir dəstə halına gətirdi və sakson işğalçıları üzərində ilk hərbi qələbəni qazandı. Lakin bu qələbə həlledici deyildi: &quot;Bəzən saksonlar, bəzən isə vətəndaşlar [yəni roma-britaniya sakinləri] qalib gəlirdilər.&quot; Gildanın verdiyi təsvir sayəsində Amvrosi [[romalıların sonuncusu]] adlanan personajlardan biridir.&lt;ref name=&quot;Venning&quot;&gt;Venning (2013), Ambrosius Aurelianus, unnumbered pages&lt;/ref&gt;

=== Müzakirə mövzuları ===
Gildanın təsvirindəki iki məqam bir çox elmi şərhlərə səbəb olmuşdur. Birincisi, Gilda Amvrosi ailəsi barədə &quot;bənövşəyi geyinmiş&quot; deməklə nəyi nəzərdə tuturdu. [[Roma imperatoru|Roma imperatorları]] və kişi [[patrisilər]] öz təbəqələrini göstərmək üçün bənövşəyi zolaqlı paltarlar geyinirdilər, buna görə də bənövşəyi rəngin qeyd edilməsi aristokratik mənşəyə işarə edə bilər. Roma legionlarının yüksək rütbəli zabitləri olan [[Tribun|Roma hərbi tribunları]] (tribuni militum) da oxşar bənövşəyi zolaq taxırdılar, ona görə də bənövşəyi rəngin ailənin hərbi mənşəyinin göstəricisi ola bilər. Bu ənənə uzun müddətdir davam edirdi, çünki senatorlar və tribunların [[toqa]] və [[palli]] (o uzaq dövrlərdə də qədim hesab edilirdi) bənövşəyi zolaq ilə haşiyələnirdi. Ənənəvi olaraq, &quot;bənövşəyi&quot; kilsə tərəfindən qana işarə edən bir evfemizm kimi qəbul olunur və buna görə də &quot;bənövşəyi geyinmək&quot; şəhidliyə&lt;ref name=&quot;Gidlow_80&quot;&gt;{{cite book |last=Gidlow |first=Christopher |url=https://archive.org/details/reignofarthurfro0000gidl/page/80 |title=The Reign of Arthur: From History to Legend |publisher=Sutton Publishing |year=2004 |isbn=0-7509-3418-2 |pages=[https://archive.org/details/reignofarthurfro0000gidl/page/80 80]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Craughwell&quot;&gt;Craughwell (2008), pp. 106–112&lt;/ref&gt; və ya yepiskop libasına istinad ola bilər. Bundan əlavə, [[Roma imperiyası|Roma]] [[Roma imperiyası|imperiyasının]] sonlarında bənövşəyi haşiyəli geyimlər həm [[Roma konsulu|Roma konsulları]], həm də konsulluq rütbəsi olan canişinlər tərəfindən geyilirdi. Romanın vəzifə siyahısı olan  &quot;[[Notitia Dignitatum]]''&quot;''  sənədində Roma Britaniyasında dörd və ya beş əyalət canişindən bəhs olunur ki, onlardan ikisi (biri Maksim Sezariyensis, o biri isə Valenti) konsul rütbəsinə malik idi. Bənövşəyi geyinən valideyn, adları günümüzə qədər gəlib çatmamış canişindən biri ola bilər.&lt;ref name=&quot;Ashley&quot;&gt;Ashley (2005), ''De Excidio'', nömrələnməmiş səhifələr&lt;/ref&gt;

Tarixçi [[Aleks Vulf]], Amvrosinin V əsr Roma-Britaniya qəsbkarları [[Mark (qəsbkar)|Mark]] və ya [[Qrasian (qəsbkar)|Qrasianla]] qohumluq əlaqəsi ola biləcəyini irəli sürmüşdür; lakin adların təhlilinə əsaslanan Vulf onun Markla əlaqəli olduğuna üstünlük verir.&lt;ref name=&quot;Woolf_354&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Woolf|first=Alex|editor1-last=Goetz|editor1-first=Hans-Werner|editor2-last=Jarnut|editor2-first=Jorg|editor3-last=Pohl|editor3-first=Walter|encyclopedia=Regna and Gentes: The relationship between Late Antique and Early Medieval Peoples and Kingdoms in the Transformation of the Roman World|title=The Britons: from Romans to Barbarians|year=2003|publisher=BRILL|series=The Transformation of the Roman World|volume=13|isbn=9004125248|pages=345–80}}&lt;/ref&gt; Artur əfsanələrini araşdıran akademik Frenk D. Reno isə əksinə olaraq iddia edir ki, &quot;Avrelian&quot; adı Amvrosinin [[İlliriyalılar|illiriyalı]] [[Roma imperatorlarının siyahısı|Roma imperatoru]] [[Avrelian|Avrelianın]] (270-275-ci illərdə hakimiyyətdə olub) nəslindən gəldiyini göstərir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Reno |first=Frank D. |title=The Historic King Arthur: Authenticating the Celtic Hero of Post-Roman Britain |publisher=McFarland |year=2007 |isbn=9780786430253 |pages=263}}&lt;/ref&gt; Avrelianın hərbi yürüşləri arasında [[Qalliya imperiyası|Qalliya imperiyasının]] fəthi də yer alır. N. C. Hayem Amvrosinin Roma imperiyasının son dövrlərinin imperator ailələri (məsələn, [[Feodosi sülaləsi]]) ilə uzaq qohum ola biləcəyini təklif etmişdir. Sülaləyə aid qolların [[Hispaniya]] kimi qərbi Roma əyalətlərində fəaliyyət göstərdiyi məlumdur.&lt;ref name=&quot;Higham&quot;&gt;Higham (1994), p. 35–66&lt;/ref&gt;

[[Mayk Eşli]] isə əksinə olaraq &quot;Amvrosi&quot; adına və onun dördüncü əsrdə [[Milan arxiyepiskopluğu|Milan yepiskopu]] olmuş və eyni zamanda [[İtaliya (Roma əyaləti)|Roma İtaliyasının]] bəzi hissələrində konsulyar canişin vəzifəsində çalışmış [[Müqəddəs Ambrosi|Müqəddəs]] [[Müqəddəs Ambrosi|Ambrosi]] ilə mümkün əlaqəsinə diqqət yetirir. Bəzən yepiskopun atasının IV əsrdə [[Qalliyanın pretoriya prefekturası|Qalliyanın pretoriya prefekti]] olan Avreli Amvrosi (onun yurisdiksiyasına Britaniya da daxil idi) olduğu iddia edilir, baxmayaraq ki, bəzi müasir akademiklər Müqəddəs Ambrosi ilə bu şəxs arasındakı qohumluq əlaqəsinə şübhə ilə yanaşırlar (akademiklər onun atasının [[Feodosinin kodeksi|Feodosi kodeksinin]] bir hissəsində qeyd olunan Urani adlı bir məmur olduğu fikrinə daha çox üstünlük verirlər).&lt;ref&gt;Barnes, T. D., &quot;The Election of Ambrose of Milan&quot;, in: Johan Leemans (ed), ''Episcopal Elections in Late Antiquity'', de Gruyter, 2011, pp 39–60.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazzarino, S. &quot;Il padre di Ambrogio&quot;, ''Helikon'' 13–14, 1973–1974, 111–117.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazzarino, S., &quot;Storia sociale del vescovo Ambrogio&quot;, ''Problemi e ricerche di storia antica'' 4, Rome 1989, 79–81.&lt;/ref&gt; Eşlinin fikrincə, Amvrosi Avrelian əslində Avreli Avrelian adlı iki şəxslə qohum idi.&lt;ref name=&quot;Ashley&quot; /&gt; Tim Venninq qeyd edir ki, &quot;Avreli&quot; adı onun [[Qədim Romada övladlığa götürülmə|Romada oğulluğa götürülməsi]] nəticəsində əmələ gəldi. Oğlan uşağı qəbiləyə övladlığa götürüldükdə, o, yeni ailəsinin soyadını alırdı, lakin o, tez-tez keçmiş ailəsinin mənşəyini göstərən [[Koqnomen|koqnomenlə]] da çağırılırdı. Əlavə koqnomen çox vaxt &quot;-anus&quot; (&quot;{{Dil-lat|Aurelianus}}&quot;) sonluğu ilə bitirdi. [[Oktavii]] qəbiləsindən olan [[Oktavian Avqust|Qay Oktavi]] əmisi [[Qay Yuli Sezar]] tərəfindən övladlığa götürüldükdə, övladlığa götürən atasından fərqləndirmək üçün ona &quot;Oktavian&quot; (&quot;{{Dil-lat|Octavianus}}&quot;) ləqəbi verilmişdir.&lt;ref name=&quot;Venning&quot; /&gt; Amvrosinin halında isə ehtimal olunur ki, o, [[Avrelii]] soyuna aid idi, lakin sonra başqa bir qəbilə və ya ailə tərəfindən övladlığa götürülmüşdür.&lt;ref name=&quot;Venning&quot; /&gt;

İkinci müəmallı qalan məsələ &quot;avita&quot; sözünün mənası ilə bağlıdır: Gilda bu sözü &quot;əcdadlar&quot; mənasında işlədə bilərdi, yaxud daha dəqiq desək, &quot;baba&quot; mənasını çatdırmağa çalışırdı, bu isə Amvrosinin [[Badon dağı döyüşü|Badon dağı döyüşündən]] təxminən bir nəsil əvvəl yaşadığını göstərir. Məlumatın mövcud olmaması bu suallara dəqiq cavab verməyə mane olur.

=== Gildanın motivləri ===
Gilda və onun istifadə etdiyi ədəbi troplar haqqında kitabın müəllifi N. C. Hayem , Gildanın Amvrosiyə diqqət çəkmək üçün əsaslı səbəblərinin ola biləcəyini irəli sürmüşdür. Hayemin sözlərinə görə, o, bu şəxsin tarixi tərcümeyi-halını yazmağa çalışmırdı, onu həməsrləri üçün nümunə kimi təqdim etməyə çalışırdı. Gildanın fəlsəfəsi üçün [[Barbarlar|barbarları]] məğlub edən Britaniya liderlərinin bunu yalnız ilahi kömək sayəsində edə bilməsi fikrini çatdırmaq çox vacib idi. Və yalnız mühüm xristian fəzilətlərinə sahib olanlar bu köməyə layiq idilər.&lt;ref name=&quot;Higham&quot; /&gt; Görünür, Amvrosi Avrelian  barbarlar üzərində ən azı bir dəfə belə qələbə qazanmışdır. Bu keçmiş döyüşçünü təqdim ediyi baxış bucağına uyğunlaşdırmaq üçün Gilda onu müstəsna fəzilətlərə malik və Allaha itaəti ilə seçilən bir şəxs kimi təqdim etməyə demək olar ki məcbur qaldı. Onun şəxsiyyəti Gildanın nümunəvi lider ideyasına uyğunlaşdırıldı.&lt;ref name=&quot;Higham&quot; /&gt;

Hayem həmçinin Amvrosinin Roma mənşəyinin təsadüfən vurğulanmadığına inanır. Aydındır ki, Gilda onu qəsdən romalıların qanuni hakimiyyəti və hərbi fəzilətləri ilə əlaqələndirirdi. O, həmçinin onu sonrakı Britaniya hökmdarları ilə müqayisə edirdi, çünki onların hakimiyyəti bu cür legitim deyildi.&lt;ref name=&quot;Higham&quot; /&gt;

=== Tarixi şəxsiyyətlərin müəyyənləşdirilməsi ===
Gilda [[Badon dağı döyüşü]] haqqında əsas məlumat mənbəyi olsa da, o, heç vaxt döyüş iştirakçılarının adlarını çəkmir. Amvrosi Avrelian və ya onun varislərinin döyüşdə iştirak edib-etmədiyi məlum deyil.&lt;ref name=&quot;Korrel&quot; /&gt; Döyüşdəki Sakson liderlərinin adları qeydə alınmayıb.

Amvrosinin nəvə-nəticələrin kimliyi məlum deyil, çünki Gilda onları heç vaxt adla çəkmir. Onların Gildanın həməsrləri və onun tanışları olduqları ehtimal edilir.&lt;ref name=&quot;Korrel&quot; /&gt; Hayem onların dövrün görkəmli şəxsiyyətləri olduğunu irəli sürür. Ehtimal var ki, onların nəsil şəcərəsi və kimliyi nəzərdə tutulan auditoriyaya kifayət qədər tanış idi və adlarının çəkilməsinə ehtiyac qalmamışdır.&lt;ref name=&quot;Higham&quot; /&gt; Hayemin fikrincə, əsərdə Avbrosinin nəvə-nəticələri əcdadlarından aşağı səviyyədə təsvir olunur ki, bu da müəllifin yaşadığı dövrdəki hökmdarlara qarşı tənqidin bir hissəsidir. Tənqidin hədəfi olanlar, şübhəsiz ki, acı sözlərin onlara yönəldiyini bilirdilər, amma məşhur əcdadlarının bu qədər parlaq şəkildə təqdim olunduğu bir əsəri inkar etmək niyyətində deyil idilər.&lt;ref name=&quot;Higham&quot; /&gt;

Mayk Eşli, Gildanın qeyd etdiyi digər şəxslərin də Amvrosinin nəvə-nəticələri ola biləcəyini irəli sürür. O, bu kateqoriyaya Gilda tərəfindən ata qətli, [[zina]], əxlaq pozğunluğu və müharibə qızışdırmaqda ittiham olunan [[Avreli Konan|Avreli Konanı]] (&quot;İtəbənzər Avreli&quot;) daxil etməyə üstünlük verir. Onun &quot;Avreli&quot; adı roma-britaniya mənşəli olduğunu göstərir. Təhqiramiz &quot;İtəbənzər&quot; ({{Dil-lat|Caninus}}) ləqəbini, ehtimal ki, Gilda özü icad etmişdir və o, digər çağdaş hökmdarları da eyni şəkildə təhqir edir. Gildanın istifadə etdiyi bu ad səbəbindən bu hökmdarın əslində Konan/Kinan/Kenan adlandırıldığına dair nəzəriyyələr mövcuddur. Bəziləri onu VI əsrdə yaşamış [[Povis krallığı|Povis kralı]] [[Kinan Qarvin]] ilə eyniləşdirirlər, baxmayaraq ki, onun Gildayla həməsr olub-olmadığı və ya ondan bir və ya iki nəsil sonra yaşadığı məlum deyil.&lt;ref name=&quot;Ashley&quot; /&gt; Başqa bir nəzəriyyəyə görə, bu hökmdar Britaniyada deyil, [[Bretan bölgəsi|Bretanda]] hökmranlıq edirdi. Bu baxımdan, &quot;Caninus&quot; adı [[Konomor]] (&quot;Böyük köpək&quot;) adına istinad ola bilər. Konomorun Gilda ilə eyni dövrdə yaşadığı daha çox ehtimal olunur. Konomor, çox güman ki, [[Domnoniya|domnoniyalı]] (tarixi Bretan bölgəsi) idi, hansı ki [[Dumnoniya|Dumnoniyadan]] olan Britaniya köçkünləri tərəfindən idarə olunurdu. Britaniya əfsanələrində o, [[Mark ap Merion|Kornuolllu Mark]] kimi xatırlanmış ola bilər.&lt;ref name=&quot;Ashley&quot; /&gt;

Gilda saksları əsasən barbar basqınçılar kimi təsvir edir; onların işğalları yavaş və çətin bir hərbi fəth prosesindən ibarət idi. Ehtimal olunur ki, Gildanın təsvir etdiyi dövr eramızın 500-cü ili əhatə edirdi, həmin vaxtlarda [[anqlo-sakslar]] [[Vayt adası]], [[Kent krallığı|Kent]], Linkolnşir, [[Norfolk]], Suffolk və [[Nortamberlend]] və [[Yorkşir|Yorkşirin]] sahil ərazilərini idarə edirdilər. Keçmiş [[Roma Britaniyası|Roma Britaniyasının]] qalan hissəsi yerli brittlərin və ya Roma əyalət administrasiyasının qalıqlarının nəzarəti altında idi.&lt;ref name=&quot;Craughwell&quot; /&gt; Gilda həmçinin şəhərlərin əhalisinin azalmasından bəhs edir və bu da, ehtimal ki, tarixi faktları əks etdirir. Vaxtilə böyük bir şəhər olan [[Londinium]], V əsrdə tamamilə tərk edilmişdi.&lt;ref name=&quot;Craughwell&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ashley&quot; /&gt;

== Bedaya əsasən ==
Beda &quot;[[İngilislər xalqının kilsə tarixi]]&quot; əsərində Gildanın Amvrosi haqqındakı hekayəsinə əsaslanır,&lt;ref name=&quot;Korrel&quot; /&gt; lakin onun &quot;Xronika majora&quot; əsərində Amvrosinin qələbəsini [[Zinon (imperator)|imperator Zinonun]] (474–491) hakimiyyəti dövründə baş verir.

Bedanın Britaniyanın V əsrdəki tarixi haqqında yazdığı məlumatlar mənbə kimi az dəyərlidir. Təxminən 418-ci ilə qədər Bedanin seçmək üçün bir neçə tarixi mənbəyi var idi və o, tez-tez [[Pavel Orozi|Orozinin]] əsərlərinə etibar edirdi. Orozinin tarixi işini tamamladıqdan sonra, Bedanin mənbələri tükənmişdir və o, xeyli dərəcədə Gildanın əsərlərinə arxalanırdı. Bu dövrün qeydləri Gildanın verdiyi rəvayətin əsasən stilistik dəyişikliklər edilmiş parafraza versiyasıdır.&lt;ref name=&quot;Korrel&quot; /&gt; Bedanın Amvrosi Avrelian haqqındakı hekayəsi aşağıdakı kimi tərcümə olunub:{{Blockquote|Düşmən ordusu yerli xalqları məhv edib və ya səpələndikdən sonra evlərinə qayıtdıqda, brittlər tədricən güc və cəsarətlərini bərpa etməyə başladılar. Onlar gizləndikləri yerlərdən çıxdılar və tamamilə məhv olmamaq üçün Allaha dua etdilər. O dövrdə onların lideri, ağzıbütöv bir adam olan Amvrosi Avrelian idi. O, Roma irqinin yeganə nümayəndəsi idi və məlum olduğu kimi, kral və məşhur bir soydan olan valideynlərinin həlak olduğu fırtınadan sağ çıxmışdı. Onun rəhbərliyi altında brittlər güclərini bərpa etdilər, qalibləri döyüşə çağırdılar və Allahın köməyi ilə qələbə qazandılar.&lt;ref name=&quot;Korrel&quot;/&gt;}}Beda Amvrosi Avrelianın nə nəvə-nəticələri, nədə onların güman edilən xarablaşma haqqında söz etmir.&lt;ref name=&quot;Korrel&quot; /&gt;

== Nenniyə əsasən ==
[[Nenni (tarixçi)|Nenniyə]] aid edilən&lt;ref name=&quot;Reno&quot; /&gt; &quot;[[Historia Brittonum|Brittlərin tarixi]]&quot; əsərində Amvrosi haqqında əfsanələrin bir neçə fraqmenti qorunub saxlanılmışdır. Ənənəvi atribusiyaya baxmayaraq, bu əsərin müəllifliyi və yaradıldığı dövr məsələsi müasir tarixçilər üçün açıq qalır. Bu əsərin bir neçə əlyazma versiyası mövcuddur və onlar bir-birindən süjet detalları ilə görə fərqlənirlər. Onlardan ən əhəmiyyətlisi IX və XI əsrlər arasındakı dövrə aiddir. Bəzi müasir akademiklər bu əsərin tək bir müəllif və ya tərtibçi tərəfindən yaradılmasını mümkünsüz hesab edir və bu nəzəriyyə qəti şəkildə sübut olunmasa da, əsərin son formasına çatması əsrlər çəkmiş ola biləcəyinə inanırlar.&lt;ref name=&quot;Korrel&quot; /&gt;

31-ci fəsildə deyilir ki, [[Vortigern]] Amvrosidən qorxaraq hökmranlıq edirdi. Əsərdə Amvrosi haqqında ilk qeyd budur. Frenk D. Renonun fikrincə, bu, Amvrosinin təsirinin olduqca əhəmiyyətli olduğunu göstərir, çünki Vortigern onu şimal işğalçılarından və ya Britaniyada Roma hakimiyyətini bərpa etmək cəhdlərindən daha böyük bir təhlükə kimi görürdü.&lt;ref name=&quot;Reno&quot; /&gt; Bu fəsildə Britaniyada Roma hakimiyyətinin bitməsindən sonra baş verən və Vortigernin sakslarla ittifaqdan əvvəl baş verən hadisələr təsvir olunur.&lt;ref name=&quot;Reno&quot; /&gt;

Amvrosinin peydə olduğu ən önəmli hekayə 40-42-ci fəsillərdə nəql edilən və &quot;Amvrosi qalası&quot; adlanan Amvrosi, Vortigern və [[Dinas Emris|Dinas Emrisin]] altındakı iki [[əjdaha]] ilə bağlıdır.&lt;ref name=&quot;Reno&quot; /&gt; Orada Amvrosi hələ yeniyetmədir, lakin fövqəltəbii güclərə malikdir. O, Vortigerni və kral [[Sehrbazlar|sehrbazlarını]] qorxuya salır. Amvrosinin Roma konsulunun oğlu olduğu aşkar edildikdə, Vortigern ona Dinas Emris qəsri və qərbi Britaniyadakı bütün krallıqları güzəştə getməyə razı olur. Vortigern daha sonra şimala, Qvinessi adlanan əraziyə çəkilir.&lt;ref name=&quot;Reno&quot; /&gt; Bu hekayə sonradan [[Qalfrid Monmutlu]] tərəfindən &quot;[[Britaniya kralları tarixi]]&quot; bədii əsərində genişləndirilmiş və Amvrosi personajı gələcəyi görə bilən [[Mirddin Villt|Mirddin]] haqqındakı Uels əfsanəsi ilə birləşdirmişdir, hansı ki Britaniyanın yerli [[Keltlər|keltlərin]] [[sakslar]] və [[normanlar]] üzərində qələbələrini [[orakul]] kimi xəbər vermişdir. Qalfrid onu &quot;Tarix&quot; əsərində də Avrelian Amvrosi adı ilə Konstans və [[Uter Pendraqon|Uter Pendraqonla]] birlikdə [[III Konstantin|III Konstantinin]] üç oğlundan biri kimi qeyd edir.

48-ci fəsildə Amvrosi Avrelian &quot;Britaniya millətinin bütün kralları arasında kral&quot; kimi təsvir olunur. Bu fəsildə Amvrosi  Vortigernin oğlu Paskentə [[Biellt]] və [[Qurteyrnion]] bölgələri üzərində səlahiyyət verdiyi bildirilir.&lt;ref name=&quot;Reno&quot; /&gt; Nəhayət, 66-cı fəsildə [[Quolof döyüşü]] ilə əlaqəli müxtəlif hadisələr qeyd olunur (çox vaxt [[Solsberi]] yaxınlığında, [[Eymsberi|Eymsberidən]] 15 km şərq-cənub-şərqdə yerləşən Vollopla eyniləşdirilir); döyüşün Amvrosi və Vitolin arasında baş verdiyi deyilir. Müəllif bu döyüşü Vortigernin hakimiyyətinin on ikinci ilinə aid edir.&lt;ref name=&quot;Reno&quot; /&gt;

Amvrosi haqqındakı bu fərqli rəvayətlərin bir-biri ilə necə əlaqəli olduğu və ya eyni ənənədən qaynaqlanıb-qaynaqlanmadığı bəlli deyil; hekayələrdə eyni adı daşıyan fərqli insanlardan bəhs etmələri olduqca mümkündür. Frenk D. Reno qeyd edir ki, bu əsərlərdə o şəxslərin hamısı &quot;Amvrosi &quot;/&quot;Emris&quot; kimi xatırlanır. &quot;Avrelian&quot; koqnomeni heç vaxt istifadə edilmir.&lt;ref name=&quot;Reno&quot; /&gt; &quot;Brittlərin tarixi&quot;ndə Quolof döyüşü &quot;Vortigernin hakimiyyətinin on ikinci ilinə&quot; aid edilir ki, bu da görünür, 437-ci il deməkdir.&lt;ref name=&quot;Fletcher_15&quot; /&gt; Ola bilsin ki, bu hadisələr Amvrosi Avrelianın komandanlıq etdiyi döyüşdən (Gildanın təsvir etdiyi) bir nəsil əvvəl baş verə bilərdi.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:V əsrdə doğulanlar]]</text>
      <sha1>25mcfestt2zx51exx0fo2fpli5auel7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Psixro mağarası</title>
    <ns>0</ns>
    <id>994999</id>
    <revision>
      <id>9041936</id>
      <parentid>9018837</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T00:41:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9005" sha1="oc8qel70limzzwy1jjq6al1gud8vwfg" xml:space="preserve">[[Fayl:Psychro-cave-84-1.jpg|thumb|300px|Psixro mağarasının daxili.]]
'''Psixro mağarası''' (qədim [[Qədim yunan dili|yunan]]: '''Σπήλαιο Ψυχρού''') — [[Krit]] adasının şərqindəki [[Lasiti]] yaylasında, Lasiti bölgəsində yerləşən qədim [[Mino mədəniyyəti|Mino]] müqəddəs mağarasıdır. Psixro [[Dikte mağarası]] (qədim [[Qədim yunan dili|yunan]]: '''Δικταῖον Ἄντρον'''; ''Diktaion Antron'') ilə əlaqələndirilir və [[Zevs]]in doğulduğu güman edilən məkanlardan biri hesab olunur. Digər əfsanələrdə isə Zevsin doğulduğu yer kimi [[İda dağı]]nda yerləşən [[İda mağarası]] ('''Ἰδαῖον Ἄντρον''') göstərilir. [[Hesiod]]un ''[[Teoqoniya]]'' əsərinə (477–484) görə, [[Reya]] Zevsi [[Likt]]də dünyaya gətirmiş və onu Aiqayon dağındakı bir mağarada gizlətmişdir. XIX əsrin sonlarından etibarən müasir Psixro kəndinin üstündə yerləşən mağara Dikte mağarası ilə eyniləşdirilir, baxmayaraq ki, başqa namizədlər də mövcuddur; xüsusilə də [[Petsofas]] dağında, [[Palaikastro]]nun üstündə yerləşən mağara.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://odysseus.culture.gr/h/2/eh251.jsp?obj_id=1628 |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2026-07-24 |archive-date=2019-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616100258/http://odysseus.culture.gr/h/2/eh251.jsp?obj_id=1628 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Coğrafiya ==
Mağara Lasiti prefekturasında yerləşir. Mino dövründə [[Maliya]] şəhəri ona ən yaxın metropol mərkəzi idi.
[[Fayl:Psychro Cave-87-3.jpg|thumb|300px|Psixro mağarasının girişi.]]

== Mif ==
Dikte mağarası [[Yunan mifologiyası]]nda [[Amalteya]]nın körpə Zevsi keçi südü ilə bəslədiyi yer kimi məşhurdur. Arxeoloji tapıntılar bu məkanın uzun müddət ibadət yeri kimi istifadə olunduğunu təsdiq edir. [[Reya]] tərəfindən körpə Zevsi burada gizli şəkildə böyütmək və onu atası [[Kron]]dan (Krónos) qorumaq tapşırılan baxıcı bəzi mənbələrdə nimfa [[Adrasteya]] adlandırılır. Bu mağara Zevsin doğulduğu və ya gizlədildiyi hesab edilən bir neçə mağaradan biridir. Mağaranın yerləşdiyi dağlar Kritdə '''Dikte''' adı ilə tanınır.

== Arxeologiya ==
Mağara ilk dəfə 1886-cı ildə Kandiyadakı Silloqosun prezidenti Cozef Xatzidakis və F. Halbherr tərəfindən qazılmışdır. 1896-cı ildə ser Artur Evans ərazidə tədqiqat aparmışdır.

1898-ci ildə Pyer Demarqn qısa müddətli tədqiqatlar aparmış, bunun ardınca isə 1900-cü ildə Afinadakı Britaniya Məktəbindən Devid Corc Hoqart daha geniş qazıntılar həyata keçirmişdir. Hoqartın 1900-cü ildə nəşr olunmuş hesabatlarında ibtidai arxeoloji metodların törətdiyi dağıntılar təsvir olunur: yuxarı mağaranın tavanından düşmüş nəhəng qaya parçaları götürülməzdən əvvəl partladılmış, zəngin qara torpaq isə əvvəllər talan edilmişdi. Yuxarı mağaradakı suvaqlı qurbangah 1900-cü ildə aşkar edilmiş, onun ətrafı kül, saxsı qablar və &quot;digər tullantılar&quot; təbəqələri ilə əhatə olunmuşdu. Bunların arasında bürünc, terrakota, dəmir və sümükdən hazırlanmış nəzirlər, otuzadək maye təqdimetmə masasının fraqmentləri və qida təqdimələri üçün istifadə olunan saysız-hesabsız konusvari keramika fincanları var idi. Kül təbəqəsində aşkar edilmiş sümüklər öküzlərin, qoyunların, keçilərin, maralların və bir qabanın qurban verildiyini göstərir.
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.easyreserve.com/travel-ideas/2019/greece/tourist-attractions/psychro-cave |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2026-07-24 |archive-date=2026-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260724132528/https://www.easyreserve.com/travel-ideas/2019/greece/tourist-attractions/psychro-cave |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
[[Fayl:Psychro Cave, 051287.jpg|thumb|300px|Psixro mağarası.]]
Yuxarı mağaranın toxunulmamış ən aşağı təbəqələri Son Mino dövrünün Kamares keramikasından ən erkən Miken dövrünə keçidi əks etdirirdi; tapıntılar e.ə. IX əsrin həndəsi üslubunu təmsil edir, lakin bundan sonrakı dövrlərə aid nümunələr çox azdır. Daha yeni qazıntılar mağaranın Erkən Mino dövründən istifadə olunduğunu üzə çıxarmış, nəzirlər isə Orta Mino dövründə (MM IIIA) mağaranın ən çox ziyarət edilən ziyarətgah olduğunu göstərmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.academia.edu/111188307/Psychro_Cave |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2026-07-24 |archive-date=2026-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260724132146/https://www.academia.edu/111188307/Psychro_Cave |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Aşağı qrot dik enişlə su hovuzuna doğru uzanır və burada qayaya oyulmuş pilləkənin izləri görünür; hovuzun içindən isə stalaktitlər yüksəlir. Hoqart yazırdı: &quot;Yuxarı qrotu qazanlar tərəfindən xeyli torpaq aşağı atılmışdı və bu torpaq çoxlu kiçik bürünc əşyalarla dolu idi&quot;. Ən aşağı stalaktitlərin şaquli yarıqlarında Hoqartın qrupu &quot;oyuncaq ikitilli baltalar, bıçaq tiyələri, iynələr və nəziri gətirənlər tərəfindən nişlərdə olduğu kimi yerləşdirilmiş digər bürünc əşyalar&quot; tapmışdı. Yeraltı hovuzun kənarındakı palçıq da oxşar əşyalarla, həm kişi, həm də qadın tipli heykəlciklərlə və oyma qiymətli daşlarla zəngin idi.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.hh.gr/en/destinations/dictaean-cave/ |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2026-07-24 |archive-date=2026-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260724132038/https://www.hh.gr/en/destinations/dictaean-cave/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1961-ci ildə incəsənət tarixçisi və arxeoloq Con Bordman bu və digər qazıntılar zamanı aşkar edilmiş tapıntıları nəşr etmişdir.

Gil insan fiqurları adətən dağ zirvəsi ziyarətgahlarında aşkar edilsə də, Psixro və İda dağındakı ziyarətgah insan fiqurlarının aşkar edildiyi yeganə müqəddəs mağaralardır. Psixro həmçinin bürüncdən hazırlanmış ayaq formasında nəziri ilə seçilən yeganə müqəddəs mağaradır; bu, müqəddəs mağarada aşkar edilmiş yeganə nəziri bədən hissəsidir. Psixroda daha geniş yayılmış müqəddəs mağara tapıntıları arasında daş və keramika çıraqlar da vardır.

Psixrodan karnelian, steatit, ametist, yəşəm və hematit də daxil olmaqla qeyri-adi sayda yarımqiymətli daş tapılmışdır.

Psixrodan əldə edilmiş artefaktlar hazırda Heraklion Muzeyində, Oksforddakı Aşmolean Muzeyində, Luvr muzeyində və Britaniya Muzeyində nümayiş etdirilir.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.academia.edu/111188307/Psychro_Cave |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2026-07-24 |archive-date=2026-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260724132146/https://www.academia.edu/111188307/Psychro_Cave |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== İda mağarası ==
'''İda mağarası''' (qədim [[Qədim yunan dili|yunan]]: '''Ιδαίο άντρο''') — [[Krit]] adasında [[İda dağı]]nın yamaclarında (35.2082°N 24,8290°E) yerləşən mağaralar sistemidir. Dərin mağaranın bir girişi var və burada stalaqmitlər və stalaktitlər mövcuddur.

Qədim dövrdə bura ibadət yeri olmuşdur, çünki titan [[Reya]]nın körpə [[Zevs]]i onu digər övladları kimi udmaq istəyən atası [[Kron]]dan qorumaq üçün burada gizlətdiyinə inanılırdı. Bu mağara Zevsin doğulduğu və ya gizlədildiyi hesab edilən bir neçə mağaradan biridir. Bu əfsanənin bir variantına görə, mifik döyüşçülər dəstəsi olan [[Kuretlər]] mağaranın qarşısında gurultulu və vəhşi döyüş rəqsləri edirdilər ki, səs-küy Kronun körpə Zevsin ağlama səsini eşitməsinə mane olsun.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.hh.gr/en/destinations/dictaean-cave/ |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2026-07-24 |archive-date=2026-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260724132038/https://www.hh.gr/en/destinations/dictaean-cave/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Qazıntılar zamanı ərazidə çoxlu sayda nəziri kult əşyaları aşkar edilmişdir.

== Həmçinin bax ==
* [[Vari Mağarası]]
* [[Zevs]]
* [[Qədim Yunanıstan]]
* [[Krit]]
* [[Yunan mifologiyası]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Ədəbiyyat ==
* Jones, Donald W. (1999). ''Peak Sanctuaries and Sacred Caves in Minoan Crete''. ISBN 91-7081-153-9.
* Rutkowski, B.; Nowicki, Krzysztof (1996). ''The Psychro Cave and Other Sacred Grottoes in Crete''. Warsaw: Polish Academy of Science.
* Watrous, L. Vance (1996). ''The Cave Sanctuary of Zeus at Psychro: A Study of Extra-Urban Sanctuaries in Minoan and Early Iron Age Crete''. Liège/Austin: Université de Liège / University of Texas at Austin.
[[Kateqoriya:Mağaralar]]
[[Kateqoriya:Yunanıstan mağaraları]]
[[Kateqoriya:Attika]]
[[Kateqoriya:Qədim Yunanıstan]]
[[Kateqoriya:Nimfalar]]</text>
      <sha1>oc8qel70limzzwy1jjq6al1gud8vwfg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sergey Maksimilyanoviç</title>
    <ns>0</ns>
    <id>995370</id>
    <revision>
      <id>9042002</id>
      <parentid>9012856</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Məzarı köçürülənlər]]</comment>
      <origin>9042002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2272" sha1="tufw94vlud21ftcz13368p0fn0593qj" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}'''Sergey Maksimilyanoviç Romanovski''' ({{Dil-ru|Сергей Максимилианович Рома́новский}} {{DVTY}}) — [[Loyxtenberq hersoqu]] [[Maksimilyan de Boharne (Loyxtenberq hersoqu)|Maksimilyan de Boharne]]&lt;nowiki/&gt;nin oğlu.

[[1849]]-cu ildə [[Sankt-Peterburq]]&lt;nowiki/&gt;da dünyaya gəldi. Atası [[Loyxtenberq hersoqu]] [[Maksimilyan de Boharne (Loyxtenberq hersoqu)|Maksimilyan de Boharne]], anası isə [[Çar Rusiyası|rus çarı]] [[I Nikolay (Rusiya imperatoru)|I Nikolay]]&lt;nowiki/&gt;ın qızı [[Mariya Nikolayevna (Loyxtenberq hersoginyası)|Mariya Nikolayevna]]&lt;nowiki/&gt;dır. Atasının [[Fransızlar|fransız]]-[[Almanlar|alman]] əsilli olmasına baxmayaraq, Sergey və bacı-qardaşları [[Şərqi Ortodoks Kilsəsi|pravoslav məzhəbi]]&lt;nowiki/&gt;nə uyğun təlim-tərbiyə edildi. Bu [[I Nikolay (Rusiya imperatoru)|çar Nikolay]]&lt;nowiki/&gt;ın qoyduğu evlilik şərtlərindən biri idi. [[1852]]-ci ildə atası vəfat etdi və anası [[Mariya Nikolayevna (Loyxtenberq hersoginyası)|Mariya Nikolayevna]] 2 il sonra başqasıyla evləndi. Ancaq onun bu evliliyi [[I Nikolay (Rusiya imperatoru)|Çar Nikolay]]&lt;nowiki/&gt;dan gizlədildi. Babasının ölümü və dayısı [[II Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın taxta çıxmasından sonra da qəbul edilməyən bu evlilik səbəbilə, anası [[Mariya Nikolayevna (Loyxtenberq hersoginyası)|Mariya Nikolayevna]] övladlarını geridə qoyaraq Rusiyadan sürgün edildi. Sergey və bacı-qardaşları isə [[II Aleksandr|Çar Aleksandr]] və [[Mariya Aleksandrovna (Rusiya imperatriçası)|Çariça Mariya Aleksandrovna]]&lt;nowiki/&gt;nın himayəsinə verildi.

[[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1877–1878)|1877-1878 Rusiya-Osmanlı müharibəsi]]&lt;nowiki/&gt;nə qatıldı və indiki [[Bolqarıstan]] ərazisində gedən döyüşlərdə həlak oldu. Beləcə, ön cəbhədə həlak olan ilk Romanov ailəsi üzvü oldu. Heç vaxt evlənmədi və rəsmi varisi olmadı.

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===

* Лейхтенбергские // БРЭ / С. Л. Кравец. — М.: БРЭ, 2011. — Т. 17. — С. 190. — 783 с. — 60 000 экз. — ISBN 978-5-85270-350-7

=== İstinadlar ===
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;
[[Kateqoriya:Məzarı köçürülənlər]]</text>
      <sha1>tufw94vlud21ftcz13368p0fn0593qj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Metafizika Philosophy (jurnal)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>995452</id>
    <revision>
      <id>9042034</id>
      <parentid>9041348</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T05:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ələddin.Məlikov</username>
        <id>87736</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jurnalın redaksiya heyəti */</comment>
      <origin>9042034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10298" sha1="19vyosjxnctecysrgh8upd2eclepeds" xml:space="preserve">{{Jurnal
|adı                     = Metafizika Philosophy
|loqo                    = 
|loqo_ölçüsü             = &lt;!-- avtomatik 180px --&gt;
|şəkil                   =
|şəkil_ölçüsü            = &lt;!-- avtomatik 200px --&gt;
|şəkil_alt               = 
|izah                    =
|baş redaktor            = &lt;!-- ən çox |redaktor3= --&gt; İbrahim Bağırov
|redaktor_başlığı        = &lt;!-- ən çox |redaktor_başlığı3= --&gt;
|əvvəlki_redaktor        = 
|məsul_redaktor          = 
|əməkdaşlar              = 
|yazıçı                  = 
|fotoqraf                = 
|növ                     = 
|dövrilik                = Rüblük jurnal (mart, iyun, sentyabr, dekabr)
|format                  = 
|tiraj                   = 
|nəşriyyat               = AcademyGate Publishing ([https://isni.org/isni/0000000514175052 ISNI: 0000000514175052])
|ödənilmiş_tiraj         = 
|ödənilməmiş_tiraj       = 
|tiraj_ili               = 
|ümumi_tiraj             = 
|təsisçi                 = 
|təsis tarixi            = 2026
|ilk_buraxılışı          = 
|nəşriyyatını dayandırıb = 
|şirkət                  = 
|ölkə                    = 
|qərargah                = 
|dil                     = [[Azərbaycan]], [[Rus]], [[İngilis]], [[Türk]], [[Fars]], [[Ərəb]]
|qiymət                  = 
|siyasi mənsubiyyət      = 
|səhifə                  = 
|sayt                    = www.metafizikaphilosophy.org
| ISSN                   = 
| eISSN                  = 
|oclc                    = 
}}

'''Metafizika Philosophy''' ({{Dil-en|Metafizika philosophy}}) — beynəlxalq elmi nəzəri jurnal. Jurnal fəlsəfə, ədəbiyyat,  ilahiyyat, etika, məntiq, sosiologiya, tarix, incəsənət, mədəniyyət və sair elm sahələrində orjinal akademik araşdırmalar və elmi məqalələr oxuculara təqdim edir. &quot;Metafizika&quot; Philosophy ''&quot;AcademyGate Publishing&quot;'' (ISNI: 0000000514175052)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=AcademyGate Publishing (ISNI:0000000514175052) |url=https://isni.org/isni/0000000514175052 |url-status=live |website=ISNI |language=en}}&lt;/ref&gt; nəşriyyatının nəşri kimi nəşr olunmağa başlamışdır.


== Jurnal barədə məlumat ==
* Metafizika Philosophy jurnalı ildə 4 dəfə nəşr olunur. Jurnalda [[Azərbaycan]], [[Türk dili|türk]], [[rus]], [[ingilis]], [[fars]] və [[ərəb]] dillərində bütün məqalələr ekspertlər tərəfindən müsbət rəy alarsa, qəbul və çap olunur.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Metafizika Philosophy (Description) |url=https://azertag.az/xeber/Metafizika_jurnali_nufuzlu_beynelxalq_indeksde_qeydiyyata_alinib-1189690 |access-date=2026-05-05 |archive-date=2024-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241210204600/https://azertag.az/xeber/Metafizika_jurnali_nufuzlu_beynelxalq_indeksde_qeydiyyata_alinib-1189690 |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;

== Jurnalın qarşıya qoyduğu məqsədləri ==
* jurnalın profilinə uyğun olaraq, Azərbaycanın və xarici ölkə alimlərinin elmi-tədqiqat işlərinin nəticələrini dərc etmək;
* beynəlxalq aləm, o cümlədən Azərbaycanda elmin inkişaf tarixi, fəlsəfəsini, müasir ilahiyyat və elmi nailiyyətləri, etika, estetika, sosologiya və məntiqin aktual problemləri ilə bağlı məqalələr dərc etmək;
* elmşünaslıq və metodologiyaya dair tədqiqatların nəşri;
* fəlsəfənin müxtəlif sahələrində daha effektiv tədqiqinin inkişafı üçün informasiya, metodiki və digər intellektual ehtiyatların mübadiləsini fəallaşdırmaq;
* fəlsəfə, ilahiyyat və sosiologiyaya dair əsərləri peşəkar səviyyədə rəyləşdirmək, resenziyalaşdırmaq və eyni zamanda istifadəçi münasibətini araşdırmaq;
* Metafizika  Philosophy öz fəaliyyətini Azərbaycan Respublikasının konstitusiyası, öz əsasnaməsi və beynəlxalq standartların tələblərinə əsasən təşkil edib. Jurnalın əsas məqsədi elmin inkişaf etməsi üçün layiqli töhfələr verməkdir. Fəlsəfə, ilahiyyat, sosiologiya, psixologiya, tarix, filologiya, pedaqogika, hüquq, siyasi və iqtisadiyyat elmləri üzrə aparılan tədqiqatları öz səhifələrində işıqlandıraraq elmi ictimaiyyəti onlarla tanış etməkdir. Jurnalın məqsədi geniş elmi müzakirələrə səbəb ola biləcək problemlərin fənlərarası yanaşma müstəvisində araşdırılmasının nəticələrinin, alim və tədqiqatçılar arasında elmi diskussiya yaradacaq elmin paradiqmaları və yenilikləri barədə araşdırmaların geniş yayılmasına töhfə verməkdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=METAFİZİKA |url=https://metafizikaphilosophy.org/ |url-status=live |website= |quote=“Metafizika Philosophy” journal. The Journal is Quarterly. Works in philosophy, language and interdisciplinary fields. Editor-in-chief is Ibrahim Baghirov. (https://orcid.org/0000-0001-5830-6764) The Metafizika journal is protected by the Metaphysics İnternational Center. The Journal operates in six languages (Azerbaijani, Russian, English, Turkish, Persian and Arabic). |access-date=2026-06-07 |archive-date=2026-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208085854/https://journals.indexcopernicus.com/search/details?id=50554&amp;lang=en&amp;fbclid=IwAR3M2u__YfNrtwqfPqpv9HH4Wgu0ymoou68rqttc2ggf3b9Ib8Do5eMk8_o }}&lt;/ref&gt;


=== Jurnalın məsul katibləri ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! # !! Adı və Soyadı !! Elmi təşkilat !! İlk tarix !! Son tarix !! Jurnalın sayları
|-
| 1 || Məhəmmədəli Məlikov ([[Azərbaycan]]) || [[Bakı Dövlət Universiteti]] ||2026 ||  || 1-2-3-
|-
| 2 || T || [[A]] ||2 || 2 ||
|}

=== Jurnalın baş redaktorları ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! # !! Adı və Soyadı !! Elmi təşkilat !! İlk tarix !! Son tarix !! Jurnalın sayları
|-
| 1 || İbrahim Bağırov ([[Azərbaycan]]) [baş redaktor] || [[AMEA Şərqşünaslıq İnstitutu|AMEA, Akademik Z.M.Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutu]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Metafizika Philosophy jurnalının baş redaktoru |url=https://academygate.org/journal/detail/15#tab2 |access-date=2026-07-23 |archive-date=2026-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180907032333/http://metafizikajurnali.az/i3_az.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;||2026 || [[-]] || 1- 2- 3- 4 — 
|-
| 2 || İ || T || 0 || [[-]] || 0 —

|}
=== Jurnalın redaksiya heyəti ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! # !! Adı və Soyadı !! Elmi təşkilat !! İlk tarix !! Son tarix !! Jurnalın sayları
|-
| 1 || [[Aqil Şirinov]] ([[Azərbaycan]]) || [[Azərbaycan İlahiyyat İnstitutu]]||10 yanvar 2026 || - || 1—
|-
| 2 || Erol İbrahim ([[Türkiyə]]) ||[[Trabzon Universiteti]] ||10 yanvar 2026 || - || 1—
|-
| 3 || Aslan Həbibov ([[Azərbaycan]]) ||[[AMEA Şərqşünaslıq İnstitutu]] || 10 yanvar 2026 || - || 1—
|-
| 4 || Məmmədəli Babaşlı ([[Azərbaycan]]) ||[[AMEA Şərqşünaslıq İnstitutu]] ||10 yanvar 2026 || - || 1—
|-
| 5 || [[İlham Məmmədzadə]] ([[Azərbaycan]]) ||[[AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutu]] ||10 yanvar 2026 || - || 1—
|-
| 6 || [[Rəbiyyət Aslanova]] ([[Azərbaycan]]) ||[[Bakı Dövlət Universiteti]] ||10 yanvar 2026 || - || 1—
|-
| 7 || Kəmalə Pənahova ([[Azərbaycan]]) ||[[Bakı Dövlət Universiteti]] ||10 yanvar 2026 ||- || 1—
|-
| 8 || [[Tahirə Allahyarova]]  ([[Azərbaycan]]) ||[[Bakı Dövlət Universiteti]] ||10 yanvar 2026 ||- || 1—
|-
| 9 || Roida Rzayeva ([[Azərbaycan]]) ||[[AMEA Şərqşünaslıq İnstitutu]] ||10 yanvar 2026 ||- || 1—
|-
| 10 || Füzuli Qurbanov ([[Azərbaycan]]) ||[[AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutu]] ||10 yanvar 2026 || - || 1—
|-
| 11 || Xəyyam Cəlilzadə  ([[Azərbaycan]]) ||[[Anadolu Universiteti]] ||10 yanvar 2026 ||- || 1—
|-
| 12 || Sedat Baran  ([[Türkiyə]]) ||[[Batman Universiteti]] ||10 yanvar 2026 ||- || 1—
|-
| 13 || Əbülfəz Kiyaşimşəki ([[İran]]) ||[[Əmir Kəbir Texniki Universiteti]] ||10 yanvar 2026 ||- || 1—
|-
| 14 || Radif Mustafayev ([[Azərbaycan]]) ||[[AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutu]] ||10 yanvar 2026 ||- || 1—
|-
| 15 || [[Ələddin Məlikov]] ([[Azərbaycan]]) ||AcademyGate Publishing ||10 yanvar 2026 ||- || 1—
|-
| 16 || Zaur Rəşidov  ([[Azərbaycan]]) ||[[AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutu]] ||10 yanvar 2026 ||- || 1—
|-
| 17 || Zəfər Nəcəfov  ([[Azərbaycan]]) ||[[Milli Müdafiə Universiteti (Azərbaycan)|Milli Müdafiə Universiteti]] ||10 yanvar 2026 ||- || 1—
|-
| 18 || Elnur Mustafayev  ([[Azərbaycan]]) ||[[AMEA Şərqşünaslıq İnstitutu]] ||10 yanvar 2026 ||- || 1—
|-
| 19 || Heydər Aslanov ([[Azərbaycan]]) ||[[AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutu]] ||10 yanvar 2026 ||- || 1—
|-
| 20 || Zeynəddin Şabanov ([[Azərbaycan]]) ||[[AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutu]] ||10 yanvar 2026 ||- || 1—
|-
| 21 || Elvüsal Məmmədov  ([[Azərbaycan]]) ||[[AMEA Şərqşünaslıq İnstitutu]] ||10 yanvar 2026 ||- || 1—
|-
| 22 || Müşfiq Şükürov  ([[Azərbaycan]]) ||[[Bakı Slavyan Universiteti]] ||10 yanvar 2026 ||- || 1—
|-
| 21 || Asəf Qənbərov  ([[Azərbaycan]]) ||[[Azərbaycan İlahiyyat İnstitutu]] ||10 yanvar 2026 ||- || 1—


|}

== Çap və yayım ==
&quot;Metafizika Philosophy&quot; junalı abunə və pərakəndə satış vasitəsilə yayılır.

== Partnyor jurnallar ==
* [[Elm Tarixi (jurnal)]]
* [[Metafizika (jurnal)]]

== Həmçinin bax ==
* [[Fəlsəfə və sosial-siyasi elmlər (jurnal)]]
* [[Geostrategiya (jurnal)]]
* [[Dövlət və Din (jurnal)]]
* [[Elm Tarixi və Elmşünaslıq (jurnal)]]
* [[Gənc alimlərin əsərləri (jurnal)]]

== İstinadlar ==

{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Vikilər
| commons     = 
| wikispecies = 
| wikt        = 
| b           = Metafizika Philosophy
| s           = 
| q           = 
| n           = 
| m           = 
|d            = 
|voy          = 
|mw           = 
}}
* {{rəsmi sayt|www.metafizikaphilosophy.org|Metafizika Philosophy jurnalının}}
{{Xarici keçidlər}}


{{Azərbaycan mətbuatı}}

[[Kateqoriya:Fəlsəfə]]
[[Kateqoriya:Elmi jurnallar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan mətbuatı| ]]
[[Kateqoriya:Əlifba sırasına görə jurnallar]]
[[Kateqoriya:İngilis dilində jurnallar]]
[[Kateqoriya:Ərəb dilində jurnallar]]
[[Kateqoriya:Fars dilində jurnallar]]
[[Kateqoriya:Türk dilində jurnallar]]</text>
      <sha1>19vyosjxnctecysrgh8upd2eclepeds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Şablon:Kateqoriya istiqamətləndirmə</title>
    <ns>4</ns>
    <id>995632</id>
    <revision>
      <id>9041817</id>
      <parentid>9030230</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T17:06:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qədir</username>
        <id>136647</id>
      </contributor>
      <comment>[[VP:TYV|iştirakçılar müzakirə olunmur]], [[İ:Yousiphh]], mövzu ilə məhdudlaşdırın şərhlərinizi, artıq neçənci haldır, belə şərhlər heç nə qatmır və müzakirənin yönünü dəyişir, redaktə edəndə çıxan bildirişi də oxuyun</comment>
      <origin>9041817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15979" sha1="jcgfn1jp4ymcdgoatuagmf2lt9idd2q" xml:space="preserve">== [[:Şablon:Kateqoriya istiqamətləndirmə]] ==
{{Mənbə axtar|Şablon:Kateqoriya istiqamətləndirmə}}
* Bu şablon niyə var? Səbəbi nədir, niyə sadəcə normal formada istiqamətləndirmə vermək yerinə bundan istifadə etmək lazımdır? İngiliscə Vikipediyada ona görə istifadə olunur ki, kateqoriyanın adı dəyişdirildikdə qarışıqlıq yaranmasın. Amma bizdə onsuz da addəyişmələri məhdud istifadəçilər edə bilir, edənlər də bilir ki, kateqoriyanın adını dəyişəndən sonra  səhifələri də yeni kateqoriyaya köçürmək lazımdır, ona görə də qarışıqlıq yaranmır. Burda qarışıqlıq deyəndə səhifədə fərqli kateqoriya adı, həmin kateqoriyaya klikləyəndə isə boş siyahı görmək nəzərdə tutulur (çünki çox vaxt çox insan &quot;filan səhifədən istiqamətləndirilib&quot; yazısına diqqət etmir).

Bu şablon bizdə kateqoriyalarla işləyən qadcetlərin də işini pozur, məsələn HotCatla Kateqoriya:Terminlər-i əlavə etsəz HotCat yönləndirildiyi kateqoriyanı (Terminologiya) tapmayacaq çünki qadcetə görə Kateqoriya:Terminlər istiqamətləndirmə yox sadəcə içərisində şablon olan bir kateqoriyadır. Eləcə də Kateqoriya təklifçisi də eyni səbəbdən bu kateqoriyaları yönləndirmə olaraq görməyəcək.

Bu səbəbdən bu şablonun silinib normal istiqamətləndirmələrlə əvəz edilməsini təklif edirəm. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 17:58, 30 iyul 2026 (UTC)
: @[[İstifadəçi:White Demon|White Demon]], @[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]], @[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]], @[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]], zəhmət olmasa siz də fikir bildirərsiz. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 18:04, 30 iyul 2026 (UTC)
:: Oxşar problemlər daha əvvəl ruvikidə qarşılaşıblar. Və [https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:Форум/Архив/Предложения/2017/11#Упразднить_механизм_Категория:Википедия:Категории-дубликаты silməyə] qərar veriblər. (Yeganə problemləri bu deyildi.) İndiki halda silinməyində problem görmürəm. Gələcəkdə addəyişmə hüququ daha geniş (bütün) istifadəçilərə verilsə yenidən ehtiyac yaranar.&lt;br&gt; İstiqamətləndirmə olan kateqoriyaları necə tapmaq olar? — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 18:55, 30 iyul 2026 (UTC)
::Nemoralis fikirlərinizlə razıyam. O qədər də əhəmiyyətli deyil.  [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 05:13, 31 iyul 2026 (UTC)

* Şablon dublikatların qarşısını almaq (səhifələrə kateqoriyaların həmin adlarla da əlavə edilə biləcəyi halları əhatə edir) üçündür və bildiriş xarakterlidir (məzmununa diqqət yetirin). Biri var sadə istiqamətləndirmə verəsən, biri də var həm istiqamətləndirmə həm də bildiriş də ola, oxucu oxuya. Silmək əvəzinə qadcetlər şablona uyğunlaşdırıla bilər və envikidəki kimi bu şablon olan istiqamətləndirmə kateqoriya səhifələrini məqaləyə əlavə etdikdə buna icazə verməyərək istiqamətləndirildiyi əsas kateqoriyanın əlavə edilməsi təklifini vermək yerində olar. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 01:23, 6 avqust 2026 (UTC)
*: {{tq|1=Qadcetlər şablona uyğunlaşdırıla bilər}}&lt;br&gt;Uyğunlaşdırmaq mümkün olsaydı bu müzakirəni açmazdım, yəqin ki, çıxış yolu olmayıb deyə bu boyda müzakirə mətni yazmışam yuxarıda. Heç bir səbəb yoxdur bu şablon üçün, niyə məqalələr üçün də eynisi yoxdur? Ya şablonlar üçün, çünki ehtiyac yoxdur belə bir şeyə. Qaldı ki, oxuculara, oxucular kateqoriyalarda gəzmir. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 01:33, 6 avqust 2026 (UTC)
*::Kateqoriya ad fəzası ensiklopedik kontentin bir parçasıdır, dediyim kimi, şablon bildiriş xarakterli qeydlər ehtiva edir və sadə istiqamətləndirmədən fərqlənir, daxil olduqda oxucu bu barədə bildirişlə tanış olur və əlavə olunması çox yüksək istiqamətləndirmələr üçün nəzərdə tutulub (Məsələn, {{noredirect|Kateqoriya:Hitler|Hitler}} = [[:Kateqoriya:Adolf Hitler|Adolf Hitler]]). Yəni [https://xtools.wmcloud.org/pages/az.wikipedia.org/Nemoralis/14/onlyredirects buna ehtiyac yoxdur], belə etsək gərək hər versiyadan hamısı üçün ayrıca istiqamətləndirmə verək. Envikidə ediblər, maraqlanıb dəstək almaq olar. &lt;br&gt; &quot;{{xt|Məqalələr üçün niyə yoxdur}}&quot;a gəlincə, bunun nə əlaqəsi var? Elə şablonlar da var, [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Erdo%C4%9Fan&amp;redirect=no baxa bilərsiniz], bizdə yaradılmayıb sadəcə hələ ki. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 01:42, 6 avqust 2026 (UTC)
*::: Axı niyə bu barədə bildirişə ehtiyac olsun, birincisi ümumiyyətlə oxucunun kateqoriya kimi texniki bir səhifədə nə işi var, ikincisi niyə onu yönləndirilən kateqoriyaya aparmaq yerinə bildiriş göstərmək lazımdır ki, bu kateqoriya buna yönləndirilir. Bu suallara cavab vermək lazımdır. Özümüzdən Amerika kəşf etməyə ehtiyac yoxdur, envikinin istifadə səbəbini yuxarıda yazmışam. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 01:47, 6 avqust 2026 (UTC)
::{{outdent|4}} Dedim axı, düz istiqamətləndirmə ilə eyni deyil, bu məlumat verir, həm texniki məlumat, həm də kateqoriya ensiklopedik fəza olduğu üçün bildiriş tipli məlumat. Kateqoriya ad fəzası sadəcə texniki deyil, həm də ensiklopedik məzmunun bir hissəsidir. &quot;Edən yoxdur&quot; deməyək, istiqamətləndirməyə keçdikdə sadəcə istiqamətləndirildiyi səhifənin yox, bu şablonun görünməsi yaxşıdır. Çalışacam, problemi həll edək, məncə ona çalışmaq lazımdır. Gələcəkdə yaradırıqsa niyə silirik? Onsuz bu tip şablonlardan yoxsuluq. {{i|Əkrəm}}i də teq edim. {{i|Bikar}}, hazırda siyahıya [https://az.wikipedia.org/wiki/X%C3%BCsusi:S%C9%99hif%C9%99y%C9%99Ke%C3%A7idl%C9%99r?target=%C5%9Eablon%3AKateqoriya+istiqam%C9%99tl%C9%99ndirm%C9%99&amp;namespace=14&amp;limit=50 buradan] baxa bilərsiniz, ayrıca texniki kateqoriya da tərtib etmək mümkündür. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 20:01, 6 avqust 2026 (UTC)
::: {{tq|1=istiqamətləndirməyə keçdikdə sadəcə istiqamətləndirildiyi səhifənin yox, bu şablonun görünməsi yaxşıdır.}}&lt;br&gt;Bu şəxsi düşüncədir və müzakirəyə heç bir fayda vermir, mən konkret fakt deyirəm ki, bu şablona görə qadcetlər işləmir, amma sən deyirsən ki &quot;Belə yaxşıdır&quot;. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 20:14, 6 avqust 2026 (UTC)
::::Həll yollarını tapmağı təklif etmişəm, hansı ki bu müzakirədən öncə edilə bilərdi. Mənim də ağlımda idi. Bəli, problemdir amma o problem silməyə əsas verə bilməz. Şəxsi düşüncəyə qaldıqda, problemdən əlavə iddia edirsiniz ki, düz istiqamətləndirmə də kifayət edir. Mən də bildiriş şablonun məzmun üçün həm texniki həm də bildiriş xarakteri daşıdığını və önəmini bildirmişəm. Məgər əsl bu şəxsi düşüncə deyilmi? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 20:21, 6 avqust 2026 (UTC)
:'''(...)''' Açıq şəkildə bu şablonun heç bir fuksionallığı yoxdur. {{silinsin}} [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 19:09, 9 avqust 2026 (UTC)
* Envikidə mümkündürsə biz də edə bilərik. Funksional şablondur. [[Xüsusi:ŞərhəGet/c-Nemoralis-20240102212200-Bikar-20240102211100|Dediyiniz kimi]], &quot;{{xt|Problemi həll etmək üçün baltanı kökündən vurmaq lazım deyil.}}&quot; Belə həll edilə bilən problemlər başqa şablonlar üçün də yarana bilər. Bunları düşünüb həll etmək lazımdır, daha birbaşa şablonları belə silmək və ya silməyi təklif etmək yox. &lt;br&gt; Envikinin interfeys admini məsələ ilə bağlı bunları dedi: {{pb}} {{xt|Set &quot;Hotcat.redir_category&quot; in &quot;MediaWiki:Gadget-HotCat.js/local defaults&quot; on your wiki}} {{pb}} {{xt|For example on enwiki https://en.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:Gadget-HotCat.js/local_defaults#L-6}}
Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 10:13, 8 avqust 2026 (UTC)
: Burda məsələ odur ki, biz özümüzdən problem yaradıb sonra onu həll etməyə çalışırıq. Bu şablon &quot;görünməsi yaxşıdır&quot;dan başqa heç nəyə xidmət etmir, hansısa bir problemi də həll etmir. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 11:04, 8 avqust 2026 (UTC)
::Görünmə məsələsi predmet deyil axı. Niyə ona fokuslanırsınız anlamıram. Ola bilər bizdə belə şablonlar yaradılmadığı və bu tərəfdən geridə olduğumuz üçün belə düşünə bilərsiniz (amma belə yeniliyə bağlı inkişaf olmaz, yəni özümüzdən nəsə kəşf etmirik), amma mən yuxarıda şablonunun funksionallığını qeyd etmişəm (&quot;bu şablon niyə var?&quot; sualının cavabı). HotCat-da həmin əlavə bizim qadcet faylında da var, problemi düzəltməyə yönəlmək lazımdır. Şablonu yaradanda belə şey yox idi, sonradan gördüm ki, götürüb istiqamətləndirmələri məqalələrə əlavə edilər. {{tl|birləşdirmə}} şablonunu da bəzi istifadəçilər {{tl|birləşdir}} ola-ola baxmadan onun əvəzinə səhv istifadə edirdilər, axırsı [[xüsusi:fərq/7915641|əlavə etdiyim həmin şablonu]] [[xüsusi:fərq/8362727|sildim və digərini qoydum]]; nəticədə birinci SNS/müzakirə üçündür və müvafiq qərarlara görə səhifələrə əlavə edilir. Xülasə, mən problemi düzəltmək əvəzinə şablonun silinməsini düşünənlərin şəxsi düşüncələrinə əsaslandıqlarını düşünürəm. [[Xüsusi:DaimiKeçid/9002772#c-Gadir-20230723201100-Şablon_2|Bunu]] da oxuya bilərsiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 11:47, 8 avqust 2026 (UTC)
::: @[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] da o vaxt yazıb ki, adi yönləndirmə kifayətdir. Hansısa şablonun olub-olmamağıyla vikinin inkişaf səviyyəsi ölçülmür, ehtiyac olub-olmadığı məsələsi var. Sən deyirsən ki, bu şablonun olması yaxşıdır, çünki məlumat verir. Digər vikilərdə olduğunu görmüsən, götürüb bizdə də yaratmısan ehtiyac olmadan və indi də açıqlaya bilmirsən ki, niyə buna ehtiyac var. Niyə eynisini digər bütün yönləndirmələr üçün etmirik? Mən deyim niyə, çünki adından da bəlli olduğu kimi yönləndirməlidir, durub məlumat verməli deyil ki, bax mən bura yönləndirirəm haa. Eyni şeyi artıq dəfələrlə yazmışam, yenə dirəşirsən. Onsuz da bu şablon silinəcək, yuxarıda da dəstəkləyənlər var. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 12:52, 8 avqust 2026 (UTC)
::::Lazımlıdır, yuxarıda da izah etmişəm. İzahımı bəyənməyə bilərsən, təəssüf ki, sadəcə bəyənmədiyiniz üçün &quot;silinsin&quot; deyirsiniz, hər halda qadcetlər problem çıxarmasa (o da işin &quot;bəhanəsi&quot; oldu, şablon illərdir var və istifadə olunur) bu müzakirə də açılmazdı, ona görə də o istiqamətə fokuslanmaq lazımdır, daha baltanı kökündən vurmaq yox. Söhbət bu şablondan gedir, amma &quot;[[:en:whataboutism|whataboutism]]&quot; edirsən konkret olaraq burada, artıq neçənci dəfədir ki, digər fəzalar üçün &quot;niyə yoxdur&quot; deyirsən, axı bura könüllüdür və dediyim kimi, bizdə belə şablon təcrübəsi tam formalaşmayıb, olmaması nə vaxtsa olmayacaq demək deyil. Şablonun silinib-silinməməsində xüsusi nə marağım ola bilər ki (nə də mən yaratmışam deyə), Vikipediyadan başqa, məncə yuxarıda yazdıqlarımı da nəzərə alsaq əsl sən israr edirsən bu mövzuda. &quot;{{xt|... çünki adından da bəlli olduğu kimi yönləndirməlidir, durub məlumat verməli deyil ki, bax mən bura yönləndirirəm haa.}}&quot;: səfsətədir, harada yazılıb elə şey? İstiqamətləndirmələr ''adı elədir deyə'' sadəcə istiqamətləndirmə məzmunundan ibarət olmur, yeri gələndə kateqoriya və şablonlardan da istifadə olunur. Daha çox iştirak olsun, ortada məntiqli müzakirə olmalıdır, neçə nəfərin silinməsini dəstəkləməsinin nə önəmi var yoxsa? Müzakirəni də üçüncü tərəf bir istifadəçi nəticəyə bağlamalıdır, yəqin özünüz yekunlaşdırmazsınız. İndidən &quot;silinəcək&quot; deməyə tələsirsiniz, elə buradan kimin israr etdiyi də görünür, amma mən &quot;qalacaq&quot; demirəm, məntiqli müzakirə nəticəsində qalmalı olduğuna inanıram. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 13:09, 8 avqust 2026 (UTC)
::::: Burda məsələ mənim şablonu &quot;bəyənib-bəyənməməyim&quot; deyil, artıq neçə dəfə izah etmişəm bunu. Konkret sual budur: adi yönləndirmənin həll etmədiyi hansı problem var ki, buna görə ayrıca belə bir şablona ehtiyac yaranır? &quot;Bildiriş xarakterlidir&quot;, &quot;görünməsi yaxşıdır&quot; deməklə bu suala cavab verilmir. Bildiriş kimə, niyə lazımdır - bunları əsaslandırmaq lazımdır. Yönləndirmənin tək işi yönləndirməkdir, məlumat vermək yox. &quot;illərdir var və istifadə olunur&quot; düzgün deyil, şablonu istifadə edən kateqoriyalara baxdım, böyük əksəriyyətini elə sən özün yaratmısan.{{pb}}Şablonun &quot;dublikatların qarşısını almaq&quot; üçündürsə, bunun da konkret izahı lazımdır: adi yönləndirmə hansı dublikatın yaranmasına səbəb olur ki, bu şablon onun qarşısını alır? Məsələn, Kateqoriya:Terminlər onsuz da Kateqoriya:Terminologiyaya yönləndirilirsə, şablon burada konkret olaraq hansı dublikat problemini həll edir? HotCat və digər qadcetlər onsuz da həmin yönləndirməni izləyib gedib Terminologiyanı tapacaq.{{pb}}Məncə müzakirəni də bir az tərsinə aparırıq. Əvvəlcə şablonun niyə lazım olduğu əsaslandırılmalıdır, ondan sonra onun yaratdığı problemləri necə həll edəcəyimizi düşünmək olar, hansı ki, bu, artıq bu müzakirənin mövzusu deyil. &quot;Qadcetlər uyğunlaşdırıla bilər&quot; şablonun niyə lazım olduğunu izah etmir. Əgər şablonun konkret və zəruri funksiyası varsa, əlbəttə, həmin funksiyanı qorumaq üçün qadcetləri uyğunlaşdırmaq olar. Amma əvvəlcə o funksiyanın niyə adi yönləndirmə ilə təmin edilə bilmədiyi göstərilməlidir. Əks halda sırf mövcud olduğu üçün onun yaratdığı texniki problemi həll etməyə çalışmağın mənasını görmürəm.{{pb}}Əksinə, hazırkı halda əvvəlcə normal yönləndirmə olan kateqoriyanı şablonla əvəz edib, sonra HotCat və digər qadcetləri buna uyğunlaşdırmalı oluruq. Yəni əvvəl mövcud olmayan problemi özümüz yaradırıq, sonra da &quot;bunu texniki olaraq həll etmək mümkündür&quot; deyirik. Əlbəttə, mümkündür, amma sual budur ki, niyə bunu edək? Bunun qarşılığında nə əldə edirik? EnVikidə bunun üçün texniki həllin olması da məsələnin mahiyyətini dəyişmir. Orada bu mexanizmin konkret hansı ehtiyacdan yarandığı ayrıca məsələdir. Bizdə də həmin ehtiyacın olduğunu göstərmək lazımdır. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 13:40, 8 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>jcgfn1jp4ymcdgoatuagmf2lt9idd2q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qafqaz bəbiri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>995920</id>
    <revision>
      <id>9041968</id>
      <parentid>9023052</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T03:46:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>6 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17735" sha1="9bg5wzgrndd6oaymupq8x1szj2tlt1j" xml:space="preserve">{{Takson}}
'''Qafqaz bəbiri''' (elmi adı: ''Panthera pardus tulliana''; həmçinin '''İran bəbiri''' və ya '''Ön Asiya bəbiri''') — [[bəbir]]in əsasən Qafqaz, İran yaylası və Qərbi Asiyanın dağlıq ərazilərində yayılan yarımnövüdür.&lt;ref name=&quot;iucn&quot;&gt;{{cite web |title=Persian Leopard — Panthera pardus tulliana |url=https://www.catsg.org/persianleopard |access-date=2 avqust 2026 |publisher=IUCN/SSC Cat Specialist Group |language=en |archive-date=2026-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260214140230/https://www.catsg.org/persianleopard |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Qafqaz bəbiri [[Azərbaycan]]da yaşayan ən nadir iri yırtıcı məməlilərdən biridir. Azərbaycanda əsas yaşayış əraziləri [[Talış dağları]] və [[Hirkan Milli Parkı]], [[Zəngəzur silsiləsi]] və [[Naxçıvan Muxtar Respublikası]]nın dağlıq əraziləridir.&lt;ref name=&quot;report-hirkan&quot;&gt;{{cite web |title=Hirkan Milli Parkında dişi bəbir müşahidə olunub |url=https://report.az/ekologiya/hirkan-milli-parkinda-disi-bebir-musahide-olunub |access-date=2 avqust 2026 |publisher=Report İnformasiya Agentliyi |language=az}}&lt;/ref&gt;

Yarımnöv [[Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqı]]nın Qırmızı Siyahısında nəsli kəsilmək təhlükəsi altında olan — ''Endangered'' kateqoriyasında qiymətləndirilir.&lt;ref name=&quot;iucn&quot; /&gt; Qafqaz bəbirinin mühafizəsi Azərbaycanda dövlət qurumlarının, [[IDEA|IDEA İctimai Birliyinin]], [[Ümumdünya Təbiəti Mühafizə Fondu|WWF]]-in və digər tərəfdaşların həyata keçirdiyi monitorinq, ekoloji maarifləndirmə və mühafizə proqramlarının əsas istiqamətlərindən biridir.

== Taksonomiyası və adlandırılması ==
Qafqaz bəbiri pişikkimilər fəsiləsinin ''Panthera'' cinsinə və bəbir növünə aiddir:

* Aləm: [[Heyvanlar]]
* Tip: [[Xordalılar]]
* Sinif: [[Məməlilər]]
* Dəstə: [[Yırtıcılar]]
* Fəsilə: [[Pişikkimilər]]
* Cins: ''[[Panthera]]''
* Növ: ''[[Bəbir|Panthera pardus]]''
* Yarımnöv: ''Panthera pardus tulliana''

''Panthera pardus tulliana'' adı ilk dəfə 1856-cı ildə Qərbi Anadoluda əldə edilmiş zooloji nümunə əsasında təsvir olunub. Daha əvvəl Qafqaz və İran ərazilərində yaşayan bəbirlər üçün ''Panthera pardus ciscaucasica'' və ''Panthera pardus saxicolor'' kimi elmi adlar da işlədilib.

Genetik və morfoloji araşdırmalar Qafqaz, İran və Əfqanıstanda yaşayan bəbir populyasiyalarının bir-birinə yaxın olduğunu göstərdiyindən onlar əsasən ''Panthera pardus tulliana'' yarımnövünə aid edilir.&lt;ref name=&quot;iucn&quot; /&gt;

== Xarici görünüşü ==
Qafqaz bəbiri iri və əzələli bədənə, uzun quyruğa və güclü ətraflara malikdir. Bədəninin əsas rəngi açıq sarımtıldan boz və qızılı çalarlara qədər dəyişir. Kürəyində, yanlarında və ətraflarında halqavari qara ləkələr — rozetlər yerləşir.

Bədən quruluşu qayalı və dağlıq ərazilərdə hərəkət etməyə uyğunlaşıb. Uzun quyruğu dik yamaclarda və qayalıqlarda hərəkət zamanı tarazlığın saxlanmasına kömək edir.

Erkəklər, adətən, dişilərdən daha iri olur. Fərdlərin ölçüsü, çəkisi və xəzinin rəngi yaşadıqları coğrafi əraziyə və təbii şəraitə görə dəyişə bilər.

== Yayılması ==
Qafqaz bəbiri tarixi olaraq Qafqazdan İran yaylasına, Şərqi Anadoluya, Mesopotamiyanın dağlıq hissələrinə, Türkmənistan və Əfqanıstana qədər geniş ərazidə yayılıb.

Müasir dövrdə yarımnövün aşağıdakı ölkələrdə qeydə alındığı bildirilir:

* [[Azərbaycan]];
* [[İran]];
* [[Ermənistan]];
* [[Gürcüstan]];
* [[Rusiya]]nın Şimali Qafqaz əraziləri;
* [[Türkiyə]];
* [[İraq]];
* [[Türkmənistan]];
* [[Əfqanıstan]];
* [[Pakistan]];
* [[Qazaxıstan]].

IUCN-in Pişikkimilər üzrə Mütəxəssis Qrupunun qiymətləndirməsinə görə, vəhşi təbiətdə ''Panthera pardus tulliana'' yarımnövünə aid təxminən 750–1044 fərd yaşayır. Onlardan 450–626-sının yetkin fərd olduğu ehtimal edilir.&lt;ref name=&quot;iucn&quot; /&gt;

Yarımnövün mövcud arealı onun XVIII əsrin ortalarındakı tarixi arealının təxminən 16–28 faizini təşkil edir.&lt;ref name=&quot;iucn&quot; /&gt;

== Yaşayış mühiti ==
Qafqaz bəbiri əsasən dağlıq, qayalı və meşəlik ərazilərdə yaşayır. Onun yaşayış mühitinə aşağıdakılar daxildir:

* enliyarpaqlı və qarışıq meşələr;
* dağ çölləri;
* subalp çəmənlikləri;
* qayalı dərələr və sıldırım yamaclar;
* seyrək ardıc meşələri;
* kolluq və arid dağ landşaftları.

Qayalıqlar və sıx bitki örtüyü bəbirlərə gizlənmək, ov etmək və balalarını qorumaq üçün əlverişli şərait yaradır.&lt;ref name=&quot;iucn&quot; /&gt;

== Davranışı və qidalanması ==
Qafqaz bəbiri əsasən tək yaşayan əraziçi yırtıcıdır. Fərdlər öz ərazilərini qoxu izləri, ağaclarda və torpaqda qoyduqları işarələr vasitəsilə müəyyənləşdirirlər.

Bəbirlər əsasən gecə və alaqaranlıq saatlarında fəal olur. Soyuq aylarda gündüz vaxtı da fəaliyyət göstərə bilirlər.&lt;ref name=&quot;iucn&quot; /&gt;

Qidalarının əsas hissəsini vəhşi dırnaqlı heyvanlar təşkil edir. Qafqaz bəbiri aşağıdakı heyvanlarla qidalana bilər:

* [[bezoar keçisi]];
* [[muflon]];
* [[cüyür]];
* [[maral]];
* [[çöl donuzu]];
* [[ceyran]];
* dovşanlar;
* oxlu kirpilər;
* digər kiçik və orta ölçülü məməlilər.

Təbii ov heyvanlarının sayı azaldıqda bəbirlər ev heyvanlarına hücum edə bilər. Bu isə insanlarla vəhşi təbiət arasında münaqişəyə və bəbirin qisas məqsədilə öldürülməsi riskinə səbəb olur.&lt;ref name=&quot;iucn&quot; /&gt;

== Azərbaycanda yayılması ==
Qafqaz bəbirinin Azərbaycanda əsas yayılma ərazilərinə Talış dağları və Hirkan meşələri, Zəngəzur silsiləsi və Naxçıvanın dağlıq əraziləri daxildir.

6 sentyabr 2012-ci ildə Həsən Əliyev adına [[Zəngəzur Milli Parkı]]nın cənub hissəsində quraşdırılmış fototələ vasitəsilə Qafqaz bəbirinin görüntüsü qeydə alınıb. Həmin il oktyabrın 25-də [[Hirkan Milli Parkı]]nda da bəbir fototələyə düşüb.&lt;ref name=&quot;eco-2012&quot;&gt;{{cite web |title=Hirkan Milli Parkında Qafqaz bəbiri qeydə alındı |url=https://www.eco.gov.az/az/nazirlik/xeber?newsID=6108 |access-date=2 avqust 2026 |publisher=Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi |language=az |archive-date=2026-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260802184024/https://www.eco.gov.az/az/nazirlik/xeber%3FnewsID%3D6108 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Sonrakı illərdə Zəngəzur və Hirkan milli parklarında müxtəlif fərdlərin görüntüləri əldə edilib. Bu qeydlər Azərbaycanın cənub və cənub-qərb hissələrində bəbirlərin daimi və transsərhəd populyasiyalarının mövcudluğunu göstərib.

2016-cı ilin yayında Zəngəzur Milli Parkında iki bəbir balasının fotoşəkilləri qeydə alınıb. Görüntülər Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi, IDEA və WWF-in birgə layihəsi çərçivəsində quraşdırılmış fototələlər vasitəsilə əldə edilib.&lt;ref name=&quot;eco-cubs&quot;&gt;{{cite web |date=4 oktyabr 2016 |title=Bəbir balalarının görüntüləri qeydə alınıb |url=https://eco.gov.az/az/nazirlik/xeber?newsID=7033 |access-date=2 avqust 2026 |publisher=Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi |language=az |archive-date=2026-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260802192135/https://www.eco.gov.az/az/nazirlik/xeber%3FnewsID%3D7033 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Rəsmi məlumatda 2016-cı ilədək Naxçıvan ərazisində dörd erkək, bir dişi və iki bala olmaqla yeddi bəbir fərdinin müşahidə edildiyi bildirilib.&lt;ref name=&quot;eco-cubs&quot; /&gt;

== Təhlükələr ==
Qafqaz bəbirinin populyasiyasına təsir göstərən əsas təhlükələr bunlardır:

* qanunsuz ov və birbaşa öldürülmə;
* təbii ov heyvanlarının sayının azalması;
* yaşayış mühitinin parçalanması;
* yol və digər infrastrukturun genişlənməsi;
* meşələrin və təbii landşaftların deqradasiyası;
* ev heyvanlarına hücumlardan sonra qisas məqsədli öldürülmə;
* ölkələrarası sərhədlərdə heyvanların hərəkətinin məhdudlaşması;
* insan fəaliyyətinin və narahatlıq amilinin artması.

Yarımnövün yaşadığı ərazilərin bir hissəsi dövlət sərhədləri boyunca yerləşdiyi üçün onun mühafizəsində transsərhəd əməkdaşlıq və ekoloji dəhlizlərin qorunması mühüm əhəmiyyət daşıyır.&lt;ref name=&quot;iucn&quot; /&gt;

== Azərbaycanda mühafizəsi ==
Qafqaz bəbiri Azərbaycan Respublikasının &quot;Qırmızı Kitabı&quot;na daxil edilib. Növün ovlanması və təbiətdən götürülməsi qanunla qadağandır.

Azərbaycanda bəbirlərin mühafizəsi aşağıdakı istiqamətlər üzrə həyata keçirilir:

* fototələlərlə davamlı monitorinq;
* fərdlərin və onların hərəkət marşrutlarının müəyyənləşdirilməsi;
* yaşayış və çoxalma ərazilərinin qorunması;
* bəbirin təbii ovu olan dırnaqlı heyvanların mühafizəsi;
* yerli icmalar arasında maarifləndirmə;
* insan–vəhşi təbiət münaqişəsinin azaldılması;
* milli parklar və digər xüsusi mühafizə olunan ərazilər arasında əlaqələrin qorunması.

WWF Qafqaz ekoregionunda bəbirin mühafizəsi proqramına 2002-ci ildə başlayıb. Proqram çərçivəsində bəbir və onun ov növlərinin monitorinqi, əsas yaşayış ərazilərinin müəyyənləşdirilməsi və yerli icmalarla iş aparılır.&lt;ref name=&quot;wwf&quot;&gt;{{cite web |title=Conservation of Leopard in the Southern Caucasus |url=https://www.wwfcaucasus.org/our_work/all_initiatives/conservation_of_leopard_in_the_southern_caucasus/ |access-date=2 avqust 2026 |publisher=WWF Caucasus |language=en |archive-date=2025-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251108121343/https://www.wwfcaucasus.org/our_work/all_initiatives/conservation_of_leopard_in_the_southern_caucasus/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== IDEA İctimai Birliyinin fəaliyyəti ==
Qafqaz bəbiri IDEA İctimai Birliyinin Azərbaycanda nadir heyvan növlərinin mühafizəsi üzrə əsas prioritet növlərindən biridir.

2012-ci ildə IDEA-nın təsisçisi və rəhbəri [[Leyla Əliyeva]]nın təşəbbüsü ilə &quot;Qafqazın böyük beşliyi&quot; layihəsinə başlanılıb. Layihəyə Qafqaz bəbiri ilə yanaşı, qonur ayı, boz canavar, ceyran və imperator qartalı daxil edilib.&lt;ref name=&quot;big-five&quot;&gt;{{cite web |date=25 sentyabr 2014 |title=Leyla Əliyeva Dədə Qorqud parkında 3D qraffiti layihəsinin açılışında iştirak edib |url=https://heydar-aliyev-foundation.org/az/content/view/59/3484/Heyd%C9%99r-%C6%8Fliyev-Fondunun-vitse-prezidenti-Leyla-%C6%8Fliyeva-D%C9%99d%C9%99-Qorqud-park%C4%B1nda-3D-qraffiti-layih%C9%99sinin-a%C3%A7%C4%B1l%C4%B1%C5%9F%C4%B1nda-i%C5%9Ftirak-edib |access-date=2 avqust 2026 |publisher=Heydər Əliyev Fondu |language=az}}&lt;/ref&gt;

Layihənin məqsədi Qafqaz üçün səciyyəvi olan və nəsli kəsilmək təhlükəsi ilə üzləşən iri fauna növlərinin mühafizəsi, onların populyasiyasının monitorinqi və cəmiyyət arasında tanıdılması olub.

IDEA Qafqaz bəbirinin mühafizəsi ilə bağlı tədbirləri Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi və WWF-in Azərbaycan nümayəndəliyi ilə birgə həyata keçirib. Əməkdaşlıq çərçivəsində:

* bəbirin yaşadığı ərazilərdə fototələlər quraşdırılıb;
* fərdlərin və balaların görüntüləri əldə edilib;
* yerli icmalarla görüşlər keçirilib;
* insanlara bəbirin ekosistemdəki rolu izah edilib;
* qanunsuz ovun və qisas məqsədli öldürülmənin qarşısının alınmasına yönəlmiş çağırışlar edilib;
* bəbirin təbii ov bazasının qorunmasına dəstək göstərilib.&lt;ref name=&quot;report-hirkan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;eco-cubs&quot; /&gt;

2016-cı ildə Zəngəzur Milli Parkında bəbir balalarının qeydə alınması IDEA, Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi və WWF tərəfindən həyata keçirilən birgə monitorinq layihəsinin nəticələrindən biri kimi təqdim olunub.&lt;ref name=&quot;eco-cubs&quot; /&gt;

== Leyla Əliyevanın rolu ==
Leyla Əliyeva IDEA İctimai Birliyinin təsisçisi və rəhbəri kimi Qafqaz bəbirinin qorunmasını təşkilatın prioritet fəaliyyət istiqamətlərindən biri kimi müəyyənləşdirib.

Onun təşəbbüsü ilə 2012-ci ildə yaradılmış &quot;Qafqazın böyük beşliyi&quot; layihəsində Qafqaz bəbiri xüsusi mühafizə tələb edən beş əsas fauna növündən biri seçilib.&lt;ref name=&quot;big-five&quot; /&gt;

Leyla Əliyeva müxtəlif yerli və beynəlxalq tədbirlərdə Qafqaz bəbirinin sayının azlığına, yaşayış ərazilərinin qorunmasının vacibliyinə və insanların bu növ haqqında maarifləndirilməsinə diqqət çəkib.

2015-ci ildə verdiyi müsahibədə Leyla Əliyeva IDEA çərçivəsində bəbirlərin sayının müəyyənləşdirilməsi üçün müşahidə kameralarının quraşdırıldığını və xarici mütəxəssislərin prosesə cəlb edildiyini bildirib.&lt;ref name=&quot;leyla-interview&quot;&gt;{{cite web |date=3 iyul 2015 |title=Leyla Əliyeva: Heydər Əliyev Fondu insanların dəstəyə ehtiyacı olduğu yerdə olmağa çalışır |url=https://heydar-aliyev-foundation.org/az/content/view/59/3968/Leyla-Aliyeva%3A-Heydar-Aliyev-Foundation-aims-to-be-where-people-need-support/ |access-date=2 avqust 2026 |publisher=Heydər Əliyev Fondu |language=az}}&lt;/ref&gt;

Hirkan Milli Parkı yaxınlığında bəbirin ev heyvanına hücum etdiyi hadisələrdən birində Leyla Əliyevanın tövsiyəsi ilə zərərçəkmiş fermerə kompensasiya verilməsi üçün tədbirlər görülüb. Bu yanaşma insan–bəbir münaqişəsinin azaldılması və yerli sakinlərin bəbirlərə qarşı mənfi münasibətinin qarşısının alınması məqsədi daşıyıb.&lt;ref name=&quot;report-hirkan&quot; /&gt;

2024-cü ildə Bakıda keçirilən [[COP29]] çərçivəsində Leyla Əliyeva nadir növlərin mühafizəsinə həsr olunmuş paneldə &quot;Qafqazın böyük beşliyi&quot; layihəsini təqdim edərək Qafqaz bəbiri və digər nadir növlərin qorunması üçün həyata keçirilən tədbirlərdən danışıb.&lt;ref name=&quot;cop29&quot;&gt;{{cite web |date=21 noyabr 2024 |title=Leyla Əliyeva COP29 çərçivəsində nadir canlıların mühafizəsinə həsr olunan panel müzakirələrində iştirak edib |url=https://report.az/cop29/leyla-eliyeva-cop29-cercivesinde-nadir-canlilarin-muhafizesine-hesr-olunan-panel-muzakirelerinde-istirak-edib |access-date=2 avqust 2026 |publisher=Report İnformasiya Agentliyi |language=az |archive-date=2026-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260802192850/https://report.az/cop29/leyla-eliyeva-cop29-cercivesinde-nadir-canlilarin-muhafizesine-hesr-olunan-panel-muzakirelerinde-istirak-edib |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Ekoloji maarifləndirmə ==
[[IDEA]] və tərəfdaş qurumlar Qafqaz bəbirinin yaşadığı ərazilərin yaxınlığında yerləşən yaşayış məntəqələrində maarifləndirmə tədbirləri keçiriblər.

Bu tədbirlər zamanı sakinlərə aşağıdakı mövzular barədə məlumat verilib:

* bəbirin insan üçün davranış xüsusiyyətləri;
* bəbir ilə qarşılaşdıqda təhlükəsiz davranış;
* heyvanların qanunsuz ovlanmasının nəticələri;
* ev heyvanlarının qorunması üsulları;
* bəbirin ekosistemdə yırtıcı kimi rolu;
* nadir növlərin qorunmasında yerli icmaların iştirakı.

2016-cı ildə Qafqaz bəbirinin Azərbaycandakı yaşayış mühiti və mühafizəsi haqqında &quot;Nat Geo Wild&quot; telekanalı üçün sənədli film hazırlanıb. Çəkilişlərdə Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi, IDEA və WWF tərəfindən dəstək göstərilib.&lt;ref name=&quot;natgeo&quot;&gt;{{cite web |title=“Nat Geo Wild” telekanalında Azərbaycandakı Qafqaz bəbiri ilə bağlı veriliş yayımlanıb |url=https://azertag.az/xeber/nat_geo_wild_telekanalinda_azerbaycandaki_qafqaz_bebiri_ile_bagli_verilis_yayimlanib_video-1017836 |access-date=2 avqust 2026 |publisher=AZƏRTAC |language=az |archive-date=2016-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161211174118/http://azertag.az/xeber/Nat_Geo_Wild_telekanalinda_Azerbaycandaki_Qafqaz_bebiri_ile_bagli_verilis_yayimlanib_VIDEO-1017836 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Ekoloji əhəmiyyəti ==
Qafqaz bəbiri yayıldığı ekosistemlərdə ali yırtıcılardan biridir. O, vəhşi dırnaqlı heyvanların və digər ov növlərinin sayının təbii şəkildə tənzimlənməsində iştirak edir.

Bəbirin bir ərazidə mövcudluğu həmin ərazidə kifayət qədər ov bazasının, geniş yaşayış sahəsinin və nisbətən sağlam ekosistemin mövcudluğunun göstəricilərindən biri hesab olunur.

Qafqaz bəbirinin qorunması onunla eyni yaşayış mühitindən istifadə edən çoxsaylı digər heyvan və bitki növlərinin də qorunmasına kömək edir.

== Həmçinin bax ==
* [[Bəbir]]
* [[Azərbaycanın faunası]]
* [[Azərbaycanın Qırmızı Kitabı]]
* [[Hirkan Milli Parkı]]
* [[Zəngəzur Milli Parkı]]
* [[IDEA İctimai Birliyi]]
* [[Leyla Əliyeva]]
* [[Ümumdünya Təbiəti Mühafizə Fondu]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [https://www.catsg.org/persianleopard IUCN/SSC Cat Specialist Group — Persian Leopard]
* [https://www.wwfcaucasus.org/our_work/all_initiatives/conservation_of_leopard_in_the_southern_caucasus/ WWF Caucasus — Conservation of Leopard in the Southern Caucasus]
* [https://eco.gov.az Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi]
[[Kateqoriya:Azərbaycan məməliləri]]
[[Kateqoriya:Bəbir]]
[[Kateqoriya:İran faunası]]
[[Kateqoriya:Türkiyə məməliləri]]</text>
      <sha1>9bg5wzgrndd6oaymupq8x1szj2tlt1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>İstifadəçi:Aliyev.azizaga/Qaralama</title>
    <ns>2</ns>
    <id>997301</id>
    <revision>
      <id>9042212</id>
      <parentid>9034944</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:52:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliyev.azizaga</username>
        <id>318852</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9042212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14401" sha1="17jhjbtgpfvj55eubpwpzq24prx8j13" xml:space="preserve">{{Alim|adı=Elçin Vəliyev|orijinal adı=Vəliyev Elçin Fikrət oğlu|şəkil=|şəklin ölçüsü=|şəklin izahı=|doğum tarixi=11.08.1983|doğum yeri=Moskva,|vətəndaşlığı={{AZE}}|elm sahəsi=[[Neft-qaz mühəndisliyi]]|iş yeri=Geologiya İnstitutu PHŞ|vəzifəsi=Direktor v.i.e.|elmi dərəcəsi=[[Texnika elmləri doktoru]]|alma-mater=[[Bakı Dövlət Universiteti]]

[[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti]]

İvano-Frankovski Milli Texniki Universiteti|site=}}'''Elçin Fikrət oğlu Vəliyev''' (11 avqust 1983, Moskva) — [[Azərbaycan]] alimi,  [[texnika elmləri doktoru]], Elm və Təhsil Nazirliyinin [[Geologiya İnstitutu (Azərbaycan)|Geologiya]] İnstitutu PHŞ-nin direktor müavini və direktor vəzifəsini icra edən. Stenford Universitetinin tərtib etdiyi dünyanın ən nüfuzlu 2% alimləri siyahısına (''World's Top 2% Scientists'') daxil edilmişdir.

Neft-qaz mühəndisliyi və neftvermənin artırılması sahəsində 100-dən çox elmi əsərin, 5 patentin, eləcə də ABŞ-ın &quot;Wiley&quot; nəşriyyatında çap olunmuş monoqrafiyaların həmmüəllifidir.

== Həyatı və təhsili ==
Elçin Vəliyev 11 avqust 1983-cü ildə Moskva şəhərində anadan olmuşdur. 2000-ci ildə orta məktəbi bitirərək [[Bakı Dövlət Universiteti|Bakı Dövlət Universitetinin]] Coğrafiya fakültəsinə daxil olmuş, 2004-cü ildə həmin ali təhsil müəssisəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Daha sonra BDU-da &quot;Landşaftşünaslıq&quot; ixtisası üzrə magistratura pilləsində təhsil almışdır. 2006–2007-ci illərdə həqiqi hərbi xidmətdə olmuşdur.

Təhsilini və ixtisaslaşmasını davam etdirən E. Vəliyev 2010–2012-ci illərdə [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetində]] neft mühəndisliyi üzrə ixtisasartırma kursunu bitirmiş, 2015–2018-ci illərdə isə Ukraynanın İvano-Frankovski Milli Texniki Universitetində qazma mühəndisliyi üzrə bakalavr təhsili almışdır. 2018-ci ildə texnika elmləri üzrə fəlsəfə doktoru (PhD) elmi dərəcəsini almış&lt;ref name=&quot;aak_phd&quot; /&gt;, sonradan tədqiqatlarını davam etdirərək texnika elmləri doktoru elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür&lt;ref name=&quot;aak_dsc&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;copat_lib&quot; /&gt;.

== Əmək fəaliyyəti ==
Elçin Vəliyev əmək fəaliyyətinə 2004-cü ildə &quot;Azərkosmos&quot; Dövlət Agentliyinin Ekologiya İnstitutunda kiçik elmi işçi kimi başlamış və 2006-cı ilədək burada çalışmışdır. Hərbi xidmətdən qayıtdıqdan sonra, 2008–2010-cu illərdə &quot;BJ Services&quot; şirkətində baş laborant vəzifəsində işləmişdir.

2010-cu ildən etibarən fəaliyyətini [[SOCAR]]-ın &quot;Neftqazelmitədqiqatlayihə&quot; İnstitutunda davam etdirmiş, 2010–2012-ci illərdə &quot;Qazma məhlulları&quot; laboratoriyasında, 2012–2017-ci illərdə isə &quot;Analitik Tədqiqatlar&quot; laboratoriyasında böyük elmi işçi vəzifələrində çalışmışdır. 2017–2022-ci illərdə həmin laboratoriyanın müdir müavini, 2022–2026-cı illərdə isə müdiri olmuşdur.

26 may 2026-cı il tarixində Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirinin müvafiq əmri ilə Geologiya İnstitutu PHŞ-nin direktor müavini və direktor vəzifəsini icra edən təyin edilmişdir&lt;ref name=&quot;gia_news&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bizim_media&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;facebook_post&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;oxu.az&quot; /&gt;.

== Elmi fəaliyyəti ==
Elçin Vəliyevin elmi tədqiqatları neft mühəndisliyi və neft-mədən kimyası, xüsusilə layların neftvermə əmsalının artırılması (EOR), nanomaterialların (nanofluidlər, nanogellər və kolloid dispersiyalar) tətbiqi, polimerlərin məsaməli mühitdə davranışı, eləcə də qazma və sementləmə texnologiyalarına həsr olunmuşdur. Alim laylarda su axınının idarə olunması, polimerlərin adsorbsiyası, az duzluluqlu suların neftçıxarmaya təsiri və EOR üsullarının qiymətləndirilməsi sahəsində bir çox tədqiqatların müəllifidir.

O, 102 elmi əsərin, o cümlədən 50 elmi məqalənin, 40 tezisin və 5 ixtira patentinin həmmüəllifidir&lt;ref name=&quot;scholar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;scopus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;orcid&quot; /&gt;. Tədqiqatlarının nəticələri ''Journal of Petroleum Science and Engineering'', ''Petroleum Science and Technology'' və ''Modern Physics Letters B'' kimi nüfuzlu beynəlxalq jurnallarda dərc edilmişdir&lt;ref name=&quot;sciencedirect2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;petroleum_science&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;socar_proceedings1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;socar_proceedings2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;spe_paper2&quot; /&gt;. E. Vəliyev 2021–2024-cü illərdə Stenford Universitetinin tərtib etdiyi dünyanın ən nüfuzlu 2% alimləri siyahısına (''World's Top 2% Scientists'') daxil edilmişdir&lt;ref name=&quot;stanford2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;azertac_news&quot; /&gt;.

Elçin Vəliyev 7 kitab və monoqrafiyanın müəllifidir. Onun elmi əsərləri sırasında ABŞ-ın &quot;John Wiley &amp; Sons&quot; nəşriyyatında işıq üzü görmüş &quot;Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices&quot;&lt;ref name=&quot;wiley1&quot; /&gt;, &quot;Oil and Gas Well Cementing for Engineers&quot;&lt;ref name=&quot;wiley3&quot; /&gt; və &quot;Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice&quot;&lt;ref name=&quot;wiley2&quot; /&gt; adlı monoqrafiyaları xüsusi yer tutur.

== Seçilmiş elmi əsərləri ==

=== Monoqrafiyalar və dərsliklər ===

* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |title=Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Vishnyakov |first3=V. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2022 |isbn=978-1-119-88958-8}}
* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |title=Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice |last2=Veliyev |first2=E. F. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-119-88960-1}}
* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781394164882 |title=Oil and Gas Well Cementing for Engineers |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Aliyev |first3=A. A. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-394-16485-1 |doi=10.1002/9781394164882}}

=== Seçilmiş elmi məqalələr ===

* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismailov |first2=F. S. |last3=Veliyev |first3=E. F. |year=2011 |title=Nanofluid for enhanced oil recovery |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=78 |issue=2 |pages=431–437 |doi=10.1016/j.petrol.2011.06.014}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismayilov |first2=F. S. |last3=Dyshin |first3=O. A. |last4=Veliyev |first4=E. F. |year=2016 |title=Selection methodology for screening evaluation of EOR methods |journal=Petroleum Science and Technology |volume=34 |issue=10 |pages=961–970 |doi=10.1080/10916466.2016.1172102}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Latifov |first2=Y. A. |last3=Veliyev |first3=E. F. |last4=Frampton |first4=H. |year=2018 |title=Comparative analysis of the EOR mechanisms by using low salinity and low hardness alkaline water |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=162 |pages=35–43 |doi=10.1016/j.petrol.2017.12.006}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |last2=Aliyev |first2=A. A. |last3=Guliyev |first3=V. V. |last4=Naghiyeva |first4=N. V. |year=2019 |title=Water shutoff using crosslinked polymer gels |journal=SPE Annual Caspian Technical Conference |doi=10.2118/198012-MS}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Review of modern in-situ fluid diversion technologies |journal=SOCAR Proceedings |issue=2 |pages=102–111 |doi=10.5510/OGP20200200435}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Mechanisms of polymer retention in porous media |journal=SOCAR Proceedings |issue=3 |pages=126–134 |doi=10.5510/OGP20200300450}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Azizagha |first3=A. A. |year=2020 |title=Colloidal dispersion nanogels for in-situ fluid diversion |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=193 |pages=107411 |doi=10.1016/j.petrol.2020.107411}}


== İstinadlar ==
&lt;references&gt;&lt;ref name=&quot;gia_news&quot;&gt;{{cite web |title=Elçin Vəliyev kollektivə təqdim edilib |url=http://www.gia.az/news/detail/4730/elcin-veliyev-kollektive-teqdim-edilib |access-date=2026-08-11 |publisher=Geologiya və Geofizika İnstitutu}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;bizim_media&quot;&gt;{{cite web |title=Elçin Vəliyev yüksək vəzifəyə təyin edildi |url=https://bizim.media/az/cemiyyet/617366/elcin-veliyev-yuksek-vezifeye-tyn-edld/ |access-date=2026-08-11 |publisher=Bizim.media}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;copat_lib&quot;&gt;{{cite web |title=Uzun müddət istismarda olan neft yataqlarının innovativ işlənməsinin nəzəri və praktik əsasları |url=https://www.retk.copat.gov.az/ru/library/uzun-muddet-istismarda-olan-neft-yataqlarinin-innovativ-islenmesinin-nezeri-ve-p |access-date=2026-08-11 |publisher=Respublika Elmi-Texniki Kitabxanası}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;facebook_post&quot;&gt;{{cite web |title=Geologiya və Geofizika İnstitutunun rəsmi məlumatı |url=https://www.facebook.com/61553350596173/posts/pfbid02Jf7att2g4dJ9tYyHN5aGxyKrk8HbxXUZAe73gLPrVCLDjFxw9ne1x913MUhT2KWRl/ |access-date=2026-08-11 |website=Facebook}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;oxu.az&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=2026-05-26 |title=В Институт геологии назначен и.о. директора |url=https://oxu.az/ru/obshestvo/v-institut-geologii-naznachen-direktor-foto |access-date=2026-08-11 |publisher=Oxu.az}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;stanford2&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=October 2025 data-update for &quot;Updated science-wide author databases of standardized citation indicators&quot; |url=https://elsevier.digitalcommonsdata.com/datasets/btchxktzyw |access-date=2026-08-11 |publisher=Elsevier / Stanford University}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;azertac_news&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=2023-11-15 |title=Dünyanın ən nüfuzlu alimləri siyahısına daxil edilən azərbaycanlı tədqiqatçılar |url=https://azertag.az/xeber/azerbaycan_alimleri_stenford_universitetinin_reytinq_siyahisinda-2341103 |access-date=2026-08-11 |publisher=AZƏRTAC}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;scholar&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Elchin Veliyev - Google Scholar Citations |url=https://scholar.google.com/citations?user=ElchinVeliyev |access-date=2026-08-11 |publisher=Google Scholar}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;scopus&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Scopus Author Details - Veliyev, Elchin F. |url=https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=52464523800 |access-date=2026-08-11 |publisher=Scopus}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;orcid&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=ORCID Profile - Elchin Veliyev |url=https://orcid.org/0000-0003-2803-4467 |access-date=2026-08-11 |publisher=ORCID}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley1&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |title=Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |last3=Vishnyakov |first3=Vladimir |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2022 |isbn=978-1-119-88958-8}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley2&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |title=Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-119-88960-1}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley3&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781394164882 |title=Oil and Gas Well Cementing for Engineers |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |last3=Aliyev |first3=Azizagha A. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-394-16485-1 |doi=10.1002/9781394164882}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;sciencedirect2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismailov |first2=F. S. |last3=Veliyev |first3=E. F. |year=2011 |title=Nanofluid for enhanced oil recovery |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=78 |issue=2 |pages=431–437 |doi=10.1016/j.petrol.2011.06.014}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;petroleum_science&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismayilov |first2=F. S. |last3=Dyshin |first3=O. A. |last4=Veliyev |first4=E. F. |year=2016 |title=Selection methodology for screening evaluation of EOR methods |journal=Petroleum Science and Technology |volume=34 |issue=10 |pages=961–970 |doi=10.1080/10916466.2016.1172102}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;socar_proceedings1&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Review of modern in-situ fluid diversion technologies |journal=SOCAR Proceedings |issue=2 |pages=102–111 |doi=10.5510/OGP20200200435}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;socar_proceedings2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Mechanisms of polymer retention in porous media |journal=SOCAR Proceedings |issue=3 |pages=126–134 |doi=10.5510/OGP20200300450}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;spe_paper2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |last2=Aliyev |first2=A. A. |last3=Guliyev |first3=V. V. |last4=Naghiyeva |first4=N. V. |year=2019 |title=Water shutoff using crosslinked polymer gels |journal=SPE Annual Caspian Technical Conference |doi=10.2118/198012-MS}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;aak_phd&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının fəlsəfə doktoru dərəcələri reyestri (2018) |url=https://aak.gov.az/philosophy |access-date=2026-08-11 |publisher=AAK}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;aak_dsc&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının elmlər doktoru dərəcələri reyestri |url=https://aak.gov.az/phd?full_name=Vəliyev+elçin&amp;science=0&amp;code=0&amp;p_name=0 |access-date=2026-08-11 |publisher=AAK}}&lt;/ref&gt;&lt;/references&gt;

== Xarici keçidlər ==
[https://scholar.google.com/citations?user=ElchinVeliyev Elçin Vəliyevin Google Scholar akademik profili]

[https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=52464523800 Elçin Vəliyevin Scopus beynəlxalq elmi bazasındakı profili]

[https://orcid.org/0000-0003-2803-4467 Elçin Vəliyevin ORCID id identifikasiya profili]

[https://www.researchgate.net/profile/Elchin-Veliyev Elçin Vəliyevin ResearchGate elmi sosial şəbəkəsindəki profili]

[https://www.webofscience.com/wos/author/record/Elchin-Veliyev Elçin Vəliyevin Web of Science (Clarivate Analytics) profili]

[https://www.linkedin.com/in/elchin-veliyev Elçin Vəliyevin LinkedIn peşəkar şəbəkə profili]

[http://www.gia.az Elm və Təhsil Nazirliyi Geologiya və Geofizika İnstitutunun rəsmi saytı]</text>
      <sha1>17jhjbtgpfvj55eubpwpzq24prx8j13</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042214</id>
      <parentid>9042212</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:55:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliyev.azizaga</username>
        <id>318852</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9042214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14445" sha1="7cmyhpdalyqeww1i1ukwo48bvdlz4n3" xml:space="preserve">{{Alim|adı=Elçin Vəliyev|orijinal adı=Vəliyev Elçin Fikrət oğlu|şəkil=|şəklin ölçüsü=|şəklin izahı=|doğum tarixi=11.08.1983|doğum yeri=Moskva,|vətəndaşlığı={{AZE}}|elm sahəsi=[[Neft-qaz mühəndisliyi]]|iş yeri=Geologiya İnstitutu PHŞ|vəzifəsi=Direktor v.i.e.|elmi dərəcəsi=[[Texnika elmləri doktoru]]|alma-mater=[[Bakı Dövlət Universiteti]]

[[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti]]

İvano-Frankovski Milli Texniki Universiteti|site=}}'''Elçin Fikrət oğlu Vəliyev''' (11 avqust 1983, Moskva) — [[Azərbaycan]] alimi,  [[texnika elmləri doktoru]], Elm və Təhsil Nazirliyinin [[Geologiya İnstitutu (Azərbaycan)|Geologiya]] İnstitutu PHŞ-nin direktor müavini və direktor vəzifəsini icra edən. Stenford Universitetinin tərtib etdiyi dünyanın ən nüfuzlu 2% alimləri siyahısına (''World's Top 2% Scientists'') daxil edilmişdir.

Neft-qaz mühəndisliyi və neftvermənin artırılması sahəsində 100-dən çox elmi əsərin, 5 patentin, eləcə də ABŞ-ın &quot;Wiley&quot; nəşriyyatında çap olunmuş monoqrafiyaların həmmüəllifidir.

== Həyatı və təhsili ==
Elçin Vəliyev 11 avqust 1983-cü ildə Moskva şəhərində anadan olmuşdur. 2000-ci ildə orta məktəbi bitirərək [[Bakı Dövlət Universiteti|Bakı Dövlət Universitetinin]] Coğrafiya fakültəsinə daxil olmuş, 2004-cü ildə həmin ali təhsil müəssisəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Daha sonra BDU-da &quot;Landşaftşünaslıq&quot; ixtisası üzrə magistratura pilləsində təhsil almışdır. 2006–2007-ci illərdə həqiqi hərbi xidmətdə olmuşdur.

Təhsilini və ixtisaslaşmasını davam etdirən E. Vəliyev 2010–2012-ci illərdə [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetində]] neft mühəndisliyi üzrə ixtisasartırma kursunu bitirmiş, 2015–2018-ci illərdə isə Ukraynanın İvano-Frankovski Milli Texniki Universitetində qazma mühəndisliyi üzrə bakalavr təhsili almışdır. 2018-ci ildə texnika elmləri üzrə fəlsəfə doktoru (PhD) elmi dərəcəsini almış&lt;ref name=&quot;aak_phd&quot; /&gt;, sonradan tədqiqatlarını davam etdirərək texnika elmləri doktoru elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür&lt;ref name=&quot;aak_dsc&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;copat_lib&quot; /&gt;.

== Əmək fəaliyyəti ==
Elçin Vəliyev əmək fəaliyyətinə 2004-cü ildə &quot;Azərkosmos&quot; Dövlət Agentliyinin Ekologiya İnstitutunda kiçik elmi işçi kimi başlamış və 2006-cı ilədək burada çalışmışdır. Hərbi xidmətdən qayıtdıqdan sonra, 2008–2010-cu illərdə &quot;BJ Services&quot; şirkətində baş laborant vəzifəsində işləmişdir.

2010-cu ildən etibarən fəaliyyətini [[SOCAR]]-ın &quot;Neftqazelmitədqiqatlayihə&quot; İnstitutunda davam etdirmiş, 2010–2012-ci illərdə &quot;Qazma məhlulları&quot; laboratoriyasında, 2012–2017-ci illərdə isə &quot;Analitik Tədqiqatlar&quot; laboratoriyasında böyük elmi işçi vəzifələrində çalışmışdır. 2017–2022-ci illərdə həmin laboratoriyanın müdir müavini, 2022–2026-cı illərdə isə müdiri olmuşdur.

26 may 2026-cı il tarixində Azərbaycan Respublikası [[Elm və Təhsil Nazirliyi (Azərbaycan)|Elm və Təhsil Nazirinin]] müvafiq əmri ilə Geologiya İnstitutu PHŞ-nin direktor müavini və direktor vəzifəsini icra edən təyin edilmişdir&lt;ref name=&quot;gia_news&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bizim_media&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;facebook_post&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;oxu.az&quot; /&gt;.

== Elmi fəaliyyəti ==
Elçin Vəliyevin elmi tədqiqatları neft mühəndisliyi və neft-mədən kimyası, xüsusilə layların neftvermə əmsalının artırılması (EOR), nanomaterialların (nanofluidlər, nanogellər və kolloid dispersiyalar) tətbiqi, polimerlərin məsaməli mühitdə davranışı, eləcə də qazma və sementləmə texnologiyalarına həsr olunmuşdur. Alim laylarda su axınının idarə olunması, polimerlərin adsorbsiyası, az duzluluqlu suların neftçıxarmaya təsiri və EOR üsullarının qiymətləndirilməsi sahəsində bir çox tədqiqatların müəllifidir.

O, 102 elmi əsərin, o cümlədən 50 elmi məqalənin, 40 tezisin və 5 ixtira patentinin həmmüəllifidir&lt;ref name=&quot;scholar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;scopus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;orcid&quot; /&gt;. Tədqiqatlarının nəticələri ''Journal of Petroleum Science and Engineering'', ''Petroleum Science and Technology'' və ''Modern Physics Letters B'' kimi nüfuzlu beynəlxalq jurnallarda dərc edilmişdir&lt;ref name=&quot;sciencedirect2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;petroleum_science&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;socar_proceedings1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;socar_proceedings2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;spe_paper2&quot; /&gt;. E. Vəliyev 2021–2024-cü illərdə Stenford Universitetinin tərtib etdiyi dünyanın ən nüfuzlu 2% alimləri siyahısına (''World's Top 2% Scientists'') daxil edilmişdir&lt;ref name=&quot;stanford2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;azertac_news&quot; /&gt;.

Elçin Vəliyev 7 kitab və monoqrafiyanın müəllifidir. Onun elmi əsərləri sırasında ABŞ-ın &quot;John Wiley &amp; Sons&quot; nəşriyyatında işıq üzü görmüş &quot;Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices&quot;&lt;ref name=&quot;wiley1&quot; /&gt;, &quot;Oil and Gas Well Cementing for Engineers&quot;&lt;ref name=&quot;wiley3&quot; /&gt; və &quot;Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice&quot;&lt;ref name=&quot;wiley2&quot; /&gt; adlı monoqrafiyaları xüsusi yer tutur.

== Seçilmiş elmi əsərləri ==

=== Monoqrafiyalar və dərsliklər ===

* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |title=Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Vishnyakov |first3=V. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2022 |isbn=978-1-119-88958-8}}
* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |title=Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice |last2=Veliyev |first2=E. F. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-119-88960-1}}
* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781394164882 |title=Oil and Gas Well Cementing for Engineers |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Aliyev |first3=A. A. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-394-16485-1 |doi=10.1002/9781394164882}}

=== Seçilmiş elmi məqalələr ===

* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismailov |first2=F. S. |last3=Veliyev |first3=E. F. |year=2011 |title=Nanofluid for enhanced oil recovery |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=78 |issue=2 |pages=431–437 |doi=10.1016/j.petrol.2011.06.014}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismayilov |first2=F. S. |last3=Dyshin |first3=O. A. |last4=Veliyev |first4=E. F. |year=2016 |title=Selection methodology for screening evaluation of EOR methods |journal=Petroleum Science and Technology |volume=34 |issue=10 |pages=961–970 |doi=10.1080/10916466.2016.1172102}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Latifov |first2=Y. A. |last3=Veliyev |first3=E. F. |last4=Frampton |first4=H. |year=2018 |title=Comparative analysis of the EOR mechanisms by using low salinity and low hardness alkaline water |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=162 |pages=35–43 |doi=10.1016/j.petrol.2017.12.006}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |last2=Aliyev |first2=A. A. |last3=Guliyev |first3=V. V. |last4=Naghiyeva |first4=N. V. |year=2019 |title=Water shutoff using crosslinked polymer gels |journal=SPE Annual Caspian Technical Conference |doi=10.2118/198012-MS}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Review of modern in-situ fluid diversion technologies |journal=SOCAR Proceedings |issue=2 |pages=102–111 |doi=10.5510/OGP20200200435}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Mechanisms of polymer retention in porous media |journal=SOCAR Proceedings |issue=3 |pages=126–134 |doi=10.5510/OGP20200300450}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Azizagha |first3=A. A. |year=2020 |title=Colloidal dispersion nanogels for in-situ fluid diversion |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=193 |pages=107411 |doi=10.1016/j.petrol.2020.107411}}


== İstinadlar ==
&lt;references&gt;&lt;ref name=&quot;gia_news&quot;&gt;{{cite web |title=Elçin Vəliyev kollektivə təqdim edilib |url=http://www.gia.az/news/detail/4730/elcin-veliyev-kollektive-teqdim-edilib |access-date=2026-08-11 |publisher=Geologiya və Geofizika İnstitutu}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;bizim_media&quot;&gt;{{cite web |title=Elçin Vəliyev yüksək vəzifəyə təyin edildi |url=https://bizim.media/az/cemiyyet/617366/elcin-veliyev-yuksek-vezifeye-tyn-edld/ |access-date=2026-08-11 |publisher=Bizim.media}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;copat_lib&quot;&gt;{{cite web |title=Uzun müddət istismarda olan neft yataqlarının innovativ işlənməsinin nəzəri və praktik əsasları |url=https://www.retk.copat.gov.az/ru/library/uzun-muddet-istismarda-olan-neft-yataqlarinin-innovativ-islenmesinin-nezeri-ve-p |access-date=2026-08-11 |publisher=Respublika Elmi-Texniki Kitabxanası}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;facebook_post&quot;&gt;{{cite web |title=Geologiya və Geofizika İnstitutunun rəsmi məlumatı |url=https://www.facebook.com/61553350596173/posts/pfbid02Jf7att2g4dJ9tYyHN5aGxyKrk8HbxXUZAe73gLPrVCLDjFxw9ne1x913MUhT2KWRl/ |access-date=2026-08-11 |website=Facebook}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;oxu.az&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=2026-05-26 |title=В Институт геологии назначен и.о. директора |url=https://oxu.az/ru/obshestvo/v-institut-geologii-naznachen-direktor-foto |access-date=2026-08-11 |publisher=Oxu.az}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;stanford2&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=October 2025 data-update for &quot;Updated science-wide author databases of standardized citation indicators&quot; |url=https://elsevier.digitalcommonsdata.com/datasets/btchxktzyw |access-date=2026-08-11 |publisher=Elsevier / Stanford University}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;azertac_news&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=2023-11-15 |title=Dünyanın ən nüfuzlu alimləri siyahısına daxil edilən azərbaycanlı tədqiqatçılar |url=https://azertag.az/xeber/azerbaycan_alimleri_stenford_universitetinin_reytinq_siyahisinda-2341103 |access-date=2026-08-11 |publisher=AZƏRTAC}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;scholar&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Elchin Veliyev - Google Scholar Citations |url=https://scholar.google.com/citations?user=ElchinVeliyev |access-date=2026-08-11 |publisher=Google Scholar}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;scopus&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Scopus Author Details - Veliyev, Elchin F. |url=https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=52464523800 |access-date=2026-08-11 |publisher=Scopus}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;orcid&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=ORCID Profile - Elchin Veliyev |url=https://orcid.org/0000-0003-2803-4467 |access-date=2026-08-11 |publisher=ORCID}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley1&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |title=Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |last3=Vishnyakov |first3=Vladimir |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2022 |isbn=978-1-119-88958-8}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley2&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |title=Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-119-88960-1}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley3&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781394164882 |title=Oil and Gas Well Cementing for Engineers |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |last3=Aliyev |first3=Azizagha A. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-394-16485-1 |doi=10.1002/9781394164882}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;sciencedirect2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismailov |first2=F. S. |last3=Veliyev |first3=E. F. |year=2011 |title=Nanofluid for enhanced oil recovery |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=78 |issue=2 |pages=431–437 |doi=10.1016/j.petrol.2011.06.014}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;petroleum_science&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismayilov |first2=F. S. |last3=Dyshin |first3=O. A. |last4=Veliyev |first4=E. F. |year=2016 |title=Selection methodology for screening evaluation of EOR methods |journal=Petroleum Science and Technology |volume=34 |issue=10 |pages=961–970 |doi=10.1080/10916466.2016.1172102}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;socar_proceedings1&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Review of modern in-situ fluid diversion technologies |journal=SOCAR Proceedings |issue=2 |pages=102–111 |doi=10.5510/OGP20200200435}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;socar_proceedings2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Mechanisms of polymer retention in porous media |journal=SOCAR Proceedings |issue=3 |pages=126–134 |doi=10.5510/OGP20200300450}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;spe_paper2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |last2=Aliyev |first2=A. A. |last3=Guliyev |first3=V. V. |last4=Naghiyeva |first4=N. V. |year=2019 |title=Water shutoff using crosslinked polymer gels |journal=SPE Annual Caspian Technical Conference |doi=10.2118/198012-MS}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;aak_phd&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının fəlsəfə doktoru dərəcələri reyestri (2018) |url=https://aak.gov.az/philosophy |access-date=2026-08-11 |publisher=AAK}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;aak_dsc&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının elmlər doktoru dərəcələri reyestri |url=https://aak.gov.az/phd?full_name=Vəliyev+elçin&amp;science=0&amp;code=0&amp;p_name=0 |access-date=2026-08-11 |publisher=AAK}}&lt;/ref&gt;&lt;/references&gt;

== Xarici keçidlər ==
[https://scholar.google.com/citations?user=ElchinVeliyev Elçin Vəliyevin Google Scholar akademik profili]

[https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=52464523800 Elçin Vəliyevin Scopus beynəlxalq elmi bazasındakı profili]

[https://orcid.org/0000-0003-2803-4467 Elçin Vəliyevin ORCID id identifikasiya profili]

[https://www.researchgate.net/profile/Elchin-Veliyev Elçin Vəliyevin ResearchGate elmi sosial şəbəkəsindəki profili]

[https://www.webofscience.com/wos/author/record/Elchin-Veliyev Elçin Vəliyevin Web of Science (Clarivate Analytics) profili]

[https://www.linkedin.com/in/elchin-veliyev Elçin Vəliyevin LinkedIn peşəkar şəbəkə profili]

[http://www.gia.az Elm və Təhsil Nazirliyi Geologiya və Geofizika İnstitutunun rəsmi saytı]</text>
      <sha1>7cmyhpdalyqeww1i1ukwo48bvdlz4n3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042215</id>
      <parentid>9042214</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:56:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliyev.azizaga</username>
        <id>318852</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9042215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14484" sha1="j5kfyp7du7h9n3ge5nw0n25mie54jtn" xml:space="preserve">{{Alim|adı=Elçin Vəliyev|orijinal adı=Vəliyev Elçin Fikrət oğlu|şəkil=|şəklin ölçüsü=|şəklin izahı=|doğum tarixi=11.08.1983|doğum yeri=Moskva,|vətəndaşlığı={{AZE}}|elm sahəsi=[[Neft-qaz mühəndisliyi]]|iş yeri=Geologiya İnstitutu PHŞ|vəzifəsi=Direktor v.i.e.|elmi dərəcəsi=[[Texnika elmləri doktoru]]|alma-mater=[[Bakı Dövlət Universiteti]]

[[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti]]

İvano-Frankovski Milli Texniki Universiteti|site=}}'''Elçin Fikrət oğlu Vəliyev''' (11 avqust 1983, Moskva) — [[Azərbaycan]] alimi,  [[texnika elmləri doktoru]], Elm və Təhsil Nazirliyinin [[Geologiya İnstitutu (Azərbaycan)|Geologiya]] İnstitutu PHŞ-nin direktor müavini və direktor vəzifəsini icra edən. Stenford Universitetinin tərtib etdiyi dünyanın ən nüfuzlu 2% alimləri siyahısına (''World's Top 2% Scientists'') daxil edilmişdir.

Neft-qaz mühəndisliyi və neftvermənin artırılması sahəsində 100-dən çox elmi əsərin, 5 patentin, eləcə də ABŞ-ın &quot;Wiley&quot; nəşriyyatında çap olunmuş monoqrafiyaların həmmüəllifidir.

== Həyatı və təhsili ==
Elçin Vəliyev 11 avqust 1983-cü ildə Moskva şəhərində anadan olmuşdur. 2000-ci ildə orta məktəbi bitirərək [[Bakı Dövlət Universiteti|Bakı Dövlət Universitetinin]] Coğrafiya fakültəsinə daxil olmuş, 2004-cü ildə həmin ali təhsil müəssisəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Daha sonra BDU-da &quot;Landşaftşünaslıq&quot; ixtisası üzrə magistratura pilləsində təhsil almışdır. 2006–2007-ci illərdə həqiqi hərbi xidmətdə olmuşdur.

Təhsilini və ixtisaslaşmasını davam etdirən E. Vəliyev 2010–2012-ci illərdə [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetində]] neft mühəndisliyi üzrə ixtisasartırma kursunu bitirmiş, 2015–2018-ci illərdə isə Ukraynanın İvano-Frankovski Milli Texniki Universitetində qazma mühəndisliyi üzrə bakalavr təhsili almışdır. 2018-ci ildə texnika elmləri üzrə fəlsəfə doktoru (PhD) elmi dərəcəsini almış&lt;ref name=&quot;aak_phd&quot; /&gt;, sonradan tədqiqatlarını davam etdirərək texnika elmləri doktoru elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür&lt;ref name=&quot;aak_dsc&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;copat_lib&quot; /&gt;.

== Əmək fəaliyyəti ==
Elçin Vəliyev əmək fəaliyyətinə 2004-cü ildə &quot;Azərkosmos&quot; Dövlət Agentliyinin Ekologiya İnstitutunda kiçik elmi işçi kimi başlamış və 2006-cı ilədək burada çalışmışdır. Hərbi xidmətdən qayıtdıqdan sonra, 2008–2010-cu illərdə &quot;BJ Services&quot; şirkətində baş laborant vəzifəsində işləmişdir.

2010-cu ildən etibarən fəaliyyətini [[SOCAR]]-ın &quot;Neftqazelmitədqiqatlayihə&quot; İnstitutunda davam etdirmiş, 2010–2012-ci illərdə &quot;Qazma məhlulları&quot; laboratoriyasında, 2012–2017-ci illərdə isə &quot;Analitik Tədqiqatlar&quot; laboratoriyasında böyük elmi işçi vəzifələrində çalışmışdır. 2017–2022-ci illərdə həmin laboratoriyanın müdir müavini, 2022–2026-cı illərdə isə müdiri olmuşdur.

26 may 2026-cı il tarixində Azərbaycan Respublikası [[Elm və Təhsil Nazirliyi (Azərbaycan)|Elm və Təhsil Nazirinin]] müvafiq əmri ilə [[Geologiya İnstitutu (Azərbaycan)|Geologiya İnstitutu]] PHŞ-nin direktor müavini və direktor vəzifəsini icra edən təyin edilmişdir&lt;ref name=&quot;gia_news&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bizim_media&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;facebook_post&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;oxu.az&quot; /&gt;.

== Elmi fəaliyyəti ==
Elçin Vəliyevin elmi tədqiqatları neft mühəndisliyi və neft-mədən kimyası, xüsusilə layların neftvermə əmsalının artırılması (EOR), nanomaterialların (nanofluidlər, nanogellər və kolloid dispersiyalar) tətbiqi, polimerlərin məsaməli mühitdə davranışı, eləcə də qazma və sementləmə texnologiyalarına həsr olunmuşdur. Alim laylarda su axınının idarə olunması, polimerlərin adsorbsiyası, az duzluluqlu suların neftçıxarmaya təsiri və EOR üsullarının qiymətləndirilməsi sahəsində bir çox tədqiqatların müəllifidir.

O, 102 elmi əsərin, o cümlədən 50 elmi məqalənin, 40 tezisin və 5 ixtira patentinin həmmüəllifidir&lt;ref name=&quot;scholar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;scopus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;orcid&quot; /&gt;. Tədqiqatlarının nəticələri ''Journal of Petroleum Science and Engineering'', ''Petroleum Science and Technology'' və ''Modern Physics Letters B'' kimi nüfuzlu beynəlxalq jurnallarda dərc edilmişdir&lt;ref name=&quot;sciencedirect2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;petroleum_science&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;socar_proceedings1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;socar_proceedings2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;spe_paper2&quot; /&gt;. E. Vəliyev 2021–2024-cü illərdə Stenford Universitetinin tərtib etdiyi dünyanın ən nüfuzlu 2% alimləri siyahısına (''World's Top 2% Scientists'') daxil edilmişdir&lt;ref name=&quot;stanford2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;azertac_news&quot; /&gt;.

Elçin Vəliyev 7 kitab və monoqrafiyanın müəllifidir. Onun elmi əsərləri sırasında ABŞ-ın &quot;John Wiley &amp; Sons&quot; nəşriyyatında işıq üzü görmüş &quot;Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices&quot;&lt;ref name=&quot;wiley1&quot; /&gt;, &quot;Oil and Gas Well Cementing for Engineers&quot;&lt;ref name=&quot;wiley3&quot; /&gt; və &quot;Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice&quot;&lt;ref name=&quot;wiley2&quot; /&gt; adlı monoqrafiyaları xüsusi yer tutur.

== Seçilmiş elmi əsərləri ==

=== Monoqrafiyalar və dərsliklər ===

* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |title=Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Vishnyakov |first3=V. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2022 |isbn=978-1-119-88958-8}}
* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |title=Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice |last2=Veliyev |first2=E. F. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-119-88960-1}}
* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781394164882 |title=Oil and Gas Well Cementing for Engineers |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Aliyev |first3=A. A. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-394-16485-1 |doi=10.1002/9781394164882}}

=== Seçilmiş elmi məqalələr ===

* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismailov |first2=F. S. |last3=Veliyev |first3=E. F. |year=2011 |title=Nanofluid for enhanced oil recovery |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=78 |issue=2 |pages=431–437 |doi=10.1016/j.petrol.2011.06.014}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismayilov |first2=F. S. |last3=Dyshin |first3=O. A. |last4=Veliyev |first4=E. F. |year=2016 |title=Selection methodology for screening evaluation of EOR methods |journal=Petroleum Science and Technology |volume=34 |issue=10 |pages=961–970 |doi=10.1080/10916466.2016.1172102}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Latifov |first2=Y. A. |last3=Veliyev |first3=E. F. |last4=Frampton |first4=H. |year=2018 |title=Comparative analysis of the EOR mechanisms by using low salinity and low hardness alkaline water |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=162 |pages=35–43 |doi=10.1016/j.petrol.2017.12.006}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |last2=Aliyev |first2=A. A. |last3=Guliyev |first3=V. V. |last4=Naghiyeva |first4=N. V. |year=2019 |title=Water shutoff using crosslinked polymer gels |journal=SPE Annual Caspian Technical Conference |doi=10.2118/198012-MS}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Review of modern in-situ fluid diversion technologies |journal=SOCAR Proceedings |issue=2 |pages=102–111 |doi=10.5510/OGP20200200435}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Mechanisms of polymer retention in porous media |journal=SOCAR Proceedings |issue=3 |pages=126–134 |doi=10.5510/OGP20200300450}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Azizagha |first3=A. A. |year=2020 |title=Colloidal dispersion nanogels for in-situ fluid diversion |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=193 |pages=107411 |doi=10.1016/j.petrol.2020.107411}}


== İstinadlar ==
&lt;references&gt;&lt;ref name=&quot;gia_news&quot;&gt;{{cite web |title=Elçin Vəliyev kollektivə təqdim edilib |url=http://www.gia.az/news/detail/4730/elcin-veliyev-kollektive-teqdim-edilib |access-date=2026-08-11 |publisher=Geologiya və Geofizika İnstitutu}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;bizim_media&quot;&gt;{{cite web |title=Elçin Vəliyev yüksək vəzifəyə təyin edildi |url=https://bizim.media/az/cemiyyet/617366/elcin-veliyev-yuksek-vezifeye-tyn-edld/ |access-date=2026-08-11 |publisher=Bizim.media}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;copat_lib&quot;&gt;{{cite web |title=Uzun müddət istismarda olan neft yataqlarının innovativ işlənməsinin nəzəri və praktik əsasları |url=https://www.retk.copat.gov.az/ru/library/uzun-muddet-istismarda-olan-neft-yataqlarinin-innovativ-islenmesinin-nezeri-ve-p |access-date=2026-08-11 |publisher=Respublika Elmi-Texniki Kitabxanası}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;facebook_post&quot;&gt;{{cite web |title=Geologiya və Geofizika İnstitutunun rəsmi məlumatı |url=https://www.facebook.com/61553350596173/posts/pfbid02Jf7att2g4dJ9tYyHN5aGxyKrk8HbxXUZAe73gLPrVCLDjFxw9ne1x913MUhT2KWRl/ |access-date=2026-08-11 |website=Facebook}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;oxu.az&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=2026-05-26 |title=В Институт геологии назначен и.о. директора |url=https://oxu.az/ru/obshestvo/v-institut-geologii-naznachen-direktor-foto |access-date=2026-08-11 |publisher=Oxu.az}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;stanford2&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=October 2025 data-update for &quot;Updated science-wide author databases of standardized citation indicators&quot; |url=https://elsevier.digitalcommonsdata.com/datasets/btchxktzyw |access-date=2026-08-11 |publisher=Elsevier / Stanford University}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;azertac_news&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=2023-11-15 |title=Dünyanın ən nüfuzlu alimləri siyahısına daxil edilən azərbaycanlı tədqiqatçılar |url=https://azertag.az/xeber/azerbaycan_alimleri_stenford_universitetinin_reytinq_siyahisinda-2341103 |access-date=2026-08-11 |publisher=AZƏRTAC}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;scholar&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Elchin Veliyev - Google Scholar Citations |url=https://scholar.google.com/citations?user=ElchinVeliyev |access-date=2026-08-11 |publisher=Google Scholar}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;scopus&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Scopus Author Details - Veliyev, Elchin F. |url=https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=52464523800 |access-date=2026-08-11 |publisher=Scopus}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;orcid&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=ORCID Profile - Elchin Veliyev |url=https://orcid.org/0000-0003-2803-4467 |access-date=2026-08-11 |publisher=ORCID}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley1&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |title=Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |last3=Vishnyakov |first3=Vladimir |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2022 |isbn=978-1-119-88958-8}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley2&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |title=Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-119-88960-1}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley3&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781394164882 |title=Oil and Gas Well Cementing for Engineers |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |last3=Aliyev |first3=Azizagha A. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-394-16485-1 |doi=10.1002/9781394164882}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;sciencedirect2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismailov |first2=F. S. |last3=Veliyev |first3=E. F. |year=2011 |title=Nanofluid for enhanced oil recovery |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=78 |issue=2 |pages=431–437 |doi=10.1016/j.petrol.2011.06.014}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;petroleum_science&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismayilov |first2=F. S. |last3=Dyshin |first3=O. A. |last4=Veliyev |first4=E. F. |year=2016 |title=Selection methodology for screening evaluation of EOR methods |journal=Petroleum Science and Technology |volume=34 |issue=10 |pages=961–970 |doi=10.1080/10916466.2016.1172102}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;socar_proceedings1&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Review of modern in-situ fluid diversion technologies |journal=SOCAR Proceedings |issue=2 |pages=102–111 |doi=10.5510/OGP20200200435}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;socar_proceedings2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Mechanisms of polymer retention in porous media |journal=SOCAR Proceedings |issue=3 |pages=126–134 |doi=10.5510/OGP20200300450}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;spe_paper2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |last2=Aliyev |first2=A. A. |last3=Guliyev |first3=V. V. |last4=Naghiyeva |first4=N. V. |year=2019 |title=Water shutoff using crosslinked polymer gels |journal=SPE Annual Caspian Technical Conference |doi=10.2118/198012-MS}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;aak_phd&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının fəlsəfə doktoru dərəcələri reyestri (2018) |url=https://aak.gov.az/philosophy |access-date=2026-08-11 |publisher=AAK}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;aak_dsc&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının elmlər doktoru dərəcələri reyestri |url=https://aak.gov.az/phd?full_name=Vəliyev+elçin&amp;science=0&amp;code=0&amp;p_name=0 |access-date=2026-08-11 |publisher=AAK}}&lt;/ref&gt;&lt;/references&gt;

== Xarici keçidlər ==
[https://scholar.google.com/citations?user=ElchinVeliyev Elçin Vəliyevin Google Scholar akademik profili]

[https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=52464523800 Elçin Vəliyevin Scopus beynəlxalq elmi bazasındakı profili]

[https://orcid.org/0000-0003-2803-4467 Elçin Vəliyevin ORCID id identifikasiya profili]

[https://www.researchgate.net/profile/Elchin-Veliyev Elçin Vəliyevin ResearchGate elmi sosial şəbəkəsindəki profili]

[https://www.webofscience.com/wos/author/record/Elchin-Veliyev Elçin Vəliyevin Web of Science (Clarivate Analytics) profili]

[https://www.linkedin.com/in/elchin-veliyev Elçin Vəliyevin LinkedIn peşəkar şəbəkə profili]

[http://www.gia.az Elm və Təhsil Nazirliyi Geologiya və Geofizika İnstitutunun rəsmi saytı]</text>
      <sha1>j5kfyp7du7h9n3ge5nw0n25mie54jtn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042216</id>
      <parentid>9042215</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:56:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliyev.azizaga</username>
        <id>318852</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9042216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14484" sha1="l1jnhzexntlza2n4rak1mh82lk2y9fw" xml:space="preserve">{{Alim|adı=Elçin Vəliyev|orijinal adı=Vəliyev Elçin Fikrət oğlu|şəkil=|şəklin ölçüsü=|şəklin izahı=|doğum tarixi=11.08.1983|doğum yeri=Moskva,|vətəndaşlığı={{AZE}}|elm sahəsi=[[Neft-qaz mühəndisliyi]]|iş yeri=Geologiya İnstitutu PHŞ|vəzifəsi=Direktor v.i.e.|elmi dərəcəsi=[[Texnika elmləri doktoru]]|alma-mater=[[Bakı Dövlət Universiteti]]

[[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti]]

İvano-Frankovski Milli Texniki Universiteti|site=}}'''Elçin Fikrət oğlu Vəliyev''' (11 avqust 1983, Moskva) — [[Azərbaycan]] alimi,  [[texnika elmləri doktoru]], Elm və Təhsil Nazirliyinin [[Geologiya İnstitutu (Azərbaycan)|Geologiya İnstitutu]] PHŞ-nin direktor müavini və direktor vəzifəsini icra edən. Stenford Universitetinin tərtib etdiyi dünyanın ən nüfuzlu 2% alimləri siyahısına (''World's Top 2% Scientists'') daxil edilmişdir.

Neft-qaz mühəndisliyi və neftvermənin artırılması sahəsində 100-dən çox elmi əsərin, 5 patentin, eləcə də ABŞ-ın &quot;Wiley&quot; nəşriyyatında çap olunmuş monoqrafiyaların həmmüəllifidir.

== Həyatı və təhsili ==
Elçin Vəliyev 11 avqust 1983-cü ildə Moskva şəhərində anadan olmuşdur. 2000-ci ildə orta məktəbi bitirərək [[Bakı Dövlət Universiteti|Bakı Dövlət Universitetinin]] Coğrafiya fakültəsinə daxil olmuş, 2004-cü ildə həmin ali təhsil müəssisəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Daha sonra BDU-da &quot;Landşaftşünaslıq&quot; ixtisası üzrə magistratura pilləsində təhsil almışdır. 2006–2007-ci illərdə həqiqi hərbi xidmətdə olmuşdur.

Təhsilini və ixtisaslaşmasını davam etdirən E. Vəliyev 2010–2012-ci illərdə [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetində]] neft mühəndisliyi üzrə ixtisasartırma kursunu bitirmiş, 2015–2018-ci illərdə isə Ukraynanın İvano-Frankovski Milli Texniki Universitetində qazma mühəndisliyi üzrə bakalavr təhsili almışdır. 2018-ci ildə texnika elmləri üzrə fəlsəfə doktoru (PhD) elmi dərəcəsini almış&lt;ref name=&quot;aak_phd&quot; /&gt;, sonradan tədqiqatlarını davam etdirərək texnika elmləri doktoru elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür&lt;ref name=&quot;aak_dsc&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;copat_lib&quot; /&gt;.

== Əmək fəaliyyəti ==
Elçin Vəliyev əmək fəaliyyətinə 2004-cü ildə &quot;Azərkosmos&quot; Dövlət Agentliyinin Ekologiya İnstitutunda kiçik elmi işçi kimi başlamış və 2006-cı ilədək burada çalışmışdır. Hərbi xidmətdən qayıtdıqdan sonra, 2008–2010-cu illərdə &quot;BJ Services&quot; şirkətində baş laborant vəzifəsində işləmişdir.

2010-cu ildən etibarən fəaliyyətini [[SOCAR]]-ın &quot;Neftqazelmitədqiqatlayihə&quot; İnstitutunda davam etdirmiş, 2010–2012-ci illərdə &quot;Qazma məhlulları&quot; laboratoriyasında, 2012–2017-ci illərdə isə &quot;Analitik Tədqiqatlar&quot; laboratoriyasında böyük elmi işçi vəzifələrində çalışmışdır. 2017–2022-ci illərdə həmin laboratoriyanın müdir müavini, 2022–2026-cı illərdə isə müdiri olmuşdur.

26 may 2026-cı il tarixində Azərbaycan Respublikası [[Elm və Təhsil Nazirliyi (Azərbaycan)|Elm və Təhsil Nazirinin]] müvafiq əmri ilə [[Geologiya İnstitutu (Azərbaycan)|Geologiya İnstitutu]] PHŞ-nin direktor müavini və direktor vəzifəsini icra edən təyin edilmişdir&lt;ref name=&quot;gia_news&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bizim_media&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;facebook_post&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;oxu.az&quot; /&gt;.

== Elmi fəaliyyəti ==
Elçin Vəliyevin elmi tədqiqatları neft mühəndisliyi və neft-mədən kimyası, xüsusilə layların neftvermə əmsalının artırılması (EOR), nanomaterialların (nanofluidlər, nanogellər və kolloid dispersiyalar) tətbiqi, polimerlərin məsaməli mühitdə davranışı, eləcə də qazma və sementləmə texnologiyalarına həsr olunmuşdur. Alim laylarda su axınının idarə olunması, polimerlərin adsorbsiyası, az duzluluqlu suların neftçıxarmaya təsiri və EOR üsullarının qiymətləndirilməsi sahəsində bir çox tədqiqatların müəllifidir.

O, 102 elmi əsərin, o cümlədən 50 elmi məqalənin, 40 tezisin və 5 ixtira patentinin həmmüəllifidir&lt;ref name=&quot;scholar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;scopus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;orcid&quot; /&gt;. Tədqiqatlarının nəticələri ''Journal of Petroleum Science and Engineering'', ''Petroleum Science and Technology'' və ''Modern Physics Letters B'' kimi nüfuzlu beynəlxalq jurnallarda dərc edilmişdir&lt;ref name=&quot;sciencedirect2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;petroleum_science&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;socar_proceedings1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;socar_proceedings2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;spe_paper2&quot; /&gt;. E. Vəliyev 2021–2024-cü illərdə Stenford Universitetinin tərtib etdiyi dünyanın ən nüfuzlu 2% alimləri siyahısına (''World's Top 2% Scientists'') daxil edilmişdir&lt;ref name=&quot;stanford2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;azertac_news&quot; /&gt;.

Elçin Vəliyev 7 kitab və monoqrafiyanın müəllifidir. Onun elmi əsərləri sırasında ABŞ-ın &quot;John Wiley &amp; Sons&quot; nəşriyyatında işıq üzü görmüş &quot;Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices&quot;&lt;ref name=&quot;wiley1&quot; /&gt;, &quot;Oil and Gas Well Cementing for Engineers&quot;&lt;ref name=&quot;wiley3&quot; /&gt; və &quot;Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice&quot;&lt;ref name=&quot;wiley2&quot; /&gt; adlı monoqrafiyaları xüsusi yer tutur.

== Seçilmiş elmi əsərləri ==

=== Monoqrafiyalar və dərsliklər ===

* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |title=Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Vishnyakov |first3=V. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2022 |isbn=978-1-119-88958-8}}
* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |title=Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice |last2=Veliyev |first2=E. F. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-119-88960-1}}
* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781394164882 |title=Oil and Gas Well Cementing for Engineers |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Aliyev |first3=A. A. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-394-16485-1 |doi=10.1002/9781394164882}}

=== Seçilmiş elmi məqalələr ===

* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismailov |first2=F. S. |last3=Veliyev |first3=E. F. |year=2011 |title=Nanofluid for enhanced oil recovery |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=78 |issue=2 |pages=431–437 |doi=10.1016/j.petrol.2011.06.014}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismayilov |first2=F. S. |last3=Dyshin |first3=O. A. |last4=Veliyev |first4=E. F. |year=2016 |title=Selection methodology for screening evaluation of EOR methods |journal=Petroleum Science and Technology |volume=34 |issue=10 |pages=961–970 |doi=10.1080/10916466.2016.1172102}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Latifov |first2=Y. A. |last3=Veliyev |first3=E. F. |last4=Frampton |first4=H. |year=2018 |title=Comparative analysis of the EOR mechanisms by using low salinity and low hardness alkaline water |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=162 |pages=35–43 |doi=10.1016/j.petrol.2017.12.006}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |last2=Aliyev |first2=A. A. |last3=Guliyev |first3=V. V. |last4=Naghiyeva |first4=N. V. |year=2019 |title=Water shutoff using crosslinked polymer gels |journal=SPE Annual Caspian Technical Conference |doi=10.2118/198012-MS}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Review of modern in-situ fluid diversion technologies |journal=SOCAR Proceedings |issue=2 |pages=102–111 |doi=10.5510/OGP20200200435}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Mechanisms of polymer retention in porous media |journal=SOCAR Proceedings |issue=3 |pages=126–134 |doi=10.5510/OGP20200300450}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Azizagha |first3=A. A. |year=2020 |title=Colloidal dispersion nanogels for in-situ fluid diversion |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=193 |pages=107411 |doi=10.1016/j.petrol.2020.107411}}


== İstinadlar ==
&lt;references&gt;&lt;ref name=&quot;gia_news&quot;&gt;{{cite web |title=Elçin Vəliyev kollektivə təqdim edilib |url=http://www.gia.az/news/detail/4730/elcin-veliyev-kollektive-teqdim-edilib |access-date=2026-08-11 |publisher=Geologiya və Geofizika İnstitutu}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;bizim_media&quot;&gt;{{cite web |title=Elçin Vəliyev yüksək vəzifəyə təyin edildi |url=https://bizim.media/az/cemiyyet/617366/elcin-veliyev-yuksek-vezifeye-tyn-edld/ |access-date=2026-08-11 |publisher=Bizim.media}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;copat_lib&quot;&gt;{{cite web |title=Uzun müddət istismarda olan neft yataqlarının innovativ işlənməsinin nəzəri və praktik əsasları |url=https://www.retk.copat.gov.az/ru/library/uzun-muddet-istismarda-olan-neft-yataqlarinin-innovativ-islenmesinin-nezeri-ve-p |access-date=2026-08-11 |publisher=Respublika Elmi-Texniki Kitabxanası}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;facebook_post&quot;&gt;{{cite web |title=Geologiya və Geofizika İnstitutunun rəsmi məlumatı |url=https://www.facebook.com/61553350596173/posts/pfbid02Jf7att2g4dJ9tYyHN5aGxyKrk8HbxXUZAe73gLPrVCLDjFxw9ne1x913MUhT2KWRl/ |access-date=2026-08-11 |website=Facebook}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;oxu.az&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=2026-05-26 |title=В Институт геологии назначен и.о. директора |url=https://oxu.az/ru/obshestvo/v-institut-geologii-naznachen-direktor-foto |access-date=2026-08-11 |publisher=Oxu.az}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;stanford2&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=October 2025 data-update for &quot;Updated science-wide author databases of standardized citation indicators&quot; |url=https://elsevier.digitalcommonsdata.com/datasets/btchxktzyw |access-date=2026-08-11 |publisher=Elsevier / Stanford University}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;azertac_news&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=2023-11-15 |title=Dünyanın ən nüfuzlu alimləri siyahısına daxil edilən azərbaycanlı tədqiqatçılar |url=https://azertag.az/xeber/azerbaycan_alimleri_stenford_universitetinin_reytinq_siyahisinda-2341103 |access-date=2026-08-11 |publisher=AZƏRTAC}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;scholar&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Elchin Veliyev - Google Scholar Citations |url=https://scholar.google.com/citations?user=ElchinVeliyev |access-date=2026-08-11 |publisher=Google Scholar}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;scopus&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Scopus Author Details - Veliyev, Elchin F. |url=https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=52464523800 |access-date=2026-08-11 |publisher=Scopus}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;orcid&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=ORCID Profile - Elchin Veliyev |url=https://orcid.org/0000-0003-2803-4467 |access-date=2026-08-11 |publisher=ORCID}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley1&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |title=Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |last3=Vishnyakov |first3=Vladimir |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2022 |isbn=978-1-119-88958-8}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley2&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |title=Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-119-88960-1}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley3&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781394164882 |title=Oil and Gas Well Cementing for Engineers |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |last3=Aliyev |first3=Azizagha A. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-394-16485-1 |doi=10.1002/9781394164882}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;sciencedirect2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismailov |first2=F. S. |last3=Veliyev |first3=E. F. |year=2011 |title=Nanofluid for enhanced oil recovery |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=78 |issue=2 |pages=431–437 |doi=10.1016/j.petrol.2011.06.014}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;petroleum_science&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismayilov |first2=F. S. |last3=Dyshin |first3=O. A. |last4=Veliyev |first4=E. F. |year=2016 |title=Selection methodology for screening evaluation of EOR methods |journal=Petroleum Science and Technology |volume=34 |issue=10 |pages=961–970 |doi=10.1080/10916466.2016.1172102}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;socar_proceedings1&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Review of modern in-situ fluid diversion technologies |journal=SOCAR Proceedings |issue=2 |pages=102–111 |doi=10.5510/OGP20200200435}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;socar_proceedings2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Mechanisms of polymer retention in porous media |journal=SOCAR Proceedings |issue=3 |pages=126–134 |doi=10.5510/OGP20200300450}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;spe_paper2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |last2=Aliyev |first2=A. A. |last3=Guliyev |first3=V. V. |last4=Naghiyeva |first4=N. V. |year=2019 |title=Water shutoff using crosslinked polymer gels |journal=SPE Annual Caspian Technical Conference |doi=10.2118/198012-MS}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;aak_phd&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının fəlsəfə doktoru dərəcələri reyestri (2018) |url=https://aak.gov.az/philosophy |access-date=2026-08-11 |publisher=AAK}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;aak_dsc&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının elmlər doktoru dərəcələri reyestri |url=https://aak.gov.az/phd?full_name=Vəliyev+elçin&amp;science=0&amp;code=0&amp;p_name=0 |access-date=2026-08-11 |publisher=AAK}}&lt;/ref&gt;&lt;/references&gt;

== Xarici keçidlər ==
[https://scholar.google.com/citations?user=ElchinVeliyev Elçin Vəliyevin Google Scholar akademik profili]

[https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=52464523800 Elçin Vəliyevin Scopus beynəlxalq elmi bazasındakı profili]

[https://orcid.org/0000-0003-2803-4467 Elçin Vəliyevin ORCID id identifikasiya profili]

[https://www.researchgate.net/profile/Elchin-Veliyev Elçin Vəliyevin ResearchGate elmi sosial şəbəkəsindəki profili]

[https://www.webofscience.com/wos/author/record/Elchin-Veliyev Elçin Vəliyevin Web of Science (Clarivate Analytics) profili]

[https://www.linkedin.com/in/elchin-veliyev Elçin Vəliyevin LinkedIn peşəkar şəbəkə profili]

[http://www.gia.az Elm və Təhsil Nazirliyi Geologiya və Geofizika İnstitutunun rəsmi saytı]</text>
      <sha1>l1jnhzexntlza2n4rak1mh82lk2y9fw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042218</id>
      <parentid>9042216</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:58:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliyev.azizaga</username>
        <id>318852</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9042218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14528" sha1="m2has2r9uwgrk1xchy6q5mvvopypcw4" xml:space="preserve">{{Alim|adı=Elçin Vəliyev|orijinal adı=Vəliyev Elçin Fikrət oğlu|şəkil=|şəklin ölçüsü=|şəklin izahı=|doğum tarixi=11.08.1983|doğum yeri=Moskva,|vətəndaşlığı={{AZE}}|elm sahəsi=[[Neft-qaz mühəndisliyi]]|iş yeri=Geologiya İnstitutu PHŞ|vəzifəsi=Direktor v.i.e.|elmi dərəcəsi=[[Texnika elmləri doktoru]]|alma-mater=[[Bakı Dövlət Universiteti]]

[[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti]]

İvano-Frankovski Milli Texniki Universiteti|site=}}'''Elçin Fikrət oğlu Vəliyev''' (11 avqust 1983, Moskva) — [[Azərbaycan]] alimi,  [[texnika elmləri doktoru]], [[Elm və Təhsil Nazirliyi (Azərbaycan)|Elm Və Təhsil Nazirliyinin]] [[Geologiya İnstitutu (Azərbaycan)|Geologiya İnstitutu]] PHŞ-nin direktor müavini və direktor vəzifəsini icra edən. Stenford Universitetinin tərtib etdiyi dünyanın ən nüfuzlu 2% alimləri siyahısına (''World's Top 2% Scientists'') daxil edilmişdir.

Neft-qaz mühəndisliyi və neftvermənin artırılması sahəsində 100-dən çox elmi əsərin, 5 patentin, eləcə də ABŞ-ın &quot;Wiley&quot; nəşriyyatında çap olunmuş monoqrafiyaların həmmüəllifidir.

== Həyatı və təhsili ==
Elçin Vəliyev 11 avqust 1983-cü ildə Moskva şəhərində anadan olmuşdur. 2000-ci ildə orta məktəbi bitirərək [[Bakı Dövlət Universiteti|Bakı Dövlət Universitetinin]] Coğrafiya fakültəsinə daxil olmuş, 2004-cü ildə həmin ali təhsil müəssisəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Daha sonra BDU-da &quot;Landşaftşünaslıq&quot; ixtisası üzrə magistratura pilləsində təhsil almışdır. 2006–2007-ci illərdə həqiqi hərbi xidmətdə olmuşdur.

Təhsilini və ixtisaslaşmasını davam etdirən E. Vəliyev 2010–2012-ci illərdə [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetində]] neft mühəndisliyi üzrə ixtisasartırma kursunu bitirmiş, 2015–2018-ci illərdə isə Ukraynanın İvano-Frankovski Milli Texniki Universitetində qazma mühəndisliyi üzrə bakalavr təhsili almışdır. 2018-ci ildə texnika elmləri üzrə fəlsəfə doktoru (PhD) elmi dərəcəsini almış&lt;ref name=&quot;aak_phd&quot; /&gt;, sonradan tədqiqatlarını davam etdirərək texnika elmləri doktoru elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür&lt;ref name=&quot;aak_dsc&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;copat_lib&quot; /&gt;.

== Əmək fəaliyyəti ==
Elçin Vəliyev əmək fəaliyyətinə 2004-cü ildə &quot;Azərkosmos&quot; Dövlət Agentliyinin Ekologiya İnstitutunda kiçik elmi işçi kimi başlamış və 2006-cı ilədək burada çalışmışdır. Hərbi xidmətdən qayıtdıqdan sonra, 2008–2010-cu illərdə &quot;BJ Services&quot; şirkətində baş laborant vəzifəsində işləmişdir.

2010-cu ildən etibarən fəaliyyətini [[SOCAR]]-ın &quot;Neftqazelmitədqiqatlayihə&quot; İnstitutunda davam etdirmiş, 2010–2012-ci illərdə &quot;Qazma məhlulları&quot; laboratoriyasında, 2012–2017-ci illərdə isə &quot;Analitik Tədqiqatlar&quot; laboratoriyasında böyük elmi işçi vəzifələrində çalışmışdır. 2017–2022-ci illərdə həmin laboratoriyanın müdir müavini, 2022–2026-cı illərdə isə müdiri olmuşdur.

26 may 2026-cı il tarixində Azərbaycan Respublikası [[Elm və Təhsil Nazirliyi (Azərbaycan)|Elm və Təhsil Nazirinin]] müvafiq əmri ilə [[Geologiya İnstitutu (Azərbaycan)|Geologiya İnstitutu]] PHŞ-nin direktor müavini və direktor vəzifəsini icra edən təyin edilmişdir&lt;ref name=&quot;gia_news&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bizim_media&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;facebook_post&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;oxu.az&quot; /&gt;.

== Elmi fəaliyyəti ==
Elçin Vəliyevin elmi tədqiqatları neft mühəndisliyi və neft-mədən kimyası, xüsusilə layların neftvermə əmsalının artırılması (EOR), nanomaterialların (nanofluidlər, nanogellər və kolloid dispersiyalar) tətbiqi, polimerlərin məsaməli mühitdə davranışı, eləcə də qazma və sementləmə texnologiyalarına həsr olunmuşdur. Alim laylarda su axınının idarə olunması, polimerlərin adsorbsiyası, az duzluluqlu suların neftçıxarmaya təsiri və EOR üsullarının qiymətləndirilməsi sahəsində bir çox tədqiqatların müəllifidir.

O, 102 elmi əsərin, o cümlədən 50 elmi məqalənin, 40 tezisin və 5 ixtira patentinin həmmüəllifidir&lt;ref name=&quot;scholar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;scopus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;orcid&quot; /&gt;. Tədqiqatlarının nəticələri ''Journal of Petroleum Science and Engineering'', ''Petroleum Science and Technology'' və ''Modern Physics Letters B'' kimi nüfuzlu beynəlxalq jurnallarda dərc edilmişdir&lt;ref name=&quot;sciencedirect2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;petroleum_science&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;socar_proceedings1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;socar_proceedings2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;spe_paper2&quot; /&gt;. E. Vəliyev 2021–2024-cü illərdə Stenford Universitetinin tərtib etdiyi dünyanın ən nüfuzlu 2% alimləri siyahısına (''World's Top 2% Scientists'') daxil edilmişdir&lt;ref name=&quot;stanford2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;azertac_news&quot; /&gt;.

Elçin Vəliyev 7 kitab və monoqrafiyanın müəllifidir. Onun elmi əsərləri sırasında ABŞ-ın &quot;John Wiley &amp; Sons&quot; nəşriyyatında işıq üzü görmüş &quot;Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices&quot;&lt;ref name=&quot;wiley1&quot; /&gt;, &quot;Oil and Gas Well Cementing for Engineers&quot;&lt;ref name=&quot;wiley3&quot; /&gt; və &quot;Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice&quot;&lt;ref name=&quot;wiley2&quot; /&gt; adlı monoqrafiyaları xüsusi yer tutur.

== Seçilmiş elmi əsərləri ==

=== Monoqrafiyalar və dərsliklər ===

* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |title=Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Vishnyakov |first3=V. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2022 |isbn=978-1-119-88958-8}}
* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |title=Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice |last2=Veliyev |first2=E. F. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-119-88960-1}}
* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781394164882 |title=Oil and Gas Well Cementing for Engineers |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Aliyev |first3=A. A. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-394-16485-1 |doi=10.1002/9781394164882}}

=== Seçilmiş elmi məqalələr ===

* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismailov |first2=F. S. |last3=Veliyev |first3=E. F. |year=2011 |title=Nanofluid for enhanced oil recovery |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=78 |issue=2 |pages=431–437 |doi=10.1016/j.petrol.2011.06.014}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismayilov |first2=F. S. |last3=Dyshin |first3=O. A. |last4=Veliyev |first4=E. F. |year=2016 |title=Selection methodology for screening evaluation of EOR methods |journal=Petroleum Science and Technology |volume=34 |issue=10 |pages=961–970 |doi=10.1080/10916466.2016.1172102}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Latifov |first2=Y. A. |last3=Veliyev |first3=E. F. |last4=Frampton |first4=H. |year=2018 |title=Comparative analysis of the EOR mechanisms by using low salinity and low hardness alkaline water |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=162 |pages=35–43 |doi=10.1016/j.petrol.2017.12.006}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |last2=Aliyev |first2=A. A. |last3=Guliyev |first3=V. V. |last4=Naghiyeva |first4=N. V. |year=2019 |title=Water shutoff using crosslinked polymer gels |journal=SPE Annual Caspian Technical Conference |doi=10.2118/198012-MS}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Review of modern in-situ fluid diversion technologies |journal=SOCAR Proceedings |issue=2 |pages=102–111 |doi=10.5510/OGP20200200435}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Mechanisms of polymer retention in porous media |journal=SOCAR Proceedings |issue=3 |pages=126–134 |doi=10.5510/OGP20200300450}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Azizagha |first3=A. A. |year=2020 |title=Colloidal dispersion nanogels for in-situ fluid diversion |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=193 |pages=107411 |doi=10.1016/j.petrol.2020.107411}}


== İstinadlar ==
&lt;references&gt;&lt;ref name=&quot;gia_news&quot;&gt;{{cite web |title=Elçin Vəliyev kollektivə təqdim edilib |url=http://www.gia.az/news/detail/4730/elcin-veliyev-kollektive-teqdim-edilib |access-date=2026-08-11 |publisher=Geologiya və Geofizika İnstitutu}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;bizim_media&quot;&gt;{{cite web |title=Elçin Vəliyev yüksək vəzifəyə təyin edildi |url=https://bizim.media/az/cemiyyet/617366/elcin-veliyev-yuksek-vezifeye-tyn-edld/ |access-date=2026-08-11 |publisher=Bizim.media}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;copat_lib&quot;&gt;{{cite web |title=Uzun müddət istismarda olan neft yataqlarının innovativ işlənməsinin nəzəri və praktik əsasları |url=https://www.retk.copat.gov.az/ru/library/uzun-muddet-istismarda-olan-neft-yataqlarinin-innovativ-islenmesinin-nezeri-ve-p |access-date=2026-08-11 |publisher=Respublika Elmi-Texniki Kitabxanası}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;facebook_post&quot;&gt;{{cite web |title=Geologiya və Geofizika İnstitutunun rəsmi məlumatı |url=https://www.facebook.com/61553350596173/posts/pfbid02Jf7att2g4dJ9tYyHN5aGxyKrk8HbxXUZAe73gLPrVCLDjFxw9ne1x913MUhT2KWRl/ |access-date=2026-08-11 |website=Facebook}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;oxu.az&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=2026-05-26 |title=В Институт геологии назначен и.о. директора |url=https://oxu.az/ru/obshestvo/v-institut-geologii-naznachen-direktor-foto |access-date=2026-08-11 |publisher=Oxu.az}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;stanford2&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=October 2025 data-update for &quot;Updated science-wide author databases of standardized citation indicators&quot; |url=https://elsevier.digitalcommonsdata.com/datasets/btchxktzyw |access-date=2026-08-11 |publisher=Elsevier / Stanford University}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;azertac_news&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=2023-11-15 |title=Dünyanın ən nüfuzlu alimləri siyahısına daxil edilən azərbaycanlı tədqiqatçılar |url=https://azertag.az/xeber/azerbaycan_alimleri_stenford_universitetinin_reytinq_siyahisinda-2341103 |access-date=2026-08-11 |publisher=AZƏRTAC}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;scholar&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Elchin Veliyev - Google Scholar Citations |url=https://scholar.google.com/citations?user=ElchinVeliyev |access-date=2026-08-11 |publisher=Google Scholar}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;scopus&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Scopus Author Details - Veliyev, Elchin F. |url=https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=52464523800 |access-date=2026-08-11 |publisher=Scopus}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;orcid&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=ORCID Profile - Elchin Veliyev |url=https://orcid.org/0000-0003-2803-4467 |access-date=2026-08-11 |publisher=ORCID}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley1&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |title=Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |last3=Vishnyakov |first3=Vladimir |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2022 |isbn=978-1-119-88958-8}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley2&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |title=Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-119-88960-1}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley3&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781394164882 |title=Oil and Gas Well Cementing for Engineers |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |last3=Aliyev |first3=Azizagha A. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-394-16485-1 |doi=10.1002/9781394164882}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;sciencedirect2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismailov |first2=F. S. |last3=Veliyev |first3=E. F. |year=2011 |title=Nanofluid for enhanced oil recovery |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=78 |issue=2 |pages=431–437 |doi=10.1016/j.petrol.2011.06.014}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;petroleum_science&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismayilov |first2=F. S. |last3=Dyshin |first3=O. A. |last4=Veliyev |first4=E. F. |year=2016 |title=Selection methodology for screening evaluation of EOR methods |journal=Petroleum Science and Technology |volume=34 |issue=10 |pages=961–970 |doi=10.1080/10916466.2016.1172102}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;socar_proceedings1&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Review of modern in-situ fluid diversion technologies |journal=SOCAR Proceedings |issue=2 |pages=102–111 |doi=10.5510/OGP20200200435}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;socar_proceedings2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Mechanisms of polymer retention in porous media |journal=SOCAR Proceedings |issue=3 |pages=126–134 |doi=10.5510/OGP20200300450}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;spe_paper2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |last2=Aliyev |first2=A. A. |last3=Guliyev |first3=V. V. |last4=Naghiyeva |first4=N. V. |year=2019 |title=Water shutoff using crosslinked polymer gels |journal=SPE Annual Caspian Technical Conference |doi=10.2118/198012-MS}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;aak_phd&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının fəlsəfə doktoru dərəcələri reyestri (2018) |url=https://aak.gov.az/philosophy |access-date=2026-08-11 |publisher=AAK}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;aak_dsc&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının elmlər doktoru dərəcələri reyestri |url=https://aak.gov.az/phd?full_name=Vəliyev+elçin&amp;science=0&amp;code=0&amp;p_name=0 |access-date=2026-08-11 |publisher=AAK}}&lt;/ref&gt;&lt;/references&gt;

== Xarici keçidlər ==
[https://scholar.google.com/citations?user=ElchinVeliyev Elçin Vəliyevin Google Scholar akademik profili]

[https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=52464523800 Elçin Vəliyevin Scopus beynəlxalq elmi bazasındakı profili]

[https://orcid.org/0000-0003-2803-4467 Elçin Vəliyevin ORCID id identifikasiya profili]

[https://www.researchgate.net/profile/Elchin-Veliyev Elçin Vəliyevin ResearchGate elmi sosial şəbəkəsindəki profili]

[https://www.webofscience.com/wos/author/record/Elchin-Veliyev Elçin Vəliyevin Web of Science (Clarivate Analytics) profili]

[https://www.linkedin.com/in/elchin-veliyev Elçin Vəliyevin LinkedIn peşəkar şəbəkə profili]

[http://www.gia.az Elm və Təhsil Nazirliyi Geologiya və Geofizika İnstitutunun rəsmi saytı]</text>
      <sha1>m2has2r9uwgrk1xchy6q5mvvopypcw4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042219</id>
      <parentid>9042218</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliyev.azizaga</username>
        <id>318852</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9042219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14532" sha1="odxcfvooh2vl4gynuhvlim4ao4t68dn" xml:space="preserve">{{Alim|adı=Elçin Vəliyev|orijinal adı=Vəliyev Elçin Fikrət oğlu|şəkil=|şəklin ölçüsü=|şəklin izahı=|doğum tarixi=11.08.1983|doğum yeri=Moskva,|vətəndaşlığı={{AZE}}|elm sahəsi=[[Neft-qaz mühəndisliyi]]|iş yeri=Geologiya İnstitutu PHŞ|vəzifəsi=Direktor v.i.e.|elmi dərəcəsi=[[Texnika elmləri doktoru]]|alma-mater=[[Bakı Dövlət Universiteti]]

[[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti]]

İvano-Frankovski Milli Texniki Universiteti|site=}}'''Elçin Fikrət oğlu Vəliyev''' (11 avqust 1983, Moskva) — [[Azərbaycan]] alimi,  [[texnika elmləri doktoru]], [[Elm və Təhsil Nazirliyi (Azərbaycan)|Elm Və Təhsil Nazirliyinin]] [[Geologiya İnstitutu (Azərbaycan)|Geologiya İnstitutu]] PHŞ-nin direktor müavini və direktor vəzifəsini icra edən. Stenford Universitetinin tərtib etdiyi dünyanın ən nüfuzlu 2% alimləri siyahısına (''World's Top 2% Scientists'') daxil edilmişdir.

Neft-qaz mühəndisliyi və neftvermənin artırılması sahəsində 100-dən çox elmi əsərin, 5 patentin, eləcə də [[ABŞ]]-ın &quot;Wiley&quot; nəşriyyatında çap olunmuş monoqrafiyaların həmmüəllifidir.

== Həyatı və təhsili ==
Elçin Vəliyev 11 avqust 1983-cü ildə Moskva şəhərində anadan olmuşdur. 2000-ci ildə orta məktəbi bitirərək [[Bakı Dövlət Universiteti|Bakı Dövlət Universitetinin]] Coğrafiya fakültəsinə daxil olmuş, 2004-cü ildə həmin ali təhsil müəssisəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Daha sonra BDU-da &quot;Landşaftşünaslıq&quot; ixtisası üzrə magistratura pilləsində təhsil almışdır. 2006–2007-ci illərdə həqiqi hərbi xidmətdə olmuşdur.

Təhsilini və ixtisaslaşmasını davam etdirən E. Vəliyev 2010–2012-ci illərdə [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetində]] neft mühəndisliyi üzrə ixtisasartırma kursunu bitirmiş, 2015–2018-ci illərdə isə Ukraynanın İvano-Frankovski Milli Texniki Universitetində qazma mühəndisliyi üzrə bakalavr təhsili almışdır. 2018-ci ildə texnika elmləri üzrə fəlsəfə doktoru (PhD) elmi dərəcəsini almış&lt;ref name=&quot;aak_phd&quot; /&gt;, sonradan tədqiqatlarını davam etdirərək texnika elmləri doktoru elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür&lt;ref name=&quot;aak_dsc&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;copat_lib&quot; /&gt;.

== Əmək fəaliyyəti ==
Elçin Vəliyev əmək fəaliyyətinə 2004-cü ildə &quot;Azərkosmos&quot; Dövlət Agentliyinin Ekologiya İnstitutunda kiçik elmi işçi kimi başlamış və 2006-cı ilədək burada çalışmışdır. Hərbi xidmətdən qayıtdıqdan sonra, 2008–2010-cu illərdə &quot;BJ Services&quot; şirkətində baş laborant vəzifəsində işləmişdir.

2010-cu ildən etibarən fəaliyyətini [[SOCAR]]-ın &quot;Neftqazelmitədqiqatlayihə&quot; İnstitutunda davam etdirmiş, 2010–2012-ci illərdə &quot;Qazma məhlulları&quot; laboratoriyasında, 2012–2017-ci illərdə isə &quot;Analitik Tədqiqatlar&quot; laboratoriyasında böyük elmi işçi vəzifələrində çalışmışdır. 2017–2022-ci illərdə həmin laboratoriyanın müdir müavini, 2022–2026-cı illərdə isə müdiri olmuşdur.

26 may 2026-cı il tarixində Azərbaycan Respublikası [[Elm və Təhsil Nazirliyi (Azərbaycan)|Elm və Təhsil Nazirinin]] müvafiq əmri ilə [[Geologiya İnstitutu (Azərbaycan)|Geologiya İnstitutu]] PHŞ-nin direktor müavini və direktor vəzifəsini icra edən təyin edilmişdir&lt;ref name=&quot;gia_news&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bizim_media&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;facebook_post&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;oxu.az&quot; /&gt;.

== Elmi fəaliyyəti ==
Elçin Vəliyevin elmi tədqiqatları neft mühəndisliyi və neft-mədən kimyası, xüsusilə layların neftvermə əmsalının artırılması (EOR), nanomaterialların (nanofluidlər, nanogellər və kolloid dispersiyalar) tətbiqi, polimerlərin məsaməli mühitdə davranışı, eləcə də qazma və sementləmə texnologiyalarına həsr olunmuşdur. Alim laylarda su axınının idarə olunması, polimerlərin adsorbsiyası, az duzluluqlu suların neftçıxarmaya təsiri və EOR üsullarının qiymətləndirilməsi sahəsində bir çox tədqiqatların müəllifidir.

O, 102 elmi əsərin, o cümlədən 50 elmi məqalənin, 40 tezisin və 5 ixtira patentinin həmmüəllifidir&lt;ref name=&quot;scholar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;scopus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;orcid&quot; /&gt;. Tədqiqatlarının nəticələri ''Journal of Petroleum Science and Engineering'', ''Petroleum Science and Technology'' və ''Modern Physics Letters B'' kimi nüfuzlu beynəlxalq jurnallarda dərc edilmişdir&lt;ref name=&quot;sciencedirect2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;petroleum_science&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;socar_proceedings1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;socar_proceedings2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;spe_paper2&quot; /&gt;. E. Vəliyev 2021–2024-cü illərdə Stenford Universitetinin tərtib etdiyi dünyanın ən nüfuzlu 2% alimləri siyahısına (''World's Top 2% Scientists'') daxil edilmişdir&lt;ref name=&quot;stanford2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;azertac_news&quot; /&gt;.

Elçin Vəliyev 7 kitab və monoqrafiyanın müəllifidir. Onun elmi əsərləri sırasında ABŞ-ın &quot;John Wiley &amp; Sons&quot; nəşriyyatında işıq üzü görmüş &quot;Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices&quot;&lt;ref name=&quot;wiley1&quot; /&gt;, &quot;Oil and Gas Well Cementing for Engineers&quot;&lt;ref name=&quot;wiley3&quot; /&gt; və &quot;Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice&quot;&lt;ref name=&quot;wiley2&quot; /&gt; adlı monoqrafiyaları xüsusi yer tutur.

== Seçilmiş elmi əsərləri ==

=== Monoqrafiyalar və dərsliklər ===

* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |title=Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Vishnyakov |first3=V. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2022 |isbn=978-1-119-88958-8}}
* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |title=Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice |last2=Veliyev |first2=E. F. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-119-88960-1}}
* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781394164882 |title=Oil and Gas Well Cementing for Engineers |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Aliyev |first3=A. A. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-394-16485-1 |doi=10.1002/9781394164882}}

=== Seçilmiş elmi məqalələr ===

* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismailov |first2=F. S. |last3=Veliyev |first3=E. F. |year=2011 |title=Nanofluid for enhanced oil recovery |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=78 |issue=2 |pages=431–437 |doi=10.1016/j.petrol.2011.06.014}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismayilov |first2=F. S. |last3=Dyshin |first3=O. A. |last4=Veliyev |first4=E. F. |year=2016 |title=Selection methodology for screening evaluation of EOR methods |journal=Petroleum Science and Technology |volume=34 |issue=10 |pages=961–970 |doi=10.1080/10916466.2016.1172102}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Latifov |first2=Y. A. |last3=Veliyev |first3=E. F. |last4=Frampton |first4=H. |year=2018 |title=Comparative analysis of the EOR mechanisms by using low salinity and low hardness alkaline water |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=162 |pages=35–43 |doi=10.1016/j.petrol.2017.12.006}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |last2=Aliyev |first2=A. A. |last3=Guliyev |first3=V. V. |last4=Naghiyeva |first4=N. V. |year=2019 |title=Water shutoff using crosslinked polymer gels |journal=SPE Annual Caspian Technical Conference |doi=10.2118/198012-MS}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Review of modern in-situ fluid diversion technologies |journal=SOCAR Proceedings |issue=2 |pages=102–111 |doi=10.5510/OGP20200200435}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Mechanisms of polymer retention in porous media |journal=SOCAR Proceedings |issue=3 |pages=126–134 |doi=10.5510/OGP20200300450}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Azizagha |first3=A. A. |year=2020 |title=Colloidal dispersion nanogels for in-situ fluid diversion |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=193 |pages=107411 |doi=10.1016/j.petrol.2020.107411}}


== İstinadlar ==
&lt;references&gt;&lt;ref name=&quot;gia_news&quot;&gt;{{cite web |title=Elçin Vəliyev kollektivə təqdim edilib |url=http://www.gia.az/news/detail/4730/elcin-veliyev-kollektive-teqdim-edilib |access-date=2026-08-11 |publisher=Geologiya və Geofizika İnstitutu}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;bizim_media&quot;&gt;{{cite web |title=Elçin Vəliyev yüksək vəzifəyə təyin edildi |url=https://bizim.media/az/cemiyyet/617366/elcin-veliyev-yuksek-vezifeye-tyn-edld/ |access-date=2026-08-11 |publisher=Bizim.media}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;copat_lib&quot;&gt;{{cite web |title=Uzun müddət istismarda olan neft yataqlarının innovativ işlənməsinin nəzəri və praktik əsasları |url=https://www.retk.copat.gov.az/ru/library/uzun-muddet-istismarda-olan-neft-yataqlarinin-innovativ-islenmesinin-nezeri-ve-p |access-date=2026-08-11 |publisher=Respublika Elmi-Texniki Kitabxanası}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;facebook_post&quot;&gt;{{cite web |title=Geologiya və Geofizika İnstitutunun rəsmi məlumatı |url=https://www.facebook.com/61553350596173/posts/pfbid02Jf7att2g4dJ9tYyHN5aGxyKrk8HbxXUZAe73gLPrVCLDjFxw9ne1x913MUhT2KWRl/ |access-date=2026-08-11 |website=Facebook}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;oxu.az&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=2026-05-26 |title=В Институт геологии назначен и.о. директора |url=https://oxu.az/ru/obshestvo/v-institut-geologii-naznachen-direktor-foto |access-date=2026-08-11 |publisher=Oxu.az}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;stanford2&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=October 2025 data-update for &quot;Updated science-wide author databases of standardized citation indicators&quot; |url=https://elsevier.digitalcommonsdata.com/datasets/btchxktzyw |access-date=2026-08-11 |publisher=Elsevier / Stanford University}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;azertac_news&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=2023-11-15 |title=Dünyanın ən nüfuzlu alimləri siyahısına daxil edilən azərbaycanlı tədqiqatçılar |url=https://azertag.az/xeber/azerbaycan_alimleri_stenford_universitetinin_reytinq_siyahisinda-2341103 |access-date=2026-08-11 |publisher=AZƏRTAC}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;scholar&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Elchin Veliyev - Google Scholar Citations |url=https://scholar.google.com/citations?user=ElchinVeliyev |access-date=2026-08-11 |publisher=Google Scholar}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;scopus&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Scopus Author Details - Veliyev, Elchin F. |url=https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=52464523800 |access-date=2026-08-11 |publisher=Scopus}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;orcid&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=ORCID Profile - Elchin Veliyev |url=https://orcid.org/0000-0003-2803-4467 |access-date=2026-08-11 |publisher=ORCID}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley1&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |title=Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |last3=Vishnyakov |first3=Vladimir |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2022 |isbn=978-1-119-88958-8}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley2&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |title=Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-119-88960-1}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley3&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781394164882 |title=Oil and Gas Well Cementing for Engineers |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |last3=Aliyev |first3=Azizagha A. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-394-16485-1 |doi=10.1002/9781394164882}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;sciencedirect2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismailov |first2=F. S. |last3=Veliyev |first3=E. F. |year=2011 |title=Nanofluid for enhanced oil recovery |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=78 |issue=2 |pages=431–437 |doi=10.1016/j.petrol.2011.06.014}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;petroleum_science&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismayilov |first2=F. S. |last3=Dyshin |first3=O. A. |last4=Veliyev |first4=E. F. |year=2016 |title=Selection methodology for screening evaluation of EOR methods |journal=Petroleum Science and Technology |volume=34 |issue=10 |pages=961–970 |doi=10.1080/10916466.2016.1172102}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;socar_proceedings1&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Review of modern in-situ fluid diversion technologies |journal=SOCAR Proceedings |issue=2 |pages=102–111 |doi=10.5510/OGP20200200435}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;socar_proceedings2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Mechanisms of polymer retention in porous media |journal=SOCAR Proceedings |issue=3 |pages=126–134 |doi=10.5510/OGP20200300450}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;spe_paper2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |last2=Aliyev |first2=A. A. |last3=Guliyev |first3=V. V. |last4=Naghiyeva |first4=N. V. |year=2019 |title=Water shutoff using crosslinked polymer gels |journal=SPE Annual Caspian Technical Conference |doi=10.2118/198012-MS}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;aak_phd&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının fəlsəfə doktoru dərəcələri reyestri (2018) |url=https://aak.gov.az/philosophy |access-date=2026-08-11 |publisher=AAK}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;aak_dsc&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının elmlər doktoru dərəcələri reyestri |url=https://aak.gov.az/phd?full_name=Vəliyev+elçin&amp;science=0&amp;code=0&amp;p_name=0 |access-date=2026-08-11 |publisher=AAK}}&lt;/ref&gt;&lt;/references&gt;

== Xarici keçidlər ==
[https://scholar.google.com/citations?user=ElchinVeliyev Elçin Vəliyevin Google Scholar akademik profili]

[https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=52464523800 Elçin Vəliyevin Scopus beynəlxalq elmi bazasındakı profili]

[https://orcid.org/0000-0003-2803-4467 Elçin Vəliyevin ORCID id identifikasiya profili]

[https://www.researchgate.net/profile/Elchin-Veliyev Elçin Vəliyevin ResearchGate elmi sosial şəbəkəsindəki profili]

[https://www.webofscience.com/wos/author/record/Elchin-Veliyev Elçin Vəliyevin Web of Science (Clarivate Analytics) profili]

[https://www.linkedin.com/in/elchin-veliyev Elçin Vəliyevin LinkedIn peşəkar şəbəkə profili]

[http://www.gia.az Elm və Təhsil Nazirliyi Geologiya və Geofizika İnstitutunun rəsmi saytı]</text>
      <sha1>odxcfvooh2vl4gynuhvlim4ao4t68dn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042220</id>
      <parentid>9042219</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:59:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliyev.azizaga</username>
        <id>318852</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9042220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14536" sha1="bhdj4ibzv9glmgicl4niqrtv9p056pl" xml:space="preserve">{{Alim|adı=Elçin Vəliyev|orijinal adı=Vəliyev Elçin Fikrət oğlu|şəkil=|şəklin ölçüsü=|şəklin izahı=|doğum tarixi=11.08.1983|doğum yeri=Moskva,|vətəndaşlığı={{AZE}}|elm sahəsi=[[Neft-qaz mühəndisliyi]]|iş yeri=Geologiya İnstitutu PHŞ|vəzifəsi=Direktor v.i.e.|elmi dərəcəsi=[[Texnika elmləri doktoru]]|alma-mater=[[Bakı Dövlət Universiteti]]

[[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti]]

İvano-Frankovski Milli Texniki Universiteti|site=}}'''Elçin Fikrət oğlu Vəliyev''' (11 avqust 1983, Moskva) — [[Azərbaycan]] alimi,  [[texnika elmləri doktoru]], [[Elm və Təhsil Nazirliyi (Azərbaycan)|Elm Və Təhsil Nazirliyinin]] [[Geologiya İnstitutu (Azərbaycan)|Geologiya İnstitutu]] PHŞ-nin direktor müavini və direktor vəzifəsini icra edən. Stenford Universitetinin tərtib etdiyi dünyanın ən nüfuzlu 2% alimləri siyahısına (''World's Top 2% Scientists'') daxil edilmişdir.

Neft-qaz mühəndisliyi və neftvermənin artırılması sahəsində 100-dən çox elmi əsərin, 5 patentin, eləcə də [[ABŞ]]-ın &quot;Wiley&quot; nəşriyyatında çap olunmuş monoqrafiyaların həmmüəllifidir.

== Həyatı və təhsili ==
Elçin Vəliyev 11 avqust 1983-cü ildə Moskva şəhərində anadan olmuşdur. 2000-ci ildə orta məktəbi bitirərək [[Bakı Dövlət Universiteti|Bakı Dövlət Universitetinin]] Coğrafiya fakültəsinə daxil olmuş, 2004-cü ildə həmin ali təhsil müəssisəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Daha sonra BDU-da &quot;Landşaftşünaslıq&quot; ixtisası üzrə magistratura pilləsində təhsil almışdır. 2006–2007-ci illərdə həqiqi hərbi xidmətdə olmuşdur.

Təhsilini və ixtisaslaşmasını davam etdirən E. Vəliyev 2010–2012-ci illərdə [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetində]] neft mühəndisliyi üzrə ixtisasartırma kursunu bitirmiş, 2015–2018-ci illərdə isə Ukraynanın İvano-Frankovski Milli Texniki Universitetində qazma mühəndisliyi üzrə bakalavr təhsili almışdır. 2018-ci ildə texnika elmləri üzrə [[fəlsəfə doktoru]] (PhD) elmi dərəcəsini almış&lt;ref name=&quot;aak_phd&quot; /&gt;, sonradan tədqiqatlarını davam etdirərək texnika elmləri doktoru elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür&lt;ref name=&quot;aak_dsc&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;copat_lib&quot; /&gt;.

== Əmək fəaliyyəti ==
Elçin Vəliyev əmək fəaliyyətinə 2004-cü ildə &quot;Azərkosmos&quot; Dövlət Agentliyinin Ekologiya İnstitutunda kiçik elmi işçi kimi başlamış və 2006-cı ilədək burada çalışmışdır. Hərbi xidmətdən qayıtdıqdan sonra, 2008–2010-cu illərdə &quot;BJ Services&quot; şirkətində baş laborant vəzifəsində işləmişdir.

2010-cu ildən etibarən fəaliyyətini [[SOCAR]]-ın &quot;Neftqazelmitədqiqatlayihə&quot; İnstitutunda davam etdirmiş, 2010–2012-ci illərdə &quot;Qazma məhlulları&quot; laboratoriyasında, 2012–2017-ci illərdə isə &quot;Analitik Tədqiqatlar&quot; laboratoriyasında böyük elmi işçi vəzifələrində çalışmışdır. 2017–2022-ci illərdə həmin laboratoriyanın müdir müavini, 2022–2026-cı illərdə isə müdiri olmuşdur.

26 may 2026-cı il tarixində Azərbaycan Respublikası [[Elm və Təhsil Nazirliyi (Azərbaycan)|Elm və Təhsil Nazirinin]] müvafiq əmri ilə [[Geologiya İnstitutu (Azərbaycan)|Geologiya İnstitutu]] PHŞ-nin direktor müavini və direktor vəzifəsini icra edən təyin edilmişdir&lt;ref name=&quot;gia_news&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bizim_media&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;facebook_post&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;oxu.az&quot; /&gt;.

== Elmi fəaliyyəti ==
Elçin Vəliyevin elmi tədqiqatları neft mühəndisliyi və neft-mədən kimyası, xüsusilə layların neftvermə əmsalının artırılması (EOR), nanomaterialların (nanofluidlər, nanogellər və kolloid dispersiyalar) tətbiqi, polimerlərin məsaməli mühitdə davranışı, eləcə də qazma və sementləmə texnologiyalarına həsr olunmuşdur. Alim laylarda su axınının idarə olunması, polimerlərin adsorbsiyası, az duzluluqlu suların neftçıxarmaya təsiri və EOR üsullarının qiymətləndirilməsi sahəsində bir çox tədqiqatların müəllifidir.

O, 102 elmi əsərin, o cümlədən 50 elmi məqalənin, 40 tezisin və 5 ixtira patentinin həmmüəllifidir&lt;ref name=&quot;scholar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;scopus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;orcid&quot; /&gt;. Tədqiqatlarının nəticələri ''Journal of Petroleum Science and Engineering'', ''Petroleum Science and Technology'' və ''Modern Physics Letters B'' kimi nüfuzlu beynəlxalq jurnallarda dərc edilmişdir&lt;ref name=&quot;sciencedirect2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;petroleum_science&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;socar_proceedings1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;socar_proceedings2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;spe_paper2&quot; /&gt;. E. Vəliyev 2021–2024-cü illərdə Stenford Universitetinin tərtib etdiyi dünyanın ən nüfuzlu 2% alimləri siyahısına (''World's Top 2% Scientists'') daxil edilmişdir&lt;ref name=&quot;stanford2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;azertac_news&quot; /&gt;.

Elçin Vəliyev 7 kitab və monoqrafiyanın müəllifidir. Onun elmi əsərləri sırasında ABŞ-ın &quot;John Wiley &amp; Sons&quot; nəşriyyatında işıq üzü görmüş &quot;Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices&quot;&lt;ref name=&quot;wiley1&quot; /&gt;, &quot;Oil and Gas Well Cementing for Engineers&quot;&lt;ref name=&quot;wiley3&quot; /&gt; və &quot;Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice&quot;&lt;ref name=&quot;wiley2&quot; /&gt; adlı monoqrafiyaları xüsusi yer tutur.

== Seçilmiş elmi əsərləri ==

=== Monoqrafiyalar və dərsliklər ===

* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |title=Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Vishnyakov |first3=V. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2022 |isbn=978-1-119-88958-8}}
* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |title=Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice |last2=Veliyev |first2=E. F. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-119-88960-1}}
* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781394164882 |title=Oil and Gas Well Cementing for Engineers |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Aliyev |first3=A. A. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-394-16485-1 |doi=10.1002/9781394164882}}

=== Seçilmiş elmi məqalələr ===

* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismailov |first2=F. S. |last3=Veliyev |first3=E. F. |year=2011 |title=Nanofluid for enhanced oil recovery |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=78 |issue=2 |pages=431–437 |doi=10.1016/j.petrol.2011.06.014}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismayilov |first2=F. S. |last3=Dyshin |first3=O. A. |last4=Veliyev |first4=E. F. |year=2016 |title=Selection methodology for screening evaluation of EOR methods |journal=Petroleum Science and Technology |volume=34 |issue=10 |pages=961–970 |doi=10.1080/10916466.2016.1172102}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Latifov |first2=Y. A. |last3=Veliyev |first3=E. F. |last4=Frampton |first4=H. |year=2018 |title=Comparative analysis of the EOR mechanisms by using low salinity and low hardness alkaline water |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=162 |pages=35–43 |doi=10.1016/j.petrol.2017.12.006}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |last2=Aliyev |first2=A. A. |last3=Guliyev |first3=V. V. |last4=Naghiyeva |first4=N. V. |year=2019 |title=Water shutoff using crosslinked polymer gels |journal=SPE Annual Caspian Technical Conference |doi=10.2118/198012-MS}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Review of modern in-situ fluid diversion technologies |journal=SOCAR Proceedings |issue=2 |pages=102–111 |doi=10.5510/OGP20200200435}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Mechanisms of polymer retention in porous media |journal=SOCAR Proceedings |issue=3 |pages=126–134 |doi=10.5510/OGP20200300450}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Azizagha |first3=A. A. |year=2020 |title=Colloidal dispersion nanogels for in-situ fluid diversion |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=193 |pages=107411 |doi=10.1016/j.petrol.2020.107411}}


== İstinadlar ==
&lt;references&gt;&lt;ref name=&quot;gia_news&quot;&gt;{{cite web |title=Elçin Vəliyev kollektivə təqdim edilib |url=http://www.gia.az/news/detail/4730/elcin-veliyev-kollektive-teqdim-edilib |access-date=2026-08-11 |publisher=Geologiya və Geofizika İnstitutu}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;bizim_media&quot;&gt;{{cite web |title=Elçin Vəliyev yüksək vəzifəyə təyin edildi |url=https://bizim.media/az/cemiyyet/617366/elcin-veliyev-yuksek-vezifeye-tyn-edld/ |access-date=2026-08-11 |publisher=Bizim.media}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;copat_lib&quot;&gt;{{cite web |title=Uzun müddət istismarda olan neft yataqlarının innovativ işlənməsinin nəzəri və praktik əsasları |url=https://www.retk.copat.gov.az/ru/library/uzun-muddet-istismarda-olan-neft-yataqlarinin-innovativ-islenmesinin-nezeri-ve-p |access-date=2026-08-11 |publisher=Respublika Elmi-Texniki Kitabxanası}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;facebook_post&quot;&gt;{{cite web |title=Geologiya və Geofizika İnstitutunun rəsmi məlumatı |url=https://www.facebook.com/61553350596173/posts/pfbid02Jf7att2g4dJ9tYyHN5aGxyKrk8HbxXUZAe73gLPrVCLDjFxw9ne1x913MUhT2KWRl/ |access-date=2026-08-11 |website=Facebook}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;oxu.az&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=2026-05-26 |title=В Институт геологии назначен и.о. директора |url=https://oxu.az/ru/obshestvo/v-institut-geologii-naznachen-direktor-foto |access-date=2026-08-11 |publisher=Oxu.az}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;stanford2&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=October 2025 data-update for &quot;Updated science-wide author databases of standardized citation indicators&quot; |url=https://elsevier.digitalcommonsdata.com/datasets/btchxktzyw |access-date=2026-08-11 |publisher=Elsevier / Stanford University}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;azertac_news&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=2023-11-15 |title=Dünyanın ən nüfuzlu alimləri siyahısına daxil edilən azərbaycanlı tədqiqatçılar |url=https://azertag.az/xeber/azerbaycan_alimleri_stenford_universitetinin_reytinq_siyahisinda-2341103 |access-date=2026-08-11 |publisher=AZƏRTAC}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;scholar&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Elchin Veliyev - Google Scholar Citations |url=https://scholar.google.com/citations?user=ElchinVeliyev |access-date=2026-08-11 |publisher=Google Scholar}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;scopus&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Scopus Author Details - Veliyev, Elchin F. |url=https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=52464523800 |access-date=2026-08-11 |publisher=Scopus}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;orcid&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=ORCID Profile - Elchin Veliyev |url=https://orcid.org/0000-0003-2803-4467 |access-date=2026-08-11 |publisher=ORCID}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley1&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |title=Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |last3=Vishnyakov |first3=Vladimir |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2022 |isbn=978-1-119-88958-8}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley2&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |title=Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-119-88960-1}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley3&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781394164882 |title=Oil and Gas Well Cementing for Engineers |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |last3=Aliyev |first3=Azizagha A. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-394-16485-1 |doi=10.1002/9781394164882}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;sciencedirect2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismailov |first2=F. S. |last3=Veliyev |first3=E. F. |year=2011 |title=Nanofluid for enhanced oil recovery |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=78 |issue=2 |pages=431–437 |doi=10.1016/j.petrol.2011.06.014}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;petroleum_science&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismayilov |first2=F. S. |last3=Dyshin |first3=O. A. |last4=Veliyev |first4=E. F. |year=2016 |title=Selection methodology for screening evaluation of EOR methods |journal=Petroleum Science and Technology |volume=34 |issue=10 |pages=961–970 |doi=10.1080/10916466.2016.1172102}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;socar_proceedings1&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Review of modern in-situ fluid diversion technologies |journal=SOCAR Proceedings |issue=2 |pages=102–111 |doi=10.5510/OGP20200200435}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;socar_proceedings2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Mechanisms of polymer retention in porous media |journal=SOCAR Proceedings |issue=3 |pages=126–134 |doi=10.5510/OGP20200300450}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;spe_paper2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |last2=Aliyev |first2=A. A. |last3=Guliyev |first3=V. V. |last4=Naghiyeva |first4=N. V. |year=2019 |title=Water shutoff using crosslinked polymer gels |journal=SPE Annual Caspian Technical Conference |doi=10.2118/198012-MS}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;aak_phd&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının fəlsəfə doktoru dərəcələri reyestri (2018) |url=https://aak.gov.az/philosophy |access-date=2026-08-11 |publisher=AAK}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;aak_dsc&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının elmlər doktoru dərəcələri reyestri |url=https://aak.gov.az/phd?full_name=Vəliyev+elçin&amp;science=0&amp;code=0&amp;p_name=0 |access-date=2026-08-11 |publisher=AAK}}&lt;/ref&gt;&lt;/references&gt;

== Xarici keçidlər ==
[https://scholar.google.com/citations?user=ElchinVeliyev Elçin Vəliyevin Google Scholar akademik profili]

[https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=52464523800 Elçin Vəliyevin Scopus beynəlxalq elmi bazasındakı profili]

[https://orcid.org/0000-0003-2803-4467 Elçin Vəliyevin ORCID id identifikasiya profili]

[https://www.researchgate.net/profile/Elchin-Veliyev Elçin Vəliyevin ResearchGate elmi sosial şəbəkəsindəki profili]

[https://www.webofscience.com/wos/author/record/Elchin-Veliyev Elçin Vəliyevin Web of Science (Clarivate Analytics) profili]

[https://www.linkedin.com/in/elchin-veliyev Elçin Vəliyevin LinkedIn peşəkar şəbəkə profili]

[http://www.gia.az Elm və Təhsil Nazirliyi Geologiya və Geofizika İnstitutunun rəsmi saytı]</text>
      <sha1>bhdj4ibzv9glmgicl4niqrtv9p056pl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042221</id>
      <parentid>9042220</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T11:00:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliyev.azizaga</username>
        <id>318852</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9042221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14540" sha1="rx7t9j3lg8cb3mc5pielzp1qgulhnzr" xml:space="preserve">{{Alim|adı=Elçin Vəliyev|orijinal adı=Vəliyev Elçin Fikrət oğlu|şəkil=|şəklin ölçüsü=|şəklin izahı=|doğum tarixi=11.08.1983|doğum yeri=Moskva,|vətəndaşlığı={{AZE}}|elm sahəsi=[[Neft-qaz mühəndisliyi]]|iş yeri=Geologiya İnstitutu PHŞ|vəzifəsi=Direktor v.i.e.|elmi dərəcəsi=[[Texnika elmləri doktoru]]|alma-mater=[[Bakı Dövlət Universiteti]]

[[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti]]

İvano-Frankovski Milli Texniki Universiteti|site=}}'''Elçin Fikrət oğlu Vəliyev''' (11 avqust 1983, Moskva) — [[Azərbaycan]] alimi,  [[texnika elmləri doktoru]], [[Elm və Təhsil Nazirliyi (Azərbaycan)|Elm Və Təhsil Nazirliyinin]] [[Geologiya İnstitutu (Azərbaycan)|Geologiya İnstitutu]] PHŞ-nin direktor müavini və direktor vəzifəsini icra edən. Stenford Universitetinin tərtib etdiyi dünyanın ən nüfuzlu 2% alimləri siyahısına (''World's Top 2% Scientists'') daxil edilmişdir.

Neft-qaz mühəndisliyi və neftvermənin artırılması sahəsində 100-dən çox elmi əsərin, 5 patentin, eləcə də [[ABŞ]]-ın &quot;Wiley&quot; nəşriyyatında çap olunmuş monoqrafiyaların həmmüəllifidir.

== Həyatı və təhsili ==
Elçin Vəliyev 11 avqust 1983-cü ildə Moskva şəhərində anadan olmuşdur. 2000-ci ildə orta məktəbi bitirərək [[Bakı Dövlət Universiteti|Bakı Dövlət Universitetinin]] Coğrafiya fakültəsinə daxil olmuş, 2004-cü ildə həmin ali təhsil müəssisəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Daha sonra BDU-da &quot;Landşaftşünaslıq&quot; ixtisası üzrə magistratura pilləsində təhsil almışdır. 2006–2007-ci illərdə həqiqi hərbi xidmətdə olmuşdur.

Təhsilini və ixtisaslaşmasını davam etdirən E. Vəliyev 2010–2012-ci illərdə [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetində]] neft mühəndisliyi üzrə ixtisasartırma kursunu bitirmiş, 2015–2018-ci illərdə isə Ukraynanın İvano-Frankovski Milli Texniki Universitetində qazma mühəndisliyi üzrə bakalavr təhsili almışdır. 2018-ci ildə texnika elmləri üzrə [[fəlsəfə doktoru]] (PhD) elmi dərəcəsini almış&lt;ref name=&quot;aak_phd&quot; /&gt;, sonradan tədqiqatlarını davam etdirərək [[texnika elmləri doktoru]] elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür&lt;ref name=&quot;aak_dsc&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;copat_lib&quot; /&gt;.

== Əmək fəaliyyəti ==
Elçin Vəliyev əmək fəaliyyətinə 2004-cü ildə &quot;Azərkosmos&quot; Dövlət Agentliyinin Ekologiya İnstitutunda kiçik elmi işçi kimi başlamış və 2006-cı ilədək burada çalışmışdır. Hərbi xidmətdən qayıtdıqdan sonra, 2008–2010-cu illərdə &quot;BJ Services&quot; şirkətində baş laborant vəzifəsində işləmişdir.

2010-cu ildən etibarən fəaliyyətini [[SOCAR]]-ın &quot;Neftqazelmitədqiqatlayihə&quot; İnstitutunda davam etdirmiş, 2010–2012-ci illərdə &quot;Qazma məhlulları&quot; laboratoriyasında, 2012–2017-ci illərdə isə &quot;Analitik Tədqiqatlar&quot; laboratoriyasında böyük elmi işçi vəzifələrində çalışmışdır. 2017–2022-ci illərdə həmin laboratoriyanın müdir müavini, 2022–2026-cı illərdə isə müdiri olmuşdur.

26 may 2026-cı il tarixində Azərbaycan Respublikası [[Elm və Təhsil Nazirliyi (Azərbaycan)|Elm və Təhsil Nazirinin]] müvafiq əmri ilə [[Geologiya İnstitutu (Azərbaycan)|Geologiya İnstitutu]] PHŞ-nin direktor müavini və direktor vəzifəsini icra edən təyin edilmişdir&lt;ref name=&quot;gia_news&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bizim_media&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;facebook_post&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;oxu.az&quot; /&gt;.

== Elmi fəaliyyəti ==
Elçin Vəliyevin elmi tədqiqatları neft mühəndisliyi və neft-mədən kimyası, xüsusilə layların neftvermə əmsalının artırılması (EOR), nanomaterialların (nanofluidlər, nanogellər və kolloid dispersiyalar) tətbiqi, polimerlərin məsaməli mühitdə davranışı, eləcə də qazma və sementləmə texnologiyalarına həsr olunmuşdur. Alim laylarda su axınının idarə olunması, polimerlərin adsorbsiyası, az duzluluqlu suların neftçıxarmaya təsiri və EOR üsullarının qiymətləndirilməsi sahəsində bir çox tədqiqatların müəllifidir.

O, 102 elmi əsərin, o cümlədən 50 elmi məqalənin, 40 tezisin və 5 ixtira patentinin həmmüəllifidir&lt;ref name=&quot;scholar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;scopus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;orcid&quot; /&gt;. Tədqiqatlarının nəticələri ''Journal of Petroleum Science and Engineering'', ''Petroleum Science and Technology'' və ''Modern Physics Letters B'' kimi nüfuzlu beynəlxalq jurnallarda dərc edilmişdir&lt;ref name=&quot;sciencedirect2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;petroleum_science&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;socar_proceedings1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;socar_proceedings2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;spe_paper2&quot; /&gt;. E. Vəliyev 2021–2024-cü illərdə Stenford Universitetinin tərtib etdiyi dünyanın ən nüfuzlu 2% alimləri siyahısına (''World's Top 2% Scientists'') daxil edilmişdir&lt;ref name=&quot;stanford2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;azertac_news&quot; /&gt;.

Elçin Vəliyev 7 kitab və monoqrafiyanın müəllifidir. Onun elmi əsərləri sırasında ABŞ-ın &quot;John Wiley &amp; Sons&quot; nəşriyyatında işıq üzü görmüş &quot;Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices&quot;&lt;ref name=&quot;wiley1&quot; /&gt;, &quot;Oil and Gas Well Cementing for Engineers&quot;&lt;ref name=&quot;wiley3&quot; /&gt; və &quot;Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice&quot;&lt;ref name=&quot;wiley2&quot; /&gt; adlı monoqrafiyaları xüsusi yer tutur.

== Seçilmiş elmi əsərləri ==

=== Monoqrafiyalar və dərsliklər ===

* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |title=Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Vishnyakov |first3=V. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2022 |isbn=978-1-119-88958-8}}
* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |title=Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice |last2=Veliyev |first2=E. F. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-119-88960-1}}
* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781394164882 |title=Oil and Gas Well Cementing for Engineers |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Aliyev |first3=A. A. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-394-16485-1 |doi=10.1002/9781394164882}}

=== Seçilmiş elmi məqalələr ===

* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismailov |first2=F. S. |last3=Veliyev |first3=E. F. |year=2011 |title=Nanofluid for enhanced oil recovery |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=78 |issue=2 |pages=431–437 |doi=10.1016/j.petrol.2011.06.014}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismayilov |first2=F. S. |last3=Dyshin |first3=O. A. |last4=Veliyev |first4=E. F. |year=2016 |title=Selection methodology for screening evaluation of EOR methods |journal=Petroleum Science and Technology |volume=34 |issue=10 |pages=961–970 |doi=10.1080/10916466.2016.1172102}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Latifov |first2=Y. A. |last3=Veliyev |first3=E. F. |last4=Frampton |first4=H. |year=2018 |title=Comparative analysis of the EOR mechanisms by using low salinity and low hardness alkaline water |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=162 |pages=35–43 |doi=10.1016/j.petrol.2017.12.006}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |last2=Aliyev |first2=A. A. |last3=Guliyev |first3=V. V. |last4=Naghiyeva |first4=N. V. |year=2019 |title=Water shutoff using crosslinked polymer gels |journal=SPE Annual Caspian Technical Conference |doi=10.2118/198012-MS}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Review of modern in-situ fluid diversion technologies |journal=SOCAR Proceedings |issue=2 |pages=102–111 |doi=10.5510/OGP20200200435}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Mechanisms of polymer retention in porous media |journal=SOCAR Proceedings |issue=3 |pages=126–134 |doi=10.5510/OGP20200300450}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Azizagha |first3=A. A. |year=2020 |title=Colloidal dispersion nanogels for in-situ fluid diversion |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=193 |pages=107411 |doi=10.1016/j.petrol.2020.107411}}


== İstinadlar ==
&lt;references&gt;&lt;ref name=&quot;gia_news&quot;&gt;{{cite web |title=Elçin Vəliyev kollektivə təqdim edilib |url=http://www.gia.az/news/detail/4730/elcin-veliyev-kollektive-teqdim-edilib |access-date=2026-08-11 |publisher=Geologiya və Geofizika İnstitutu}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;bizim_media&quot;&gt;{{cite web |title=Elçin Vəliyev yüksək vəzifəyə təyin edildi |url=https://bizim.media/az/cemiyyet/617366/elcin-veliyev-yuksek-vezifeye-tyn-edld/ |access-date=2026-08-11 |publisher=Bizim.media}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;copat_lib&quot;&gt;{{cite web |title=Uzun müddət istismarda olan neft yataqlarının innovativ işlənməsinin nəzəri və praktik əsasları |url=https://www.retk.copat.gov.az/ru/library/uzun-muddet-istismarda-olan-neft-yataqlarinin-innovativ-islenmesinin-nezeri-ve-p |access-date=2026-08-11 |publisher=Respublika Elmi-Texniki Kitabxanası}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;facebook_post&quot;&gt;{{cite web |title=Geologiya və Geofizika İnstitutunun rəsmi məlumatı |url=https://www.facebook.com/61553350596173/posts/pfbid02Jf7att2g4dJ9tYyHN5aGxyKrk8HbxXUZAe73gLPrVCLDjFxw9ne1x913MUhT2KWRl/ |access-date=2026-08-11 |website=Facebook}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;oxu.az&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=2026-05-26 |title=В Институт геологии назначен и.о. директора |url=https://oxu.az/ru/obshestvo/v-institut-geologii-naznachen-direktor-foto |access-date=2026-08-11 |publisher=Oxu.az}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;stanford2&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=October 2025 data-update for &quot;Updated science-wide author databases of standardized citation indicators&quot; |url=https://elsevier.digitalcommonsdata.com/datasets/btchxktzyw |access-date=2026-08-11 |publisher=Elsevier / Stanford University}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;azertac_news&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=2023-11-15 |title=Dünyanın ən nüfuzlu alimləri siyahısına daxil edilən azərbaycanlı tədqiqatçılar |url=https://azertag.az/xeber/azerbaycan_alimleri_stenford_universitetinin_reytinq_siyahisinda-2341103 |access-date=2026-08-11 |publisher=AZƏRTAC}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;scholar&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Elchin Veliyev - Google Scholar Citations |url=https://scholar.google.com/citations?user=ElchinVeliyev |access-date=2026-08-11 |publisher=Google Scholar}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;scopus&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Scopus Author Details - Veliyev, Elchin F. |url=https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=52464523800 |access-date=2026-08-11 |publisher=Scopus}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;orcid&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=ORCID Profile - Elchin Veliyev |url=https://orcid.org/0000-0003-2803-4467 |access-date=2026-08-11 |publisher=ORCID}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley1&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |title=Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |last3=Vishnyakov |first3=Vladimir |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2022 |isbn=978-1-119-88958-8}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley2&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |title=Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-119-88960-1}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley3&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781394164882 |title=Oil and Gas Well Cementing for Engineers |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |last3=Aliyev |first3=Azizagha A. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-394-16485-1 |doi=10.1002/9781394164882}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;sciencedirect2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismailov |first2=F. S. |last3=Veliyev |first3=E. F. |year=2011 |title=Nanofluid for enhanced oil recovery |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=78 |issue=2 |pages=431–437 |doi=10.1016/j.petrol.2011.06.014}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;petroleum_science&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismayilov |first2=F. S. |last3=Dyshin |first3=O. A. |last4=Veliyev |first4=E. F. |year=2016 |title=Selection methodology for screening evaluation of EOR methods |journal=Petroleum Science and Technology |volume=34 |issue=10 |pages=961–970 |doi=10.1080/10916466.2016.1172102}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;socar_proceedings1&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Review of modern in-situ fluid diversion technologies |journal=SOCAR Proceedings |issue=2 |pages=102–111 |doi=10.5510/OGP20200200435}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;socar_proceedings2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Mechanisms of polymer retention in porous media |journal=SOCAR Proceedings |issue=3 |pages=126–134 |doi=10.5510/OGP20200300450}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;spe_paper2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |last2=Aliyev |first2=A. A. |last3=Guliyev |first3=V. V. |last4=Naghiyeva |first4=N. V. |year=2019 |title=Water shutoff using crosslinked polymer gels |journal=SPE Annual Caspian Technical Conference |doi=10.2118/198012-MS}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;aak_phd&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının fəlsəfə doktoru dərəcələri reyestri (2018) |url=https://aak.gov.az/philosophy |access-date=2026-08-11 |publisher=AAK}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;aak_dsc&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının elmlər doktoru dərəcələri reyestri |url=https://aak.gov.az/phd?full_name=Vəliyev+elçin&amp;science=0&amp;code=0&amp;p_name=0 |access-date=2026-08-11 |publisher=AAK}}&lt;/ref&gt;&lt;/references&gt;

== Xarici keçidlər ==
[https://scholar.google.com/citations?user=ElchinVeliyev Elçin Vəliyevin Google Scholar akademik profili]

[https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=52464523800 Elçin Vəliyevin Scopus beynəlxalq elmi bazasındakı profili]

[https://orcid.org/0000-0003-2803-4467 Elçin Vəliyevin ORCID id identifikasiya profili]

[https://www.researchgate.net/profile/Elchin-Veliyev Elçin Vəliyevin ResearchGate elmi sosial şəbəkəsindəki profili]

[https://www.webofscience.com/wos/author/record/Elchin-Veliyev Elçin Vəliyevin Web of Science (Clarivate Analytics) profili]

[https://www.linkedin.com/in/elchin-veliyev Elçin Vəliyevin LinkedIn peşəkar şəbəkə profili]

[http://www.gia.az Elm və Təhsil Nazirliyi Geologiya və Geofizika İnstitutunun rəsmi saytı]</text>
      <sha1>rx7t9j3lg8cb3mc5pielzp1qgulhnzr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042222</id>
      <parentid>9042221</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T11:01:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliyev.azizaga</username>
        <id>318852</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9042222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14544" sha1="an1vuflskk6s4b681pna0uhkrlcza2t" xml:space="preserve">{{Alim|adı=Elçin Vəliyev|orijinal adı=Vəliyev Elçin Fikrət oğlu|şəkil=|şəklin ölçüsü=|şəklin izahı=|doğum tarixi=11.08.1983|doğum yeri=Moskva,|vətəndaşlığı={{AZE}}|elm sahəsi=[[Neft-qaz mühəndisliyi]]|iş yeri=Geologiya İnstitutu PHŞ|vəzifəsi=Direktor v.i.e.|elmi dərəcəsi=[[Texnika elmləri doktoru]]|alma-mater=[[Bakı Dövlət Universiteti]]

[[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti]]

İvano-Frankovski Milli Texniki Universiteti|site=}}'''Elçin Fikrət oğlu Vəliyev''' (11 avqust 1983, [[Moskva]]) — [[Azərbaycan]] alimi,  [[texnika elmləri doktoru]], [[Elm və Təhsil Nazirliyi (Azərbaycan)|Elm Və Təhsil Nazirliyinin]] [[Geologiya İnstitutu (Azərbaycan)|Geologiya İnstitutu]] PHŞ-nin direktor müavini və direktor vəzifəsini icra edən. Stenford Universitetinin tərtib etdiyi dünyanın ən nüfuzlu 2% alimləri siyahısına (''World's Top 2% Scientists'') daxil edilmişdir.

Neft-qaz mühəndisliyi və neftvermənin artırılması sahəsində 100-dən çox elmi əsərin, 5 patentin, eləcə də [[ABŞ]]-ın &quot;Wiley&quot; nəşriyyatında çap olunmuş monoqrafiyaların həmmüəllifidir.

== Həyatı və təhsili ==
Elçin Vəliyev 11 avqust 1983-cü ildə Moskva şəhərində anadan olmuşdur. 2000-ci ildə orta məktəbi bitirərək [[Bakı Dövlət Universiteti|Bakı Dövlət Universitetinin]] Coğrafiya fakültəsinə daxil olmuş, 2004-cü ildə həmin ali təhsil müəssisəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Daha sonra BDU-da &quot;Landşaftşünaslıq&quot; ixtisası üzrə magistratura pilləsində təhsil almışdır. 2006–2007-ci illərdə həqiqi hərbi xidmətdə olmuşdur.

Təhsilini və ixtisaslaşmasını davam etdirən E. Vəliyev 2010–2012-ci illərdə [[Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti|Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetində]] neft mühəndisliyi üzrə ixtisasartırma kursunu bitirmiş, 2015–2018-ci illərdə isə Ukraynanın İvano-Frankovski Milli Texniki Universitetində qazma mühəndisliyi üzrə bakalavr təhsili almışdır. 2018-ci ildə texnika elmləri üzrə [[fəlsəfə doktoru]] (PhD) elmi dərəcəsini almış&lt;ref name=&quot;aak_phd&quot; /&gt;, sonradan tədqiqatlarını davam etdirərək [[texnika elmləri doktoru]] elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür&lt;ref name=&quot;aak_dsc&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;copat_lib&quot; /&gt;.

== Əmək fəaliyyəti ==
Elçin Vəliyev əmək fəaliyyətinə 2004-cü ildə &quot;Azərkosmos&quot; Dövlət Agentliyinin Ekologiya İnstitutunda kiçik elmi işçi kimi başlamış və 2006-cı ilədək burada çalışmışdır. Hərbi xidmətdən qayıtdıqdan sonra, 2008–2010-cu illərdə &quot;BJ Services&quot; şirkətində baş laborant vəzifəsində işləmişdir.

2010-cu ildən etibarən fəaliyyətini [[SOCAR]]-ın &quot;Neftqazelmitədqiqatlayihə&quot; İnstitutunda davam etdirmiş, 2010–2012-ci illərdə &quot;Qazma məhlulları&quot; laboratoriyasında, 2012–2017-ci illərdə isə &quot;Analitik Tədqiqatlar&quot; laboratoriyasında böyük elmi işçi vəzifələrində çalışmışdır. 2017–2022-ci illərdə həmin laboratoriyanın müdir müavini, 2022–2026-cı illərdə isə müdiri olmuşdur.

26 may 2026-cı il tarixində Azərbaycan Respublikası [[Elm və Təhsil Nazirliyi (Azərbaycan)|Elm və Təhsil Nazirinin]] müvafiq əmri ilə [[Geologiya İnstitutu (Azərbaycan)|Geologiya İnstitutu]] PHŞ-nin direktor müavini və direktor vəzifəsini icra edən təyin edilmişdir&lt;ref name=&quot;gia_news&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bizim_media&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;facebook_post&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;oxu.az&quot; /&gt;.

== Elmi fəaliyyəti ==
Elçin Vəliyevin elmi tədqiqatları neft mühəndisliyi və neft-mədən kimyası, xüsusilə layların neftvermə əmsalının artırılması (EOR), nanomaterialların (nanofluidlər, nanogellər və kolloid dispersiyalar) tətbiqi, polimerlərin məsaməli mühitdə davranışı, eləcə də qazma və sementləmə texnologiyalarına həsr olunmuşdur. Alim laylarda su axınının idarə olunması, polimerlərin adsorbsiyası, az duzluluqlu suların neftçıxarmaya təsiri və EOR üsullarının qiymətləndirilməsi sahəsində bir çox tədqiqatların müəllifidir.

O, 102 elmi əsərin, o cümlədən 50 elmi məqalənin, 40 tezisin və 5 ixtira patentinin həmmüəllifidir&lt;ref name=&quot;scholar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;scopus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;orcid&quot; /&gt;. Tədqiqatlarının nəticələri ''Journal of Petroleum Science and Engineering'', ''Petroleum Science and Technology'' və ''Modern Physics Letters B'' kimi nüfuzlu beynəlxalq jurnallarda dərc edilmişdir&lt;ref name=&quot;sciencedirect2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;petroleum_science&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;socar_proceedings1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;socar_proceedings2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;spe_paper2&quot; /&gt;. E. Vəliyev 2021–2024-cü illərdə Stenford Universitetinin tərtib etdiyi dünyanın ən nüfuzlu 2% alimləri siyahısına (''World's Top 2% Scientists'') daxil edilmişdir&lt;ref name=&quot;stanford2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;azertac_news&quot; /&gt;.

Elçin Vəliyev 7 kitab və monoqrafiyanın müəllifidir. Onun elmi əsərləri sırasında ABŞ-ın &quot;John Wiley &amp; Sons&quot; nəşriyyatında işıq üzü görmüş &quot;Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices&quot;&lt;ref name=&quot;wiley1&quot; /&gt;, &quot;Oil and Gas Well Cementing for Engineers&quot;&lt;ref name=&quot;wiley3&quot; /&gt; və &quot;Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice&quot;&lt;ref name=&quot;wiley2&quot; /&gt; adlı monoqrafiyaları xüsusi yer tutur.

== Seçilmiş elmi əsərləri ==

=== Monoqrafiyalar və dərsliklər ===

* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |title=Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Vishnyakov |first3=V. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2022 |isbn=978-1-119-88958-8}}
* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |title=Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice |last2=Veliyev |first2=E. F. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-119-88960-1}}
* {{cite book |last1=Suleimanov |first1=B. A. |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781394164882 |title=Oil and Gas Well Cementing for Engineers |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Aliyev |first3=A. A. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-394-16485-1 |doi=10.1002/9781394164882}}

=== Seçilmiş elmi məqalələr ===

* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismailov |first2=F. S. |last3=Veliyev |first3=E. F. |year=2011 |title=Nanofluid for enhanced oil recovery |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=78 |issue=2 |pages=431–437 |doi=10.1016/j.petrol.2011.06.014}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismayilov |first2=F. S. |last3=Dyshin |first3=O. A. |last4=Veliyev |first4=E. F. |year=2016 |title=Selection methodology for screening evaluation of EOR methods |journal=Petroleum Science and Technology |volume=34 |issue=10 |pages=961–970 |doi=10.1080/10916466.2016.1172102}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Latifov |first2=Y. A. |last3=Veliyev |first3=E. F. |last4=Frampton |first4=H. |year=2018 |title=Comparative analysis of the EOR mechanisms by using low salinity and low hardness alkaline water |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=162 |pages=35–43 |doi=10.1016/j.petrol.2017.12.006}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |last2=Aliyev |first2=A. A. |last3=Guliyev |first3=V. V. |last4=Naghiyeva |first4=N. V. |year=2019 |title=Water shutoff using crosslinked polymer gels |journal=SPE Annual Caspian Technical Conference |doi=10.2118/198012-MS}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Review of modern in-situ fluid diversion technologies |journal=SOCAR Proceedings |issue=2 |pages=102–111 |doi=10.5510/OGP20200200435}}
* {{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Mechanisms of polymer retention in porous media |journal=SOCAR Proceedings |issue=3 |pages=126–134 |doi=10.5510/OGP20200300450}}
* {{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Veliyev |first2=E. F. |last3=Azizagha |first3=A. A. |year=2020 |title=Colloidal dispersion nanogels for in-situ fluid diversion |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=193 |pages=107411 |doi=10.1016/j.petrol.2020.107411}}


== İstinadlar ==
&lt;references&gt;&lt;ref name=&quot;gia_news&quot;&gt;{{cite web |title=Elçin Vəliyev kollektivə təqdim edilib |url=http://www.gia.az/news/detail/4730/elcin-veliyev-kollektive-teqdim-edilib |access-date=2026-08-11 |publisher=Geologiya və Geofizika İnstitutu}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;bizim_media&quot;&gt;{{cite web |title=Elçin Vəliyev yüksək vəzifəyə təyin edildi |url=https://bizim.media/az/cemiyyet/617366/elcin-veliyev-yuksek-vezifeye-tyn-edld/ |access-date=2026-08-11 |publisher=Bizim.media}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;copat_lib&quot;&gt;{{cite web |title=Uzun müddət istismarda olan neft yataqlarının innovativ işlənməsinin nəzəri və praktik əsasları |url=https://www.retk.copat.gov.az/ru/library/uzun-muddet-istismarda-olan-neft-yataqlarinin-innovativ-islenmesinin-nezeri-ve-p |access-date=2026-08-11 |publisher=Respublika Elmi-Texniki Kitabxanası}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;facebook_post&quot;&gt;{{cite web |title=Geologiya və Geofizika İnstitutunun rəsmi məlumatı |url=https://www.facebook.com/61553350596173/posts/pfbid02Jf7att2g4dJ9tYyHN5aGxyKrk8HbxXUZAe73gLPrVCLDjFxw9ne1x913MUhT2KWRl/ |access-date=2026-08-11 |website=Facebook}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;oxu.az&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=2026-05-26 |title=В Институт геологии назначен и.о. директора |url=https://oxu.az/ru/obshestvo/v-institut-geologii-naznachen-direktor-foto |access-date=2026-08-11 |publisher=Oxu.az}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;stanford2&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=October 2025 data-update for &quot;Updated science-wide author databases of standardized citation indicators&quot; |url=https://elsevier.digitalcommonsdata.com/datasets/btchxktzyw |access-date=2026-08-11 |publisher=Elsevier / Stanford University}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;azertac_news&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=2023-11-15 |title=Dünyanın ən nüfuzlu alimləri siyahısına daxil edilən azərbaycanlı tədqiqatçılar |url=https://azertag.az/xeber/azerbaycan_alimleri_stenford_universitetinin_reytinq_siyahisinda-2341103 |access-date=2026-08-11 |publisher=AZƏRTAC}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;scholar&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Elchin Veliyev - Google Scholar Citations |url=https://scholar.google.com/citations?user=ElchinVeliyev |access-date=2026-08-11 |publisher=Google Scholar}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;scopus&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Scopus Author Details - Veliyev, Elchin F. |url=https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=52464523800 |access-date=2026-08-11 |publisher=Scopus}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;orcid&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=ORCID Profile - Elchin Veliyev |url=https://orcid.org/0000-0003-2803-4467 |access-date=2026-08-11 |publisher=ORCID}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley1&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |title=Nanocolloids for Petroleum Engineering: Fundamentals and Practices |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |last3=Vishnyakov |first3=Vladimir |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2022 |isbn=978-1-119-88958-8}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley2&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |title=Methods for Enhanced Oil Recovery: Fundamentals and Practice |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-119-88960-1}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;wiley3&quot;&gt;{{cite book |last1=Suleimanov |first1=Baghir A. |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781394164882 |title=Oil and Gas Well Cementing for Engineers |last2=Veliyev |first2=Elchin F. |last3=Aliyev |first3=Azizagha A. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2023 |isbn=978-1-394-16485-1 |doi=10.1002/9781394164882}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;sciencedirect2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismailov |first2=F. S. |last3=Veliyev |first3=E. F. |year=2011 |title=Nanofluid for enhanced oil recovery |journal=Journal of Petroleum Science and Engineering |volume=78 |issue=2 |pages=431–437 |doi=10.1016/j.petrol.2011.06.014}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;petroleum_science&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suleimanov |first1=B. A. |last2=Ismayilov |first2=F. S. |last3=Dyshin |first3=O. A. |last4=Veliyev |first4=E. F. |year=2016 |title=Selection methodology for screening evaluation of EOR methods |journal=Petroleum Science and Technology |volume=34 |issue=10 |pages=961–970 |doi=10.1080/10916466.2016.1172102}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;socar_proceedings1&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Review of modern in-situ fluid diversion technologies |journal=SOCAR Proceedings |issue=2 |pages=102–111 |doi=10.5510/OGP20200200435}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;socar_proceedings2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |year=2020 |title=Mechanisms of polymer retention in porous media |journal=SOCAR Proceedings |issue=3 |pages=126–134 |doi=10.5510/OGP20200300450}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;spe_paper2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veliyev |first1=E. F. |last2=Aliyev |first2=A. A. |last3=Guliyev |first3=V. V. |last4=Naghiyeva |first4=N. V. |year=2019 |title=Water shutoff using crosslinked polymer gels |journal=SPE Annual Caspian Technical Conference |doi=10.2118/198012-MS}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;aak_phd&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının fəlsəfə doktoru dərəcələri reyestri (2018) |url=https://aak.gov.az/philosophy |access-date=2026-08-11 |publisher=AAK}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;aak_dsc&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının elmlər doktoru dərəcələri reyestri |url=https://aak.gov.az/phd?full_name=Vəliyev+elçin&amp;science=0&amp;code=0&amp;p_name=0 |access-date=2026-08-11 |publisher=AAK}}&lt;/ref&gt;&lt;/references&gt;

== Xarici keçidlər ==
[https://scholar.google.com/citations?user=ElchinVeliyev Elçin Vəliyevin Google Scholar akademik profili]

[https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=52464523800 Elçin Vəliyevin Scopus beynəlxalq elmi bazasındakı profili]

[https://orcid.org/0000-0003-2803-4467 Elçin Vəliyevin ORCID id identifikasiya profili]

[https://www.researchgate.net/profile/Elchin-Veliyev Elçin Vəliyevin ResearchGate elmi sosial şəbəkəsindəki profili]

[https://www.webofscience.com/wos/author/record/Elchin-Veliyev Elçin Vəliyevin Web of Science (Clarivate Analytics) profili]

[https://www.linkedin.com/in/elchin-veliyev Elçin Vəliyevin LinkedIn peşəkar şəbəkə profili]

[http://www.gia.az Elm və Təhsil Nazirliyi Geologiya və Geofizika İnstitutunun rəsmi saytı]</text>
      <sha1>an1vuflskk6s4b681pna0uhkrlcza2t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Səbinə Məmmədzadə</title>
    <ns>4</ns>
    <id>997413</id>
    <revision>
      <id>9042079</id>
      <parentid>9041137</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:15:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yousiphh</username>
        <id>175220</id>
      </contributor>
      <comment>/* Səbinə Məmmədzadə */ Cavab</comment>
      <origin>9042079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5579" sha1="fmfq403lfodjxcjjxx4cctuw1h9umah" xml:space="preserve">== [[:Səbinə Məmmədzadə]] ==
{{Mənbə axtar|Səbinə Məmmədzadə}}
* [[VP:EƏ]], [[VP:AKTYOR]] və [[VP:REJİSSOR]] ödəmir. Tək təqaüd şəxsi ensiklopedik etmir. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:11, 11 avqust 2026 (UTC)

:{{Qalsın}} Səbinə Məmmədzadə tanınmış gənc aktrisadır. O, teatr, kino və teleseriallarda baş və əsas rollar ifa edərək geniş tamaşaçı auditoriyası qazanıb. “İlin gənci” seçilib və Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatına layiq görülüb. Bu uğurlar onun Azərbaycan sənətində tanınan və müəyyən ensiklopedik əhəmiyyət daşıyan gənc aktrisalardan biri olduğunu göstərir.--[[İstifadəçi:Turan|Turan Etibaroğlu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Turan Etibaroğlu|müzakirə]]) 14:28, 15 aqvust 2026 (UTC)
::&quot;Müəyyən ensiklopedik əhəmiyyət&quot; anlayışı Vikipediyada yoxdur. Kriteriyaları bir daha oxuyun lütfən. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 18:46, 16 avqust 2026 (UTC)
:* {{Qalsın}} — Mənbələrə baxdım. Məncə, [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (şəxslər)#Əsas meyar|şəxslər üzrə əsas EƏ meyarının]] tətbiqi üçün kifayət qədər əsas var.

İlham Rəhimlinin “525-ci qəzet”də dərc olunmuş [https://525.az/news/220562-umidli-yaradiciliqufuqleri--ilham-rehimli-ii-meqale “Ümidli yaradıcılıq üfüqləri”] yazısında Səbinə Məmmədzadəyə ayrıca hissə ayrılıb. Müəllif onun müxtəlif xarakterli baş qəhrəmanlar ifa etdiyini qeyd edir, Firəngiz, Leyli, Çipollino, Qırmızıpapaq, Arzu və Çeburaşka rollarındakı aktyor işini ayrıca qiymətləndirir. Məqalədə bioqrafik məlumatın verilməsi ilə kifayətlənilməyib, yaradıcılığı barədə müəllif mövqeyi də təqdim olunub.

Aydın Talıbzadənin “Kaspi”də 2016-cı ildə dərc edilmiş [https://kaspi.az/az/kalmik-qohumlar “Kalmık qohumlar”] resenziyasında Səbinə Məmmədovanın Kema rolundakı oyunu ayrıca təhlil edilir. İfanın orqanikliyi, dəqiqliyi və obrazın qurulması barədə konkret qiymətləndirmə verilir.

Şahanə Müşfiqin “525-ci qəzet”də dərc olunmuş [https://525.az/news/189764-tanis-qagayi-ferqli-qurulus-yeni-nefes-sahane-musfiq-yazir “Tanış «Qağayı», fərqli quruluş, yeni nəfəs”] yazısında da Nina Zareçnaya rolundakı ifa ayrıca qiymətləndirilir. Bu mənbəni əvvəlki 525.az materialından ayrıca müstəqil nəşr kimi götürmürəm; həmin nəşrdə başqa müəllifin də Məmmədovanın aktyor işinə ayrıca münasibət bildirdiyini nəzərə alıram.

Rejissor fəaliyyəti ilə bağlı Samirə Behbudqızının “Ədəbiyyat qəzeti”ndə dərc edilmiş və [https://teatro.az/az/post/samire-behbudqizi---solgun-ciceklere-solmayan-yanasma-1337 Teatro.az-da yerləşdirilmiş “«Solğun çiçəklər»ə solmayan yanaşma”] resenziyası da diqqətəlayiqdir. Məqalədə Səbinə Məmmədzadənin “Solğun çiçəklər”də etdiyi süjet əlavəsi, bu əlavənin Gülnisə obrazının yozumundakı funksiyası və rejissor seçimi ayrıca şərh olunur. Teatro.az-dakı materialın mənbəyi “Ədəbiyyat qəzeti” kimi göstərildiyindən bunları iki ayrı mənbə hesab etmirəm.

Belə bir mənzərə yaranır: bir mənbədə Məmmədzadənin yaradıcılığına daha geniş yer ayrılıb, başqa müstəqil resenziyalarda isə konkret aktyor və rejissor işləri ayrıca qiymətləndirilib. Materiallar müxtəlif illərə aiddir və sadə rol/vəzifə qeydləri səviyyəsində qalmır.

[[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (şəxslər)#Əsas meyar|Əsas meyara]] görə şəxs haqqında etibarlı, bir-birindən və mövzudan asılı olmayan ikinci dərəcəli mənbələrdə əhəmiyyətli məlumatın olması EƏ üçün əsas götürülə bilər. Eyni qaydada əsas meyara uyğun gələn şəxslərin əlavə meyarlar olmadan da əhəmiyyətli hesab edilə biləcəyi qeyd olunur.

[[VP:AKTYOR]] üzrə baş rollarla bağlı məlumatlar da var. Bununla belə, həmin bənddə “müxtəlif məşhur” əsərlər şərti olduğundan bunu ayrıca və mübahisəsiz ödənmiş meyar kimi götürmürəm. Rejissorluq üzrə əlavə meyarlar barədə də eyni ehtiyatı saxlayıram. Qərarımı əsas EƏ meyarına söykəyirəm.

Prezident mükafatını ayrıca EƏ sübutu kimi götürmürəm.

Məqalənin özündə mənbələndirmə və artıq detallar problemi var. İstinadsız məlumatlar yoxlanmalı, mənbəsi tapılmayan və ensiklopedik dəyəri olmayan hissələr çıxarılmalıdır. [[VP:EƏ]] isə məqalənin hazırkı mətnindən yox, mövzunun özündən və onun haqqında mövcud mənbələrdən çıxış edir.

'''Bu mənbələri nəzərə alaraq EƏ əsası ilə silinməsini dəstəkləmirəm. Qalsın, məqalə təmizlənsin və etibarlı mənbələr əsasında yenidən işlənilsin.''' [[İstifadəçi:Lucivarius|Lucivarius]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Lucivarius|müzakirə]]) 17:57, 18 avqust 2026 (UTC)
: GPT mətninə oxşayır bu cavab, istifadə etmisiz? — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 18:00, 18 avqust 2026 (UTC)
:Bu qədər yazdıqlarınız şəxsin ensiklopedikliyini sübut etmir. Qaydalar və kriteriyalar açıqdır, yenidən oxuyun və bu səfər özünüz fikir bildirin. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 07:15, 20 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>fmfq403lfodjxcjjxx4cctuw1h9umah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nəsif Əliyev</title>
    <ns>0</ns>
    <id>997416</id>
    <revision>
      <id>9041981</id>
      <parentid>9041321</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:27:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>366</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Əliyev_Nəsif_Yusif_oğlu.png&quot; faylı silinir, çünki bu fayl [[commons:User:Krd|Krd]] tərəfindən &quot;No license since 12 August 2026&quot; səbəbi ilə silinmişdir</comment>
      <origin>9041981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3816" sha1="g0eqce4tpdfjvvjsb3fz3k8sejq88e9" xml:space="preserve">{{Silinməyə namizəd|Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Nəsif Əliyev}}
{{Vəzifəli şəxs|şəkil=|partiya=Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası|təhsili=Azərbaycan Texniki Universiteti|fəaliyyəti=İnşaatçı|doğum tarixi=22 aprel 1941|doğum yeri=Nuxa, Nuxa rayonu (indiki Şəki), Azərbaycan SSR, SSRİ|vəfat tarixi=11 avqust 2004|vəfat yeri=Baki, Azərbaycan|vəzifə=Azərbaycan İnşaat Kompleksi İşçiləri Müstəqil Həmkarlar İttifaqının sabiq sədri}}

'''Əliyev Nəsif Yusif oğlu''' (22 aprel 1941 – 11 avqust 2004) — Azərbaycan İnşaat Kompleksi İşçiləri Müstəqil Həmkarlar İttifaqının sabiq sədri (1980–2004).

== Həyatı ==
Əliyev Nəsif Yusif oğlu 1941-ci il aprelin 22-də Şəki şəhərində anadan olmuşdur. 1947-ci ildə Şəki şəhər 10 saylı orta məktəbin 1-ci sinfinə gedərək, orta təhsilini 1957-ci ildə həmin məktəbdə başa vurmuşdur. 1958-ci ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutunun &quot;Sənaye və mülki tikinti&quot; fakültəsinə daxil olmuşdur. 1963-cü ildə həmin institutu inşaat mühəndisi ixtisası üzrə bitirmiştir.

Gənc mütəxəssis kimi 1 saylı Evtikmə Kombinatında əmək fəaliyyətinə başlamışdır. Həmin dövrdə tikinti kombinatında usta, sex rəisi, baş iş icraçısı, partiya təşkilatı katibi vəzifələrində çalışmışdır. Çernobıl AES-də baş vermiş faciənin nəticələrinin aradan qaldırılmasında fəal iştirak etmişdir.

1980-ci ildən etibarən &quot;İnşaat və Tikinti Materialları Sənayesi Fəhlələri Həmkarlar İttifaqının Azərbaycan Respublika Komitəsi&quot; -nin sədri vəzifəsinə dəfələrlə seçilmiş, bu vəzifədə ömrünün sonunadək fəaliyyət göstərmişdir.
Həmkarlar İttifaqında işlədiyi müddətdə o fəhlə və qulluqçuların hüquqlarının qorunması, onların həyat tərzlərinin yaxşılaşdırılması yolunda böyük işlər görmüş, yüksək nailiyyətlər qazanmışdır. O dünyanın bir çox ölkələrində olmuş, orada rastlaşdığı yenilikləri dövlətimizdə fəhlə və qulluqçuların firavan yaşamaları üçün tətbiq etmişdir. Onun iştirakı ilə inşa olunmuş çoxsaylı yaşayış binalarında yüzlərlə ailə məskən salmışdır.

Nəsif Əliyevin fədakar əməyi dövlətimiz tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. O, &quot;Şərəf nişanı&quot;ordeni, &quot;Əməkdə igidliyə görə&quot; medalı və bir sıra fəxri fərmanlarla təltif edilmişdir. &quot;Azərbaycan Respublikasının Əməkdar inşaatçısı&quot; adına layiq görülmüşdür.

1965-ci ildə ailə həyatı qurmuşdur. Üç evladı və üç nəvəsi vardır. Nəsif Əliyev 11 avqust 2004-cü ildə dünyasını dəyişmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bəşirov |first=Raqub |url=https://archive.org/details/unudulmaz-iller/page/n59/mode/1up |title=Unudulmaz illər |year=2007 |location=Bakı |pages=114-115}}&lt;/ref&gt;

== Mükafatları ==
* &quot;Şərəf nişanı&quot; ordeni
* &quot;Əməkdə igidliyə görə&quot; medalı
* [[&quot;Azərbaycan Respublikasının Əməkdar inşaatçısı&quot;]][https://e-qanun.az/framework/6674] fəxri adı

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}[[Azərbaycan Respublikasının əməkdar inşaatçılarının siyahısı]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikasının əməkdar inşaatçılarının siyahısı — Vikipediya |url=https://az.wikipedia.org/wiki/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1n%C4%B1n_%C9%99m%C9%99kdar_in%C5%9Faat%C3%A7%C4%B1lar%C4%B1n%C4%B1n_siyah%C4%B1s%C4%B1 |access-date=2026-08-12 |website=az.wikipedia.org |language=az |archive-date=2025-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916144952/https://az.wikipedia.org/wiki/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1n%C4%B1n_%C9%99m%C9%99kdar_in%C5%9Faat%C3%A7%C4%B1lar%C4%B1n%C4%B1n_siyah%C4%B1s%C4%B1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>g0eqce4tpdfjvvjsb3fz3k8sejq88e9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1819-cu il Şeyxəli xanın Quba həmləsi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>997509</id>
    <revision>
      <id>9042185</id>
      <parentid>9036322</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:00:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shahdag</username>
        <id>154927</id>
      </contributor>
      <origin>9042185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19175" sha1="j3ixoycs585765aky4eml4opigwcxxm" xml:space="preserve">{{Hərbi münaqişə
 |münaqişə = 1819-cu il Şeyxəli xanın Quba həmləsi
 |şəkil                 = [[Fayl:Valerik.jpg|300px|]]
 |şəklin izahı          = [[Mixail Lermontov]] tərəfindən çəkilən rəsm əsərində [[Qafqaz müharibəsi]] təsvir olunub
 |aiddir                = [[Qafqaz müharibəsi]]
 |tarixi = 1819-cu ilin yaz-payız ayları
 |yeri = [[Tabasaran]], [[Qaytaq usmiliyi]], [[Kürə xanlığı]], [[Quba xanlığı]]
 |səbəbi = [[Rusiya imperiyası]]nın [[Çeçenistan]]da apardığı hərbi siyasətə qarşı çıxan [[Çeçenlər|çeçənlərə]] dəstək göstərmək, Qaytaq bölgəsində rus qüvvələrinə zərbə vurmaq və keçmiş [[Quba xanlığı|Quba]] və [[Kürə xanlığı]] ərazilərini Rusiya nəzarətindən çıxarmaq məqsədilə [[Şeyxəli xan]] və müttəfiqlərinin hərbi əməliyyata başlaması
 |nəticəsi              = Rusiyanın qələbəsi &lt;br&gt;{{*}} Dağıstan hakimlərinin Quba və Kürə istiqamətində planlaşdırdığı hərbi əməliyyatın qarşısının alınması &lt;br&gt;{{*}} [[Tabasaran]]ın Rusiya hakimiyyətinə tabe etdirilməsi &lt;br&gt;{{*}} Adil Gireyin məğlub edilməsi və [[Qaytaq usmiliyi]]nin ləğvi &lt;br&gt;{{*}} Çıraq döyüşündə müttəfiqlər qələbə qazansada, Dağıstanın daxili ərazilərinə doğru Rusiya hərbi irəliləyişinin qarşısı alına bilmədi və [[Levaşi döyüşü]] üçün zəmin yarandı
 |tərəf1                = [[Quba xanlığı]] &lt;br&gt; {{dil keçidi|Aquşa-Dargin icması||ru|Акуша-Дарго}} &lt;br&gt; [[Tabasaran maysumluğu]] &lt;br&gt; [[Qaytaq usmiliyi]] &lt;br&gt; [[Qazıqumuq xanlığı]] &lt;br/&gt;'''Dəstəklədi:'''&lt;br/&gt; [[Fayl:Flag_of_the_Shamkhalate_of_Tarki.jpg|22px|border]] [[Tərki şamxallığı]]
 |tərəf2                = [[Fayl:Flag_of_Russia.svg|22px|border]] [[Rusiya İmperiyası]] &lt;br/&gt;'''Dəstəklədi:'''&lt;br/&gt; [[Fayl:Banner of Shirvan.svg|22px|border]] [[Şirvan xanlığı]] &lt;br&gt; [[Fayl:Banner of Sheki khan Selim, captured in 1806.svg|22px|border]] [[Şəki xanlığı]] &lt;br&gt; [[Fayl:Flag karabakh mehdigulu russian emperor.JPG|22px|border]] [[Qarabağ xanlığı]] &lt;br&gt; [[Fayl:Flag_of_the_Shamkhalate_of_Tarki.jpg|22px|border]] [[Tərki şamxallığı]]
 |komandan1             = [[Şeyxəli xan (Quba xanı)|Şeyxəli xan]] &lt;br&gt; [[Abdulla bəy Yersili|Abdulla bəy]] (''[[Döyüşdə yaralanma|yaralı]]'') &lt;br&gt; {{dil keçidi|Surxay xan Kun-Butay|Surxay xan|ru|Сурхай-хан Кун-Буттай}} &lt;br&gt; {{dil keçidi|Adil xan||ru|Адиль-хан}} &lt;br/&gt;'''Dəstəklədi:'''&lt;br/&gt; [[Fayl:Flag_of_the_Shamkhalate_of_Tarki.jpg|22px|border]] {{dil keçidi|Umalat bəy Boynaklı|Umalat bəy|ru|Умалат-бек Буйнакский}}
 |komandan2             = [[Fayl:Flag_of_Russia.svg|22px|border]] [[Aleksey Yermolov]] &lt;br&gt; [[Fayl:Flag_of_Russia.svg|22px|border]] {{dil keçidi|Valerian Mədətov||ru|Мадатов, Валериан Григорьевич}} &lt;br&gt; [[Fayl:Flag_of_Russia.svg|22px|border]] {{dil keçidi|Aslan xan Şahmərdan||ru|Аслан ибн Шахмардан}}
 |qüvvə1                = ''naməlum''
 |qüvvə2                = {{flagicon image|
Badge of the Russian Imperial Army.jpg|size=15px}} [[Rusiya İmperator Ordusu]] &lt;br&gt;{{*}} {{flagicon image|
Badge of the Russian Imperial Army.jpg|size=15px}} Mədətovun dəstəsi 2 piyada [[Batalyon|batalyonu]], 8 sotnya, 650 nəfər [[Azərbaycanlılar|tatar]] milisi süvarisi və 6 [[artilleriya]] qurğusundan ibarət idi; &lt;br&gt;{{*}} {{flagicon image|
Badge of the Russian Imperial Army.jpg|size=15px}} Yermolovun qüvvələri 9 piyada batalyonu, 4 sotnya [[Kazaklar|kazak]] süvarisi və 28 artilleriya qurğusundan, habelə Şamxal və Mehdioğlu milislərindən (yerli qeyri-nizami silahlı qüvvələr) ibarət idi; &lt;br&gt;{{*}} {{flagicon image|
Badge of the Russian Imperial Army.jpg|size=15px}} [[Qarabağ xanlığı|Qarabağ]], [[Şirvan xanlığı|Şirvan]] və [[Şəki xanlığı|Şəki]] bəylərinin göndərdiyi könüllü süvari dəstələri
 |itkilər1              = ''naməlum''
 |itkilər2              = təkcə Çıraq döyüşündə 330 rus hərbçisi öldürülüb, 62 nəfər yaralanıb 
 |vikianbar             = 
}}

'''1819-cu il Şeyxəli xanın Quba həmləsi''', '''1819-cu il Dağıstan hakimlərinin Quba yürüşü''' və ya '''1819-cu il Dağıstan hakimlərinin Rusiya imperiyasına qarşı hərbi kampaniyası''' — 1819-cu ildə [[Rusiya imperiyası]]nın [[Şimali Qafqaz]]da genişlənməsinə qarşı [[Dağıstan]] hakimləri tərəfindən həyata keçirilən hərbi-siyasi fəaliyyətlər silsiləsi. Kampaniya [[Çeçenistan]]da Rusiya hakimiyyətinə qarşı mübarizə aparan qüvvələrə yardım göstərilməsi və Rusiya nəzarətinə keçmiş [[Kürə xanlığı]] ilə [[Quba xanlığı]]nın geri alınması planı ilə əlaqədar yaranmışdı.{{Bax|#Tarixi şərait|1}}

== Tarixi şərait ==
{{Əsas|Başlı döyüşü}}
1817–1818-ci illərdə general [[Aleksey Yermolov]]un rəhbərliyi altında Rusiya imperiyası Şimali Qafqazda hərbi mövqelərini möhkəmləndirməyə başladı. &quot;Sunja xətti&quot;nin yaradılması, yeni yolların və istehkamların salınması, Çeçenistanın düzənlik hissəsində Rusiya nəzarətinin genişləndirilməsi və dağlıq ərazilərin təcrid edilməsi siyasəti yerli əhali arasında narazılığı artırdı.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ахмадов |first=Явус Зайндиевич |url=https://vk.ru/wall-52136985_41078 |title=История Чечни с древнейших времён до наших дней |last2=Хасмагомадов |first2=Эдильбек Хамидович |publisher=&quot;Пульс&quot; |year=2005 |isbn=5-93486-046-1 |pages=100 |language=ru |trans-title=XIX-XX əsrlərdə Çeçenistan tarixi}}&lt;/ref&gt; Yermolovun siyasəti yalnız Çeçenistanla məhdudlaşmırdı. Rusiya komandanlığı Dağıstanla Çeçenistan arasındakı əlaqələrin məhdudlaşdırılmasına, ticarət yollarına nəzarətin gücləndirilməsinə və bölgədəki yerli hakimlərin Rusiya hakimiyyətinə tabe etdirilməsinə çalışırdı. 1819-cu ildə Çeçenistanda Rusiya hakimiyyətinə qarşı müqavimətin güclənməsi Dağıstan hakimlərinin bu mübarizəyə müdaxilə etməsinə səbəb oldu.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Потто |first=Василий |author-link=Vasili Potto |title=Кавказская война. Том 2. Ермоловское время |trans-title=Qafqaz müharibəsi (Cild 2, Yermolov dövrü) |url=https://statehistory.ru/books/Kavkazskaya-voyna--Tom-2--Ermolovskoe-vremya/14 |access-date=12 avqust 2026 |website=statehistory.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Военная энциклопедия|1913|p=227}}

Hələ 1818-ci ildə keçmiş Quba xanı [[Şeyxəli xan (Quba xanı)|Şeyxəli xan]] {{dil keçidi|Aquşa||ru|Акуша}} ərazisində məskunlaşaraq Rusiyaya qarşı silahlı dəstə toplamış, öz adamlarını [[Abdulla bəy Yersili|Abdulla bəyin]] yanına göndərərək onu Tabasaran əhalisini üsyana qaldırmağa dəvət etmiş, nəhayət 23–26 oktyabr tarixlərində [[Başlı döyüşü|Başlı döyüşlərində]] qumuq zadəgan sülaləsi Mehdioğullarından olan Avar xanı {{dil keçidi|Sultan Əhməd xan (Avar xanı)|Sultan Əhməd xan|ru|Султан Ахмед-хан Аварский}} və onun qardaşı Həsən xanla birlikdə dağlı qüvvələrinə rəhbərlik etmiş, qələbədən sonra öz dəstəsi ilə Quba istiqamətində hərəkət etməyə başlamışdır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Дубровин |first=Николай Фёдорович |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1800-1820/Dubrovin_N_F/Dagestan_1818/text1.htm |title=Дагестанские события 1819 года |publisher=Военный сборник |year=1869 |edition=3-cü nömrə |language=ru |trans-title=1819-cu ilin Dağıstan hadisələri |author-link=Nikolay Dubrovin |access-date=13 avqust 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505051708/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1800-1820/Dubrovin_N/dagestan_1818.htm |archive-date=5 may 2017}}&lt;/ref&gt; Rusiya ordusunun general-leytenantı {{dil keçidi|Aleksey Velyaminov|Aleksey Velyaminovun|ru|Вельяминов, Алексей Александрович}} 25 iyun 1819-cu il tarixli sənədində Şirvan hakimi [[Mustafa xan (Şirvan xanı)|Mustafa xana]] xəbərdarlıq edilirdi ki, Dağıstan icmalarından bəzi qüvvələr Şeyxəli xanın təhriki və şər təlqinləri ilə Quba əyalətinə və həmsərhəd ərazilərə hücum etməyə hazırlaşırlar.{{sfn|Акты Кавказской археографической комиссии|1874|p=806}}

== Kampaniyanın planı ==
1819-cu ilin yazında Dağıstanın bir sıra siyasi qüvvələri arasında Rusiya imperiyasına qarşı birgə fəaliyyət təşəbbüsü meydana gəldi. Dağıstan hakimləri {{dil keçidi|Çeçenistanda üsyan (1818–1822)|çeçenlərə Yermolova qarşı mübarizədə|ru|Восстание в Чечне (1821—1822)}} yardım göstərməyi qərara aldılar. Bununla yanaşı, hərbi planın mühüm istiqamətlərindən biri Rusiya hakimiyyətinin nəzarətində olan [[Kürə xanlığı]] və [[Quba xanlığı]]nın ələ keçirilməsi idi. Bu vəzifəni yerinə yetirmək üçün qüvvələrini birləşdirən əsas hakimlər Şeyxəli xan, Surxay xan II və Qaytaq usmisi Adil Girey idi.{{sfn|Военная энциклопедия|1913|p=227}} Mazaroviç Təbrizdən xəbər verirdi ki, [[Abbas Mirzə]] Şeyxəli xana dəstək üçün 40 000 tümən qızıl və təxminən 20 000 rubl gümüş göndərib.&lt;ref&gt;{{harvnb|Магомедов|1999|p=314}}&lt;/ref&gt;

=== Mədətovun Tabasarana yürüşü ===
Dağıstan hakimlərinin hərbi hazırlığından xəbər tutan Rusiya komandanlığı Quba əyalətinin müdafiəsini təşkil etmək ''&quot;bacarıqlı və sınaqdan keçmiş adamı, Yermolovun &quot;sağ əli&quot;, qarabağlı, Qafqazı, yerli dilləri və adamları yaxşı tanıyan, Yermolovla hələ [[Napoleon Bonapart|Napoleona]] qarşı birgə xidmət etmiş&quot;'' general-mayor, knyaz Valerian Mədətovu təyin etdi.&lt;ref&gt;{{harvnb|Магомедов|1999|p=315}}&lt;/ref&gt; Mədətov müdafiə mövqeyində qalmaq əvəzinə təşəbbüsü ələ alaraq [[Tabasaran]]a daxil oldu. 13 avqust 1819-cu ildə onun qoşunları mühüm yolların qovşağında yerləşən Marağa kəndini ələ keçirdi.{{sfn|Военная энциклопедия|1913|p=227}} Marağa [[Quba]], [[Dərbənd]] və [[Qaytaq usmiliyi|Qaraqaytaq]] istiqamətlərini birləşdirən yollar üzərində yerləşdiyindən strateji əhəmiyyət daşıyırdı.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Магомедов|1999|p=317}}&lt;/ref&gt;

=== Xuçni döyüşü ===
Mədətovun Tabasarana daxil olmasından sonra dağlı qüvvələri [[Xuçni]] kəndi ətrafında toplanmağa başladı. Mənbələrdə kəndin Şeyxəli xanın qohumu [[Abdulla bəy Yersili]]yə məxsus olduğu və burada Rusiya qoşunlarına qarşı müqavimət göstərmək üçün qüvvələrin toplandığı qeyd edilir. Mədətov Marağada dayanmayaraq gecə yürüşünü davam etdirdi. Qoşunlar təxminən 30 verst məsafə qət etdikdən sonra 14 avqust səhəri Xuçni yaxınlığında toplanmış dağlı dəstələrinə hücum etdilər. Dağlı qüvvələri məğlub edilərək dağıdıldı. Xuçni yaxınlığındakı məğlubiyyətdən sonra Tabasaran Rusiya hakimiyyətinə tabe etdirildi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;{{sfn|Военная энциклопедия|1913|p=227}}

=== Qaytaq yürüşü ===
Tabasaranın tabe etdirilməsindən sonra Mədətov qüvvələri ilə Qaytaq istiqamətində hərəkət etdi. 5 oktyabr 1819-cu ildə onun qoşunları Qaytaq usmisi Adil Gireyin qüvvələri ilə döyüşərək onları məğlub edir və [[Yengikənd (Dağıstan)|Yengikənd]] tutulur, [[Tərəkəmə (Dağıstan)|Tərəkəmə]] kəndləri dağıdılır. Məğlubiyyətdən sonra Qaytaq hakimləri Rusiya imperiyasına tabeçilik andı içdilər. Rusiya hakimiyyəti [[Qaytaq usmiliyi]]ni ləğv etdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%94%D0%B0%D0%B3-%D0%BD%D0%B0._%D0%A2.1_1957.pdf|title=Очерки по истории Дагестана. Том I|publisher=Дагестанский федеральный исследовательский центр РАН|year=1957|location=[[Mahaçqala]]|pages=203|language=ru|access-date=12 avqust 2026|archive-date=2025-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250917012058/https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%94%D0%B0%D0%B3-%D0%BD%D0%B0._%D0%A2.1_1957.pdf|url-status=live|last=Косвен|first=Марк Осипович|trans-title=Dağıstan tarixinə dair esselər|volume=Birinci cild}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Военная энциклопедия|1913|p=227}}

=== Tərki şamxallığına hücum ===
1819-cu ilin noyabr-dekabr aylarında Dağıstanda Aquşa qazisinin rəhbərliyi ilə Rusiyaya qarşı ittifaq formalaşdı. İttifaqa [[Avar xanlığı|Avar xanı]], [[Mehdioğlu xanlığı|Mehdioğlu hakimi]] Həsən xan, Qaytaq usmisi və çoxsaylı tərəfdarları ilə Quba xanı Şeyxəli xan daxil idi. İttifaqın məqsədi Rusiyaya tabe olan [[Tərki şamxallığı|Tərki şamxallığını]] ələ keçirməklə Çeçenistan və Dağıstanda yerləşən rus qüvvələri arasında əlaqəni kəsmək idi. İttifaqın planından xəbər tutan rus komandanlığı Aquşaya qarşı hərbi əməliyyat təşkil etdi. General Aleksey Yermolov və general-mayor Mədətovun dəstələri müxtəlif istiqamətlərdən Aqquşa ərazisinə doğru irəlilədilər. Mədətovun dəstəsi [[Dərvaqçay]] istiqamətindən hərəkət edərək dekabrın 2-də {{dil keçidi|Qubden|Qubdenə|ru|Губден}} çatdı, Yermolovun əsas qüvvələri isə Tərki və [[Qarabudağkənd|Qarabudaqkənddən]] keçərək {{dil keçidi|Paravul||ru|Параул}} və Şora istiqamətində mövqeləndi. Əsas yolların nəzarətə götürülməsindən sonra rus qoşunları {{dil keçidi|Urma (Dağıstan)|Urma|ru|Урма (Дагестан)}} kəndinə doğru hərəkət edərək dekabrın 16-da burada cəmləşdilər.{{sfn|Военная энциклопедия|1913|p=227}}

{{Əsas|Levaşi döyüşü}}

Mədətovun Tabasaran və Qaytaq istiqamətində keçirdiyi hərbi əməliyyatlar Dağıstandakı Rusiya əleyhinə koalisiyanın mövqelərinin zəiflədilməsinə və sonrakı hərbi əməliyyatların, o cümlədən [[Levaşi döyüşü]]nün baş verməsi üçün şəraitin yaranmasına səbəb oldu.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Qubaya son həmlə: Çıraq döyüşü ===
Aquşalılara kömək etmək, rus qoşunlarının diqqətini yayındırmaq və itirilmiş torpaqları qaytarmaq üçün&lt;ref&gt;{{harvnb|Магомедов|1999|p=329}}&lt;/ref&gt; Şeyxəli xan 5–6 min nəfərlik böyük bir qoşun toplayaraq koalisiya təşkil etdi və Koqmadağ keçidindən keçərək Çıraqçay dərəsi boyunca cənuba doğru enməyə, buradan isə [[Həzrə (Qusar)|Həzrə]] keçidini adlayıb birbaşa Quba xanlığı ərazisinə daxil olmağa cəhd etdi. Qoşun {{dil keçidi|Çıraqçay||ru|Чирахчай}} dərəsinə enərkən yürüş uğursuzluqla nəticələndi. Səbəb isə rusların strateji dağ yolundakı ən irəlidə olan dayaq məntəqəsi — {{dil keçidi|Çıraq (Dağıstan)|Çıraq|ru|Чираг (село)}} kəndindəki qarnizon idi. 19 dekabr 1819-cu ildə  var idi  Dekabrın 19-na keçən gecə kənddə topla təchiz olunmuş 400-ə yaxın rus əsgərinə qəfil hücum etdilər. İlk hücumda 80 əsgər məhv edildi, qalanları isə kənd məscidində və istehkamda gizlənərək mövqe tutdular. Mühasirədəkilər minarənin uçurulmasına və su ehtiyatlarının kəsilməsinə baxmayaraq 4 sutka müqavimət göstərdilər. Bu şiddətli müqavimət Surxay xan və Şeyxəli xanın irəliləməsini ləngitdi. Surxay cənubdan köməkçi rus dəstələrinin gəldiyini və Akuşanın artıq Yermolova təslim olduğunu eşidib yürüşü dayandırdı, körpüləri dağıdaraq geri çəkilməyə məcbur oldu. Çıraq döyüşü nəticəsində rus qarnizonundan təxminən 70 nəfər sağ qalmışdı ki, bunlardan da yalnız 8-i xəsarət almamışdı. Beləliklə, toqquşmada 300-dən çox rus hərbçisi həlak olmuşdu.&lt;ref&gt;{{harvnb|Магомедов|1999|p=330}}&lt;/ref&gt;

== Ədəbiyyatda ==
Rus yazıçısı [[Aleksandr Bestujev-Marlinski]] 1831-ci ildə yazdığı &quot;Ammalat bəy&quot; povestində 1819-cu ildə Dağıstanda rus hakimiyyətinə qarşı müqavimət göstərən şəxslər sırasında Şeyxəli xanın adını çəkir. Əsərdə qeyd olunur ki, Şeyxəli xan həmin dövrdə rus hakimiyyətinə qarşı üsyan etmiş Aquşa əhalisini hərəkətə gətirmişdi.

== Mənbə ==

=== İstinadlar ===
{{İstinad siyahısı|2}}

=== Ədəbiyyat ===
* {{cite book |title=Военная энциклопедия |volume=11 |title-volume=Инкерман — Кальмар-Зунд |location=[[Sankt-Peterburq|Санкт-Петербург]] |publisher=Товарищество И. Д. Сытина |year=1913 |pages=380 |url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/1677-t-11-inkerman-kalmar-zund-1913#mode/inspect/page/266/zoom/4 |language=ru |ref={{sfnref|Военная энциклопедия|1913}} |trans-title=Qafqaz müharibəsi, Hərbi Ensiklopediya (Sytin, 1911-1915)}}
* {{cite book|ref=harv|last = Магомедов |first = Расул |url=https://psv4.vkuserphoto.ru/s/v1/d/0iobBueD0tCAUtRXreQf8m0KphFRuKJRANMgs0gmToqcltyGmhf2yQI5aqAdGTLQrTV5-D-udQ64Ydkmch_Bgj9gw-O6VHwJOKc_bYgM6utZB9Qh/Dargintsy_v_dagestanskom_istoricheskom_protsesse_Tom_2.pdf |title = Даргинцы в дагестанском историческом процессе, Т. II. |publisher =Дагестанское книжное издательство |year = 1999 |pages = 520 |ISBN=5-297-00577-9 |trans-title=Darginlər Dağıstanın tarixi prosesində}}
* {{cite book |title=Акты, собранные Кавказскою археографическою комиссиею |volume=6 |title-volume=Кавказ и Закавказье за время управления генерала от инфантерии Алексея Петровича Ермолова, 1816–1827 |part=1 |location=[[Tiflis|Тифлис]] |year=1874 |pages=941 |url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/1760-t-6-ch-1-1816-1827-1874#mode/inspect/page/830/zoom/4 |language=ru |ref={{sfnref|Акты Кавказской археографической комиссии|1874}} |trans-title=Qafqaz Arxeoqrafiya Komissiyasının topladığı aktlar, VI cild, I hissə}}

== Həmçinin bax ==

* [[Quba üsyanı (1806–1811)|Quba üsyanı]]
* [[Şeyxəli xanın Quba xanlığını bərpa cəhdi (1811)]]
* [[Başlı döyüşü]]

[[Kateqoriya: 1819-cu ildəki hadisələr]]
[[Kateqoriya: Qafqaz müharibəsi]]
[[Kateqoriya: Rusiya imperiyasının müharibələri]]
[[Kateqoriya:1819-cu ildə münaqişələr]]
[[Kateqoriya:Quba xanlığı]]</text>
      <sha1>j3ixoycs585765aky4eml4opigwcxxm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042186</id>
      <parentid>9042185</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:03:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shahdag</username>
        <id>154927</id>
      </contributor>
      <origin>9042186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19294" sha1="6af5x2p78xo0rzbyknefo3iyysimsuf" xml:space="preserve">{{Hərbi münaqişə
 |münaqişə = 1819-cu il Şeyxəli xanın Quba həmləsi
 |şəkil                 = [[Fayl:Valerik.jpg|300px|]]
 |şəklin izahı          = [[Mixail Lermontov]] tərəfindən çəkilən rəsm əsərində [[Qafqaz müharibəsi]] təsvir olunub
 |aiddir                = [[Qafqaz müharibəsi]]
 |tarixi = 1819-cu ilin yaz-payız ayları
 |yeri = [[Tabasaran]], [[Qaytaq usmiliyi]], [[Kürə xanlığı]], [[Quba xanlığı]]
 |səbəbi = [[Rusiya imperiyası]]nın [[Çeçenistan]]da apardığı hərbi siyasətə qarşı çıxan [[Çeçenlər|çeçənlərə]] dəstək göstərmək, Qaytaq bölgəsində rus qüvvələrinə zərbə vurmaq və keçmiş [[Quba xanlığı|Quba]] və [[Kürə xanlığı]] ərazilərini Rusiya nəzarətindən çıxarmaq məqsədilə [[Şeyxəli xan]] və müttəfiqlərinin hərbi əməliyyata başlaması
 |nəticəsi              = Rusiyanın qələbəsi &lt;br&gt;{{*}} Dağıstan hakimlərinin Quba və Kürə istiqamətində planlaşdırdığı hərbi əməliyyatın qarşısının alınması &lt;br&gt;{{*}} [[Tabasaran]]ın Rusiya hakimiyyətinə tabe etdirilməsi &lt;br&gt;{{*}} Adil Gireyin məğlub edilməsi və [[Qaytaq usmiliyi]]nin ləğvi &lt;br&gt;{{*}} Çıraq döyüşündə müttəfiqlər qələbə qazansada, Dağıstanın daxili ərazilərinə doğru Rusiya hərbi irəliləyişinin qarşısı alına bilmədi və [[Levaşi döyüşü]] üçün zəmin yarandı
 |tərəf1                = [[Quba xanlığı]] &lt;br&gt; {{dil keçidi|Aquşa-Dargin icması||ru|Акуша-Дарго}} &lt;br&gt; [[Tabasaran maysumluğu]] &lt;br&gt; [[Qaytaq usmiliyi]] &lt;br&gt; [[Qazıqumuq xanlığı]] 
 |tərəf2                = [[Fayl:Flag_of_Russia.svg|22px|border]] [[Rusiya İmperiyası]] &lt;br/&gt;'''Dəstəklədi:'''&lt;br/&gt; [[Fayl:Banner of Shirvan.svg|22px|border]] [[Şirvan xanlığı]] &lt;br&gt; [[Fayl:Banner of Sheki khan Selim, captured in 1806.svg|22px|border]] [[Şəki xanlığı]] &lt;br&gt; [[Fayl:Flag karabakh mehdigulu russian emperor.JPG|22px|border]] [[Qarabağ xanlığı]] &lt;br&gt; [[Fayl:Flag_of_the_Shamkhalate_of_Tarki.jpg|22px|border]] [[Tərki şamxallığı]]
 |komandan1             = [[Şeyxəli xan (Quba xanı)|Şeyxəli xan]] &lt;br&gt; [[Abdulla bəy Yersili|Abdulla bəy]] (''[[Döyüşdə yaralanma|yaralı]]'') &lt;br&gt; {{dil keçidi|Surxay xan Kun-Butay|Surxay xan|ru|Сурхай-хан Кун-Буттай}} &lt;br&gt; {{dil keçidi|Adil xan||ru|Адиль-хан}} &lt;br&gt; [[Umalat bəy Buynaklı]]
 |komandan2             = [[Fayl:Flag_of_Russia.svg|22px|border]] [[Aleksey Yermolov]] &lt;br&gt; [[Fayl:Flag_of_Russia.svg|22px|border]] {{dil keçidi|Valerian Mədətov||ru|Мадатов, Валериан Григорьевич}} &lt;br&gt; [[Fayl:Flag_of_Russia.svg|22px|border]] {{dil keçidi|Aslan xan Şahmərdan||ru|Аслан ибн Шахмардан}}
 |qüvvə1                = ''naməlum''
 |qüvvə2                = {{flagicon image|
Badge of the Russian Imperial Army.jpg|size=15px}} [[Rusiya İmperator Ordusu]] &lt;br&gt;{{*}} {{flagicon image|
Badge of the Russian Imperial Army.jpg|size=15px}} Mədətovun dəstəsi 2 piyada [[Batalyon|batalyonu]], 8 sotnya, 650 nəfər [[Azərbaycanlılar|tatar]] milisi süvarisi və 6 [[artilleriya]] qurğusundan ibarət idi; &lt;br&gt;{{*}} {{flagicon image|
Badge of the Russian Imperial Army.jpg|size=15px}} Yermolovun qüvvələri 9 piyada batalyonu, 4 sotnya [[Kazaklar|kazak]] süvarisi və 28 artilleriya qurğusundan, habelə Şamxal və Mehdioğlu milislərindən (yerli qeyri-nizami silahlı qüvvələr) ibarət idi; &lt;br&gt;{{*}} {{flagicon image|
Badge of the Russian Imperial Army.jpg|size=15px}} [[Qarabağ xanlığı|Qarabağ]], [[Şirvan xanlığı|Şirvan]] və [[Şəki xanlığı|Şəki]] bəylərinin göndərdiyi könüllü süvari dəstələri
 |itkilər1              = ''naməlum''
 |itkilər2              = təkcə Çıraq döyüşündə 330 rus hərbçisi öldürülüb, 62 nəfər yaralanıb 
 |vikianbar             = 
}}

'''1819-cu il Şeyxəli xanın Quba həmləsi''', '''1819-cu il Dağıstan hakimlərinin Quba yürüşü''' və ya '''1819-cu il Dağıstan hakimlərinin Rusiya imperiyasına qarşı hərbi kampaniyası''' — 1819-cu ildə [[Rusiya imperiyası]]nın [[Şimali Qafqaz]]da genişlənməsinə qarşı [[Dağıstan]] hakimləri tərəfindən həyata keçirilən hərbi-siyasi fəaliyyətlər silsiləsi. Kampaniya [[Çeçenistan]]da Rusiya hakimiyyətinə qarşı mübarizə aparan qüvvələrə yardım göstərilməsi və Rusiya nəzarətinə keçmiş [[Kürə xanlığı]] ilə [[Quba xanlığı]]nın geri alınması planı ilə əlaqədar yaranmışdı.{{Bax|#Tarixi şərait|1}}

== Tarixi şərait ==
{{Əsas|Başlı döyüşü}}
1817–1818-ci illərdə general [[Aleksey Yermolov]]un rəhbərliyi altında Rusiya imperiyası Şimali Qafqazda hərbi mövqelərini möhkəmləndirməyə başladı. &quot;Sunja xətti&quot;nin yaradılması, yeni yolların və istehkamların salınması, Çeçenistanın düzənlik hissəsində Rusiya nəzarətinin genişləndirilməsi və dağlıq ərazilərin təcrid edilməsi siyasəti yerli əhali arasında narazılığı artırdı.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ахмадов |first=Явус Зайндиевич |url=https://vk.ru/wall-52136985_41078 |title=История Чечни с древнейших времён до наших дней |last2=Хасмагомадов |first2=Эдильбек Хамидович |publisher=&quot;Пульс&quot; |year=2005 |isbn=5-93486-046-1 |pages=100 |language=ru |trans-title=XIX-XX əsrlərdə Çeçenistan tarixi}}&lt;/ref&gt; Yermolovun siyasəti yalnız Çeçenistanla məhdudlaşmırdı. Rusiya komandanlığı Dağıstanla Çeçenistan arasındakı əlaqələrin məhdudlaşdırılmasına, ticarət yollarına nəzarətin gücləndirilməsinə və bölgədəki yerli hakimlərin Rusiya hakimiyyətinə tabe etdirilməsinə çalışırdı. 1819-cu ildə Çeçenistanda Rusiya hakimiyyətinə qarşı müqavimətin güclənməsi Dağıstan hakimlərinin bu mübarizəyə müdaxilə etməsinə səbəb oldu.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Потто |first=Василий |author-link=Vasili Potto |title=Кавказская война. Том 2. Ермоловское время |trans-title=Qafqaz müharibəsi (Cild 2, Yermolov dövrü) |url=https://statehistory.ru/books/Kavkazskaya-voyna--Tom-2--Ermolovskoe-vremya/14 |access-date=12 avqust 2026 |website=statehistory.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Военная энциклопедия|1913|p=227}}

Hələ 1818-ci ildə keçmiş Quba xanı [[Şeyxəli xan (Quba xanı)|Şeyxəli xan]] {{dil keçidi|Aquşa||ru|Акуша}} ərazisində məskunlaşaraq Rusiyaya qarşı silahlı dəstə toplamış, öz adamlarını [[Abdulla bəy Yersili|Abdulla bəyin]] yanına göndərərək onu Tabasaran əhalisini üsyana qaldırmağa dəvət etmiş, nəhayət 23–26 oktyabr tarixlərində [[Başlı döyüşü|Başlı döyüşlərində]] qumuq zadəgan sülaləsi Mehdioğullarından olan Avar xanı {{dil keçidi|Sultan Əhməd xan (Avar xanı)|Sultan Əhməd xan|ru|Султан Ахмед-хан Аварский}} və onun qardaşı Həsən xanla birlikdə dağlı qüvvələrinə rəhbərlik etmiş, qələbədən sonra öz dəstəsi ilə Quba istiqamətində hərəkət etməyə başlamışdır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Дубровин |first=Николай Фёдорович |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1800-1820/Dubrovin_N_F/Dagestan_1818/text1.htm |title=Дагестанские события 1819 года |publisher=Военный сборник |year=1869 |edition=3-cü nömrə |language=ru |trans-title=1819-cu ilin Dağıstan hadisələri |author-link=Nikolay Dubrovin |access-date=13 avqust 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505051708/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1800-1820/Dubrovin_N/dagestan_1818.htm |archive-date=5 may 2017}}&lt;/ref&gt; Rusiya ordusunun general-leytenantı {{dil keçidi|Aleksey Velyaminov|Aleksey Velyaminovun|ru|Вельяминов, Алексей Александрович}} 25 iyun 1819-cu il tarixli sənədində Şirvan hakimi [[Mustafa xan (Şirvan xanı)|Mustafa xana]] xəbərdarlıq edilirdi ki, Dağıstan icmalarından bəzi qüvvələr Şeyxəli xanın təhriki və şər təlqinləri ilə Quba əyalətinə və həmsərhəd ərazilərə hücum etməyə hazırlaşırlar.{{sfn|Акты Кавказской археографической комиссии|1874|p=806}}

== Kampaniyanın planı ==
1819-cu ilin yazında Dağıstanın bir sıra siyasi qüvvələri arasında Rusiya imperiyasına qarşı birgə fəaliyyət təşəbbüsü meydana gəldi. Dağıstan hakimləri {{dil keçidi|Çeçenistanda üsyan (1818–1822)|çeçenlərə Yermolova qarşı mübarizədə|ru|Восстание в Чечне (1821—1822)}} yardım göstərməyi qərara aldılar. Bununla yanaşı, hərbi planın mühüm istiqamətlərindən biri Rusiya hakimiyyətinin nəzarətində olan [[Kürə xanlığı]] və [[Quba xanlığı]]nın ələ keçirilməsi idi. Bu vəzifəni yerinə yetirmək üçün qüvvələrini birləşdirən əsas hakimlər Şeyxəli xan, Surxay xan II və Qaytaq usmisi Adil Girey idi.{{sfn|Военная энциклопедия|1913|p=227}} Mazaroviç Təbrizdən xəbər verirdi ki, [[Abbas Mirzə]] Şeyxəli xana dəstək üçün 40 000 tümən qızıl və təxminən 20 000 rubl gümüş göndərib.&lt;ref&gt;{{harvnb|Магомедов|1999|p=314}}&lt;/ref&gt;

=== Mədətovun Tabasarana yürüşü ===
Dağıstan hakimlərinin hərbi hazırlığından xəbər tutan Rusiya komandanlığı Quba əyalətinin müdafiəsini təşkil etmək ''&quot;bacarıqlı və sınaqdan keçmiş adamı, Yermolovun &quot;sağ əli&quot;, qarabağlı, Qafqazı, yerli dilləri və adamları yaxşı tanıyan, Yermolovla hələ [[Napoleon Bonapart|Napoleona]] qarşı birgə xidmət etmiş&quot;'' general-mayor, knyaz Valerian Mədətovu təyin etdi.&lt;ref&gt;{{harvnb|Магомедов|1999|p=315}}&lt;/ref&gt; Mədətov müdafiə mövqeyində qalmaq əvəzinə təşəbbüsü ələ alaraq [[Tabasaran]]a daxil oldu. 13 avqust 1819-cu ildə onun qoşunları mühüm yolların qovşağında yerləşən Marağa kəndini ələ keçirdi.{{sfn|Военная энциклопедия|1913|p=227}} Marağa [[Quba]], [[Dərbənd]] və [[Qaytaq usmiliyi|Qaraqaytaq]] istiqamətlərini birləşdirən yollar üzərində yerləşdiyindən strateji əhəmiyyət daşıyırdı.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Магомедов|1999|p=317}}&lt;/ref&gt;

=== Xuçni döyüşü ===
Mədətovun Tabasarana daxil olmasından sonra dağlı qüvvələri [[Xuçni]] kəndi ətrafında toplanmağa başladı. Mənbələrdə kəndin Şeyxəli xanın qohumu [[Abdulla bəy Yersili]]yə məxsus olduğu və burada Rusiya qoşunlarına qarşı müqavimət göstərmək üçün qüvvələrin toplandığı qeyd edilir. Mədətov Marağada dayanmayaraq gecə yürüşünü davam etdirdi. Qoşunlar təxminən 30 verst məsafə qət etdikdən sonra 14 avqust səhəri Xuçni yaxınlığında toplanmış dağlı dəstələrinə hücum etdilər. Dağlı qüvvələri məğlub edilərək dağıdıldı. Xuçni yaxınlığındakı məğlubiyyətdən sonra Tabasaran Rusiya hakimiyyətinə tabe etdirildi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;{{sfn|Военная энциклопедия|1913|p=227}}

=== Qaytaq yürüşü ===
Tabasaranın tabe etdirilməsindən sonra Mədətov qüvvələri ilə Qaytaq istiqamətində hərəkət etdi. 5 oktyabr 1819-cu ildə onun qoşunları Qaytaq usmisi Adil Gireyin qüvvələri ilə döyüşərək onları məğlub edir və [[Yengikənd (Dağıstan)|Yengikənd]] tutulur, [[Tərəkəmə (Dağıstan)|Tərəkəmə]] kəndləri dağıdılır. Məğlubiyyətdən sonra Qaytaq hakimləri Rusiya imperiyasına tabeçilik andı içdilər. Rusiya hakimiyyəti [[Qaytaq usmiliyi]]ni ləğv etdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%94%D0%B0%D0%B3-%D0%BD%D0%B0._%D0%A2.1_1957.pdf|title=Очерки по истории Дагестана. Том I|publisher=Дагестанский федеральный исследовательский центр РАН|year=1957|location=[[Mahaçqala]]|pages=203|language=ru|access-date=12 avqust 2026|archive-date=2025-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250917012058/https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%94%D0%B0%D0%B3-%D0%BD%D0%B0._%D0%A2.1_1957.pdf|url-status=live|last=Косвен|first=Марк Осипович|trans-title=Dağıstan tarixinə dair esselər|volume=Birinci cild}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Военная энциклопедия|1913|p=227}}

=== Tərki şamxallığına hücum ===
1819-cu ilin noyabr-dekabr aylarında Dağıstanda Aquşa qazisinin rəhbərliyi ilə Rusiyaya qarşı ittifaq formalaşdı. İttifaqa [[Avar xanlığı|Avar xanı]], [[Mehdioğlu xanlığı|Mehdioğlu hakimi]] Həsən xan, Qaytaq usmisi və çoxsaylı tərəfdarları ilə Quba xanı Şeyxəli xan daxil idi. İttifaqın məqsədi Rusiyaya tabe olan [[Tərki şamxallığı|Tərki şamxallığını]] ələ keçirməklə Çeçenistan və Dağıstanda yerləşən rus qüvvələri arasında əlaqəni kəsmək idi. İttifaqın planından xəbər tutan rus komandanlığı Aquşaya qarşı hərbi əməliyyat təşkil etdi. General Aleksey Yermolov və general-mayor Mədətovun dəstələri müxtəlif istiqamətlərdən Aqquşa ərazisinə doğru irəlilədilər. Mədətovun dəstəsi [[Dərvaqçay]] istiqamətindən hərəkət edərək dekabrın 2-də {{dil keçidi|Qubden|Qubdenə|ru|Губден}} çatdı, Yermolovun əsas qüvvələri isə Tərki və [[Qarabudağkənd|Qarabudaqkənddən]] keçərək {{dil keçidi|Paravul||ru|Параул}} və Şora istiqamətində mövqeləndi. Əsas yolların nəzarətə götürülməsindən sonra rus qoşunları {{dil keçidi|Urma (Dağıstan)|Urma|ru|Урма (Дагестан)}} kəndinə doğru hərəkət edərək dekabrın 16-da burada cəmləşdilər.{{sfn|Военная энциклопедия|1913|p=227}}

{{Əsas|Levaşi döyüşü}}

Mədətovun Tabasaran və Qaytaq istiqamətində keçirdiyi hərbi əməliyyatlar Dağıstandakı Rusiya əleyhinə koalisiyanın mövqelərinin zəiflədilməsinə və sonrakı hərbi əməliyyatların, o cümlədən [[Levaşi döyüşü]]nün baş verməsi üçün şəraitin yaranmasına səbəb oldu.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Qubaya son həmlə: Çıraq döyüşü ===
Aquşalılara kömək etmək, rus qoşunlarının diqqətini yayındırmaq və itirilmiş torpaqları qaytarmaq üçün&lt;ref&gt;{{harvnb|Магомедов|1999|p=329}}&lt;/ref&gt; Şeyxəli xan 5–6 min nəfərlik böyük bir qoşun toplayaraq koalisiya təşkil etdi və Koqmadağ keçidindən keçərək Çıraqçay dərəsi boyunca cənuba doğru enməyə, buradan isə [[Həzrə (Qusar)|Həzrə]] keçidini adlayıb birbaşa Quba xanlığı ərazisinə daxil olmağa cəhd etdi. Qoşun {{dil keçidi|Çıraqçay||ru|Чирахчай}} dərəsinə enərkən yürüş uğursuzluqla nəticələndi. Səbəb isə rusların strateji dağ yolundakı ən irəlidə olan dayaq məntəqəsi — {{dil keçidi|Çıraq (Dağıstan)|Çıraq|ru|Чираг (село)}} kəndindəki qarnizon idi. 19 dekabr 1819-cu ildə  var idi  Dekabrın 19-na keçən gecə kənddə topla təchiz olunmuş 400-ə yaxın rus əsgərinə qəfil hücum etdilər. İlk hücumda 80 əsgər məhv edildi, qalanları isə kənd məscidində və istehkamda gizlənərək mövqe tutdular. Mühasirədəkilər minarənin uçurulmasına və su ehtiyatlarının kəsilməsinə baxmayaraq 4 sutka müqavimət göstərdilər. Bu şiddətli müqavimət Surxay xan və Şeyxəli xanın irəliləməsini ləngitdi. Surxay cənubdan köməkçi rus dəstələrinin gəldiyini və Akuşanın artıq Yermolova təslim olduğunu eşidib yürüşü dayandırdı, körpüləri dağıdaraq geri çəkilməyə məcbur oldu. Çıraq döyüşü nəticəsində rus qarnizonundan təxminən 70 nəfər sağ qalmışdı ki, bunlardan da yalnız 8-i xəsarət almamışdı. Beləliklə, toqquşmada 300-dən çox rus hərbçisi həlak olmuşdu.&lt;ref&gt;{{harvnb|Магомедов|1999|p=330}}&lt;/ref&gt;

== Ədəbiyyatda ==
Rus yazıçısı [[Aleksandr Bestujev-Marlinski]] 1831-ci ildə yazdığı &quot;Ammalat bəy&quot; povestində 1819-cu ildə Dağıstanda rus hakimiyyətinə qarşı müqavimət göstərən şəxslər sırasında Şeyxəli xanın adını çəkir. Əsərdə qeyd olunur ki, Şeyxəli xan həmin dövrdə rus hakimiyyətinə qarşı üsyan etmiş Aquşa əhalisini hərəkətə gətirmişdi.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Бестужев-Марлинский |first=Александр |url=https://russianway.rhga.ru/upload/main/24)%20%D0%90.%20%D0%90.%20%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B2-%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf |title=Аммалат-бек |year=1832 |language=ru |trans-title=Ammalat bəy |access-date=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;

== Mənbə ==

=== İstinadlar ===
{{İstinad siyahısı|2}}

=== Ədəbiyyat ===
* {{cite book |title=Военная энциклопедия |volume=11 |title-volume=Инкерман — Кальмар-Зунд |location=[[Sankt-Peterburq|Санкт-Петербург]] |publisher=Товарищество И. Д. Сытина |year=1913 |pages=380 |url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/1677-t-11-inkerman-kalmar-zund-1913#mode/inspect/page/266/zoom/4 |language=ru |ref={{sfnref|Военная энциклопедия|1913}} |trans-title=Qafqaz müharibəsi, Hərbi Ensiklopediya (Sytin, 1911-1915)}}
* {{cite book|ref=harv|last = Магомедов |first = Расул |url=https://psv4.vkuserphoto.ru/s/v1/d/0iobBueD0tCAUtRXreQf8m0KphFRuKJRANMgs0gmToqcltyGmhf2yQI5aqAdGTLQrTV5-D-udQ64Ydkmch_Bgj9gw-O6VHwJOKc_bYgM6utZB9Qh/Dargintsy_v_dagestanskom_istoricheskom_protsesse_Tom_2.pdf |title = Даргинцы в дагестанском историческом процессе, Т. II. |publisher =Дагестанское книжное издательство |year = 1999 |pages = 520 |ISBN=5-297-00577-9 |trans-title=Darginlər Dağıstanın tarixi prosesində}}
* {{cite book |title=Акты, собранные Кавказскою археографическою комиссиею |volume=6 |title-volume=Кавказ и Закавказье за время управления генерала от инфантерии Алексея Петровича Ермолова, 1816–1827 |part=1 |location=[[Tiflis|Тифлис]] |year=1874 |pages=941 |url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/1760-t-6-ch-1-1816-1827-1874#mode/inspect/page/830/zoom/4 |language=ru |ref={{sfnref|Акты Кавказской археографической комиссии|1874}} |trans-title=Qafqaz Arxeoqrafiya Komissiyasının topladığı aktlar, VI cild, I hissə}}

== Həmçinin bax ==

* [[Quba üsyanı (1806–1811)|Quba üsyanı]]
* [[Şeyxəli xanın Quba xanlığını bərpa cəhdi (1811)]]
* [[Başlı döyüşü]]

[[Kateqoriya: 1819-cu ildəki hadisələr]]
[[Kateqoriya: Qafqaz müharibəsi]]
[[Kateqoriya: Rusiya imperiyasının müharibələri]]
[[Kateqoriya:1819-cu ildə münaqişələr]]
[[Kateqoriya:Quba xanlığı]]</text>
      <sha1>6af5x2p78xo0rzbyknefo3iyysimsuf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042187</id>
      <parentid>9042186</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:04:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shahdag</username>
        <id>154927</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ədəbiyyatda */</comment>
      <origin>9042187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19335" sha1="47erz5tgfm1t52nimonl0q2i0hwwmz4" xml:space="preserve">{{Hərbi münaqişə
 |münaqişə = 1819-cu il Şeyxəli xanın Quba həmləsi
 |şəkil                 = [[Fayl:Valerik.jpg|300px|]]
 |şəklin izahı          = [[Mixail Lermontov]] tərəfindən çəkilən rəsm əsərində [[Qafqaz müharibəsi]] təsvir olunub
 |aiddir                = [[Qafqaz müharibəsi]]
 |tarixi = 1819-cu ilin yaz-payız ayları
 |yeri = [[Tabasaran]], [[Qaytaq usmiliyi]], [[Kürə xanlığı]], [[Quba xanlığı]]
 |səbəbi = [[Rusiya imperiyası]]nın [[Çeçenistan]]da apardığı hərbi siyasətə qarşı çıxan [[Çeçenlər|çeçənlərə]] dəstək göstərmək, Qaytaq bölgəsində rus qüvvələrinə zərbə vurmaq və keçmiş [[Quba xanlığı|Quba]] və [[Kürə xanlığı]] ərazilərini Rusiya nəzarətindən çıxarmaq məqsədilə [[Şeyxəli xan]] və müttəfiqlərinin hərbi əməliyyata başlaması
 |nəticəsi              = Rusiyanın qələbəsi &lt;br&gt;{{*}} Dağıstan hakimlərinin Quba və Kürə istiqamətində planlaşdırdığı hərbi əməliyyatın qarşısının alınması &lt;br&gt;{{*}} [[Tabasaran]]ın Rusiya hakimiyyətinə tabe etdirilməsi &lt;br&gt;{{*}} Adil Gireyin məğlub edilməsi və [[Qaytaq usmiliyi]]nin ləğvi &lt;br&gt;{{*}} Çıraq döyüşündə müttəfiqlər qələbə qazansada, Dağıstanın daxili ərazilərinə doğru Rusiya hərbi irəliləyişinin qarşısı alına bilmədi və [[Levaşi döyüşü]] üçün zəmin yarandı
 |tərəf1                = [[Quba xanlığı]] &lt;br&gt; {{dil keçidi|Aquşa-Dargin icması||ru|Акуша-Дарго}} &lt;br&gt; [[Tabasaran maysumluğu]] &lt;br&gt; [[Qaytaq usmiliyi]] &lt;br&gt; [[Qazıqumuq xanlığı]] 
 |tərəf2                = [[Fayl:Flag_of_Russia.svg|22px|border]] [[Rusiya İmperiyası]] &lt;br/&gt;'''Dəstəklədi:'''&lt;br/&gt; [[Fayl:Banner of Shirvan.svg|22px|border]] [[Şirvan xanlığı]] &lt;br&gt; [[Fayl:Banner of Sheki khan Selim, captured in 1806.svg|22px|border]] [[Şəki xanlığı]] &lt;br&gt; [[Fayl:Flag karabakh mehdigulu russian emperor.JPG|22px|border]] [[Qarabağ xanlığı]] &lt;br&gt; [[Fayl:Flag_of_the_Shamkhalate_of_Tarki.jpg|22px|border]] [[Tərki şamxallığı]]
 |komandan1             = [[Şeyxəli xan (Quba xanı)|Şeyxəli xan]] &lt;br&gt; [[Abdulla bəy Yersili|Abdulla bəy]] (''[[Döyüşdə yaralanma|yaralı]]'') &lt;br&gt; {{dil keçidi|Surxay xan Kun-Butay|Surxay xan|ru|Сурхай-хан Кун-Буттай}} &lt;br&gt; {{dil keçidi|Adil xan||ru|Адиль-хан}} &lt;br&gt; [[Umalat bəy Buynaklı]]
 |komandan2             = [[Fayl:Flag_of_Russia.svg|22px|border]] [[Aleksey Yermolov]] &lt;br&gt; [[Fayl:Flag_of_Russia.svg|22px|border]] {{dil keçidi|Valerian Mədətov||ru|Мадатов, Валериан Григорьевич}} &lt;br&gt; [[Fayl:Flag_of_Russia.svg|22px|border]] {{dil keçidi|Aslan xan Şahmərdan||ru|Аслан ибн Шахмардан}}
 |qüvvə1                = ''naməlum''
 |qüvvə2                = {{flagicon image|
Badge of the Russian Imperial Army.jpg|size=15px}} [[Rusiya İmperator Ordusu]] &lt;br&gt;{{*}} {{flagicon image|
Badge of the Russian Imperial Army.jpg|size=15px}} Mədətovun dəstəsi 2 piyada [[Batalyon|batalyonu]], 8 sotnya, 650 nəfər [[Azərbaycanlılar|tatar]] milisi süvarisi və 6 [[artilleriya]] qurğusundan ibarət idi; &lt;br&gt;{{*}} {{flagicon image|
Badge of the Russian Imperial Army.jpg|size=15px}} Yermolovun qüvvələri 9 piyada batalyonu, 4 sotnya [[Kazaklar|kazak]] süvarisi və 28 artilleriya qurğusundan, habelə Şamxal və Mehdioğlu milislərindən (yerli qeyri-nizami silahlı qüvvələr) ibarət idi; &lt;br&gt;{{*}} {{flagicon image|
Badge of the Russian Imperial Army.jpg|size=15px}} [[Qarabağ xanlığı|Qarabağ]], [[Şirvan xanlığı|Şirvan]] və [[Şəki xanlığı|Şəki]] bəylərinin göndərdiyi könüllü süvari dəstələri
 |itkilər1              = ''naməlum''
 |itkilər2              = təkcə Çıraq döyüşündə 330 rus hərbçisi öldürülüb, 62 nəfər yaralanıb 
 |vikianbar             = 
}}

'''1819-cu il Şeyxəli xanın Quba həmləsi''', '''1819-cu il Dağıstan hakimlərinin Quba yürüşü''' və ya '''1819-cu il Dağıstan hakimlərinin Rusiya imperiyasına qarşı hərbi kampaniyası''' — 1819-cu ildə [[Rusiya imperiyası]]nın [[Şimali Qafqaz]]da genişlənməsinə qarşı [[Dağıstan]] hakimləri tərəfindən həyata keçirilən hərbi-siyasi fəaliyyətlər silsiləsi. Kampaniya [[Çeçenistan]]da Rusiya hakimiyyətinə qarşı mübarizə aparan qüvvələrə yardım göstərilməsi və Rusiya nəzarətinə keçmiş [[Kürə xanlığı]] ilə [[Quba xanlığı]]nın geri alınması planı ilə əlaqədar yaranmışdı.{{Bax|#Tarixi şərait|1}}

== Tarixi şərait ==
{{Əsas|Başlı döyüşü}}
1817–1818-ci illərdə general [[Aleksey Yermolov]]un rəhbərliyi altında Rusiya imperiyası Şimali Qafqazda hərbi mövqelərini möhkəmləndirməyə başladı. &quot;Sunja xətti&quot;nin yaradılması, yeni yolların və istehkamların salınması, Çeçenistanın düzənlik hissəsində Rusiya nəzarətinin genişləndirilməsi və dağlıq ərazilərin təcrid edilməsi siyasəti yerli əhali arasında narazılığı artırdı.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ахмадов |first=Явус Зайндиевич |url=https://vk.ru/wall-52136985_41078 |title=История Чечни с древнейших времён до наших дней |last2=Хасмагомадов |first2=Эдильбек Хамидович |publisher=&quot;Пульс&quot; |year=2005 |isbn=5-93486-046-1 |pages=100 |language=ru |trans-title=XIX-XX əsrlərdə Çeçenistan tarixi}}&lt;/ref&gt; Yermolovun siyasəti yalnız Çeçenistanla məhdudlaşmırdı. Rusiya komandanlığı Dağıstanla Çeçenistan arasındakı əlaqələrin məhdudlaşdırılmasına, ticarət yollarına nəzarətin gücləndirilməsinə və bölgədəki yerli hakimlərin Rusiya hakimiyyətinə tabe etdirilməsinə çalışırdı. 1819-cu ildə Çeçenistanda Rusiya hakimiyyətinə qarşı müqavimətin güclənməsi Dağıstan hakimlərinin bu mübarizəyə müdaxilə etməsinə səbəb oldu.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Потто |first=Василий |author-link=Vasili Potto |title=Кавказская война. Том 2. Ермоловское время |trans-title=Qafqaz müharibəsi (Cild 2, Yermolov dövrü) |url=https://statehistory.ru/books/Kavkazskaya-voyna--Tom-2--Ermolovskoe-vremya/14 |access-date=12 avqust 2026 |website=statehistory.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Военная энциклопедия|1913|p=227}}

Hələ 1818-ci ildə keçmiş Quba xanı [[Şeyxəli xan (Quba xanı)|Şeyxəli xan]] {{dil keçidi|Aquşa||ru|Акуша}} ərazisində məskunlaşaraq Rusiyaya qarşı silahlı dəstə toplamış, öz adamlarını [[Abdulla bəy Yersili|Abdulla bəyin]] yanına göndərərək onu Tabasaran əhalisini üsyana qaldırmağa dəvət etmiş, nəhayət 23–26 oktyabr tarixlərində [[Başlı döyüşü|Başlı döyüşlərində]] qumuq zadəgan sülaləsi Mehdioğullarından olan Avar xanı {{dil keçidi|Sultan Əhməd xan (Avar xanı)|Sultan Əhməd xan|ru|Султан Ахмед-хан Аварский}} və onun qardaşı Həsən xanla birlikdə dağlı qüvvələrinə rəhbərlik etmiş, qələbədən sonra öz dəstəsi ilə Quba istiqamətində hərəkət etməyə başlamışdır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Дубровин |first=Николай Фёдорович |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1800-1820/Dubrovin_N_F/Dagestan_1818/text1.htm |title=Дагестанские события 1819 года |publisher=Военный сборник |year=1869 |edition=3-cü nömrə |language=ru |trans-title=1819-cu ilin Dağıstan hadisələri |author-link=Nikolay Dubrovin |access-date=13 avqust 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505051708/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1800-1820/Dubrovin_N/dagestan_1818.htm |archive-date=5 may 2017}}&lt;/ref&gt; Rusiya ordusunun general-leytenantı {{dil keçidi|Aleksey Velyaminov|Aleksey Velyaminovun|ru|Вельяминов, Алексей Александрович}} 25 iyun 1819-cu il tarixli sənədində Şirvan hakimi [[Mustafa xan (Şirvan xanı)|Mustafa xana]] xəbərdarlıq edilirdi ki, Dağıstan icmalarından bəzi qüvvələr Şeyxəli xanın təhriki və şər təlqinləri ilə Quba əyalətinə və həmsərhəd ərazilərə hücum etməyə hazırlaşırlar.{{sfn|Акты Кавказской археографической комиссии|1874|p=806}}

== Kampaniyanın planı ==
1819-cu ilin yazında Dağıstanın bir sıra siyasi qüvvələri arasında Rusiya imperiyasına qarşı birgə fəaliyyət təşəbbüsü meydana gəldi. Dağıstan hakimləri {{dil keçidi|Çeçenistanda üsyan (1818–1822)|çeçenlərə Yermolova qarşı mübarizədə|ru|Восстание в Чечне (1821—1822)}} yardım göstərməyi qərara aldılar. Bununla yanaşı, hərbi planın mühüm istiqamətlərindən biri Rusiya hakimiyyətinin nəzarətində olan [[Kürə xanlığı]] və [[Quba xanlığı]]nın ələ keçirilməsi idi. Bu vəzifəni yerinə yetirmək üçün qüvvələrini birləşdirən əsas hakimlər Şeyxəli xan, Surxay xan II və Qaytaq usmisi Adil Girey idi.{{sfn|Военная энциклопедия|1913|p=227}} Mazaroviç Təbrizdən xəbər verirdi ki, [[Abbas Mirzə]] Şeyxəli xana dəstək üçün 40 000 tümən qızıl və təxminən 20 000 rubl gümüş göndərib.&lt;ref&gt;{{harvnb|Магомедов|1999|p=314}}&lt;/ref&gt;

=== Mədətovun Tabasarana yürüşü ===
Dağıstan hakimlərinin hərbi hazırlığından xəbər tutan Rusiya komandanlığı Quba əyalətinin müdafiəsini təşkil etmək ''&quot;bacarıqlı və sınaqdan keçmiş adamı, Yermolovun &quot;sağ əli&quot;, qarabağlı, Qafqazı, yerli dilləri və adamları yaxşı tanıyan, Yermolovla hələ [[Napoleon Bonapart|Napoleona]] qarşı birgə xidmət etmiş&quot;'' general-mayor, knyaz Valerian Mədətovu təyin etdi.&lt;ref&gt;{{harvnb|Магомедов|1999|p=315}}&lt;/ref&gt; Mədətov müdafiə mövqeyində qalmaq əvəzinə təşəbbüsü ələ alaraq [[Tabasaran]]a daxil oldu. 13 avqust 1819-cu ildə onun qoşunları mühüm yolların qovşağında yerləşən Marağa kəndini ələ keçirdi.{{sfn|Военная энциклопедия|1913|p=227}} Marağa [[Quba]], [[Dərbənd]] və [[Qaytaq usmiliyi|Qaraqaytaq]] istiqamətlərini birləşdirən yollar üzərində yerləşdiyindən strateji əhəmiyyət daşıyırdı.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Магомедов|1999|p=317}}&lt;/ref&gt;

=== Xuçni döyüşü ===
Mədətovun Tabasarana daxil olmasından sonra dağlı qüvvələri [[Xuçni]] kəndi ətrafında toplanmağa başladı. Mənbələrdə kəndin Şeyxəli xanın qohumu [[Abdulla bəy Yersili]]yə məxsus olduğu və burada Rusiya qoşunlarına qarşı müqavimət göstərmək üçün qüvvələrin toplandığı qeyd edilir. Mədətov Marağada dayanmayaraq gecə yürüşünü davam etdirdi. Qoşunlar təxminən 30 verst məsafə qət etdikdən sonra 14 avqust səhəri Xuçni yaxınlığında toplanmış dağlı dəstələrinə hücum etdilər. Dağlı qüvvələri məğlub edilərək dağıdıldı. Xuçni yaxınlığındakı məğlubiyyətdən sonra Tabasaran Rusiya hakimiyyətinə tabe etdirildi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;{{sfn|Военная энциклопедия|1913|p=227}}

=== Qaytaq yürüşü ===
Tabasaranın tabe etdirilməsindən sonra Mədətov qüvvələri ilə Qaytaq istiqamətində hərəkət etdi. 5 oktyabr 1819-cu ildə onun qoşunları Qaytaq usmisi Adil Gireyin qüvvələri ilə döyüşərək onları məğlub edir və [[Yengikənd (Dağıstan)|Yengikənd]] tutulur, [[Tərəkəmə (Dağıstan)|Tərəkəmə]] kəndləri dağıdılır. Məğlubiyyətdən sonra Qaytaq hakimləri Rusiya imperiyasına tabeçilik andı içdilər. Rusiya hakimiyyəti [[Qaytaq usmiliyi]]ni ləğv etdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%94%D0%B0%D0%B3-%D0%BD%D0%B0._%D0%A2.1_1957.pdf|title=Очерки по истории Дагестана. Том I|publisher=Дагестанский федеральный исследовательский центр РАН|year=1957|location=[[Mahaçqala]]|pages=203|language=ru|access-date=12 avqust 2026|archive-date=2025-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250917012058/https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%94%D0%B0%D0%B3-%D0%BD%D0%B0._%D0%A2.1_1957.pdf|url-status=live|last=Косвен|first=Марк Осипович|trans-title=Dağıstan tarixinə dair esselər|volume=Birinci cild}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Военная энциклопедия|1913|p=227}}

=== Tərki şamxallığına hücum ===
1819-cu ilin noyabr-dekabr aylarında Dağıstanda Aquşa qazisinin rəhbərliyi ilə Rusiyaya qarşı ittifaq formalaşdı. İttifaqa [[Avar xanlığı|Avar xanı]], [[Mehdioğlu xanlığı|Mehdioğlu hakimi]] Həsən xan, Qaytaq usmisi və çoxsaylı tərəfdarları ilə Quba xanı Şeyxəli xan daxil idi. İttifaqın məqsədi Rusiyaya tabe olan [[Tərki şamxallığı|Tərki şamxallığını]] ələ keçirməklə Çeçenistan və Dağıstanda yerləşən rus qüvvələri arasında əlaqəni kəsmək idi. İttifaqın planından xəbər tutan rus komandanlığı Aquşaya qarşı hərbi əməliyyat təşkil etdi. General Aleksey Yermolov və general-mayor Mədətovun dəstələri müxtəlif istiqamətlərdən Aqquşa ərazisinə doğru irəlilədilər. Mədətovun dəstəsi [[Dərvaqçay]] istiqamətindən hərəkət edərək dekabrın 2-də {{dil keçidi|Qubden|Qubdenə|ru|Губден}} çatdı, Yermolovun əsas qüvvələri isə Tərki və [[Qarabudağkənd|Qarabudaqkənddən]] keçərək {{dil keçidi|Paravul||ru|Параул}} və Şora istiqamətində mövqeləndi. Əsas yolların nəzarətə götürülməsindən sonra rus qoşunları {{dil keçidi|Urma (Dağıstan)|Urma|ru|Урма (Дагестан)}} kəndinə doğru hərəkət edərək dekabrın 16-da burada cəmləşdilər.{{sfn|Военная энциклопедия|1913|p=227}}

{{Əsas|Levaşi döyüşü}}

Mədətovun Tabasaran və Qaytaq istiqamətində keçirdiyi hərbi əməliyyatlar Dağıstandakı Rusiya əleyhinə koalisiyanın mövqelərinin zəiflədilməsinə və sonrakı hərbi əməliyyatların, o cümlədən [[Levaşi döyüşü]]nün baş verməsi üçün şəraitin yaranmasına səbəb oldu.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Qubaya son həmlə: Çıraq döyüşü ===
Aquşalılara kömək etmək, rus qoşunlarının diqqətini yayındırmaq və itirilmiş torpaqları qaytarmaq üçün&lt;ref&gt;{{harvnb|Магомедов|1999|p=329}}&lt;/ref&gt; Şeyxəli xan 5–6 min nəfərlik böyük bir qoşun toplayaraq koalisiya təşkil etdi və Koqmadağ keçidindən keçərək {{dil keçidi|Çıraqçay||ru|Чирахчай}} dərəsi boyunca cənuba doğru enməyə, buradan isə [[Həzrə (Qusar)|Həzrə]] keçidini adlayıb birbaşa Quba xanlığı ərazisinə daxil olmağa cəhd etdi. Qoşun Çıraqçay dərəsinə enərkən yürüş uğursuzluqla nəticələndi. Səbəb isə rusların strateji dağ yolundakı ən irəlidə olan dayaq məntəqəsi — {{dil keçidi|Çıraq (Dağıstan)|Çıraq|ru|Чираг (село)}} kəndindəki qarnizon idi. 19 dekabr 1819-cu ildə  var idi  Dekabrın 19-na keçən gecə kənddə topla təchiz olunmuş 400-ə yaxın rus əsgərinə qəfil hücum etdilər. İlk hücumda 80 əsgər məhv edildi, qalanları isə kənd məscidində və istehkamda gizlənərək mövqe tutdular. Mühasirədəkilər minarənin uçurulmasına və su ehtiyatlarının kəsilməsinə baxmayaraq 4 sutka müqavimət göstərdilər. Bu şiddətli müqavimət Surxay xan və Şeyxəli xanın irəliləməsini ləngitdi. Surxay cənubdan köməkçi rus dəstələrinin gəldiyini və Akuşanın artıq Yermolova təslim olduğunu eşidib yürüşü dayandırdı, körpüləri dağıdaraq geri çəkilməyə məcbur oldu. Çıraq döyüşü nəticəsində rus qarnizonundan təxminən 70 nəfər sağ qalmışdı ki, bunlardan da yalnız 8-i xəsarət almamışdı. Beləliklə, toqquşmada 300-dən çox rus hərbçisi həlak olmuşdu.&lt;ref&gt;{{harvnb|Магомедов|1999|p=330}}&lt;/ref&gt;

== Ədəbiyyatda ==
Rus yazıçısı [[Aleksandr Bestujev-Marlinski]] 1831-ci ildə yazdığı &quot;Ammalat bəy&quot; povestində 1819-cu ildə Dağıstanda rus hakimiyyətinə qarşı müqavimət göstərən şəxslər sırasında Şeyxəli xanın adını çəkir. Əsərdə qeyd olunur ki, Şeyxəli xan həmin dövrdə rus hakimiyyətinə qarşı üsyan etmiş Aquşa əhalisini hərəkətə gətirmişdi.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Бестужев-Марлинский |first=Александр |url=https://russianway.rhga.ru/upload/main/24)%20%D0%90.%20%D0%90.%20%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B2-%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf |title=Аммалат-бек |year=1832 |language=ru |trans-title=Ammalat bəy |access-date=20 avqust 2026|author-link=Aleksandr Bestujev-Marlinski}}&lt;/ref&gt;

== Mənbə ==

=== İstinadlar ===
{{İstinad siyahısı|2}}

=== Ədəbiyyat ===
* {{cite book |title=Военная энциклопедия |volume=11 |title-volume=Инкерман — Кальмар-Зунд |location=[[Sankt-Peterburq|Санкт-Петербург]] |publisher=Товарищество И. Д. Сытина |year=1913 |pages=380 |url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/1677-t-11-inkerman-kalmar-zund-1913#mode/inspect/page/266/zoom/4 |language=ru |ref={{sfnref|Военная энциклопедия|1913}} |trans-title=Qafqaz müharibəsi, Hərbi Ensiklopediya (Sytin, 1911-1915)}}
* {{cite book|ref=harv|last = Магомедов |first = Расул |url=https://psv4.vkuserphoto.ru/s/v1/d/0iobBueD0tCAUtRXreQf8m0KphFRuKJRANMgs0gmToqcltyGmhf2yQI5aqAdGTLQrTV5-D-udQ64Ydkmch_Bgj9gw-O6VHwJOKc_bYgM6utZB9Qh/Dargintsy_v_dagestanskom_istoricheskom_protsesse_Tom_2.pdf |title = Даргинцы в дагестанском историческом процессе, Т. II. |publisher =Дагестанское книжное издательство |year = 1999 |pages = 520 |ISBN=5-297-00577-9 |trans-title=Darginlər Dağıstanın tarixi prosesində}}
* {{cite book |title=Акты, собранные Кавказскою археографическою комиссиею |volume=6 |title-volume=Кавказ и Закавказье за время управления генерала от инфантерии Алексея Петровича Ермолова, 1816–1827 |part=1 |location=[[Tiflis|Тифлис]] |year=1874 |pages=941 |url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/1760-t-6-ch-1-1816-1827-1874#mode/inspect/page/830/zoom/4 |language=ru |ref={{sfnref|Акты Кавказской археографической комиссии|1874}} |trans-title=Qafqaz Arxeoqrafiya Komissiyasının topladığı aktlar, VI cild, I hissə}}

== Həmçinin bax ==

* [[Quba üsyanı (1806–1811)|Quba üsyanı]]
* [[Şeyxəli xanın Quba xanlığını bərpa cəhdi (1811)]]
* [[Başlı döyüşü]]

[[Kateqoriya: 1819-cu ildəki hadisələr]]
[[Kateqoriya: Qafqaz müharibəsi]]
[[Kateqoriya: Rusiya imperiyasının müharibələri]]
[[Kateqoriya:1819-cu ildə münaqişələr]]
[[Kateqoriya:Quba xanlığı]]</text>
      <sha1>47erz5tgfm1t52nimonl0q2i0hwwmz4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042189</id>
      <parentid>9042187</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shahdag</username>
        <id>154927</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ədəbiyyatda */</comment>
      <origin>9042189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19499" sha1="ahrl793ik8npa9ffixsjkpp50wp2kwv" xml:space="preserve">{{Hərbi münaqişə
 |münaqişə = 1819-cu il Şeyxəli xanın Quba həmləsi
 |şəkil                 = [[Fayl:Valerik.jpg|300px|]]
 |şəklin izahı          = [[Mixail Lermontov]] tərəfindən çəkilən rəsm əsərində [[Qafqaz müharibəsi]] təsvir olunub
 |aiddir                = [[Qafqaz müharibəsi]]
 |tarixi = 1819-cu ilin yaz-payız ayları
 |yeri = [[Tabasaran]], [[Qaytaq usmiliyi]], [[Kürə xanlığı]], [[Quba xanlığı]]
 |səbəbi = [[Rusiya imperiyası]]nın [[Çeçenistan]]da apardığı hərbi siyasətə qarşı çıxan [[Çeçenlər|çeçənlərə]] dəstək göstərmək, Qaytaq bölgəsində rus qüvvələrinə zərbə vurmaq və keçmiş [[Quba xanlığı|Quba]] və [[Kürə xanlığı]] ərazilərini Rusiya nəzarətindən çıxarmaq məqsədilə [[Şeyxəli xan]] və müttəfiqlərinin hərbi əməliyyata başlaması
 |nəticəsi              = Rusiyanın qələbəsi &lt;br&gt;{{*}} Dağıstan hakimlərinin Quba və Kürə istiqamətində planlaşdırdığı hərbi əməliyyatın qarşısının alınması &lt;br&gt;{{*}} [[Tabasaran]]ın Rusiya hakimiyyətinə tabe etdirilməsi &lt;br&gt;{{*}} Adil Gireyin məğlub edilməsi və [[Qaytaq usmiliyi]]nin ləğvi &lt;br&gt;{{*}} Çıraq döyüşündə müttəfiqlər qələbə qazansada, Dağıstanın daxili ərazilərinə doğru Rusiya hərbi irəliləyişinin qarşısı alına bilmədi və [[Levaşi döyüşü]] üçün zəmin yarandı
 |tərəf1                = [[Quba xanlığı]] &lt;br&gt; {{dil keçidi|Aquşa-Dargin icması||ru|Акуша-Дарго}} &lt;br&gt; [[Tabasaran maysumluğu]] &lt;br&gt; [[Qaytaq usmiliyi]] &lt;br&gt; [[Qazıqumuq xanlığı]] 
 |tərəf2                = [[Fayl:Flag_of_Russia.svg|22px|border]] [[Rusiya İmperiyası]] &lt;br/&gt;'''Dəstəklədi:'''&lt;br/&gt; [[Fayl:Banner of Shirvan.svg|22px|border]] [[Şirvan xanlığı]] &lt;br&gt; [[Fayl:Banner of Sheki khan Selim, captured in 1806.svg|22px|border]] [[Şəki xanlığı]] &lt;br&gt; [[Fayl:Flag karabakh mehdigulu russian emperor.JPG|22px|border]] [[Qarabağ xanlığı]] &lt;br&gt; [[Fayl:Flag_of_the_Shamkhalate_of_Tarki.jpg|22px|border]] [[Tərki şamxallığı]]
 |komandan1             = [[Şeyxəli xan (Quba xanı)|Şeyxəli xan]] &lt;br&gt; [[Abdulla bəy Yersili|Abdulla bəy]] (''[[Döyüşdə yaralanma|yaralı]]'') &lt;br&gt; {{dil keçidi|Surxay xan Kun-Butay|Surxay xan|ru|Сурхай-хан Кун-Буттай}} &lt;br&gt; {{dil keçidi|Adil xan||ru|Адиль-хан}} &lt;br&gt; [[Umalat bəy Buynaklı]]
 |komandan2             = [[Fayl:Flag_of_Russia.svg|22px|border]] [[Aleksey Yermolov]] &lt;br&gt; [[Fayl:Flag_of_Russia.svg|22px|border]] {{dil keçidi|Valerian Mədətov||ru|Мадатов, Валериан Григорьевич}} &lt;br&gt; [[Fayl:Flag_of_Russia.svg|22px|border]] {{dil keçidi|Aslan xan Şahmərdan||ru|Аслан ибн Шахмардан}}
 |qüvvə1                = ''naməlum''
 |qüvvə2                = {{flagicon image|
Badge of the Russian Imperial Army.jpg|size=15px}} [[Rusiya İmperator Ordusu]] &lt;br&gt;{{*}} {{flagicon image|
Badge of the Russian Imperial Army.jpg|size=15px}} Mədətovun dəstəsi 2 piyada [[Batalyon|batalyonu]], 8 sotnya, 650 nəfər [[Azərbaycanlılar|tatar]] milisi süvarisi və 6 [[artilleriya]] qurğusundan ibarət idi; &lt;br&gt;{{*}} {{flagicon image|
Badge of the Russian Imperial Army.jpg|size=15px}} Yermolovun qüvvələri 9 piyada batalyonu, 4 sotnya [[Kazaklar|kazak]] süvarisi və 28 artilleriya qurğusundan, habelə Şamxal və Mehdioğlu milislərindən (yerli qeyri-nizami silahlı qüvvələr) ibarət idi; &lt;br&gt;{{*}} {{flagicon image|
Badge of the Russian Imperial Army.jpg|size=15px}} [[Qarabağ xanlığı|Qarabağ]], [[Şirvan xanlığı|Şirvan]] və [[Şəki xanlığı|Şəki]] bəylərinin göndərdiyi könüllü süvari dəstələri
 |itkilər1              = ''naməlum''
 |itkilər2              = təkcə Çıraq döyüşündə 330 rus hərbçisi öldürülüb, 62 nəfər yaralanıb 
 |vikianbar             = 
}}

'''1819-cu il Şeyxəli xanın Quba həmləsi''', '''1819-cu il Dağıstan hakimlərinin Quba yürüşü''' və ya '''1819-cu il Dağıstan hakimlərinin Rusiya imperiyasına qarşı hərbi kampaniyası''' — 1819-cu ildə [[Rusiya imperiyası]]nın [[Şimali Qafqaz]]da genişlənməsinə qarşı [[Dağıstan]] hakimləri tərəfindən həyata keçirilən hərbi-siyasi fəaliyyətlər silsiləsi. Kampaniya [[Çeçenistan]]da Rusiya hakimiyyətinə qarşı mübarizə aparan qüvvələrə yardım göstərilməsi və Rusiya nəzarətinə keçmiş [[Kürə xanlığı]] ilə [[Quba xanlığı]]nın geri alınması planı ilə əlaqədar yaranmışdı.{{Bax|#Tarixi şərait|1}}

== Tarixi şərait ==
{{Əsas|Başlı döyüşü}}
1817–1818-ci illərdə general [[Aleksey Yermolov]]un rəhbərliyi altında Rusiya imperiyası Şimali Qafqazda hərbi mövqelərini möhkəmləndirməyə başladı. &quot;Sunja xətti&quot;nin yaradılması, yeni yolların və istehkamların salınması, Çeçenistanın düzənlik hissəsində Rusiya nəzarətinin genişləndirilməsi və dağlıq ərazilərin təcrid edilməsi siyasəti yerli əhali arasında narazılığı artırdı.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ахмадов |first=Явус Зайндиевич |url=https://vk.ru/wall-52136985_41078 |title=История Чечни с древнейших времён до наших дней |last2=Хасмагомадов |first2=Эдильбек Хамидович |publisher=&quot;Пульс&quot; |year=2005 |isbn=5-93486-046-1 |pages=100 |language=ru |trans-title=XIX-XX əsrlərdə Çeçenistan tarixi}}&lt;/ref&gt; Yermolovun siyasəti yalnız Çeçenistanla məhdudlaşmırdı. Rusiya komandanlığı Dağıstanla Çeçenistan arasındakı əlaqələrin məhdudlaşdırılmasına, ticarət yollarına nəzarətin gücləndirilməsinə və bölgədəki yerli hakimlərin Rusiya hakimiyyətinə tabe etdirilməsinə çalışırdı. 1819-cu ildə Çeçenistanda Rusiya hakimiyyətinə qarşı müqavimətin güclənməsi Dağıstan hakimlərinin bu mübarizəyə müdaxilə etməsinə səbəb oldu.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Потто |first=Василий |author-link=Vasili Potto |title=Кавказская война. Том 2. Ермоловское время |trans-title=Qafqaz müharibəsi (Cild 2, Yermolov dövrü) |url=https://statehistory.ru/books/Kavkazskaya-voyna--Tom-2--Ermolovskoe-vremya/14 |access-date=12 avqust 2026 |website=statehistory.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Военная энциклопедия|1913|p=227}}

Hələ 1818-ci ildə keçmiş Quba xanı [[Şeyxəli xan (Quba xanı)|Şeyxəli xan]] {{dil keçidi|Aquşa||ru|Акуша}} ərazisində məskunlaşaraq Rusiyaya qarşı silahlı dəstə toplamış, öz adamlarını [[Abdulla bəy Yersili|Abdulla bəyin]] yanına göndərərək onu Tabasaran əhalisini üsyana qaldırmağa dəvət etmiş, nəhayət 23–26 oktyabr tarixlərində [[Başlı döyüşü|Başlı döyüşlərində]] qumuq zadəgan sülaləsi Mehdioğullarından olan Avar xanı {{dil keçidi|Sultan Əhməd xan (Avar xanı)|Sultan Əhməd xan|ru|Султан Ахмед-хан Аварский}} və onun qardaşı Həsən xanla birlikdə dağlı qüvvələrinə rəhbərlik etmiş, qələbədən sonra öz dəstəsi ilə Quba istiqamətində hərəkət etməyə başlamışdır.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Дубровин |first=Николай Фёдорович |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1800-1820/Dubrovin_N_F/Dagestan_1818/text1.htm |title=Дагестанские события 1819 года |publisher=Военный сборник |year=1869 |edition=3-cü nömrə |language=ru |trans-title=1819-cu ilin Dağıstan hadisələri |author-link=Nikolay Dubrovin |access-date=13 avqust 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505051708/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1800-1820/Dubrovin_N/dagestan_1818.htm |archive-date=5 may 2017}}&lt;/ref&gt; Rusiya ordusunun general-leytenantı {{dil keçidi|Aleksey Velyaminov|Aleksey Velyaminovun|ru|Вельяминов, Алексей Александрович}} 25 iyun 1819-cu il tarixli sənədində Şirvan hakimi [[Mustafa xan (Şirvan xanı)|Mustafa xana]] xəbərdarlıq edilirdi ki, Dağıstan icmalarından bəzi qüvvələr Şeyxəli xanın təhriki və şər təlqinləri ilə Quba əyalətinə və həmsərhəd ərazilərə hücum etməyə hazırlaşırlar.{{sfn|Акты Кавказской археографической комиссии|1874|p=806}}

== Kampaniyanın planı ==
1819-cu ilin yazında Dağıstanın bir sıra siyasi qüvvələri arasında Rusiya imperiyasına qarşı birgə fəaliyyət təşəbbüsü meydana gəldi. Dağıstan hakimləri {{dil keçidi|Çeçenistanda üsyan (1818–1822)|çeçenlərə Yermolova qarşı mübarizədə|ru|Восстание в Чечне (1821—1822)}} yardım göstərməyi qərara aldılar. Bununla yanaşı, hərbi planın mühüm istiqamətlərindən biri Rusiya hakimiyyətinin nəzarətində olan [[Kürə xanlığı]] və [[Quba xanlığı]]nın ələ keçirilməsi idi. Bu vəzifəni yerinə yetirmək üçün qüvvələrini birləşdirən əsas hakimlər Şeyxəli xan, Surxay xan II və Qaytaq usmisi Adil Girey idi.{{sfn|Военная энциклопедия|1913|p=227}} Mazaroviç Təbrizdən xəbər verirdi ki, [[Abbas Mirzə]] Şeyxəli xana dəstək üçün 40 000 tümən qızıl və təxminən 20 000 rubl gümüş göndərib.&lt;ref&gt;{{harvnb|Магомедов|1999|p=314}}&lt;/ref&gt;

=== Mədətovun Tabasarana yürüşü ===
Dağıstan hakimlərinin hərbi hazırlığından xəbər tutan Rusiya komandanlığı Quba əyalətinin müdafiəsini təşkil etmək ''&quot;bacarıqlı və sınaqdan keçmiş adamı, Yermolovun &quot;sağ əli&quot;, qarabağlı, Qafqazı, yerli dilləri və adamları yaxşı tanıyan, Yermolovla hələ [[Napoleon Bonapart|Napoleona]] qarşı birgə xidmət etmiş&quot;'' general-mayor, knyaz Valerian Mədətovu təyin etdi.&lt;ref&gt;{{harvnb|Магомедов|1999|p=315}}&lt;/ref&gt; Mədətov müdafiə mövqeyində qalmaq əvəzinə təşəbbüsü ələ alaraq [[Tabasaran]]a daxil oldu. 13 avqust 1819-cu ildə onun qoşunları mühüm yolların qovşağında yerləşən Marağa kəndini ələ keçirdi.{{sfn|Военная энциклопедия|1913|p=227}} Marağa [[Quba]], [[Dərbənd]] və [[Qaytaq usmiliyi|Qaraqaytaq]] istiqamətlərini birləşdirən yollar üzərində yerləşdiyindən strateji əhəmiyyət daşıyırdı.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Магомедов|1999|p=317}}&lt;/ref&gt;

=== Xuçni döyüşü ===
Mədətovun Tabasarana daxil olmasından sonra dağlı qüvvələri [[Xuçni]] kəndi ətrafında toplanmağa başladı. Mənbələrdə kəndin Şeyxəli xanın qohumu [[Abdulla bəy Yersili]]yə məxsus olduğu və burada Rusiya qoşunlarına qarşı müqavimət göstərmək üçün qüvvələrin toplandığı qeyd edilir. Mədətov Marağada dayanmayaraq gecə yürüşünü davam etdirdi. Qoşunlar təxminən 30 verst məsafə qət etdikdən sonra 14 avqust səhəri Xuçni yaxınlığında toplanmış dağlı dəstələrinə hücum etdilər. Dağlı qüvvələri məğlub edilərək dağıdıldı. Xuçni yaxınlığındakı məğlubiyyətdən sonra Tabasaran Rusiya hakimiyyətinə tabe etdirildi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;{{sfn|Военная энциклопедия|1913|p=227}}

=== Qaytaq yürüşü ===
Tabasaranın tabe etdirilməsindən sonra Mədətov qüvvələri ilə Qaytaq istiqamətində hərəkət etdi. 5 oktyabr 1819-cu ildə onun qoşunları Qaytaq usmisi Adil Gireyin qüvvələri ilə döyüşərək onları məğlub edir və [[Yengikənd (Dağıstan)|Yengikənd]] tutulur, [[Tərəkəmə (Dağıstan)|Tərəkəmə]] kəndləri dağıdılır. Məğlubiyyətdən sonra Qaytaq hakimləri Rusiya imperiyasına tabeçilik andı içdilər. Rusiya hakimiyyəti [[Qaytaq usmiliyi]]ni ləğv etdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%94%D0%B0%D0%B3-%D0%BD%D0%B0._%D0%A2.1_1957.pdf|title=Очерки по истории Дагестана. Том I|publisher=Дагестанский федеральный исследовательский центр РАН|year=1957|location=[[Mahaçqala]]|pages=203|language=ru|access-date=12 avqust 2026|archive-date=2025-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250917012058/https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%94%D0%B0%D0%B3-%D0%BD%D0%B0._%D0%A2.1_1957.pdf|url-status=live|last=Косвен|first=Марк Осипович|trans-title=Dağıstan tarixinə dair esselər|volume=Birinci cild}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Военная энциклопедия|1913|p=227}}

=== Tərki şamxallığına hücum ===
1819-cu ilin noyabr-dekabr aylarında Dağıstanda Aquşa qazisinin rəhbərliyi ilə Rusiyaya qarşı ittifaq formalaşdı. İttifaqa [[Avar xanlığı|Avar xanı]], [[Mehdioğlu xanlığı|Mehdioğlu hakimi]] Həsən xan, Qaytaq usmisi və çoxsaylı tərəfdarları ilə Quba xanı Şeyxəli xan daxil idi. İttifaqın məqsədi Rusiyaya tabe olan [[Tərki şamxallığı|Tərki şamxallığını]] ələ keçirməklə Çeçenistan və Dağıstanda yerləşən rus qüvvələri arasında əlaqəni kəsmək idi. İttifaqın planından xəbər tutan rus komandanlığı Aquşaya qarşı hərbi əməliyyat təşkil etdi. General Aleksey Yermolov və general-mayor Mədətovun dəstələri müxtəlif istiqamətlərdən Aqquşa ərazisinə doğru irəlilədilər. Mədətovun dəstəsi [[Dərvaqçay]] istiqamətindən hərəkət edərək dekabrın 2-də {{dil keçidi|Qubden|Qubdenə|ru|Губден}} çatdı, Yermolovun əsas qüvvələri isə Tərki və [[Qarabudağkənd|Qarabudaqkənddən]] keçərək {{dil keçidi|Paravul||ru|Параул}} və Şora istiqamətində mövqeləndi. Əsas yolların nəzarətə götürülməsindən sonra rus qoşunları {{dil keçidi|Urma (Dağıstan)|Urma|ru|Урма (Дагестан)}} kəndinə doğru hərəkət edərək dekabrın 16-da burada cəmləşdilər.{{sfn|Военная энциклопедия|1913|p=227}}

{{Əsas|Levaşi döyüşü}}

Mədətovun Tabasaran və Qaytaq istiqamətində keçirdiyi hərbi əməliyyatlar Dağıstandakı Rusiya əleyhinə koalisiyanın mövqelərinin zəiflədilməsinə və sonrakı hərbi əməliyyatların, o cümlədən [[Levaşi döyüşü]]nün baş verməsi üçün şəraitin yaranmasına səbəb oldu.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Qubaya son həmlə: Çıraq döyüşü ===
Aquşalılara kömək etmək, rus qoşunlarının diqqətini yayındırmaq və itirilmiş torpaqları qaytarmaq üçün&lt;ref&gt;{{harvnb|Магомедов|1999|p=329}}&lt;/ref&gt; Şeyxəli xan 5–6 min nəfərlik böyük bir qoşun toplayaraq koalisiya təşkil etdi və Koqmadağ keçidindən keçərək {{dil keçidi|Çıraqçay||ru|Чирахчай}} dərəsi boyunca cənuba doğru enməyə, buradan isə [[Həzrə (Qusar)|Həzrə]] keçidini adlayıb birbaşa Quba xanlığı ərazisinə daxil olmağa cəhd etdi. Qoşun Çıraqçay dərəsinə enərkən yürüş uğursuzluqla nəticələndi. Səbəb isə rusların strateji dağ yolundakı ən irəlidə olan dayaq məntəqəsi — {{dil keçidi|Çıraq (Dağıstan)|Çıraq|ru|Чираг (село)}} kəndindəki qarnizon idi. 19 dekabr 1819-cu ildə  var idi  Dekabrın 19-na keçən gecə kənddə topla təchiz olunmuş 400-ə yaxın rus əsgərinə qəfil hücum etdilər. İlk hücumda 80 əsgər məhv edildi, qalanları isə kənd məscidində və istehkamda gizlənərək mövqe tutdular. Mühasirədəkilər minarənin uçurulmasına və su ehtiyatlarının kəsilməsinə baxmayaraq 4 sutka müqavimət göstərdilər. Bu şiddətli müqavimət Surxay xan və Şeyxəli xanın irəliləməsini ləngitdi. Surxay cənubdan köməkçi rus dəstələrinin gəldiyini və Akuşanın artıq Yermolova təslim olduğunu eşidib yürüşü dayandırdı, körpüləri dağıdaraq geri çəkilməyə məcbur oldu. Çıraq döyüşü nəticəsində rus qarnizonundan təxminən 70 nəfər sağ qalmışdı ki, bunlardan da yalnız 8-i xəsarət almamışdı. Beləliklə, toqquşmada 300-dən çox rus hərbçisi həlak olmuşdu.&lt;ref&gt;{{harvnb|Магомедов|1999|p=330}}&lt;/ref&gt;

== Ədəbiyyatda ==
Rus yazıçısı [[Aleksandr Bestujev-Marlinski]] 1831-ci ildə yazdığı &quot;Ammalat bəy&quot; povestində 1819-cu ildə Dağıstanda rus hakimiyyətinə qarşı müqavimət göstərən şəxslər sırasında Şeyxəli xanın adını çəkir. Əsərdə qeyd olunur ki, Şeyxəli xan həmin dövrdə rus hakimiyyətinə qarşı üsyan etmiş Aquşa əhalisini hərəkətə gətirmişdi.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Бестужев-Марлинский |first=Александр |url=https://russianway.rhga.ru/upload/main/24)%20%D0%90.%20%D0%90.%20%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B2-%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf |title=Аммалат-бек |year=1832 |language=ru |trans-title=Ammalat bəy |access-date=20 avqust 2026|author-link=Aleksandr Bestujev-Marlinski|chapter=Глава I və Глава V Письмо полковника Верховского к его невесте (Из Дербента в Смоленск)}}&lt;/ref&gt;

== Mənbə ==

=== İstinadlar ===
{{İstinad siyahısı|2}}

=== Ədəbiyyat ===
* {{cite book |title=Военная энциклопедия |volume=11 |title-volume=Инкерман — Кальмар-Зунд |location=[[Sankt-Peterburq|Санкт-Петербург]] |publisher=Товарищество И. Д. Сытина |year=1913 |pages=380 |url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/1677-t-11-inkerman-kalmar-zund-1913#mode/inspect/page/266/zoom/4 |language=ru |ref={{sfnref|Военная энциклопедия|1913}} |trans-title=Qafqaz müharibəsi, Hərbi Ensiklopediya (Sytin, 1911-1915)}}
* {{cite book|ref=harv|last = Магомедов |first = Расул |url=https://psv4.vkuserphoto.ru/s/v1/d/0iobBueD0tCAUtRXreQf8m0KphFRuKJRANMgs0gmToqcltyGmhf2yQI5aqAdGTLQrTV5-D-udQ64Ydkmch_Bgj9gw-O6VHwJOKc_bYgM6utZB9Qh/Dargintsy_v_dagestanskom_istoricheskom_protsesse_Tom_2.pdf |title = Даргинцы в дагестанском историческом процессе, Т. II. |publisher =Дагестанское книжное издательство |year = 1999 |pages = 520 |ISBN=5-297-00577-9 |trans-title=Darginlər Dağıstanın tarixi prosesində}}
* {{cite book |title=Акты, собранные Кавказскою археографическою комиссиею |volume=6 |title-volume=Кавказ и Закавказье за время управления генерала от инфантерии Алексея Петровича Ермолова, 1816–1827 |part=1 |location=[[Tiflis|Тифлис]] |year=1874 |pages=941 |url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/1760-t-6-ch-1-1816-1827-1874#mode/inspect/page/830/zoom/4 |language=ru |ref={{sfnref|Акты Кавказской археографической комиссии|1874}} |trans-title=Qafqaz Arxeoqrafiya Komissiyasının topladığı aktlar, VI cild, I hissə}}

== Həmçinin bax ==

* [[Quba üsyanı (1806–1811)|Quba üsyanı]]
* [[Şeyxəli xanın Quba xanlığını bərpa cəhdi (1811)]]
* [[Başlı döyüşü]]

[[Kateqoriya: 1819-cu ildəki hadisələr]]
[[Kateqoriya: Qafqaz müharibəsi]]
[[Kateqoriya: Rusiya imperiyasının müharibələri]]
[[Kateqoriya:1819-cu ildə münaqişələr]]
[[Kateqoriya:Quba xanlığı]]</text>
      <sha1>ahrl793ik8npa9ffixsjkpp50wp2kwv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Asaf Holl</title>
    <ns>0</ns>
    <id>997511</id>
    <revision>
      <id>9041761</id>
      <parentid>9033491</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:03:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nemoralis</username>
        <id>128937</id>
      </contributor>
      <origin>9041761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1378" sha1="3w93oe7vs78lav8eeck7wlfk1xmol19" xml:space="preserve">{{Alim}}
'''Asaph Hall''' ({{DVTY}}) — amerikalı astronom. 1877-ci ildə Marsın peykləri [[Deymos (Mars)|Deymos]] və [[Fobos]]u kəşf etməsilə məşhurlaşmışdır. Bundan əlavə, o, Saturnun fırlanmasını, Marsın kütləsini və digər planetlərə aid peyklərlə cüt ulduzların orbitlərini müəyyən etmişdir.

== Biblioqrafiya ==
Angelo Hall. An Astronomer's Wife: The Biography of Angeline Hall. Baltimore: Nunn &amp; Company, 1908. [1] This book has been reprinted by BiblioLife (December 9, 2008). (includes a biographical chapter on Asaph Hall.)
Percival Hall. Asaph Hall, Astronomer. Self published, nd. (booklet, 46 pp.)
George William Hill. A Biographical Memoir of Asaph Hall, 1829–1907. Judd and Detwiler: Washington, DC, 1908.

== Mənbələr ==
Blunck, Jürgen (2009). &quot;The Satellites of Mars; Discovering and Naming the Satellites&quot;. [https://archive.org/details/solarsystemmoons0000blun Solar System Moons: Discovery and Mythology]. Springer Science+Business Media. s. ISBN 9783540688525.
[https://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?bibcode=1908AN....177..127E&amp;db_key=AST&amp;page_ind=0&amp;plate_select=NO&amp;data_type=GIF&amp;type=SCREEN_GIF&amp;classic=YES &quot;Asaph Hall obituary by W. S. Eichelberger, published in Astronomische Nachrichten, 1908]&quot;. 21 mart 2023 tarixində mənbəyindən arxivləndi. əlçatımlılıq tarixi: 15 Nisan 2011.</text>
      <sha1>3w93oe7vs78lav8eeck7wlfk1xmol19</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041762</id>
      <parentid>9041761</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nemoralis</username>
        <id>128937</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nemoralis [[Asaph Hall]] səhifəsinin adını istiqamətləndirmə qoymadan [[Asaf Holl]] olaraq dəyişdi</comment>
      <origin>9041761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1378" sha1="3w93oe7vs78lav8eeck7wlfk1xmol19" xml:space="preserve">{{Alim}}
'''Asaph Hall''' ({{DVTY}}) — amerikalı astronom. 1877-ci ildə Marsın peykləri [[Deymos (Mars)|Deymos]] və [[Fobos]]u kəşf etməsilə məşhurlaşmışdır. Bundan əlavə, o, Saturnun fırlanmasını, Marsın kütləsini və digər planetlərə aid peyklərlə cüt ulduzların orbitlərini müəyyən etmişdir.

== Biblioqrafiya ==
Angelo Hall. An Astronomer's Wife: The Biography of Angeline Hall. Baltimore: Nunn &amp; Company, 1908. [1] This book has been reprinted by BiblioLife (December 9, 2008). (includes a biographical chapter on Asaph Hall.)
Percival Hall. Asaph Hall, Astronomer. Self published, nd. (booklet, 46 pp.)
George William Hill. A Biographical Memoir of Asaph Hall, 1829–1907. Judd and Detwiler: Washington, DC, 1908.

== Mənbələr ==
Blunck, Jürgen (2009). &quot;The Satellites of Mars; Discovering and Naming the Satellites&quot;. [https://archive.org/details/solarsystemmoons0000blun Solar System Moons: Discovery and Mythology]. Springer Science+Business Media. s. ISBN 9783540688525.
[https://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?bibcode=1908AN....177..127E&amp;db_key=AST&amp;page_ind=0&amp;plate_select=NO&amp;data_type=GIF&amp;type=SCREEN_GIF&amp;classic=YES &quot;Asaph Hall obituary by W. S. Eichelberger, published in Astronomische Nachrichten, 1908]&quot;. 21 mart 2023 tarixində mənbəyindən arxivləndi. əlçatımlılıq tarixi: 15 Nisan 2011.</text>
      <sha1>3w93oe7vs78lav8eeck7wlfk1xmol19</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041763</id>
      <parentid>9041762</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:04:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nemoralis</username>
        <id>128937</id>
      </contributor>
      <comment>/* Biblioqrafiya */</comment>
      <origin>9041763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1384" sha1="i1kic07uo8oacqsp60whtbouehgmgh5" xml:space="preserve">{{Alim}}
'''Asaph Hall''' ({{DVTY}}) — amerikalı astronom. 1877-ci ildə Marsın peykləri [[Deymos (Mars)|Deymos]] və [[Fobos]]u kəşf etməsilə məşhurlaşmışdır. Bundan əlavə, o, Saturnun fırlanmasını, Marsın kütləsini və digər planetlərə aid peyklərlə cüt ulduzların orbitlərini müəyyən etmişdir.

== Biblioqrafiya ==
* Angelo Hall. An Astronomer's Wife: The Biography of Angeline Hall. Baltimore: Nunn &amp; Company, 1908. [1] This book has been reprinted by BiblioLife (December 9, 2008). (includes a biographical chapter on Asaph Hall.)
* Percival Hall. Asaph Hall, Astronomer. Self published, nd. (booklet, 46 pp.)
* George William Hill. A Biographical Memoir of Asaph Hall, 1829–1907. Judd and Detwiler: Washington, DC, 1908.

== Mənbələr ==
Blunck, Jürgen (2009). &quot;The Satellites of Mars; Discovering and Naming the Satellites&quot;. [https://archive.org/details/solarsystemmoons0000blun Solar System Moons: Discovery and Mythology]. Springer Science+Business Media. s. ISBN 9783540688525.
[https://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?bibcode=1908AN....177..127E&amp;db_key=AST&amp;page_ind=0&amp;plate_select=NO&amp;data_type=GIF&amp;type=SCREEN_GIF&amp;classic=YES &quot;Asaph Hall obituary by W. S. Eichelberger, published in Astronomische Nachrichten, 1908]&quot;. 21 mart 2023 tarixində mənbəyindən arxivləndi. əlçatımlılıq tarixi: 15 Nisan 2011.</text>
      <sha1>i1kic07uo8oacqsp60whtbouehgmgh5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041764</id>
      <parentid>9041763</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nemoralis</username>
        <id>128937</id>
      </contributor>
      <origin>9041764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1431" sha1="sssnxfktkjn3ofno0t0j6cwy60flqdz" xml:space="preserve">{{Alim}}
'''Asaph Hall''' ({{DVTY}}) — amerikalı astronom. 1877-ci ildə Marsın peykləri [[Deymos (Mars)|Deymos]] və [[Fobos]]u kəşf etməsilə məşhurlaşmışdır. Bundan əlavə, o, Saturnun fırlanmasını, Marsın kütləsini və digər planetlərə aid peyklərlə cüt ulduzların orbitlərini müəyyən etmişdir.

== Biblioqrafiya ==
* Angelo Hall. An Astronomer's Wife: The Biography of Angeline Hall. Baltimore: Nunn &amp; Company, 1908. [1] This book has been reprinted by BiblioLife (December 9, 2008). (includes a biographical chapter on Asaph Hall.)
* Percival Hall. Asaph Hall, Astronomer. Self published, nd. (booklet, 46 pp.)
* George William Hill. A Biographical Memoir of Asaph Hall, 1829–1907. Judd and Detwiler: Washington, DC, 1908.

== İstinadlar ==
{{istinad siyahısı}}
=== Ədəbiyyat= ==
* Blunck, Jürgen (2009). &quot;The Satellites of Mars; Discovering and Naming the Satellites&quot;. [https://archive.org/details/solarsystemmoons0000blun Solar System Moons: Discovery and Mythology]. Springer Science+Business Media. s. ISBN 9783540688525.
* [https://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?bibcode=1908AN....177..127E&amp;db_key=AST&amp;page_ind=0&amp;plate_select=NO&amp;data_type=GIF&amp;type=SCREEN_GIF&amp;classic=YES &quot;Asaph Hall obituary by W. S. Eichelberger, published in Astronomische Nachrichten, 1908]&quot;. 21 mart 2023 tarixində mənbəyindən arxivləndi. əlçatımlılıq tarixi: 15 Nisan 2011.</text>
      <sha1>sssnxfktkjn3ofno0t0j6cwy60flqdz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041765</id>
      <parentid>9041764</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nemoralis</username>
        <id>128937</id>
      </contributor>
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +3 kateqoriya</comment>
      <origin>9041765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1574" sha1="epjarqb3hh42xirhd40382cyqxw4s71" xml:space="preserve">{{Alim}}
'''Asaph Hall''' ({{DVTY}}) — amerikalı astronom. 1877-ci ildə Marsın peykləri [[Deymos (Mars)|Deymos]] və [[Fobos]]u kəşf etməsilə məşhurlaşmışdır. Bundan əlavə, o, Saturnun fırlanmasını, Marsın kütləsini və digər planetlərə aid peyklərlə cüt ulduzların orbitlərini müəyyən etmişdir.

== Biblioqrafiya ==
* Angelo Hall. An Astronomer's Wife: The Biography of Angeline Hall. Baltimore: Nunn &amp; Company, 1908. [1] This book has been reprinted by BiblioLife (December 9, 2008). (includes a biographical chapter on Asaph Hall.)
* Percival Hall. Asaph Hall, Astronomer. Self published, nd. (booklet, 46 pp.)
* George William Hill. A Biographical Memoir of Asaph Hall, 1829–1907. Judd and Detwiler: Washington, DC, 1908.

== İstinadlar ==
{{istinad siyahısı}}
=== Ədəbiyyat= ==
* Blunck, Jürgen (2009). &quot;The Satellites of Mars; Discovering and Naming the Satellites&quot;. [https://archive.org/details/solarsystemmoons0000blun Solar System Moons: Discovery and Mythology]. Springer Science+Business Media. s. ISBN 9783540688525.
* [https://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?bibcode=1908AN....177..127E&amp;db_key=AST&amp;page_ind=0&amp;plate_select=NO&amp;data_type=GIF&amp;type=SCREEN_GIF&amp;classic=YES &quot;Asaph Hall obituary by W. S. Eichelberger, published in Astronomische Nachrichten, 1908]&quot;. 21 mart 2023 tarixində mənbəyindən arxivləndi. əlçatımlılıq tarixi: 15 Nisan 2011.
[[Kateqoriya:ABŞ astronomları]]
[[Kateqoriya:Harvard Universitetinin müəllim köməkçiləri]]
[[Kateqoriya:Təbii peyk kəşf edənlər]]</text>
      <sha1>epjarqb3hh42xirhd40382cyqxw4s71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pauerliftinq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>997701</id>
    <revision>
      <id>9041699</id>
      <parentid>9036580</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T12:45:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>7 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18756" sha1="lgh14qx27c5explnyohlcpte25zqazq" xml:space="preserve">{{İdman növü
 |adı               = Pauerliftinq
 |şəkil             = IPF World Champion Dean Bowring performing the three Powerlifting moves.jpg
 |şəkil məlumat     = Pauerliftinq yarışında deadlift hərəkətinin icrası
 |icraçı qurum      = Beynəlxalq Pauerliftinq Federasiyası (IPF)
 |internet saytı    = [https://www.powerlifting.sport/ powerlifting.sport]
 |tipi              = fərdi güc idmanı
 |cinsiyyətə görə   = kişi və qadın
 |olimpiya oyunları = proqrama daxil deyil
}}

'''Pauerliftinq''' ({{dil-en|powerlifting}}) — idmançının ştanqla üç güc hərəkətində — oturub-qalxma ({{dil-en|squat}}), benç-press və yerdən qaldırma ({{dil-en|deadlift}}) — mümkün qədər yüksək çəki qaldırmağa çalışdığı fərdi güc idmanı növü.

Standart pauerliftinq yarışında hər idmançı hər hərəkət üzrə üç cəhd yerinə yetirir. Hər hərəkətdə uğurlu cəhdlərin ən yüksək nəticəsi götürülür və üç nəticənin cəmi idmançının yekun nəticəsini müəyyən edir.&lt;ref name=&quot;IPF2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.powerlifting.sport/fileadmin/ipf/data/rules/technical-rules/english/2026_IPF_Technical_Rulebook__effective_01_March_2026__v3.pdf
 |title=IPF Technical Rulebook
 |publisher=International Powerlifting Federation
 |date=1 mart 2026
 |language=en
 |format=PDF
 |access-date=15 avqust 2026
 |archive-date=2026-08-12
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260812162729/https://www.powerlifting.sport/fileadmin/ipf/data/rules/technical-rules/english/2026_IPF_Technical_Rulebook__effective_01_March_2026__v3.pdf
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

Pauerliftinq ağırlıqqaldırmadan fərqli idman növüdür. Ağırlıqqaldırmada qoparma və təkanla qaldırma hərəkətləri yerinə yetirildiyi halda, pauerliftinq yarışının əsasını oturub-qalxma, benç-press və yerdən qaldırma təşkil edir.&lt;ref name=&quot;IPF2026&quot;/&gt;

Müasir pauerliftinq XX əsrin ortalarında [[Amerika Birləşmiş Ştatları]] və [[Birləşmiş Krallıq]]da müxtəlif güc hərəkətləri üzrə keçirilən yarışlardan formalaşıb. Beynəlxalq Pauerliftinq Federasiyası (IPF) 1972-ci ildə yaradılıb və ilk rəsmi IPF dünya çempionatı 1973-cü ildə keçirilib.&lt;ref name=&quot;IPFHistory&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.powerlifting.sport/federation/history
 |title=History
 |publisher=International Powerlifting Federation
 |language=en
 |access-date=15 avqust 2026
 |archive-date=2024-07-22
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240722121121/https://www.powerlifting.sport/federation/history
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

== Tarixi ==
Pauerliftinqin ilkin formaları 1950–1960-cı illərdə [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]] və Birləşmiş Krallıqda inkişaf edib. Olimpiya ağırlıqqaldırmasının proqramına daxil olmayan müxtəlif güc hərəkətləri həmin dövrdə ayrıca yarışlarda yer alırdı.&lt;ref name=&quot;TeAra&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://teara.govt.nz/en/bodybuilding-weightlifting-and-powerlifting/page-3
 |title=Bodybuilding, weightlifting and powerlifting
 |website=Te Ara — The Encyclopedia of New Zealand
 |language=en
 |access-date=15 avqust 2026
 |archive-date=2025-02-17
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217103558/https://teara.govt.nz/en/bodybuilding-weightlifting-and-powerlifting/page-3
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

ABŞ-də 1964-cü ildə qeyri-rəsmi milli pauerliftinq çempionatı keçirilib. Amateur Athletic Union 1965-ci ildə ilk rəsmi milli çempionatını təşkil edib və həmin yarışın proqramına benç-press, oturub-qalxma və yerdən qaldırma daxil edilib.&lt;ref name=&quot;IPFHistory&quot;/&gt;

Birləşmiş Krallıqda isə əvvəlcə biseps qaldırma, benç-press və oturub-qalxmadan ibarət ''Strength Set'' formatından istifadə olunub. Sonradan biseps qaldırma yarış proqramından çıxarılaraq yerdən qaldırma ilə əvəz edilib və ilk Britaniya pauerliftinq çempionatı 1966-cı ildə keçirilib.&lt;ref name=&quot;IPFHistory&quot;/&gt;

1968-ci ildə Birləşmiş Krallıq və [[Fransa]] idmançıları arasında ilk beynəlxalq yarışlardan biri keçirilib. 1970-ci ildə isə Britaniya və ABŞ komandaları Los-Ancelesdə qarşılaşıblar.&lt;ref name=&quot;IPFHistory&quot;/&gt;

1971-ci ildə [[Pensilvaniya]] ştatının York şəhərində dünya çempionatı kimi təqdim edilən beynəlxalq yarış keçirilib. Həmin dövrdə vahid beynəlxalq qaydaların və idarəedici federasiyanın olmaması pauerliftinq üçün beynəlxalq təşkilatın yaradılması zərurətini meydana çıxarıb.&lt;ref name=&quot;IPFHistory&quot;/&gt;

11 noyabr 1972-ci ildə Pensilvaniyanın Harrisburq şəhərində keçirilən toplantıda Beynəlxalq Pauerliftinq Federasiyası yaradılıb. İlk rəsmi IPF dünya çempionatı 1973-cü ilin noyabrında keçirilib.&lt;ref name=&quot;IPFHistory&quot;/&gt;

1975-ci ildə dünya çempionatı ilk dəfə ABŞ-dan kənarda, Birləşmiş Krallığın Birmingem şəhərində təşkil olunub. Qadınlar arasında ilk IPF dünya çempionatı 1980-ci ildə ABŞ-ın Louell şəhərində keçirilib. İlk veteranlar dünya çempionatı 1983-cü ilin sentyabrında [[Kanada]]da, ilk gənclər dünya çempionatı isə həmin ilin dekabrında ABŞ-də təşkil olunub.&lt;ref name=&quot;IPFHistory&quot;/&gt;

=== Əsas tarixi mərhələlər ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! İl
! Hadisə
! Keçirildiyi yer
! Ölkə
|-
| 1965
| ABŞ-də ilk rəsmi milli pauerliftinq çempionatı
| York, Pensilvaniya
| {{Bayraq|Amerika Birləşmiş Ştatları}} [[Amerika Birləşmiş Ştatları]]
|-
| 1966
| İlk Britaniya pauerliftinq çempionatı
| Birmingem
| {{Bayraq|Birləşmiş Krallıq}} [[Birləşmiş Krallıq]]
|-
| 1968
| Birləşmiş Krallıq–Fransa beynəlxalq yarışı
| Bristol
| {{Bayraq|Birləşmiş Krallıq}} [[Birləşmiş Krallıq]]
|-
| 1970
| Birləşmiş Krallıq–ABŞ beynəlxalq yarışı
| Los-Anceles
| {{Bayraq|Amerika Birləşmiş Ştatları}} [[Amerika Birləşmiş Ştatları]]
|-
| 1972
| Beynəlxalq Pauerliftinq Federasiyasının yaradılması
| Harrisburq, Pensilvaniya
| {{Bayraq|Amerika Birləşmiş Ştatları}} [[Amerika Birləşmiş Ştatları]]
|-
| 1973
| İlk rəsmi IPF dünya çempionatı
| Harrisburq, Pensilvaniya
| {{Bayraq|Amerika Birləşmiş Ştatları}} [[Amerika Birləşmiş Ştatları]]
|-
| 1975
| ABŞ-dan kənarda ilk IPF dünya çempionatı
| Birmingem
| {{Bayraq|Birləşmiş Krallıq}} [[Birləşmiş Krallıq]]
|-
| 1980
| Qadınlar arasında ilk IPF dünya çempionatı
| Louell, Massaçusets
| {{Bayraq|Amerika Birləşmiş Ştatları}} [[Amerika Birləşmiş Ştatları]]
|-
| 1981
| Pauerliftinqin Dünya Oyunlarında ilk yarışı
| Santa-Klara
| {{Bayraq|Amerika Birləşmiş Ştatları}} [[Amerika Birləşmiş Ştatları]]
|-
| 1983
| İlk IPF veteranlar dünya çempionatı
| London, Ontario
| {{Bayraq|Kanada}} [[Kanada]]
|-
| 1983
| İlk IPF gənclər dünya çempionatı
| Florida
| {{Bayraq|Amerika Birləşmiş Ştatları}} [[Amerika Birləşmiş Ştatları]]
|}
&lt;ref name=&quot;IPFHistory&quot;/&gt;

== Yarış qaydaları ==
IPF qaydalarına əsasən pauerliftinq yarışında hərəkətlər aşağıdakı ardıcıllıqla yerinə yetirilir:&lt;ref name=&quot;IPF2026&quot;/&gt;

# Oturub-qalxma (''squat'');
# Benç-press;
# Yerdən qaldırma (''deadlift'').

Hər idmançı hər hərəkət üzrə üç cəhd yerinə yetirə bilər. Hər hərəkətdə ən yüksək uğurlu nəticə yekun hesaba daxil edilir və üç hərəkətin nəticələri toplanaraq ümumi nəticə müəyyən olunur.&lt;ref name=&quot;IPF2026&quot;/&gt;

Eyni çəki dərəcəsində iki və ya daha çox idmançı eyni ümumi nəticəni göstərərsə, bədən çəkisi daha az olan idmançı daha yüksək yer tutur. İdmançıların bədən çəkiləri də eyni olarsa, həmin yekun nəticəyə daha əvvəl çatan idmançı üstün sayılır.&lt;ref name=&quot;IPF2026&quot;/&gt;

== Hərəkətlər ==

=== Oturub-qalxma ===
Oturub-qalxma (''squat'') pauerliftinq yarışının ilk hərəkətidir. İdmançı ştanqı çiyinləri üzərində saxlayır və hakimin işarəsindən sonra aşağı enərək yenidən dik vəziyyətə qalxır.

IPF qaydalarına əsasən uğurlu cəhddə budun omba oynağına yaxın üst səthi dizlərin üst səviyyəsindən aşağı enməlidir. İdmançı hərəkətin sonunda dizlərini tam açaraq dik vəziyyətə qayıtmalı və yalnız hakimin göstərişindən sonra ştanqı dayağa yerləşdirməlidir.&lt;ref name=&quot;IPF2026&quot;/&gt;

Lazımi dərinliyə enməmək, hərəkət zamanı aşağı istiqamətdə ikinci hərəkət etmək, tarazlığı pozaraq addım atmaq və ya hakimin əmrlərinə əməl etməmək cəhdin etibarsız sayılmasına səbəb ola bilər.&lt;ref name=&quot;IPF2026&quot;/&gt;

=== Benç-press ===
Benç-press zamanı idmançı xüsusi skamyada uzanaraq ştanqı qolları açılmış vəziyyətdə saxlayır. Hakimin başlanğıc göstərişindən sonra ştanq sinəyə endirilir, sinə üzərində hərəkətsiz vəziyyətə gətirilir və növbəti əmrdən sonra yuxarı qaldırılır.&lt;ref name=&quot;IPF2026&quot;/&gt;

Hərəkət tamamlandıqdan və qollar tam açıldıqdan sonra hakim ştanqın dayağa qaytarılması barədə göstəriş verir. IPF qaydalarında idmançının bədəninin skamya ilə təması, ayaqlarının vəziyyəti, dirsəklərin hərəkəti və hakim əmrləri ayrıca tənzimlənir.&lt;ref name=&quot;IPF2026&quot;/&gt;

=== Yerdən qaldırma ===
Yerdən qaldırma (''deadlift'') yarışın üçüncü və sonuncu əsas hərəkətidir. İdmançı döşəmədə yerləşən ştanqı qaldıraraq tam dik vəziyyətə gəlir.

Hərəkətin yuxarı nöqtəsində dizlər tam açılmalı, idmançı dik vəziyyətdə dayanmalı və ştanq nəzarət altında saxlanılmalıdır. Hakimin göstərişindən sonra ştanq platformaya qaytarılır.&lt;ref name=&quot;IPF2026&quot;/&gt;

== Klassik və təchizatlı pauerliftinq ==
Pauerliftinq yarışları istifadə olunan dəstəkləyici geyim və avadanlığa görə əsasən klassik (ing. ''classic'' və ya ''raw'') və təchizatlı (ing. ''equipped'') kateqoriyalara bölünür.&lt;ref name=&quot;IPF2026&quot;/&gt;

=== Klassik pauerliftinq ===
Klassik pauerliftinqdə idmançı qaldırmaya əlavə mexaniki dəstək verən xüsusi pauerliftinq kostyumlarından və benç-press köynəklərindən istifadə etmir. IPF qaydalarına uyğun olaraq dəstəkləyici xüsusiyyəti olmayan kombinezon istifadə edilir.&lt;ref name=&quot;IPF2026&quot;/&gt;

Klassik yarışlarda qaydalara uyğun pauerliftinq kəməri, bilək sarğıları və neopren dizliklərdən istifadə edilə bilər. IPF qaydalarına görə dizliklərin qalınlığı 7 millimetrdən, uzunluğu isə 30 santimetrdən artıq olmamalıdır.&lt;ref name=&quot;IPF2026&quot;/&gt;

=== Təchizatlı pauerliftinq ===
Təchizatlı pauerliftinqdə qaydalara uyğun dəstəkləyici kostyum və benç-press köynəyi kimi xüsusi vasitələrdən istifadə edilə bilər. Bu avadanlığın növü, materialı və ölçüləri IPF qaydaları ilə tənzimlənir.&lt;ref name=&quot;IPF2026&quot;/&gt;

Diz sarğılarından IPF-in təchizatlı pauerliftinq yarışlarında istifadə edilə bilər. Sarğının uzunluğu 2 metrdən artıq olmamalıdır.&lt;ref name=&quot;IPF2026&quot;/&gt;

== Çəki və yaş kateqoriyaları ==
Pauerliftinqdə çəki kateqoriyaları federasiyadan asılı olaraq fərqlənə bilər. IPF-in 1 mart 2026-cı ildən qüvvədə olan qaydalarına əsasən çəki kateqoriyaları aşağıdakılardır:&lt;ref name=&quot;IPF2026&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Kişilər
! Qadınlar
|-
| 53 kq — yalnız yeniyetmələr və gənclər
| 43 kq — yalnız yeniyetmələr və gənclər
|-
| 59 kq
| 47 kq
|-
| 66 kq
| 52 kq
|-
| 74 kq
| 57 kq
|-
| 83 kq
| 63 kq
|-
| 93 kq
| 69 kq
|-
| 105 kq
| 76 kq
|-
| 120 kq
| 84 kq
|-
| 120 kq-dan yuxarı
| 84 kq-dan yuxarı
|}

IPF yarışlarında yaş kateqoriyaları aşağıdakı qaydada müəyyən edilir:&lt;ref name=&quot;IPF2026&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Kateqoriya
! Yaş həddi
|-
| Yeniyetmələr (''Sub-Junior'')
| İdmançının 14 yaşı tamam olduğu gündən 18 yaşının tamam olduğu təqvim ilinin sonunadək
|-
| Gənclər (''Junior'')
| 19 yaşının tamam olduğu təqvim ilinin əvvəlindən 23 yaşının tamam olduğu təqvim ilinin sonunadək
|-
| Açıq kateqoriya (''Open'')
| 19 yaşının tamam olduğu təqvim ilindən başlayaraq
|-
| Master 1
| 40–49 yaş
|-
| Master 2
| 50–59 yaş
|-
| Master 3
| 60–69 yaş
|-
| Master 4
| 70 yaş və yuxarı
|}

IPF qaydalarına əsasən 14 yaşdan kiçik idmançıların yarışlarda iştirakı yalnız milli səviyyəli yarışlarda mümkündür.&lt;ref name=&quot;IPF2026&quot;/&gt;

== Beynəlxalq yarışlar ==
Beynəlxalq Pauerliftinq Federasiyası klassik və təchizatlı pauerliftinq üzrə müxtəlif yaş kateqoriyalarında dünya çempionatları təşkil edir.&lt;ref name=&quot;IPF2026&quot;/&gt;

IPF-in əsas beynəlxalq yarışlarına aşağıdakılar daxildir:

* Təchizatlı pauerliftinq üzrə açıq dünya çempionatı;
* Təchizatlı pauerliftinq üzrə yeniyetmələr və gənclər dünya çempionatı;
* Təchizatlı pauerliftinq üzrə veteranlar dünya çempionatı;
* Klassik pauerliftinq üzrə açıq dünya çempionatı;
* Klassik pauerliftinq üzrə yeniyetmələr və gənclər dünya çempionatı;
* Klassik pauerliftinq üzrə veteranlar dünya çempionatı;
* Klassik və təchizatlı benç-press üzrə dünya çempionatları;
* Universitetlərarası Dünya Kuboku.&lt;ref name=&quot;IPF2026&quot;/&gt;

=== Dünya Oyunları ===
Pauerliftinq ilk Dünya Oyunlarının keçirildiyi 1981-ci ildən etibarən yarış proqramında yer alır. İlk yarış ABŞ-ın Santa-Klara şəhərində keçirilib.&lt;ref name=&quot;IWGA&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.theworldgames.org/sports/Powerlifting-27
 |title=Powerlifting
 |publisher=International World Games Association
 |language=en
 |access-date=15 avqust 2026
 |archive-date=2024-03-29
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329045830/https://www.theworldgames.org/sports/Powerlifting-27
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IPFHistory&quot;/&gt;

Uzun müddət Dünya Oyunlarında yalnız təchizatlı pauerliftinq üzrə yarışlar keçirilib. 2025-ci ildə [[Çin]]in Çendu şəhərində keçirilən Dünya Oyunlarında klassik pauerliftinq də ilk dəfə proqrama daxil edilib.&lt;ref name=&quot;IWGA&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! İl
! Şəhər
! Ölkə
! Kateqoriya
|-
| 1981
| Santa-Klara
| {{Bayraq|Amerika Birləşmiş Ştatları}} [[Amerika Birləşmiş Ştatları]]
| Təchizatlı pauerliftinq
|-
| 2025
| Çendu
| {{Bayraq|Çin}} [[Çin]]
| Klassik və təchizatlı pauerliftinq
|}

Pauerliftinq [[Olimpiya Oyunları]]nın yarış proqramına daxil deyil.&lt;ref name=&quot;IPFHistory&quot;/&gt;

== Para-pauerliftinq ==
Para-pauerliftinq standart üçhərəkətli pauerliftinqdən fərqli qaydaları və ayrıca beynəlxalq idarəetmə sistemi olan parasport növüdür. Beynəlxalq yarışlar World Para Powerlifting tərəfindən idarə olunur.&lt;ref name=&quot;Para&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.paralympic.org/powerlifting/about
 |title=About Para powerlifting
 |publisher=International Paralympic Committee
 |language=en
 |access-date=15 avqust 2026
 |archive-date=2026-08-07
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260807030725/https://www.paralympic.org/powerlifting/about
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

Para-pauerliftinq yarışlarında yalnız benç-press hərəkəti yerinə yetirilir. İdmançı xüsusi skamyada uzanır və hər yarışda üç əsas cəhd hüququna malik olur. Ən yüksək uğurlu nəticə yekun nəticə hesab edilir.&lt;ref name=&quot;Para&quot;/&gt;

Pauerliftinq ilk dəfə 1984-cü ildə Paralimpiya Oyunlarının proqramına daxil edilib. Həmin yarış Nyu-Yorkda keçirilib və altı ölkədən 16 kişi idmançı iştirak edib. Qadınların para-pauerliftinq yarışları ilk dəfə 2000-ci ildə Sidney Paralimpiya Oyunlarının proqramına daxil edilib.&lt;ref name=&quot;Para&quot;/&gt;

== Antidopinq ==
IPF [[Ümumdünya Antidopinq Agentliyi]]nin (WADA) kodeksinə uyğun antidopinq proqramı tətbiq edir. İdmançılar həm yarış zamanı, həm də yarışdan kənar dövrlərdə antidopinq yoxlamalarına cəlb oluna bilərlər.&lt;ref name=&quot;IPFClean&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.powerlifting.sport/about-ipf/welcome
 |title=Welcome
 |publisher=International Powerlifting Federation
 |language=en
 |access-date=15 avqust 2026
 |archive-date=2026-03-16
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260316080050/https://www.powerlifting.sport/about-ipf/welcome
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

IPF dünya çempionatlarında sistemli antidopinq yoxlamalarının tətbiqinə 1982-ci ildə Münhendə keçirilən dünya çempionatından başlanıb. Sonrakı dünya çempionatlarında antidopinq testləri davam etdirilib.&lt;ref name=&quot;IPFHistory&quot;/&gt;

== Azərbaycanda ==
Azərbaycanda pauerliftinq üzrə yerli və beynəlxalq yarışlar keçirilir. Azərbaycan idmançıları IPF qaydaları ilə təşkil edilən yarışlarla yanaşı, digər beynəlxalq pauerliftinq təşkilatlarının yarışlarında da iştirak edirlər.

6–7 sentyabr 2025-ci ildə [[Bakı]]nın [[Şüvəlan]] qəsəbəsindəki Ağırlıqqaldırma Mərkəzində pauerliftinq və benç-press üzrə ölkə kuboku keçirilib. Yarışda Azərbaycanın müxtəlif şəhər və rayonlarından 80-dən çox idmançı iştirak edib. Yarış Beynəlxalq Pauerliftinq Federasiyasının qaydalarına uyğun təşkil olunub.&lt;ref name=&quot;AZE2025&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.olympic.az/news/suvelanda-pauerliftinq-ve-benc-press-idman-novleri-uzre-olke-kuboku-kecirilib
 |title=Şüvəlanda pauerliftinq və benç-press idman növləri üzrə ölkə kuboku keçirilib
 |website=Azərbaycan Respublikası Milli Olimpiya Komitəsi
 |date=9 sentyabr 2025
 |language=az
 |access-date=15 avqust 2026
 |archive-date=2025-10-12
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012213542/https://www.olympic.az/news/suvelanda-pauerliftinq-ve-benc-press-idman-novleri-uzre-olke-kuboku-kecirilib
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan idmançıları WRPF, WPC və AWPC kimi digər təşkilatların qaydaları ilə keçirilən beynəlxalq pauerliftinq yarışlarında da çıxış ediblər.&lt;ref name=&quot;AZInternational&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.olympic.az/news/azerbaycanin-dord-pauerliftinqcisi-avropa-cempionu-olub
 |title=Azərbaycanın dörd pauerliftinqçisi Avropa çempionu olub
 |website=Azərbaycan Respublikası Milli Olimpiya Komitəsi
 |date=16 oktyabr 2023
 |language=az
 |access-date=15 avqust 2026
}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [https://www.powerlifting.sport/ Beynəlxalq Pauerliftinq Federasiyasının rəsmi saytı]
* [https://www.theworldgames.org/sports/Powerlifting-27 Dünya Oyunlarında pauerliftinq]
* [https://www.paralympic.org/powerlifting Para-pauerliftinqin rəsmi səhifəsi]

[[Kateqoriya:Pauerliftinq| ]]

[[Kateqoriya:Ağır atletika]]
[[Kateqoriya:Çömbəlmə vəziyyəti]]
[[Kateqoriya:Fiziki məşq]]
[[Kateqoriya:Paralimpiyada idman]]</text>
      <sha1>lgh14qx27c5explnyohlcpte25zqazq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pərvin Paşayev</title>
    <ns>0</ns>
    <id>997703</id>
    <revision>
      <id>9041959</id>
      <parentid>9034216</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T02:41:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>2 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4734" sha1="ox2w7y495nenifke2vf0wmbcdkllin7" xml:space="preserve">{{Futbolçu
 |adı              = Pərvin Paşayev
 |şəkil            = Pervin Pashayev.jpg
 |şəklin ölçüsü    = 
 |şəklin izahı     = 
 |ləqəbi           = 
 |doğum tarixi     = 29.8.1988
 |doğum yeri       = [[Mingəçevir]], [[Azərbaycan SSR]], [[SSRİ]]
 |vətəndaşlığı     = {{AZE}}
 |boyu             = 174
 |çəkisi           = 
 |əsas ayağı       = 
 |mövqeyi          = [[yarımmüdafiəçi (futbol)|yarımmüdafiəçi]]
 |komanda          = 
 |vəzifəsi         = 
 |gənclər klubları = 
 |klublar          = {{idman karyerası
   |2005—2007|{{bayraq|Azərbaycan}} [[Neftçi-2]] (Bakı)|? (?)
   |2007—2010|{{bayraq|Azərbaycan}} [[Qəbələ FK|Qəbələ]]|22 (1)
   |2010—2011|{{bayraq|Azərbaycan}} [[Muğan FK|Muğan]]|6 (0)
   |2011—2014|{{bayraq|Azərbaycan}} [[Kəpəz PFK|Kəpəz]]|39+ (4+)
   |2014—2015|{{bayraq|Azərbaycan}} [[Rəvan FK|Rəvan]]|
   |2016—2018|{{bayraq|Azərbaycan}} [[Qaradağ Lökbatan FK|Qaradağ Lökbatan]]|
 }}
 |milli yığma      = {{idman karyerası
   |2004—?|{{bayraq|Azərbaycan}} [[Azərbaycan U-17 milli futbol komandası|Azərbaycan U-17]]|6 (0)
   ||{{bayraq|Azərbaycan}} [[Azərbaycan U-19 milli futbol komandası|Azərbaycan U-19]]|1 (0)
   |2008—2009|{{bayraq|Azərbaycan}} [[Azərbaycan U-21 milli futbol komandası|Azərbaycan U-21]]|4+ (0+)
 }}
 |məşqçisi olduğu klublar = 
 |medallar         = 
 |vikianbar        = Pərvin Paşayev
}}

'''Pərvin Fuad oğlu Paşayev''' ({{DVTY}}) — Azərbaycan futbolçusu, yarımmüdafiəçi.

== Həyatı ==
Pərvin Paşayev 29 avqust 1988-ci ildə [[Mingəçevir]] şəhərində anadan olmuşdur.&lt;ref name=&quot;transfermarkt&quot;/&gt;

== Klub karyerası ==
Pərvin Paşayev peşəkar futbolçu karyerasına 2005-ci ildə [[Neftçi-2]] klubunda başlamışdır. 2007-ci ildə [[Qəbələ FK|Qəbələ]] klubuna keçmişdir. Qəbələnin heyətində Azərbaycan Premyer Liqasında çıxış etmiş və klubda 22 oyunda 1 qol vurmuşdur.

2010–2011-ci illərdə [[Muğan FK|Muğan]] klubunun formasını geyinmiş və burada 6 oyunda meydana çıxmışdır.

2011-ci ildən [[Kəpəz PFK|Kəpəz]] klubunda çıxış etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://qafqazinfo.az/news/detail/neftci-ve-inter-gozunu-zirveye-dikib-7977
 |title=“Neftçi” və “İnter” gözünü zirvəyə dikib
 |website=Qafqazinfo
 |date=2011-11-25
 |access-date=2026-08-13
 |archive-date=2020-08-08
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808070109/https://qafqazinfo.az/news/detail/neftci-ve-inter-gozunu-zirveye-dikib-7977
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://apa.az/apa-tv/xeber/xeberler/-2166
 |title=“Kəpəz” mövsüm hazırlıqlarına başlayıb
 |website=APA
 |date=2013-09-10
 |access-date=2026-08-13
}}&lt;/ref&gt; Klubun heyətində iki mövsüm Azərbaycan futbolunun yüksək divizionunda, bir mövsüm isə birinci liqada oynamışdır. Kəpəzdə ümumilikdə 39-dan çox oyunda iştirak etmiş və 4-dən çox qol vurmuşdur.

2014–2015-ci illərdə [[Rəvan FK|Rəvan]] klubunda çıxış etmişdir. Daha sonra Azərbaycan birinci liqasında [[Qaradağ Lökbatan FK|Qaradağ Lökbatan]] klubunda oynamışdır.

Pərvin Paşayev 2018-ci ildə futbolçu karyerasını başa vurmuşdur.&lt;ref name=&quot;transfermarkt&quot;&gt;{{Cite web
 |url=https://www.transfermarkt.com/parvin-pashaev/profil/spieler/130207
 |title=Pərvin Paşayev
 |website=Transfermarkt
 |access-date=2026-08-13
 |archive-date=2025-01-04
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250104182842/https://www.transfermarkt.com/parvin-pashaev/profil/spieler/130207
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

== Azərbaycan milli komandalarında ==
Pərvin Paşayev müxtəlif yaş qrupları üzrə [[Azərbaycan milli futbol komandası]]nın heyətində çıxış etmişdir.

2004-cü ildə [[Azərbaycan U-17 milli futbol komandası|Azərbaycanın 17 yaşadək futbolçulardan ibarət milli komandasında]] oynamağa başlamış və bu komandanın heyətində 6 oyunda iştirak etmişdir.

Daha sonra [[Azərbaycan U-19 milli futbol komandası|19 yaşadək futbolçulardan ibarət Azərbaycan milli komandasında]] 1 oyun keçirmişdir.

2008–2009-cu illərdə [[Azərbaycan U-21 milli futbol komandası|21 yaşadək futbolçulardan ibarət Azərbaycan milli komandasında]] çıxış etmiş və 4-dən çox oyunda iştirak etmişdir.

== İstinadlar ==
{{İstinadlar}}

== Xarici keçidlər ==
* [https://web.archive.org/web/20130812060117/http://pfckapaz.com/oyuncular/p%C9%99rvin Pərvin Paşayev — Kəpəz PFK-nın saytında]

[[Kateqoriya:Azərbaycan futbolçuları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan U-21 milli futbol komandasının oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Qəbələ FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Kəpəz PFK oyunçuları]]</text>
      <sha1>ox2w7y495nenifke2vf0wmbcdkllin7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Zərraf Şirinov</title>
    <ns>4</ns>
    <id>997722</id>
    <revision>
      <id>9041906</id>
      <parentid>9034412</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T20:52:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mehdisoy88</username>
        <id>313852</id>
      </contributor>
      <comment>/* Zərraf Şirinov */ Cavab</comment>
      <origin>9041906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="633" sha1="2us5q4mcff6m16f64x9kllz5evqesga" xml:space="preserve">== [[:Zərraf Şirinov]] ==
{{Mənbə axtar|Zərraf Şirinov}}
* [[VP:EƏ]] və [[VP:ALİM]] ödəmir. Mənbəsizdir. Axtarışda müsahibə və YouTube videolarından başqa heç bir etibarlı mənbə yoxdur. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 19:46, 13 avqust 2026 (UTC)

:{{Silinsin}} Ensiklopedik əsaslı deyil və etibarlı mənbə yoxdur. [[İstifadəçi:Mehdisoy88|&lt;span style=&quot;font-family:Segoe print; color:#036442; 0.1em 0.1em 0.1em;&quot;&gt;'''⚜ Mehdisoy ⚜'''&lt;sup&gt;&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;]]  &amp;nbsp; ([[İstifadəçi müzakirəsi:Mehdisoy88|Müzakirə]]) 20:52, 19 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>2us5q4mcff6m16f64x9kllz5evqesga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qarabağlar İmamzadə Türbəsi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>997869</id>
    <revision>
      <id>9042077</id>
      <parentid>9039782</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:12:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9042077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7522" sha1="3gdsf1r4b7w6k997x1osfejbh0wox87" xml:space="preserve">
{{Tarixi abidə
|şəkil                    = 
|ölkə                     = {{flaqifikasiya|Azərbaycan}}
|şəhər                    = [[Naxçıvan MR]]
|yerləşir                 = [[Qarabağlar]]
|status                   = Dini-memarlıq abidəsi                 
|memar                    = Naxçıvan memarlıq məktəbinə məxsusdur
|tikilmə_tarixi           = XIII-XVII əsrlər
|material                 = yerli daşlar
|vəziyyəti                = yarımtikili (dağılmış) &lt;ref name=&quot;&quot;&gt;https://www.google.com/maps/place/7-ci+%C4%B0mam%C4%B1n+(Museyi+Kaz%C4%B1m)+ail%C9%99+%C3%BCzvl%C9%99rinin+t%C3%BCrb%C9%99l%C9%99ri+(13-17-ci+%C9%99sr)/@39.4204712,45.1921157,1720m/data=!3m1!1e3!4m6!3m5!1s0x4015ad006cdd0d23:0x22b2985dbaab13d4!8m2!3d39.4211771!4d45.192477!16s%2Fg%2F11zd6gl3bw!18m1!1e1?entry=ttu&amp;g_ep=EgoyMDI2MDgxMS4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D
&lt;/ref&gt; 

|Xəritəsi                 = {{Yer xəritəsi
  |Azərbaycan
  |label=Qarabağlar|label_size=100 |lat=39.416667 |long=45.183333
  |mark=Locator Dot2.gif |marksize=15 |position=bottom |width=300 |float=center |caption= 
  }}
|rayon=Kəngərli}}'''Qarabağlar İmamzadəsi''' — [[Naxçıvan Muxtar Respublikası]]nın [[Kəngərli rayonu]]nun [[Qarabağlar (Kəngərli)|Qarabağlar kəndində]] “Ocaq dibi” adlı qəbiristanlıqda yerləşən dini-memarlıq abidəsi və ziyarətgahdır. Kompleksin ayrı-ayrı tikililəri [[XIII əsr|XIII]]–[[XVII əsr]]lərə aid edilir.&lt;ref name=&quot;Qasimov&quot;&gt;{{cite web |last=Qasımov |first=Anar |title=Qarabağlar İmamzadəsi |website=Nuhçıxan İnformasiya Agentliyi |date=May 2020 |url=https://nuhcixan.az/news/cemiyyet/29399-qarabaglar-imamzadesi |access-date=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Yerli əhali arasında İmamzadə “Ocaq” adı ilə də tanınır.&lt;ref name=&quot;Qasimov&quot;/&gt;

== Tarixi ==

Qarabağlar kəndi tarixən dini və mədəni irsin zənginliyi ilə seçilən yaşayış məskənlərindən biri olmuşdur. Kənd ərazisində müxtəlif dövrlərə aid tarixi-memarlıq abidələri, qədim qəbiristanlıqlar və ziyarətgahlar yerləşir. Qarabağlar İmamzadəsi də kəndin dini-mədəni irsi ilə bağlı abidələrdən biridir.

İmamzadənin yerləşdiyi &quot;Ocaq dibi&quot; qəbiristanlığında çoxsaylı iri çay daşlarından hazırlanmış qədim başdaşları və qəbirlər vardır. 

Kompleksdəki məzarlardan birinin [[XIII əsr]]də yaşamış Seyid Əhdi Qarabağlariyə aid olduğu bildirilir.&lt;ref name=&quot;Qasimov&quot;/&gt; Mənbələrdə onun [[İmam Musa əl-Kazım|İmam Museyi-Kazım]]ın nəslindən olduğu qeyd edilir.&lt;ref name=&quot;Qasimov&quot;/&gt; Tikililərdən birinin daxilində yerləşən lövhədə məzarın &quot;İmam Museyi-Kazım əleyhissəlamın 17-ci nəvəsi İmamzadə Hacı Seyid Xeyrullah Əhdi Qarabağiyə&quot; aid olduğu göstərilir.

Həmin məzarla yanaşı Seyid Əhdi Qarabağlariyə aid olduğu bildirilən üç kiçik övladının qəbirləri də yerləşir.

Bəzi tarixi və elmi mənbələrdə bildirilir ki, İmam Museyi Kazımın vəfatından sonra onun övladları və yaxınları təqiblərdən yayınmaq məqsədilə müxtəlif bölgələrə, o cümlədən Azərbaycan ərazisinə və Naxçıvana köçmüşlər. Bu məlumatlara əsasən, İmamın qulamları ilə birlikdə qaçan yetkinlik yaşına çatmamış xələflərindən bəzilərinin Qarabağlarda vəfat etdiyi üçün burada dəfn olunduqları bildirilir.

== Memarlığı ==

Qarabağlar İmamzadəsi kompleksi dörd tikilidən ibarətdir. Onlardan üçü bir-birinə yaxın yerləşir və hər birinin daxilində qəbir vardır. Dördüncü tikili isə digər tikililərdən təxminən 10–20 metr məsafədə yerləşir və daxilində qəbir yoxdur.

Kompleksə daxil olan tikililərdən biri səkkizguşəli formaya malikdir. Mənbələrdə bu tikilinin XX əsrdə bir neçə dəfə dağıntıya məruz qaldığı və yerli əhali tərəfindən yenidən bərpa edildiyi qeyd olunur.&lt;ref name=&quot;AZƏRTAC&quot;&gt;{{cite web |title=Qarabağlar kəndində yeni memarlıq kompleksi aşkar olunub |website=AZƏRTAC |date=2022 |url=https://azertag.az/xeber/qarabaglar_kendinde_yeni_memarliq_kompleksi_askar_olunub-2025632 |access-date=2026-08-14 |archive-date=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301144447/https://azertag.az/xeber/Qarabaglar_kendinde_yeni_memarliq_kompleksi_askar_olunub-2025632 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Tikililərin memarlıq xüsusiyyətlərinin tədqiqinə əsasən onların [[XIII əsr]]ə aid olduğu qeyd edilir.&lt;ref name=&quot;AZƏRTAC&quot;/&gt;

Bu dövr Qarabağlar şəhərinin inkişaf etdiyi və mühüm ticarət-sənətkarlıq mərkəzlərindən birinə çevrildiyi mərhələ ilə əlaqələndirilir. Qarabağların orta əsrlərdə mühüm şəhər və ticarət mərkəzi olması barədə elmi ədəbiyyatlarda məlumatlar da mövcuddur.

== Dini əhəmiyyəti ==

Qarabağlar İmamzadəsi yerli əhalinin dini inanclarında və ziyarət ənənələrində xüsusi yer tutmuşdur. [[AMEA]] Naxçıvan Bölməsinin tədqiqatçısı Zülfiyyə İsmayılın 2017-ci ildə dərc olunmuş məqaləsində Qarabağlar kəndindəki İmamzadə ayrıca müqəddəs məkan kimi tədqiq edilmişdir.&lt;ref name=&quot;Ismayil&quot;&gt;{{cite journal |last=İsmayıl |first=Zülfiyyə |title=Türk-islam mədəniyyətinin qədim beşiyi Qarabağlar: tarixdə və günümüzdə |journal=Axtarışlar |publisher=İncəsənət, Dil və Ədəbiyyat İnstitutu |year=2017 |number=3 |pages=213–220}}&lt;/ref&gt;

Məqalədə qeyd olunur ki, [[Novruz bayramı]]nın son çərşənbəsində kənd sakinləri İmamzadəni ziyarət edir, burada dəfn edilmiş seyidlərin və müqəddəs hesab edilən şəxslərin qəbirləri üzərində dua edir, nəzir verir və şam yandırırlar.&lt;ref name=&quot;Ismayil&quot;/&gt; 

Bu ziyarət ənənələri İmamzadənin Qarabağlar kəndinin dini-mədəni həyatında tutduğu yeri göstərir.

== Tədqiqi ==

Qarabağlar İmamzadəsi haqqında məlumatlar Naxçıvanın tarixi və mədəni irsinə həsr olunmuş müxtəlif nəşrlərdə öz əksini tapmışdır. İmamzadə Zülfiyyə İsmayılın 2017-ci ildə dərc olunmuş &quot;Türk-islam mədəniyyətinin qədim beşiyi Qarabağlar: tarixdə və günümüzdə&quot; adlı elmi məqaləsində ayrıca tədqiqata cəlb edilmişdir.&lt;ref name=&quot;Ismayil&quot;/&gt;

Abidə haqqında yerli mətbuatda da məlumatlar dərc olunmuşdur.&lt;ref name=&quot;Qasimov&quot;/&gt;

== Həmçinin bax ==

* [[Qarabağlar Türbəsi]]
* [[Qarabağlar (Kəngərli)]]
* [[Kəngərli rayonu]]
* [[Naxçıvan Muxtar Respublikası]]
* [[İmamzadə türbəsi (Naxçıvan)]]

== Ədəbiyyat ==

* İsmayıl, Zülfiyyə. ''Türk-islam mədəniyyətinin qədim beşiyi Qarabağlar: tarixdə və günümüzdə''. ''Axtarışlar'', 2017, № 3, s. 213–220.
* Qasımov, Anar. ''Qarabağlar İmamzadəsi''. ''Yeni həyat'', may 2020.

== Xarici keçidlər ==

* [https://nuhcixan.az/news/cemiyyet/29399-qarabaglar-imamzadesi Qarabağlar İmamzadəsi] — Nuhçıxan İnformasiya Agentliyi
* [https://azertag.az/xeber/qarabaglar_kendinde_yeni_memarliq_kompleksi_askar_olunub-2025632 Qarabağlar kəndində yeni memarlıq kompleksi aşkar olunub] — AZƏRTAC

[[Kateqoriya:Kəngərli rayonunun tarixi abidələri]]
[[Kateqoriya:Naxçıvan Muxtar Respublikasının memarlıq abidələri]]
[[Kateqoriya:Naxçıvanın müqəddəs ziyarətgahları]]
[[Kateqoriya:Naxçıvan türbələri]]
[[Kateqoriya:Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi]]
[[Kateqoriya:Naxçıvanın görməli yerləri]]
[[Kateqoriya:Səfəvi memarlığı]]
[[Kateqoriya:İslam memarlığı]]
[[Kateqoriya:XIII əsr memarlığı]]</text>
      <sha1>3gdsf1r4b7w6k997x1osfejbh0wox87</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Petar Kurçubiç</title>
    <ns>0</ns>
    <id>997935</id>
    <revision>
      <id>9041786</id>
      <parentid>9038864</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:17:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>12 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11702" sha1="2cbiy3zh9mnb327kbuipmyl0h5eb2z7" xml:space="preserve">{{Futbolçu}}

'''Petar Kurçubiç''' ({{lang-sr|Петар Курћубић}}) Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublikası|Yuqoslaviya) — serbiyalı futbol məşqçisi və keçmiş futbolçudur. Futbolçu kimi Yarımmüdafiəçi (futbol)|yarımmüdafiəçi mövqeyində çıxış etmiş, məşqçi kimi isə Serbiya, Şimali Makedoniya, Azərbaycan, Slovakiya və Bosniya və Herseqovina klublarında çalışmışdır.

== Futbolçu karyerası ==
Kurçubiç peşəkar futbolçu karyerası ərzində əsasən Yuqoslaviya klublarında çıxış etmişdir. O, FK Novi Sad klubunun heyətində oynadıqdan sonra FK Zemun|Zemun klubuna keçmişdir.

1989–1990 mövsümündə Kurçubiç Yuqoslaviya İkinci Liqasında Zemun klubunun heyətində çıxış etmişdir. Həmin mövsümdə komanda çempionatda uğurlu nəticə göstərərək Yuqoslaviyanın ən yüksək liqasına yüksəlmək hüququ qazanmışdır.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Tempo Almanah Yu Fudbal 89-90
 |url=https://www.yumpu.com/xx/document/read/28688830/tempo-almanah-1989-1990
 |website=Yumpu
 |language=sr
 |access-date=25 avqust 2021
 |archive-date=2021-11-03
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103061845/https://www.yumpu.com/xx/document/read/28688830/tempo-almanah-1989-1990
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

Kurçubiç 1989–1990 mövsümündə Zemun klubunun heyətində 33 liqa oyununda iştirak etmiş və 4 qol vurmuşdur.

== Məşqçi karyerası ==
Kurçubiç məşqçilik fəaliyyətinə FK Novi Sad klubunda başlamışdır. Daha sonra FK Obilić|Obiliç klubunun baş məşqçisi təyin edilmişdir.

=== Obiliç ===
1999-cu ilin dekabrında Kurçubiç FK Obilić|Obiliç klubunun baş məşqçisi təyin edilmişdir. O, həmin vəzifədə 1999–2000 Yuqoslaviya Birinci Liqası|1999–2000 mövsümünün ikinci yarısına hazırlıq mərhələsində çalışmışdır. 2000-ci ilin yanvarında isə onun yerinə Dragan Lakmanoviç gətirilmişdir.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Petar Kurčubić za drugu titulu
 |url=http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/1999/12/28/srpski/S99122701.shtm
 |website=Glas javnosti
 |language=sr
 |date=27 dekabr 1999
 |access-date=25 avqust 2021
 |archive-date=2021-08-25
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210825191308/http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/1999/12/28/srpski/S99122701.shtm
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

=== Pobeda ===
2004-cü ildə Kurçubiç Şimali Makedoniyanın FK Pobeda (1941–2010)|Pobeda klubunun baş məşqçisi olmuşdur. O, 2004-cü ildən 2005-ci ilin avqustunadək klubda çalışmışdır.

=== Olimpik Bakı ===
2005-ci ilin oktyabrında Kurçubiç Azərbaycana gələrək Olimpik Bakı klubunun baş məşqçisi təyin edilmişdir. O, klubun baş məşqçisi vəzifəsində əvvəlki məşqçini əvəz etmişdir.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=U Azerbejdžanu Srbin zamenio Hrvata
 |url=https://www.sportskacentrala.com/2005/10/07/14309/
 |website=Sportska centrala
 |language=sr
 |date=7 oktyabr 2005
 |access-date=25 avqust 2021
 |archive-date=2021-08-25
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210825200515/https://www.sportskacentrala.com/2005/10/07/14309/
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

Kurçubiçin rəhbərliyi altında Olimpik Bakı 2005–06 Azərbaycan Premyer Liqası|2005–2006 mövsümündə Azərbaycan Yüksək Liqasında çıxış etmişdir. Komanda mövsümü 26 oyunda 5 qələbə, 8 heç-heçə və 13 məğlubiyyətlə, 23 xalla 12-ci pillədə başa vurmuşdur.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Azerbaijan 2005/06
 |url=https://www.rsssf.org/tablesa/azer06.html
 |website=RSSSF
 |language=en
 |access-date=2026-08-15
 |archive-date=2013-10-16
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016085519/http://www.rsssf.com/tablesa/azer06.html
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

Azərbaycan Kubokunda Olimpik Bakı ilk mərhələdə ''Energetik Mingəçevir'' üzərində iki oyunun nəticəsinə görə qalib gəlmiş, növbəti mərhələdə isə FK Bakı|Bakı klubuna məğlub olmuşdur.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Azerbaijan Cup 2005/06
 |url=https://www.rsssf.org/tablesa/azercup06.html
 |website=RSSSF
 |language=en
 |access-date=2026-08-15
 |archive-date=2022-12-10
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210044942/https://www.rsssf.org/tablesa/azercup06.html
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

2006-cı ilin iyununda Kurçubiçlə yeni müqavilə bağlanmamış və onun yerinə Əsgər Abdullayev Olimpik Bakının baş məşqçisi təyin edilmişdir. Kurçubiçin rəhbərliyi altında komandada çıxış edən bir sıra serbiyalı futbolçular da həmin dövrdə klubu tərk etmişdir.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Asker Abdullayev appointed as new coach of FC Olimpik Baku
 |url=http://www.today.az/news/society/26816.html
 |website=Today.Az
 |language=en
 |date=1 iyun 2006
 |access-date=2026-08-15
 |archive-date=2026-02-17
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260217155142/http://www.today.az/news/society/26816.html
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

=== Mladost Apatin ===
Azərbaycanı tərk etdikdən sonra Kurçubiç Serbiyaya qayıdaraq FK Mladost Apatin|Mladost Apatin klubunun baş məşqçisi olmuşdur. O, 2006-cı ilin iyunundan 2007-ci ilin iyununadək bu vəzifədə çalışmışdır.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Zahuktava se prelazni rok
 |url=https://www.sportskacentrala.com/2006/06/30/23597/
 |website=Sportska centrala
 |language=sr
 |date=30 iyun 2006
 |access-date=25 avqust 2021
 |archive-date=2021-08-25
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210825191408/https://www.sportskacentrala.com/2006/06/30/23597/
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

=== Banat Zrenyanin ===
2007-ci ilin iyununda Kurçubiç FK Banat Zrenjanin|Banat Zrenyanin klubunun baş məşqçisi təyin edilmişdir. O, həmin ilin oktyabrında vəzifəsindən ayrılmışdır.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Nastavlja se egzodus iz Apatina
 |url=https://mondo.rs/Sport/Fudbal/a64160/Nastavlja-se-egzodus-iz-Apatina.html
 |website=MONDO
 |language=sr
 |date=26 iyun 2007
 |access-date=25 avqust 2021
 |archive-date=2025-12-10
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210064039/https://mondo.rs/Sport/Fudbal/a64160/Nastavlja-se-egzodus-iz-Apatina.html
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Banat bez trenera
 |url=https://www.sportskacentrala.com/2007/10/22/41204/
 |website=Sportska centrala
 |language=sr
 |date=22 oktyabr 2007
 |access-date=25 avqust 2021
 |archive-date=2021-08-25
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210825195949/https://www.sportskacentrala.com/2007/10/22/41204/
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

=== ÇSK Çelarevo və Nitra ===
Kurçubiç FK ČSK Čelarevo|ÇSK Çelarevo klubunda iki ayrı dövrdə baş məşqçi kimi çalışmışdır.

2008-ci ilin sonunda o, Slovakiyaya gedərək FC Nitra klubunun baş məşqçisi olmuşdur. Kurçubiç 2008-ci ilin dekabrından 2009-cu ilin iyununadək Nitra klubuna rəhbərlik etmişdir.

=== Dolnı Kubin ===
2010–2011-ci illərdə Kurçubiç Slovakiyanın MFK Dolný Kubín|Dolnı Kubin klubunun baş məşqçisi olmuşdur.

=== Hayduk Kula ===
2011-ci ilin sentyabrında FK Hajduk Kula|Hayduk Kula klubunun baş məşqçisi təyin edilmişdir. O, həmin ilin dekabrınadək komandanın baş məşqçisi vəzifəsində çalışmışdır.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kurćubić na klupi Kuljana
 |url=https://mondo.rs/Sport/Fudbal/a220128/Kurcubic-na-klupi-Kuljana.html
 |website=MONDO
 |language=sr
 |date=28 sentyabr 2011
 |access-date=25 avqust 2021
 |archive-date=2025-12-10
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210073315/https://mondo.rs/Sport/Fudbal/a220128/Kurcubic-na-klupi-Kuljana.html
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

=== Spartak Subotitsa ===
Kurçubiç FK Spartak Subotica|Spartak Subotitsa klubunda iki ayrı dövrdə baş məşqçi olmuşdur. İlk dövrü 2012-ci ilin sentyabrından 2013-cü ilin oktyabrınadək, ikinci dövrü isə 2014-cü ilin iyunundan 2015-ci ilin aprelinədək davam etmişdir.

=== Novi Pazar ===
2015-ci ilin iyununda FK Novi Pazar|Novi Pazar klubunun baş məşqçisi təyin edilmişdir. Lakin onun klubdakı fəaliyyəti uzun çəkməmiş və həmin ilin avqustunda vəzifədən ayrılmışdır.

=== Borats Banya Luka ===
2015-ci ilin sentyabrında Kurçubiç FK Borac Banja Luka|Borats Banya Luka klubunun baş məşqçisi olmuşdur. Bosniya və Herseqovinada keçirdiyi bu dövr qısa olmuş və həmin ilin oktyabrında klubdan ayrılmışdır.

=== TSC ===
2017-ci ildə Kurçubiç FK TSC|TSC klubunun baş məşqçisi olmuşdur. O, iyun–dekabr ayları ərzində komandaya rəhbərlik etmişdir.

=== Krupa ===
2018-ci ilin oktyabrında Kurçubiç FK Krupa klubunun baş məşqçisi təyin edilmişdir. O, komandada əvvəlki baş məşqçi Branislav Kruniçin istefasından sonra bu vəzifəyə gətirilmişdir.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Krunić napustio klupu Krupe, Kurćubić novi trener
 |url=https://sport.srpskainfo.com/krunic-napustio-klupu-krupe-kurcubic-novi-trener/
 |website=SrpskaInfo
 |language=sr
 |date=8 oktyabr 2018
}}&lt;/ref&gt;

Kurçubiçin Krupa klubundakı fəaliyyəti 2019-cu ilin martınadək davam etmişdir.

=== Sonrakı fəaliyyəti ===
2019-cu ildə Kurçubiç ''Hajduk 1912'' klubunda çalışmışdır. 2020-ci ildə FK Bačka 1901 klubuna rəhbərlik etmişdir. 2021-ci ildə isə RFK Novi Sad 1921 klubunun baş məşqçisi olmuşdur.

== Məşqçilik fəaliyyəti ==
Kurçubiç məşqçi karyerası ərzində bir neçə ölkədə fəaliyyət göstərmişdir. Onun rəhbərlik etdiyi klublar arasında FK Novi Sad, FK Obilić|Obiliç, FK Pobeda (1941–2010)|Pobeda, Olimpik Bakı, FK Mladost Apatin|Mladost Apatin, FK Banat Zrenjanin|Banat Zrenyanin, FK ČSK Čelarevo|ÇSK Çelarevo, FC Nitra, MFK Dolný Kubín|Dolnı Kubin, FK Hajduk Kula|Hayduk Kula, FK Spartak Subotica|Spartak Subotitsa, FK Novi Pazar|Novi Pazar, FK Borac Banja Luka|Borats Banya Luka, FK TSC|TSC, FK Krupa, ''Hajduk 1912'', FK Bačka 1901 və RFK Novi Sad 1921 yer alır.

Onun məşqçilik karyerasında Azərbaycan xüsusi yer tutur. Kurçubiç 2005–2006-cı illərdə Olimpik Bakının baş məşqçisi kimi Azərbaycan Premyer Liqası|Azərbaycan yüksək liqasında çalışmışdır.

== Azərbaycanda fəaliyyəti ==
Kurçubiç Azərbaycan futbolunda 2005-ci ilin payızından 2006-cı ilin yayına qədər fəaliyyət göstərmişdir. Bu dövrdə o, Olimpik Bakı klubuna rəhbərlik etmişdir.

2005–2006 mövsümündə Olimpik Bakı Azərbaycan çempionatında 12-ci yeri tutmuşdur. Komanda mövsüm ərzində 26 oyunda 5 qələbə qazanmış, 8 dəfə heç-heçə etmiş və 13 dəfə məğlub olmuşdur. Komandanın aktivində 23 xal olmuşdur.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Azerbaijan 2005/06
 |url=https://www.rsssf.org/tablesa/azer06.html
 |website=RSSSF
 |language=en
 |access-date=2026-08-15
 |archive-date=2013-10-16
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016085519/http://www.rsssf.com/tablesa/azer06.html
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

Kurçubiç mövsümün sonunda Azərbaycanı tərk etmişdir. 1 iyun 2006-cı ildə Əsgər Abdullayevin Olimpik Bakının yeni baş məşqçisi təyin edilməsi barədə məlumat yayılmış və Kurçubiçlə yeni müqavilə bağlanmadığı bildirilmişdir.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Asker Abdullayev appointed as new coach of FC Olimpik Baku
 |url=http://www.today.az/news/society/26816.html
 |website=Today.Az
 |language=en
 |date=1 iyun 2006
 |access-date=2026-08-15
 |archive-date=2026-02-17
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260217155142/http://www.today.az/news/society/26816.html
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* {{WorldFootball.net|petar-kurcubic}}

[[Kateqoriya:1961-ci il doğumlular]]
[[Kateqoriya:Yaşayan insanlar]]
[[Kateqoriya:Kişi futbol yarımmüdafiəçiləri]]</text>
      <sha1>2cbiy3zh9mnb327kbuipmyl0h5eb2z7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pol Ramsden (alpinist)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>997937</id>
    <revision>
      <id>9041912</id>
      <parentid>9040693</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T21:00:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>27 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9041912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17916" sha1="44dqnkwyspnnubzbdpmzpqr0n1cr08f" xml:space="preserve">
{{Alpinist
 |adı                            = {{Dil-en|Pol Ramsden}}
 |şəkil                          = Paul Ramsden Troll Wall Norway.webp
 |şəklin_ölçüsü                  = 220px
 |alt                            =
 |izah                           = 
 |ləqəbi                         =
 |milliyəti                      = 
 |doğum_tarixi                   = 1969
 |doğum_yeri                     = [[Yorkşir]],[[İngiltərə]]
 |vəfat_tarixi                   = 
 |vəfat_yeri                     = 
 |yaşayış_yeri                   =
 |təhsili                        = • Şeffild Universiteti - (1987-90,bakalavr dərəcəsi - BSc)
 
                                  • Birmingem Universiteti - (2011-12,magistr dərəcəsi - MSc)
 |peşəsi                         = Əməyin mühafizəsi və gigiyenası üzrə mütəxəssis
 |boyu                           = 
 |çəkisi                         = 
 |yarışlardan_uzaqlaşıb          =
 |saytı                          = 
 |alpinist_növü                  = 
 |ən_yüksək_dərəcə               = 
 |tanınır                        = 
 |ilk_fəth_etmə                  = 
 |şərəfinə_adlandırlıb           = 
 |əsas_fəth_etmələr              =
 |beynəlxalq                     =
 |medallar                       =
 |yeniləmə                       = 15 avqust 2026

}}
'''Pol Ramsden ''' (1969-cu ildə anadan olub) — [[britaniya]]lı [[alpinist]] və [[dağcı]]dır. O, yüksək səviyyəli [[alpinizm]]i ilə beynəlxalq miqyasda tanınır.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.montagnes-magazine.com/actus-paul-ramsden-est-comme-si-les-piolets-or-inventes|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2025-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806220310/https://www.montagnes-magazine.com/actus-paul-ramsden-est-comme-si-les-piolets-or-inventes|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.desnivel.com/alpinismo/paul-ramsden-cuando-escalas-montanas-muy-rapido-se-pierden-cosas/|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2025-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126054208/https://www.desnivel.com/alpinismo/paul-ramsden-cuando-escalas-montanas-muy-rapido-se-pierden-cosas/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ft.com/content/3cb37699-8ed6-48bf-bf1e-41fb19ac64ae|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2023-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20231222082124/https://www.ft.com/content/3cb37699-8ed6-48bf-bf1e-41fb19ac64ae|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ramsden [[Himalay]]larda&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ft.com/content/3cb37699-8ed6-48bf-bf1e-41fb19ac64ae|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2023-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20231222082124/https://www.ft.com/content/3cb37699-8ed6-48bf-bf1e-41fb19ac64ae|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ekstremal yüksəkliklərdə yerləşən marşrutların alp üslubunda ilk keçidlərinə görə beş dəfə Piolet d'Or mükafatına layiq görülüb.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thebmc.co.uk/en/paul-ramsden-interview-piolet-dor-number-four-for-the-collection|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2026-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260218090157/https://thebmc.co.uk/en/paul-ramsden-interview-piolet-dor-number-four-for-the-collection|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

O, 2003, 2013 və 2016-cı illərdə Mik Faulerlə birlikdə mükafata layiq görülüb və bununla onlar bu mükafatı qazanan ilk britaniyalı alpinistlər olublar.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Laskin |first1=Josh |title=Paul Ramsden and Tim Miller Go 8 Days on Unclimbed 6000-meter Peak |url=https://www.climbing.com/news/uk-climbers-first-ascent-himalayan-peak/ |website=Climbing |language=en |date=28 noyabr 2023}}&lt;/ref&gt; 2017-ci ildə mükafatı Nik Bullokla, 2023-cü ildə isə Tim Millerlə birlikdə qazanıb.

&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ukclimbing.com/articles/features/perfect_partners_9_-_mick_fowler_and_paul_ramsden-10504|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2024-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20241211205715/https://www.ukclimbing.com/articles/features/perfect_partners_9_-_mick_fowler_and_paul_ramsden-10504|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://blogs.dw.com/adventuresports/index.html%3Fp=32401.html|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2026-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260417053433/https://blogs.dw.com/adventuresports/index.html%3Fp=32401.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2023-cü ildə Financial Times onu “ən çox mükafat qazanmış alpinist (və niyə onun haqqında heç eşitməmisiniz)” ifadəsi ilə təqdim etmişdir.

Ramsdenin fəaliyyəti əsasən [[Himalay]]ların mürəkkəb və az tədqiq olunmuş zirvələrində kiçik komanda ilə, yüngül avadanlıqla və əlavə düşərgələrdən minimum istifadə etməklə həyata keçirilən alp üslublu yüksəlişlərlə xarakterizə olunur.

==Alpinist Karyerası==

Ramsden yüngül və minimalistik alp üslubunda dırmanışın qəti tərəfdarıdır. O, sabit iplərdən və ekspedisiya alpinizmində istifadə olunan digər dəstək vasitələrindən, o cümlədən oksigen balonlarından və hündürlük daşıyıcılarından istifadəni qəbul etmir.2023-cü ildə Ramsden öz yanaşmasını belə ifadə edib: o, özünü alpinist hesab edir və başqa üsulla dırmanmağı düşünmədiyini, alp üslubunda qalxa bilməsəydi, dırmanmağı dayandıracağını bildirib. Onun fikrincə, böyük dağlara qalxmağın yeganə etik yolu alp üslubudur və digər üsullar bu yanaşma ilə müqayisədə “aldatma” sayılır.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://abenteuer-berg.de/en/paul-ramsden-after-another-first-ascent-of-a-six-thousander-in-nepal-anything-but-alpine-style-is-cheating/|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2026-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20260227161707/https://abenteuer-berg.de/en/paul-ramsden-after-another-first-ascent-of-a-six-thousander-in-nepal-anything-but-alpine-style-is-cheating/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ramsden Piolet d'Or mükafatının fəlsəfəsinin Britaniya alpinizm ənənəsinə uyğun olduğunu düşünür. Onun fikrincə, kiçik komandalar, kəşfiyyat və alp üslubu bu mükafatın təşviq etdiyi əsas prinsiplərdir və məhz bu yanaşma alpinistlərin inkişafına imkan verir.

Ramsden yüksək hündürlükdə ekstremal alpinizmin son dərəcə təhlükəli olduğunu yaxşı anlayır. O, uzunmüddətli karyerasını qismən gənc yaşlarında dırmanış tərəfdaşlarının ölümünün şahidi olması ilə əlaqələndirir. Bu hadisələrdən xüsusilə biri onun 17 yaşı olarkən baş verib.Bu erkən təcrübələrin onun dağlarda riskə münasibətini formalaşdırdığı və sonrakı karyerasında ehtiyatlı qərarverməyə, risklərin düzgün qiymətləndirilməsinə və dağ şəraitinin sərhədlərini qəbul etməyə təsir göstərdiyi bildirilir.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.montagnes-magazine.com/actus-paul-ramsden-est-comme-si-les-piolets-or-inventes|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2025-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806220310/https://www.montagnes-magazine.com/actus-paul-ramsden-est-comme-si-les-piolets-or-inventes|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==Görkəmli Qalxışlar və Nəticələr==

Pol Ramsdenin alpinist karyerasında əsasən [[Himalay]] və [[Tibet]] bölgələrində həyata keçirilmiş, yüksək texniki çətinliyə malik ilk keçidlər xüsusi yer tutur.

•	2002 — Siqunyanq, şimal-qərb üzü (Sıçuan, Çin): 1 500 metr hündürlüyündə, ED+ (VII AI6 M6) çətinlik dərəcəli marşrut. Mik Faulerlə birlikdə ilk keçidi həyata keçirib. Bu qalxışa görə onlar 2003-cü il Piolet d'Or mükafatına və 2002-ci il Golden Piton Award mükafatına layiq görülüblər.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.himalayanclub.org/hj/72/9/piolets-dor/|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2022-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219154800/https://www.himalayanclub.org/hj/72/9/piolets-dor/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.planetmountain.com/en/news/events/mick-fowler-and-paul-ramsden-win-12th-piolet-dor.html|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2026-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260815072848/https://www.planetmountain.com/en/news/events/mick-fowler-and-paul-ramsden-win-12th-piolet-dor.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

•	2007 — Manamço, şimal-qərb tirəsi (Tibet): 700 metrlik, TD, Scottish V dərəcəli marşrut. Faulerlə birlikdə ilk keçid. Nyençen Tanqla silsiləsinin “Matterhornu” kimi tanınır.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.planetmountain.com/en/news/alpinism/fowler-and-watts-make-first-ascent-of-kajaqiao.html|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2026-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260815075825/https://www.planetmountain.com/en/news/alpinism/fowler-and-watts-make-first-ascent-of-kajaqiao.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

•	2010 — Sulamar, şimal üzü (Sincan, Çin): 1 600 metr yüksəklikdə, TD+ dərəcəli marşrut. İlk keçid Mik Faulerlə birlikdə həyata keçirilib.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.planetmountain.com/en/news/alpinism/sulamar-north-face-first-ascent-by-mick-fowler-and-paul-ramsden.html|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2026-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260815074048/https://www.planetmountain.com/en/news/alpinism/sulamar-north-face-first-ascent-by-mick-fowler-and-paul-ramsden.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.climbing.com/news/beautiful-north-face-climbed-in-china/|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2019-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191016191538/https://www.climbing.com/news/beautiful-north-face-climbed-in-china/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

•	2012 — Şiva, şimal-şərq dayağı (“Prow”), Hindistan: 700 metrlik, ED+ dərəcəli marşrut. Faulerlə birlikdə ilk keçid. Bu uğura görə onlar 2013-cü il Piolet d'Or mükafatını qazanıblar — Ramsden üçün ikinci belə mükafat.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.planetmountain.com/en/news/alpinism/kishtwar-kailash-first-ascent-by-mick-fowler-and-paul-ramsden.html|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2026-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260815083323/https://www.planetmountain.com/en/news/alpinism/kishtwar-kailash-first-ascent-by-mick-fowler-and-paul-ramsden.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://alpinist.com/newswire/a-seven-day-fa-in-the-kishtwar-himalaya/|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2026-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260815114418/https://alpinist.com/newswire/a-seven-day-fa-in-the-kishtwar-himalaya/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

•	2013 — Kiştvar Kailaş, cənub-qərb üzü, Hindistan: 1 500 metrlik, ED, Scottish VI dərəcəli marşrutun ilk keçidi Mik Faulerlə birlikdə həyata keçirilib.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://alpinist.com/newswire/brits-climb-prow-of-shiva-in-alpine-style/|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2026-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260815065541/https://alpinist.com/newswire/brits-climb-prow-of-shiva-in-alpine-style/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

•	2014 — Haqşu, şimal-şərq üzü, Hindistan: 1 300 metrlik, ED dərəcəli marşrut. İlk keçid Mik Faulerlə birlikdə.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://alpinist.com/newswire/permit-fiasco-leads-two-teams-to-one-kishtwar-peak/|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2026-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260815073205/https://alpinist.com/newswire/permit-fiasco-leads-two-teams-to-one-kishtwar-peak/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://gripped.com/routes/mick-fowler-climbs-new-himalaya-route/|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2026-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260815072151/https://gripped.com/routes/mick-fowler-climbs-new-himalaya-route/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

•	2015 — Qave Din, şimal üzü, Nepal: 1 600 metrlik, ED+ dərəcəli marşrutun ilk keçidi Faulerlə birlikdə həyata keçirilib. Bu qalxışa görə onlar 2016-cı il Piolet d'Or mükafatını qazanıblar. Bu, Ramsden və Faulerin birlikdə qazandığı üçüncü Piolet d'Or olub.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.planetmountain.com/en/news/alpinism/mick-fowler-and-paul-ramsden-complete-first-ascent-of-gave-ding-in-nepal.html|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2025-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916051646/https://www.planetmountain.com/en/news/alpinism/mick-fowler-and-paul-ramsden-complete-first-ascent-of-gave-ding-in-nepal.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

•	2016 — Nyainqentangla Cənub-Şərqi, şimal dayağı, Tibet: 1 600 metr hündürlüyündə, ED+ dərəcəli marşrut. Nik Bullokla birlikdə ilk keçidi həyata keçirib. Bu qalxış Ramsdenə dördüncü Piolet d'Or mükafatını qazandırıb.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://alpinist.com/newswire/british-alpinists-climb-a-virgin-north-face-to-7000-meter-summit-in-tibet/|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2026-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260815092725/https://alpinist.com/newswire/british-alpinists-climb-a-virgin-north-face-to-7000-meter-summit-in-tibet/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

•	2022 — Cuqal Spire, şimal üzü (“Phantom Line”), Nepal: Cuqal Himalında yerləşən 1 300 metrlik, ED dərəcəli marşrut beş gün ərzində keçilib.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://explorersweb.com/ramsden-miller-surma-sarovar/|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2026-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260815093418/https://explorersweb.com/ramsden-miller-surma-sarovar/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; İlk keçid Tim Millerlə birlikdə həyata keçirilib. Bu uğura görə Ramsden 2023-cü il Piolet d'Or mükafatını qazanaraq beşinci dəfə bu mükafata layiq görülüb.

•	2023 — Surma-Sarovar, şimal üzü, Nepal: 6 574 metr yüksəklikdə yerləşən zirvənin Salimor Khola vadisindəki şimal üzü Tim Millerlə birlikdə keçilib. Bu qalxış Ramsdenin sonrakı Himalay fəaliyyətinin mühüm nailiyyətlərindən biri hesab olunur.

==Şəxsi Həyatı==

Uzunmüddətli dırmanış tərəfdaşı Mik Fauler kimi, Pol Ramsden də peşəkar alpinist deyil. O, əsas peşə fəaliyyətini əməyin mühafizəsi və gigiyenası üzrə mütəxəssis kimi davam etdirir.
Ramsden “Integral HSE” adlı xidmət şirkəti vasitəsilə özünüməşğul şəxs kimi tam iş vaxtı fəaliyyət göstərir. Alpinizm onun əsas gəlir mənbəyi deyil; yüksək səviyyəli dağçılıq fəaliyyəti peşəkar işindən kənarda həyata keçirdiyi məşğuliyyətdir.

==Biblioqrafiya==

•	Ramsden, Paul (2023). “The Jugal Project: The First Ascent of a Striking Spire in Nepal” — Nepalda yerləşən Cuqal Spire zirvəsinə ilk qalxışdan bəhs edir.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://publications.americanalpineclub.org/articles/13201216620|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2026-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260815072150/https://publications.americanalpineclub.org/articles/13201216620|url-status=live}}&lt;/ref&gt; American Alpine Journal, cild 65, № 97. American Alpine Club.

•	Ramsden, Paul (2017). “The Wrong Valley: Climbing a Hidden Wall on a 7,000-Meter Peak in Tibet” — Tibetdə 7 000 metrlik zirvənin gizli divarına qalxışın təsviri.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://publications.americanalpineclub.org/articles/13201214330|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2026-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260815075016/https://publications.americanalpineclub.org/articles/13201214330|url-status=live}}&lt;/ref&gt; American Alpine Journal, cild 59, № 91, s. 10–18. American Alpine Club.

•	Ramsden, Paul (2016). “Positive Vibes: The First Ascent of Gave Ding in Western Nepal” — Nepalın qərbində yerləşən Qave Din zirvəsinə ilk qalxış haqqında.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://publications.americanalpineclub.org/articles/13201214016|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2026-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260815093118/https://publications.americanalpineclub.org/articles/13201214016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; American Alpine Journal, cild 58, № 90, s. 56–65. American Alpine Club.

•	Ramsden, Paul (2015). “Hagshu, Northeast Face and Traverse” — Hindistanda Haqşunun şimal-şərq üzü və traversi haqqında.&lt;ref&gt;{{cite web |title=AAC Publications - Hagshu, Northeast Face and Traverse |url=https://publications.americanalpineclub.org/articles/13201213311 |website=publications.americanalpineclub.org |access-date=2026-08-15 |archive-date=2026-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260815074158/https://publications.americanalpineclub.org/articles/13201213311 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; American Alpine Journal, cild 57, № 89, s. 320–325. American Alpine Club.

•	Ramsden, Paul (2014). “Kishtwar Kailash, Southwest Face” — Hindistanda Kiştvar Kailaşın cənub-qərb üzü üzrə qalxışın təsviri.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://publications.americanalpineclub.org/articles/13201212848|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-08-15|archive-date=2026-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260815072127/https://publications.americanalpineclub.org/articles/13201212848|url-status=live}}&lt;/ref&gt; American Alpine Journal, cild 56, № 88, s. 337. American Alpine Club.

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}</text>
      <sha1>44dqnkwyspnnubzbdpmzpqr0n1cr08f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qaraca paleolit düşərgəsi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>997947</id>
    <revision>
      <id>9042081</id>
      <parentid>9036633</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:17:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>179784</id>
      </contributor>
      <comment>6 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>9042081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9870" sha1="tn2jbeg3gawhzh92yoopizue9gtub9s" xml:space="preserve">{{Tarixi abidə
|adı            = Qaraca paleolit düşərgəsi
|orijinal adı   = 
|şəkil          = 
|şəkil_izah     = 
|ölkə           = {{Aze}}
|şəhər          =  &lt;small&gt;[[Mingəçevir]]&lt;/small&gt;
|yerləşir       = 
|aidiyyatı         = 
|memar             =
|tikilmə_tarixi    = erkən paleolit
|sifarişçi         = 
|üslubu            = [[Arxeoloji abidə]]
|vəziyyəti           =  
|Xəritəsi             =  {{Yer xəritəsi|Azərbaycan|label= Qaraca paleolit düşərgəsi|label_size=100 |lat=40.799933 |long=47.055400 |mark=Map symbol archaeology.svg |marksize=10 |position=bottom |width=300 |float=center |caption=}}
}}
'''Qaraca paleolit düşərgəsi''' — Azərbaycanın Mingəçevir şəhəri ərazisində, Mingəçevir su anbarının sahilində yerləşən Erkən Paleolit dövrünə aid arxeoloji abidə. Düşərgə açıq tipli paleolit düşərgəsi kimi tədqiq edilir və burada Aşel dövrünə aid əl çapacaqları, çopperlər, nukleuslar, qaşovlar və digər daş alətləri aşkar edilmişdir.&lt;ref name=&quot;AMEA1&quot;&gt;{{cite web
 | title       = Qaraca paleolit düşərgəsində tədqiqatlar davam etdirilir
 | url       = https://science.gov.az/az/news/open/21230
 | website       = Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası
 | access-date       = 15 avqust 2026
 | archive-date       = 2022-06-15
 | archive-url       = https://web.archive.org/web/20220615053234/https://science.gov.az/az/news/open/21230
 | url-status       = live
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AMEA2&quot;&gt;{{cite web
 | title       = Mingəçevir su anbarı yaxınlığında tədqiqat işləri aparılıb
 | url       = https://science.gov.az/az/news/open/613
 | website       = Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası
 | access-date       = 15 avqust 2026
 | archive-date       = 2026-08-15
 | archive-url       = https://web.archive.org/web/20260815133158/https://science.gov.az/az/news/open/613
 | url-status       = live
 }}&lt;/ref&gt;

== Coğrafi mövqeyi ==
Qaraca paleolit düşərgəsi Mingəçevir su anbarının Mingəçevir şəhəri sahilində yerləşir. Abidə Kür çayı hövzəsinin orta hissəsində yerləşən paleolit abidələrindən biridir.
Abidə dəniz səviyyəsindən 80m hündürlükdə, Qaraca silsiləsinin șimal-qərb hissəsində, orta və erkən dördüncü dövr çöküntülərinin su anbarı sahilində, bənddən ~ 1,0 km şərqdə başlayan və ~ 0,7 km uzanan ərazidə yerləșir.&lt;ref name=&quot;AMEA1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AMEA3&quot;&gt;{{cite web
 |title        = Azərbaycan arxeologiya elmi 80 ildə: qısa nəzər
 |url          = https://science.gov.az/az/news/open/31225
 |website      = Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası
 |date         = 7 yanvar 2025
 |access-date  = 15 avqust 2026
 |archive-date = 2026-08-13
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20260813092832/https://science.gov.az/az/news/open/31225
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Huseynova |first=Sevinc |date=2023-01-01 |title=2023-cü ildə Beşbarmaq abidələr kompleksində aparılmış arxeoloji tədqiqatlara dair |url=https://www.academia.edu/128699946/2023_c%C3%BC_ild%C9%99_Be%C5%9Fbarmaq_abid%C9%99l%C9%99r_kompleksind%C9%99_apar%C4%B1lm%C4%B1%C5%9F_arxeoloji_t%C9%99dqiqatlara_dair |journal=AZƏRBAYCANDA 2023-CÜ İLDƏ APARILAN ARXEOLOJİ QAZINTILARIN NƏTİCƏLƏRİNƏ həsr olunmuş Elmi Sessiyanın Tezisləri. Bakı: |archive-date=2026-08-15 |access-date=2026-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260815113231/https://www.academia.edu/128699946/2023_c%C3%BC_ild%C9%99_Be%C5%9Fbarmaq_abid%C9%99l%C9%99r_kompleksind%C9%99_apar%C4%B1lm%C4%B1%C5%9F_arxeoloji_t%C9%99dqiqatlara_dair |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
== Tədqiqi ==
Qaraca paleolit düşərgəsi 2012-ci ildə Mingəçevir su anbarı ətrafında Azərbaycan və Rusiya alimlərinin iştirakı ilə aparılan arxeoloji tədqiqatlar zamanı qeydə alınmışdır. Sonrakı illərdə abidədə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya, Etnoqrafiya və Antropologiya İnstitutunun paleolit arxeoloji ekspedisiyası tərəfindən tədqiqatlar aparılmışdır.&lt;ref name=&quot;AMEA1&quot;/&gt;

2013-cü ildə Qaraca abidəsi ilə bağlı tədqiqatların nəticələri Azərbaycan və Rusiya alimlərinin iştirakı ilə müzakirə edilmişdir. Həmin tədqiqatlar zamanı düşərgədən əl çapacaqları, çopperlər, nukleuslar və qaşovlar da daxil olmaqla müxtəlif daş məmulatları aşkar edilmişdir.&lt;ref name=&quot;AMEA2&quot;/&gt;

2021-ci ildə Qaraca abidəsinin mütləq yaşının müəyyən edilməsi məqsədilə nümunələr götürülmüş və onların lüminessent üsulla Danimarkada ixtisaslaşmış laboratoriyalarda tədqiq edilməsi nəzərdə tutulmuşdur.&lt;ref name=&quot;AMEA4&quot;&gt;{{cite web
 | title       = Arxeologiya, Etnoqrafiya və Antropologiya İnstitutunda Danimarka və Rusiyalı alimlərlə görüş keçirilib
 | url       = https://science.gov.az/az/news/open/22324
 | website       = Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası
 | access-date       = 15 avqust 2026
 | archive-date       = 2026-08-15
 | archive-url       = https://web.archive.org/web/20260815142637/https://science.gov.az/az/news/open/22324
 | url-status       = live
 }}&lt;/ref&gt;

=== Arxeoloji materiallar ===
Qaraca düşərgəsindən əl çapacaqları, çopperlər, nukleuslar, qaşovlar və digər daş məmulatları aşkar edilmişdir. Bu materiallar Cənubi Qafqazın Erkən Paleolit dövründə yaşamış insanların əmək alətlərinin və daş emalı texnologiyalarının öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.&lt;ref name=&quot;AMEA2&quot;/&gt;

AMEA-nın məlumatına görə, Qaraca düşərgəsində Azıx mağarasından kənarda 10-dan artıq çopper və qiqantolit, həmçinin daş balta və ya ''splitter'' tipli alət aşkar edilmişdir.&lt;ref name=&quot;AMEA1&quot;/&gt;

Qaraca abidəsindən əldə olunan iri ölçülü daş alətlər Azıx mağarasının aşağı təbəqələrindən məlum olan Quruçay arxeoloji mədəniyyətinə xas alətlərlə müqayisə edilmişdir. Qaracada belə alətlərin aşkar olunması Quruçay mədəniyyətinin yayılma arealının öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətli hesab edilir.&lt;ref name=&quot;AMEA5&quot;&gt;{{cite web
 | title       = Azıx mağarasını kim kəşf edib və onun sakinləri kimlər olub?
 | url         = https://science.gov.az/news/open/16636
 | website     = Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası
 | date        = 13 aprel 2021
 | access-date = 15 avqust 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Xronologiyası ===
Qaraca paleolit düşərgəsinin dəqiq xronologiyasının müəyyənləşdirilməsi üçün geoloji, arxeoloji və paleontoloji məlumatlardan istifadə edilmişdir. 2013-cü ildə yayımlanan AMEA materialında abidənin yaşı geniş diapazonda, təxminən 1,8 milyon ildən 500 min il əvvələ qədər ehtimal edilmişdir.&lt;ref name=&quot;AMEA2&quot;/&gt;

Qaracanın mütləq yaşının daha dəqiq müəyyənləşdirilməsi məqsədilə sonrakı tədqiqatlarda abidədən nümunələr götürülmüş və onların lüminessent üsulla tarixləndirilməsi üçün Danimarkadakı ixtisaslaşmış laboratoriyalarda tədqiq edilməsi nəzərdə tutulmuşdur.&lt;ref name=&quot;AMEA4&quot;/&gt;

=== Aşel mədəniyyəti ===
Qaraca paleolit düşərgəsinin daş sənayesi Aşel dövrü ilə əlaqələndirilir. AMEA Qaraca abidəsini açıq tipli Aşel düşərgəsi kimi təqdim edir.&lt;ref name=&quot;AMEA1&quot;/&gt;

Abidədən aşkar edilmiş əl çapacaqları, çopperlər, nukleuslar və qaşovlar Aşel daş sənayesinin öyrənilməsi üçün əsas arxeoloji materialları təşkil edir.&lt;ref name=&quot;AMEA2&quot;/&gt;

=== Quruçay mədəniyyəti ilə əlaqəsi ===
Qaraca düşərgəsindən aşkar edilmiş iri daş alətləri Azıx mağarasının aşağı təbəqələrindən məlum olan Quruçay arxeoloji mədəniyyəti ilə müqayisə edilmişdir. AMEA materialında belə alətlərin Mingəçevir su anbarının sahilində yerləşən Qaraca qədim daş dövrü düşərgəsində də aşkar edildiyi və bunun Quruçay mədəniyyətinin yayılma arealının müəyyənləşdirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıdığı qeyd olunur.&lt;ref name=&quot;AMEA5&quot;/&gt;

UNESCO-nun Azərbaycan tərəfindən təqdim edilmiş İlkin Siyahı materialında Mingəçevir su anbarının sahilində yerləşən Qaraca paleolit abidəsində Azıx mağarasının Quruçay mədəniyyəti ilə oxşar daş alətlərinin aşkar edildiyi bildirilir.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web
 | title       = Prehistoric sites of the Azykh and Taghlar caves
 | url       = https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6547/
 | website       = UNESCO World Heritage Centre
 | access-date       = 15 avqust 2026
 | archive-date       = 2023-06-11
 | archive-url       = https://web.archive.org/web/20230611134954/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6547/
 | url-status       = live
 }}&lt;/ref&gt;

=== Elmi əhəmiyyəti ===
Qaraca paleolit düşərgəsinin tədqiqi Azərbaycan ərazisinin Paleolit dövründə məskunlaşmasının və qədim insan qruplarının maddi mədəniyyətinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. AMEA-nın məlumatına görə, Mingəçevir ətrafında, o cümlədən Qaraca düşərgəsində aparılan arxeoloji qazıntılar Azərbaycan ərazisinin qədim Daş dövründə intensiv məskunlaşdığını göstərir.&lt;ref name=&quot;AMEA3&quot;/&gt;

Qaraca düşərgəsi Cənubi Qafqazda Aşel dövrünün yayılması, açıq tipli Paleolit düşərgələrinin və Quruçay mədəniyyəti ilə əlaqələndirilən daş sənayesinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətli arxeoloji abidədir.&lt;ref name=&quot;AMEA1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Azıx mağarası]]
* [[Quruçay mədəniyyəti]]
* [[Aşel mədəniyyəti]]
* [[Paleolit]]
* [[Mingəçevir]]
* [[Mingəçevir su anbarı]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan abidələri]]
[[Kateqoriya:Arxeoloji abidələr]]
[[Kateqoriya:Mingəçevir abidələri]]</text>
      <sha1>tn2jbeg3gawhzh92yoopizue9gtub9s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>İlkin Abdullayev</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998297</id>
    <revision>
      <id>9041988</id>
      <parentid>9040033</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:38:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <comment>/* Həyatı */</comment>
      <origin>9041988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3450" sha1="39dq0y0ffgm2lbuytfuvd031nsaw3jt" xml:space="preserve">{{vəzifəli şəxs}}

'''İlkin Qismət oğlu Abdullayev''' ({{DVTY}}) — [[Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi]]nin hakimi (2026-cı ildən).

== Həyatı ==
1985-ci ildə anadan olmuşdur. 2007-ci ildə [[Bakı Dövlət Universiteti]]nin bakalavr, 2011-ci ildə isə magistratura səviyyəsini &quot;Beynəlxalq hüquq&quot; ixtisası üzrə bitirmişdir.

2008–2009-cu illərdə Bakı şəhər 8 saylı hüquq məsləhətxanasında vəkil köməkçisi işləmişdir.

2009–2011-ci illərdə Bakı şəhəri Xəzər Rayon Məhkəməsində məhkəmə iclasının katibi, 2011–2013-cü illərdə isə hakim köməkçisi vəzifəsində çalışmışdır.

2013–2018-ci illərdə Sabirabad rayon prokurorunun köməkçisi, böyük köməkçisi olmuşdur.

21 dekabr 2018–2021-ci illərdə Lənkəran Ağır Cinayətlər Məhkəməsinin hakimi işləmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://president.az/ru/articles/view/31209|title=Распоряжение Президента Азербайджанской Республики о назначении судей ряда судов первой инстанции и изменении должностей некоторых судей судов первой инстанции » Официальный сайт президента Азербайджанской Республики|lang=ru|website=President.az|date=2018-12-21|access-date=2026-08-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

24 dekabr 2021 – 5 aprel 2024-cü illərdə Şirvan Apellyasiya Məhkəməsinin hakimi vəzifəsini icra etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://e-qanun.az/framework/48739|title=Azərbaycan Respublikası apellyasiya məhkəmələri hakimlərinin təyin edilməsi haqqında|lang=az|last=|website=e-qanun.az|date=2021-12-24|access-date=2026-08-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://e-qanun.az/framework/56675|title=Şirvan Apellyasiya Məhkəməsi hakimlərinin təyin və vəzifədən azad edilməsi haqqında|lang=az|last=|website=e-qanun.az|date=2024-04-05|access-date=2026-08-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

8 aprel 2024–2026-cı illərdə Xankəndi Şəhər Məhkəməsinin sədri və hakimi olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://president.az/ru/articles/view/65472|title=Распоряжение Президента Азербайджанской Республики О некоторых вопросах, связанных с назначением председателей ряда судов, председателей судебных коллегий и судей судов первой инстанции » Официальный сайт президента Азербайджанской Республики|lang=ru|website=President.az|date=2024-04-08|access-date=2026-08-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

26 may 2026-cı il tarixindən Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Cinayət Kollegiyasının hakimidir.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://e-qanun.az/framework/61920|title=Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi hakimlərinin təyin edilməsi haqqında|lang=az|last=|website=e-qanun.az|date=2026-05-26|access-date=2026-08-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
* [https://supremecourt.gov.az/az/ali-mehkeme/hakimler/cinayet-kollegiyasi/abdullayev-ilkin-qismet-oglu Профиль на сайте Верховного суда АР] {{ref|az}}
[[Kateqoriya:Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin hakimləri]]</text>
      <sha1>39dq0y0ffgm2lbuytfuvd031nsaw3jt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>İlqar Bacarani</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998365</id>
    <revision>
      <id>9041864</id>
      <parentid>9041691</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:10:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rüfət Həsənli</username>
        <id>159472</id>
      </contributor>
      <comment>/* Əsərləri */</comment>
      <origin>9041864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16692" sha1="tcwh8m310bj0in3kpnw0v2nfv86lcbi" xml:space="preserve">{{Şahmatçı
 |adı               = 
 |orijinal adı      = 
 |şəkil             = 
 |şəkil miqyası     = 
 |şəkil məlumat     = İlqar Bacarani 2024-cü ildə
 |vətəndaşlığı      = 
 |ilk adı           = 
 |doğum tarixi      = 
 |doğum yeri        = 
 |vəfat tarixi      = 
 |vəfat yeri        = 
 |təhsili           = 
 |yaşadığı yer      = 
 |titulu            = 
 |indiki reytinqi   = 
 |maksimal reytinqi = 
 |reytinq yeri      = 
 |mükafatları       = 
 |dünya çempionluğu = 
 |FİDE nömrəsi      = 
 |imzası            = 
 |imzanın ölçüsü    = 
 |imzanın izahı     = 
 |saytı             = 
 |vikianbar         = 
}}
'''İlqar Zabulla oğlu Bacarani''' ({{DVTY}}) — [[Azərbaycan şahmatçılarının siyahısı|Azərbaycanlı şahmatçı]], şahmat üzrə Beynəlxalq Usta ''(IM)'' və beynəlxalq titullu məşqçi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Bajarani, Ilgar |url=https://ratings.fide.com/profile/13400223/chart |access-date=2026-08-18 |website=ratings.fide.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==
İlqar Bacarani 21 iyun 1965-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1982-ci ildə 244 nömrəli məktəbi qızıl medalla bitirib.

Oğlu və tələbəsi [[Ülvi Bacarani]] şahmat üzrə qrosmeyster (GM), bacısı [[Kübra Bacarani]] isə qadınlar arasında FIDE Ustasıdır (WFM).

== Karyerası ==

=== Şahmatçı karyerası ===
İlqar Bacarani şahmatla məşğul olmağa 1978-ci ildə Yuri Qaqarin adına pionerlər sarayının dərnəyində başlayıb. İlk məşqçisi [[Fuad Cəfərov]] olub. Sonrakı illərdə Bakı və Respublika yarışlarında uğurla çıxış edərək müxtəlif medallar qazanıb, ölkənin gənclər arasında yığma komandasında çıxış edib.

Əsas uğurları XX əsrin 90-cı illərində olub. Azərbaycan Çempionatının gümüş mükafatçısı olduqdan sonra 1994-cü ildə [[Moskva|Moskvada]] keçirilən 31-ci [[Şahmat olimpiadası|Şahmat Olimpiadasında]] iştirak edəcək yığma komandaya üzv seçilib.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Ilgar Bajarani {{!}} Azeri Chess Academy – Bringing Azerbaijan’s Chess Coaching Excellence To The USA And Beyond |url=https://azerichessacademy.com/our-coaches/ilgar-bajarani/ |access-date=2026-08-18 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; İlk matçda İsveçrə komandasını təmsil edən rəqibini məğlub edərək Azərbaycan millisinə qələbə qazandırıb.

1994-cü ildə [[Rumıniya|Rumıniyanın]] [[Beyle-Herkulane]] şəhərində, daha sonra isə Moskvada keçirilən beynəlxalq turnirlərdə qalib olaraq Beynəlxalq Usta (IM) adını qazanıb.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

1995-ci il [[İstanbul|İstanbulda]] keçirilən Zəfər Həftəsində, 1996-cı ildə [[Sövməə Sara]]da keçirilən turnirdə qalib olub.

2024-cü ildə Azərbaycanın veteran şahmatçıları arasında keçirilən ölkə çempionatının qalibi olub.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Maksimal reytinqi 2405 ''(Yanvar 1996 – Yanvar 1997)'' olub.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=GmbH |first=ChessBase |title=Ilgar Bajarani player profile |url=https://players.chessbase.com/en/player/Bajarani_Ilgar/14579 |access-date=2026-08-18 |website=ChessBase Players |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Məşqçi karyerası ===
1987-ci ildən şahmat üzrə məşqçilik edir. Yeni başlayanlardan qrosmeysterlərə qədər bir çox şahmatçının karyerasına rəhbərlik etmişdir.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

2008-ci ildən beynəlxalq dərəcəli hakim, 2016-cı ildən FIDE Senior Trainer ''(FST'', ''{{Tərcümə|FIDE Baş Məşqçisi}})'' adına layiq görülüb. [[İran|İran İslam Respublikası]] və [[Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri|Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində]] məşqçi kimi çalışıb.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

5 şagirdi, o cümlədən, oğlu [[Ülvi Bacarani]] qrosmeyster adını qazanıb. Onların arasında [[Rüfət Bağırov]], [[Eltac Səfərli]] kimi şahmatçılar da var. Şahmat üzrə bir neçə kitabın müəllifidir.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Nailiyyətləri ==
2006-cı ildən sonra olan turnirlər qeyd olunub:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Tarix
!Turnir
!Məkan
!Vaxt sistemi
!Turnirin növü
!İştirakçı sayı
!Mövqe
!Tur sayı
!Xal
!İstinad
|-
|2006.06
|Əbu-Dabi Beynəlxalq Şahmat Turniri
|{{Bayraq|BƏƏ}} [[Əbu-Dabi]]
|90+30
|İsveçrə sistemi
|18
|bgcolor=&quot;CC9966&quot; |3
|7
|4,5
|&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Chess-Results.com - Spielersuche |url=https://s3.chess-results.com/SpielerSuche.aspx?lan=34&amp;SNode=S0 |access-date=2026-08-18 |website=s3.chess-results.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chess-Results Server Chess-results.com - Abu Dahabi Chess Int. Tournament |url=https://s2.chess-results.com/tnr22758.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0 |access-date=2026-08-18 |website=s2.chess-results.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|2010.04
|Blitz Chess Tournament – 2010 ADNIF Grand Prix
|{{Bayraq|BƏƏ}} Əbu-Dabi
|3+2
|İsveçrə sistemi
|67
|bgcolor=&quot;CC9966&quot; |3
|11
|8,5
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - Blitz Chess Tournament-2010 ADNIF Grand Prix|url=https://s2.chess-results.com/tnr32968.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s2.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;
|-
|2011.08
|16-cı Şarja Beynəlxalq Şahmat Çempionatı
|{{Bayraq|BƏƏ}} [[Şarja]]
|20+30
|İsveçrə sistemi
|169
|bgcolor=&quot;CC9966&quot; |3
|9
|7,5
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - 16th Sharjah International Chess Championship 2011|url=https://s2.chess-results.com/tnr54386.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s2.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;
|-
|2011.12
|2 Dekabr Blitz Turniri
|{{Bayraq|BƏƏ}} [[Əl-Əyn]]
|5+3
|İsveçrə sistemi
|78
| bgcolor=&quot;gold&quot; |1
|9
|8
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - 2nd of December Blitz Tournament|url=https://s2.chess-results.com/tnr61125.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s2.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;
|-
|2011.12
|2 Dekabr Rapid Turniri
|{{Bayraq|BƏƏ}} Əl-Əyn
|20+10
|İsveçrə sistemi
|81
|bgcolor=&quot;CC9966&quot; |3
|9
|7
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - 2nd of December Rapid Tournament|url=https://s3.chess-results.com/tnr61283.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s3.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;
|-
|2012.12
|Həmrəylik Gününə həsr olunmuş Blitz Turniri
|{{Bayraq|Azərbaycan}} [[Azərbaycan]]
|3+3
|İsveçrə sistemi
|22
| bgcolor=&quot;silver&quot; |2
|7
|5,5
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - Solidarity day-Blitz|url=https://s1.chess-results.com/tnr88920.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s1.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;
|-
|2014.01
|Yeni İlə həsr olunmuş Blitz Turniri
|{{Bayraq|Azərbaycan}} [[Bakı]]
|5+3
|İsveçrə sistemi
|30
|bgcolor=&quot;CC9966&quot; |3
|9
|7
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - Yeni il blitz|url=https://s3.chess-results.com/tnr120617.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s3.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;
|-
|2015.02
|Tempo Turniri
|{{Bayraq|Azərbaycan}} Bakı
|15
|İsveçrə sistemi
|48
| bgcolor=&quot;silver&quot; |2
|7
|5,5
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - TEMPO 21-02-2015 RSK|url=https://s1.chess-results.com/tnr162566.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s1.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;
|-
|2024.07
|Veteran şahmatçılar arasında Azərbaycan çempionatı
|{{Bayraq|Azərbaycan}} Bakı
|90+30
|İsveçrə sistemi
|44
| bgcolor=&quot;gold&quot; |1
|9
|8
|&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - Veteran şahmatçılar arasında Azərbaycan çempionatı 29 iyun - 07 iyul 2024|url=https://s1.chess-results.com/tnr956456.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s1.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|2025.08
|31-ci Əbu-Dabi Beynəlxalq Şahmat Festivalı
|{{Bayraq|BƏƏ}} Əbu-Dabi
|3+2
|İsveçrə sistemi
|35
| bgcolor=&quot;silver&quot; |2
|7
|5,5
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - 31st Abu Dhabi International Chess Festival - Seniors 50+|url=https://s2.chess-results.com/tnr1195884.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s2.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;
|}

== Təşkil etdiyi turnirlər ==
Aşağıda İlqar Bacaraninin təşkil etdiyi turnirlərin siyahısı verilib:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bajarani, Ilgar |url=https://ratings.fide.com/profile/13400223/arbiter_organizer |url-status=live |access-date=2026-08-19 |website=ratings.fide.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 2012 ===

* Ümumdünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik Gününə həsr olunmuş 2-ci Beynəlxalq Şahmat Festivalı

=== 2013 ===

* Müstəqillik Gününə həsr olunmuş reytinq turniri
* Həmrəylik Gününə hərs olunmuş turnir

=== 2014 ===

* Respublika Gününə həsr olunmuş Blitz Turniri
* 26 iyun Silahlı Qüvvələr Gününə həsr olunmuş Rapid Turniri
* Müstəqillik Gününə həsr olunmuş Rapid Turniri
* Həmrəylik Gününə hərs olunmuş Rapid Turniri
* &quot;Yay Tətili&quot; Turniri

=== 2016 ===

* &quot;Novruz 2016&quot; Beynəlxalq Rapid Turniri
* Yay Festivalı

=== 2017 ===

* Fuad Cəfərov memorial turniri
* Yay Masteri

=== 2018 ===

* Fuad Cəfərov memorial turniri
* Yay Dostluq Kuboku (komandalar)
* Bakı Yay Festivalı

=== 2019 ===

* Fuad Cəfərov memorial turniri
* GrandMaster ChessClub Cup
* Yay Festivalı

=== 2024 ===

* Fuad Cəfərov memorial turniri

=== 2026 ===

* Fuad Cəfərov memorial turniri
* Müstəqillik Gününə həsr olunmuş Komanda Şahmat Turniri
* Aleksandr Aslanov memorial turniri

== Əsərləri ==
* ''Ilgar Bajarani, Ulvi Bajarani.'' &quot;Tactics by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, describing various tactical ideas&quot; ― 1 avqust 2019&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bajarani |first=Ilgar |url=https://www.google.az/books/edition/Tactics_by_Bajaranis/Wi2yzgEACAAJ?hl=en |title=Tactics by Bajaranis: Exercises from the Practice of Authors, Describing Various Tactical Ideas |last2=Bajarani |first2=Ulvi |date=2021-09-18 |publisher=Independently Published |isbn=979-8-4792-0909-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tactics by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, describing various tactical ideas. (Master Chess with the Bajaranis) |url=https://www.amazon.com/gp/product/B07VDYRB51?ref_=dbs_m_mng_rwt_calw_tkin_0&amp;storeType=ebooks&amp;qid=1787054185&amp;sr=8-1 |url-status=live |access-date=2026-08-18 |website=Amazon |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani, Ulvi Bajarani.'' &quot;Endgames by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, covering the practical aspects of endgames&quot; ― 11 may 2021&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bajarani |first=Ilgar |url=https://www.google.az/books/edition/Endgames_by_Bajaranis/zNPdzgEACAAJ?hl=en |title=Endgames by Bajaranis: Exercises from the Practice of Authors, Covering the Practical Aspects of Endgames |last2=Bajarani |first2=Ulvi |date=2021-09-18 |publisher=Independently Published |isbn=979-8-4793-3840-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Endgames by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, covering the practical aspects of endgames (Master Chess with the Bajaranis) |url=https://www.amazon.com/gp/product/B0946H25JL?ref_=dbs_m_mng_rwt_calw_tkin_1&amp;storeType=ebooks&amp;qid=1787054185&amp;sr=8-1 |url-status=live |access-date=2026-08-18 |website=Amazon |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani, Ulvi Bajarani.'' &quot;Positional and strategic play by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, covering important topics of middlegames&quot; ― 6 noyabr 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Positional and strategic play by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, covering important topics of middlegames. (Master Chess with the Bajaranis) |url=https://www.amazon.com/gp/product/B0BLMDKS96?ref_=dbs_m_mng_rwt_calw_tkin_2&amp;storeType=ebooks&amp;qid=1787054185&amp;sr=8-1 |url-status=live |access-date=2026-08-18 |website=Amazon |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani, Ulvi Bajarani.'' &quot;Endgames by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, covering the practical aspects of endgames. [Compact Edtion]&quot; ― 25 yanvar 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Endgames by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, covering the practical aspects of endgames. [Compact Edtion] (Master Chess with the Bajaranis) |url=https://www.amazon.com/gp/product/B09R6WGW5Z?ref_=dbs_m_mng_rwt_calw_tkin_4&amp;storeType=ebooks&amp;qid=1787054185&amp;sr=8-1 |url-status=live |access-date=2026-08-18 |website=Amazon |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani, Ulvi Bajarani.'' &quot;Tactics by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, describing various tactical ideas. [Compact Edition]&quot; ― 25 yanvar 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tactics by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, describing various tactical ideas. [Compact Edition] (Master Chess with the Bajaranis) |url=https://www.amazon.com/gp/product/B09R6MBBFK?ref_=dbs_m_mng_rwt_calw_tkin_3&amp;storeType=ebooks&amp;qid=1787054185&amp;sr=8-1 |url-status=live |access-date=2026-08-18 |website=Amazon |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani.'' &quot;720 Chess Puzzles, Mate in 1, Beginner Level: Improve your tactical chess skills through solving chess puzzles! (I progress in chess!)&quot; ― 7 aprel 2024&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bajarani |first=Ilgar |url=https://www.amazon.com/dp/B0D12TJDR7/ref=mes-dp?_encoding=UTF8&amp;pd_rd_w=6XEwT&amp;content-id=amzn1.sym.f45dea16-f25a-4516-b170-6b4033444233&amp;pf_rd_p=f45dea16-f25a-4516-b170-6b4033444233&amp;pf_rd_r=Q9Z8JFPNATYH8XHWPW91&amp;pd_rd_wg=Lp3EX&amp;pd_rd_r=605dda24-f46d-458f-8566-21b0a1ffe468 |title=720 Chess Puzzles, Mate in 1, Beginner Level: Improve your tactical chess skills through solving chess puzzles! (I progress in chess!) |year=2024 |isbn=979-8322169352 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani.'' &quot;720 Chess Puzzles, Mate in 2, Intermediate Level: Improve your tactical chess skills through solving chess puzzles! (I progress in chess!)&quot; ― 7 aprel 2024&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bajarani |first=Ilgar |url=https://www.amazon.com/dp/B0D12QLB64/ref=mes-dp?_encoding=UTF8&amp;pd_rd_w=6XEwT&amp;content-id=amzn1.sym.f45dea16-f25a-4516-b170-6b4033444233&amp;pf_rd_p=f45dea16-f25a-4516-b170-6b4033444233&amp;pf_rd_r=Q9Z8JFPNATYH8XHWPW91&amp;pd_rd_wg=Lp3EX&amp;pd_rd_r=605dda24-f46d-458f-8566-21b0a1ffe468 |title=720 Chess Puzzles, Mate in 2, Intermediate Level: Improve your tactical chess skills through solving chess puzzles! (I progress in chess!) |year=2024 |isbn=979-8322171010 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani.'' &quot;720 Chess Puzzles, Mate in 3, Advanced Level: Improve your tactical chess skills through solving chess puzzles! (I progress in chess!)&quot; ― 7 aprel 2024&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bajarani |first=Ilgar |url=https://www.amazon.com/dp/B0D12SNBC6/ref=mes-dp?_encoding=UTF8&amp;pd_rd_w=6XEwT&amp;content-id=amzn1.sym.f45dea16-f25a-4516-b170-6b4033444233&amp;pf_rd_p=f45dea16-f25a-4516-b170-6b4033444233&amp;pf_rd_r=Q9Z8JFPNATYH8XHWPW91&amp;pd_rd_wg=Lp3EX&amp;pd_rd_r=605dda24-f46d-458f-8566-21b0a1ffe468 |title=720 Chess Puzzles, Mate in 3, Advanced Level: Improve your tactical chess skills through solving chess puzzles! (I progress in chess!) |year=2024 |isbn=979-8322171416 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani.'' &quot;720 Chess Puzzles, Mate in 4, Expert Level: Improve your tactical chess skills through solving chess puzzles! (I progress in chess!)&quot; ― 7 aprel 2024&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bajarani |first=Ilgar |url=https://www.amazon.com/dp/B0D12S3ZVV/ref=mes-dp?_encoding=UTF8&amp;pd_rd_w=6XEwT&amp;content-id=amzn1.sym.f45dea16-f25a-4516-b170-6b4033444233&amp;pf_rd_p=f45dea16-f25a-4516-b170-6b4033444233&amp;pf_rd_r=Q9Z8JFPNATYH8XHWPW91&amp;pd_rd_wg=Lp3EX&amp;pd_rd_r=605dda24-f46d-458f-8566-21b0a1ffe468 |title=720 Chess Puzzles, Mate in 4, Expert Level: Improve your tactical chess skills through solving chess puzzles! (I progress in chess!) |year=2024 |isbn=979-8322171997 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani, Ulvi Bajarani.'' &quot;Positional and strategic play by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, covering important topics of middlegames. [Compact Edtion]&quot; ― 23 may 2024&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Positional and strategic play by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, covering important topics of middlegames. [Compact Edtion] (Master Chess with the Bajaranis) |url=https://www.amazon.com/gp/product/B0D55GND66?ref_=dbs_m_mng_rwt_calw_tkin_5&amp;storeType=ebooks&amp;qid=1787054185&amp;sr=8-1 |url-status=live |access-date=2026-08-18 |website=Amazon |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Ülvi Bacarani]]
* [[Kübra Bacarani]]
* [[Azərbaycan şahmatçılarının siyahısı]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan şahmatçıları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı şahmatçılar]]</text>
      <sha1>tcwh8m310bj0in3kpnw0v2nfv86lcbi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041879</id>
      <parentid>9041864</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:19:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rüfət Həsənli</username>
        <id>159472</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9041879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16723" sha1="f83kubbe72gn1jicef476qdns8tib2g" xml:space="preserve">{{Şahmatçı
 |adı               = 
 |orijinal adı      = 
 |şəkil             = 
 |şəkil miqyası     = 
 |şəkil məlumat     = İlqar Bacarani 2024-cü ildə
 |vətəndaşlığı      = 
 |ilk adı           = 
 |doğum tarixi      = 
 |doğum yeri        = 
 |vəfat tarixi      = 
 |vəfat yeri        = 
 |təhsili           = 
 |yaşadığı yer      = 
 |titulu            = 
 |indiki reytinqi   = 
 |maksimal reytinqi = 
 |reytinq yeri      = 
 |mükafatları       = 
 |dünya çempionluğu = 
 |FİDE nömrəsi      = 
 |imzası            = 
 |imzanın ölçüsü    = 
 |imzanın izahı     = 
 |saytı             = 
 |vikianbar         = 
}}
'''İlqar Zabulla oğlu Bacarani''' ({{DVTY}}) — [[Azərbaycan şahmatçılarının siyahısı|Azərbaycanlı şahmatçı]], şahmat üzrə Beynəlxalq Usta ''(IM)'' və beynəlxalq titullu məşqçi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Bajarani, Ilgar |url=https://ratings.fide.com/profile/13400223/chart |access-date=2026-08-18 |website=ratings.fide.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==
İlqar Bacarani 21 iyun 1965-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1982-ci ildə 244 nömrəli məktəbi qızıl medalla bitirib.

Oğlu və tələbəsi [[Ülvi Bacarani]] şahmat üzrə qrosmeyster (GM), bacısı [[Kübra Bacarani]] isə qadınlar arasında FIDE Ustasıdır (WFM).

== Karyerası ==

=== Şahmatçı karyerası ===
İlqar Bacarani şahmatla məşğul olmağa 1978-ci ildə Yuri Qaqarin adına pionerlər sarayının dərnəyində başlayıb. İlk məşqçisi [[Fuad Cəfərov]] olub. Sonrakı illərdə Bakı və Respublika yarışlarında uğurla çıxış edərək müxtəlif medallar qazanıb, ölkənin gənclər arasında yığma komandasında çıxış edib.

Əsas uğurları XX əsrin 90-cı illərində olub. Azərbaycan Çempionatının gümüş mükafatçısı olduqdan sonra 1994-cü ildə [[Moskva|Moskvada]] keçirilən 31-ci [[Şahmat olimpiadası|Şahmat Olimpiadasında]] iştirak edəcək yığma komandaya üzv seçilib.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Ilgar Bajarani {{!}} Azeri Chess Academy – Bringing Azerbaijan’s Chess Coaching Excellence To The USA And Beyond |url=https://azerichessacademy.com/our-coaches/ilgar-bajarani/ |access-date=2026-08-18 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; İlk matçda İsveçrə komandasını təmsil edən rəqibini məğlub edərək Azərbaycan millisinə qələbə qazandırıb.

1994-cü ildə [[Rumıniya|Rumıniyanın]] [[Beyle-Herkulane]] şəhərində, daha sonra isə Moskvada keçirilən beynəlxalq turnirlərdə qalib olaraq Beynəlxalq Usta (IM) adını qazanıb.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

1995-ci il [[İstanbul|İstanbulda]] keçirilən Zəfər Həftəsində, 1996-cı ildə [[Sövməə Sara]]da keçirilən turnirdə qalib olub.

2024-cü ildə Azərbaycanın veteran şahmatçıları arasında keçirilən ölkə çempionatının qalibi olub.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Maksimal reytinqi 2405 ''(Yanvar 1996 – Yanvar 1997)'' olub.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=GmbH |first=ChessBase |title=Ilgar Bajarani player profile |url=https://players.chessbase.com/en/player/Bajarani_Ilgar/14579 |access-date=2026-08-18 |website=ChessBase Players |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Məşqçi karyerası ===
1987-ci ildən şahmat üzrə məşqçilik edir. Yeni başlayanlardan qrosmeysterlərə qədər bir çox şahmatçının karyerasına rəhbərlik etmişdir.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

2008-ci ildən beynəlxalq dərəcəli hakim, 2016-cı ildən FIDE Senior Trainer ''(FST'', ''{{Tərcümə|FIDE Baş Məşqçisi}})'' adına layiq görülüb. [[İran|İran İslam Respublikası]] və [[Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri|Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində]] məşqçi kimi çalışıb.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

5 şagirdi, o cümlədən, oğlu [[Ülvi Bacarani]] qrosmeyster adını qazanıb. Onların arasında [[Rüfət Bağırov]], [[Eltac Səfərli]] kimi şahmatçılar da var. Şahmat üzrə bir neçə kitabın müəllifidir.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Nailiyyətləri ==
2006-cı ildən sonra olan turnirlər qeyd olunub:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Tarix
!Turnir
!Məkan
!Vaxt sistemi
!Turnirin növü
!İştirakçı sayı
!Mövqe
!Tur sayı
!Xal
!İstinad
|-
|2006.06
|Əbu-Dabi Beynəlxalq Şahmat Turniri
|{{Bayraq|BƏƏ}} [[Əbu-Dabi]]
|90+30
|İsveçrə sistemi
|18
|bgcolor=&quot;CC9966&quot; |3
|7
|4,5
|&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Chess-Results.com - Spielersuche |url=https://s3.chess-results.com/SpielerSuche.aspx?lan=34&amp;SNode=S0 |access-date=2026-08-18 |website=s3.chess-results.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chess-Results Server Chess-results.com - Abu Dahabi Chess Int. Tournament |url=https://s2.chess-results.com/tnr22758.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0 |access-date=2026-08-18 |website=s2.chess-results.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|2010.04
|Blitz Chess Tournament – 2010 ADNIF Grand Prix
|{{Bayraq|BƏƏ}} Əbu-Dabi
|3+2
|İsveçrə sistemi
|67
|bgcolor=&quot;CC9966&quot; |3
|11
|8,5
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - Blitz Chess Tournament-2010 ADNIF Grand Prix|url=https://s2.chess-results.com/tnr32968.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s2.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;
|-
|2011.08
|16-cı Şarja Beynəlxalq Şahmat Çempionatı
|{{Bayraq|BƏƏ}} [[Şarja]]
|20+30
|İsveçrə sistemi
|169
|bgcolor=&quot;CC9966&quot; |3
|9
|7,5
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - 16th Sharjah International Chess Championship 2011|url=https://s2.chess-results.com/tnr54386.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s2.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;
|-
|2011.12
|2 Dekabr Blitz Turniri
|{{Bayraq|BƏƏ}} [[Əl-Əyn]]
|5+3
|İsveçrə sistemi
|78
| bgcolor=&quot;gold&quot; |1
|9
|8
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - 2nd of December Blitz Tournament|url=https://s2.chess-results.com/tnr61125.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s2.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;
|-
|2011.12
|2 Dekabr Rapid Turniri
|{{Bayraq|BƏƏ}} Əl-Əyn
|20+10
|İsveçrə sistemi
|81
|bgcolor=&quot;CC9966&quot; |3
|9
|7
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - 2nd of December Rapid Tournament|url=https://s3.chess-results.com/tnr61283.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s3.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;
|-
|2012.12
|Həmrəylik Gününə həsr olunmuş Blitz Turniri
|{{Bayraq|Azərbaycan}} [[Azərbaycan]]
|3+3
|İsveçrə sistemi
|22
| bgcolor=&quot;silver&quot; |2
|7
|5,5
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - Solidarity day-Blitz|url=https://s1.chess-results.com/tnr88920.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s1.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;
|-
|2014.01
|Yeni İlə həsr olunmuş Blitz Turniri
|{{Bayraq|Azərbaycan}} [[Bakı]]
|5+3
|İsveçrə sistemi
|30
|bgcolor=&quot;CC9966&quot; |3
|9
|7
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - Yeni il blitz|url=https://s3.chess-results.com/tnr120617.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s3.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;
|-
|2015.02
|Tempo Turniri
|{{Bayraq|Azərbaycan}} Bakı
|15
|İsveçrə sistemi
|48
| bgcolor=&quot;silver&quot; |2
|7
|5,5
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - TEMPO 21-02-2015 RSK|url=https://s1.chess-results.com/tnr162566.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s1.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;
|-
|2024.07
|Veteran şahmatçılar arasında Azərbaycan çempionatı
|{{Bayraq|Azərbaycan}} Bakı
|90+30
|İsveçrə sistemi
|44
| bgcolor=&quot;gold&quot; |1
|9
|8
|&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - Veteran şahmatçılar arasında Azərbaycan çempionatı 29 iyun - 07 iyul 2024|url=https://s1.chess-results.com/tnr956456.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s1.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|2025.08
|31-ci Əbu-Dabi Beynəlxalq Şahmat Festivalı
|{{Bayraq|BƏƏ}} Əbu-Dabi
|3+2
|İsveçrə sistemi
|35
| bgcolor=&quot;silver&quot; |2
|7
|5,5
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - 31st Abu Dhabi International Chess Festival - Seniors 50+|url=https://s2.chess-results.com/tnr1195884.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s2.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;
|}

== Təşkil etdiyi turnirlər ==
Aşağıda İlqar Bacaraninin təşkil etdiyi turnirlərin siyahısı verilib:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bajarani, Ilgar |url=https://ratings.fide.com/profile/13400223/arbiter_organizer |url-status=live |access-date=2026-08-19 |website=ratings.fide.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 2012 ===

* Ümumdünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik Gününə həsr olunmuş 2-ci Beynəlxalq Şahmat Festivalı

=== 2013 ===

* Müstəqillik Gününə həsr olunmuş reytinq turniri
* Həmrəylik Gününə hərs olunmuş turnir

=== 2014 ===

* Respublika Gününə həsr olunmuş Blitz Turniri
* 26 iyun Silahlı Qüvvələr Gününə həsr olunmuş Rapid Turniri
* Müstəqillik Gününə həsr olunmuş Rapid Turniri
* Həmrəylik Gününə hərs olunmuş Rapid Turniri
* &quot;Yay Tətili&quot; Turniri

=== 2016 ===

* &quot;Novruz 2016&quot; Beynəlxalq Rapid Turniri
* Yay Festivalı

=== 2017 ===

* Fuad Cəfərov memorial turniri
* Yay Masteri

=== 2018 ===

* Fuad Cəfərov memorial turniri
* Yay Dostluq Kuboku (komandalar)
* Bakı Yay Festivalı

=== 2019 ===

* Fuad Cəfərov memorial turniri
* GrandMaster ChessClub Cup
* Yay Festivalı

=== 2024 ===

* Fuad Cəfərov memorial turniri

=== 2026 ===

* Fuad Cəfərov memorial turniri
* Müstəqillik Gününə həsr olunmuş Komanda Şahmat Turniri
* Aleksandr Aslanov memorial turniri

== Əsərləri ==
* ''Ilgar Bajarani, Ulvi Bajarani.'' &quot;Tactics by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, describing various tactical ideas&quot; ― 1 avqust 2019&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bajarani |first=Ilgar |url=https://www.google.az/books/edition/Tactics_by_Bajaranis/Wi2yzgEACAAJ?hl=en |title=Tactics by Bajaranis: Exercises from the Practice of Authors, Describing Various Tactical Ideas |last2=Bajarani |first2=Ulvi |date=2021-09-18 |publisher=Independently Published |isbn=979-8-4792-0909-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tactics by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, describing various tactical ideas. (Master Chess with the Bajaranis) |url=https://www.amazon.com/gp/product/B07VDYRB51?ref_=dbs_m_mng_rwt_calw_tkin_0&amp;storeType=ebooks&amp;qid=1787054185&amp;sr=8-1 |url-status=live |access-date=2026-08-18 |website=Amazon |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani, Ulvi Bajarani.'' &quot;Endgames by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, covering the practical aspects of endgames&quot; ― 11 may 2021&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bajarani |first=Ilgar |url=https://www.google.az/books/edition/Endgames_by_Bajaranis/zNPdzgEACAAJ?hl=en |title=Endgames by Bajaranis: Exercises from the Practice of Authors, Covering the Practical Aspects of Endgames |last2=Bajarani |first2=Ulvi |date=2021-09-18 |publisher=Independently Published |isbn=979-8-4793-3840-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Endgames by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, covering the practical aspects of endgames (Master Chess with the Bajaranis) |url=https://www.amazon.com/gp/product/B0946H25JL?ref_=dbs_m_mng_rwt_calw_tkin_1&amp;storeType=ebooks&amp;qid=1787054185&amp;sr=8-1 |url-status=live |access-date=2026-08-18 |website=Amazon |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani, Ulvi Bajarani.'' &quot;Positional and strategic play by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, covering important topics of middlegames&quot; ― 6 noyabr 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Positional and strategic play by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, covering important topics of middlegames. (Master Chess with the Bajaranis) |url=https://www.amazon.com/gp/product/B0BLMDKS96?ref_=dbs_m_mng_rwt_calw_tkin_2&amp;storeType=ebooks&amp;qid=1787054185&amp;sr=8-1 |url-status=live |access-date=2026-08-18 |website=Amazon |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani, Ulvi Bajarani.'' &quot;Endgames by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, covering the practical aspects of endgames. [Compact Edtion]&quot; ― 25 yanvar 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Endgames by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, covering the practical aspects of endgames. [Compact Edtion] (Master Chess with the Bajaranis) |url=https://www.amazon.com/gp/product/B09R6WGW5Z?ref_=dbs_m_mng_rwt_calw_tkin_4&amp;storeType=ebooks&amp;qid=1787054185&amp;sr=8-1 |url-status=live |access-date=2026-08-18 |website=Amazon |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani, Ulvi Bajarani.'' &quot;Tactics by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, describing various tactical ideas. [Compact Edition]&quot; ― 25 yanvar 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tactics by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, describing various tactical ideas. [Compact Edition] (Master Chess with the Bajaranis) |url=https://www.amazon.com/gp/product/B09R6MBBFK?ref_=dbs_m_mng_rwt_calw_tkin_3&amp;storeType=ebooks&amp;qid=1787054185&amp;sr=8-1 |url-status=live |access-date=2026-08-18 |website=Amazon |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani.'' &quot;720 Chess Puzzles, Mate in 1, Beginner Level: Improve your tactical chess skills through solving chess puzzles! (I progress in chess!)&quot; ― 7 aprel 2024&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bajarani |first=Ilgar |url=https://www.amazon.com/dp/B0D12TJDR7/ref=mes-dp?_encoding=UTF8&amp;pd_rd_w=6XEwT&amp;content-id=amzn1.sym.f45dea16-f25a-4516-b170-6b4033444233&amp;pf_rd_p=f45dea16-f25a-4516-b170-6b4033444233&amp;pf_rd_r=Q9Z8JFPNATYH8XHWPW91&amp;pd_rd_wg=Lp3EX&amp;pd_rd_r=605dda24-f46d-458f-8566-21b0a1ffe468 |title=720 Chess Puzzles, Mate in 1, Beginner Level: Improve your tactical chess skills through solving chess puzzles! (I progress in chess!) |year=2024 |isbn=979-8322169352 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani.'' &quot;720 Chess Puzzles, Mate in 2, Intermediate Level: Improve your tactical chess skills through solving chess puzzles! (I progress in chess!)&quot; ― 7 aprel 2024&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bajarani |first=Ilgar |url=https://www.amazon.com/dp/B0D12QLB64/ref=mes-dp?_encoding=UTF8&amp;pd_rd_w=6XEwT&amp;content-id=amzn1.sym.f45dea16-f25a-4516-b170-6b4033444233&amp;pf_rd_p=f45dea16-f25a-4516-b170-6b4033444233&amp;pf_rd_r=Q9Z8JFPNATYH8XHWPW91&amp;pd_rd_wg=Lp3EX&amp;pd_rd_r=605dda24-f46d-458f-8566-21b0a1ffe468 |title=720 Chess Puzzles, Mate in 2, Intermediate Level: Improve your tactical chess skills through solving chess puzzles! (I progress in chess!) |year=2024 |isbn=979-8322171010 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani.'' &quot;720 Chess Puzzles, Mate in 3, Advanced Level: Improve your tactical chess skills through solving chess puzzles! (I progress in chess!)&quot; ― 7 aprel 2024&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bajarani |first=Ilgar |url=https://www.amazon.com/dp/B0D12SNBC6/ref=mes-dp?_encoding=UTF8&amp;pd_rd_w=6XEwT&amp;content-id=amzn1.sym.f45dea16-f25a-4516-b170-6b4033444233&amp;pf_rd_p=f45dea16-f25a-4516-b170-6b4033444233&amp;pf_rd_r=Q9Z8JFPNATYH8XHWPW91&amp;pd_rd_wg=Lp3EX&amp;pd_rd_r=605dda24-f46d-458f-8566-21b0a1ffe468 |title=720 Chess Puzzles, Mate in 3, Advanced Level: Improve your tactical chess skills through solving chess puzzles! (I progress in chess!) |year=2024 |isbn=979-8322171416 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani.'' &quot;720 Chess Puzzles, Mate in 4, Expert Level: Improve your tactical chess skills through solving chess puzzles! (I progress in chess!)&quot; ― 7 aprel 2024&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bajarani |first=Ilgar |url=https://www.amazon.com/dp/B0D12S3ZVV/ref=mes-dp?_encoding=UTF8&amp;pd_rd_w=6XEwT&amp;content-id=amzn1.sym.f45dea16-f25a-4516-b170-6b4033444233&amp;pf_rd_p=f45dea16-f25a-4516-b170-6b4033444233&amp;pf_rd_r=Q9Z8JFPNATYH8XHWPW91&amp;pd_rd_wg=Lp3EX&amp;pd_rd_r=605dda24-f46d-458f-8566-21b0a1ffe468 |title=720 Chess Puzzles, Mate in 4, Expert Level: Improve your tactical chess skills through solving chess puzzles! (I progress in chess!) |year=2024 |isbn=979-8322171997 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani, Ulvi Bajarani.'' &quot;Positional and strategic play by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, covering important topics of middlegames. [Compact Edtion]&quot; ― 23 may 2024&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Positional and strategic play by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, covering important topics of middlegames. [Compact Edtion] (Master Chess with the Bajaranis) |url=https://www.amazon.com/gp/product/B0D55GND66?ref_=dbs_m_mng_rwt_calw_tkin_5&amp;storeType=ebooks&amp;qid=1787054185&amp;sr=8-1 |url-status=live |access-date=2026-08-18 |website=Amazon |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Ülvi Bacarani]]
* [[Kübra Bacarani]]
* [[Azərbaycan şahmatçılarının siyahısı]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}{{Azərbaycan şahmatçıları}}
[[Kateqoriya:Azərbaycan şahmatçıları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı şahmatçılar]]</text>
      <sha1>f83kubbe72gn1jicef476qdns8tib2g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041884</id>
      <parentid>9041879</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rüfət Həsənli</username>
        <id>159472</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Kateqoriya:Şahmat Olimpiadalarının iştirakçıları]] əlavə olundu</comment>
      <origin>9041884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16783" sha1="fy1gamhxur3yd7ew4xtidi2lk2ndhgp" xml:space="preserve">{{Şahmatçı
 |adı               = 
 |orijinal adı      = 
 |şəkil             = 
 |şəkil miqyası     = 
 |şəkil məlumat     = İlqar Bacarani 2024-cü ildə
 |vətəndaşlığı      = 
 |ilk adı           = 
 |doğum tarixi      = 
 |doğum yeri        = 
 |vəfat tarixi      = 
 |vəfat yeri        = 
 |təhsili           = 
 |yaşadığı yer      = 
 |titulu            = 
 |indiki reytinqi   = 
 |maksimal reytinqi = 
 |reytinq yeri      = 
 |mükafatları       = 
 |dünya çempionluğu = 
 |FİDE nömrəsi      = 
 |imzası            = 
 |imzanın ölçüsü    = 
 |imzanın izahı     = 
 |saytı             = 
 |vikianbar         = 
}}
'''İlqar Zabulla oğlu Bacarani''' ({{DVTY}}) — [[Azərbaycan şahmatçılarının siyahısı|Azərbaycanlı şahmatçı]], şahmat üzrə Beynəlxalq Usta ''(IM)'' və beynəlxalq titullu məşqçi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Bajarani, Ilgar |url=https://ratings.fide.com/profile/13400223/chart |access-date=2026-08-18 |website=ratings.fide.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==
İlqar Bacarani 21 iyun 1965-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1982-ci ildə 244 nömrəli məktəbi qızıl medalla bitirib.

Oğlu və tələbəsi [[Ülvi Bacarani]] şahmat üzrə qrosmeyster (GM), bacısı [[Kübra Bacarani]] isə qadınlar arasında FIDE Ustasıdır (WFM).

== Karyerası ==

=== Şahmatçı karyerası ===
İlqar Bacarani şahmatla məşğul olmağa 1978-ci ildə Yuri Qaqarin adına pionerlər sarayının dərnəyində başlayıb. İlk məşqçisi [[Fuad Cəfərov]] olub. Sonrakı illərdə Bakı və Respublika yarışlarında uğurla çıxış edərək müxtəlif medallar qazanıb, ölkənin gənclər arasında yığma komandasında çıxış edib.

Əsas uğurları XX əsrin 90-cı illərində olub. Azərbaycan Çempionatının gümüş mükafatçısı olduqdan sonra 1994-cü ildə [[Moskva|Moskvada]] keçirilən 31-ci [[Şahmat olimpiadası|Şahmat Olimpiadasında]] iştirak edəcək yığma komandaya üzv seçilib.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Ilgar Bajarani {{!}} Azeri Chess Academy – Bringing Azerbaijan’s Chess Coaching Excellence To The USA And Beyond |url=https://azerichessacademy.com/our-coaches/ilgar-bajarani/ |access-date=2026-08-18 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; İlk matçda İsveçrə komandasını təmsil edən rəqibini məğlub edərək Azərbaycan millisinə qələbə qazandırıb.

1994-cü ildə [[Rumıniya|Rumıniyanın]] [[Beyle-Herkulane]] şəhərində, daha sonra isə Moskvada keçirilən beynəlxalq turnirlərdə qalib olaraq Beynəlxalq Usta (IM) adını qazanıb.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

1995-ci il [[İstanbul|İstanbulda]] keçirilən Zəfər Həftəsində, 1996-cı ildə [[Sövməə Sara]]da keçirilən turnirdə qalib olub.

2024-cü ildə Azərbaycanın veteran şahmatçıları arasında keçirilən ölkə çempionatının qalibi olub.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Maksimal reytinqi 2405 ''(Yanvar 1996 – Yanvar 1997)'' olub.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=GmbH |first=ChessBase |title=Ilgar Bajarani player profile |url=https://players.chessbase.com/en/player/Bajarani_Ilgar/14579 |access-date=2026-08-18 |website=ChessBase Players |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Məşqçi karyerası ===
1987-ci ildən şahmat üzrə məşqçilik edir. Yeni başlayanlardan qrosmeysterlərə qədər bir çox şahmatçının karyerasına rəhbərlik etmişdir.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

2008-ci ildən beynəlxalq dərəcəli hakim, 2016-cı ildən FIDE Senior Trainer ''(FST'', ''{{Tərcümə|FIDE Baş Məşqçisi}})'' adına layiq görülüb. [[İran|İran İslam Respublikası]] və [[Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri|Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində]] məşqçi kimi çalışıb.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

5 şagirdi, o cümlədən, oğlu [[Ülvi Bacarani]] qrosmeyster adını qazanıb. Onların arasında [[Rüfət Bağırov]], [[Eltac Səfərli]] kimi şahmatçılar da var. Şahmat üzrə bir neçə kitabın müəllifidir.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Nailiyyətləri ==
2006-cı ildən sonra olan turnirlər qeyd olunub:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Tarix
!Turnir
!Məkan
!Vaxt sistemi
!Turnirin növü
!İştirakçı sayı
!Mövqe
!Tur sayı
!Xal
!İstinad
|-
|2006.06
|Əbu-Dabi Beynəlxalq Şahmat Turniri
|{{Bayraq|BƏƏ}} [[Əbu-Dabi]]
|90+30
|İsveçrə sistemi
|18
|bgcolor=&quot;CC9966&quot; |3
|7
|4,5
|&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Chess-Results.com - Spielersuche |url=https://s3.chess-results.com/SpielerSuche.aspx?lan=34&amp;SNode=S0 |access-date=2026-08-18 |website=s3.chess-results.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chess-Results Server Chess-results.com - Abu Dahabi Chess Int. Tournament |url=https://s2.chess-results.com/tnr22758.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0 |access-date=2026-08-18 |website=s2.chess-results.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|2010.04
|Blitz Chess Tournament – 2010 ADNIF Grand Prix
|{{Bayraq|BƏƏ}} Əbu-Dabi
|3+2
|İsveçrə sistemi
|67
|bgcolor=&quot;CC9966&quot; |3
|11
|8,5
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - Blitz Chess Tournament-2010 ADNIF Grand Prix|url=https://s2.chess-results.com/tnr32968.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s2.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;
|-
|2011.08
|16-cı Şarja Beynəlxalq Şahmat Çempionatı
|{{Bayraq|BƏƏ}} [[Şarja]]
|20+30
|İsveçrə sistemi
|169
|bgcolor=&quot;CC9966&quot; |3
|9
|7,5
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - 16th Sharjah International Chess Championship 2011|url=https://s2.chess-results.com/tnr54386.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s2.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;
|-
|2011.12
|2 Dekabr Blitz Turniri
|{{Bayraq|BƏƏ}} [[Əl-Əyn]]
|5+3
|İsveçrə sistemi
|78
| bgcolor=&quot;gold&quot; |1
|9
|8
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - 2nd of December Blitz Tournament|url=https://s2.chess-results.com/tnr61125.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s2.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;
|-
|2011.12
|2 Dekabr Rapid Turniri
|{{Bayraq|BƏƏ}} Əl-Əyn
|20+10
|İsveçrə sistemi
|81
|bgcolor=&quot;CC9966&quot; |3
|9
|7
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - 2nd of December Rapid Tournament|url=https://s3.chess-results.com/tnr61283.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s3.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;
|-
|2012.12
|Həmrəylik Gününə həsr olunmuş Blitz Turniri
|{{Bayraq|Azərbaycan}} [[Azərbaycan]]
|3+3
|İsveçrə sistemi
|22
| bgcolor=&quot;silver&quot; |2
|7
|5,5
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - Solidarity day-Blitz|url=https://s1.chess-results.com/tnr88920.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s1.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;
|-
|2014.01
|Yeni İlə həsr olunmuş Blitz Turniri
|{{Bayraq|Azərbaycan}} [[Bakı]]
|5+3
|İsveçrə sistemi
|30
|bgcolor=&quot;CC9966&quot; |3
|9
|7
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - Yeni il blitz|url=https://s3.chess-results.com/tnr120617.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s3.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;
|-
|2015.02
|Tempo Turniri
|{{Bayraq|Azərbaycan}} Bakı
|15
|İsveçrə sistemi
|48
| bgcolor=&quot;silver&quot; |2
|7
|5,5
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - TEMPO 21-02-2015 RSK|url=https://s1.chess-results.com/tnr162566.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s1.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;
|-
|2024.07
|Veteran şahmatçılar arasında Azərbaycan çempionatı
|{{Bayraq|Azərbaycan}} Bakı
|90+30
|İsveçrə sistemi
|44
| bgcolor=&quot;gold&quot; |1
|9
|8
|&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - Veteran şahmatçılar arasında Azərbaycan çempionatı 29 iyun - 07 iyul 2024|url=https://s1.chess-results.com/tnr956456.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s1.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|2025.08
|31-ci Əbu-Dabi Beynəlxalq Şahmat Festivalı
|{{Bayraq|BƏƏ}} Əbu-Dabi
|3+2
|İsveçrə sistemi
|35
| bgcolor=&quot;silver&quot; |2
|7
|5,5
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chess-Results Server Chess-results.com - 31st Abu Dhabi International Chess Festival - Seniors 50+|url=https://s2.chess-results.com/tnr1195884.aspx?lan=34&amp;art=4&amp;SNode=S0|website=s2.chess-results.com|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;
|}

== Təşkil etdiyi turnirlər ==
Aşağıda İlqar Bacaraninin təşkil etdiyi turnirlərin siyahısı verilib:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bajarani, Ilgar |url=https://ratings.fide.com/profile/13400223/arbiter_organizer |url-status=live |access-date=2026-08-19 |website=ratings.fide.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 2012 ===

* Ümumdünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik Gününə həsr olunmuş 2-ci Beynəlxalq Şahmat Festivalı

=== 2013 ===

* Müstəqillik Gününə həsr olunmuş reytinq turniri
* Həmrəylik Gününə hərs olunmuş turnir

=== 2014 ===

* Respublika Gününə həsr olunmuş Blitz Turniri
* 26 iyun Silahlı Qüvvələr Gününə həsr olunmuş Rapid Turniri
* Müstəqillik Gününə həsr olunmuş Rapid Turniri
* Həmrəylik Gününə hərs olunmuş Rapid Turniri
* &quot;Yay Tətili&quot; Turniri

=== 2016 ===

* &quot;Novruz 2016&quot; Beynəlxalq Rapid Turniri
* Yay Festivalı

=== 2017 ===

* Fuad Cəfərov memorial turniri
* Yay Masteri

=== 2018 ===

* Fuad Cəfərov memorial turniri
* Yay Dostluq Kuboku (komandalar)
* Bakı Yay Festivalı

=== 2019 ===

* Fuad Cəfərov memorial turniri
* GrandMaster ChessClub Cup
* Yay Festivalı

=== 2024 ===

* Fuad Cəfərov memorial turniri

=== 2026 ===

* Fuad Cəfərov memorial turniri
* Müstəqillik Gününə həsr olunmuş Komanda Şahmat Turniri
* Aleksandr Aslanov memorial turniri

== Əsərləri ==
* ''Ilgar Bajarani, Ulvi Bajarani.'' &quot;Tactics by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, describing various tactical ideas&quot; ― 1 avqust 2019&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bajarani |first=Ilgar |url=https://www.google.az/books/edition/Tactics_by_Bajaranis/Wi2yzgEACAAJ?hl=en |title=Tactics by Bajaranis: Exercises from the Practice of Authors, Describing Various Tactical Ideas |last2=Bajarani |first2=Ulvi |date=2021-09-18 |publisher=Independently Published |isbn=979-8-4792-0909-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tactics by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, describing various tactical ideas. (Master Chess with the Bajaranis) |url=https://www.amazon.com/gp/product/B07VDYRB51?ref_=dbs_m_mng_rwt_calw_tkin_0&amp;storeType=ebooks&amp;qid=1787054185&amp;sr=8-1 |url-status=live |access-date=2026-08-18 |website=Amazon |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani, Ulvi Bajarani.'' &quot;Endgames by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, covering the practical aspects of endgames&quot; ― 11 may 2021&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bajarani |first=Ilgar |url=https://www.google.az/books/edition/Endgames_by_Bajaranis/zNPdzgEACAAJ?hl=en |title=Endgames by Bajaranis: Exercises from the Practice of Authors, Covering the Practical Aspects of Endgames |last2=Bajarani |first2=Ulvi |date=2021-09-18 |publisher=Independently Published |isbn=979-8-4793-3840-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Endgames by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, covering the practical aspects of endgames (Master Chess with the Bajaranis) |url=https://www.amazon.com/gp/product/B0946H25JL?ref_=dbs_m_mng_rwt_calw_tkin_1&amp;storeType=ebooks&amp;qid=1787054185&amp;sr=8-1 |url-status=live |access-date=2026-08-18 |website=Amazon |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani, Ulvi Bajarani.'' &quot;Positional and strategic play by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, covering important topics of middlegames&quot; ― 6 noyabr 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Positional and strategic play by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, covering important topics of middlegames. (Master Chess with the Bajaranis) |url=https://www.amazon.com/gp/product/B0BLMDKS96?ref_=dbs_m_mng_rwt_calw_tkin_2&amp;storeType=ebooks&amp;qid=1787054185&amp;sr=8-1 |url-status=live |access-date=2026-08-18 |website=Amazon |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani, Ulvi Bajarani.'' &quot;Endgames by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, covering the practical aspects of endgames. [Compact Edtion]&quot; ― 25 yanvar 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Endgames by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, covering the practical aspects of endgames. [Compact Edtion] (Master Chess with the Bajaranis) |url=https://www.amazon.com/gp/product/B09R6WGW5Z?ref_=dbs_m_mng_rwt_calw_tkin_4&amp;storeType=ebooks&amp;qid=1787054185&amp;sr=8-1 |url-status=live |access-date=2026-08-18 |website=Amazon |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani, Ulvi Bajarani.'' &quot;Tactics by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, describing various tactical ideas. [Compact Edition]&quot; ― 25 yanvar 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tactics by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, describing various tactical ideas. [Compact Edition] (Master Chess with the Bajaranis) |url=https://www.amazon.com/gp/product/B09R6MBBFK?ref_=dbs_m_mng_rwt_calw_tkin_3&amp;storeType=ebooks&amp;qid=1787054185&amp;sr=8-1 |url-status=live |access-date=2026-08-18 |website=Amazon |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani.'' &quot;720 Chess Puzzles, Mate in 1, Beginner Level: Improve your tactical chess skills through solving chess puzzles! (I progress in chess!)&quot; ― 7 aprel 2024&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bajarani |first=Ilgar |url=https://www.amazon.com/dp/B0D12TJDR7/ref=mes-dp?_encoding=UTF8&amp;pd_rd_w=6XEwT&amp;content-id=amzn1.sym.f45dea16-f25a-4516-b170-6b4033444233&amp;pf_rd_p=f45dea16-f25a-4516-b170-6b4033444233&amp;pf_rd_r=Q9Z8JFPNATYH8XHWPW91&amp;pd_rd_wg=Lp3EX&amp;pd_rd_r=605dda24-f46d-458f-8566-21b0a1ffe468 |title=720 Chess Puzzles, Mate in 1, Beginner Level: Improve your tactical chess skills through solving chess puzzles! (I progress in chess!) |year=2024 |isbn=979-8322169352 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani.'' &quot;720 Chess Puzzles, Mate in 2, Intermediate Level: Improve your tactical chess skills through solving chess puzzles! (I progress in chess!)&quot; ― 7 aprel 2024&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bajarani |first=Ilgar |url=https://www.amazon.com/dp/B0D12QLB64/ref=mes-dp?_encoding=UTF8&amp;pd_rd_w=6XEwT&amp;content-id=amzn1.sym.f45dea16-f25a-4516-b170-6b4033444233&amp;pf_rd_p=f45dea16-f25a-4516-b170-6b4033444233&amp;pf_rd_r=Q9Z8JFPNATYH8XHWPW91&amp;pd_rd_wg=Lp3EX&amp;pd_rd_r=605dda24-f46d-458f-8566-21b0a1ffe468 |title=720 Chess Puzzles, Mate in 2, Intermediate Level: Improve your tactical chess skills through solving chess puzzles! (I progress in chess!) |year=2024 |isbn=979-8322171010 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani.'' &quot;720 Chess Puzzles, Mate in 3, Advanced Level: Improve your tactical chess skills through solving chess puzzles! (I progress in chess!)&quot; ― 7 aprel 2024&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bajarani |first=Ilgar |url=https://www.amazon.com/dp/B0D12SNBC6/ref=mes-dp?_encoding=UTF8&amp;pd_rd_w=6XEwT&amp;content-id=amzn1.sym.f45dea16-f25a-4516-b170-6b4033444233&amp;pf_rd_p=f45dea16-f25a-4516-b170-6b4033444233&amp;pf_rd_r=Q9Z8JFPNATYH8XHWPW91&amp;pd_rd_wg=Lp3EX&amp;pd_rd_r=605dda24-f46d-458f-8566-21b0a1ffe468 |title=720 Chess Puzzles, Mate in 3, Advanced Level: Improve your tactical chess skills through solving chess puzzles! (I progress in chess!) |year=2024 |isbn=979-8322171416 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani.'' &quot;720 Chess Puzzles, Mate in 4, Expert Level: Improve your tactical chess skills through solving chess puzzles! (I progress in chess!)&quot; ― 7 aprel 2024&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bajarani |first=Ilgar |url=https://www.amazon.com/dp/B0D12S3ZVV/ref=mes-dp?_encoding=UTF8&amp;pd_rd_w=6XEwT&amp;content-id=amzn1.sym.f45dea16-f25a-4516-b170-6b4033444233&amp;pf_rd_p=f45dea16-f25a-4516-b170-6b4033444233&amp;pf_rd_r=Q9Z8JFPNATYH8XHWPW91&amp;pd_rd_wg=Lp3EX&amp;pd_rd_r=605dda24-f46d-458f-8566-21b0a1ffe468 |title=720 Chess Puzzles, Mate in 4, Expert Level: Improve your tactical chess skills through solving chess puzzles! (I progress in chess!) |year=2024 |isbn=979-8322171997 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Ilgar Bajarani, Ulvi Bajarani.'' &quot;Positional and strategic play by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, covering important topics of middlegames. [Compact Edtion]&quot; ― 23 may 2024&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Positional and strategic play by Bajaranis: Exercises from the practice of authors, covering important topics of middlegames. [Compact Edtion] (Master Chess with the Bajaranis) |url=https://www.amazon.com/gp/product/B0D55GND66?ref_=dbs_m_mng_rwt_calw_tkin_5&amp;storeType=ebooks&amp;qid=1787054185&amp;sr=8-1 |url-status=live |access-date=2026-08-18 |website=Amazon |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Ülvi Bacarani]]
* [[Kübra Bacarani]]
* [[Azərbaycan şahmatçılarının siyahısı]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}{{Azərbaycan şahmatçıları}}
[[Kateqoriya:Azərbaycan şahmatçıları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanlı şahmatçılar]]
[[Kateqoriya:Şahmat Olimpiadalarının iştirakçıları]]</text>
      <sha1>fy1gamhxur3yd7ew4xtidi2lk2ndhgp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qaralama:Musa Həsənov</title>
    <ns>118</ns>
    <id>998367</id>
    <revision>
      <id>9042150</id>
      <parentid>9040848</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:05:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bikar</username>
        <id>250702</id>
      </contributor>
      <origin>9042150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4927" sha1="9csk28prqfneayho98itb3icocinpt6" xml:space="preserve">{{Alim
| ad              = Musa Həsənov
| orijinal adı    = Musa Səməd oğlu Həsənov
| doğum tarixi    = 2.9.1939
| doğum yeri      = Qaraxanlı, Tovuz rayonu, Azərbaycan SSR
| vəfat tarixi    = 16.6.2026
| vəfat yeri      = Bakı, Azərbaycan
| vətəndaşlığı   = {{AZE}}
| milliyyəti      = [[azərbaycanlılar|azərbaycanlı]]
| elm sahəsi      = [[Tarix]], beynəlxalq münasibətlər, diplomatiya tarixi
| iş yeri         = [[Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti]], [[Bakı Dövlət Universiteti]]
| elmi dərəcəsi   = [[Tarix elmləri doktoru]] (1990)
| elmi adı        = [[Professor]] (1992)
| təhsili         = [[Bakı Dövlət Universiteti|Azərbaycan Dövlət Universiteti]] (1957–1962)&lt;br&gt;[[Moskva Dövlət Universiteti]] (aspirantura, 1962–1965)
| mükafatları     = 
}}

'''Musa Səməd oğlu Həsənov''' (2 sentyabr 1939, Qaraxanlı, Tovuz rayonu — 16 iyun 2026, Bakı) — Azərbaycan alimi, tarixçi, tarix elmləri doktoru (1990), professor (1992).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=HƏSƏNOV Musa Sәmәd oğlu |url=http://ensiklopediya.gov.az/az/terms/25253/cild/25 |website=Azərbaycan Milli Ensiklopediyası}}&lt;/ref&gt;

== Həyatı və təhsili ==
Musa Həsənov 2 sentyabr 1939-cu ildə Tovuz rayonunun Qaraxanlı kəndində anadan olmuşdur.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Atası Həsənov Səməd Əhməd oğlu Xatınlı sovetliyinin Kirov adına kolxozun baş mühasibi işləmiş, daha sonra Rayon Partiya Komitəsinin katibi vəzifəsində çalışmışdır.{{Mənbə göstər}} 

Musa Həsənov 1957-ci ildə Xatınlı orta məktəbini bitirmişdir.{{Mənbə göstər}} 1957-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (hazırkı Bakı Dövlət Universiteti) Tarix fakültəsinə daxil olmuş və 1962-ci ildə ali təhsilini başa vurmuşdur.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

1962–1965-ci illərdə M. V. Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin aspiranturasında təhsilini davam etdirmişdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 1965-ci ildə Moskva Dövlət Universitetində &quot;Hamılıqla və tamamilə tərksilah problemi&quot; mövsuzunda dissertasiya müdafiə edərək tarix elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır.{{Mənbə göstər}} 

Professor Musa Həsənov 16 iyun 2026-cı ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.{{Mənbə göstər}}

== Elmi və pedaqoji fəaliyyəti ==
Musa Həsənov elmi fəaliyyətinə 1966-cı ildə Azərbaycan Ensiklopediyasında şöbə müdiri kimi başlamışdır.{{Mənbə göstər}} 1967–2006-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində (ADPU) çalışmışdır.{{Mənbə göstər}} 1974–1978-ci illərdə ADPU-nun Tarix fakültəsinin dekanı vəzifəsini icra etmişdir.{{Mənbə göstər}} Pedaqoji fəaliyyəti çərçivəsində paralel olaraq Bakı Dövlət Universitetində (BDU) də mühazirələr oxumuşdur.{{Mənbə göstər}}

Musa Həsənov 1990-cı ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək tarix elmləri doktoru elmi dərəcəsini almış, 1992-ci ildə isə ona professor elmi adı verilmişdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

O, Avropa və Amerika ölkələrinin yeni və ən yeni tarixi, beynəlxalq münasibətlər və diplomatiya tarixi sahəsində mütəxəssislərdən biridir.{{Mənbə göstər}} 2000-ci ildə &quot;Elm&quot; nəşriyyatında çap olunmuş &quot;Avropa təhlükəsizliyi problemləri&quot; elmi əsərinə görə Almaniya Federativ Respublikasının Mərkəzi Tarix Cəmiyyətinə üzv seçilmişdir.{{Mənbə göstər}}

Uzun illər Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) A.A. Bakıxanov adına Tarix İnstitutunda, eləcə də Bakı Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsində fəaliyyət göstərən Dissertasiya Şuralarının üzvü olmuşdur.{{Mənbə göstər}} 200-dək elmi əsərin, o cümlədən 2 monoqrafiyanın və bir neçə kitabın müəllifidir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Əsas əsərləri və dərslikləri ==
* &quot;Tərksilah bəşəriyyətin idealıdır&quot; (Moskva)
* &quot;Qərb sivilizasiyası nümunə ola bilər&quot; (Ərzurum, Atatürk Universiteti)
* &quot;Almaniya məsələsinin həlli və Avropa təhlükəsizliyi&quot; (Bakı, 1992)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* &quot;Avropada 1848–1849-cu il inqilabları&quot; (1993)
* &quot;Avropa təhlükəsizliyi problemləri&quot; (Bakı, &quot;Elm&quot; nəşriyyatı, 2000)
* &quot;Avropada təhlükəsizlik, əməkdaşlıq üzrə Helsinki müşavirəsi. Yekun aktının həyata keçməsi problemi&quot; (Bakı, 2007)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* &quot;Avropa və Amerika ölkələrinin yeni tarixi&quot; (2010)

== İstinadlar ==
&lt;references /&gt;

== Mənbələr ==
* Rüfət Hüseynli (Xınnalı), &quot;Tovuz Ziyalıları&quot; kitabı, Bakı şəhəri, səhifə 418–419. 

[[Kateqoriya:Azərbaycan tarixçiləri]]
[[Kateqoriya:Tarix elmləri doktorları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan professorları]]
[[Kateqoriya:Tovuz rayonunda doğulanlar]]
[[Kateqoriya:ADPU-nun müəllimləri]]
[[Kateqoriya:BDU-nun müəllimləri]]
[[Kateqoriya:ADPU-nun dekanları]]
[[Kateqoriya:BDU-nun məzunları]]
[[Kateqoriya:MDU-nun aspirantları]]</text>
      <sha1>9csk28prqfneayho98itb3icocinpt6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>İstifadəçi müzakirəsi:Murad Həsənli MS</title>
    <ns>3</ns>
    <id>998368</id>
    <revision>
      <id>9042153</id>
      <parentid>9040847</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bikar</username>
        <id>250702</id>
      </contributor>
      <comment>/* Musa Həsənov */ Murad Həsənli MS adlı istifadəçiyə cavab ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]])</comment>
      <origin>9042153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3872" sha1="prxqypeq6kgmmjdra1bv5q87fokacga" xml:space="preserve">{{xg}} — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 10:34, 18 avqust 2026 (UTC)

:yaxşı indi redaktə edirəm [[İstifadəçi:Murad Həsənli MS|Murad Həsənli MS]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Murad Həsənli MS|müzakirə]]) 11:37, 18 avqust 2026 (UTC)
:Bikar Mətndəki mübaliləli ifadələr təmizləndi, ensiklopedik neytral üsluba gətirildi və Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının dəqiq keçid linki daxil edildi. Nəzərdən keçirməyinizi xahiş edirəm.&quot; [[İstifadəçi:Murad Həsənli MS|Murad Həsənli MS]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Murad Həsənli MS|müzakirə]]) 11:45, 18 avqust 2026 (UTC)

== Musa Həsənov ==

Salam. Musa Həsənov məqaləsi üzərində işləyə bilməyiniz üçün qaralamaya köçürülüb. [[Qaralama:Musa Həsənov]]. Azərbaycan Milli Ensiklopediyasında həmin şəxslə bağlı məqaləni tapa bilmədim, lütfən daha dəqiq link yerləşdirin. O cümlədən [[Vikipediya:Vikimübaliğə]] qaydasını nəzərdən keçirin, məqalələrdə ''gözəl pedaqoq'' tipli yazılara yol verilmir — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 10:37, 18 avqust 2026 (UTC)
: Linkə daxil olanda yenə də, məluamtı görmək olmur. Bir daha nəzərdən keçirin. O cümlədən məqaləyə başqa mənbələr də əlavə edin. — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 11:46, 18 avqust 2026 (UTC)
::@Bikar yaxşı yenidən redaktə edirem və mənbə olaraq əlimdə 2 dənə mənbə var başqa mənbə tapa bilmedim sadəcə tovzulular kitabi seh 418-419 ilə  [[İstifadəçi:Murad Həsənli MS|Murad Həsənli MS]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Murad Həsənli MS|müzakirə]]) 11:57, 18 avqust 2026 (UTC)
::: Vikipediya mənbələrin güzgüsüdür. Şəxs haqqında mənbələr yoxdursa məqalə yaratmağa da ehtiyac yoxdu. [[Vikipediya:ƏSAS]] ilə tanış olun. Professor haqqında mənbə olmamış olmaz. Kiril əlifbasında ola biləcək mənbələri də axtarın — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 12:33, 18 avqust 2026 (UTC)
::::Azərbaycan Milli Ensiklopediyasında prof. Musa Həsənov haqqında məqalə mövcuddur (HƏSƏNOV Musa Səməd oğlu kimi qeyd olunub). Saytın axtarış sistemi dinamik işlədiyi üçün birbaşa link boş görünür məndə saytın linki var ammabu linki vikipedia spam edir ona göre göndərə bilmirəm Musa Həsənov mənim atamdı onun kitabları məndə var  amma şekillərini bura göndərə bilmirəm həmdə Rüfət Hüseynli (Xınnalı), &quot;Tovuz Ziyalıları&quot; kitabı, Bakı şəhəri, səhifə 418–419. Bunun özü onsuzda rəsmi bir mənbədi bu kitabda məlumatlar mövcuddu sizdə məni anlayın atamı 63 gün öncə itirmişəm istəyirəm onun xatirəsini yaşadım [[İstifadəçi:Murad Həsənli MS|Murad Həsənli MS]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Murad Həsənli MS|müzakirə]]) 12:49, 18 avqust 2026 (UTC)
::::: [[Vikipediya:Vikipediya nə deyil?]] bir daha nəzrədən keçirərsiniz. Şəxs professor olaraq ensiklopedik hesab olunar, amma Azərbaycan Milli Ensiklopediyasından və yoxlanıla bilməyən Rüfət Xınallının kitabından başqa şəxsin ümumiyyətlə mövcud olduğu barədə heç bir mənbə tapa bilmədim, heç elmi əsərlərini də tapmaq olmur(istinad verilməsini belə). Fərqli dillərdə yazıla bilər, hansı ki tapa bilmədim. Lütfən başqa mənbələr də tapmağa çalışın. O cümlədən kitablarının tam adıları üzrə axtarın. &lt;br&gt; [[Vikipediya:Yardım masası]] üzərindən kömək istəyə bilərsiz — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 09:11, 20 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>prxqypeq6kgmmjdra1bv5q87fokacga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qu quşunun nəğməsi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998377</id>
    <revision>
      <id>9041760</id>
      <parentid>9041323</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:03:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>C Mirəli2001</username>
        <id>213736</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9041760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17550" sha1="0vmojylz0stp6iop86dbtapbl21r29u" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 90%;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; font-size: 125%;&quot; | Oxuyan qu quşu
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Fayl:Gravure door Reinier van Persijn.jpg|220px]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; font-size: 90%;&quot; | ''Oxuyan qu quşu'', Reinier van Persijn, 1655.
|}

'''Qu quşunun nəğməsi''' (q.yun. κύκνειον ᾆσμα — kýkneion ásma; lat. carmen cygni) — ölüm və ya təqaüdə çıxma ərəfəsində göstərilən son jest, səy və ya çıxış üçün işlədilən [[metafora|metaforik]] ifadədir. İfadə qədim bir inanca əsaslanır — guya [[qu quşu]]ları həyatlarının çoxunda səssiz (yaxud çox da musiqili olmayaraq) qaldıqdan sonra ölümlərindən əvvəl gözəl bir mahnı oxuyurlar.

Əsası uzun müddət mübahisə mövzusu olan bu inanc e.ə. III əsrə qədər [[qədim Yunanıstan]]da atalar sözünə çevrilmişdi və sonrakı Qərb poeziyası və incəsənətində dəfələrlə təkrarlanmışdır. Əslində qu quşları həyatları boyu müxtəlif səslər öyrənirlər; onların səsləri daha çox cütləşmə ritualları zamanı fərqlənir və ölümlə heç bir əlaqəsi yoxdur.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Complete Fables|last=Aesop|publisher=Penguin Classics|year=1998|isbn=0-14-044649-4|url-access=registration|url=https://archive.org/details/completefables00aeso/page/126/mode/2up |page=127}}&lt;/ref&gt;

== Yunan mifologiyasında ==
[[Yunan mifologiyası]]nda qu quşu [[Apollon]]a həsr olunmuş quş idi, ona görə də harmoniya və gözəllik rəmzi sayılırdı, məhdud oxuma qabiliyyəti isə mahnı quşlarının səviyyəsinə ucaldılırdı. [[Ezop]]un &quot;Qu quşu və qaz&quot; təmsilində qu quşunun nəğməsi əfsanəsi işlənir — səhvən qaz əvəzinə tutulan qu quşu öz mahnısı ilə tanınaraq canını qurtarır. Bundan sonrakı istinad e.ə. 458-ci ildə yazılmış [[Esxil]]in &quot;[[Aqamemnon (pyes)|Aqamemnon]]&quot; əsərində rast gəlinir. Bu pyesdə [[Klitemnestra]] ölmüş [[Kassandra]]nı &quot;son mərsiyəsini oxumuş&quot; qu quşuna bənzədir.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Aeschylus |title=Agamemnon |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0004%3Acard%3D1431 |publisher=Perseus Digital Library |at=Lines 1444–5. |access-date=9 September 2021 |archive-date=9 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210909205311/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0004:card%3D1431 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Platon]]un &quot;[[Fedon]]&quot; əsərində [[Sokrat]] surəti bildirir ki, qu quşları erkən yaşlarında da oxusalar da, ölümlərindən əvvəlki qədər gözəl oxumurlar. O əlavə edir ki, xalq arasında qu quşlarının mahnısının kədərli olduğuna dair inanc mövcuddur, lakin Sokrat onların &quot;digər dünyadakı nemətləri əvvəlcədən bilərək&quot; sevincdən oxuduqlarını düşünməyi üstün tutur.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170%3Atext%3DPhaedo%3Asection%3D84e |author=Plato |title=Phaedo |publisher=Perseus Digital Library |at=84e–85b |access-date=9 September 2021 |archive-date=9 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210909205313/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0170:text%3DPhaedo:section%3D84e |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Aristotel]] &quot;Heyvanlar tarixi&quot; əsərində qeyd edir ki, qu quşları &quot;musiqilidir və əsasən ölümün yaxınlaşdığı zaman oxuyurlar&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Aristotle |translator-last=Thompson |translator-first=D'Arcy W. |date=1910 |url=https://archive.org/details/historiaanimaliu00aris_0/page/n421/mode/2up |title=Historia Animalium |at=615b |location=Oxford |publisher=Clarendon Press}}&lt;/ref&gt; E.ə. III əsrə qədər bu inanc artıq atalar sözünə çevrilmişdi. [[Ovidi]] &quot;Pikus və Kanensin hekayəti&quot;ndə bu əfsanəni xatırladır: ölməkdə olan qu quşunun mərsiyə oxuduğu kimi, Kanens də zəif səslə kədərini ağlayaraq danışır.&lt;ref name=&quot;Brazil, Mark 2003&quot;&gt;{{cite book|title=The Whooper Swan|last=Brazil|first=Mark|publisher=T &amp; A D Poyser|year=2003|isbn=978-0-7136-6570-3|pages=64–65|url=https://books.google.com/books?id=b-E6dEYkcwsC&amp;pg=PA64|access-date=13 June 2015|archive-date=23 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623213920/https://books.google.com/books?id=b-E6dEYkcwsC&amp;pg=PA64|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Qu quşunun nəğməsinin, sevgilisi [[Faeton]]un (Helios və Klimenanın hərisli və inadkar oğlu) ölümünə görə yas tutan [[Liqurialı Kiknos]]un fəryadı ilə əlaqəli ola biləcəyi də ehtimal olunur. Kiknos adı yunanca &quot;qu quşu&quot; mənasını verən sözün latınlaşdırılmış formasıdır. [[Higinus]] &quot;Fabulae&quot; əsərində irəli sürür ki, tanrılar tərəfindən qu quşuna çevrilən kədərli Kiknos, ölmüş Faetonun ögey bacıları olan və Faetonun ölümü zamanı özləri də çevrilmə keçirmiş kəhrəba göz yaşlı [[Heliadlar]]ın (qovaq ağaclarına çevrilmiş) mərsiyəsinə qoşulur.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Ovid |publisher=Perseus Digital Library |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0028%3Abook%3D14%3Acard%3D320 |title=Metamorphoses XIV |at=Lines 428–430. |access-date=9 September 2021 |archive-date=9 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210909202649/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.02.0028:book%3D14:card%3D320 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hyginus |title=Mythographus|editor-first1=Peter K|editor-last1=Marshall|date=2002-12-31|chapter=Fabulae|chapter-url=http://dx.doi.org/10.1515/9783110975512|doi=10.1515/9783110975512|isbn=9783110975512|access-date=16 December 2021|archive-date=22 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922071735/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110975512/html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Elmi əsaslandırma ==
Ən tanınmış Avropa qu quşu növü olan [[lal qu]] (Cygnus olor) əslində tam lal olmasa da, nə musiqililiyi, nə də ölüm zamanı səs çıxarması ilə tanınır.&lt;ref name=&quot;Arnott, W. Geoffrey 2007&quot;&gt;{{cite book|title=Birds in the Ancient World from A to Z|last=Arnott|first=W. Geoffrey|publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-0-203-94662-6|pages=182–184|url=https://books.google.com/books?id=b4pN4OApWw4C&amp;dq=arnott+whooper+swan&amp;pg=PA183|access-date=19 November 2021|archive-date=22 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922071753/https://books.google.com/books?id=b4pN4OApWw4C&amp;dq=arnott+whooper+swan&amp;pg=PA183|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Bu, qədim dövrlərdən bəri bəzi tənqidçilərin qu quşunun nəğməsi inancını şübhə altına almasına səbəb olmuşdur — bunlardan ən erkəni [[Böyük Pliniy]] olmuşdur: b.e. 77-ci ildə &quot;Təbiət tarixi&quot; əsərində (kitab 10, fəsil xxxii) o bildirir ki, müşahidələr göstərir ki, ölməkdə olan qu quşunun oxuduğu hekayəsi yalandır.&lt;ref&gt;{{cite book|title=A Field Guide to the Birds of Britain and Europe|last1=Peterson |first1=R. T. |last2=Mountfort |first2=G. |last3=Hollum |first3=P. A. D. |year=2001|publisher=Houghton Mifflin Field Guides|isbn=0-618-16675-0 |page=49}}&lt;/ref&gt;

Bununla belə, Şərqi Aralıq dənizinin bəzi hissələrinə qışda gələn [[fışqıran qu]] (Cygnus cygnus) &quot;fışqırma&quot; səsi çıxarır və ölüm anında ağciyərləri sönərkən uzun səs seriyası buraxdığı qeyd edilmişdir — hər ikisi onun döş sümüyündəki əlavə traxeya ilgəyinin nəticəsidir. Bunu təbiətşünas [[Peter Pallas]] əfsanənin əsası kimi irəli sürmüşdür. Həm lal, həm də fışqıran qu quşları qədim yunan və misir incəsənətində təsvir olunmuşdur.

Fışqıran qunun ən yaxın qohumları olan [[trubaçı qu]] və [[tundra qu]]su da eyni musiqili traxeya ilgəyinə malikdir. [[Zoologiya|Zooloq]] D. G. Elliot 1898-ci ildə bildirmişdir ki, vurub yaraladığı bir tundra qu quşu uçarkən uzun bir enişə keçmiş və bu zaman &quot;kədərli və musiqili&quot;, &quot;bəzən oktavanın notlarının yumşaq axını kimi səslənən&quot; bir sıra səslər buraxmışdır.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.prairiefirenewspaper.com/2013/01/the-swans-of-nebraska|title=The Swans of Nebraska|work=Prairie Fire|location=USA|date=January 2013|author=Johnsgard, Paul A. |author-link=Paul Johnsgard |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402180913/http://www.prairiefirenewspaper.com/2013/01/the-swans-of-nebraska |archivedate=2 April 2015}}&lt;/ref&gt;

== Qərb mədəniyyətində ==
Qu quşlarının ölümdən əvvəl son mahnı oxuduğu təsəvvürü erkən müasir dövrə qədər Qərb mədəniyyətinə təsir etməyə davam etmişdir. Məsələn, [[Cefri Çoser]]in &quot;Parlement of Foules&quot; əsərində &quot;ölümü qarşısında oxuyan qısqanc qu quşu&quot;ndan bəhs edilir. [[Leonardo da Vinçi]] də öz dəftərlərində bu əfsanəni xatırlamışdır: &quot;Qu quşu ləkəsiz ağdır və ölərkən şirin oxuyur, bu mahnı onun həyatını sona çatdırır.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Skeat | first = Walter W. | year = 1896 | title = Chaucer: the Minor Poems | publisher = Clarendon Press |page=86 |url=https://archive.org/details/minorpoems00chaugoog/page/n184}}&lt;/ref&gt; [[Leonardo da Vinci]] also mentioned the legend in his notebooks: &quot;The swan is white without spot, and it sings sweetly as it dies, that song ending its life.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Richter |editor-first=J. P. |date=2020 |title=The Notebooks of Leonardo da Vinci, Complete |author=da Vinci, Leonardo |url=https://books.google.com/books?id=8151FQ3RH5UC&amp;pg=PA1238 |publisher=Library of Alexandria |isbn=9781465514141 |access-date=19 November 2021 |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922071736/https://books.google.com/books?id=8151FQ3RH5UC&amp;pg=PA1238 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Şekspir]]in &quot;[[Venesiya taciri]]&quot; əsərində Porsiya belə deyir: &quot;O seçim edərkən musiqi çalınsın; əgər uduzsa, qu quşu kimi son tapsın, musiqi içində sönərək.&quot; Eynilə, &quot;[[Otello]]&quot;da ölməkdə olan Emiliya haykırır: &quot;Mən qu quşunu canlandıracağam, musiqi içində öləcəyəm.&quot;&quot;&lt;ref&gt;[http://www.opensourceshakespeare.org/views/plays/play_view.php?WorkID=merchantvenice#1405 ''The Merchant of Venice'', Act 3 Scene 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170807112853/http://www.opensourceshakespeare.org/views/plays/play_view.php?WorkID=merchantvenice#1405 |date=7 August 2017 }}. Hosted at Open Source Shakespeare.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.opensourceshakespeare.org/views/plays/play_view.php?WorkID=othello#3598 ''Othello'', Act 5 Scene 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170807113135/http://www.opensourceshakespeare.org/views/plays/play_view.php?WorkID=othello#3598 |date=7 August 2017 }}. Hosted at Open Source Shakespeare.&lt;/ref&gt;

[[Orlando Gibbons]]ın məşhur madriqalı &quot;The Silver Swan&quot; (&quot;Gümüş qu quşu&quot;) əfsanəni belə ifadə edir:
{{sitat|Gümüş qu quşu ki, sağ ikən səsi yox idi,
Ölüm yaxınlaşanda, susan boğazını açdı.
Sinəsini qamışlı sahilə söykəyərək,
Belə oxudu ilk və son dəfə, bir daha oxumadı:
&quot;Əlvida, bütün sevinclər! Ey ölüm, gözlərimi yum!&quot;
&quot;İndi qazlar qulardan, axmaqlar müdriklərdən çoxdur.&quot;}}

Əfsanədən ilham alan digər şairlər arasında &quot;The Dying Swan&quot; (&quot;Ölməkdə olan qu quşu&quot;) şeirində &quot;vəhşi qu quşunun ölüm ilahisi&quot;ni poetik şəkildə əks etdirən [[Alfred Tennison]]; eyniadlı şeirin müəllifi [[Tomas Sterc Mur]]; və &quot;Qu quşları ölmədən əvvəl oxuyur — bəzi şəxslərin oxumazdan əvvəl ölməsi pis olmazdı&quot; deyə zarafat edən [[Samuel Teylor Kolric]] var idi.&lt;ref name=tennyson&gt;{{cite book |last=Tennyson |first=Alfred |authorlink=Alfred, Lord Tennyson |chapter=The Dying Swan |chapter-url=https://www.gutenberg.org/cache/epub/8601/pg8601-images.html#chap20 |title=The Early Poems of Alfred Lord Tennyson |via=Project Gutenberg |accessdate=9 September 2021 |archive-date=9 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210909202648/https://www.gutenberg.org/cache/epub/8601/pg8601-images.html#chap20 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Coleridge |first=Samuel Taylor |date=1848 |url=https://books.google.com/books?id=qSOnmVITuZkC&amp;pg=PA350 |title=The Poems of S. T. Coleridge |location=London |publisher=William Pickering |page=350 |access-date=8 September 2021 |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922071736/https://www.google.co.uk/books/edition/The_Poems_of_S_T_Coleridge/qSOnmVITuZkC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;pg=PA350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Metaforik istifadə ==
&quot;Qu quşunun nəğməsi&quot; ifadəsi həmçinin metaforik məna qazanmışdır — bu, xüsusilə ölümündən qısa müddət əvvəl yaradılmış olduqda, yaradıcı sənətkarın son əsərinə, daha geniş mənada isə istənilən son çıxış və ya nailiyyətə istinad edir. Məsələn, &quot;[[Schwanengesang]]&quot; (&quot;Qu quşunun nəğməsi&quot;) — [[Frans Şubert]]in həyatının sonunda yazılmış, ölümündən sonra nəşr edilmiş mahnılar toplusunun adıdır. Bu ad adətən [[Haynrix Şüts]]ün ölümündən bir il əvvəl, 1671-ci ildə yazılmış 13-cü opusuna da verilir. Termin müasir musiqiçilərin əsərlərinə də bənzər şəkildə tətbiq edilir — məsələn, [[Devid Boui]]nin &quot;[[Blackstar (albom)|Blackstar]]&quot; albomu, [[Conni Keş]]in &quot;[[Hurt (mahnı)|Hurt]]&quot; ifası, [[J Dilla]]nın &quot;[[Donuts (albom)|Donuts]]&quot;u, [[Queen]] qrupunun &quot;[[Innuendo (mahnı)|Innuendo]]&quot;su və [[Nirvana (qrup)|Nirvanan]]ın &quot;[[Where Did You Sleep Last Night?]]&quot; ifası.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Denham |first=Jess |date=11 January 2016 |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/david-bowie-dead-swansong-lazarus-takes-poignant-new-meaning-lyrics-and-music-video-a6805571.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220526/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/david-bowie-dead-swansong-lazarus-takes-poignant-new-meaning-lyrics-and-music-video-a6805571.html |archive-date=26 May 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=David Bowie dead: Swansong 'Lazarus' takes on poignant new meaning in lyrics and music video |work=Independent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Blumczynski |first1=Piotr |title=Experiencing Translationality: Material and Metaphorical Journeys |date=2023 |publisher=Taylor &amp; Francis}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Senich |first=Eric |date=26 January 2019 |url=https://i95rock.com/remembering-freddie-mercurys-hauntingly-epic-swan-song-queens-innuendo/ |title=Remembering Freddie Mercury's hauntingly epic swan song: Queen's Innuendo |publisher=i95 |access-date=8 September 2021 |archive-date=8 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210908183934/https://i95rock.com/remembering-freddie-mercurys-hauntingly-epic-swan-song-queens-innuendo/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

İdmançının təqaüdə çıxmazdan qısa müddət əvvəl göstərdiyi diqqətəlayiq nailiyyət də — məsələn, [[beysbol]]çu [[Derek Ceter]]in Yankee Stadiumundakı son oyununda vurduğu qələbə zərbəsi — onun &quot;qu quşu nəğməsi&quot; adlandırıla bilər.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Hoch |first=Bryan |date=3 January 2015 |url=https://www.mlb.com/news/derek-jeters-swan-song-one-for-the-ages/c-105398418 |title=Jeter's swan song one for the ages |work=MLB.com |access-date=8 September 2021 |archive-date=8 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210908183933/https://www.mlb.com/news/derek-jeters-swan-song-one-for-the-ages/c-105398418 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Film sənayesindən bir nümunə isə &quot;[[The Last Movie Star]]&quot; filmidir — [[Rolling Stone]] jurnalı bu filmi [[Bert Reynolds]]un &quot;qu quşu nəğməsi&quot; adlandırmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Travers |first=Peter |date=2018-03-30 |title='The Last Movie Star' Review: Burt Reynolds Shines in His Swan Song |url=https://www.rollingstone.com/movies/movie-reviews/the-last-movie-star-review-burt-reynolds-shines-in-his-swan-song-203424/ |access-date=2022-03-12 |magazine=Rolling Stone |language=en-US |archive-date=12 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312102544/https://www.rollingstone.com/movies/movie-reviews/the-last-movie-star-review-burt-reynolds-shines-in-his-swan-song-203424/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Film Reynoldsun son film layihələrindən biri olmuş, o, filmin çıxışından bir neçə ay sonra vəfat etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-09-06 |title=Burt Reynolds Dies at 82 |url=https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/burt-reynolds-dead-actor-dies-at-82/ |access-date=2022-03-12 |website=Us Weekly |language=en-US |archive-date=12 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312102353/https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/burt-reynolds-dead-actor-dies-at-82/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Qalereya ==
&lt;gallery&gt;
Attic bowl 600 BC Staatliche Antikensammlungen 7409.jpg|Qu quşu təsviri olan Attik kasa, e.ə. 600-cü il, Staatliche Antikensammlungen
Gibbons – The Silver Swan – Cantus.jpg|Orlando Gibbonsun &quot;The Silver Swan&quot; madriqalının əl yazması, 1612
De bedreigde zwaan Rijksmuseum SK-A-4.jpeg|&quot;Təhdid edilmiş qu quşu&quot;, Yan Asselein, təqr. 1650, Rijksmuzey, Amsterdam
&lt;/gallery&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Qu quşu]]
* [[Apollon]]
* [[Yunan mifologiyası]]

== İstinadlar ==
[[Kateqoriya:Yunan mifologiyası]]
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Qu quşu]]</text>
      <sha1>0vmojylz0stp6iop86dbtapbl21r29u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anatomik terminologiya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998421</id>
    <revision>
      <id>9041759</id>
      <parentid>9041118</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:01:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>C Mirəli2001</username>
        <id>213736</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9041759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27527" sha1="it9ngvg6ngp7lo0zir1gn4peh7norw2" xml:space="preserve">{{İş gedir}}
'''Anatomik terminologiya''' — beynəlxalq səviyyədə anatomlar, zooloqlar və səhiyyə mütəxəssisləri tərəfindən istifadə olunmaq üçün hazırlanmış elmi anatomiya [[terminologiya]] standartıdır. Anatomik terminlər [[Qədim Yunanıstan|qədim yunan]] və [[latın dili|latın]] dillərinə aid sözlər, ön şəkilçilər və son şəkilçilərdən ibarətdir. Bu terminlər mütəxəssislər arasında anlaşmanı asanlaşdırır, standartlaşdırmanı təmin edir və məna qarışıqlığının qarşısını alır. Məsələn, biləkdə yaranmış bir zədəni təsvir edərkən istifadə olunan anatomik terminlər zədənin dəqiq yerləşməsini mütəxəssislərə şübhəyə yer qoymayacaq şəkildə ifadə etməyə imkan verir. Hər bir ixtisas sahəsinin özünəməxsus terminləri vardır. 1998-ci ildə hazırlanmış standartın adı [[Terminologia Anatomica]], yəni ''Anatomik terminologiya''dır. Bununla belə, Strzelec 2017-ci ildə dərc etdiyi məqaləsində bu standartı tərkibindəki səhvlərə görə tənqid etmişdir.

== Terminlərin quruluşu ==
Anatomik terminologiyada sözlər olduqca sistemli şəkildə qurulur. Sözlərin əvvəlinə və sonuna əlavə edilən standart şəkilçilər vasitəsilə müxtəlif mənalar ifadə etmək mümkündür. Termin kökü adətən orqan və ya toxumanın adını bildirir. Məsələn, latın mənşəli ''Musculus biceps brachii'' ifadəsini nəzərdən keçirdikdə, ''musculus'' termini bunun bir əzələ olduğunu, ''biceps'' termini əzələnin iki başlı olduğunu, ''brachii'' termini isə onun qol nahiyəsinə aid olduğunu göstərir. Beləliklə, ifadə ''qol nahiyəsində yerləşən iki başlı əzələ'' mənasını verir və nəzərdə tutulan struktur standart şəkildə ifadə olunur. İlk söz təsvir edilən quruluşu, ikinci söz onun struktur xüsusiyyətini, üçüncü söz isə yerləşmə yerini bildirir.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web
 | last        = Betts
 | first       = J. Gordon
 | last2       = Young
 | first2      = Kelly A.
 | last3       = Wise
 | first3      = James A.
 | last4       = Johnson
 | first4      = Eddie
 | last5       = Poe
 | first5      = Brandon
 | last6       = Kruse
 | first6      = Dean H.
 | last7       = Korol
 | first7      = Oksana
 | last8       = Johnson
 | first8      = Jody E.
 | last9       = Womble
 | first9      = Mark
 | date        = 2013-04-25
 | title       = Ch. 1 Introduction - Anatomy and Physiology {{!}} OpenStax
 | url         = https://openstax.org/books/anatomy-and-physiology-2e/pages/1-introduction
 | access-date = 2026-08-18
 | website     = openstax.org
 | language    = English
}}&lt;/ref&gt;

Anatomik quruluşun yerləşməsini təsvir edərkən ona ən yaxın anatomik orientirlər istinad nöqtəsi kimi istifadə olunur. Bu orientirlər ''umbilicus'' — göbək və ya ''sternum'' — döş sümüyü ola bildiyi kimi, ''midclavicular line'' kimi xətti quruluş da ola bilər. ''Cephalon'' və ya ''cephalic'' terminləri baş nahiyəsini bildirir. Sefalik nahiyə öz daxilində ''cranium'' (kəllə), ''facies'' (üz), ''frons'' (alın), ''oculus'' (göz), ''auris'' (qulaq), ''bucca'' (yanaq), ''nasus'' (burun), ''oris'' (ağız) və ''mentum'' (çənə) kimi hissələrə bölünür. Boyun nahiyəsi ''cervix'' və ya ''cervical region'' adlandırılır. Bu nahiyədəki strukturlara ''frontalis muscle'', ''submental lymph nodes'', ''buccal membrane'' və ''orbicularis oculi muscle'' nümunə göstərilə bilər. Embrioloji mənşələri eyni olsa da, baş nahiyəsini təsvir edərkən dik vəziyyətdə duran canlılar və dördayaqlı canlılar üçün fərqli terminlərdən istifadə edilə bilər. Məsələn, ''rostral'' termini canlının burun istiqamətini bildirir. Burada ''rostrum'' termini kəllənin ön hissəsini ifadə edir.&lt;ref&gt;{{Cite book
 | last      = Drake
 | first     = Richard L. (Richard Lee)
 | url       = http://archive.org/details/graysanatomyfors00unse
 | title     = Gray's anatomy for students
 | date      = 2005
 | publisher = Philadelphia : Elsevier/Churchill Livingstone
 | isbn      = 978-0-443-06612-2
}}&lt;/ref&gt; Eyni şəkildə, qol nahiyəsində gövdəyə nisbətən istiqamətləri göstərmək üçün ''anterior'', ''posterior'', ''medial'' və ''lateral'' kimi standart terminlərdən istifadə olunur. ''Radial'' termini ''radius'' sümüyünün yerləşdiyi tərəfi göstərir və baş barmaq istiqamətinə uyğun gəlir. ''Ulnar'' termini isə ''ulna'' sümüyünün yerləşdiyi tərəfi ifadə edir və kiçik barmaq istiqamətinə uyğun gəlir.

== Tarixi inkişaf ==
Beynəlxalq anatomik terminologiyadan dünyanın müxtəlif yerlərində [[tibb]] fakültələrində, [[stomatologiya]] və digər səhiyyə elmləri sahələrində istifadə olunur. Bu terminlər mütəxəssislər arasında məlumat mübadiləsini asanlaşdırır və terminoloji standartlaşdırmanı təmin edir. Terminlər təsviri və funksional xarakter daşıyır və canlı orqanizmlərin bədənlərinin həm bütöv, həm də ayrı-ayrı hissələrinin öyrənilməsinə və təsvirinə imkan verir.

[[Beynəlxalq Anatomistlər Assosiasiyaları Federasiyası]] (IFAA) tərəfindən yaradılmış [[Anatomik Terminologiya üzrə Federativ Komitə]] (FICAT) insan bədənindəki strukturların adlandırılması və təsnifatı üzərində çalışan alimləri bir araya gətirir.&lt;ref&gt;{{Cite book
 | url       = http://archive.org/details/terminologiahist0000unse
 | title     = Terminologia histologica : international terms for human cytology and histology
 | date      = 2008
 | publisher = Baltimore : Lippincott Williams &amp; Wilkins
 | isbn      = 978-0-7817-6610-4
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book
 | url       = http://archive.org/details/terminologiaanat0000unse
 | title     = Terminologia anatomica : international anatomical terminology
 | date      = 1998
 | publisher = Stuttgart ; New York : Thieme
 | isbn      = 978-3-13-115251-0
}}&lt;/ref&gt; Bu işlər anatomik, histoloji və embrioloji terminologiyanı əhatə edir. [[Latın Amerikası]]nda isə [[Pan-Amerika Anatomiya Assosiasiyası]] (PAA) tərəfindən ispan və portuqal dillərində danışan alimlərin iştirakı ilə terminologiyanın inkişaf etdirilməsi məqsədilə [[Iberian Latin American Symposium Terminology]] (SILAT) adlı toplantılar təşkil olunur.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;Losardo, Ricardo J. (2009). &quot;Pan American Association of Anatomy: history and relevant regulations&quot;. Int J Morphol. 27 (4): 1345–52.&lt;/ref&gt;

Hazırda əsas standart kimi istifadə olunan terminologiya [[Terminologia Anatomica]] tərəfindən müəyyən edilmişdir. Bu əsər 1998-ci ildə Anatomik Terminologiya üzrə Federativ Komitə (FCAT) və [[Beynəlxalq Anatomistlər Assosiasiyaları Federasiyası]] (IFAA) tərəfindən nəşr edilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web
 | title       = Anatonomina
 | url         = http://terminologia-anatomica.org/en/
 | url-status  = dead
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161021055524/http://terminologia-anatomica.org/en/
 | website     = terminologia-anatomica.org
}}&lt;/ref&gt; O, daha əvvəl nəşr edilmiş [[Nomina Anatomica]]nı əvəz etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book
 | url       = http://archive.org/details/terminologiaanat0000unse
 | title     = Terminologia anatomica : international anatomical terminology
 | date      = 1998
 | publisher = Stuttgart ; New York : Thieme
 | isbn      = 978-3-13-115251-0
}}&lt;/ref&gt; ''Terminologia Anatomica'' insan orqanizmində təxminən 7500 makroskopik anatomik quruluşu təsvir edir.&lt;ref&gt;{{Cite book
 | title = Connecting medical informatics and bio-informatics : proceedings of MIE2005 : the XIXth International Congress of the European Federation for Medical Informatics
 | isbn  = 9781586035495
}}&lt;/ref&gt; Mikroskopik anatomiya üçün [[Terminologia Histologica]], embrioloji adlandırmalar üçün isə [[Terminologia Embryologica]] istifadə olunur. 2016-cı ildə ''Terminologia Anatomica''nın mərkəzi və periferik sinir sistemləri ilə bağlı bölmələri birləşdirilərək [[Terminologia Neuroanatomica]] hazırlanmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite journal
 | last     = Ten Donkelaar
 | first    = Hans J.
 | last2    = Broman
 | first2   = Jonas
 | last3    = Neumann
 | first3   = Paul E.
 | last4    = Puelles
 | first4   = Luis
 | last5    = Riva
 | first5   = Alessandro
 | last6    = Tubbs
 | first6   = R. Shane
 | last7    = Kachlik
 | first7   = David
 | date     = 2017-03
 | title    = Towards a Terminologia Neuroanatomica
 | url      = https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ca.22809
 | journal  = Clinical Anatomy
 | language = en
 | volume   = 30
 | issue    = 2
 | pages    = 145–155
 | doi      = 10.1002/ca.22809
 | issn     = 0897-3806
}}&lt;/ref&gt;

2017-ci ildə ''Terminologia Anatomica'' əhatə dairəsi, qrammatik quruluşu, uyğunsuzluqları və yazı səhvlərinə görə tənqid edilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite journal
 | last    = Strzelec
 | first   = B.
 | last2   = Chmielewski
 | first2  = P. P.
 | last3   = Gworys
 | first3  = B.
 | date    = 2017-09-07
 | title   = The Terminologia Anatomica matters: examples from didactic, scientific, and clinical practice
 | url     = https://journals.viamedica.pl/folia_morphologica/article/view/48492
 | journal = Folia Morphologica
 | volume  = 76
 | issue   = 3
 | pages   = 340–347
 | doi     = 10.5603/FM.a2016.0078
 | issn    = 1644-3284
}}&lt;/ref&gt;

== Yerləşmə ==
{{Əsas|Anatomik terminologiya (mövqe)}}

Anatomik terminologiya bədən strukturlarının yerləşməsini müəyyən etmək üçün istifadə olunur. Məsələn, bir mütəxəssis bir strukturu digərinin ''inferior''unda, başqa bir mütəxəssis isə həmin strukturu digərinin ''superficial''ində yerləşən kimi təsvir edə bilər.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Anatomik vəziyyət ===
[[Fayl:Directional Terms.jpg|thumb|right|upright=1.36|[[Anatomik vəziyyət]]də istiqamət terminləri]]

Bədəndə hər hansı bir strukturun vəziyyəti təsvir edilərkən [[standart anatomik vəziyyət]] əsas götürülür. Bu vəziyyət bədənin dik vəziyyətdə, ayaqların çiyin enində aralı, üzün və ovucların önə baxdığı, baş barmaqların isə xaricə yönəldiyi vəziyyətdir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Standart anatomik vəziyyətdən istifadə edilməsi anlayış qarışıqlığını azaldır. Nəticədə bədənin hansı vəziyyətdə olmasından asılı olmayaraq müəyyən bir strukturun yerləşməsini eyni standart üzrə təsvir etmək mümkündür.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Nahiyələr ===
[[Fayl:Regions of Human Body.jpg|thumb|right|upright=1.82|Anatomik vəziyyətdə insan bədəninin ön və arxa görünüşü. Anatomik nahiyələr tünd hərflərlə göstərilmişdir]]

İnsan bədəni anatomik təsvir məqsədilə müxtəlif nahiyələrə bölünür. Ön tərəfdən baxıldıqda gövdə əsasən ''thorax'' (döş qəfəsi) və ''abdomen'' (qarın) nahiyələrindən ibarətdir. Arxa tərəf ümumilikdə ''dorsum'' və ya ''dorsal region'' adlandırılır. Arxanın aşağı bel hissəsi ''lumbar region'' və ''lumbus'' adlanır. Çiyin bıçaqlarının yerləşdiyi sahə ''scapular region'', döş sümüyünün yerləşdiyi orta sahə isə ''sternal region'' adlandırılır. ''Abdominal region'' döş qəfəsi ilə çanaq arasında yerləşir. Qoltuqaltı ''axillary region'', göbək və onun ətrafı isə ''umbilical region'' adlanır. ''Pelvis'' gövdənin aşağı hissəsini təşkil edir. Budun gövdəyə birləşdiyi ön sahə ''inguinal region'' adlandırılır.

Qolun dirsəkdən ön hissəsi ''antecubital region'', arxa hissəsi ''olecranon'', ön qol ''antebrachium'', bilək ''carpal region'', ovuc ''palmar region'', baş barmaq ''pollex'', barmaqlar isə ''digiti'' adlandırılır. Sağrı nahiyəsi ''gluteal region'', qasıq sümüyünün üzərində yerləşən sahə isə ''pubic region'' adlanır.

Anatomistlər aşağı ətrafı bud və baldır hissələrinə ayırırlar. Bud nahiyəsi çanaq ilə diz arasında, baldır isə diz ilə ayaq biləyi arasında yerləşir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Bud nahiyəsi ''femoral region'' adlandırılır. Diz qapağı ''patella'', onun yerləşdiyi sahə ''patellar region'', dizin arxasındakı çökək isə ''popliteal region'' adlanır. Diz ilə ayaq biləyi arasındakı sahə ''crural region''dır. Onun xarici hissəsi ''peroneal region'', arxa hissəsi isə ''sural region'' adlanır. Ayaq biləyi ''tarsal region'', daban ''calcaneal region'', ayaqaltı ''plantar region'', barmaqlar ''digiti'', falanq sümüklərinə uyğun sahələr isə ''phalangeal region'' kimi təsvir olunur. Ayaq ''pedal region'' adlandırılır. Ayağın baş barmağı ''hallux'' adlanır.

=== Qarın ===
[[Fayl:Abdominal Quadrant Regions.jpg|thumb|right|upright=1.82|Abdominal nahiyələr, xüsusilə ağrının lokalizasiyasını müəyyən etmək üçün istifadə olunur.]]

Qarın daxilində müəyyən bir yerin dəqiq göstərilməsi, qarın ağrısının lokalizasiyasının təsviri və ya qarın boşluğundakı patologiyanın yerləşməsinin müəyyənləşdirilməsi üçün qarın anatomik sahələrə bölünür.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==== Kvadrantlar ====
Qarın çox vaxt dörd kvadranta bölünür. Bunlar göbəkdən keçən şaquli və üfüqi xəyali xətlərin yaratdığı sahələrdir. Sağ yuxarı kvadrantda sağ qabırğa qövsünün alt hissəsi, qaraciyərin sağ payı və ''colon transversum''un sağ büküşü — ''flexura coli dextra'' yerləşir. Sol yuxarı kvadrantda sol qabırğa qövsünün aşağı hissəsi, ''colon transversum''un sol büküşü — ''flexura coli sinistra'', mədə və dalaq yerləşir. Sağ aşağı kvadrantda nazik bağırsağın hissələri, ''colon ascendens'', çanağın sağ tərəfi və sidik kisəsinin sağ yuxarı hissəsi yerləşir. Sol aşağı kvadrantda isə nazik bağırsağın bir hissəsi və çanaq sümüyünün sol hissəsi yerləşir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==== Nahiyələr ====
Daha ətraflı anatomik təsnifatda qarın doqquz nahiyəyə bölünür. Bu bölgünü iki şaquli və iki üfüqi xəyali xətt təşkil edir. Hər iki tərəfdə ''linea medioclavicularis'' şaquli xətlərin proyeksiyasını təşkil edir. Üfüqi xətlərdən yuxarıdakı qabırğa qövsünün aşağı sərhədi, aşağıdakı isə çanaq sümüyünün yuxarı sərhədi səviyyəsində yerləşir.

Sağ yuxarı nahiyə ''regio hypochondriaca dextra'' adlandırılır. Yuxarı orta sahə ''regio epigastrica'' adlanır. Sağ orta sahə ''regio lumbalis dextra'', mərkəzi sahə ''regio umbilicalis'', sol orta sahə isə ''regio lumbalis sinistra'' adlanır. Sağ aşağı sahə ''regio iliaca dextra'', sol aşağı sahə ''regio iliaca sinistra'', orta aşağı sahə isə ''regio pubica'' adlandırılır.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Standart terminlər ===
Anatomistlər ''sağ'' və ''sol'' terminlərindən istifadə edərkən müşahidəçinin deyil, standart anatomik vəziyyətdəki şəxsin sağ və sol tərəflərini nəzərdə tuturlar. Bədən standart anatomik vəziyyətdə olduqda, ona qarşı tərəfdən baxan müşahidəçi üçün şəxsin sağ tərəfi solda, sol tərəfi isə sağda görünür.

Bu istiqamət terminləri anatomik təsviri standartlaşdırır:

* '''Anterior''' və '''posterior''' — müvafiq olaraq ön və arxa istiqamətləri bildirir.
* '''Superior''' və '''inferior''' — müvafiq olaraq yuxarı və aşağı istiqamətləri ifadə edir.
* '''Proximalis''' və '''distalis''' — gövdəyə yaxınlıq və uzaqlığı bildirir. Gövdəyə yaxın struktur proximalis, uzaq struktur isə distalis adlanır.
* '''Superficialis''' və '''profundus''' — müvafiq olaraq səthi və dərin istiqamətləri bildirir.
* '''Medialis''' və '''lateralis''' — müvafiq olaraq orta xəttə yaxın və uzaq istiqamətləri bildirir.
* '''Ventralis''' və '''dorsalis''' — müvafiq olaraq qarın və arxa istiqamətləri bildirir.
* '''Rostralis''' və '''caudalis''' — müvafiq olaraq burun və quyruq istiqamətinə yaxınlığı bildirir.
* '''Cranialis''' və '''caudalis''' — müvafiq olaraq baş və quyruq istiqamətinə yaxınlığı bildirir.

Müasir anatomik terminologiyada az istifadə olunsa da, latınca ''sinister'' sol, ''dexter'' isə sağ mənasında işlənə bilər.

=== Oxlar ===
Yuxarıda göstərilən istiqamətlərin hər biri bir [[vektor]]un istiqamətini təsvir edir və bu istiqamətlərin qarşılıqlı əlaqəsi anatomik oxları təşkil edir. Məsələn, bədəndə istiqamətlər ''proximalis–distalis'', ''anterior–posterior'', ''medialis–lateralis'' və ''superior–inferior'' oxları ilə ifadə edilə bilər. Bu istiqamətlər [[Dekart koordinat sistemi]] ilə də təsvir edilə bilər.

=== Müstəvilər ===
[[Fayl:Planes of Body.jpg|thumb|right|Bədəndə üç əsas anatomik müstəvi: sagittal, transvers (və ya horizontal) və koronal müstəvilər]]

Anatomiyada bədən strukturlarının müstəvilər üzrə də təsviri aparılır. Müstəvi ikiölçülü nəzəri səthdir. Kəsik isə üçölçülü strukturun belə bir səth vasitəsilə bölünməsi nəticəsində əldə olunan ikiölçülü görünüşdür. Anatomiyada üç əsas müstəvidən istifadə olunur:

* '''Sagittal müstəvi''' — bədəni və ya orqanı şaquli istiqamətdə sağ və sol hissələrə ayıran müstəvidir. Müstəvi bədəni tam orta xətdən bölürsə, buna ''median plane'' və ya ''midsagittal plane'' deyilir. Bədəni qeyri-bərabər sağ və sol hissələrə ayıran müstəvilər ''parasagittal plane'' adlanır.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* '''Coronal müstəvi''' — bədəni və ya orqanı anterior və posterior, yəni ön və arxa hissələrə ayıran şaquli müstəvidir.
* '''Transverse müstəvi''' — bədəni və ya orqanı horizontal istiqamətdə kəsərək onu superior və inferior, yəni yuxarı və aşağı hissələrə ayırır.

=== Funksional terminlər ===
* '''Anastomosis''' — iki anatomik strukturun, xüsusilə qan damarlarının və ya digər boşluqlu strukturların bir-biri ilə əlaqəsini və birləşməsini ifadə edir.
* '''Patent''' — damar və ya lümenə malik orqanın açıq olduğunu və keçiriciliyinin qorunduğunu bildirir. Məsələn, doğuşdan sonra bağlanmalı olan ''ductus arteriosus''un açıq qalması ''patent ductus arteriosus'' adlanır.
* '''Plexus''' — əsasən sinirlərin və ya damarların torabənzər əlaqələrini ifadə edən termindir. Məsələn, ''plexus brachialis''.

=== Anatomik variasiya ===
'''Anatomik variasiya''' insan orqanizmində normal qəbul edilən quruluşdan fərqli anatomik xüsusiyyətin mövcud olmasıdır və özü-özlüyündə xəstəlik hesab edilmir. Məsələn, normalda iki tərəfdə mövcud olan [[ön beyin arteriyası]]nın ''A1'' seqmentlərindən biri olmaya və ya hipoplastik ola bilər. Bu vəziyyət anatomik variasiya kimi qiymətləndirilə bilər və patologiya hesab olunmur. İnsan orqanizmində, xüsusilə əzələlərin başlanğıc və yapışma nöqtələrində çoxsaylı anatomik variasiyalar mövcuddur.

== Hərəkətlər ==
{{Əsas|Anatomik terminologiya (hərəkət)}}

[[Fayl:Body Movements I.jpg|thumb|right|upright=1.82]]
[[Fayl:Body Movements II.jpg|thumb|right|upright=1.82]]

[[Oynaq]]lar, xüsusilə sinovial oynaqlar bədənə geniş hərəkət imkanları verir. Hər bir hərəkət zamanı həmin nahiyədə yerləşən əzələlərdə yığılma və boşalma prosesləri baş verir.

Bədəndə həyata keçirilən hərəkətlərin bir çoxunun əks istiqamətli qarşılığı vardır.

=== Ümumi hərəkətlər ===
* '''Flexio''' və '''extensio''' — oynaqda hərəkət zamanı sümüklər arasındakı bucaq azalırsa ''flexio'', artırsa ''extensio'' adlanır. Məsələn, ayaq üstə dayanarkən diz oynaqları ''extensio'' vəziyyətində olur.
* '''Abductio''' və '''adductio''' — strukturun bədənin orta xəttindən uzaqlaşması ''abductio'', orta xəttə yaxınlaşması isə ''adductio'' adlanır.
* '''Rotatio interna''' və '''rotatio externa''' — strukturun daxilə və ya xaricə doğru fırlanma hərəkətlərini ifadə edir.
* '''Elevatio''' və '''depressio''' — bir strukturun yuxarı və aşağı istiqamətdə hərəkətini bildirir. Bu terminlər xüsusilə [[kürək sümüyü]] və [[alt çənə]] hərəkətlərinin təsvirində işlədilir.&lt;ref&gt;{{Cite web
 | title       = Types of movements in the human body
 | url         = https://www.kenhub.com/en/library/anatomy/types-of-movements-in-the-human-body
 | access-date = 2026-08-18
 | website     = Kenhub
 | language    = en
}}&lt;/ref&gt;

=== Əl və ayağın xüsusi hərəkətləri ===
Bu terminlər xüsusilə əl və ayağın müəyyən hərəkətlərini təsvir etmək üçün istifadə olunur.&lt;ref&gt;{{Cite book
 | last      = Swartz
 | first     = Mark H.
 | url       = http://archive.org/details/textbookofphysic06edswar_f6f9
 | title     = Textbook of physical diagnosis : history and examination
 | date      = 2010
 | publisher = Philadelphia, PA : Saunders/Elsevier
 | isbn      = 978-1-4160-6203-5
}}&lt;/ref&gt;

* '''Dorsiflexio''' və '''flexio plantaris''' — ayaq biləyi oynağında ayağın yuxarı və aşağı istiqamətdə hərəkətini bildirir.
* '''Flexio palmaris''' və '''dorsiflexio''' — bilək oynağında ovuca doğru bükülmə və əks istiqamətdə açılma hərəkətlərini ifadə edir.
* '''Pronatio''' və '''supinatio''' — əsasən ön qolun fırlanma hərəkətlərini təsvir edir.
* '''Eversio''' və '''inversio''' — ayağın xaricə və daxilə yönəldilməsi ilə müşayiət olunan hərəkətlərdir.

== Əzələlər ==
{{Əsas|Anatomik terminologiya (əzələ)}}

[[Fayl:Biceps Muscle CNX.jpg|thumb|right|Biceps brachii əzələsi ön qolu yuxarı qaldırır. Brachioradialis və brachialis əzələləri də biceps brachii əzələsinin dərinində yerləşir və onunla sinerji şəklində fəaliyyət göstərir]]

Əzələlər oynaqlar vasitəsilə skeletə bağlanaraq müxtəlif hərəkətlərin həyata keçirilməsini təmin edir. Əzələlərin başlanğıc nöqtələri ''origo'', yapışma nöqtələri isə ''insertio'' adlandırılır. Bəzi əzələ qrupları eyni oynaqda müxtəlif istiqamətlərdə hərəkət yarada bildiyi kimi, oynağın sabitliyini təmin etmək üçün sinxron şəkildə də işləyə bilər. Məsələn, dirsək oynağını sabitləşdirmək üçün ''biceps brachii'' və ''triceps brachii'' əzələləri eyni vaxtda fəaliyyət göstərə bilər.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal
 | last     = Trovato
 | first    = Francesca
 | last2    = Imbesi
 | first2   = Rosa
 | last3    = Conway
 | first3   = Nerys
 | last4    = Castrogiovanni
 | first4   = Paola
 | date     = 2016-07-22
 | title    = Morphological and Functional Aspects of Human Skeletal Muscle
 | url      = https://www.mdpi.com/2411-5142/1/3/289
 | journal  = Journal of Functional Morphology and Kinesiology
 | language = en
 | volume   = 1
 | issue    = 3
 | pages    = 289–302
 | doi      = 10.3390/jfmk1030289
 | issn     = 2411-5142
}}&lt;/ref&gt;

=== Aqonist və antaqonist əzələlər ===
Eyni istiqamətdə hərəkət yaradan əzələlər ''agonist'', əks istiqamətdə hərəkət yaradan əzələlər isə ''antagonist'' adlanır. Məsələn, ön qolun extensio hərəkəti zamanı ''triceps brachii'' əzələsi yığılır, əks istiqamətdəki hərəkətdə isə onun antaqonisti olan ''biceps brachii'' fəaliyyət göstərir. Eyni hərəkətin həyata keçirilməsinə kömək edən əzələlər ''synergist'' adlanır. Məsələn, ''biceps brachii'' ilə birlikdə ''brachioradialis'' əzələsi də müəyyən hərəkətlərin icrasında sinerqist kimi fəaliyyət göstərir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Skelet əzələsi və hamar əzələ ===
[[Fayl:Fascicle Muscle Shapes.jpg|thumb|right|upright=1.82|İnsan bədənində skelet əzələlərinin müxtəlif quruluş formaları]]

Skelet əzələsinin forması onun funksional xüsusiyyətlərini müəyyən edən əsas amillərdən biridir. Əzələlərdə ''pennate'' quruluş müşahidə oluna bilər; bu zaman əzələ lifləri vətərə müəyyən bucaq altında birləşir. Əksər əzələlərdə liflər ''origo'' nöqtəsindən ''insertio'' nöqtəsinə qədər əsasən bir istiqamətdə uzanır. Pennate əzələlərdə isə liflər hərəkət istiqamətinə bucaq altında yerləşir və vətərə yan tərəfdən birləşir. Bu quruluş hərəkət amplitudasını müəyyən qədər məhdudlaşdırsa da, daha çox əzələ lifinin yerləşməsinə imkan verdiyi üçün əzələnin yaratdığı qüvvəni artıra bilər. Pennate quruluş xüsusilə qüvvənin hərəkət amplitudasından daha vacib olduğu əzələlərdə, məsələn, ''rectus femoris'' əzələsində müşahidə olunur.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book
 | title     = Clinically oriented anatomy
 | publisher = Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams &amp; Wilkins
 | isbn      = 978-1-60547-652-0
 | edition   = 6-cı nəşr
}}&lt;/ref&gt;

Skelet əzələləri ayrı-ayrı əzələ başlarına da malik ola bilər. Məsələn, ''biceps brachii'' iki başdan ibarətdir. Onun ''insertio'' nöqtəsi bir olduğu halda, ''origo'' nöqtələri ikidir. Əzələni əhatə edən lifli ''epimysium'' əzələni bütöv bir struktur kimi saxlayır. Əzələ qruplarını əhatə edən birləşdirici toxuma qişaları isə dərin fassiya ilə əlaqəlidir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Oynaqlar ==
Oynaq hərəkətlərinin böyük hissəsi sinovial oynaqlar vasitəsilə həyata keçirilsə də, hərəkətin yeganə mənbəyi bunlar deyildir. Məsələn, fəqərələr arasında yerləşən [[fəqərəarası disk]]lərə bağlı hərəkətlər müəyyən məhdudiyyətlər daxilində gövdənin hərəkətinə imkan verir. Bu tip birləşmələrdən biri ''symphysis''dir. Sinovial oynaqlar isə hərəkətlərinin istiqamətinə və formasına əsasən müxtəlif tiplərə bölünür.&lt;ref&gt;{{Cite web
 | title       = Classification of Joints – Anatomy and Physiology
 | url         = https://opentextbc.ca/anatomyandphysiology/chapter/9-1-classification-of-joints/
 | url-status  = dead
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190329031739/https://opentextbc.ca/anatomyandphysiology/chapter/9-1-classification-of-joints/
}}&lt;/ref&gt;

== Membranlar ==
[[Fayl:Serous Membrane.jpg|thumb|upright=1.14|Seroz membran]]

''Seroz membran'' və ya ''tunica serosa'' döş və qarın boşluqlarında yerləşən orqanları əhatə edən nazik membran quruluşudur. Serozanın tərkibində maye olan iki qatı vardır. Xarici qat ''parietal serosa'', daxili qat isə ''visceral serosa'' adlanır. ''Visceral serosa'' orqanın səthini, ''parietal serosa'' isə orqanın yerləşdiyi boşluğun divarını örtür. Məsələn, [[perikard]] ürəyi əhatə edən və aralarında az miqdarda maye olan seroz membran sistemidir.

== Əlavə şəkillər ==
&lt;gallery&gt;
Morris 1933 1.png|[[Sir Henry Morris]] tərəfindən 1933-cü ildə nəşr edilmiş ''Human Body: Posterior and Anterior View'' adlı, köhnə anatomik terminologiyadan istifadə edən iş
Anterior view of human female and male, with labels.svg|İnsan bədənində anatomik strukturların göstərilməsi. Bədən tükləri və genital tüklər götürülmüşdür.
&lt;/gallery&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinadlar}}

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}
[[Kateqoriya:İnsan anatomiyası]]
[[Kateqoriya:Terminologiya]]
[[Kateqoriya:Anatomik terminologiya]]
[[Kateqoriya:Tibbi terminologiya]]</text>
      <sha1>it9ngvg6ngp7lo0zir1gn4peh7norw2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Halleluya xoru</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998426</id>
    <revision>
      <id>9041824</id>
      <parentid>9041020</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T17:27:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sefer azeri</username>
        <id>4000</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bəstələnmə xüsusiyyətləri */</comment>
      <origin>9041824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7039" sha1="fijs25ddyjdi93mpof5vqgzc3xef4w0" xml:space="preserve">{{iş gedir}}
{{Musiqi əsəri
 |Adı                   = Halleluya 
 |Orijinal adı          = [[Georq Fridrix Hendel|Georq Fridrix Hendelin]] ''&quot;[[Məsih (Hendel)|Məsih]]&quot;'' oratoriyasının [[Məsih (II hissə)|II hissəsinin]] bağlanış xoru
 |Şəkil                 = Hallelujah score 1741.jpg
 |Şəklin ölçüsü         = 270px
 |Şəklin izahı          = ''Hendelin avtoqraf partiturasının son səhifəsi''
 |Bəstəkar              = [[Georq Fridrix Hendel|Hendel]]
 |Forma                 = [[oratoriya]]
 |Yazılma tarixi        = 1741, [[London]]
 |Opus                  = &lt;!-- Opus nömrəsi --&gt;
 |Premyera              = 13 aprel 1742
  |İlk səhnə            = Nil Musiqi Zalı, [[Dublin]]
 |Müddət                = 
 |İthaf olunub          = [[Məsih]]
 |Hissələr              = 
 |Musiqi alətləri       = 2 [[Truba (musiqi aləti)|truba]], [[litavra]], 2 [[Qoboy|qoboy]], [[Simli musiqi alətləri|simli alətlər]], [[basso kontinuo]]&lt;br&gt;&lt;center&gt;'''Vokal'''&lt;/center&gt;SATB xoru
 |Səslənməsi            = Handel - messiah - 44 hallelujah.ogg
 |Səslənmənin izahı     = Uilyam C. Katterin rəhbərliyi ilə MIT Konsert Xoru tərəfindən ifa edilmişdir
 |Vikianbar             = Messiah
}}
'''Halleluya xoru''' ({{dil-en|Hallelujah Chorus}}) — [[Georq Fridrix Hendel]]in ''&quot;[[Məsih  (Hendel)|Məsih]]&quot;'' [[oratoriya]]sının [[Məsih (II hissə)|II hissəsinin]] son nömrəsidir. Əsər 1741-ci ildə bəstələnmiş və ilk dəfə 1742-ci ildə [[Roma-Katolik kilsəsində Böyük oruc|Böyük oruc]] dövründə [[İrlandiya]]nın [[Dublin]] şəhərində ifa olunmuşdur.&lt;ref name=hist&gt;{{cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/handels-messiah-premieres-in-dublin |title=Handel's Messiah premieres in Dublin - Apr 13, 1742 |publisher=History Channel |date= 16 November 2009|accessdate=18 avqust 2026}}&lt;/ref&gt; &quot;Halleluya&quot; xoru [[Barokko|barokko]] dövrünün ən məşhur xor əsərlərindən biri və ''&quot;Məsih&quot;'' oratoriyasının ən tanınmış nömrəsi hesab olunur.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.classicfm.com/composers/handel/music/george-frideric-handel-messiah/ |title=Handel - Messiah |publisher=Classic FM |date= |accessdate=18 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;

== Bəstələnməsi və premyeraları ==

''&quot;Halleluya&quot;'' xoru truba və timpanilərin iştirakı ilə re major tonallığında yazılmışdır.&lt;ref name=mld /&gt; Xor &quot;Halleluya&quot; sözü üzərində qurulan və sekunda [[İnterval (musiqi)|intervalından]] istifadə edən səciyyəvi sadə [[Motiv (musiqi)|motivi]] əvvəlcə [[Homofoniya|homofonik]] şəkildə təqdim edir; bu motiv əsər boyu dəfələrlə təkrarlanır. [[Vəhy Kitabı|Vəhy kitabından]] götürülmüş bir neçə mətn parçası ({{Sourcetext | source = Bible | version = King James | book = Revelation | chapter = 19 | verse = 6 | range = ,16 }}, {{Sourcetext | source = Bible | version = King James | book = Revelation | chapter = 11 | verse = 15 }}) [[Motet|motetdə]] olduğu kimi müxtəlif üsullarla işlənmiş, lakin ''&quot;[[Haleluya|Halleluya]]&quot;'' sözü vasitəsilə vahid kompozisiyada birləşdirilmişdir. &quot;Halleluya&quot; burada həm bölmələrin yekunu, həm də fuqa hissəsində əksmövzu funksiyasını yerinə yetirir.&lt;ref name=hog /&gt;

''&quot;For the Lord God omnipotent reigneth&quot;'' sətri əvvəlcə bütün səslər tərəfindən [[Unison|unison]] şəklində, daha sonra isə araya ''&quot;Halleluya&quot;'' nidalarının daxil edildiyi imitasiya üsulu ilə ifa olunur. İkinci fikir — ''&quot;The kingdom of this world is become&quot;'' — xoralı xatırladan dördsəsli quruluşda təqdim edilir.&lt;ref name=mld /&gt; Üçüncü fikir — ''&quot;and he shall reign for ever and ever&quot;'' — geniş interval sıçrayışlarına malik mövzu üzərində qurulmuş fuqa kimi başlayır. Mövzunun ardıcıllığı [[Filipp Nikolai]]nin [[Lüteranlıq|lüteran]] xoralı ''&quot;Wachet auf, ruft uns die Stimme&quot;''ni xatırladır.&lt;ref name=hog&gt;
{{cite video
| people = Hogwood, Christopher
| date = 1991
| title = Handel: ''Messiah''
| medium = CD
| publisher = The Decca Recording Company Ltd
}} (Notes on the music, Edition de L'Oiseau-Lyre 430 488–2)&lt;/ref&gt;  Əksmövzu kimi işlənən ''&quot;for ever – and ever&quot;'' sözləri ''&quot;Halleluya&quot;'' motivinin ritmini qəbul edir. Sonuncu ''&quot;King of Kings... and Lord of Lords&quot;'' nidası bir not üzərində oxunur və təkrar səslənən ''&quot;Halleluya&quot;'' və ''&quot;for ever – and ever&quot;'' nidaları ilə getdikcə daha böyük gərginlik qazanır. Səs xətti, xüsusilə soprano və truba partiyalarında, tədricən daha yüksək registrlərə qalxır və gərginliklə dolu pauzadan sonra təntənəli son ''&quot;Halleluya&quot;'' ilə tamamlanır.&lt;ref name=mld&gt;{{cite book |first=Charles |last=Hoffer |title=Music Listening Today |publisher=Cengage Learning |pages=90–91 |isbn=978-0495916147 |date=2011}}&lt;/ref&gt;

Hendel &quot;Məsih&quot;i bəstələdiyi dövrdə xidmətçiləri hər gün həmişəki kimi ona yemək gətirsələr də, bəstəkarın demək olar ki, heç nə yemədiyi bildirilir. Bir gün xidmətçilərindən biri Hendelin otağına daxil olduqda onu göz yaşları içində görmüşdür. Bunun səbəbini soruşduqda Hendel &quot;Halleluya&quot; xorunun partiturasını qaldıraraq belə demişdir: ''&quot;Mənə elə gəldi ki, bütün göyləri qarşımda və böyük Tanrının Özünü gördüm&quot;''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.christianity.com/church/church-history/timeline/1701-1800/messiah-and-george-frideric-handel-11630237.html |title=Messiah and George Frideric Handel |publisher=Christianity.com |date= |accessdate=19 avqust 2026}}&lt;/ref&gt; ''&quot;Halleluya&quot;'' xoru Məsihin digər hissələri ilə birlikdə ilk dəfə 1742-ci ildə [[İrlandiya]]nın [[Dublin]] şəhərində ifa edilmişdir.&lt;ref name=hist /&gt; Mənbədə bildirilir ki, Hendel bir il sonra əsərin London premyerasında da oxşar hal yaşamışdır. &quot;Halleluya&quot; xorunun ifasından sonra köməkçilərindən biri bəstəkarı yenidən göz yaşları içində görmüşdür. Bunun səbəbi soruşulduqda Hendel partituranın bir nüsxəsini qaldıraraq ''&quot;Mənə elə gəldi ki, Tanrının üzünü gördüm&quot;'' demişdir.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Nettle | first = Daniel | title = Strong Imagination: Madness, Creativity and Human Nature | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 2001 | page = 151 | isbn = 978-0-19-850706-2 }}&lt;/ref&gt; 

&quot;Halleluya&quot; xoru əsasən [[Pasxa]] və [[Milad]] bayramları zamanı ifa olunur. Əsərin Milad dövründə səsləndirilməsi onun [[İsanın doğulması]]na həsr olunduğu barədə yanlış təsəvvürlə əlaqələndirilir; əslində isə xor [[İsanın dirilməsi]] və [[İsanın göyə yüksəlişi|göyə yüksəlməsini]] tərənnüm etmək məqsədi daşıyır.&lt;ref name=uoc&gt;{{cite web|first=Emily |last=Hoyler |url=https://divinity.uchicago.edu/sightings/handels-messiah-christmas-oratorio-emily-c-hoyler |title=Handel's Messiah: A Christmas Oratorio? |publisher=University of Chicago |date=2014-12-25 |accessdate=19 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;

== Ənənə ==

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|3}}</text>
      <sha1>fijs25ddyjdi93mpof5vqgzc3xef4w0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042085</id>
      <parentid>9041824</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:29:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sefer azeri</username>
        <id>4000</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ənənə */</comment>
      <origin>9042085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9852" sha1="76w0xyjww8vl4f13v7w3z2evebe8iie" xml:space="preserve">{{iş gedir}}
{{Musiqi əsəri
 |Adı                   = Halleluya 
 |Orijinal adı          = [[Georq Fridrix Hendel|Georq Fridrix Hendelin]] ''&quot;[[Məsih (Hendel)|Məsih]]&quot;'' oratoriyasının [[Məsih (II hissə)|II hissəsinin]] bağlanış xoru
 |Şəkil                 = Hallelujah score 1741.jpg
 |Şəklin ölçüsü         = 270px
 |Şəklin izahı          = ''Hendelin avtoqraf partiturasının son səhifəsi''
 |Bəstəkar              = [[Georq Fridrix Hendel|Hendel]]
 |Forma                 = [[oratoriya]]
 |Yazılma tarixi        = 1741, [[London]]
 |Opus                  = &lt;!-- Opus nömrəsi --&gt;
 |Premyera              = 13 aprel 1742
  |İlk səhnə            = Nil Musiqi Zalı, [[Dublin]]
 |Müddət                = 
 |İthaf olunub          = [[Məsih]]
 |Hissələr              = 
 |Musiqi alətləri       = 2 [[Truba (musiqi aləti)|truba]], [[litavra]], 2 [[Qoboy|qoboy]], [[Simli musiqi alətləri|simli alətlər]], [[basso kontinuo]]&lt;br&gt;&lt;center&gt;'''Vokal'''&lt;/center&gt;SATB xoru
 |Səslənməsi            = Handel - messiah - 44 hallelujah.ogg
 |Səslənmənin izahı     = Uilyam C. Katterin rəhbərliyi ilə MIT Konsert Xoru tərəfindən ifa edilmişdir
 |Vikianbar             = Messiah
}}
'''Halleluya xoru''' ({{dil-en|Hallelujah Chorus}}) — [[Georq Fridrix Hendel]]in ''&quot;[[Məsih  (Hendel)|Məsih]]&quot;'' [[oratoriya]]sının [[Məsih (II hissə)|II hissəsinin]] son nömrəsidir. Əsər 1741-ci ildə bəstələnmiş və ilk dəfə 1742-ci ildə [[Roma-Katolik kilsəsində Böyük oruc|Böyük oruc]] dövründə [[İrlandiya]]nın [[Dublin]] şəhərində ifa olunmuşdur.&lt;ref name=hist&gt;{{cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/handels-messiah-premieres-in-dublin |title=Handel's Messiah premieres in Dublin - Apr 13, 1742 |publisher=History Channel |date= 16 November 2009|accessdate=18 avqust 2026}}&lt;/ref&gt; &quot;Halleluya&quot; xoru [[Barokko|barokko]] dövrünün ən məşhur xor əsərlərindən biri və ''&quot;Məsih&quot;'' oratoriyasının ən tanınmış nömrəsi hesab olunur.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.classicfm.com/composers/handel/music/george-frideric-handel-messiah/ |title=Handel - Messiah |publisher=Classic FM |date= |accessdate=18 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;

== Bəstələnməsi və premyeraları ==

''&quot;Halleluya&quot;'' xoru truba və timpanilərin iştirakı ilə re major tonallığında yazılmışdır.&lt;ref name=mld /&gt; Xor &quot;Halleluya&quot; sözü üzərində qurulan və sekunda [[İnterval (musiqi)|intervalından]] istifadə edən səciyyəvi sadə [[Motiv (musiqi)|motivi]] əvvəlcə [[Homofoniya|homofonik]] şəkildə təqdim edir; bu motiv əsər boyu dəfələrlə təkrarlanır. [[Vəhy Kitabı|Vəhy kitabından]] götürülmüş bir neçə mətn parçası ({{Sourcetext | source = Bible | version = King James | book = Revelation | chapter = 19 | verse = 6 | range = ,16 }}, {{Sourcetext | source = Bible | version = King James | book = Revelation | chapter = 11 | verse = 15 }}) [[Motet|motetdə]] olduğu kimi müxtəlif üsullarla işlənmiş, lakin ''&quot;[[Haleluya|Halleluya]]&quot;'' sözü vasitəsilə vahid kompozisiyada birləşdirilmişdir. &quot;Halleluya&quot; burada həm bölmələrin yekunu, həm də fuqa hissəsində əksmövzu funksiyasını yerinə yetirir.&lt;ref name=hog /&gt;

''&quot;For the Lord God omnipotent reigneth&quot;'' sətri əvvəlcə bütün səslər tərəfindən [[Unison|unison]] şəklində, daha sonra isə araya ''&quot;Halleluya&quot;'' nidalarının daxil edildiyi imitasiya üsulu ilə ifa olunur. İkinci fikir — ''&quot;The kingdom of this world is become&quot;'' — xoralı xatırladan dördsəsli quruluşda təqdim edilir.&lt;ref name=mld /&gt; Üçüncü fikir — ''&quot;and he shall reign for ever and ever&quot;'' — geniş interval sıçrayışlarına malik mövzu üzərində qurulmuş fuqa kimi başlayır. Mövzunun ardıcıllığı [[Filipp Nikolai]]nin [[Lüteranlıq|lüteran]] xoralı ''&quot;Wachet auf, ruft uns die Stimme&quot;''ni xatırladır.&lt;ref name=hog&gt;
{{cite video
| people = Hogwood, Christopher
| date = 1991
| title = Handel: ''Messiah''
| medium = CD
| publisher = The Decca Recording Company Ltd
}} (Notes on the music, Edition de L'Oiseau-Lyre 430 488–2)&lt;/ref&gt;  Əksmövzu kimi işlənən ''&quot;for ever – and ever&quot;'' sözləri ''&quot;Halleluya&quot;'' motivinin ritmini qəbul edir. Sonuncu ''&quot;King of Kings... and Lord of Lords&quot;'' nidası bir not üzərində oxunur və təkrar səslənən ''&quot;Halleluya&quot;'' və ''&quot;for ever – and ever&quot;'' nidaları ilə getdikcə daha böyük gərginlik qazanır. Səs xətti, xüsusilə soprano və truba partiyalarında, tədricən daha yüksək registrlərə qalxır və gərginliklə dolu pauzadan sonra təntənəli son ''&quot;Halleluya&quot;'' ilə tamamlanır.&lt;ref name=mld&gt;{{cite book |first=Charles |last=Hoffer |title=Music Listening Today |publisher=Cengage Learning |pages=90–91 |isbn=978-0495916147 |date=2011}}&lt;/ref&gt;

Hendel &quot;Məsih&quot;i bəstələdiyi dövrdə xidmətçiləri hər gün həmişəki kimi ona yemək gətirsələr də, bəstəkarın demək olar ki, heç nə yemədiyi bildirilir. Bir gün xidmətçilərindən biri Hendelin otağına daxil olduqda onu göz yaşları içində görmüşdür. Bunun səbəbini soruşduqda Hendel &quot;Halleluya&quot; xorunun partiturasını qaldıraraq belə demişdir: ''&quot;Mənə elə gəldi ki, bütün göyləri qarşımda və böyük Tanrının Özünü gördüm&quot;''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.christianity.com/church/church-history/timeline/1701-1800/messiah-and-george-frideric-handel-11630237.html |title=Messiah and George Frideric Handel |publisher=Christianity.com |date= |accessdate=19 avqust 2026}}&lt;/ref&gt; ''&quot;Halleluya&quot;'' xoru Məsihin digər hissələri ilə birlikdə ilk dəfə 1742-ci ildə [[İrlandiya]]nın [[Dublin]] şəhərində ifa edilmişdir.&lt;ref name=hist /&gt; Mənbədə bildirilir ki, Hendel bir il sonra əsərin London premyerasında da oxşar hal yaşamışdır. &quot;Halleluya&quot; xorunun ifasından sonra köməkçilərindən biri bəstəkarı yenidən göz yaşları içində görmüşdür. Bunun səbəbi soruşulduqda Hendel partituranın bir nüsxəsini qaldıraraq ''&quot;Mənə elə gəldi ki, Tanrının üzünü gördüm&quot;'' demişdir.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Nettle | first = Daniel | title = Strong Imagination: Madness, Creativity and Human Nature | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 2001 | page = 151 | isbn = 978-0-19-850706-2 }}&lt;/ref&gt; 

&quot;Halleluya&quot; xoru əsasən [[Pasxa]] və [[Milad]] bayramları zamanı ifa olunur. Əsərin Milad dövründə səsləndirilməsi onun [[İsanın doğulması]]na həsr olunduğu barədə yanlış təsəvvürlə əlaqələndirilir; əslində isə xor [[İsanın dirilməsi]] və [[İsanın göyə yüksəlişi|göyə yüksəlməsini]] tərənnüm etmək məqsədi daşıyır.&lt;ref name=uoc&gt;{{cite web|first=Emily |last=Hoyler |url=https://divinity.uchicago.edu/sightings/handels-messiah-christmas-oratorio-emily-c-hoyler |title=Handel's Messiah: A Christmas Oratorio? |publisher=University of Chicago |date=2014-12-25 |accessdate=19 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;

== Ənənə ==

Ənənəyə görə, ''&quot;Halleluya&quot;'' xoru ifa edilərkən tamaşaçılar ayağa qalxırlar. Bu ənənənin yaranması adətən [[Böyük Britaniya monarxı|Böyük Britaniya kralı]] [[II Georq (Böyük Britaniya kralı)|II Georqun]] iştirak etdiyi [[London]] premyerası ilə əlaqələndirilir. Rəvayətə görə, xorun ifası başlayan zaman musiqidən güclü təsirlənən kral ayağa qalxmış və əsərin sonuna qədər ayaq üstə qalmışdır. Kral protokoluna əsasən monarx ayağa qalxdıqda digər şəxslərin də ayağa qalxması tələb olunduğundan bütün tamaşaçılar onun ardınca ayağa qalxmış və kral yenidən əyləşənədək ayaq üstə qalmışlar.&lt;ref name=uoc /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Cynthia |last=Collins |url=http://www.cmuse.org/the-hallelujah-chorus-traditionally-brings-people-to-their-feet/ |title=The 'Hallelujah Chorus' Traditionally Brings People to Their Feet |publisher=CMUSE |date= |accessdate=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=wp&gt;{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A3441-2004Dec15.html |title='Messiah,' a Seasonal Standard Standing Strong |newspaper=Washington Post |date=2004-12-16 |accessdate=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ross |first=Alex |url=http://www.nytimes.com/1993/12/21/arts/critic-s-notebook-the-heavy-use-good-and-bad-of-handel-s-enduring-messiah.html |title=Critic's Notebook - The Heavy Use (Good and Bad) Of Handel's Enduring 'Messiah' |work=New York Times |date=1993-12-21 |accessdate=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;

&quot;Halleluya&quot; xoru zamanı ayağa qalxmaq ənənəsinin yaranmasına dair başqa bir izah &quot;Məsih&quot;də dünyəvi və dini musiqi elementlərinin bir araya gəlməsi ilə əlaqədardır. Bu izaha görə, &quot;Halleluya&quot; xoru əsərin tamaşaçıların himn zamanı olduğu kimi ayağa qalxmasına səbəb olan hissəsi olmuşdur, çünki himnlər ənənəvi olaraq çox vaxt ayaq üstə oxunur.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.boston.com/ae/music/articles/2009/12/19/taking_a_stand_for_messiah/?page=1 |title=Taking a stand for 'Messiah' |publisher=The Boston Globe |date=2009-12-19 |access-date=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt; Bu ənənəni dəstəkləyən dirijorlar bəzən &quot;Halleluya&quot; xorunun ifasından əvvəl tamaşaçılara tərəf çevrilərək onları ayağa qalxmağa dəvət edirlər.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etiquetteer.com/columns/2015/11/29/stand-up-stand-up-for-jesus-etiquetteers-position-on-handels-hallelujah-chorus-vol-14-issue-43 |title=Stand Up, Stand Up for Jesus! Etiquetteer's Position on Handel's &quot;Hallelujah Chorus,&quot; Vol. 14, Issue 43 |publisher=Etiquetteer |date= 29 November 2015|accessdate=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt; Ənənəni dəstəkləməyən dirijorlar isə bəzən tamaşaçılardan öz yerlərində əyləşmiş vəziyyətdə qalmalarını xahiş edirlər.&lt;ref name=wp /&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|3}}</text>
      <sha1>76w0xyjww8vl4f13v7w3z2evebe8iie</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042126</id>
      <parentid>9042085</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:07:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sefer azeri</username>
        <id>4000</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ənənə */</comment>
      <origin>9042126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9898" sha1="biagfk45qs8nhzwk00ftjitp3w2fjgu" xml:space="preserve">{{iş gedir}}
{{Musiqi əsəri
 |Adı                   = Halleluya 
 |Orijinal adı          = [[Georq Fridrix Hendel|Georq Fridrix Hendelin]] ''&quot;[[Məsih (Hendel)|Məsih]]&quot;'' oratoriyasının [[Məsih (II hissə)|II hissəsinin]] bağlanış xoru
 |Şəkil                 = Hallelujah score 1741.jpg
 |Şəklin ölçüsü         = 270px
 |Şəklin izahı          = ''Hendelin avtoqraf partiturasının son səhifəsi''
 |Bəstəkar              = [[Georq Fridrix Hendel|Hendel]]
 |Forma                 = [[oratoriya]]
 |Yazılma tarixi        = 1741, [[London]]
 |Opus                  = &lt;!-- Opus nömrəsi --&gt;
 |Premyera              = 13 aprel 1742
  |İlk səhnə            = Nil Musiqi Zalı, [[Dublin]]
 |Müddət                = 
 |İthaf olunub          = [[Məsih]]
 |Hissələr              = 
 |Musiqi alətləri       = 2 [[Truba (musiqi aləti)|truba]], [[litavra]], 2 [[Qoboy|qoboy]], [[Simli musiqi alətləri|simli alətlər]], [[basso kontinuo]]&lt;br&gt;&lt;center&gt;'''Vokal'''&lt;/center&gt;SATB xoru
 |Səslənməsi            = Handel - messiah - 44 hallelujah.ogg
 |Səslənmənin izahı     = Uilyam C. Katterin rəhbərliyi ilə MIT Konsert Xoru tərəfindən ifa edilmişdir
 |Vikianbar             = Messiah
}}
'''Halleluya xoru''' ({{dil-en|Hallelujah Chorus}}) — [[Georq Fridrix Hendel]]in ''&quot;[[Məsih  (Hendel)|Məsih]]&quot;'' [[oratoriya]]sının [[Məsih (II hissə)|II hissəsinin]] son nömrəsidir. Əsər 1741-ci ildə bəstələnmiş və ilk dəfə 1742-ci ildə [[Roma-Katolik kilsəsində Böyük oruc|Böyük oruc]] dövründə [[İrlandiya]]nın [[Dublin]] şəhərində ifa olunmuşdur.&lt;ref name=hist&gt;{{cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/handels-messiah-premieres-in-dublin |title=Handel's Messiah premieres in Dublin - Apr 13, 1742 |publisher=History Channel |date= 16 November 2009|accessdate=18 avqust 2026}}&lt;/ref&gt; &quot;Halleluya&quot; xoru [[Barokko|barokko]] dövrünün ən məşhur xor əsərlərindən biri və ''&quot;Məsih&quot;'' oratoriyasının ən tanınmış nömrəsi hesab olunur.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.classicfm.com/composers/handel/music/george-frideric-handel-messiah/ |title=Handel - Messiah |publisher=Classic FM |date= |accessdate=18 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;

== Bəstələnməsi və premyeraları ==

''&quot;Halleluya&quot;'' xoru truba və timpanilərin iştirakı ilə re major tonallığında yazılmışdır.&lt;ref name=mld /&gt; Xor &quot;Halleluya&quot; sözü üzərində qurulan və sekunda [[İnterval (musiqi)|intervalından]] istifadə edən səciyyəvi sadə [[Motiv (musiqi)|motivi]] əvvəlcə [[Homofoniya|homofonik]] şəkildə təqdim edir; bu motiv əsər boyu dəfələrlə təkrarlanır. [[Vəhy Kitabı|Vəhy kitabından]] götürülmüş bir neçə mətn parçası ({{Sourcetext | source = Bible | version = King James | book = Revelation | chapter = 19 | verse = 6 | range = ,16 }}, {{Sourcetext | source = Bible | version = King James | book = Revelation | chapter = 11 | verse = 15 }}) [[Motet|motetdə]] olduğu kimi müxtəlif üsullarla işlənmiş, lakin ''&quot;[[Haleluya|Halleluya]]&quot;'' sözü vasitəsilə vahid kompozisiyada birləşdirilmişdir. &quot;Halleluya&quot; burada həm bölmələrin yekunu, həm də fuqa hissəsində əksmövzu funksiyasını yerinə yetirir.&lt;ref name=hog /&gt;

''&quot;For the Lord God omnipotent reigneth&quot;'' sətri əvvəlcə bütün səslər tərəfindən [[Unison|unison]] şəklində, daha sonra isə araya ''&quot;Halleluya&quot;'' nidalarının daxil edildiyi imitasiya üsulu ilə ifa olunur. İkinci fikir — ''&quot;The kingdom of this world is become&quot;'' — xoralı xatırladan dördsəsli quruluşda təqdim edilir.&lt;ref name=mld /&gt; Üçüncü fikir — ''&quot;and he shall reign for ever and ever&quot;'' — geniş interval sıçrayışlarına malik mövzu üzərində qurulmuş fuqa kimi başlayır. Mövzunun ardıcıllığı [[Filipp Nikolai]]nin [[Lüteranlıq|lüteran]] xoralı ''&quot;Wachet auf, ruft uns die Stimme&quot;''ni xatırladır.&lt;ref name=hog&gt;
{{cite video
| people = Hogwood, Christopher
| date = 1991
| title = Handel: ''Messiah''
| medium = CD
| publisher = The Decca Recording Company Ltd
}} (Notes on the music, Edition de L'Oiseau-Lyre 430 488–2)&lt;/ref&gt;  Əksmövzu kimi işlənən ''&quot;for ever – and ever&quot;'' sözləri ''&quot;Halleluya&quot;'' motivinin ritmini qəbul edir. Sonuncu ''&quot;King of Kings... and Lord of Lords&quot;'' nidası bir not üzərində oxunur və təkrar səslənən ''&quot;Halleluya&quot;'' və ''&quot;for ever – and ever&quot;'' nidaları ilə getdikcə daha böyük gərginlik qazanır. Səs xətti, xüsusilə soprano və truba partiyalarında, tədricən daha yüksək registrlərə qalxır və gərginliklə dolu pauzadan sonra təntənəli son ''&quot;Halleluya&quot;'' ilə tamamlanır.&lt;ref name=mld&gt;{{cite book |first=Charles |last=Hoffer |title=Music Listening Today |publisher=Cengage Learning |pages=90–91 |isbn=978-0495916147 |date=2011}}&lt;/ref&gt;

Hendel &quot;Məsih&quot;i bəstələdiyi dövrdə xidmətçiləri hər gün həmişəki kimi ona yemək gətirsələr də, bəstəkarın demək olar ki, heç nə yemədiyi bildirilir. Bir gün xidmətçilərindən biri Hendelin otağına daxil olduqda onu göz yaşları içində görmüşdür. Bunun səbəbini soruşduqda Hendel &quot;Halleluya&quot; xorunun partiturasını qaldıraraq belə demişdir: ''&quot;Mənə elə gəldi ki, bütün göyləri qarşımda və böyük Tanrının Özünü gördüm&quot;''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.christianity.com/church/church-history/timeline/1701-1800/messiah-and-george-frideric-handel-11630237.html |title=Messiah and George Frideric Handel |publisher=Christianity.com |date= |accessdate=19 avqust 2026}}&lt;/ref&gt; ''&quot;Halleluya&quot;'' xoru Məsihin digər hissələri ilə birlikdə ilk dəfə 1742-ci ildə [[İrlandiya]]nın [[Dublin]] şəhərində ifa edilmişdir.&lt;ref name=hist /&gt; Mənbədə bildirilir ki, Hendel bir il sonra əsərin London premyerasında da oxşar hal yaşamışdır. &quot;Halleluya&quot; xorunun ifasından sonra köməkçilərindən biri bəstəkarı yenidən göz yaşları içində görmüşdür. Bunun səbəbi soruşulduqda Hendel partituranın bir nüsxəsini qaldıraraq ''&quot;Mənə elə gəldi ki, Tanrının üzünü gördüm&quot;'' demişdir.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Nettle | first = Daniel | title = Strong Imagination: Madness, Creativity and Human Nature | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 2001 | page = 151 | isbn = 978-0-19-850706-2 }}&lt;/ref&gt; 

&quot;Halleluya&quot; xoru əsasən [[Pasxa]] və [[Milad]] bayramları zamanı ifa olunur. Əsərin Milad dövründə səsləndirilməsi onun [[İsanın doğulması]]na həsr olunduğu barədə yanlış təsəvvürlə əlaqələndirilir; əslində isə xor [[İsanın dirilməsi]] və [[İsanın göyə yüksəlişi|göyə yüksəlməsini]] tərənnüm etmək məqsədi daşıyır.&lt;ref name=uoc&gt;{{cite web|first=Emily |last=Hoyler |url=https://divinity.uchicago.edu/sightings/handels-messiah-christmas-oratorio-emily-c-hoyler |title=Handel's Messiah: A Christmas Oratorio? |publisher=University of Chicago |date=2014-12-25 |accessdate=19 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;

== Ənənə ==

Ənənəyə görə, ''&quot;Halleluya&quot;'' xoru ifa edilərkən tamaşaçılar ayağa qalxırlar. Bu ənənənin yaranması adətən [[Böyük Britaniya monarxı|Böyük Britaniya kralı]] [[II Georq (Böyük Britaniya kralı)|II Georqun]] iştirak etdiyi [[London]] premyerası ilə əlaqələndirilir. Rəvayətə görə, xorun ifası başlayan zaman musiqidən güclü təsirlənən kral ayağa qalxmış və əsərin sonuna qədər ayaq üstə qalmışdır. Kral protokoluna əsasən monarx ayağa qalxdıqda digər şəxslərin də ayağa qalxması tələb olunduğundan bütün tamaşaçılar onun ardınca ayağa qalxmış və kral yenidən əyləşənədək ayaq üstə qalmışlar.&lt;ref name=uoc /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Cynthia |last=Collins |url=http://www.cmuse.org/the-hallelujah-chorus-traditionally-brings-people-to-their-feet/ |title=The 'Hallelujah Chorus' Traditionally Brings People to Their Feet |publisher=CMUSE |date= |accessdate=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=wp&gt;{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A3441-2004Dec15.html |title='Messiah,' a Seasonal Standard Standing Strong |newspaper=Washington Post |date=2004-12-16 |accessdate=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ross |first=Alex |url=http://www.nytimes.com/1993/12/21/arts/critic-s-notebook-the-heavy-use-good-and-bad-of-handel-s-enduring-messiah.html |title=Critic's Notebook - The Heavy Use (Good and Bad) Of Handel's Enduring 'Messiah' |work=New York Times |date=1993-12-21 |accessdate=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;

&quot;Halleluya&quot; xoru zamanı ayağa qalxmaq ənənəsinin yaranmasına dair başqa bir izah &quot;Məsih&quot;də dünyəvi və dini musiqi elementlərinin bir araya gəlməsi ilə əlaqədardır. Bu izaha görə, &quot;Halleluya&quot; xoru əsərin tamaşaçıların himn zamanı olduğu kimi ayağa qalxmasına səbəb olan hissəsi olmuşdur, çünki himnlər ənənəvi olaraq çox vaxt ayaq üstə oxunur.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.boston.com/ae/music/articles/2009/12/19/taking_a_stand_for_messiah/?page=1 |title=Taking a stand for 'Messiah' |publisher=The Boston Globe |date=2009-12-19 |access-date=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt; Bu ənənəni dəstəkləyən dirijorlar bəzən &quot;Halleluya&quot; xorunun ifasından əvvəl tamaşaçılara tərəf çevrilərək onları ayağa qalxmağa dəvət edirlər.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etiquetteer.com/columns/2015/11/29/stand-up-stand-up-for-jesus-etiquetteers-position-on-handels-hallelujah-chorus-vol-14-issue-43 |title=Stand Up, Stand Up for Jesus! Etiquetteer's Position on Handel's &quot;Hallelujah Chorus,&quot; Vol. 14, Issue 43 |publisher=Etiquetteer |date= 29 November 2015|accessdate=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt; Ənənəni dəstəkləməyən dirijorlar isə bəzən tamaşaçılardan öz yerlərində əyləşmiş vəziyyətdə qalmalarını xahiş edirlər.&lt;ref name=wp /&gt;

== ''&quot;Məsih&quot;'' oratoriyasından kənarda ==

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|3}}</text>
      <sha1>biagfk45qs8nhzwk00ftjitp3w2fjgu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Draqolyub Saviç</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998442</id>
    <revision>
      <id>9041880</id>
      <parentid>9041181</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:20:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ChanisCaucasi</username>
        <id>95249</id>
      </contributor>
      <origin>9041880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3456" sha1="aetp1kqhwy7putli3dl96dft8l3zvbb" xml:space="preserve">{{futbolçu}}

'''Draqolyub Saviç''' ({{dil-sr|Драгољуб Савић}}; {{DVTY}}) — [[Serbiya]] futbolçusu, &quot;[[Neftçi PFK|Neftçi]]&quot; klubunun hücumçusu.

== Klub karyerası ==
Saviç doğma şəhərinin &quot;Voyvodina&quot; klubunun yetirməsidir. O, Serbiya Superliqasında debütünü 11 may 2019-cu il tarixində Paytaxtın &quot;Partizan&quot; klubuna qarşı matçda etmişdir. Həmin ilin yayında Draqolyub Vyana &quot;Rapid&quot;inə keçmişdir.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://int.soccerway.com/matches/2019/05/11/serbia/super-liga/fk-vojvodina-novi-sad/fk-partizan-beograd/3005862/|title=Партизан Белград VS. Рад  1:2|publisher=soccerway.com|date=2019-05-11|lang=en|access-date=2019-11-10|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806074352/https://int.soccerway.com/matches/2019/05/11/serbia/super-liga/fk-vojvodina-novi-sad/fk-partizan-beograd/3005862/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 18 avqust 2026-cı ildə &quot;Neftçi&quot;yə keçid edib.&lt;ref&gt;{{cite news |title=&quot;Neftçi&quot;dən növbəti transfer |newspaper=Futbolpress.az |url=https://futbolpress.az/neftcid%c9%99n-novb%c9%99ti-transfer/ |access-date=2026-08-18 |language=az}}&lt;/ref&gt;

== Beynəlxalq karyerası ==
2018-ci ildə Saviç Serbiyanın yeniyetmələrdən ibarət milli komandasının heyətində İngiltərədə keçirilən yeniyetmələr arası Avropa çempionatında iştirak etmişdir. Turnirdə o, İspaniya,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://int.soccerway.com/matches/2018/05/05/europe/uefa-u17-championship/serbia-under-17/spain-under-17/2770656/|title=Сербия (до 17) VS. Испания (до 17)  0:1|publisher=soccerway.com|date=2018-05-05|lang=en|access-date=2019-11-10|archive-date=2022-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220506180950/https://int.soccerway.com/matches/2018/05/05/europe/uefa-u17-championship/serbia-under-17/spain-under-17/2770656/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Almaniya&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://int.soccerway.com/matches/2018/05/08/europe/uefa-u17-championship/serbia-under-17/germany-under-17/2770657/|title=Сербия (до 17) VS. Германия (до 17)  0:3|publisher=soccerway.com|date=2018-05-08|lang=en|access-date=2019-11-10|archive-date=2022-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220506180948/https://int.soccerway.com/matches/2018/05/08/europe/uefa-u17-championship/serbia-under-17/germany-under-17/2770657/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; və Niderland komandalarına qarşı matçlarda oyuna çıxmışdır.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://int.soccerway.com/matches/2018/05/11/europe/uefa-u17-championship/netherlands-under-17/serbia-under-17/2770659/|title=Нидерланды (до 17) VS. Сербия (до 17)  2:0|publisher=soccerway.com|date=2018-05-11|lang=en|access-date=2019-11-10|archive-date=2018-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180523012446/https://int.soccerway.com/matches/2018/05/11/europe/uefa-u17-championship/netherlands-under-17/serbia-under-17/2770659/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan Premyer Liqası oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Neftçi PFK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:2. Liqa (Avstriya) oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Avstriya Futbol Bundesliqası oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Rapid Vyana FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Serbiya milli gənclər futbol komandasının oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Serbiya Superliqası futbolçuları]]
[[Kateqoriya:Serbiyanın kişi futbolçuları]]
[[Kateqoriya:Voyvodina FK futbolçuları]]</text>
      <sha1>aetp1kqhwy7putli3dl96dft8l3zvbb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qaralama:Əjdaha döyməli qız (film, 2011)</title>
    <ns>118</ns>
    <id>998449</id>
    <revision>
      <id>9041757</id>
      <parentid>9041263</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T15:57:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>C Mirəli2001</username>
        <id>213736</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9041757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2156" sha1="qrdopfstw22hjgmgziwjvh96f8749gj" xml:space="preserve">{{iş gedir}}
{{Film
 |adı                = Əjdaha döyməli qız
 |orijinal adı       = The Girl with the Dragon Tattoo
 |digər adı          = 
 |şəkil              = 
 |şəklin ölçüsü      = 
 |şəklin izahı       = 
 |şəkil2             = 
 |şəklin ölçüsü2     = 
 |şəklin izahı2      = 
 |əsaslanır          = 
 |rejissor           = Devid Finçer
 |ssenarist          = 
 |əsərin müəllifi    = 
 |prodüser           = 
 |icraçı prodüser    = 
 |səs rejissoru      = 
 |bəstəkar           = 
 |rollarda           = 
 |operator           = 
 |səs operatoru      = 
 |musiqi tərtibatı   = 
 |rəssam             = 
 |quruluşçu rəssam   = 
 |geyim rəssamı      = 
 |səsləndirənlər     = 
 |ifaçı              = 
 |mətni oxuyan       = 
 |montaj rejissoru   = 
 |montajçı           = 
 |redaktoru          = 
 |çəkiliş yeri       = 
 |şüar               = 
 |janr               = 
 |əsas mövzu         = 
 |ilk baxış          = 
 |yayımlanma yeri    = 
 |dil                = İngilis dili
 |ölkə               = 
 |istehsalçı         = 
 |studiya            = 
 |distribütor        = 
 |kanal              = 
 |növü               = 
 |rəng               = 
 |vaxt               = 158 dəq.
 |yaş həddi          = 
 |mövsüm sayı        = 
 |bölüm sayı         = 
 |il                 = 2011
 |büdcə              = 90 milyon
 |gəlir              = 233 milyon
 |əvvəlki            = 
 |sonrakı            = 
 |saytı              = 
 |texniki məlumatlar = 
 |mükafatları        = 
 |allmovie           = 
 |imdb_id            = 
 |vikianbar          = 
}}
'''Əjdaha döyməli qız''' (ing. The Girl with the Dragon Tattoo)— Stevanın ssenarisı əsasında Devid Finçerin rejissorluğunda 2011-ci ildə çəkilmiş film.

== Rollarda ==

== İstehsal ==

== Buraxılış ==

== Mükafatlar ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!
!Mükafat
!Kateqoriya
!Namizəd
!Nəticə
|-
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|}

== İstinadlar ==
[[Kateqoriya:2011-ci ilin filmləri]]
[[Kateqoriya:İngilis dilində cinayət filmləri]]
[[Kateqoriya:İngilis dilində cinayət dram filmləri]]</text>
      <sha1>qrdopfstw22hjgmgziwjvh96f8749gj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kler Koffi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998467</id>
    <revision>
      <id>9041756</id>
      <parentid>9041595</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T15:56:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>C Mirəli2001</username>
        <id>213736</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9041756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8737" sha1="lzlwb23fgb1lydg55ecqgwt2gy86x9s" xml:space="preserve">{{Şəxs
| adı = Kler Koffi
| şəkil = PeddeShot (cropped).jpg
| doğum yeri = [[San-Fransisko]], [[Kaliforniya]], ABŞ
| fəaliyyət illəri = 2001–indiyədək
| həyat yoldaşı = [[Chris Thile]] (23 dekabr 2013)
}}

'''Kler Elizabet Koffi''' amerikalı aktrisadır.&lt;ref name=&quot;tvguide1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.tvguide.com/celebrities/claire-coffee/credits/228245/|archive-url=https://web.archive.org/web/20120215013036/http://www.tvguide.com/celebrities/claire-coffee/credits/228245|url-status=dead|archive-date=February 15, 2012|title=Claire Coffee|website=TVGuide.com|language=en|access-date=2018-07-11}}&lt;/ref&gt; O, ən çox [[NBC]]-nin [[fantastika]] dram serialı &quot;[[Qrimm (teleserial, 2011)|Grimm]]&quot;də canlandırdığı [[Grimm personajlarının siyahısı#Adalind Shade|Adalind Şeyd]] roluyla tanınır.

== Erkən həyatı ==
Koffi [[Monterey (Kaliforniya)|Kaliforniyanın Monterey]] şəhərində böyümüşdür.&lt;ref name=&quot;espn&quot;&gt;{{cite news|last1=Hoppes|first1=Lynn|title=Actress Claire Coffee set for fantasy football draft|url=https://www.espn.com/espn/page2/index/_/id/6879831|access-date=12 March 2018|publisher=[[ESPN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312010721/https://www.espn.com/espn/page2/index/_/id/6879831|archive-date=12 March 2018}}&lt;/ref&gt; O, qızlar üçün [[Santa Katalina məktəbi]]ndə təhsil almış və [[Şimal-Qərb Universiteti]]ndən Teatr üzrə diplomu var.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Cabrera|first1=Marc|title=Marc Cabrera, The Beat: Salinas actor increases screen time|url=https://www.montereyherald.com/article/ZZ/20110731/NEWS/110739743|access-date=12 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312005345/https://www.montereyherald.com/article/ZZ/20110731/NEWS/110739743|archive-date=12 March 2018|date=31 July 2011|publisher=Monterey County Herald }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Davison|first1=Rachel|title=Q&amp;A: Claire Coffee, Northwestern alum and 'Grimm' actress|url=https://dailynorthwestern.com/2015/05/13/ae/qa-claire-coffee-northwestern-alum-and-grimm-actress/|publisher=The Daily Northwestern|access-date=12 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312011557/https://dailynorthwestern.com/2015/05/13/ae/qa-claire-coffee-northwestern-alum-and-grimm-actress/|date=13 May 2015|archive-date=12 March 2018}}&lt;/ref&gt;

== Karyerası ==
O, 2003-cü ildə &quot;[[Qərb qanadı]]&quot; serialında Kessi Teytum rolunda təkrarlanan bir roluna sahib olmuşdur.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.variety.com/article/VR1117940830.html?categoryid=1236&amp;cs=1|title=Claire Coffee|access-date=2007-02-22|work=Variety|first=Stacy|last=Dodd|date=April 2, 2006}}&lt;/ref&gt; 2007–2009-cu illər arasında Koffi &quot;[[General Hospital]]&quot; serialında tibb bacısı [[Nadin Krauell]] rolunu ifa etmişdir. O, [[TNT (ABŞ televiziya şəbəkəsi)|TNT]] kanalının &quot;[[Franklin &amp; Bash]]&quot; serialında vəkil Ceyni Ross rolunu, altı mövsüm ərzində isə NBC-nin &quot;Grimm&quot; serialında Hekzenbist [[Adalind Şeyd]] rolunu canlandırmışdır.

== Şəxsi həyatı ==
Koffi musiqiçi [[Kris Tayl]] ilə 23 dekabr 2013-cü ildə, [[Tennessi]]nin Uolland şəhərindəki &quot;Blackberry Farm&quot;-da evlənmişdir.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Ehrich Dowd|first=Kathy|url=https://people.com/celebrity/claire-coffee-of-grimm-weds-musician-chris-thile/|title=Claire Coffee of Grimm Weds Musician Chris Thile|date=2013-12-28|access-date=April 11, 2014}}&lt;/ref&gt; 19 may 2015-ci ildə Koffi, oğulları Kalvin Yucin Taylın doğulduğunu mediyaya açıqlamışdır.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://instagram.com/p/2uEPlHGyN8/  |archive-url=https://ghostarchive.org/iarchive/s/instagram/2uEPlHGyN8 |archive-date=2021-12-24 |url-access=limited|title=Claire Coffee on Instagram: &quot;GRIMM Season Finale! @christhile &amp; I had a baby! I DON'T KNOW WHAT'S MORE INTENSE!! JK, it's definitely childbirth, but watch tonight…&quot; |publisher=Instagram.com |access-date=2019-08-19}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Eades |first=Chris |url=http://abc.soapsindepth.com/2015/05/new-gh-mama.html |title=New GH Mama! |publisher=ABC Soaps In Depth |date=2015-12-29 |access-date=2019-08-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://celebritybabies.people.com/2015/05/15/claire-coffee-welcomes-son-calvin-eugene/|title=Claire Coffee Welcomes Son Calvin Eugene|date=2015-05-15|access-date=2015-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150520214341/http://celebritybabies.people.com/2015/05/15/claire-coffee-welcomes-son-calvin-eugene/|archive-date=2015-05-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Koffi, &quot;Grimm&quot; serialının çəkildiyi [[Portlend (Oreqon)|Portlanda]] (Oreqon) oğlu və əri ilə birgə 2016-cı ilə qədər yaşamışdır.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.facebook.com/ClaireCoffeePro/videos/845536118882218/|title=Claire Coffee live Vlog|date=2016-05-13}}&lt;/ref&gt; Ailə hazırda Nyu-Yorkda, Bruklin ərazisində yaşayır..&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.startribune.com/prairie-home-host-chris-thile-moving-but-not-to-minnesota/406054296/|title='Prairie Home' host Chris Thile is moving — but not to Minnesota|work=Star Tribune|access-date=2018-06-03}}&lt;/ref&gt;

== Filmoqrafiya ==

=== Film ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! İl !! Ad !! Rol !! Qeydlər
|-
| 2004 || [[Leave No Trace (film, 2004)|Leave No Trace]] || Hillari ||
|-
| 2005 || [[Wild Things: Diamonds in the Rough]] || Ceni Bellami || Video
|-
| 2008 || [[Wednesday Again]] || Liza Olson ||
|-
| 2008 || [[Remarkable Power]] || Dana ||
|-
| 2009 || [[Mafia Lending Services]] || Cina || Qısametrajlı
|-
| 2009 || [[Chelsey &amp; Kelsey Are Really Good Roommates]] || Çelsi ||
|-
| 2013 || [[Inventing Adam]] || Spenser ||
|-
| 2014 || [[Grind (film, 2014)|Grind]] || Autumn || Qısametrajlı
|-
| 2016 || [[Buddymoon]] || Polli ||
|-
| 2018 || [[The Competition (film, 2018)|The Competition]] || Cina Mauldin ||
|}

=== Televiziya ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! İl !! Ad !! Rol !! Qeydlər
|-
| 2001 || [[The Mind of the Married Man]] || Gənc cütlük || &quot;When We Were Nice&quot;
|-
| 2002 || [[The Random Years]] || Deniz || &quot;Inherit the Windbreaker&quot;
|-
| 2002 || [[Leap of Faith (televiziya serialı)|Leap of Faith]] || Disa || &quot;The Baby Snugglers&quot;
|-
| 2002 || [[Off Centre]] || Ceysandra || &quot;Diddler on the Roof&quot;
|-
| 2003 || [[Qərb qanadı]] || Kessi Teytum || &quot;The California 47th&quot;, &quot;Red Haven's on Fire&quot;, &quot;Life on Mars&quot;
|-
| 2004 || [[Americana (film, 2004)|Americana]] || Qven || TV filmi
|-
| 2005 || [[McBride: It's Murder, Madam]] || Merilin Fletçer ||
|-
| 2005 || [[Cold Case]] || Kelli Vitkovski (1977) || &quot;Creatures of the Night&quot;
|-
| 2006 || [[13 Graves]] || Cilian Beker || TV filmi
|-
| 2006 || [[Strong Medicine]] || Kassandra Törli || &quot;Unorthodox Treatment&quot;
|-
| 2006 || [[Bones (televiziya serialı)|Bones]] || Xüsusi agent Trişa Fin || &quot;The Woman at the Airport&quot;
|-
| 2006 || [[CSI: Miami]] || Sindi Cansen || &quot;Rashomama&quot;
|-
| 2006 || [[Psych]] || Salli Reynolds || &quot;Weekend Warriors&quot;
|-
| 2006 || [[NCIS]] || Nikki Kranşo || &quot;Singled Out&quot;
|-
| 2006 || [[Death Row (film, 2006)|Death Row]] || Missi || TV filmi
|-
| 2006 || [[My Boys]] || Kler || &quot;Mixed Signals&quot;
|-
| 2007 || [[CSI: Miami]] || Vendi Leqasik || &quot;Deep Freeze&quot;
|-
| 2007–2009 || [[General Hospital]] || Nadin Krauell || Əsas rol
|-
| 2009 || [[This Might Hurt]] || Kler Keating || TV filmi
|-
| 2009 || [[The League]] || Kler || &quot;Mr. McGibblets&quot;
|-
| 2010 || [[The Good Guys (2010 televiziya serialı)|The Good Guys]] || İv || &quot;Common Enemies&quot;
|-
| 2011–2012 || [[Franklin &amp; Bash]] || Ceyni Ross || Təkrarlanan rol (1 və 2-ci mövsümlər)
|-
| 2011–2017 || [[Qrimm (teleserial, 2011)|Grimm]] || Adalind Şeyd || Təkrarlanan rol (1 və 2-ci mövsümlər), daimi (3–6-cı mövsümlər)
|-
| 2012 || [[Holly's Holiday]] || Holli Meddoks || TV filmi
|-
| 2013 || [[Royal Pains]] || Maya || &quot;Pregnant Paws&quot;
|-
| 2014 || [[Chelsey and Kelsey]] || Çelsi ||
|-
| 2017 || [[Kevin Can Wait]] || İrin || &quot;Neighborhood Watch&quot;
|-
| 2018 || [[S.W.A.T. (televiziya serialı, 2017)|S. W. A. T.]] || Kira || &quot;Never Again&quot;, &quot;The Tiffany Experience&quot;, &quot;Track&quot;
|-
| 2019 || [[The Sisterhood (TV filmi)|The Sisterhood]] || Eşli Şilds || TV filmi
|-
| 2019 || [[A Daughter's Plan to Kill]] || Keyti ||
|-
| 2020 || [[Lincoln Rhyme: Hunt for the Bone Collector]] || Deniyel || Əsas rol
|-
| 2021 || [[A New Lease on Christmas]] || Bekki || TV filmi
|-
| 2022 || [[Law &amp; Order]] || Andrea Rankin || &quot;Camouflage&quot;
|-
| 2025–2026 || [[FBI (televiziya serialı)|FBI]] || Anna Vorpe || &quot;Captured&quot;, &quot;Falsetto&quot;, &quot;Daybreak&quot;
|}

=== Video oyun ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! İl !! Ad !! Rol !! Qeydlər
|-
| 2003 || [[Medal of Honor: Rising Sun]] || Meri Qriffin (səs) ||
|}

== Həmçinin bax ==
* [[Qrimm (teleserial, 2011)|Grimm]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Aktrisalar]]</text>
      <sha1>lzlwb23fgb1lydg55ecqgwt2gy86x9s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041947</id>
      <parentid>9041756</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T01:44:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ToprakBot</username>
        <id>198871</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9041947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8736" sha1="68wa5welvccx13ktk7henzvzdbbknd7" xml:space="preserve">{{Şəxs
| adı = Kler Koffi
| şəkil = PeddeShot (cropped).jpg
| doğum yeri = [[San-Fransisko]], [[Kaliforniya]], ABŞ
| fəaliyyət illəri = 2001–indiyədək
| həyat yoldaşı = [[Chris Thile]] (23 dekabr 2013)
}}

'''Kler Elizabet Koffi''' amerikalı aktrisadır.&lt;ref name=&quot;tvguide1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.tvguide.com/celebrities/claire-coffee/credits/228245/|archive-url=https://web.archive.org/web/20120215013036/http://www.tvguide.com/celebrities/claire-coffee/credits/228245|url-status=dead|archive-date=February 15, 2012|title=Claire Coffee|website=TVGuide.com|language=en|access-date=2018-07-11}}&lt;/ref&gt; O, ən çox [[NBC]]-nin [[fantastika]] dram serialı &quot;[[Qrimm (teleserial, 2011)|Grimm]]&quot;də canlandırdığı [[Grimm personajlarının siyahısı#Adalind Shade|Adalind Şeyd]] roluyla tanınır.

== Erkən həyatı ==
Koffi [[Monterey (Kaliforniya)|Kaliforniyanın Monterey]] şəhərində böyümüşdür.&lt;ref name=&quot;espn&quot;&gt;{{cite news|last1=Hoppes|first1=Lynn|title=Actress Claire Coffee set for fantasy football draft|url=https://www.espn.com/espn/page2/index/_/id/6879831|access-date=12 March 2018|publisher=[[ESPN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312010721/https://www.espn.com/espn/page2/index/_/id/6879831|archive-date=12 March 2018}}&lt;/ref&gt; O, qızlar üçün [[Santa Katalina məktəbi]]ndə təhsil almış və [[Şimal-Qərb Universiteti]]ndən Teatr üzrə diplomu var.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Cabrera|first1=Marc|title=Marc Cabrera, The Beat: Salinas actor increases screen time|url=https://www.montereyherald.com/article/ZZ/20110731/NEWS/110739743|access-date=12 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312005345/https://www.montereyherald.com/article/ZZ/20110731/NEWS/110739743|archive-date=12 March 2018|date=31 July 2011|publisher=Monterey County Herald }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Davison|first1=Rachel|title=Q&amp;A: Claire Coffee, Northwestern alum and 'Grimm' actress|url=https://dailynorthwestern.com/2015/05/13/ae/qa-claire-coffee-northwestern-alum-and-grimm-actress/|publisher=The Daily Northwestern|access-date=12 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312011557/https://dailynorthwestern.com/2015/05/13/ae/qa-claire-coffee-northwestern-alum-and-grimm-actress/|date=13 May 2015|archive-date=12 March 2018}}&lt;/ref&gt;

== Karyerası ==
O, 2003-cü ildə &quot;[[Qərb qanadı]]&quot; serialında Kessi Teytum rolunda təkrarlanan bir roluna sahib olmuşdur.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.variety.com/article/VR1117940830.html?categoryid=1236&amp;cs=1|title=Claire Coffee|access-date=2007-02-22|work=Variety|first=Stacy|last=Dodd|date=April 2, 2006}}&lt;/ref&gt; 2007–2009-cu illər arasında Koffi &quot;[[General Hospital]]&quot; serialında tibb bacısı [[Nadin Krauell]] rolunu ifa etmişdir. O, [[TNT (ABŞ televiziya şəbəkəsi)|TNT]] kanalının &quot;[[Franklin &amp; Bash]]&quot; serialında vəkil Ceyni Ross rolunu, altı mövsüm ərzində isə NBC-nin &quot;Grimm&quot; serialında Hekzenbist [[Adalind Şeyd]] rolunu canlandırmışdır.

== Şəxsi həyatı ==
Koffi musiqiçi [[Kris Tayl]] ilə 23 dekabr 2013-cü ildə, [[Tennessi]]nin Uolland şəhərindəki &quot;Blackberry Farm&quot;-da evlənmişdir.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Ehrich Dowd|first=Kathy|url=https://people.com/celebrity/claire-coffee-of-grimm-weds-musician-chris-thile/|title=Claire Coffee of Grimm Weds Musician Chris Thile|date=2013-12-28|access-date=April 11, 2014}}&lt;/ref&gt; 19 may 2015-ci ildə Koffi, oğulları Kalvin Yucin Taylın doğulduğunu mediyaya açıqlamışdır.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://instagram.com/p/2uEPlHGyN8/  |archive-url=https://ghostarchive.org/iarchive/s/instagram/2uEPlHGyN8 |archive-date=2021-12-24 |url-access=limited|title=Claire Coffee on Instagram: &quot;GRIMM Season Finale! @christhile &amp; I had a baby! I DON'T KNOW WHAT'S MORE INTENSE!! JK, it's definitely childbirth, but watch tonight…&quot; |publisher=Instagram.com |access-date=2019-08-19}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Eades |first=Chris |url=http://abc.soapsindepth.com/2015/05/new-gh-mama.html |title=New GH Mama! |publisher=ABC Soaps In Depth |date=2015-12-29 |access-date=2019-08-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://celebritybabies.people.com/2015/05/15/claire-coffee-welcomes-son-calvin-eugene/|title=Claire Coffee Welcomes Son Calvin Eugene|date=2015-05-15|access-date=2015-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150520214341/http://celebritybabies.people.com/2015/05/15/claire-coffee-welcomes-son-calvin-eugene/|archive-date=2015-05-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Koffi, &quot;Grimm&quot; serialının çəkildiyi [[Portlend (Oreqon)|Portlanda]] (Oreqon) oğlu və əri ilə birgə 2016-cı ilə qədər yaşamışdır.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.facebook.com/ClaireCoffeePro/videos/845536118882218/|title=Claire Coffee live Vlog|date=2016-05-13}}&lt;/ref&gt; Ailə hazırda Nyu-Yorkda, Bruklin ərazisində yaşayır.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.startribune.com/prairie-home-host-chris-thile-moving-but-not-to-minnesota/406054296/|title='Prairie Home' host Chris Thile is moving — but not to Minnesota|work=Star Tribune|access-date=2018-06-03}}&lt;/ref&gt;

== Filmoqrafiya ==

=== Film ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! İl !! Ad !! Rol !! Qeydlər
|-
| 2004 || [[Leave No Trace (film, 2004)|Leave No Trace]] || Hillari ||
|-
| 2005 || [[Wild Things: Diamonds in the Rough]] || Ceni Bellami || Video
|-
| 2008 || [[Wednesday Again]] || Liza Olson ||
|-
| 2008 || [[Remarkable Power]] || Dana ||
|-
| 2009 || [[Mafia Lending Services]] || Cina || Qısametrajlı
|-
| 2009 || [[Chelsey &amp; Kelsey Are Really Good Roommates]] || Çelsi ||
|-
| 2013 || [[Inventing Adam]] || Spenser ||
|-
| 2014 || [[Grind (film, 2014)|Grind]] || Autumn || Qısametrajlı
|-
| 2016 || [[Buddymoon]] || Polli ||
|-
| 2018 || [[The Competition (film, 2018)|The Competition]] || Cina Mauldin ||
|}

=== Televiziya ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! İl !! Ad !! Rol !! Qeydlər
|-
| 2001 || [[The Mind of the Married Man]] || Gənc cütlük || &quot;When We Were Nice&quot;
|-
| 2002 || [[The Random Years]] || Deniz || &quot;Inherit the Windbreaker&quot;
|-
| 2002 || [[Leap of Faith (televiziya serialı)|Leap of Faith]] || Disa || &quot;The Baby Snugglers&quot;
|-
| 2002 || [[Off Centre]] || Ceysandra || &quot;Diddler on the Roof&quot;
|-
| 2003 || [[Qərb qanadı]] || Kessi Teytum || &quot;The California 47th&quot;, &quot;Red Haven's on Fire&quot;, &quot;Life on Mars&quot;
|-
| 2004 || [[Americana (film, 2004)|Americana]] || Qven || TV filmi
|-
| 2005 || [[McBride: It's Murder, Madam]] || Merilin Fletçer ||
|-
| 2005 || [[Cold Case]] || Kelli Vitkovski (1977) || &quot;Creatures of the Night&quot;
|-
| 2006 || [[13 Graves]] || Cilian Beker || TV filmi
|-
| 2006 || [[Strong Medicine]] || Kassandra Törli || &quot;Unorthodox Treatment&quot;
|-
| 2006 || [[Bones (televiziya serialı)|Bones]] || Xüsusi agent Trişa Fin || &quot;The Woman at the Airport&quot;
|-
| 2006 || [[CSI: Miami]] || Sindi Cansen || &quot;Rashomama&quot;
|-
| 2006 || [[Psych]] || Salli Reynolds || &quot;Weekend Warriors&quot;
|-
| 2006 || [[NCIS]] || Nikki Kranşo || &quot;Singled Out&quot;
|-
| 2006 || [[Death Row (film, 2006)|Death Row]] || Missi || TV filmi
|-
| 2006 || [[My Boys]] || Kler || &quot;Mixed Signals&quot;
|-
| 2007 || [[CSI: Miami]] || Vendi Leqasik || &quot;Deep Freeze&quot;
|-
| 2007–2009 || [[General Hospital]] || Nadin Krauell || Əsas rol
|-
| 2009 || [[This Might Hurt]] || Kler Keating || TV filmi
|-
| 2009 || [[The League]] || Kler || &quot;Mr. McGibblets&quot;
|-
| 2010 || [[The Good Guys (2010 televiziya serialı)|The Good Guys]] || İv || &quot;Common Enemies&quot;
|-
| 2011–2012 || [[Franklin &amp; Bash]] || Ceyni Ross || Təkrarlanan rol (1 və 2-ci mövsümlər)
|-
| 2011–2017 || [[Qrimm (teleserial, 2011)|Grimm]] || Adalind Şeyd || Təkrarlanan rol (1 və 2-ci mövsümlər), daimi (3–6-cı mövsümlər)
|-
| 2012 || [[Holly's Holiday]] || Holli Meddoks || TV filmi
|-
| 2013 || [[Royal Pains]] || Maya || &quot;Pregnant Paws&quot;
|-
| 2014 || [[Chelsey and Kelsey]] || Çelsi ||
|-
| 2017 || [[Kevin Can Wait]] || İrin || &quot;Neighborhood Watch&quot;
|-
| 2018 || [[S.W.A.T. (televiziya serialı, 2017)|S. W. A. T.]] || Kira || &quot;Never Again&quot;, &quot;The Tiffany Experience&quot;, &quot;Track&quot;
|-
| 2019 || [[The Sisterhood (TV filmi)|The Sisterhood]] || Eşli Şilds || TV filmi
|-
| 2019 || [[A Daughter's Plan to Kill]] || Keyti ||
|-
| 2020 || [[Lincoln Rhyme: Hunt for the Bone Collector]] || Deniyel || Əsas rol
|-
| 2021 || [[A New Lease on Christmas]] || Bekki || TV filmi
|-
| 2022 || [[Law &amp; Order]] || Andrea Rankin || &quot;Camouflage&quot;
|-
| 2025–2026 || [[FBI (televiziya serialı)|FBI]] || Anna Vorpe || &quot;Captured&quot;, &quot;Falsetto&quot;, &quot;Daybreak&quot;
|}

=== Video oyun ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! İl !! Ad !! Rol !! Qeydlər
|-
| 2003 || [[Medal of Honor: Rising Sun]] || Meri Qriffin (səs) ||
|}

== Həmçinin bax ==
* [[Qrimm (teleserial, 2011)|Grimm]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Aktrisalar]]</text>
      <sha1>68wa5welvccx13ktk7henzvzdbbknd7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lestriqonlar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998472</id>
    <revision>
      <id>9041755</id>
      <parentid>9041601</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T15:55:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>C Mirəli2001</username>
        <id>213736</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9041755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4947" sha1="fruv1g9fj3nfokwg73r42b0vbdhxkf9" xml:space="preserve">[[Fayl:Laestrygonians Hurling Rocks at the Fleet of Odysseus.jpg|thumb|sağ|300px|Romadakı Vatikan Muzeylərində saxlanılan &quot;Odisseya mənzərələri&quot; divar rəsminin dördüncü paneli, e.ə. 60–40-cı illər]]

[[Yunan mifologiyası]]nda '''Lestriqonlar''' (yun. Λαιστρυγόνες), insan əti yeyən nəhənglər tayfası idi. Deyilənə görə, onlar [[Poseydon]]un oğlu [[Lestriqon (mifologiya)|Lestriqondan]] törəmişdilər.
[[Fukidid]]ə və [[Polibi]]yə görə, Lestriqonlar [[Siciliya]]nın cənub-şərqində yaşayırdılar. [[Böyük Plini]] isə &quot;Naturalis Historia&quot; əsərində onları &quot;yer kürəsinin məhz mərkəzində, İtaliya və Siciliyada&quot; yerləşdirir.&lt;ref&gt;[[Böyük Plini]], Naturalis Historia, 7.2.&lt;/ref&gt; Bu ad, [[Sardiniya]]nın şimal-şərq sahilindəki (indiki [[Qallura]]) [[Korsi xalqı]]nın bir qolu olan Lestrikoni ilə qohumdur.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[Hesiod]], ''[[Catalogue of Women|Ehoiai]]'' fr. 40a as cited in ''[[Oxyrhynchus Papyri]]'' 1358 fr. 2&lt;/ref&gt;

== Etimologiya ==
[[Homer]]in &quot;[[Odisseya]]&quot;sının baş qəhrəmanı [[Odissey]], evinə, [[İtaka]]ya qayıdış səyahəti zamanı onları ziyarət etmişdir. Nəhənglər Odisseyin adamlarının çoxunu yemiş və yüksək qayalardan daşlar ataraq onun 12 gəmisindən 11-ini məhv etmişlər. Odisseyin gəmisi məhv olmamışdır, çünki o, sahilə yaxın bir buxtada gizlənmişdi. Odisseyin gəmisindəki hər kəs bu hadisədən sağ çıxmışdır. &quot;Onun əsgərləri, 12 gəmi ilə, 'Lamosun qayalı qalasına: Lestriqonların şəhəri [[Telepilos]]a' çatırlar&quot;.&lt;ref name=&quot;Odyssey&quot;&gt;[[Homer]], tərcümə: [[Samuel Batler]]. The Odyssey, Project Gutenberg-də. Kitab X.&lt;/ref&gt;

Lamosdan bir daha bəhs edilmir, ehtimal ki, bu, şəhərin qurucusu və ya şəhərin yerləşdiyi adanın adı kimi başa düşülür. Bu diyarda, yuxusuz keçinə bilən bir insan ikiqat maaş qazana bilərdi — bir dəfə mal-qara çobanı, digər dəfə isə qoyun çobanı kimi, çünki onlar gecə də, gündüz kimi işləyirdilər. Gəmilər, iki başburun arasında tək bir giriş olan, sərt qayalıqlarla əhatələnmiş bir limana daxil olmuşdur. Kapitanlar gəmilərini içəri aparıb, tamamilə sakit olan bu yerdə bir-birinə yaxın bərkitmişlər.

Odissey öz gəmisini limanın kənarında, bir qayaya bağlı saxlamışdır. O, kəşfiyyat üçün hündür bir qayaya dırmaşmış, lakin torpaqdan yüksələn bir az tüstüdən başqa heç nə görə bilməmişdir. O, sakinləri araşdırmaq üçün adamlarından ikisini və bir xidmətçini göndərmişdir. Adamlar bir yolu izləyərək, nəhayət su gətirmək üçün Artakiya bulağına gedən gənc bir qadınla qarşılaşmışlar; qadın özünün şah [[Antifat]]ın (və ya Antifatusun)&lt;ref&gt;[[İoann Tsetses]]. Chiliades, 10.60, 902-ci sətir.&lt;/ref&gt; qızı olduğunu demiş və onları onun evinə yönləndirmişdir. Bununla belə, oraya çatdıqda onlar nəhəng bir qadınla — Antifatın arvadı ilə — qarşılaşmışlar; o, dərhal ərini çağırmış, o da dərhal xalq yığıncağını tərk edib gəldikdə adamlardan birini götürərək, onu dərhal orada öldürüb yemişdir. Digər iki adam qaçmış, lakin Antifat bir fəryad qoparmış, nəticədə onları minlərlə Lestriqon təqib etmişdir — bunlar ya nəhənglər, ya da çox iri kişi və qadınlardır. Onlar qayalardan nəhəng daşlar ataraq gəmiləri parçalamış və adamları balıq kimi nizə ilə deşmişlər. Odissey öz tək gəmisi ilə qaça bilmişdir, çünki o, limanda tələyə düşməmişdi; qalan heyəti isə itirilmişdir. Sağ qalan heyət sonra [[Kirka]]nın adası [[Aiaya]]ya getmişdir.&lt;ref name=&quot;Odyssey&quot; /&gt;

Tarixçi Ancelo Paratikoya görə, Lestriqonlar, yunan dənizçilərinin Sardiniyada bu yaxınlarda qazılıb çıxarılmış [[Mont'e Prama Nəhəngləri]]ni görməsindən qaynaqlanan bir əfsanənin nəticəsi olmuşdur.&lt;ref&gt;[&quot;Are the giants of Mount Prama Odyssey's Laestrygonians?&quot;]. 2 iyun 2014.&lt;/ref&gt;

Sonrakı yunanlar hesab edirdilər ki, Lestriqonlar, [[Kiklop]]lar kimi, bir zamanlar Siciliyada yaşamışdılar.&lt;ref&gt;[[Adrienn Meyor]], The First Fossil Hunters, səh. 201, [[Fukidid]]ə istinad edərək.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Fukidid]], Peloponnes müharibəsinin tarixi, kitab 6, bölmə 2.&lt;/ref&gt;

== Qalereya ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190px&quot;&gt;
File:OdysseyAntiphates.png|[[İllüstrasiya]], [[Con Flaksman]] tərəfindən ''[[Odisseya]]'' üçün hazırlanıb, 1810
File:Römischer Meister um 125 v. Chr. 001.jpg|Romadan freska, təxminən e.ə. 125-ci il, &quot;Via Qratsioza evi&quot;
File:Laestrygonians II.JPG|''Laestriqonların macəraları'', Romadakı [[Esquilin təpəsi|Esquilin təpəsindən]] freska
&lt;/gallery&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Odisseya]]
* [[Homer]]
* [[Yunan mifologiyası]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Yunan mifologiyası]]
[[Kateqoriya:Mifoloji xalqlar]]
[[Kateqoriya:Nəhənglər]]</text>
      <sha1>fruv1g9fj3nfokwg73r42b0vbdhxkf9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041946</id>
      <parentid>9041755</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T01:44:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ToprakBot</username>
        <id>198871</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9041946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4929" sha1="2ctfty1zlal1eysoyh5volg2859tl8y" xml:space="preserve">[[Fayl:Laestrygonians Hurling Rocks at the Fleet of Odysseus.jpg|thumb|sağ|300px|Romadakı Vatikan Muzeylərində saxlanılan &quot;Odisseya mənzərələri&quot; divar rəsminin dördüncü paneli, e.ə. 60–40-cı illər]]

[[Yunan mifologiyası]]nda '''Lestriqonlar''' (yun. Λαιστρυγόνες), insan əti yeyən nəhənglər tayfası idi. Deyilənə görə, onlar [[Poseydon]]un oğlu [[Lestriqon (mifologiya)|Lestriqondan]] törəmişdilər.
[[Fukidid]]ə və [[Polibi]]yə görə, Lestriqonlar [[Siciliya]]nın cənub-şərqində yaşayırdılar. [[Böyük Plini]] isə &quot;Naturalis Historia&quot; əsərində onları &quot;yer kürəsinin məhz mərkəzində, İtaliya və Siciliyada&quot; yerləşdirir.&lt;ref&gt;[[Böyük Plini]], Naturalis Historia, 7.2.&lt;/ref&gt; Bu ad, [[Sardiniya]]nın şimal-şərq sahilindəki (indiki [[Qallura]]) [[Korsi xalqı]]nın bir qolu olan Lestrikoni ilə qohumdur.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[Hesiod]], ''[[Catalogue of Women|Ehoiai]]'' fr. 40a as cited in ''[[Oxyrhynchus Papyri]]'' 1358 fr. 2&lt;/ref&gt;

== Etimologiya ==
[[Homer]]in &quot;[[Odisseya]]&quot;sının baş qəhrəmanı [[Odissey]], evinə, [[İtaka]]ya qayıdış səyahəti zamanı onları ziyarət etmişdir. Nəhənglər Odisseyin adamlarının çoxunu yemiş və yüksək qayalardan daşlar ataraq onun 12 gəmisindən 11-ini məhv etmişlər. Odisseyin gəmisi məhv olmamışdır, çünki o, sahilə yaxın bir buxtada gizlənmişdi. Odisseyin gəmisindəki hər kəs bu hadisədən sağ çıxmışdır. &quot;Onun əsgərləri, 12 gəmi ilə, 'Lamosun qayalı qalasına: Lestriqonların şəhəri [[Telepilos]]a' çatırlar&quot;.&lt;ref name=&quot;Odyssey&quot;&gt;[[Homer]], tərcümə: [[Samuel Batler]]. The Odyssey, Project Gutenberg-də. Kitab X.&lt;/ref&gt;

Lamosdan bir daha bəhs edilmir, ehtimal ki, bu, şəhərin qurucusu və ya şəhərin yerləşdiyi adanın adı kimi başa düşülür. Bu diyarda, yuxusuz keçinə bilən bir insan ikiqat maaş qazana bilərdi — bir dəfə mal-qara çobanı, digər dəfə isə qoyun çobanı kimi, çünki onlar gecə də, gündüz kimi işləyirdilər. Gəmilər, iki başburun arasında tək bir giriş olan, sərt qayalıqlarla əhatələnmiş bir limana daxil olmuşdur. Kapitanlar gəmilərini içəri aparıb, tamamilə sakit olan bu yerdə bir-birinə yaxın bərkitmişlər.

Odissey öz gəmisini limanın kənarında, bir qayaya bağlı saxlamışdır. O, kəşfiyyat üçün hündür bir qayaya dırmaşmış, lakin torpaqdan yüksələn bir az tüstüdən başqa heç nə görə bilməmişdir. O, sakinləri araşdırmaq üçün adamlarından ikisini və bir xidmətçini göndərmişdir. Adamlar bir yolu izləyərək, nəhayət su gətirmək üçün Artakiya bulağına gedən gənc bir qadınla qarşılaşmışlar; qadın özünün şah [[Antifat]]ın (və ya Antifatusun)&lt;ref&gt;[[İoann Tsetses]]. Chiliades, 10.60, 902-ci sətir.&lt;/ref&gt; qızı olduğunu demiş və onları onun evinə yönləndirmişdir. Bununla belə, oraya çatdıqda onlar nəhəng bir qadınla — Antifatın arvadı ilə — qarşılaşmışlar; o, dərhal ərini çağırmış, o da dərhal xalq yığıncağını tərk edib gəldikdə adamlardan birini götürərək, onu dərhal orada öldürüb yemişdir. Digər iki adam qaçmış, lakin Antifat bir fəryad qoparmış, nəticədə onları minlərlə Lestriqon təqib etmişdir — bunlar ya nəhənglər, ya da çox iri kişi və qadınlardır. Onlar qayalardan nəhəng daşlar ataraq gəmiləri parçalamış və adamları balıq kimi nizə ilə deşmişlər. Odissey öz tək gəmisi ilə qaça bilmişdir, çünki o, limanda tələyə düşməmişdi; qalan heyəti isə itirilmişdir. Sağ qalan heyət sonra [[Kirka]]nın adası [[Aiaya]]ya getmişdir.&lt;ref name=&quot;Odyssey&quot; /&gt;

Tarixçi Ancelo Paratikoya görə, Lestriqonlar, yunan dənizçilərinin Sardiniyada bu yaxınlarda qazılıb çıxarılmış [[Mont'e Prama Nəhəngləri]]ni görməsindən qaynaqlanan bir əfsanənin nəticəsi olmuşdur.&lt;ref&gt;[&quot;Are the giants of Mount Prama Odyssey's Laestrygonians?&quot;]. 2 iyun 2014.&lt;/ref&gt;

Sonrakı yunanlar hesab edirdilər ki, Lestriqonlar, [[Kiklop]]lar kimi, bir zamanlar Siciliyada yaşamışdılar.&lt;ref&gt;[[Adrienn Meyor]], The First Fossil Hunters, səh. 201, [[Fukidid]]ə istinad edərək.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Fukidid]], Peloponnes müharibəsinin tarixi, kitab 6, bölmə 2.&lt;/ref&gt;

== Qalereya ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190px&quot;&gt;
File:OdysseyAntiphates.png|[[İllüstrasiya]], [[Con Flaksman]] tərəfindən ''[[Odisseya]]'' üçün hazırlanıb, 1810
File:Römischer Meister um 125 v. Chr. 001.jpg|Romadan freska, təxminən e.ə. 125-ci il, &quot;Via Qratsioza evi&quot;
File:Laestrygonians II.JPG|''Laestriqonların macəraları'', Romadakı [[Esquilin təpəsi]]ndən freska
&lt;/gallery&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Odisseya]]
* [[Homer]]
* [[Yunan mifologiyası]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Yunan mifologiyası]]
[[Kateqoriya:Mifoloji xalqlar]]
[[Kateqoriya:Nəhənglər]]</text>
      <sha1>2ctfty1zlal1eysoyh5volg2859tl8y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lotus yeyənlər</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998474</id>
    <revision>
      <id>9041753</id>
      <parentid>9041611</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T15:54:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>C Mirəli2001</username>
        <id>213736</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9041753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7009" sha1="7qp9x9h7g2we989mvw0fnt5y3a6ohz6" xml:space="preserve">[[Fayl:Lotus-eaters.png|thumb|sağ|300px|[[Odissey]] adamlarını lotus yeyənlərin yanından uzaqlaşdırır]]

[[Yunan mifologiyası]]nda '''lotofaqlar''' və ya '''lotus yeyənlər''' (qədim yun. λωτοφάγοι, latınlaşdırılmış: lōtophágoi), [[Tunis]] sahilləri yaxınlığındakı ([[Cerba adası]]) bir adada, [[lotus ağacı]]nın yayıldığı bir ərazidə yaşayan xalq idi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Polibi 1:39.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Desanges, J. (2008-01-01). [https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/364 &quot;Lotophages&quot;]. Encyclopédie berbère (fr.) (28–29): 4440–4441. doi:10.4000/encyclopedieberbere.364. ISSN 1015–7344.&lt;/ref&gt; — bu, botanik kimliyi qeyri-müəyyən qalan bir bitkidir. &quot;[[Odisseya]]&quot;dakı Lotofaqlar irqinin, &quot;bal qədər şirin&quot; olan lotos meyvəsini yediyi bildirilir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Lotus meyvələri və çiçəkləri adanın əsas qidası idi və [[narkotik]] təsirə malik idi, sakinlərin sakit bir [[apatiya]] içində yatmasına səbəb olurdu. Lotus yedikdən sonra, onlar evlərini və sevdiklərini unudur, yalnız digər lotus yeyənlərlə qalmağı arzulayırdılar. Bitkini yeyənlər heç vaxt geri qayıtmağı və ya hadisəni xəbər verməyi düşünmürdülər.

== Etimologiya ==
Məcazi mənada, &quot;lotus yeyənlər&quot; ifadəsi &quot;praktiki qayğılarla məşğul olmaq əvəzinə, vaxtını zövq və dəbdəbəyə həsr edən insanları&quot; bildirir.

İngilis dilində lotus yeyənlər (qədim yun. λωτοφάγοι, lōtophágoi), lotofagi, lotofaquslar (tək halda lotofaqus) və ya lotofaqlar (tək halda lotofaq) kimi də adlandırılır.&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/topic/Lotus-Eater &quot;Lotus-Eater | Island, Immortality &amp; Mythology | Britannica&quot;]. www.britannica.com. 2025-02-06 tarixində əldə edilib.&lt;/ref&gt;

== Mifologiya ==
Homerin &quot;Odisseya&quot; epik poemasının IX kitabında, Odissey, [[Peloponnes]]in ən cənub ucu olan [[Malea burnu]]nu dolanarkən, əlverişsiz şimal küləklərinin özünü və adamlarını qərbə, [[İtaka]]ya doğru gedən kursdan necə çıxardığını nəql edir:

&lt;blockquote&gt;Oradan doqquz gün ərzində pis küləklər tərəfindən dənizin üzərində sürüklənmişdim, lakin onuncu gündə Lotus yeyənlərin diyarına çatdıq — onlar bir növ çiçəkdən gələn qidayla yaşayırlar. Burada təzə su almaq üçün sahilə çıxdıq, heyətimiz isə gəmilərin yaxınlığında, sahildə günorta yeməyini yedi. Onlar yeyib-içdikdən sonra, oranın sakinlərinin necə insanlar olduğuna baxmaq üçün heyətimdən ikisini göndərdim, onların arxasınca üçüncü bir adam da var idi. Onlar dərhal yola düşdülər və Lotus yeyənlər arasında dolaşdılar, onlar bu adamlara heç bir zərər vermədilər, əksinə onlara lotus yedizdirdilər ki, bu da o qədər ləzzətli idi ki, onu yeyənlər evlərini düşünməkdən vaz keçdilər, hətta geri qayıdıb başlarına nə gəldiyini demək belə istəmədilər, əksinə qalıb Lotus yeyənlərlə birgə lotus çeynəməyi üstün tutdular; buna baxmayaraq, onlar acı-acı ağlasalar da, mən onları zorla gəmilərə qaytardım və oturacaqlarına baöladım. Sonra qalanlarına dərhal gəmiyə minmələrini söylədim, çünki qorxurdum ki, onlardan hər hansı biri lotusu dadsın və evə qayıtmaq istəyindən vaz keçsin, beləliklə onlar yerlərini tutdular və avarları ilə boz dənizi döydülər.&lt;ref&gt;Odissey IX, tərcümə: [[Samuel Batler]].&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Yerləşmə ==
E.ə. V əsrdə yaşamış [[Herodot]] əmin idi ki, onlar öz dövründə hələ də sahilyanı [[Liviya]]da mövcuddur:

&lt;blockquote&gt;[[Gindanlar]] ölkəsindən dənizə uzanan bir yarımada&lt;ref&gt;Makaların qərbində yaşayan bir Liviya tayfası.&lt;/ref&gt; lotus yeyənlər tərəfindən məskunlaşdırılıb, onlar tamamilə lotus ağacının meyvəsi ilə yaşayırlar. Lotus meyvəsi təxminən [[saqqız ağacı]] giləmeyvəsi ölçüsündədir&lt;ref&gt;A. D. Qodlinin tərcüməsində &quot;mastik-giləmeyvə&quot;.&lt;/ref&gt; və şirinliyinə görə [[xurma]]ya bənzəyir. Lotus yeyənlər hətta ondan bir növ şərab əldə etməyi bacarırlar.&lt;ref&gt;[[Herodot]], Tarix, iv.177 ([http://www.fordham.edu/halsall/ancient/herod-libya1.html onlayn mətn]).&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;
[[Fayl:Odysees men in Lotus Island.gif|thumb|sağ|300px|Odisseyin adamları lotus yeyənlərin adasında huşsuz vəziyyətdə, W. Heath Robinson tərəfindən]]

[[Polibi]] lotus yeyənlərin diyarını [[Tunis]] sahilləri yaxınlığındakı [[Cerba adası]] (qədim Meninx) ilə eyniləşdirir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Sonradan bu eyniləşdirmə [[Strabon]] tərəfindən dəstəklənmişdir.&lt;ref&gt;Strabon 1.2.17.&lt;/ref&gt; [[Psevdo-Skilaks]] şimal və mərkəzi [[Dalmatiya]] ərazisində (yəni, İaderatenlər və [[Bulinoylar]]) lotus yeyənlərdən bəhs edir.&lt;ref&gt;[https://topostext.org/work/102 &quot;ToposText&quot;]. topostext.org. § 22. 2021-09-23 tarixində əldə edilib.&lt;/ref&gt;
Yunanca &quot;λωτός lōtós&quot; sözü bir neçə fərqli bitkiyə istinad edə biləcəyi üçün, &quot;Odisseya&quot;da hansı &quot;lotus&quot;un nəzərdə tutulduğu qismən qeyri-müəyyən qalır.

== Populyar mədəniyyətdə ==
&quot;[[The Lotos-Eaters]]&quot; [[Alfred Tennison|Alfred Tennisonun]] bir şeiridir, lotos yeyəndən sonra dəyişmiş bir vəziyyətə düşən və xarici dünyadan təcrid olunan bir dənizçi qrupunu təsvir edir.

Britaniyalı romantik bəstəkar [[Hubert Perri]] Tennisonun şeirinə əsasən soprano, xor və orkestr üçün yarım saatlıq bir xor əsəri yazmışdır.&lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/programmes/b019m0x6 BBC Radio 3-ün The Choir proqramı], 22 yanvar 2012-ci ildə yayımlanıb.&lt;/ref&gt;

[[Rik Riordan]]ın &quot;[[Persi Cekson və İldırım Oğrusu]]&quot; romanında lotus yeyənlərə əsaslanan &quot;Lotus Hotel and Casino&quot; mövzusu var. Kazino personajın hisslərini qarışdırır və zamanı təhrif edir; onlar bunu bilmədən günlər keçir. Filmə çəkilişində personajlar fiziki Lotus peçenyeləri yeyirlər və yalnız bunları yeməyi dayandırdıqda qaçmağa nail olurlar.

&quot;[[The Lotus Eaters (Weinbaum)|The Lotus Eaters]]&quot; [[Stenli Q. Vaynbaum]]un 1935-ci ildə yazdığı, insan tədqiqatçıları tərəfindən Venera planetində kəşf edilmiş, ağıllı bitki mənşəli bir növ olaraq Lotus Yeyənləri araşdıran bir qısa hekayədir.&lt;ref&gt;[https://gutenberg.net.au/ebooks06/0601231h.html Project Gutenberg Australia].&lt;/ref&gt;

1972–1973-cü illərin [[BBC televiziyası]] serialı &quot;[[The Lotus Eaters (televiziya serialı)|The Lotus Eaters]]&quot; [[Krit]]də yaşayan bir qrup [[britaniyalılar|britaniyalı]] mühacirdən bəhs edir, onların bir çoxu əvvəlki həyatlarındakı çətinlik və ya utancdan qaçmaq üçün orada qalırlar.

[[Moli]] — &quot;Odisseya&quot;da adı çəkilən, kimliyi elmi maraq doğuran başqa bir bitki.

== Həmçinin bax ==
* [[Odisseya]]
* [[Odissey]]
* [[Homer]]
* [[Lotus]]
* [[Moli]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Yunan mifologiyası]]
[[Kateqoriya:Mifoloji bitkilər]]</text>
      <sha1>7qp9x9h7g2we989mvw0fnt5y3a6ohz6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041945</id>
      <parentid>9041753</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T01:44:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ToprakBot</username>
        <id>198871</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>; Görünməz boşluqlar görünür edildi: [[Ayrılmaz alan|kırılmaz boşluk]] (U+00A0)</comment>
      <origin>9041945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6997" sha1="oudv1r2o16enymithaavsbonybzr2qo" xml:space="preserve">[[Fayl:Lotus-eaters.png|thumb|sağ|300px|[[Odissey]] adamlarını lotus yeyənlərin yanından uzaqlaşdırır]]

[[Yunan mifologiyası]]nda '''lotofaqlar''' və ya '''lotus yeyənlər''' (qədim yun. λωτοφάγοι, latınlaşdırılmış: lōtophágoi), [[Tunis]] sahilləri yaxınlığındakı ([[Cerba adası]]) bir adada, [[lotus ağacı]]nın yayıldığı bir ərazidə yaşayan xalq idi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Polibi 1:39.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Desanges, J. (2008-01-01). [https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/364 &quot;Lotophages&quot;]. Encyclopédie berbère (fr.) (28–29): 4440–4441. doi:10.4000/encyclopedieberbere.364. ISSN 1015–7344.&lt;/ref&gt; — bu, botanik kimliyi qeyri-müəyyən qalan bir bitkidir. &quot;[[Odisseya]]&quot;dakı Lotofaqlar irqinin, &quot;bal qədər şirin&quot; olan lotos meyvəsini yediyi bildirilir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Lotus meyvələri və çiçəkləri adanın əsas qidası idi və [[narkotik]] təsirə malik idi, sakinlərin sakit bir [[apatiya]] içində yatmasına səbəb olurdu. Lotus yedikdən sonra, onlar evlərini və sevdiklərini unudur, yalnız digər lotus yeyənlərlə qalmağı arzulayırdılar. Bitkini yeyənlər heç vaxt geri qayıtmağı və ya hadisəni xəbər verməyi düşünmürdülər.

== Etimologiya ==
Məcazi mənada, &quot;lotus yeyənlər&quot; ifadəsi &quot;praktiki qayğılarla məşğul olmaq əvəzinə, vaxtını zövq və dəbdəbəyə həsr edən insanları&quot; bildirir.

İngilis dilində lotus yeyənlər (qədim yun. λωτοφάγοι, lōtophágoi), lotofagi, lotofaquslar (tək halda lotofaqus) və ya lotofaqlar (tək halda lotofaq) kimi də adlandırılır.&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/topic/Lotus-Eater &quot;Lotus-Eater | Island, Immortality &amp; Mythology | Britannica&quot;]. www.britannica.com. 2025-02-06 tarixində əldə edilib.&lt;/ref&gt;

== Mifologiya ==
Homerin &quot;Odisseya&quot; epik poemasının IX kitabında, Odissey, [[Peloponnes]]in ən cənub ucu olan [[Malea burnu]]nu dolanarkən, əlverişsiz şimal küləklərinin özünü və adamlarını qərbə, [[İtaka]]ya doğru gedən kursdan necə çıxardığını nəql edir:

&lt;blockquote&gt;Oradan doqquz gün ərzində pis küləklər tərəfindən dənizin üzərində sürüklənmişdim, lakin onuncu gündə Lotus yeyənlərin diyarına çatdıq — onlar bir növ çiçəkdən gələn qidayla yaşayırlar. Burada təzə su almaq üçün sahilə çıxdıq, heyətimiz isə gəmilərin yaxınlığında, sahildə günorta yeməyini yedi. Onlar yeyib-içdikdən sonra, oranın sakinlərinin necə insanlar olduğuna baxmaq üçün heyətimdən ikisini göndərdim, onların arxasınca üçüncü bir adam da var idi. Onlar dərhal yola düşdülər və Lotus yeyənlər arasında dolaşdılar, onlar bu adamlara heç bir zərər vermədilər, əksinə onlara lotus yedizdirdilər ki, bu da o qədər ləzzətli idi ki, onu yeyənlər evlərini düşünməkdən vaz keçdilər, hətta geri qayıdıb başlarına nə gəldiyini demək belə istəmədilər, əksinə qalıb Lotus yeyənlərlə birgə lotus çeynəməyi üstün tutdular; buna baxmayaraq, onlar acı-acı ağlasalar da, mən onları zorla gəmilərə qaytardım və oturacaqlarına baöladım. Sonra qalanlarına dərhal gəmiyə minmələrini söylədim, çünki qorxurdum ki, onlardan hər hansı biri lotusu dadsın və evə qayıtmaq istəyindən vaz keçsin, beləliklə onlar yerlərini tutdular və avarları ilə boz dənizi döydülər.&lt;ref&gt;Odissey IX, tərcümə: [[Samuel Batler]].&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Yerləşmə ==
E.ə. V əsrdə yaşamış [[Herodot]] əmin idi ki, onlar öz dövründə hələ də sahilyanı [[Liviya]]da mövcuddur:

&lt;blockquote&gt;[[Gindanlar]] ölkəsindən dənizə uzanan bir yarımada&lt;ref&gt;Makaların qərbində yaşayan bir Liviya tayfası.&lt;/ref&gt; lotus yeyənlər tərəfindən məskunlaşdırılıb, onlar tamamilə lotus ağacının meyvəsi ilə yaşayırlar. Lotus meyvəsi təxminən [[saqqız ağacı]] giləmeyvəsi ölçüsündədir&lt;ref&gt;A. D. Qodlinin tərcüməsində &quot;mastik-giləmeyvə&quot;.&lt;/ref&gt; və şirinliyinə görə [[xurma]]ya bənzəyir. Lotus yeyənlər hətta ondan bir növ şərab əldə etməyi bacarırlar.&lt;ref&gt;[[Herodot]], Tarix, iv.177 ([http://www.fordham.edu/halsall/ancient/herod-libya1.html onlayn mətn]).&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;
[[Fayl:Odysees men in Lotus Island.gif|thumb|sağ|300px|Odisseyin adamları lotus yeyənlərin adasında huşsuz vəziyyətdə, W. Heath Robinson tərəfindən]]

[[Polibi]] lotus yeyənlərin diyarını [[Tunis]] sahilləri yaxınlığındakı [[Cerba adası]] (qədim Meninx) ilə eyniləşdirir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Sonradan bu eyniləşdirmə [[Strabon]] tərəfindən dəstəklənmişdir.&lt;ref&gt;Strabon 1.2.17.&lt;/ref&gt; [[Psevdo-Skilaks]] şimal və mərkəzi [[Dalmatiya]] ərazisində (yəni, İaderatenlər və [[Bulinoylar]]) lotus yeyənlərdən bəhs edir.&lt;ref&gt;[https://topostext.org/work/102 &quot;ToposText&quot;]. topostext.org. §&amp;nbsp;22. 2021-09-23 tarixində əldə edilib.&lt;/ref&gt;
Yunanca &quot;λωτός lōtós&quot; sözü bir neçə fərqli bitkiyə istinad edə biləcəyi üçün, &quot;Odisseya&quot;da hansı &quot;lotus&quot;un nəzərdə tutulduğu qismən qeyri-müəyyən qalır.

== Populyar mədəniyyətdə ==
&quot;[[The Lotos-Eaters]]&quot; [[Alfred Tennison]]un bir şeiridir, lotos yeyəndən sonra dəyişmiş bir vəziyyətə düşən və xarici dünyadan təcrid olunan bir dənizçi qrupunu təsvir edir.

Britaniyalı romantik bəstəkar [[Hubert Perri]] Tennisonun şeirinə əsasən soprano, xor və orkestr üçün yarım saatlıq bir xor əsəri yazmışdır.&lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/programmes/b019m0x6 BBC Radio 3-ün The Choir proqramı], 22 yanvar 2012-ci ildə yayımlanıb.&lt;/ref&gt;

[[Rik Riordan]]ın &quot;[[Persi Cekson və İldırım Oğrusu]]&quot; romanında lotus yeyənlərə əsaslanan &quot;Lotus Hotel and Casino&quot; mövzusu var. Kazino personajın hisslərini qarışdırır və zamanı təhrif edir; onlar bunu bilmədən günlər keçir. Filmə çəkilişində personajlar fiziki Lotus peçenyeləri yeyirlər və yalnız bunları yeməyi dayandırdıqda qaçmağa nail olurlar.

&quot;[[The Lotus Eaters (Weinbaum)|The Lotus Eaters]]&quot; [[Stenli Q. Vaynbaum]]un 1935-ci ildə yazdığı, insan tədqiqatçıları tərəfindən Venera planetində kəşf edilmiş, ağıllı bitki mənşəli bir növ olaraq Lotus Yeyənləri araşdıran bir qısa hekayədir.&lt;ref&gt;[https://gutenberg.net.au/ebooks06/0601231h.html Project Gutenberg Australia].&lt;/ref&gt;

1972–1973-cü illərin [[BBC televiziyası]] serialı &quot;[[The Lotus Eaters (televiziya serialı)|The Lotus Eaters]]&quot; [[Krit]]də yaşayan bir qrup [[britaniyalılar|britaniyalı]] mühacirdən bəhs edir, onların bir çoxu əvvəlki həyatlarındakı çətinlik və ya utancdan qaçmaq üçün orada qalırlar.

[[Moli]] — &quot;Odisseya&quot;da adı çəkilən, kimliyi elmi maraq doğuran başqa bir bitki.

== Həmçinin bax ==
* [[Odisseya]]
* [[Odissey]]
* [[Homer]]
* [[Lotus]]
* [[Moli]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Yunan mifologiyası]]
[[Kateqoriya:Mifoloji bitkilər]]</text>
      <sha1>oudv1r2o16enymithaavsbonybzr2qo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alkinoos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998475</id>
    <revision>
      <id>9041752</id>
      <parentid>9041621</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T15:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>C Mirəli2001</username>
        <id>213736</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9041752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6441" sha1="45ung3yun3ezke8os0hmrhjjchvwvfn" xml:space="preserve">{{Qısa təsvir|Yunan mifoloji personajı}}
[[Fayl:Francesco Hayez 028.jpg|thumb|300px|[[Françesko Hayez]] tərəfindən çəkilmiş ''[[Odissey Alkinoosun sarayında]]'' əsəri. Kor aşıq [[Demodok (Odisseya personajı)|Demodok]] arfada ifa edir.]]

[[Yunan mifologiyası]]nda '''Alkinoos''' (qədim yun. &quot;Ἀλκίνοος&quot; &quot;Alkínoos&quot;, hərfi mənada &quot;qüdrətli ağıl&quot;)&lt;ref&gt;[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/alcinous Alcinoüs definition and meaning] in Collins English Dictionary, 25 dekabr 2024 tarixində əldə edilib.&lt;/ref&gt;— [[Navsifoy]]un oğlu və [[Reksenor]]un qardaşı idi.&lt;ref&gt;[[Homer]], [[Odisseya]] 7.2.&lt;/ref&gt;

== Genealogiyası ==
Qardaşının ölümündən sonra&lt;ref&gt;Homer, Odisseya 7.54–68.&lt;/ref&gt;, o, qardaşının qızı [[Arete (mifologiya)|Aretə]] ilə evlənmiş, o da ona [[Navsika]], [[Halius]], [[Klitoney]] və [[Laodam]]ı doğmuşdur.&lt;ref name=&quot;DGRBM&quot;&gt;Schmitz, Leonhard (1867). [&quot;Alcinous (1)&quot;]. In [[Uilyam Smit (leksikoqraf)|William Smith]] (red.). Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology. Cild 1. Boston: Little, Brown and Company. səh. 102. [https://web.archive.org/web/20071028160524/http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/0111.html Arxivləşdirilmiş versiya], 28 oktyabr 2007-ci il tarixli.&lt;/ref&gt; Bəzi rəvayətlərdə isə Alkinoosun atası [[Poseydon]] və [[Korkira (mifologiya)|Korkiranın]] oğlu [[Feaks]] idi, o da [[Lokr (mifologiya)|Lokrun]] qardaşı idi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[Konon (mifoqraf)|Konon]], [https://topostext.org/work/489#3 3].&lt;/ref&gt;

== Yason və Arqonavtlarla mifologiyada ==
[[Yason]] və [[Arqonavtlar]]ın mifində Alkinoos, arvadı Arete ilə birgə [[Drepane]] adasında yaşayan bir şəxs kimi təsvir olunur. [[Kolxida]]dan qayıdışları zamanı Arqonavtlar onun adasına gəlmiş və qonaqpərvərliklə qarşılanmışlar. Arqonavtları təqib edən Kolxlar da eyni şəkildə Drepaneyə çatdıqda və Yasonun sevgilisi [[Medeya]]nın onlara təhvil verilməsini tələb etdikdə, Alkinoos bəyan etmişdir ki, əgər o hələ bakirədirsə, onlara qaytarılmalıdır, lakin artıq Yasonun arvadıdırsa, onu və ərini Kolxlara qarşı qoruyacaqdır. Aretenin hiyləsi sayəsində Kolxlar öz şahzadələri olmadan getməyə məcbur olmuşlar, Arqonavtlar isə Alkinoosdan qiymətli hədiyyələr aldıqdan sonra evə doğru səyahətlərinə davam etmişlər.&lt;ref&gt;[[Rodoslu Apollonios]], 4.990–1225.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Orfik Arqonavtika]] 1288.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Apollodor]], 1.9.25–26.&lt;/ref&gt; O, həmçinin [[Feaklar]]ın şahı idi.
[[Fayl:OdysseyDemodokos.png|thumb|[[Demodok (Odisseya personajı)|Demodok]] [[Odissey]] və Alkinoos üçün mahnı oxuyur, [[Con Flaksman]] tərəfindən hazırlanmış illüstrasiya (1810)]]

== Odisseyada ==
Homerə görə, Alkinoos [[Skeriya]] adasındakı [[Feakiya|Feakların]] xoşbəxt hökmdarıdır. Aretedən beş oğlu və bir qızı — [[Navsika]] — var.&lt;ref&gt;Homer, Odisseya 6.12 &amp; 6.62.&lt;/ref&gt; Onun sarayının və mülklərinin təsviri, [[Odisseyin]] necə qarşılandığı, ona verilən əyləncələr və öz sərgərdanlıqları haqqında şaha danışdığı hekayələr, Homerin &quot;[[Odisseya]]&quot;sının xeyli hissəsini (VI kitabdan XIII kitaba qədər) təşkil edir və onun ən cazibədar hissələrindən birini formalaşdırır.&lt;ref&gt;müqayisə edin [[Hiqin]], Fabulae [https://topostext.org/work/206#125 125] &amp; [https://topostext.org/work/206#126 126].&lt;/ref&gt; Alkinoosun bir nökəri, Pontonoy, bu ziyafət zamanı şərab təqdim edirdi.

[[Konon (mifoqraf)|Kononun]] &quot;Narrations&quot; əsərində, [[Korkira]] adasında hökmranlıq edən Feaks öldükdə, Alkinoos və qardaşı Lokros mübahisədən sonra belə razılığa gəlmişlər ki, Alkinoos Feakların şahı olacaq, Lokros isə irsi əşyaları və xalqın bir hissəsini götürüb bir koloniya quracaqdır. Sonuncu İtaliyaya üzmüş, orada italyanların şahı [[Latin (mifologiya)|Latinin]] qızı Laurine ilə evlənmişdir; bu səbəbdən Feaklar İtaliyadakı Lokrları qohum sayırlar.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Odisseya]]
* [[Odissey]]
* [[Yunan mifologiyası]]
* [[Arqonavtlar]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Mənbələr ==
* [[Rodoslu Apollonios]], Argonautica, tərcümə: Robert Cooper Seaton (1853–1915), R. C. Loeb Classical Library, cild 001. London: William Heinemann Ltd, 1912. [https://topostext.org/work/126 Topos Text Project-də onlayn versiya].
* Apollonius Rhodius, Argonautica. George W. Mooney. London: Longmans, Green. 1912. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0227 Perseus Digital Library-də yunanca mətn mövcuddur].
* [[Konon (mifoqraf)|Konon]], Fifty Narrations, Konstantinopol Patriarxı Fotinin Bibliotheca (Library) əsərində bir paraqraflıq xülasələr şəklində qorunub, yunanca dildən Bredi Kislinq tərəfindən tərcümə edilib. [https://web.archive.org/web/20190322161405/https://topostext.org/work/489 Topos Text Project-də onlayn versiya].
* [[Qay Yuli Hiqin|Gaius Julius Hyginus]], Fabulae, &quot;The Myths of Hyginus&quot; əsərindən, tərcümə və redaktə: Mary Grant. University of Kansas Publications in Humanistic Studies. [https://topostext.org/work/206 Topos Text Project-də onlayn versiya].
* [[Homer]], The Odyssey, ingiliscə tərcümə: A. T. Murray, Ph. D., iki cilddə. Cambridge, MA: Harvard University Press; London: William Heinemann, Ltd. 1919. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0136 Perseus Digital Library-də onlayn versiya]. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0135 Eyni saytdan yunanca mətn mövcuddur].
* [[Psevdo-Apollodor]], The Library, ingiliscə tərcümə: Sir James George Frazer, F. B. A., F. R. S., 2 cilddə. Cambridge, MA: Harvard University Press; London: William Heinemann Ltd. 1921. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0022 Perseus Digital Library-də onlayn versiya]. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0021 Eyni saytdan yunanca mətn mövcuddur].
* [[Orfik Arqonavtika|The Orphic Argonautica]], tərcümə: Ceyson Kolavito. 2011. [https://topostext.org/work/549 Topos Text Project-də onlayn versiya].
[[Kateqoriya:Yunan mifologiyası]]
[[Kateqoriya:Qədim yunan mifologiyası]]
[[Kateqoriya:Odisseya personajları]]
[[Kateqoriya:Yunan mifologiya qəhrəmanları]]
[[Kateqoriya:Qədim yunan mifologiyası personajları]]</text>
      <sha1>45ung3yun3ezke8os0hmrhjjchvwvfn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041944</id>
      <parentid>9041752</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T01:44:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ToprakBot</username>
        <id>198871</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9041944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6441" sha1="ibwy4onhsobztuh5wgyjj7z3xkyvjle" xml:space="preserve">{{Qısa təsvir|Yunan mifoloji personajı}}
[[Fayl:Francesco Hayez 028.jpg|thumb|300px|[[Françesko Hayez]] tərəfindən çəkilmiş ''[[Odissey Alkinoosun sarayında]]'' əsəri. Kor aşıq [[Demodok (Odisseya personajı)|Demodok]] arfada ifa edir.]]

[[Yunan mifologiyası]]nda '''Alkinoos''' (qədim yun. &quot;Ἀλκίνοος&quot; &quot;Alkínoos&quot;, hərfi mənada &quot;qüdrətli ağıl&quot;)&lt;ref&gt;[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/alcinous Alcinoüs definition and meaning] in Collins English Dictionary, 25 dekabr 2024 tarixində əldə edilib.&lt;/ref&gt;— [[Navsifoy]]un oğlu və [[Reksenor]]un qardaşı idi.&lt;ref&gt;[[Homer]], [[Odisseya]] 7.2.&lt;/ref&gt;

== Genealogiyası ==
Qardaşının ölümündən sonra,&lt;ref&gt;Homer, Odisseya 7.54–68.&lt;/ref&gt; o, qardaşının qızı [[Arete (mifologiya)|Aretə]] ilə evlənmiş, o da ona [[Navsika]], [[Halius]], [[Klitoney]] və [[Laodam]]ı doğmuşdur.&lt;ref name=&quot;DGRBM&quot;&gt;Schmitz, Leonhard (1867). [&quot;Alcinous (1)&quot;]. In [[Uilyam Smit (leksikoqraf)|William Smith]] (red.). Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology. Cild 1. Boston: Little, Brown and Company. səh. 102. [https://web.archive.org/web/20071028160524/http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/0111.html Arxivləşdirilmiş versiya], 28 oktyabr 2007-ci il tarixli.&lt;/ref&gt; Bəzi rəvayətlərdə isə Alkinoosun atası [[Poseydon]] və [[Korkira (mifologiya)|Korkiranın]] oğlu [[Feaks]] idi, o da [[Lokr (mifologiya)|Lokrun]] qardaşı idi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[Konon (mifoqraf)|Konon]], [https://topostext.org/work/489#3 3].&lt;/ref&gt;

== Yason və Arqonavtlarla mifologiyada ==
[[Yason]] və [[Arqonavtlar]]ın mifində Alkinoos, arvadı Arete ilə birgə [[Drepane]] adasında yaşayan bir şəxs kimi təsvir olunur. [[Kolxida]]dan qayıdışları zamanı Arqonavtlar onun adasına gəlmiş və qonaqpərvərliklə qarşılanmışlar. Arqonavtları təqib edən Kolxlar da eyni şəkildə Drepaneyə çatdıqda və Yasonun sevgilisi [[Medeya]]nın onlara təhvil verilməsini tələb etdikdə, Alkinoos bəyan etmişdir ki, əgər o hələ bakirədirsə, onlara qaytarılmalıdır, lakin artıq Yasonun arvadıdırsa, onu və ərini Kolxlara qarşı qoruyacaqdır. Aretenin hiyləsi sayəsində Kolxlar öz şahzadələri olmadan getməyə məcbur olmuşlar, Arqonavtlar isə Alkinoosdan qiymətli hədiyyələr aldıqdan sonra evə doğru səyahətlərinə davam etmişlər.&lt;ref&gt;[[Rodoslu Apollonios]], 4.990–1225.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Orfik Arqonavtika]] 1288.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Apollodor]], 1.9.25–26.&lt;/ref&gt; O, həmçinin [[Feaklar]]ın şahı idi.
[[Fayl:OdysseyDemodokos.png|thumb|[[Demodok (Odisseya personajı)|Demodok]] [[Odissey]] və Alkinoos üçün mahnı oxuyur, [[Con Flaksman]] tərəfindən hazırlanmış illüstrasiya (1810)]]

== Odisseyada ==
Homerə görə, Alkinoos [[Skeriya]] adasındakı [[Feakiya|Feakların]] xoşbəxt hökmdarıdır. Aretedən beş oğlu və bir qızı — [[Navsika]] — var.&lt;ref&gt;Homer, Odisseya 6.12 &amp; 6.62.&lt;/ref&gt; Onun sarayının və mülklərinin təsviri, [[Odisseyin]] necə qarşılandığı, ona verilən əyləncələr və öz sərgərdanlıqları haqqında şaha danışdığı hekayələr, Homerin &quot;[[Odisseya]]&quot;sının xeyli hissəsini (VI kitabdan XIII kitaba qədər) təşkil edir və onun ən cazibədar hissələrindən birini formalaşdırır.&lt;ref&gt;müqayisə edin [[Hiqin]], Fabulae [https://topostext.org/work/206#125 125] &amp; [https://topostext.org/work/206#126 126].&lt;/ref&gt; Alkinoosun bir nökəri, Pontonoy, bu ziyafət zamanı şərab təqdim edirdi.

[[Konon (mifoqraf)|Kononun]] &quot;Narrations&quot; əsərində, [[Korkira]] adasında hökmranlıq edən Feaks öldükdə, Alkinoos və qardaşı Lokros mübahisədən sonra belə razılığa gəlmişlər ki, Alkinoos Feakların şahı olacaq, Lokros isə irsi əşyaları və xalqın bir hissəsini götürüb bir koloniya quracaqdır. Sonuncu İtaliyaya üzmüş, orada italyanların şahı [[Latin (mifologiya)|Latinin]] qızı Laurine ilə evlənmişdir; bu səbəbdən Feaklar İtaliyadakı Lokrları qohum sayırlar.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Odisseya]]
* [[Odissey]]
* [[Yunan mifologiyası]]
* [[Arqonavtlar]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Mənbələr ==
* [[Rodoslu Apollonios]], Argonautica, tərcümə: Robert Cooper Seaton (1853–1915), R. C. Loeb Classical Library, cild 001. London: William Heinemann Ltd, 1912. [https://topostext.org/work/126 Topos Text Project-də onlayn versiya].
* Apollonius Rhodius, Argonautica. George W. Mooney. London: Longmans, Green. 1912. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0227 Perseus Digital Library-də yunanca mətn mövcuddur].
* [[Konon (mifoqraf)|Konon]], Fifty Narrations, Konstantinopol Patriarxı Fotinin Bibliotheca (Library) əsərində bir paraqraflıq xülasələr şəklində qorunub, yunanca dildən Bredi Kislinq tərəfindən tərcümə edilib. [https://web.archive.org/web/20190322161405/https://topostext.org/work/489 Topos Text Project-də onlayn versiya].
* [[Qay Yuli Hiqin|Gaius Julius Hyginus]], Fabulae, &quot;The Myths of Hyginus&quot; əsərindən, tərcümə və redaktə: Mary Grant. University of Kansas Publications in Humanistic Studies. [https://topostext.org/work/206 Topos Text Project-də onlayn versiya].
* [[Homer]], The Odyssey, ingiliscə tərcümə: A. T. Murray, Ph. D., iki cilddə. Cambridge, MA: Harvard University Press; London: William Heinemann, Ltd. 1919. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0136 Perseus Digital Library-də onlayn versiya]. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0135 Eyni saytdan yunanca mətn mövcuddur].
* [[Psevdo-Apollodor]], The Library, ingiliscə tərcümə: Sir James George Frazer, F. B. A., F. R. S., 2 cilddə. Cambridge, MA: Harvard University Press; London: William Heinemann Ltd. 1921. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0022 Perseus Digital Library-də onlayn versiya]. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0021 Eyni saytdan yunanca mətn mövcuddur].
* [[Orfik Arqonavtika|The Orphic Argonautica]], tərcümə: Ceyson Kolavito. 2011. [https://topostext.org/work/549 Topos Text Project-də onlayn versiya].
[[Kateqoriya:Yunan mifologiyası]]
[[Kateqoriya:Qədim yunan mifologiyası]]
[[Kateqoriya:Odisseya personajları]]
[[Kateqoriya:Yunan mifologiya qəhrəmanları]]
[[Kateqoriya:Qədim yunan mifologiyası personajları]]</text>
      <sha1>ibwy4onhsobztuh5wgyjj7z3xkyvjle</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mingiçəvr Əl-Fərqani</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998481</id>
    <redirect title="Minkacur əl-Fərqani" />
    <revision>
      <id>9041709</id>
      <timestamp>2026-08-19T13:49:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nemoralis</username>
        <id>128937</id>
      </contributor>
      <comment>[[Minkacur əl-Fərqani]] səhifəsinə istiqamətləndirilir</comment>
      <origin>9041709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="8n8e4ke6k2viepmeyqhh15vwgabgzbj" xml:space="preserve">#İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[Minkacur əl-Fərqani]]</text>
      <sha1>8n8e4ke6k2viepmeyqhh15vwgabgzbj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota vəliəhd şahzadəsi)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998482</id>
    <revision>
      <id>9041725</id>
      <timestamp>2026-08-19T14:35:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Vəzifəli şəxs}}  '''Şahzadə Alfred''' ({{Dil-de|Alfred Alexander William Ernest Albert von Sachsen-Coburg und Gotha}}; {{DVTY}}) — [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqu]] [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Şahzadə Alfred]]&lt;nowiki/&gt;in oğlu, [[Saksen-Koburq-Qot sülaləsi|Saksen-Koburq-Qota vəliəhd şahzadəsi]].  == Mənbə ==  === Ədəbiyyat ===  * Sandner, Harold (2004). &quot;II.4.2 Erbprinz Alfred&quot;. Das Haus von Sachs...&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9041725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1185" sha1="o9evb8fn5lze8cn23zxldxieaixqs4x" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}

'''Şahzadə Alfred''' ({{Dil-de|Alfred Alexander William Ernest Albert von Sachsen-Coburg und Gotha}}; {{DVTY}}) — [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqu]] [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Şahzadə Alfred]]&lt;nowiki/&gt;in oğlu, [[Saksen-Koburq-Qot sülaləsi|Saksen-Koburq-Qota vəliəhd şahzadəsi]].

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===

* Sandner, Harold (2004). &quot;II.4.2 Erbprinz Alfred&quot;. Das Haus von Sachsen-Coburg und Gotha 1826 bis 2001 (in German). Andreas, Prinz von Sachsen-Coburg und Gotha (preface). 96450 Coburg: Neue Presse GmbH. pp. 155–156. ISBN 3-00-008525-4
* Eilers Koenig, Marlene A. (1997). Queen Victoria's Descendants. Falköping, Sweden: Rosvall Royal Books. ISBN 91-630-5964-9
* Cokayne, George Edward (April 1982). The Complete Peerage of England, Scotland, Ireland, Great Britain, and the United Kingdom, Extant, Extinct, or Dormant. Vol. 5 (Reprint of 1982 ed.). Gloucester, England: Sutton Publishing. p. 8. ISBN 0-904387-82-8
* Louda, Jiří; Maclagan, Michael (1999), Lines of Succession: Heraldry of the Royal Families of Europe, London: Little, Brown, p. 34, ISBN 978-1-85605-469-0

=== İstinadlar ===</text>
      <sha1>o9evb8fn5lze8cn23zxldxieaixqs4x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041733</id>
      <parentid>9041725</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T14:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <origin>9041733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2542" sha1="qyab901d2imzz9xcwjplvchk1jkyabr" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}

'''Şahzadə Alfred''' ({{Dil-de|Alfred Alexander William Ernest Albert von Sachsen-Coburg und Gotha}}; {{DVTY}}) — [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqu]] [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Şahzadə Alfred]]&lt;nowiki/&gt;in oğlu, [[Saksen-Koburq-Qot sülaləsi|Saksen-Koburq-Qota vəliəhd şahzadəsi]].

1874-cü ildə [[Bukingem sarayı]]&lt;nowiki/&gt;nda dünyaya gəldi. Atası [[Britaniya monarxlarının siyahısı|Britaniya kraliçası]] [[Kraliça Viktoriya]]&lt;nowiki/&gt;nın oğlu [[Edinburq hersoqu]] [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Şahzadə Alfred]], anası isə [[Çar Rusiyası|rus çarı]] [[II Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın qızı [[Mariya Aleksandrovna (Saksen-Koburq-Qota hersoqinası)|Mariya Aleksandrovna]]&lt;nowiki/&gt;dır. 23 noyabrda vəftiz edildi. [[Almaniya imperiyası|Alman imperatoru]] [[I Vilhelm (Almaniya imperatoru)|I Vilhelm]], [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqu]] [[II Ernst (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|II Ernst]], [[Çar Rusiyası|rus çarı]] [[II Aleksandr]], [[Uels şahzadəsi]] [[VII Eduard|Şahzadə Eduard]] onun xaç ataları, [[Kraliça Viktoriya]] və bibisi [[Viktoriya (Almaniya imperatriçası)|Şahzadə Viktoriya]] isə onun xaç anaları oldu.

1893-cü ildə atasının [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota taxtı]]&lt;nowiki/&gt;nı miras almasının ardından Şahzadə Alfred də taxtın vəliəhd şahzadəsi ünvanını aldı. Uşaqlıq illəri ailəsinin rəsmi iqamətgahı olan [[Klarens-haus]]&lt;nowiki/&gt;da keçsə də, 1889-cu ildən etibarən [[Koburq]]&lt;nowiki/&gt;da yaşamağa başladı.

6 fevral 1899-cu ildə saat 16:15 radələrində Tiroldakı sanatoriyalarından birində vəfat etdi.

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===

* Sandner, Harold (2004). &quot;II.4.2 Erbprinz Alfred&quot;. Das Haus von Sachsen-Coburg und Gotha 1826 bis 2001 (in German). Andreas, Prinz von Sachsen-Coburg und Gotha (preface). 96450 Coburg: Neue Presse GmbH. pp. 155–156. ISBN 3-00-008525-4
* Eilers Koenig, Marlene A. (1997). Queen Victoria's Descendants. Falköping, Sweden: Rosvall Royal Books. ISBN 91-630-5964-9
* Cokayne, George Edward (April 1982). The Complete Peerage of England, Scotland, Ireland, Great Britain, and the United Kingdom, Extant, Extinct, or Dormant. Vol. 5 (Reprint of 1982 ed.). Gloucester, England: Sutton Publishing. p. 8. ISBN 0-904387-82-8
* Louda, Jiří; Maclagan, Michael (1999), Lines of Succession: Heraldry of the Royal Families of Europe, London: Little, Brown, p. 34, ISBN 978-1-85605-469-0

=== İstinadlar ===</text>
      <sha1>qyab901d2imzz9xcwjplvchk1jkyabr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041751</id>
      <parentid>9041733</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T15:52:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>C Mirəli2001</username>
        <id>213736</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9041751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2469" sha1="364r6chwoloui3tpcwwf7re05c3if7e" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}

'''Şahzadə Alfred''' ({{Dil-de|Alfred Alexander William Ernest Albert von Sachsen-Coburg und Gotha}}; {{DVTY}}) — [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqu]] [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Şahzadə Alfred]]in oğlu, [[Saksen-Koburq-Qot sülaləsi|Saksen-Koburq-Qota vəliəhd şahzadəsi]].

1874-cü ildə [[Bukingem sarayı]]nda dünyaya gəldi. Atası [[Britaniya monarxlarının siyahısı|Britaniya kraliçası]] [[Kraliça Viktoriya]]nın oğlu [[Edinburq hersoqu]] [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Şahzadə Alfred]], anası isə [[Çar Rusiyası|rus çarı]] [[II Aleksandr]]ın qızı [[Mariya Aleksandrovna (Saksen-Koburq-Qota hersoqinası)|Mariya Aleksandrovna]]dır. 23 noyabrda vəftiz edildi. [[Almaniya imperiyası|Alman imperatoru]] [[I Vilhelm (Almaniya imperatoru)|I Vilhelm]], [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqu]] [[II Ernst (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|II Ernst]], [[Çar Rusiyası|rus çarı]] [[II Aleksandr]], [[Uels şahzadəsi]] [[VII Eduard|Şahzadə Eduard]] onun xaç ataları, [[Kraliça Viktoriya]] və bibisi [[Viktoriya (Almaniya imperatriçası)|Şahzadə Viktoriya]] isə onun xaç anaları oldu.

1893-cü ildə atasının [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota taxtın]]ı miras almasının ardından Şahzadə Alfred də taxtın vəliəhd şahzadəsi ünvanını aldı. Uşaqlıq illəri ailəsinin rəsmi iqamətgahı olan [[Klarens-haus]]da keçsə də, 1889-cu ildən etibarən [[Koburq]]da yaşamağa başladı.

6 fevral 1899-cu ildə saat 16:15 radələrində Tiroldakı sanatoriyalarından birində vəfat etdi.

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===
* Sandner, Harold (2004). &quot;II.4.2 Erbprinz Alfred&quot;. Das Haus von Sachsen-Coburg und Gotha 1826 bis 2001 (in German). Andreas, Prinz von Sachsen-Coburg und Gotha (preface). 96450 Coburg: Neue Presse GmbH. pp. 155–156. ISBN 3-00-008525-4
* Eilers Koenig, Marlene A. (1997). Queen Victoria's Descendants. Falköping, Sweden: Rosvall Royal Books. ISBN 91-630-5964-9
* Cokayne, George Edward (April 1982). The Complete Peerage of England, Scotland, Ireland, Great Britain, and the United Kingdom, Extant, Extinct, or Dormant. Vol. 5 (Reprint of 1982 ed.). Gloucester, England: Sutton Publishing. p. 8. ISBN 0-904387-82-8
* Louda, Jiří; Maclagan, Michael (1999), Lines of Succession: Heraldry of the Royal Families of Europe, London: Little, Brown, p. 34, ISBN 978-1-85605-469-0

=== İstinadlar ===</text>
      <sha1>364r6chwoloui3tpcwwf7re05c3if7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Viktoriya Fyodorovna (böyük knyaginya)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998483</id>
    <revision>
      <id>9041736</id>
      <timestamp>2026-08-19T14:59:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Vəzifəli şəxs}}'''Şahzadə''' '''Viktoriya''' '''Melita''' ({{Dil-de|Victoria Melita von Sachsen-Coburg und Gotha}}; {{DVTY}}) — [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqu]] [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Şahzadə Alfred]]&lt;nowiki/&gt;in qızı, [[Böyük Hesse hersoqluğu|Böyük Hesse hersoginyası]] və .  1876-cı ildə [[Malta|Malta adası]]&lt;nowiki/&gt;nda dünyaya gəldi. Atası Britaniya monarxlarının siyahısı|Britan...&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9041736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1677" sha1="cklqnn7i2wdjzrm99le6bb8t21m02ti" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}'''Şahzadə''' '''Viktoriya''' '''Melita''' ({{Dil-de|Victoria Melita von Sachsen-Coburg und Gotha}}; {{DVTY}}) — [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqu]] [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Şahzadə Alfred]]&lt;nowiki/&gt;in qızı, [[Böyük Hesse hersoqluğu|Böyük Hesse hersoginyası]] və .

1876-cı ildə [[Malta|Malta adası]]&lt;nowiki/&gt;nda dünyaya gəldi. Atası [[Britaniya monarxlarının siyahısı|Britaniya kraliçası]] [[Kraliça Viktoriya]]&lt;nowiki/&gt;nın oğlu [[Edinburq hersoqu]] [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Şahzadə Alfred]], anası isə [[Çar Rusiyası|rus çarı]] [[II Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın qızı [[Mariya Aleksandrovna (Saksen-Koburq-Qota hersoqinası)|Mariya Aleksandrovna]]&lt;nowiki/&gt;dır. 1 yanvar 1877-ci ildə vəftiz edildi. Uşaqlıq illəri ailəsinin rəsmi iqamətgahı olan [[Klarens-haus]]&lt;nowiki/&gt;da keçsə də, 1889-cu ildən etibarən [[Koburq]]&lt;nowiki/&gt;da yaşamağa başladı.

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===

* Van der Kiste, John. ''Princess Victoria Melita,'' Sutton Publishing, 1991, {{ISBN|0-7509-3469-7}}
* Maylunas, Andrei and Sergei Mironenko. ''A Lifelong Passion: Nicholas and Alexandra: Their Own Story,'' Doubleday, 1997, {{ISBN|0-385-48673-1}}
* Perry, John Curtis and Constantine Pleshakov. ''The Flight of the Romanovs'', Basic Books, 1999, {{ISBN|978-0-465-02462-9}}
* Sullivan, Michael John. ''A Fatal Passion: The Story of the Uncrowned Last Empress of Russia,'' Random House, 1997, {{ISBN|0-679-42400-8}}
* Zeepvat, Charlotte. ''The Camera and the Tsars: A Romanov Family Album,'' Sutton Publishing, 2004, {{ISBN|0-7509-3049-7}}

=== İstinadlar ===</text>
      <sha1>cklqnn7i2wdjzrm99le6bb8t21m02ti</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041750</id>
      <parentid>9041736</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T15:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>C Mirəli2001</username>
        <id>213736</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9041750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1613" sha1="5vyv5m4i4lcnocs44i9twa26rveftef" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}'''Şahzadə''' '''Viktoriya''' '''Melita''' ({{Dil-de|Victoria Melita von Sachsen-Coburg und Gotha}}; {{DVTY}}) — [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqu]] [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Şahzadə Alfred]]in qızı, [[Böyük Hesse hersoqluğu|Böyük Hesse hersoginyası]] və .

1876-cı ildə [[Malta|Malta adasında]] dünyaya gəldi. Atası [[Britaniya monarxlarının siyahısı|Britaniya kraliçası]] [[Kraliça Viktoriya]]nın oğlu [[Edinburq hersoqu]] [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Şahzadə Alfred]], anası isə [[Çar Rusiyası|rus çarı]] [[II Aleksandr]]ın qızı [[Mariya Aleksandrovna (Saksen-Koburq-Qota hersoqinası)|Mariya Aleksandrovna]]dır. 1 yanvar 1877-ci ildə vəftiz edildi. Uşaqlıq illəri ailəsinin rəsmi iqamətgahı olan [[Klarens-haus]]da keçsə də, 1889-cu ildən etibarən [[Koburq]]da yaşamağa başladı.

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===
* Van der Kiste, John. ''Princess Victoria Melita,'' Sutton Publishing, 1991, {{ISBN|0-7509-3469-7}}
* Maylunas, Andrei and Sergei Mironenko. ''A Lifelong Passion: Nicholas and Alexandra: Their Own Story,'' Doubleday, 1997, {{ISBN|0-385-48673-1}}
* Perry, John Curtis and Constantine Pleshakov. ''The Flight of the Romanovs'', Basic Books, 1999, {{ISBN|978-0-465-02462-9}}
* Sullivan, Michael John. ''A Fatal Passion: The Story of the Uncrowned Last Empress of Russia,'' Random House, 1997, {{ISBN|0-679-42400-8}}
* Zeepvat, Charlotte. ''The Camera and the Tsars: A Romanov Family Album,'' Sutton Publishing, 2004, {{ISBN|0-7509-3049-7}}

=== İstinadlar ===</text>
      <sha1>5vyv5m4i4lcnocs44i9twa26rveftef</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041999</id>
      <parentid>9041750</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +1 kateqoriya</comment>
      <origin>9041999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1656" sha1="jkheyxae3oi4t940kou4fisms6i3i3v" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}'''Şahzadə''' '''Viktoriya''' '''Melita''' ({{Dil-de|Victoria Melita von Sachsen-Coburg und Gotha}}; {{DVTY}}) — [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqu]] [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Şahzadə Alfred]]in qızı, [[Böyük Hesse hersoqluğu|Böyük Hesse hersoginyası]] və .

1876-cı ildə [[Malta|Malta adasında]] dünyaya gəldi. Atası [[Britaniya monarxlarının siyahısı|Britaniya kraliçası]] [[Kraliça Viktoriya]]nın oğlu [[Edinburq hersoqu]] [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Şahzadə Alfred]], anası isə [[Çar Rusiyası|rus çarı]] [[II Aleksandr]]ın qızı [[Mariya Aleksandrovna (Saksen-Koburq-Qota hersoqinası)|Mariya Aleksandrovna]]dır. 1 yanvar 1877-ci ildə vəftiz edildi. Uşaqlıq illəri ailəsinin rəsmi iqamətgahı olan [[Klarens-haus]]da keçsə də, 1889-cu ildən etibarən [[Koburq]]da yaşamağa başladı.

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===
* Van der Kiste, John. ''Princess Victoria Melita,'' Sutton Publishing, 1991, {{ISBN|0-7509-3469-7}}
* Maylunas, Andrei and Sergei Mironenko. ''A Lifelong Passion: Nicholas and Alexandra: Their Own Story,'' Doubleday, 1997, {{ISBN|0-385-48673-1}}
* Perry, John Curtis and Constantine Pleshakov. ''The Flight of the Romanovs'', Basic Books, 1999, {{ISBN|978-0-465-02462-9}}
* Sullivan, Michael John. ''A Fatal Passion: The Story of the Uncrowned Last Empress of Russia,'' Random House, 1997, {{ISBN|0-679-42400-8}}
* Zeepvat, Charlotte. ''The Camera and the Tsars: A Romanov Family Album,'' Sutton Publishing, 2004, {{ISBN|0-7509-3049-7}}

=== İstinadlar ===
[[Kateqoriya:Məzarı köçürülənlər]]</text>
      <sha1>jkheyxae3oi4t940kou4fisms6i3i3v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042066</id>
      <parentid>9041999</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T06:56:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <origin>9042066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11941" sha1="a897ong2qm8z5n8khzfqar08qnwe1al" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}'''Şahzadə''' '''Viktoriya''' '''Melita''' ({{Dil-de|Victoria Melita von Sachsen-Coburg und Gotha}}; {{DVTY}}) — [[Saksen-Koburq-Qota|Saksen-Koburq-Qota hersoqu]] [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Şahzadə Alfred]]in qızı, [[Böyük Hesse hersoqluğu|Böyük Hesse hersoginyası]].

== Həyatı ==
1876-cı ildə [[Malta|Malta adasında]] dünyaya gəldi. Atası [[Britaniya monarxlarının siyahısı|Britaniya kraliçası]] [[Kraliça Viktoriya]]nın oğlu [[Edinburq hersoqu]] [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Şahzadə Alfred]], anası isə [[Çar Rusiyası|rus çarı]] [[II Aleksandr]]ın qızı [[Mariya Aleksandrovna (Saksen-Koburq-Qota hersoqinası)|Mariya Aleksandrovna]]dır. 1 yanvar 1877-ci ildə vəftiz edildi. Uşaqlıq illəri ailəsinin rəsmi iqamətgahı olan [[Klarens-haus]]da keçsə də, 1889-cu ildən etibarən [[Koburq]]da yaşamağa başladı.

1891-ci ildə anasıyla birlikdə [[Böyük knyaz|böyük knyaginya]] [[Yunan və Danimarkalı Aleksandra (böyük knyaginya)|Aleksandra Georqiyevna]]&lt;nowiki/&gt;nın cənazə mərasimi üçün [[Sankt-Peterburq]]&lt;nowiki/&gt;a səyahət etdi. Bu ziyarət əsnasında rus əsilli ana qohumlarıyla, eləcə də gələcəkdəki həyat yoldaşı [[Kiril Vladimiroviç (böyük knyaz)|Kiril Vladimiroviç]]&lt;nowiki/&gt;lə tanış oldu. Ancaq anasının qarşı çıxmasıyla bu münasibət başlamadan bitdi. Həmin ilin sonlarında nənəsi [[Kraliça Viktoriya]]&lt;nowiki/&gt;nı Balmoral qəsrində ziyarət etdi və bu ziyarət əsnasında bibisi oğlu [[Ernst Lüdovik (Böyük Hesse hersoqu)|Ernst Lüdovik]]&lt;nowiki/&gt;lə tanış oldu. Hər ikisi eyni doğum gününü paylaşırdı və nənələri [[Kraliça Viktoriya]] onların evlənməsini istəyirdi. Ancaq Şahzadə Viktoriya hələ 15 yaşında idi və bu səbəblə, müzakirələr yarıda qaldı.

Bacısı [[Edinburqlu Mariya|Şahzadə Mariya]]&lt;nowiki/&gt;nın 1893-cü ildə [[Rumıniya krallığı|Rumıniya taxt-tac vəliəhdi]] [[I Ferdinand (Rumıniya kralı)|Şahzadə Ferdinand]]&lt;nowiki/&gt;la evlənməsindən qısa müddət sonra Şahzadə Viktoriyanın da evlilik məsələsi müzakirə olunmağa başlandı. Nəhayət, hər iki ailənin də təzyiqləri və nənələri [[Kraliça Viktoriya]]&lt;nowiki/&gt;nın dəstəkləməsiylə bibisi oğlu olan [[Böyük Hesse hersoqluğu|Böyük Hesse hersoqu]] [[Ernst Lüdovik (Böyük Hesse hersoqu)|Ernst Lüdovik]]&lt;nowiki/&gt;lə 19 aprel 1894-cü ildə [[Koburq]]&lt;nowiki/&gt;da evləndi. Eyni toy mərasimində baldızı [[Aleksandra Fyodorovna|Şahzadə Aliks]] də [[Rusiya imperiyası|Rusiya taxt-tacı]]&lt;nowiki/&gt;nın varisi [[II Nikolay|çareviç Nikolay Aleksandroviç]]&lt;nowiki/&gt;lə nişanlandı. Cütlüyün bu nigahdan 2 övladı doğulsa da, heç biri yetkinlik yaşına çatmadı.

* Yelizaveta ([[11 mart]] [[1895]] – [[16 noyabr]] [[1903]])
* ''Ölü doğulan bir oğlan uşağı'' ([[25 may]] [[1900]])

Bu evlilikdə xoşbəxt olmayan cütlük boşanmaq istəsə də, nənələri [[Kraliça Viktoriya]] bu boşanmaya etiraz etdi. Üstəlik, [[Çar Rusiyası|rus çarı]] [[II Nikolay]]&lt;nowiki/&gt;ın tacqoyma mərasimində ilk aşiqi [[Kiril Vladimiroviç (böyük knyaz)|Kiril Vladimiroviç]]&lt;nowiki/&gt;lə olan münasibəti yenidən alovlandı. Nəhayət, [[Kraliça Viktoriya]]&lt;nowiki/&gt;nın [[1901]]-ci ilin yanvarında vəfat etməsinin ardından cütlüyün boşanması qarşısındakı ən güclü maneə qalxmış oldu və həmin ilin dekabrında cütlük boşandı. Boşandıqdan sonra bacısı [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kraliçası]] [[Edinburqlu Mariya|Mariya]]&lt;nowiki/&gt;ya yazdığı məktubunda ərini [[homoseksuallıq]]&lt;nowiki/&gt;la günahlandırdı və saraydakı bir gənc xidmətçiylə ərini yataqda tutduğunu yazdı.

Boşanmasının ardından anasının [[Koburq]]&lt;nowiki/&gt;dakı sarayında və [[Lacivərd sahil|Fransız rivyerası]]&lt;nowiki/&gt;ndakı mülklərində yaşamağa davam edən Şahzadə Viktoriya qızının [[Qarın yatalağı|tifus]]&lt;nowiki/&gt;dan vəfatının ardından keçmiş ailəsiylə olan bütün əlaqələrini kəsdi. 8 oktyabr 1905-ci ildə [[II Nikolay|çar II Nikolay]]&lt;nowiki/&gt;ın etirazlarına baxmayaraq [[Kiril Vladimiroviç (böyük knyaz)|Kiril Vladimiroviç]]&lt;nowiki/&gt;lə evləndi. Onların bu evliliyi skandala səbəb oldu. Bu evliliyə etiraz edənlər arasında əmisi arvadı dul çariça [[Mariya Fyodorovna|Mariya]] və [[Aleksandra Fyodorovna|çariça Aleksandra Fyodorovna]] da vardı. Rusiyaya döndükdən sonra böyük knyaz Kiril bütün ünvan və rütbələrində məhrum edildi və sürgün olundu. [[1908]]-ci ildə qardaşı [[Aleksey Romanov (böyük knyaz)|böyük knyaz Aleksey]]&lt;nowiki/&gt;in vəfatının ardından taxt sırlamasında önə keçdi və [[II Nikolay]] əmisi oğlunu bağışlamağa məcbur oldu. Onun donanmadakı hərbi rütbələri bərpa edildi. Cütlüyün bu nigahdan 3 övladı doğuldu.

* [[Mariya Kirilovna (böyük knyaginya)|Mariya Kirilovna]] ([[2 fevral]] [[1907]] - [[25 oktyabr]] [[1951]])
* [[Kira Kirilovna (böyük knyaginya)|Kira Kirilovna]] ([[9 may]] [[1909]] - [[8 sentyabr]] [[1967]])
* [[Vladimir Kiriloviç Romanov|Vladimir Kiriloviç]] ([[30 avqust]] [[1917]] - [[21 aprel]] [[1992]])

1907-ci ildə [[Rus Pravoslav Kilsəsi|rus pravoslav məzhəbi]]&lt;nowiki/&gt;ni qəbul etdi və ''Böyük knyaginya Viktoriya Fyodorovna'' adını aldı. 1910-cu ildən [[Sankt-Peterburq]]&lt;nowiki/&gt;da məskunlaşan cütlük 1914-cü ilin yayını [[Fin körfəzi|Finlandiya körfəzi]]&lt;nowiki/&gt;ndəki yaxtasında keçirirdi. [[Birinci Dünya müharibəsi]]&lt;nowiki/&gt;nin başlamasının ardından dərhal [[Sankt-Peterburq]]&lt;nowiki/&gt;a qayıtdılar. Müharibə boyunca [[Beynəlxalq Qızıl Xaç və Qızıl Aypara Hərəkatı|Qızıl Xaç cəmiyyəti]]&lt;nowiki/&gt;nə bağlı tibb bacısı kimi xidmət edən Knyaginya Viktoriya ərinin xidmət etdiyi [[Varşava]] cəbhəsini tez-tez ziyarət etdi. Bacısı [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kraliçası]] [[Edinburqlu Mariya|Mariya]]&lt;nowiki/&gt;nı ziyarət etdi və oradakı müharibədən zərərçəkmişlərə yardım payladı. 1917-ci ilin fevralında cütlük [[Sankt-Peterburq]]&lt;nowiki/&gt;a döndü. Xalq önündə çar tərəfdarı olaraq görülsələr də, bacısına yazdığı məktublarda inqilabçıları dəstəklədiklərini yazırdı. Belə ki, əri [[Kiril Vladimiroviç (böyük knyaz)|Kiril Vladimiroviç]] çarın taxtdan çəkilməsi halında taxta çıxmağa ümid edirdi. Ancaq gözlədiyini ala bilmədi. [[II Nikolay]] ailə fərdləriylə birlikdə həbs olundu. [[Kiril Vladimiroviç (böyük knyaz)|Böyük knyaz Kiril]] xanımını da yanına alaraq [[Finlandiya]]&lt;nowiki/&gt;ya qaçdı və yeganə oğlunu burada dünyaya gətirdi. Ardından cütük 1919-cu ildə [[Koburq]]&lt;nowiki/&gt;da məskunlaşdı. Maddi vəziyyətin pisləşməsi səbəbilə, daha sonra Fransanın kiçik sahil qəsəbəsində yaşamağa başladılar.

[[1924]]-cü ildə [[London]]&lt;nowiki/&gt;da baş tutan məhkəmə nəticəsində ərinin əmisi oğlu [[Mixail Romanov|böyük knyaz Mixail]] qanuni olaraq ölü elan edildi və ardından [[Kiril Vladimiroviç (böyük knyaz)|Böyük knyaz Kiril]] özünü [[31 avqust]] [[1924]]-cü ildə Rusiya taxt-tacının imperatoru elan etdi. O əsnada yaşca ən böyük Romanov knyazı olan [[Nikolay Nikolayeviç|Böyük knyaz Nikolay Nikolayeviç]] onun bu hərəkətinə etiraz etdi və [[1926]]-cı ildə toplanan konfransda heç bir Romanov onun bu iddiasına dəstək vermədi. Ancaq böyük knyaz çox yaşlı idi və [[1929]]-cu ildə vəfat etdi. Beləliklə, [[Kiril Vladimiroviç (böyük knyaz)|Kiril Vladimiroviç]] yaşca ən böyük knyaz olaraq bu ünvanı təhvil aldı.

1936-cı ildə nəvəsi Mextildanın vəftiz mərasimindən qısa müddət sonra iflic keçirən Knyaginya Viktoriya 2 mart 1936-cı ildə vəfat etdi. Cənazəsi [[Koburq]]&lt;nowiki/&gt;da dəfn edilsə də, 7 mart 1995-ci ildə [[Sankt-Peterburq]]&lt;nowiki/&gt;dakı [[Pyotr və Pavel kafedralı]]&lt;nowiki/&gt;na daşındı.

== Qalereya ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;250&quot;&gt;
Fayl:The Duchess of Edinburgh with her children.JPG|Ailəsiylə birgə (Soldan sağa: bacısı [[Saksen-Koburq-Qotalı Aleksandra (Hohenloh şahzadəsi)|Şahzadə Aleksandra]], anası [[Mariya Aleksandrovna (Saksen-Koburq-Qota hersoqinası)|Mariya Aleksandrovna]], bacısı [[Saksen-Koburq-Qotalı Beatris (Qalliera hersoginyası)|Şahzadə Beatris]], bacısı [[Edinburqlu Mariya|Mariya]], qardaşı [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota vəliəhd şahzadəsi)|Şahzadə Alfred]] və özü)
Fayl:The Duke of Saxe-Coburg and Gotha with his family.jpg|Ailəsiylə birgə, 1890-cı il (Soldan sağa: bacısı [[Saksen-Koburq-Qotalı Beatris (Qalliera hersoginyası)|Şahzadə Beatris]], atası [[Şahzadə Alfred (Saksen-Koburq-Qota hersoqu)|Şahzadə Alfred]], anası [[Mariya Aleksandrovna (Saksen-Koburq-Qota hersoqinası)|Mariya Aleksandrovna]], atasının dul əmisi arvadı [[Badenli Aleksandrina (Saksen-Koburq-Qota hersoginyası)|Badenli Aleksandrina]], özü, bacıları [[Saksen-Koburq-Qotalı Aleksandra (Hohenloh şahzadəsi)|Aleksandra]] və [[Edinburqlu Mariya|Mariya]]
Fayl:Ernstludwigandvictoriamelitahesseandbyrhine.jpeg|İlk əri [[Böyük Hesse hersoqluğu|Böyük Hesse hersoqu]] [[Ernst Lüdovik (Böyük Hesse hersoqu)|Ernst Lüdovik]]&lt;nowiki/&gt;lə toy mərasimindən, 19 aprel 1894-cü il
Fayl:Victoria Melita of Edinburgh and Saxe-Coburg and Gotha 1897.jpg|Özü, 1897-ci il
Fayl:Victoria Melita of Edimburg and her daughter Elizabeth.jpg|İlk evliliyindən doğulan qızı Şahzadə Yelizaveta ilə birlikdə, 1900-cü il
Fayl:The royal family of Hesse.jpg|Ailəsiylə birgə, 1894-cü il (Soldan sağa əyləşənlər: baldızları [[İrina (Hessen və Reyn şahzadəsi)|Şahzadə İrina]] və [[Yelizaveta (Hessen və Reyn şahzadəsi)|Şahzadə Yelizaveta]], özü, baldızının əri [[Sergey Romanov]]; Soldan sağa ayaqdakılar: baldızının əri [[II Nikolay|Nikolay Aleksandroviç]], baldızı [[Aleksandra Fyodorovna|Şahzadə Aliks]] və [[Viktoriya (Hessen və Reyn şahzadəsi)|Şahzadə Viktoriya]], əri [[Ernst Lüdovik (Böyük Hesse hersoqu)|Ernst Lüdovik]])
Fayl:KirillDuckyMarie.jpg|İkinci əri [[Böyük knyaz]] [[Kiril Vladimiroviç (böyük knyaz)|Kiril Vladimiroviç]] və qızı [[Mariya Kirilovna (böyük knyaginya)|Mariya]] ilə birgə, 1909-cu il
Fayl:Grand Duchess Victoria Feodorovna and her two daughters.jpg|İkinci evliliyindən doğulan qızları [[Mariya Kirilovna (böyük knyaginya)|Mariya]] və [[Kira Kirilovna (böyük knyaginya)|Kira]] ilə birlikdə, 1913-cü il
Fayl:Victoria Melita and her family.jpg|İkinci əri [[Böyük knyaz]] [[Kiril Vladimiroviç (böyük knyaz)|Kiril Vladimiroviç]], övladları [[Mariya Kirilovna (böyük knyaginya)|Mariya]], [[Kira Kirilovna (böyük knyaginya)|Kira]] və [[Vladimir Kiriloviç Romanov|Vladimir]]&lt;nowiki/&gt;lə birgə, 1918-ci il
Fayl:Victoria Melita and her two youngest children.JPG|İkinci əri [[Böyük knyaz]] [[Kiril Vladimiroviç (böyük knyaz)|Kiril Vladimiroviç]], övladları [[Kira Kirilovna (böyük knyaginya)|Kira]] və [[Vladimir Kiriloviç Romanov|Vladimir]]&lt;nowiki/&gt;lə birgə, 1920-ci il
&lt;/gallery&gt;

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===
* Van der Kiste, John. ''Princess Victoria Melita,'' Sutton Publishing, 1991, {{ISBN|0-7509-3469-7}}
* Maylunas, Andrei and Sergei Mironenko. ''A Lifelong Passion: Nicholas and Alexandra: Their Own Story,'' Doubleday, 1997, {{ISBN|0-385-48673-1}}
* Perry, John Curtis and Constantine Pleshakov. ''The Flight of the Romanovs'', Basic Books, 1999, {{ISBN|978-0-465-02462-9}}
* Sullivan, Michael John. ''A Fatal Passion: The Story of the Uncrowned Last Empress of Russia,'' Random House, 1997, {{ISBN|0-679-42400-8}}
* Zeepvat, Charlotte. ''The Camera and the Tsars: A Romanov Family Album,'' Sutton Publishing, 2004, {{ISBN|0-7509-3049-7}}

=== İstinadlar ===
[[Kateqoriya:Məzarı köçürülənlər]]</text>
      <sha1>a897ong2qm8z5n8khzfqar08qnwe1al</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>İstifadəçi:Sevil Babayeva</title>
    <ns>2</ns>
    <id>998484</id>
    <revision>
      <id>9041754</id>
      <timestamp>2026-08-19T15:55:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sevil Babayeva</username>
        <id>353251</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;Sevil Babayeva Azərbaycan rəssamı, qrafik dizayneri, &quot;Harmony&quot; sənət mərkəzinin təsisçisi, Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü.&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9041754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145" sha1="5tt3o2169otj8c5a9fxzsqxcfrz8h8c" xml:space="preserve">Sevil Babayeva Azərbaycan rəssamı, qrafik dizayneri, &quot;Harmony&quot; sənət mərkəzinin təsisçisi, Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü.</text>
      <sha1>5tt3o2169otj8c5a9fxzsqxcfrz8h8c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:1649-cu ildə siyasət</title>
    <ns>14</ns>
    <id>998485</id>
    <revision>
      <id>9041767</id>
      <timestamp>2026-08-19T16:07:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Vikianbar kateqoriyası|1649 in politics}}  [[Kateqoriya:1649|Siyasət]] [[Kateqoriya:İllərinə görə siyasət]] [[Kateqoriya:1640-cı illərdə siyasət]]&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9041767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160" sha1="c85ckofulbnjooptpxvufda42bgnize" xml:space="preserve">{{Vikianbar kateqoriyası|1649 in politics}}

[[Kateqoriya:1649|Siyasət]]
[[Kateqoriya:İllərinə görə siyasət]]
[[Kateqoriya:1640-cı illərdə siyasət]]</text>
      <sha1>c85ckofulbnjooptpxvufda42bgnize</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:1658-ci ildə siyasət</title>
    <ns>14</ns>
    <id>998486</id>
    <revision>
      <id>9041768</id>
      <timestamp>2026-08-19T16:07:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Vikianbar kateqoriyası|1658 in politics}}  [[Kateqoriya:1658|Siyasət]] [[Kateqoriya:İllərinə görə siyasət]] [[Kateqoriya:1650-ci illərdə siyasət]]&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9041768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159" sha1="dvqd1zvzf9pu9h33vvmfk2s8szns1y1" xml:space="preserve">{{Vikianbar kateqoriyası|1658 in politics}}

[[Kateqoriya:1658|Siyasət]]
[[Kateqoriya:İllərinə görə siyasət]]
[[Kateqoriya:1650-ci illərdə siyasət]]</text>
      <sha1>dvqd1zvzf9pu9h33vvmfk2s8szns1y1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:1659-cu ildə siyasət</title>
    <ns>14</ns>
    <id>998487</id>
    <revision>
      <id>9041769</id>
      <timestamp>2026-08-19T16:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Vikianbar kateqoriyası|1659 in politics}}  [[Kateqoriya:1659|Siyasət]] [[Kateqoriya:İllərinə görə siyasət]] [[Kateqoriya:1650-ci illərdə siyasət]]&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9041769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159" sha1="iqe8ddj2zk3yy6ziwwr08wgujqwxcd8" xml:space="preserve">{{Vikianbar kateqoriyası|1659 in politics}}

[[Kateqoriya:1659|Siyasət]]
[[Kateqoriya:İllərinə görə siyasət]]
[[Kateqoriya:1650-ci illərdə siyasət]]</text>
      <sha1>iqe8ddj2zk3yy6ziwwr08wgujqwxcd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:1740-cı ildə siyasət</title>
    <ns>14</ns>
    <id>998488</id>
    <revision>
      <id>9041771</id>
      <timestamp>2026-08-19T16:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Vikianbar kateqoriyası|1740 in politics}}  [[Kateqoriya:1740|Siyasət]] [[Kateqoriya:İllərinə görə siyasət]] [[Kateqoriya:1740-cı illərdə siyasət]]&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9041771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160" sha1="fsy37gnqt8eekworh2jjba6enkyurzu" xml:space="preserve">{{Vikianbar kateqoriyası|1740 in politics}}

[[Kateqoriya:1740|Siyasət]]
[[Kateqoriya:İllərinə görə siyasət]]
[[Kateqoriya:1740-cı illərdə siyasət]]</text>
      <sha1>fsy37gnqt8eekworh2jjba6enkyurzu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:640-cı illərdə ləğv olunanlar</title>
    <ns>14</ns>
    <id>998489</id>
    <revision>
      <id>9041775</id>
      <timestamp>2026-08-19T16:11:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Vikianbar kateqoriyası|640s disestablishments}}  [[Kateqoriya:640-cı illər|Ləğv olunanlar]] [[Kateqoriya:VII əsrdə ləğv olunanlar]]&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9041775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142" sha1="svnpie2mkgoarz9gmszqdy51qga5ka4" xml:space="preserve">{{Vikianbar kateqoriyası|640s disestablishments}}

[[Kateqoriya:640-cı illər|Ləğv olunanlar]]
[[Kateqoriya:VII əsrdə ləğv olunanlar]]</text>
      <sha1>svnpie2mkgoarz9gmszqdy51qga5ka4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:520-ci illərdə ləğv olunanlar</title>
    <ns>14</ns>
    <id>998490</id>
    <revision>
      <id>9041776</id>
      <timestamp>2026-08-19T16:11:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Vikianbar kateqoriyası|520s disestablishments}}  [[Kateqoriya:520-ci illər|Ləğv olunanlar]] [[Kateqoriya:VI əsrdə ləğv olunanlar]]&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9041776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140" sha1="47jrmxqkk6rgjshm2uwujcyf4h06ycc" xml:space="preserve">{{Vikianbar kateqoriyası|520s disestablishments}}

[[Kateqoriya:520-ci illər|Ləğv olunanlar]]
[[Kateqoriya:VI əsrdə ləğv olunanlar]]</text>
      <sha1>47jrmxqkk6rgjshm2uwujcyf4h06ycc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:940-cı illərdə ləğv olunanlar</title>
    <ns>14</ns>
    <id>998491</id>
    <revision>
      <id>9041777</id>
      <timestamp>2026-08-19T16:11:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Vikianbar kateqoriyası|940s disestablishments}}  [[Kateqoriya:940-cı illər|Ləğv olunanlar]] [[Kateqoriya:X əsrdə ləğv olunanlar]]&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9041777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140" sha1="g8fqk32aldjng7olfwg5b8emp8s32bm" xml:space="preserve">{{Vikianbar kateqoriyası|940s disestablishments}}

[[Kateqoriya:940-cı illər|Ləğv olunanlar]]
[[Kateqoriya:X əsrdə ləğv olunanlar]]</text>
      <sha1>g8fqk32aldjng7olfwg5b8emp8s32bm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:4 xromosom genləri</title>
    <ns>14</ns>
    <id>998492</id>
    <revision>
      <id>9041780</id>
      <timestamp>2026-08-19T16:13:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;[[Kateqoriya:İnsan xromosomunun genləri|*04]]&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9041780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="qy1vmqofdg5et42m7w3d3dh1q5p4f8n" xml:space="preserve">[[Kateqoriya:İnsan xromosomunun genləri|*04]]</text>
      <sha1>qy1vmqofdg5et42m7w3d3dh1q5p4f8n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>İsmarus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998493</id>
    <revision>
      <id>9041781</id>
      <timestamp>2026-08-19T16:13:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valhalla Scribe</username>
        <id>350323</id>
      </contributor>
      <comment>İngilis dilli məqalədən Azərbaycan dilinə tərcümə edilərək yaradıldı</comment>
      <origin>9041781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4030" sha1="8kigfyo0w82qviy2b6iqlct2y88zq2g" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 90%;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; font-size: 125%;&quot; | Odissey və Kikonlar
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Şəkil:Odysseus vecht met de Kikonen De werken van Odysseus (serietitel), RP-P-OB-66.735.jpg|250px]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; font-size: 90%;&quot; | Odissey və adamlarının Troya müttəfiqləri olan Kikonlarla şəhərlərinin talanı zamanı döyüşməsi. Malları və qadınları ələ keçirdikdən sonra yunanlar Kikonların müttəfiqləri tərəfindən geri çəkilməyə məcbur edilirlər.
|}
İsmarus, və ya İsmaros (qədim yun. Ἴσμαρος), [[ Frakiya]]da yerləşən, [[Kikonlar]]ın şəhəri idi. [[Homer]] tərəfindən [[Odisseya]]da xatırlanır.&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0136:book=1 Perseus Digital ibrary, Kitab 1].&lt;/ref&gt;

== Homerin Odisseyasında ==
&quot;Odisseya&quot;nın IX kitabına görə, [[Kikonlar]]ın [[Troyalılar]]ın müttəfiqi olduğu [[Troya müharibəsi]]ndə qələbədən sonra [[Troya]]dan yola çıxdıqdan sonra, [[Odissey]] və yoldaşlarını külək İsmarosa aparır.&lt;ref&gt;The Essential Homer: Selections from the Iliad and the Odyssey, müəlliflər: Homer və Stanley Lombardo, səh. 299: &quot;... İliondan külək məni İsmarosdakı Kikonlara apardı. Şəhəri talan etdim və kişiləri öldürdüm.&quot;&lt;/ref&gt; Onlar şəhəri talan edir, kişilərin çoxunu öldürür, qadınları və qəniməti öz aralarında bölüşdürürlər, sonra isə, Odisseyin dərhal oradan getmək məsləhətinə baxmayaraq, ziyafətə başlayırlar. Bu basqından qaçanlar, materikdə yaşayan digər Kikonları ayağa qaldırır, onlar da Odissey və adamlarına qarşı çıxmaq üçün bir ordu toplayırlar. Onlar səhər böyük sayda peyda olurlar. Odissey qaçmağa nail olur, baxmayaraq ki, bu prosesdə bir neçə adamını itirir. O, sağ qalanlarla birgə gəmiyə minir və evinə, [[İtaka]]ya doğru səyahətinə davam edir.

İsmarosda olarkən, Odissey tanrı [[Apollon]]a hörmətdən, [[Evant]]in oğlu və Apollonun kahini [[Maron (mifologiya)|Maronu]] və onun ailəsini bağışlayır. Buna görə Maron ona &quot;qara şərab dolu keçi dərisi tuluğu&quot;, bir az qızıl və bir qarışdırma qabı hədiyyə edir. Şərab güclü və ilahi bir içki idi, çünki hər bir kasa şərabı durulaşdırmaq üçün 20 dəfə çox su əlavə olunurdu. O, bu şərabdan [[Sikloplar|Siklop]] [[Polifem]]i yuxuya vermək üçün istifadə edir.&lt;ref&gt;Homer (2007). The odyssey of Homer. New York, NY: Harper Perennial Modern Classics. ISBN 978-0-06-124418-6.&lt;/ref&gt;
[[Şəkil:20091122 Marwneia Ismaros Samothrace.jpg|thumb|İsmaros dağı; cənubda [[Samotraki]] adası görünür. Bu dağın Homerin İsmarosu ilə eyni yer olub-olmadığı dəqiq məlum deyil.]]
== Coğrafiyası ==
İsmarus, Frakiyanın cənub-şərq sahilində, [[İsmaris gölü]]nün şərqində, eyni adı daşıyan bir dağın üzərində yerləşirdi.&lt;ref&gt;[[Vergili]] El. 6.30, Georg. 2.37; [[Properti]] 2.13.5. 3.12.25.&lt;/ref&gt; İsmarus ətrafındakı bölgə, yüksək qiymətləndirilən bir şərab istehsal edirdi.&lt;ref&gt;[[Afiney]], Deipnosophistae 1.30; [[Ovidi]], [[Metamorfozlar (Ovidi)|Metamorfozlar]] 9.641; [[Bizanslı Stefan]]. Ethnica.&lt;/ref&gt; [[Böyük Plini]] şəhəri İsmaron &lt;ref&gt;[[Böyük Plini]]. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plin.+Nat.+4.18 Naturalis Historia, Kitab 4.18].&lt;/ref&gt;, [[Vergili]] isə İsmara adlandırır.&lt;ref&gt;[[Vergili]]. Eneida. Cild 10.351.&lt;/ref&gt;

İsmaris gölü müasir [[Mitrikon gölü]] ilə eyniləşdirilsə də, İsmarusun dəqiq yeri məlum deyil.&lt;ref&gt;Talbert, Richard, red. (2000). Barrington Atlas of the Greek and Roman World. Princeton University Press. səh. 51. ISBN 978-0-691-03169-9, müşayiət edən Xəritə-üzrə-Xəritə Kataloqu ilə.&lt;/ref&gt;
== Həmçinin bax ==

* [[Sikloplar]]
* [[Homer]]
* [[Odissey]]
* [[Odisseya]]

== İstinadlar ==
[[Kateqoriya:Yunan mifologiyası]]</text>
      <sha1>8kigfyo0w82qviy2b6iqlct2y88zq2g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041784</id>
      <parentid>9041781</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:15:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valhalla Scribe</username>
        <id>350323</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kateqoriya əlavə edildi</comment>
      <origin>9041784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4106" sha1="ho3gbzuhg6lbqpb9v9djnnycjrhwhup" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 90%;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; font-size: 125%;&quot; | Odissey və Kikonlar
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Şəkil:Odysseus vecht met de Kikonen De werken van Odysseus (serietitel), RP-P-OB-66.735.jpg|250px]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; font-size: 90%;&quot; | Odissey və adamlarının Troya müttəfiqləri olan Kikonlarla şəhərlərinin talanı zamanı döyüşməsi. Malları və qadınları ələ keçirdikdən sonra yunanlar Kikonların müttəfiqləri tərəfindən geri çəkilməyə məcbur edilirlər.
|}
İsmarus, və ya İsmaros (qədim yun. Ἴσμαρος), [[ Frakiya]]da yerləşən, [[Kikonlar]]ın şəhəri idi. [[Homer]] tərəfindən [[Odisseya]]da xatırlanır.&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0136:book=1 Perseus Digital ibrary, Kitab 1].&lt;/ref&gt;

== Homerin Odisseyasında ==
&quot;Odisseya&quot;nın IX kitabına görə, [[Kikonlar]]ın [[Troyalılar]]ın müttəfiqi olduğu [[Troya müharibəsi]]ndə qələbədən sonra [[Troya]]dan yola çıxdıqdan sonra, [[Odissey]] və yoldaşlarını külək İsmarosa aparır.&lt;ref&gt;The Essential Homer: Selections from the Iliad and the Odyssey, müəlliflər: Homer və Stanley Lombardo, səh. 299: &quot;... İliondan külək məni İsmarosdakı Kikonlara apardı. Şəhəri talan etdim və kişiləri öldürdüm.&quot;&lt;/ref&gt; Onlar şəhəri talan edir, kişilərin çoxunu öldürür, qadınları və qəniməti öz aralarında bölüşdürürlər, sonra isə, Odisseyin dərhal oradan getmək məsləhətinə baxmayaraq, ziyafətə başlayırlar. Bu basqından qaçanlar, materikdə yaşayan digər Kikonları ayağa qaldırır, onlar da Odissey və adamlarına qarşı çıxmaq üçün bir ordu toplayırlar. Onlar səhər böyük sayda peyda olurlar. Odissey qaçmağa nail olur, baxmayaraq ki, bu prosesdə bir neçə adamını itirir. O, sağ qalanlarla birgə gəmiyə minir və evinə, [[İtaka]]ya doğru səyahətinə davam edir.

İsmarosda olarkən, Odissey tanrı [[Apollon]]a hörmətdən, [[Evant]]in oğlu və Apollonun kahini [[Maron (mifologiya)|Maronu]] və onun ailəsini bağışlayır. Buna görə Maron ona &quot;qara şərab dolu keçi dərisi tuluğu&quot;, bir az qızıl və bir qarışdırma qabı hədiyyə edir. Şərab güclü və ilahi bir içki idi, çünki hər bir kasa şərabı durulaşdırmaq üçün 20 dəfə çox su əlavə olunurdu. O, bu şərabdan [[Sikloplar|Siklop]] [[Polifem]]i yuxuya vermək üçün istifadə edir.&lt;ref&gt;Homer (2007). The odyssey of Homer. New York, NY: Harper Perennial Modern Classics. ISBN 978-0-06-124418-6.&lt;/ref&gt;
[[Şəkil:20091122 Marwneia Ismaros Samothrace.jpg|thumb|İsmaros dağı; cənubda [[Samotraki]] adası görünür. Bu dağın Homerin İsmarosu ilə eyni yer olub-olmadığı dəqiq məlum deyil.]]
== Coğrafiyası ==
İsmarus, Frakiyanın cənub-şərq sahilində, [[İsmaris gölü]]nün şərqində, eyni adı daşıyan bir dağın üzərində yerləşirdi.&lt;ref&gt;[[Vergili]] El. 6.30, Georg. 2.37; [[Properti]] 2.13.5. 3.12.25.&lt;/ref&gt; İsmarus ətrafındakı bölgə, yüksək qiymətləndirilən bir şərab istehsal edirdi.&lt;ref&gt;[[Afiney]], Deipnosophistae 1.30; [[Ovidi]], [[Metamorfozlar (Ovidi)|Metamorfozlar]] 9.641; [[Bizanslı Stefan]]. Ethnica.&lt;/ref&gt; [[Böyük Plini]] şəhəri İsmaron &lt;ref&gt;[[Böyük Plini]]. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plin.+Nat.+4.18 Naturalis Historia, Kitab 4.18].&lt;/ref&gt;, [[Vergili]] isə İsmara adlandırır.&lt;ref&gt;[[Vergili]]. Eneida. Cild 10.351.&lt;/ref&gt;

İsmaris gölü müasir [[Mitrikon gölü]] ilə eyniləşdirilsə də, İsmarusun dəqiq yeri məlum deyil.&lt;ref&gt;Talbert, Richard, red. (2000). Barrington Atlas of the Greek and Roman World. Princeton University Press. səh. 51. ISBN 978-0-691-03169-9, müşayiət edən Xəritə-üzrə-Xəritə Kataloqu ilə.&lt;/ref&gt;
== Həmçinin bax ==

* [[Sikloplar]]
* [[Homer]]
* [[Odissey]]
* [[Odisseya]]

== İstinadlar ==
[[Kateqoriya:Yunan mifologiyası]]
&lt;references /&gt;
[[Kateqoriya:Odisseya]]
[[Kateqoriya:Mifoloji şəhərlər]]</text>
      <sha1>ho3gbzuhg6lbqpb9v9djnnycjrhwhup</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041943</id>
      <parentid>9041784</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T01:44:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ToprakBot</username>
        <id>198871</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9041943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4106" sha1="47tz77sc86t5afsq9itsk5kafmhydnc" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 90%;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; font-size: 125%;&quot; | Odissey və Kikonlar
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Şəkil:Odysseus vecht met de Kikonen De werken van Odysseus (serietitel), RP-P-OB-66.735.jpg|250px]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; font-size: 90%;&quot; | Odissey və adamlarının Troya müttəfiqləri olan Kikonlarla şəhərlərinin talanı zamanı döyüşməsi. Malları və qadınları ələ keçirdikdən sonra yunanlar Kikonların müttəfiqləri tərəfindən geri çəkilməyə məcbur edilirlər.
|}
İsmarus, və ya İsmaros (qədim yun. Ἴσμαρος), [[Frakiya]]da yerləşən, [[Kikonlar]]ın şəhəri idi. [[Homer]] tərəfindən [[Odisseya]]da xatırlanır.&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0136:book=1 Perseus Digital ibrary, Kitab 1].&lt;/ref&gt;

== Homerin Odisseyasında ==
&quot;Odisseya&quot;nın IX kitabına görə, [[Kikonlar]]ın [[Troyalılar]]ın müttəfiqi olduğu [[Troya müharibəsi]]ndə qələbədən sonra [[Troya]]dan yola çıxdıqdan sonra, [[Odissey]] və yoldaşlarını külək İsmarosa aparır.&lt;ref&gt;The Essential Homer: Selections from the Iliad and the Odyssey, müəlliflər: Homer və Stanley Lombardo, səh. 299: &quot;... İliondan külək məni İsmarosdakı Kikonlara apardı. Şəhəri talan etdim və kişiləri öldürdüm.&quot;&lt;/ref&gt; Onlar şəhəri talan edir, kişilərin çoxunu öldürür, qadınları və qəniməti öz aralarında bölüşdürürlər, sonra isə, Odisseyin dərhal oradan getmək məsləhətinə baxmayaraq, ziyafətə başlayırlar. Bu basqından qaçanlar, materikdə yaşayan digər Kikonları ayağa qaldırır, onlar da Odissey və adamlarına qarşı çıxmaq üçün bir ordu toplayırlar. Onlar səhər böyük sayda peyda olurlar. Odissey qaçmağa nail olur, baxmayaraq ki, bu prosesdə bir neçə adamını itirir. O, sağ qalanlarla birgə gəmiyə minir və evinə, [[İtaka]]ya doğru səyahətinə davam edir.

İsmarosda olarkən, Odissey tanrı [[Apollon]]a hörmətdən, [[Evant]]in oğlu və Apollonun kahini [[Maron (mifologiya)|Maronu]] və onun ailəsini bağışlayır. Buna görə Maron ona &quot;qara şərab dolu keçi dərisi tuluğu&quot;, bir az qızıl və bir qarışdırma qabı hədiyyə edir. Şərab güclü və ilahi bir içki idi, çünki hər bir kasa şərabı durulaşdırmaq üçün 20 dəfə çox su əlavə olunurdu. O, bu şərabdan [[Sikloplar|Siklop]] [[Polifem]]i yuxuya vermək üçün istifadə edir.&lt;ref&gt;Homer (2007). The odyssey of Homer. New York, NY: Harper Perennial Modern Classics. ISBN 978-0-06-124418-6.&lt;/ref&gt;
[[Şəkil:20091122 Marwneia Ismaros Samothrace.jpg|thumb|İsmaros dağı; cənubda [[Samotraki]] adası görünür. Bu dağın Homerin İsmarosu ilə eyni yer olub-olmadığı dəqiq məlum deyil.]]

== Coğrafiyası ==
İsmarus, Frakiyanın cənub-şərq sahilində, [[İsmaris gölü]]nün şərqində, eyni adı daşıyan bir dağın üzərində yerləşirdi.&lt;ref&gt;[[Vergili]] El. 6.30, Georg. 2.37; [[Properti]] 2.13.5. 3.12.25.&lt;/ref&gt; İsmarus ətrafındakı bölgə, yüksək qiymətləndirilən bir şərab istehsal edirdi.&lt;ref&gt;[[Afiney]], Deipnosophistae 1.30; [[Ovidi]], [[Metamorfozlar (Ovidi)|Metamorfozlar]] 9.641; [[Bizanslı Stefan]]. Ethnica.&lt;/ref&gt; [[Böyük Plini]] şəhəri İsmaron,&lt;ref&gt;[[Böyük Plini]]. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plin.+Nat.+4.18 Naturalis Historia, Kitab 4.18].&lt;/ref&gt; [[Vergili]] isə İsmara adlandırır.&lt;ref&gt;[[Vergili]]. Eneida. Cild 10.351.&lt;/ref&gt;

İsmaris gölü müasir [[Mitrikon gölü]] ilə eyniləşdirilsə də, İsmarusun dəqiq yeri məlum deyil.&lt;ref&gt;Talbert, Richard, red. (2000). Barrington Atlas of the Greek and Roman World. Princeton University Press. səh. 51. ISBN 978-0-691-03169-9, müşayiət edən Xəritə-üzrə-Xəritə Kataloqu ilə.&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==

* [[Sikloplar]]
* [[Homer]]
* [[Odissey]]
* [[Odisseya]]

== İstinadlar ==
[[Kateqoriya:Yunan mifologiyası]]
&lt;references /&gt;
[[Kateqoriya:Odisseya]]
[[Kateqoriya:Mifoloji şəhərlər]]</text>
      <sha1>47tz77sc86t5afsq9itsk5kafmhydnc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042103</id>
      <parentid>9041943</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:44:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>C Mirəli2001</username>
        <id>213736</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9042103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4107" sha1="9jwxsjxa8mdcjfjx1e8t1gn5orz4gex" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 90%;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; font-size: 125%;&quot; | Odissey və Kikonlar
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Fayl:Odysseus vecht met de Kikonen De werken van Odysseus (serietitel), RP-P-OB-66.735.jpg|250px]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; font-size: 90%;&quot; | Odissey və adamlarının Troya müttəfiqləri olan Kikonlarla şəhərlərinin talanı zamanı döyüşməsi. Malları və qadınları ələ keçirdikdən sonra yunanlar Kikonların müttəfiqləri tərəfindən geri çəkilməyə məcbur edilirlər.
|}
İsmarus və ya İsmaros (qədim yun. Ἴσμαρος), [[Frakiya]]da yerləşən, [[Kikonlar]]ın şəhəri idi. [[Homer]] tərəfindən [[Odisseya]]da xatırlanır.&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0136:book=1 Perseus Digital ibrary, Kitab 1].&lt;/ref&gt;

== Homerin Odisseyasında ==
&quot;Odisseya&quot;nın IX kitabına görə, [[Kikonlar]]ın [[Troyalılar]]ın müttəfiqi olduğu [[Troya müharibəsi]]ndə qələbədən sonra [[Troya]]dan yola çıxdıqdan sonra, [[Odissey]] və yoldaşlarını külək İsmarosa aparır.&lt;ref&gt;The Essential Homer: Selections from the Iliad and the Odyssey, müəlliflər: Homer və Stanley Lombardo, səh. 299: &quot;… İliondan külək məni İsmarosdakı Kikonlara apardı. Şəhəri talan etdim və kişiləri öldürdüm.&quot;&lt;/ref&gt; Onlar şəhəri talan edir, kişilərin çoxunu öldürür, qadınları və qəniməti öz aralarında bölüşdürürlər, sonra isə, Odisseyin dərhal oradan getmək məsləhətinə baxmayaraq, ziyafətə başlayırlar. Bu basqından qaçanlar, materikdə yaşayan digər Kikonları ayağa qaldırır, onlar da Odissey və adamlarına qarşı çıxmaq üçün bir ordu toplayırlar. Onlar səhər böyük sayda peyda olurlar. Odissey qaçmağa nail olur, baxmayaraq ki, bu prosesdə bir neçə adamını itirir. O, sağ qalanlarla birgə gəmiyə minir və evinə, [[İtaka]]ya doğru səyahətinə davam edir.

İsmarosda olarkən, Odissey tanrı [[Apollon]]a hörmətdən, [[Evant]]in oğlu və Apollonun kahini [[Maron (mifologiya)|Maronu]] və onun ailəsini bağışlayır. Buna görə Maron ona &quot;qara şərab dolu keçi dərisi tuluğu&quot;, bir az qızıl və bir qarışdırma qabı hədiyyə edir. Şərab güclü və ilahi bir içki idi, çünki hər bir kasa şərabı durulaşdırmaq üçün 20 dəfə çox su əlavə olunurdu. O, bu şərabdan [[Sikloplar|Siklop]] [[Polifem]]i yuxuya vermək üçün istifadə edir.&lt;ref&gt;Homer (2007). The odyssey of Homer. New York, NY: Harper Perennial Modern Classics. ISBN 978-0-06-124418-6.&lt;/ref&gt;
[[Fayl:20091122 Marwneia Ismaros Samothrace.jpg|thumb|İsmaros dağı; cənubda [[Samotraki]] adası görünür. Bu dağın Homerin İsmarosu ilə eyni yer olub-olmadığı dəqiq məlum deyil.]]

== Coğrafiyası ==
İsmarus, Frakiyanın cənub-şərq sahilində, [[İsmaris gölü]]nün şərqində, eyni adı daşıyan bir dağın üzərində yerləşirdi.&lt;ref&gt;[[Vergili]] El. 6.30, Georg. 2.37; [[Properti]] 2.13.5. 3.12.25.&lt;/ref&gt; İsmarus ətrafındakı bölgə, yüksək qiymətləndirilən bir şərab istehsal edirdi.&lt;ref&gt;[[Afiney]], Deipnosophistae 1.30; [[Ovidi]], [[Metamorfozlar (Ovidi)|Metamorfozlar]] 9.641; [[Bizanslı Stefan]]. Ethnica.&lt;/ref&gt; [[Böyük Plini]] şəhəri İsmaron,&lt;ref&gt;[[Böyük Plini]]. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plin.+Nat.+4.18 Naturalis Historia, Kitab 4.18].&lt;/ref&gt; [[Vergili]] isə İsmara adlandırır.&lt;ref&gt;[[Vergili]]. Eneida. Cild 10.351.&lt;/ref&gt;

İsmaris gölü müasir [[Mitrikon gölü]] ilə eyniləşdirilsə də, İsmarusun dəqiq yeri məlum deyil.&lt;ref&gt;Talbert, Richard, red. (2000). Barrington Atlas of the Greek and Roman World. Princeton University Press. səh. 51. ISBN 978-0-691-03169-9, müşayiət edən Xəritə-üzrə-Xəritə Kataloqu ilə.&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Sikloplar]]
* [[Homer]]
* [[Odissey]]
* [[Odisseya]]

== İstinadlar ==
[[Kateqoriya:Yunan mifologiyası]]
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Odisseya]]
[[Kateqoriya:Mifoloji şəhərlər]]</text>
      <sha1>9jwxsjxa8mdcjfjx1e8t1gn5orz4gex</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>İstifadəçi:Eltac/Qaralama</title>
    <ns>2</ns>
    <id>998494</id>
    <revision>
      <id>9041795</id>
      <timestamp>2026-08-19T16:37:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45371-96</username>
        <id>353253</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Kompüter kodu&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;{{Alim  |piktoqram            =   |adı                  = Ketle Adolf   |orijinal adı         = Lambert Adolph Jacques Quetelet  |digər adı            =   |şəkil                =   |şəklin ölçüsü        =   |şəklin izahı         =   |doğum tarixi         = 22.02.1796  |doğum yeri           = Gent  |vəfat tarixi         = 17.02.1874  |vəfat yeri           = Brüssel  |vəfat səbəbi         =...&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9041795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3748" sha1="9kw3s9mmq78zw5kxd9zs3xgy4kca0ut" xml:space="preserve">&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Kompüter kodu&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;{{Alim
 |piktoqram            = 
 |adı                  = Ketle Adolf 
 |orijinal adı         = Lambert Adolph Jacques Quetelet
 |digər adı            = 
 |şəkil                = 
 |şəklin ölçüsü        = 
 |şəklin izahı         = 
 |doğum tarixi         = 22.02.1796
 |doğum yeri           = Gent
 |vəfat tarixi         = 17.02.1874
 |vəfat yeri           = Brüssel
 |vəfat səbəbi         = 
 |dəfn yeri            = 
 |vətəndaşlığı         = 
 |milliyyəti           = 
 |həyat yoldaşı        = 
 |uşağı                = 
 |atası                = 
 |anası                = 
 |elm sahəsi           = 
 |elmi dərəcəsi        = 
 |elmi adı             = 
 |iş yeri              = 
 |alma-mater           = 
 |təhsili              = 
 |elmi rəhbəri         = 
 |tanınmış yetirmələri = 
 |tanınır              = 
 |mühüm layihələri     = 
 |üzvlüyü              = 
 |mükafatları          = 
 |imzası               = 
 |saytı                = 
 |vikianbar            = 


}}'''KETLE ADOLF''' (Lambert Adolph Jacques Quetelet) ([[22.02.1796]], [[Gent]] – ​​[[17.02.1874]], [[Brüssel]]) – fransız əsilli Belçika riyaziyyatçısı, astronomu, meteoroloqu, sosioloqu, elmi statistikanın banilərindən biri. 1820-ci ildən Belçika Elmlər Akademiyasının üzvü, 1834-cü ildən isə daimi katibi; Sankt-Peterburq (1847) və Paris (1872) Elmlər Akademiyalarının xarici müxbir üzvü, Berlin Elmlər Akademiyasının üzvü (1872). 

1819-cu ildə [[Gent Universitetində]] dissertasiya müdafiə etdikdən sonra Brüssel Atenaeumunda (qədim Romada məktəb; bədii, elmi, incəsənət mərkəzi) riyaziyyat professoru olmuşdur. 1825-ci ildə Jozef Garnier ilə birgə “Correspondance mathématique et physique” elmi jurnalını təsis etmişdi. 1828-ci ildən Brüsseldə yaratdığı Kral Rəsədxanasının direktoru olmuşdur. 1841-1874-cü illərdə onun təşəbbüsü ilə yaradılmış Belçika Mərkəzi Statistika Komissiyasının sədri; Birinci Beynəlxalq Statistika Konqresinin (Brüssel, 1853) təşkilatçısı, İngiltərə və Fransada milli statistika cəmiyyətlərinin yaradılmasının təşəbbüskarı və eləcədə ilk Beynəlxalq meteoroloji toplantının – Dəniz Meteorologiyası Konfransının (1855), sədri olmuşdur.

Ketle astronomiya üzrə bir sıra əsərlərin (ən məşhuru “Qadağan olunmuş Kitablar İndeksi”nə daxil edilmiş “Astronomiyanın populyar izahı” (“Traite populaire d’astronomie”, 1827) müəllifidir. O, həmçinin, fizika, meteorologiya və riyaziyyat sahəsində də bir sıra əsərlər yazmışdır. Statistikaya dair çoxsaylı yazılarında (sayı altmışdan çox) Ketle statistik məlumatların təhlili üçün riyazi metodlardan sistematik şəkildə istifadə edən və sosial məlumatların təhlilində ehtimal-nəzəri metodlardan, yəni [[normal paylanmadan]] istifadə edən ilk şəxs olmuşdur. K.-nın demoqrafiya və tibbi statistika sahəsində əldə etdiyi əsas nəticələrə insanın &quot;fiziki xüsusiyyətlərinin&quot; statistik təhlilinə (məsələn, bir insanın çəkisi və boyunun nisbətini xarakterizə edən Ketle çəki-boy indeksi) yönəlmiş tədqiqatları aid etmək olar. 
Ketle cəmiyyət haqqında elmin – “sosial fizikanın” yaranmasında böyük rol oynamışdır. Ketleyə görə, təbiətin bir hissəsi olan cəmiyyət də qanunlarla idarə olunur, lakin onun öyrənilməsi statistik metodlar tələb edir.
Ketlenin elmi işləri sosial tədqiqatlarda kəmiyyət metodlarının inkişafına mühüm təsir göstərmiş və sonrakı empirik sosiologiya üçün metodoloji bazis rolunu oynamışdır.</text>
      <sha1>9kw3s9mmq78zw5kxd9zs3xgy4kca0ut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Əlyazması</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998495</id>
    <redirect title="Əlyazma" />
    <revision>
      <id>9041812</id>
      <timestamp>2026-08-19T16:57:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Acategory II</username>
        <id>348505</id>
      </contributor>
      <comment>[[Əlyazma]] səhifəsinə istiqamətləndirilir</comment>
      <origin>9041812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="in3bdxnho712rkoryqxb9v3b7wbax1s" xml:space="preserve">#İSTİQAMƏTLƏNDİR [[Əlyazma]]</text>
      <sha1>in3bdxnho712rkoryqxb9v3b7wbax1s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Navsikaya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998496</id>
    <revision>
      <id>9041818</id>
      <timestamp>2026-08-19T17:06:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valhalla Scribe</username>
        <id>350323</id>
      </contributor>
      <comment>İngilis dilli məqalədən Azərbaycan dilinə tərcümə edilərək yaradıldı</comment>
      <origin>9041818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5203" sha1="o9oxidojft9d33gx3m36eokzyw77bf5" xml:space="preserve">[[Fayl:Odysseus and Athena at the meeting with Nausicaa, Attic red-figured amphora from Vulci, 440 BC, Staatliche Antikensammlungen, Munich (8957437815) cropped glare reduced white bg.png|thumb|Navsikaya (sağdan ikinci), Afina və Odisseylə birlikdə. Vulkidən olan Attika qırmızıfiqurlu amforanın detalı ({{Circa|e.ə. 440}})]]

'''Navsikaya'''&lt;ref&gt;[https://www.dictionary.com/browse/nausicaa Dictionary.com — Nausicaa]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/nausicaa|title=Nausicaä|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=12 May 2019}}&lt;/ref&gt;—(qədim yunanca: '''Ναυσικάα''' (''Nausikáa'') və ya '''Ναυσικᾶ''' (''Nausikâ'')), həmçinin '''Nausikaä''' və ya '''Nausikaa''' kimi yazılır, [[Homer]]in ''[[Odisseya]]'' əsərindəki personajdır. O, [[Feakiya|Feakiyanın]] kralı [[Alkinoos]] və kraliça [[Arete (mifologiya)|Aretenin]] qızıdır. Onun adı ''“gəmiləri yandıran”'' mənasını verir (qədim yunanca: '''ναῦς''' — ''“gəmi”''; '''καίω''' və ya '''κάω''' — ''“yandırmaq”'').&lt;ref&gt;{{cite book|last=Shipley|first=Joseph T.|title=The Origins of English Words: A Discursive Dictionary of Indo-European Roots|location=Baltimore, Maryland|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=2011|page=160}}&lt;/ref&gt;

== ''Odisseyada'' rolu ==
[[Fayl:Nausicaa and her Maidens brought to Odysseus food and wine.gif|thumb|left|[[U. Hit Robinson]]: ''Navsikaya və xidmətçiləri ona yemək və şərab gətirirlər'' (tarixi məlum deyil)|276x276px]]

''Odisseya''nın VI kitabında [[Odissey]] [[Sxeriya]] adasının (bəzi tərcümələrdə Feakiya) sahillərində gəmi qəzasına uğrayır. Navsikaya və onun xidmətçiləri paltar yumaq üçün dəniz sahilinə gedirlər. Onların oyunları ilə yuxudan oyanan Odissey tamamilə çılpaq halda meşədən çıxır, xidmətçiləri qorxudaraq qaçmağa vadar edir və Navsikayadan kömək istəyir. Bədbəxt qəhrəmana rəğbət bəsləyən Navsikaya ona paltar verir və şəhərin kənarına qədər aparır. Onu gizli saxlayaraq özü şəhərə gedir və Odisseyə birbaşa Alkinoosun evinə getməyi, ailənin başçısı olan anası kraliça Areteyə vəziyyətini danışmağı tapşırır. Odissey Aretenin yanına gedir və onun razılığını qazanır. Bundan sonra kral Alkinoos onu qonaq kimi qəbul edir.&lt;ref&gt;
Hamilton, Edith. ''Mythology: Timeless Tales of Gods and Heroes''. 2-ci nəşr. New York: Grand Central Publishing, 1999. ISBN 978-0-446-60725-4.
&lt;/ref&gt;

Odissey orada qaldığı müddətdə başına gələn macəraları Alkinoosa və onun saray əyanlarına danışır. Bu, ''Odisseya''nın əhəmiyyətli hissəsini təşkil edən [[çərçivə hekayəsi]]dir. Bundan sonra Alkinoos Odisseyə səxavətlə gəmilər verir və bu gəmilər nəhayət onu [[İtaka|İtakaya]] — vətəninə aparır.

Navsikaya gənc və gözəldir; Odissey onun [[Artemida |Artemidaya]] bənzədiyini deyir. Onun bir neçə qardaşı var. [[Aristotel]] və [[Kritli Diktis]]ə görə, Navsikaya sonralar Odisseyin oğlu [[Telemax]]la evlənmiş və bir və ya iki oğlu — [[Poliport]] və ya [[Persepolis (mifologiya)|Persepolis]] dünyaya gətirmişdir.

Homer ədəbiyyatda ifadə olunmayan bir sevginin təsvirini verir. Bu, ədəbiyyatda [[qarşılıqsız məhəbbət]] nümunələrinin ən erkən formalarından biridir. Navsikaya Odissey üçün potensial sevgi marağı kimi təqdim olunur: o, rəfiqəsinə gələcək ərinin Odisseyə bənzəməsini arzuladığını deyir, atası isə Odisseyə onunla evlənməsinə icazə verəcəyini bildirir. Lakin onların arasında romantik münasibət yaranmır və bəzi versiyalarda Navsikaya Telemaxla evlənir.

Navsikaya həmçinin Odissey üçün ana fiquru rolunu oynayır; onun vətənə qayıtmasını təmin edir və ona ''“Məni heç vaxt unutma, çünki mən sənə həyat verdim”'' deyir. Odissey uzun və məşəqqətli qayıdış səfərində qarşılaşdığı bütün qadınlar arasında Navsikaya ilə görüşü barədə [[Penelopa (mifologiya)|Penelopa]]ya heç vaxt danışmır. Bəzi tədqiqatçılar bunu gənc qadına qarşı daha dərin hisslərin göstəricisi hesab edirlər. Bəzi versiyalara görə, Navsikayanın oğullarından birinin atası onun oğlu Telemax deyil, Odisseyin özü idi.&lt;ref&gt;Powell, Barry B. ''Classical Myth''. Second ed. With new translations of ancient texts by Herbert M. Howe. Upper Saddle River, New Jersey: Prentice-Hall, Inc., 1998, p. 581.&lt;/ref&gt;

== Qalereya ==

&lt;gallery&gt;
Nausikaa und Odysseus (Tischbein).jpg|alt=|[[Yohann Haynrix Vilhelm Tişbeyn|Tişbeyn]]: ''Odissey və Navsikaya'' (1819).
1878 Frederick Leighton - Nausicaa.jpg|alt=|[[Frederik Leyton]]: ''Navsikaya''(1878).
Jean Veber - Ulysses and Nausicaa, 1888.jpg|[[Yan Veber]]: ''Uliss və Navsikaya'' (1888).
Robert Jackson Emerson - Nausicaa - ABDAG004609.jpg|alt=|[[Robert Cekson Emerson]]: ''Navsikaya''.
&lt;/gallery&gt;
== Həmçinin bax ==

* [[Odissey]]
* [[Odisseya]]
* [[Alkinoos]]
* [[Arqo (gəmi)]]
== İstinadlar ==

{{İstinadlar}}

[[Kateqoriya:Yunan mifologiyası]]
[[Kateqoriya:Odisseya personajları]]</text>
      <sha1>o9oxidojft9d33gx3m36eokzyw77bf5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041821</id>
      <parentid>9041818</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T17:08:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valhalla Scribe</username>
        <id>350323</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kateqoriya əlavə edildi</comment>
      <origin>9041821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5238" sha1="7ld0z0al5ykigf7xfekzeu27x1txb12" xml:space="preserve">[[Fayl:Odysseus and Athena at the meeting with Nausicaa, Attic red-figured amphora from Vulci, 440 BC, Staatliche Antikensammlungen, Munich (8957437815) cropped glare reduced white bg.png|thumb|Navsikaya (sağdan ikinci), Afina və Odisseylə birlikdə. Vulkidən olan Attika qırmızıfiqurlu amforanın detalı ({{Circa|e.ə. 440}})]]

'''Navsikaya'''&lt;ref&gt;[https://www.dictionary.com/browse/nausicaa Dictionary.com — Nausicaa]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/nausicaa|title=Nausicaä|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=12 May 2019}}&lt;/ref&gt;—(qədim yunanca: '''Ναυσικάα''' (''Nausikáa'') və ya '''Ναυσικᾶ''' (''Nausikâ'')), həmçinin '''Nausikaä''' və ya '''Nausikaa''' kimi yazılır, [[Homer]]in ''[[Odisseya]]'' əsərindəki personajdır. O, [[Feakiya|Feakiyanın]] kralı [[Alkinoos]] və kraliça [[Arete (mifologiya)|Aretenin]] qızıdır. Onun adı ''“gəmiləri yandıran”'' mənasını verir (qədim yunanca: '''ναῦς''' — ''“gəmi”''; '''καίω''' və ya '''κάω''' — ''“yandırmaq”'').&lt;ref&gt;{{cite book|last=Shipley|first=Joseph T.|title=The Origins of English Words: A Discursive Dictionary of Indo-European Roots|location=Baltimore, Maryland|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=2011|page=160}}&lt;/ref&gt;

== ''Odisseyada'' rolu ==
[[Fayl:Nausicaa and her Maidens brought to Odysseus food and wine.gif|thumb|left|[[U. Hit Robinson]]: ''Navsikaya və xidmətçiləri ona yemək və şərab gətirirlər'' (tarixi məlum deyil)|276x276px]]

''Odisseya''nın VI kitabında [[Odissey]] [[Sxeriya]] adasının (bəzi tərcümələrdə Feakiya) sahillərində gəmi qəzasına uğrayır. Navsikaya və onun xidmətçiləri paltar yumaq üçün dəniz sahilinə gedirlər. Onların oyunları ilə yuxudan oyanan Odissey tamamilə çılpaq halda meşədən çıxır, xidmətçiləri qorxudaraq qaçmağa vadar edir və Navsikayadan kömək istəyir. Bədbəxt qəhrəmana rəğbət bəsləyən Navsikaya ona paltar verir və şəhərin kənarına qədər aparır. Onu gizli saxlayaraq özü şəhərə gedir və Odisseyə birbaşa Alkinoosun evinə getməyi, ailənin başçısı olan anası kraliça Areteyə vəziyyətini danışmağı tapşırır. Odissey Aretenin yanına gedir və onun razılığını qazanır. Bundan sonra kral Alkinoos onu qonaq kimi qəbul edir.&lt;ref&gt;
Hamilton, Edith. ''Mythology: Timeless Tales of Gods and Heroes''. 2-ci nəşr. New York: Grand Central Publishing, 1999. ISBN 978-0-446-60725-4.
&lt;/ref&gt;

Odissey orada qaldığı müddətdə başına gələn macəraları Alkinoosa və onun saray əyanlarına danışır. Bu, ''Odisseya''nın əhəmiyyətli hissəsini təşkil edən [[çərçivə hekayəsi]]dir. Bundan sonra Alkinoos Odisseyə səxavətlə gəmilər verir və bu gəmilər nəhayət onu [[İtaka|İtakaya]] — vətəninə aparır.

Navsikaya gənc və gözəldir; Odissey onun [[Artemida |Artemidaya]] bənzədiyini deyir. Onun bir neçə qardaşı var. [[Aristotel]] və [[Kritli Diktis]]ə görə, Navsikaya sonralar Odisseyin oğlu [[Telemax]]la evlənmiş və bir və ya iki oğlu — [[Poliport]] və ya [[Persepolis (mifologiya)|Persepolis]] dünyaya gətirmişdir.

Homer ədəbiyyatda ifadə olunmayan bir sevginin təsvirini verir. Bu, ədəbiyyatda [[qarşılıqsız məhəbbət]] nümunələrinin ən erkən formalarından biridir. Navsikaya Odissey üçün potensial sevgi marağı kimi təqdim olunur: o, rəfiqəsinə gələcək ərinin Odisseyə bənzəməsini arzuladığını deyir, atası isə Odisseyə onunla evlənməsinə icazə verəcəyini bildirir. Lakin onların arasında romantik münasibət yaranmır və bəzi versiyalarda Navsikaya Telemaxla evlənir.

Navsikaya həmçinin Odissey üçün ana fiquru rolunu oynayır; onun vətənə qayıtmasını təmin edir və ona ''“Məni heç vaxt unutma, çünki mən sənə həyat verdim”'' deyir. Odissey uzun və məşəqqətli qayıdış səfərində qarşılaşdığı bütün qadınlar arasında Navsikaya ilə görüşü barədə [[Penelopa (mifologiya)|Penelopa]]ya heç vaxt danışmır. Bəzi tədqiqatçılar bunu gənc qadına qarşı daha dərin hisslərin göstəricisi hesab edirlər. Bəzi versiyalara görə, Navsikayanın oğullarından birinin atası onun oğlu Telemax deyil, Odisseyin özü idi.&lt;ref&gt;Powell, Barry B. ''Classical Myth''. Second ed. With new translations of ancient texts by Herbert M. Howe. Upper Saddle River, New Jersey: Prentice-Hall, Inc., 1998, p. 581.&lt;/ref&gt;

== Qalereya ==

&lt;gallery&gt;
Nausikaa und Odysseus (Tischbein).jpg|alt=|[[Yohann Haynrix Vilhelm Tişbeyn|Tişbeyn]]: ''Odissey və Navsikaya'' (1819).
1878 Frederick Leighton - Nausicaa.jpg|alt=|[[Frederik Leyton]]: ''Navsikaya''(1878).
Jean Veber - Ulysses and Nausicaa, 1888.jpg|[[Yan Veber]]: ''Uliss və Navsikaya'' (1888).
Robert Jackson Emerson - Nausicaa - ABDAG004609.jpg|alt=|[[Robert Cekson Emerson]]: ''Navsikaya''.
&lt;/gallery&gt;
== Həmçinin bax ==

* [[Odissey]]
* [[Odisseya]]
* [[Alkinoos]]
* [[Arqo (gəmi)]]
== İstinadlar ==

{{İstinadlar}}

[[Kateqoriya:Yunan mifologiyası]]
[[Kateqoriya:Odisseya personajları]]
[[Kateqoriya:Mifologiyada qadın]]</text>
      <sha1>7ld0z0al5ykigf7xfekzeu27x1txb12</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041830</id>
      <parentid>9041821</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T17:39:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valhalla Scribe</username>
        <id>350323</id>
      </contributor>
      <comment>Areteye keçid verildi</comment>
      <origin>9041830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5226" sha1="e7fikvu4n4qunsu1uyivskvq3x0gu4x" xml:space="preserve">[[Fayl:Odysseus and Athena at the meeting with Nausicaa, Attic red-figured amphora from Vulci, 440 BC, Staatliche Antikensammlungen, Munich (8957437815) cropped glare reduced white bg.png|thumb|Navsikaya (sağdan ikinci), Afina və Odisseylə birlikdə. Vulkidən olan Attika qırmızıfiqurlu amforanın detalı ({{Circa|e.ə. 440}})]]

'''Navsikaya'''&lt;ref&gt;[https://www.dictionary.com/browse/nausicaa Dictionary.com — Nausicaa]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/nausicaa|title=Nausicaä|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=12 May 2019}}&lt;/ref&gt;—(qədim yunanca: '''Ναυσικάα''' (''Nausikáa'') və ya '''Ναυσικᾶ''' (''Nausikâ'')), həmçinin '''Nausikaä''' və ya '''Nausikaa''' kimi yazılır, [[Homer]]in ''[[Odisseya]]'' əsərindəki personajdır. O, [[Feakiya|Feakiyanın]] kralı [[Alkinoos]] və kraliça [[Arete |Aretenin]] qızıdır. Onun adı ''“gəmiləri yandıran”'' mənasını verir (qədim yunanca: '''ναῦς''' — ''“gəmi”''; '''καίω''' və ya '''κάω''' — ''“yandırmaq”'').&lt;ref&gt;{{cite book|last=Shipley|first=Joseph T.|title=The Origins of English Words: A Discursive Dictionary of Indo-European Roots|location=Baltimore, Maryland|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=2011|page=160}}&lt;/ref&gt;

== ''Odisseyada'' rolu ==
[[Fayl:Nausicaa and her Maidens brought to Odysseus food and wine.gif|thumb|left|[[U. Hit Robinson]]: ''Navsikaya və xidmətçiləri ona yemək və şərab gətirirlər'' (tarixi məlum deyil)|276x276px]]

''Odisseya''nın VI kitabında [[Odissey]] [[Sxeriya]] adasının (bəzi tərcümələrdə Feakiya) sahillərində gəmi qəzasına uğrayır. Navsikaya və onun xidmətçiləri paltar yumaq üçün dəniz sahilinə gedirlər. Onların oyunları ilə yuxudan oyanan Odissey tamamilə çılpaq halda meşədən çıxır, xidmətçiləri qorxudaraq qaçmağa vadar edir və Navsikayadan kömək istəyir. Bədbəxt qəhrəmana rəğbət bəsləyən Navsikaya ona paltar verir və şəhərin kənarına qədər aparır. Onu gizli saxlayaraq özü şəhərə gedir və Odisseyə birbaşa Alkinoosun evinə getməyi, ailənin başçısı olan anası kraliça Areteyə vəziyyətini danışmağı tapşırır. Odissey Aretenin yanına gedir və onun razılığını qazanır. Bundan sonra kral Alkinoos onu qonaq kimi qəbul edir.&lt;ref&gt;
Hamilton, Edith. ''Mythology: Timeless Tales of Gods and Heroes''. 2-ci nəşr. New York: Grand Central Publishing, 1999. ISBN 978-0-446-60725-4.
&lt;/ref&gt;

Odissey orada qaldığı müddətdə başına gələn macəraları Alkinoosa və onun saray əyanlarına danışır. Bu, ''Odisseya''nın əhəmiyyətli hissəsini təşkil edən [[çərçivə hekayəsi]]dir. Bundan sonra Alkinoos Odisseyə səxavətlə gəmilər verir və bu gəmilər nəhayət onu [[İtaka|İtakaya]] — vətəninə aparır.

Navsikaya gənc və gözəldir; Odissey onun [[Artemida |Artemidaya]] bənzədiyini deyir. Onun bir neçə qardaşı var. [[Aristotel]] və [[Kritli Diktis]]ə görə, Navsikaya sonralar Odisseyin oğlu [[Telemax]]la evlənmiş və bir və ya iki oğlu — [[Poliport]] və ya [[Persepolis (mifologiya)|Persepolis]] dünyaya gətirmişdir.

Homer ədəbiyyatda ifadə olunmayan bir sevginin təsvirini verir. Bu, ədəbiyyatda [[qarşılıqsız məhəbbət]] nümunələrinin ən erkən formalarından biridir. Navsikaya Odissey üçün potensial sevgi marağı kimi təqdim olunur: o, rəfiqəsinə gələcək ərinin Odisseyə bənzəməsini arzuladığını deyir, atası isə Odisseyə onunla evlənməsinə icazə verəcəyini bildirir. Lakin onların arasında romantik münasibət yaranmır və bəzi versiyalarda Navsikaya Telemaxla evlənir.

Navsikaya həmçinin Odissey üçün ana fiquru rolunu oynayır; onun vətənə qayıtmasını təmin edir və ona ''“Məni heç vaxt unutma, çünki mən sənə həyat verdim”'' deyir. Odissey uzun və məşəqqətli qayıdış səfərində qarşılaşdığı bütün qadınlar arasında Navsikaya ilə görüşü barədə [[Penelopa (mifologiya)|Penelopa]]ya heç vaxt danışmır. Bəzi tədqiqatçılar bunu gənc qadına qarşı daha dərin hisslərin göstəricisi hesab edirlər. Bəzi versiyalara görə, Navsikayanın oğullarından birinin atası onun oğlu Telemax deyil, Odisseyin özü idi.&lt;ref&gt;Powell, Barry B. ''Classical Myth''. Second ed. With new translations of ancient texts by Herbert M. Howe. Upper Saddle River, New Jersey: Prentice-Hall, Inc., 1998, p. 581.&lt;/ref&gt;

== Qalereya ==

&lt;gallery&gt;
Nausikaa und Odysseus (Tischbein).jpg|alt=|[[Yohann Haynrix Vilhelm Tişbeyn|Tişbeyn]]: ''Odissey və Navsikaya'' (1819).
1878 Frederick Leighton - Nausicaa.jpg|alt=|[[Frederik Leyton]]: ''Navsikaya''(1878).
Jean Veber - Ulysses and Nausicaa, 1888.jpg|[[Yan Veber]]: ''Uliss və Navsikaya'' (1888).
Robert Jackson Emerson - Nausicaa - ABDAG004609.jpg|alt=|[[Robert Cekson Emerson]]: ''Navsikaya''.
&lt;/gallery&gt;
== Həmçinin bax ==

* [[Odissey]]
* [[Odisseya]]
* [[Alkinoos]]
* [[Arqo (gəmi)]]
== İstinadlar ==

{{İstinadlar}}

[[Kateqoriya:Yunan mifologiyası]]
[[Kateqoriya:Odisseya personajları]]
[[Kateqoriya:Mifologiyada qadın]]</text>
      <sha1>e7fikvu4n4qunsu1uyivskvq3x0gu4x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041942</id>
      <parentid>9041830</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T01:44:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ToprakBot</username>
        <id>198871</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9041942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5196" sha1="015h3ppttmwh73o356d87n3n9tiub1i" xml:space="preserve">[[Fayl:Odysseus and Athena at the meeting with Nausicaa, Attic red-figured amphora from Vulci, 440 BC, Staatliche Antikensammlungen, Munich (8957437815) cropped glare reduced white bg.png|thumb|Navsikaya (sağdan ikinci), Afina və Odisseylə birlikdə. Vulkidən olan Attika qırmızıfiqurlu amforanın detalı ({{Circa|e.ə. 440}})]]

'''Navsikaya'''&lt;ref&gt;[https://www.dictionary.com/browse/nausicaa Dictionary.com — Nausicaa]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/nausicaa|title=Nausicaä|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=12 May 2019}}&lt;/ref&gt;—(qədim yunanca: '''Ναυσικάα''' (''Nausikáa'') və ya '''Ναυσικᾶ''' (''Nausikâ'')), həmçinin '''Nausikaä''' və ya '''Nausikaa''' kimi yazılır, [[Homer]]in ''[[Odisseya]]'' əsərindəki personajdır. O, [[Feakiya]]nın kralı [[Alkinoos]] və kraliça [[Arete]]nin qızıdır. Onun adı ''“gəmiləri yandıran”'' mənasını verir (qədim yunanca: '''ναῦς''' — ''“gəmi”''; '''καίω''' və ya '''κάω''' — ''“yandırmaq”'').&lt;ref&gt;{{cite book|last=Shipley|first=Joseph T.|title=The Origins of English Words: A Discursive Dictionary of Indo-European Roots|location=Baltimore, Maryland|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=2011|page=160}}&lt;/ref&gt;

== ''Odisseyada'' rolu ==
[[Fayl:Nausicaa and her Maidens brought to Odysseus food and wine.gif|thumb|left|[[U. Hit Robinson]]: ''Navsikaya və xidmətçiləri ona yemək və şərab gətirirlər'' (tarixi məlum deyil)|276x276px]]

''Odisseya''nın VI kitabında [[Odissey]] [[Sxeriya]] adasının (bəzi tərcümələrdə Feakiya) sahillərində gəmi qəzasına uğrayır. Navsikaya və onun xidmətçiləri paltar yumaq üçün dəniz sahilinə gedirlər. Onların oyunları ilə yuxudan oyanan Odissey tamamilə çılpaq halda meşədən çıxır, xidmətçiləri qorxudaraq qaçmağa vadar edir və Navsikayadan kömək istəyir. Bədbəxt qəhrəmana rəğbət bəsləyən Navsikaya ona paltar verir və şəhərin kənarına qədər aparır. Onu gizli saxlayaraq özü şəhərə gedir və Odisseyə birbaşa Alkinoosun evinə getməyi, ailənin başçısı olan anası kraliça Areteyə vəziyyətini danışmağı tapşırır. Odissey Aretenin yanına gedir və onun razılığını qazanır. Bundan sonra kral Alkinoos onu qonaq kimi qəbul edir.&lt;ref&gt;
Hamilton, Edith. ''Mythology: Timeless Tales of Gods and Heroes''. 2-ci nəşr. New York: Grand Central Publishing, 1999. ISBN 978-0-446-60725-4.
&lt;/ref&gt;

Odissey orada qaldığı müddətdə başına gələn macəraları Alkinoosa və onun saray əyanlarına danışır. Bu, ''Odisseya''nın əhəmiyyətli hissəsini təşkil edən [[çərçivə hekayəsi]]dir. Bundan sonra Alkinoos Odisseyə səxavətlə gəmilər verir və bu gəmilər nəhayət onu [[İtaka]]ya — vətəninə aparır.

Navsikaya gənc və gözəldir; Odissey onun [[Artemida]]ya bənzədiyini deyir. Onun bir neçə qardaşı var. [[Aristotel]] və [[Kritli Diktis]]ə görə, Navsikaya sonralar Odisseyin oğlu [[Telemax]]la evlənmiş və bir və ya iki oğlu — [[Poliport]] və ya [[Persepolis (mifologiya)|Persepolis]] dünyaya gətirmişdir.

Homer ədəbiyyatda ifadə olunmayan bir sevginin təsvirini verir. Bu, ədəbiyyatda [[qarşılıqsız məhəbbət]] nümunələrinin ən erkən formalarından biridir. Navsikaya Odissey üçün potensial sevgi marağı kimi təqdim olunur: o, rəfiqəsinə gələcək ərinin Odisseyə bənzəməsini arzuladığını deyir, atası isə Odisseyə onunla evlənməsinə icazə verəcəyini bildirir. Lakin onların arasında romantik münasibət yaranmır və bəzi versiyalarda Navsikaya Telemaxla evlənir.

Navsikaya həmçinin Odissey üçün ana fiquru rolunu oynayır; onun vətənə qayıtmasını təmin edir və ona ''“Məni heç vaxt unutma, çünki mən sənə həyat verdim”'' deyir. Odissey uzun və məşəqqətli qayıdış səfərində qarşılaşdığı bütün qadınlar arasında Navsikaya ilə görüşü barədə [[Penelopa (mifologiya)|Penelopa]]ya heç vaxt danışmır. Bəzi tədqiqatçılar bunu gənc qadına qarşı daha dərin hisslərin göstəricisi hesab edirlər. Bəzi versiyalara görə, Navsikayanın oğullarından birinin atası onun oğlu Telemax deyil, Odisseyin özü idi.&lt;ref&gt;Powell, Barry B. ''Classical Myth''. Second ed. With new translations of ancient texts by Herbert M. Howe. Upper Saddle River, New Jersey: Prentice-Hall, Inc., 1998, p. 581.&lt;/ref&gt;

== Qalereya ==

&lt;gallery&gt;
Nausikaa und Odysseus (Tischbein).jpg|alt=|[[Yohann Haynrix Vilhelm Tişbeyn|Tişbeyn]]: ''Odissey və Navsikaya'' (1819).
1878 Frederick Leighton - Nausicaa.jpg|alt=|[[Frederik Leyton]]: ''Navsikaya''(1878).
Jean Veber - Ulysses and Nausicaa, 1888.jpg|[[Yan Veber]]: ''Uliss və Navsikaya'' (1888).
Robert Jackson Emerson - Nausicaa - ABDAG004609.jpg|alt=|[[Robert Cekson Emerson]]: ''Navsikaya''.
&lt;/gallery&gt;

== Həmçinin bax ==

* [[Odissey]]
* [[Odisseya]]
* [[Alkinoos]]
* [[Arqo (gəmi)]]

== İstinadlar ==

{{İstinadlar}}

[[Kateqoriya:Yunan mifologiyası]]
[[Kateqoriya:Odisseya personajları]]
[[Kateqoriya:Mifologiyada qadın]]</text>
      <sha1>015h3ppttmwh73o356d87n3n9tiub1i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042102</id>
      <parentid>9041942</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:43:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>C Mirəli2001</username>
        <id>213736</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9042102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5177" sha1="26nvwecltal867796gi3nih25l45um3" xml:space="preserve">[[Fayl:Odysseus and Athena at the meeting with Nausicaa, Attic red-figured amphora from Vulci, 440 BC, Staatliche Antikensammlungen, Munich (8957437815) cropped glare reduced white bg.png|thumb|Navsikaya (sağdan ikinci), Afina və Odisseylə birlikdə. Vulkidən olan Attika qırmızıfiqurlu amforanın detalı ({{Circa|e.ə. 440}})]]

'''Navsikaya'''&lt;ref&gt;[https://www.dictionary.com/browse/nausicaa Dictionary.com — Nausicaa]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/nausicaa|title=Nausicaä|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=12 May 2019}}&lt;/ref&gt;—(qədim yunanca: '''Ναυσικάα''' (''Nausikáa'') və ya '''Ναυσικᾶ''' (''Nausikâ'')), həmçinin '''Nausikaä''' və ya '''Nausikaa''' kimi yazılır, [[Homer]]in ''[[Odisseya]]'' əsərindəki personajdır. O, [[Feakiya]]nın kralı [[Alkinoos]] və kraliça [[Arete]]nin qızıdır. Onun adı ''&quot;gəmiləri yandıran&quot;'' mənasını verir (qədim yunanca: '''ναῦς''' — ''&quot;gəmi&quot;''; '''καίω''' və ya '''κάω''' — ''&quot;yandırmaq&quot;'').&lt;ref&gt;{{cite book|last=Shipley|first=Joseph T.|title=The Origins of English Words: A Discursive Dictionary of Indo-European Roots|location=Baltimore, Maryland|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=2011|page=160}}&lt;/ref&gt;

== ''Odisseyada'' rolu ==
[[Fayl:Nausicaa and her Maidens brought to Odysseus food and wine.gif|thumb|left|[[U. Hit Robinson]]: ''Navsikaya və xidmətçiləri ona yemək və şərab gətirirlər'' (tarixi məlum deyil)|276x276px]]

''Odisseya''nın VI kitabında [[Odissey]] [[Sxeriya]] adasının (bəzi tərcümələrdə Feakiya) sahillərində gəmi qəzasına uğrayır. Navsikaya və onun xidmətçiləri paltar yumaq üçün dəniz sahilinə gedirlər. Onların oyunları ilə yuxudan oyanan Odissey tamamilə çılpaq halda meşədən çıxır, xidmətçiləri qorxudaraq qaçmağa vadar edir və Navsikayadan kömək istəyir. Bədbəxt qəhrəmana rəğbət bəsləyən Navsikaya ona paltar verir və şəhərin kənarına qədər aparır. Onu gizli saxlayaraq özü şəhərə gedir və Odisseyə birbaşa Alkinoosun evinə getməyi, ailənin başçısı olan anası kraliça Areteyə vəziyyətini danışmağı tapşırır. Odissey Aretenin yanına gedir və onun razılığını qazanır. Bundan sonra kral Alkinoos onu qonaq kimi qəbul edir.&lt;ref&gt;
Hamilton, Edith. ''Mythology: Timeless Tales of Gods and Heroes''. 2-ci nəşr. New York: Grand Central Publishing, 1999. ISBN 978-0-446-60725-4.
&lt;/ref&gt;

Odissey orada qaldığı müddətdə başına gələn macəraları Alkinoosa və onun saray əyanlarına danışır. Bu, ''Odisseya''nın əhəmiyyətli hissəsini təşkil edən [[çərçivə hekayəsi]]dir. Bundan sonra Alkinoos Odisseyə səxavətlə gəmilər verir və bu gəmilər nəhayət onu [[İtaka]]ya — vətəninə aparır.

Navsikaya gənc və gözəldir; Odissey onun [[Artemida]]ya bənzədiyini deyir. Onun bir neçə qardaşı var. [[Aristotel]] və [[Kritli Diktis]]ə görə, Navsikaya sonralar Odisseyin oğlu [[Telemax]]la evlənmiş və bir və ya iki oğlu — [[Poliport]] və ya [[Persepolis (mifologiya)|Persepolis]] dünyaya gətirmişdir.

Homer ədəbiyyatda ifadə olunmayan bir sevginin təsvirini verir. Bu, ədəbiyyatda [[qarşılıqsız məhəbbət]] nümunələrinin ən erkən formalarından biridir. Navsikaya Odissey üçün potensial sevgi marağı kimi təqdim olunur: o, rəfiqəsinə gələcək ərinin Odisseyə bənzəməsini arzuladığını deyir, atası isə Odisseyə onunla evlənməsinə icazə verəcəyini bildirir. Lakin onların arasında romantik münasibət yaranmır və bəzi versiyalarda Navsikaya Telemaxla evlənir.

Navsikaya həmçinin Odissey üçün ana fiquru rolunu oynayır; onun vətənə qayıtmasını təmin edir və ona ''&quot;Məni heç vaxt unutma, çünki mən sənə həyat verdim&quot;'' deyir. Odissey uzun və məşəqqətli qayıdış səfərində qarşılaşdığı bütün qadınlar arasında Navsikaya ilə görüşü barədə [[Penelopa (mifologiya)|Penelopaya]] heç vaxt danışmır. Bəzi tədqiqatçılar bunu gənc qadına qarşı daha dərin hisslərin göstəricisi hesab edirlər. Bəzi versiyalara görə, Navsikayanın oğullarından birinin atası onun oğlu Telemax deyil, Odisseyin özü idi.&lt;ref&gt;Powell, Barry B. ''Classical Myth''. Second ed. With new translations of ancient texts by Herbert M. Howe. Upper Saddle River, New Jersey: Prentice-Hall, Inc., 1998, p. 581.&lt;/ref&gt;

== Qalereya ==
&lt;gallery&gt;
Nausikaa und Odysseus (Tischbein).jpg|alt=|[[Yohann Haynrix Vilhelm Tişbeyn|Tişbeyn]]: ''Odissey və Navsikaya'' (1819).
1878 Frederick Leighton - Nausicaa.jpg|alt=|[[Frederik Leyton]]: ''Navsikaya''(1878).
Jean Veber - Ulysses and Nausicaa, 1888.jpg|[[Yan Veber]]: ''Uliss və Navsikaya'' (1888).
Robert Jackson Emerson - Nausicaa - ABDAG004609.jpg|alt=|[[Robert Cekson Emerson]]: ''Navsikaya''.
&lt;/gallery&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Odissey]]
* [[Odisseya]]
* [[Alkinoos]]
* [[Arqo (gəmi)]]

== İstinadlar ==
{{İstinadlar}}

[[Kateqoriya:Yunan mifologiyası]]
[[Kateqoriya:Odisseya personajları]]
[[Kateqoriya:Mifologiyada qadın]]</text>
      <sha1>26nvwecltal867796gi3nih25l45um3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arete</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998497</id>
    <revision>
      <id>9041827</id>
      <timestamp>2026-08-19T17:35:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valhalla Scribe</username>
        <id>350323</id>
      </contributor>
      <comment>İngilis dilli məqalədən Azərbaycan dilinə tərcümə edilərək yaradıldı</comment>
      <origin>9041827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4932" sha1="q96zafybygtfqkga4hua90or2awq98j" xml:space="preserve">[[Fayl:Francesco Hayez 028.jpg|thumb|[[Françesko Ayes]], ''Alkinoosun sarayında Uliss'', 1814–1815. Arete solda, Navsikaya ilə Alkinoosun arasında oturmuş vəziyyətdə təsvir edilmişdir.]]

[[Yunan mifologiyası]]nda [[Sxeriya]] kraliçası '''Arete''' (qədim yunanca: '''Ἀρήτη''', ''Arḗtē'', “dua edilən qadın” mənasını verir)&lt;ref&gt;Bolles, William (red.). ''An Explanatory and Phonographic Pronouncing Dictionary of the English Language''. New London: Bolles &amp; Williams, 1845, s. 852.&lt;/ref&gt;— [[Alkinoos]]un həyat yoldaşı, [[Navsikaya]] və [[Laodamas]]ın anası idi.
== Bioqrafiya ==

Arete [[Rheksenor]]un qızı idi. O, [[Poseydon]]un nəslindən gəlirdi. Poseydon [[Periboea]] ilə münasibətindən [[Nausitoos]]u dünyaya gətirmiş, Nausitoosun isə iki oğlu olmuşdu: Aretenin atası Rheksenor və onun əmisi, sonralar isə əri olan [[Alkinoos]]. Onun adı “müqəddəs”, “lənətlənmiş” və ya “dua edilən” mənalarını verən ion mənşəli &quot;''ἀρητή''&quot; ismilə əlaqələndirilir. Bəzi mənbələr adın “ədalətli” mənasını verdiyini bildirir, digərləri isə onu yunan müharibə tanrısı [[Ares]]lə əlaqələndirirlər.

== Mifologiya ==

=== ''Arqonavtika'' ===

Arete [[Rodoslu Apolloni|Apollonius]] tərəfindən ''[[Arqonavtika]]'' əsərinin IV kitabında [[Yason]] və [[Medeya]]nın hekayəsindən bəhs edən bölməsində, ağıllı və səxavətli ev sahibəsi kimi təsvir edilir.

[[Arqonavtlar]] adaya çatdıqda Arete və əri onları, eləcə də Medeyanı qonaqpərvərliklə qarşıladılar. Qısa müddət sonra [[Kolxida|kolxidalılar]] Medeyanın ardınca gəldilər və onun atası [[Eet]]in ölümünə görə cəzalandırılmaq üçün geri qaytarılmasını tələb etdilər. Medeya Areteyə müraciət etdi, Arete isə öz növbəsində ərindən Medeyaya mərhəmət göstərməsini istədi. Alkinoos belə bir qərar verdi: “Əgər o hələ bakirədirsə, onu atasına qaytarmağı əmr edirəm; lakin ər yatağını paylaşırsa, onu ərindən ayırmayacağam; əgər bətnində uşaq daşıyırsa, onu düşmənə verməyəcəyəm”.&lt;ref&gt;[[Rodoslu Apolloni|Apollonius]], ''Argonautica'' 4. 1096.&lt;/ref&gt; Bundan sonra Arete gecə vaxtı Yason və Medeyanın yanına gedərək, Medeyanın həyatını xilas etmək üçün nə etməli olduqlarını onlara söylədi. Onun səyləri nəticəsində ikisi evləndi və kolxidalılar Medeya olmadan vətənlərinə qayıtmağa məcbur oldular.&lt;ref&gt;[[Rodoslu Apolloni|Apollonius]], ''Argonautica'' 4. 982–1170.&lt;/ref&gt;

=== ''Odisseya'' ===

''[[Odisseya]]'' əsərində Arete ərinin ailə təsərrüfatına rəhbərlik edən nəcib və fəal qadın kimi təqdim olunur. [[Odissey]] Sxeriyaya gəldikdə, qəbul və müdafiə üçün ilk olaraq Areteyə müraciət etdi və o, Odisseyi qonaqpərvərliklə qarşıladı.&lt;ref&gt;[[Homer]]. ''Odisseya'', VII, 54, 66, 141, 233.&lt;/ref&gt; O, bunu [[Navsikaya]] və [[Afina (mifologiya)|Afinala]]nın göstərişi ilə etmişdi. İlahə Areteni belə təsvir edirdi:

&lt;blockquote&gt;
Alkinoos onu özünə arvad etdi və bu günlərdə ərlərinin hakimiyyəti altında öz evlərini idarə edən qadınların heç birinə göstərilmədiyi qədər böyük hörmət göstərdi. O, övladları, Alkinoosun özü və şəhər əhalisi tərəfindən səmimi şəkildə hörmət edilir; xalq ona ilahə kimi baxır və şəhərdə hərəkət edərkən onu salamlayır. Çünki onun özündə də müdriklikdən heç bir əskiklik yoxdur və xoş münasibət bəslədiyi qadınlar üçün hətta ərləri arasındakı mübahisələri belə sona çatdırır.&lt;ref&gt;[[Homer]]. ''Odisseya'', VII, 46.&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;
== Həmçinin bax ==

* [[Alkinoos]]
* [[Navsikaya]]
* [[Odissey]]
* [[Odisseya]]
* [[Arqonavtlar]]
* [[Yason]]
* [[Medeya]]

== İstinadlar ==

{{İstinadlar}}

== İstinad edilən digər mənbələr ==

* [[Rodoslu Apolloni|Apollonius Rhodius]], ''Argonautica''. Robert Cooper Seaton tərəfindən tərcümə. R. C. Loeb Classical Library, cild 001. London: William Heinemann Ltd, 1912. [https://topostext.org/work/126 Topos Text Project-də onlayn versiyası.]
* Apollonius Rhodius, ''Argonautica''. George W. Mooney. London: Longmans, Green, 1912. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0227 Perseus Digital Library-də yunan dilində mətn.]
* [[Homer]], [[Odisseya|''Odisseya'']]. A. T. Murray tərəfindən ingilis dilinə tərcümə, iki cild. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press; London: William Heinemann Ltd., 1919. {{ISBN|978-0674995611}}. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0136 Perseus Digital Library-də onlayn versiyası.] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0135 Eyni saytda yunan dilində mətn.]

{{DEFAULTSORT:Arete}}
[[Kateqoriya:Arqonavtika personajları]]
[[Kateqoriya:Odisseya personajları]]</text>
      <sha1>q96zafybygtfqkga4hua90or2awq98j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041829</id>
      <parentid>9041827</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T17:37:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valhalla Scribe</username>
        <id>350323</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kateqoriya əlavə edildi</comment>
      <origin>9041829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4985" sha1="h4gjz8k4u82tgeaubpjwvfbmnu0p8v8" xml:space="preserve">[[Fayl:Francesco Hayez 028.jpg|thumb|[[Françesko Ayes]], ''Alkinoosun sarayında Uliss'', 1814–1815. Arete solda, Navsikaya ilə Alkinoosun arasında oturmuş vəziyyətdə təsvir edilmişdir.]]

[[Yunan mifologiyası]]nda [[Sxeriya]] kraliçası '''Arete''' (qədim yunanca: '''Ἀρήτη''', ''Arḗtē'', “dua edilən qadın” mənasını verir)&lt;ref&gt;Bolles, William (red.). ''An Explanatory and Phonographic Pronouncing Dictionary of the English Language''. New London: Bolles &amp; Williams, 1845, s. 852.&lt;/ref&gt;— [[Alkinoos]]un həyat yoldaşı, [[Navsikaya]] və [[Laodamas]]ın anası idi.
== Bioqrafiya ==

Arete [[Rheksenor]]un qızı idi. O, [[Poseydon]]un nəslindən gəlirdi. Poseydon [[Periboea]] ilə münasibətindən [[Nausitoos]]u dünyaya gətirmiş, Nausitoosun isə iki oğlu olmuşdu: Aretenin atası Rheksenor və onun əmisi, sonralar isə əri olan [[Alkinoos]]. Onun adı “müqəddəs”, “lənətlənmiş” və ya “dua edilən” mənalarını verən ion mənşəli &quot;''ἀρητή''&quot; ismilə əlaqələndirilir. Bəzi mənbələr adın “ədalətli” mənasını verdiyini bildirir, digərləri isə onu yunan müharibə tanrısı [[Ares]]lə əlaqələndirirlər.

== Mifologiya ==

=== ''Arqonavtika'' ===

Arete [[Rodoslu Apolloni|Apollonius]] tərəfindən ''[[Arqonavtika]]'' əsərinin IV kitabında [[Yason]] və [[Medeya]]nın hekayəsindən bəhs edən bölməsində, ağıllı və səxavətli ev sahibəsi kimi təsvir edilir.

[[Arqonavtlar]] adaya çatdıqda Arete və əri onları, eləcə də Medeyanı qonaqpərvərliklə qarşıladılar. Qısa müddət sonra [[Kolxida|kolxidalılar]] Medeyanın ardınca gəldilər və onun atası [[Eet]]in ölümünə görə cəzalandırılmaq üçün geri qaytarılmasını tələb etdilər. Medeya Areteyə müraciət etdi, Arete isə öz növbəsində ərindən Medeyaya mərhəmət göstərməsini istədi. Alkinoos belə bir qərar verdi: “Əgər o hələ bakirədirsə, onu atasına qaytarmağı əmr edirəm; lakin ər yatağını paylaşırsa, onu ərindən ayırmayacağam; əgər bətnində uşaq daşıyırsa, onu düşmənə verməyəcəyəm”.&lt;ref&gt;[[Rodoslu Apolloni|Apollonius]], ''Argonautica'' 4. 1096.&lt;/ref&gt; Bundan sonra Arete gecə vaxtı Yason və Medeyanın yanına gedərək, Medeyanın həyatını xilas etmək üçün nə etməli olduqlarını onlara söylədi. Onun səyləri nəticəsində ikisi evləndi və kolxidalılar Medeya olmadan vətənlərinə qayıtmağa məcbur oldular.&lt;ref&gt;[[Rodoslu Apolloni|Apollonius]], ''Argonautica'' 4. 982–1170.&lt;/ref&gt;

=== ''Odisseya'' ===

''[[Odisseya]]'' əsərində Arete ərinin ailə təsərrüfatına rəhbərlik edən nəcib və fəal qadın kimi təqdim olunur. [[Odissey]] Sxeriyaya gəldikdə, qəbul və müdafiə üçün ilk olaraq Areteyə müraciət etdi və o, Odisseyi qonaqpərvərliklə qarşıladı.&lt;ref&gt;[[Homer]]. ''Odisseya'', VII, 54, 66, 141, 233.&lt;/ref&gt; O, bunu [[Navsikaya]] və [[Afina (mifologiya)|Afinala]]nın göstərişi ilə etmişdi. İlahə Areteni belə təsvir edirdi:

&lt;blockquote&gt;
Alkinoos onu özünə arvad etdi və bu günlərdə ərlərinin hakimiyyəti altında öz evlərini idarə edən qadınların heç birinə göstərilmədiyi qədər böyük hörmət göstərdi. O, övladları, Alkinoosun özü və şəhər əhalisi tərəfindən səmimi şəkildə hörmət edilir; xalq ona ilahə kimi baxır və şəhərdə hərəkət edərkən onu salamlayır. Çünki onun özündə də müdriklikdən heç bir əskiklik yoxdur və xoş münasibət bəslədiyi qadınlar üçün hətta ərləri arasındakı mübahisələri belə sona çatdırır.&lt;ref&gt;[[Homer]]. ''Odisseya'', VII, 46.&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;
== Həmçinin bax ==

* [[Alkinoos]]
* [[Navsikaya]]
* [[Odissey]]
* [[Odisseya]]
* [[Arqonavtlar]]
* [[Yason]]
* [[Medeya]]

== İstinadlar ==

{{İstinadlar}}

== İstinad edilən digər mənbələr ==

* [[Rodoslu Apolloni|Apollonius Rhodius]], ''Argonautica''. Robert Cooper Seaton tərəfindən tərcümə. R. C. Loeb Classical Library, cild 001. London: William Heinemann Ltd, 1912. [https://topostext.org/work/126 Topos Text Project-də onlayn versiyası.]
* Apollonius Rhodius, ''Argonautica''. George W. Mooney. London: Longmans, Green, 1912. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0227 Perseus Digital Library-də yunan dilində mətn.]
* [[Homer]], [[Odisseya|''Odisseya'']]. A. T. Murray tərəfindən ingilis dilinə tərcümə, iki cild. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press; London: William Heinemann Ltd., 1919. {{ISBN|978-0674995611}}. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0136 Perseus Digital Library-də onlayn versiyası.] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0135 Eyni saytda yunan dilində mətn.]

{{DEFAULTSORT:Arete}}
[[Kateqoriya:Odisseya personajları]]
[[Kateqoriya:Odisseya]]
[[Kateqoriya:Mifologiyada qadın]]
[[Kateqoriya:Yunan mifologiyası]]</text>
      <sha1>h4gjz8k4u82tgeaubpjwvfbmnu0p8v8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041941</id>
      <parentid>9041829</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T01:44:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ToprakBot</username>
        <id>198871</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>9041941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4979" sha1="41vd0s0iuqzemz5ms54a4kusnrn501y" xml:space="preserve">[[Fayl:Francesco Hayez 028.jpg|thumb|[[Françesko Ayes]], ''Alkinoosun sarayında Uliss'', 1814–1815. Arete solda, Navsikaya ilə Alkinoosun arasında oturmuş vəziyyətdə təsvir edilmişdir.]]

[[Yunan mifologiyası]]nda [[Sxeriya]] kraliçası '''Arete''' (qədim yunanca: '''Ἀρήτη''', ''Arḗtē'', “dua edilən qadın” mənasını verir)&lt;ref&gt;Bolles, William (red.). ''An Explanatory and Phonographic Pronouncing Dictionary of the English Language''. New London: Bolles &amp; Williams, 1845, s. 852.&lt;/ref&gt;— [[Alkinoos]]un həyat yoldaşı, [[Navsikaya]] və [[Laodamas]]ın anası idi.

== Bioqrafiya ==

Arete [[Rheksenor]]un qızı idi. O, [[Poseydon]]un nəslindən gəlirdi. Poseydon [[Periboea]] ilə münasibətindən [[Nausitoos]]u dünyaya gətirmiş, Nausitoosun isə iki oğlu olmuşdu: Aretenin atası Rheksenor və onun əmisi, sonralar isə əri olan [[Alkinoos]]. Onun adı “müqəddəs”, “lənətlənmiş” və ya “dua edilən” mənalarını verən ion mənşəli &quot;''ἀρητή''&quot; ismilə əlaqələndirilir. Bəzi mənbələr adın “ədalətli” mənasını verdiyini bildirir, digərləri isə onu yunan müharibə tanrısı [[Ares]]lə əlaqələndirirlər.

== Mifologiya ==

=== ''Arqonavtika'' ===

Arete [[Rodoslu Apolloni|Apollonius]] tərəfindən ''[[Arqonavtika]]'' əsərinin IV kitabında [[Yason]] və [[Medeya]]nın hekayəsindən bəhs edən bölməsində, ağıllı və səxavətli ev sahibəsi kimi təsvir edilir.

[[Arqonavtlar]] adaya çatdıqda Arete və əri onları, eləcə də Medeyanı qonaqpərvərliklə qarşıladılar. Qısa müddət sonra [[kolxida]]lılar Medeyanın ardınca gəldilər və onun atası [[Eet]]in ölümünə görə cəzalandırılmaq üçün geri qaytarılmasını tələb etdilər. Medeya Areteyə müraciət etdi, Arete isə öz növbəsində ərindən Medeyaya mərhəmət göstərməsini istədi. Alkinoos belə bir qərar verdi: “Əgər o hələ bakirədirsə, onu atasına qaytarmağı əmr edirəm; lakin ər yatağını paylaşırsa, onu ərindən ayırmayacağam; əgər bətnində uşaq daşıyırsa, onu düşmənə verməyəcəyəm”.&lt;ref&gt;[[Rodoslu Apolloni|Apollonius]], ''Argonautica'' 4. 1096.&lt;/ref&gt; Bundan sonra Arete gecə vaxtı Yason və Medeyanın yanına gedərək, Medeyanın həyatını xilas etmək üçün nə etməli olduqlarını onlara söylədi. Onun səyləri nəticəsində ikisi evləndi və kolxidalılar Medeya olmadan vətənlərinə qayıtmağa məcbur oldular.&lt;ref&gt;[[Rodoslu Apolloni|Apollonius]], ''Argonautica'' 4. 982–1170.&lt;/ref&gt;

=== ''Odisseya'' ===

''[[Odisseya]]'' əsərində Arete ərinin ailə təsərrüfatına rəhbərlik edən nəcib və fəal qadın kimi təqdim olunur. [[Odissey]] Sxeriyaya gəldikdə, qəbul və müdafiə üçün ilk olaraq Areteyə müraciət etdi və o, Odisseyi qonaqpərvərliklə qarşıladı.&lt;ref&gt;[[Homer]]. ''Odisseya'', VII, 54, 66, 141, 233.&lt;/ref&gt; O, bunu [[Navsikaya]] və [[Afina (mifologiya)|Afinala]]nın göstərişi ilə etmişdi. İlahə Areteni belə təsvir edirdi:

&lt;blockquote&gt;
Alkinoos onu özünə arvad etdi və bu günlərdə ərlərinin hakimiyyəti altında öz evlərini idarə edən qadınların heç birinə göstərilmədiyi qədər böyük hörmət göstərdi. O, övladları, Alkinoosun özü və şəhər əhalisi tərəfindən səmimi şəkildə hörmət edilir; xalq ona ilahə kimi baxır və şəhərdə hərəkət edərkən onu salamlayır. Çünki onun özündə də müdriklikdən heç bir əskiklik yoxdur və xoş münasibət bəslədiyi qadınlar üçün hətta ərləri arasındakı mübahisələri belə sona çatdırır.&lt;ref&gt;[[Homer]]. ''Odisseya'', VII, 46.&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

== Həmçinin bax ==

* [[Alkinoos]]
* [[Navsikaya]]
* [[Odissey]]
* [[Odisseya]]
* [[Arqonavtlar]]
* [[Yason]]
* [[Medeya]]

== İstinadlar ==

{{İstinadlar}}

== İstinad edilən digər mənbələr ==

* [[Rodoslu Apolloni|Apollonius Rhodius]], ''Argonautica''. Robert Cooper Seaton tərəfindən tərcümə. R. C. Loeb Classical Library, cild 001. London: William Heinemann Ltd, 1912. [https://topostext.org/work/126 Topos Text Project-də onlayn versiyası.]
* Apollonius Rhodius, ''Argonautica''. George W. Mooney. London: Longmans, Green, 1912. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0227 Perseus Digital Library-də yunan dilində mətn.]
* [[Homer]], [[Odisseya|''Odisseya'']]. A. T. Murray tərəfindən ingilis dilinə tərcümə, iki cild. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press; London: William Heinemann Ltd., 1919. {{ISBN|978-0674995611}}. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0136 Perseus Digital Library-də onlayn versiyası.] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0135 Eyni saytda yunan dilində mətn.]

{{DEFAULTSORT:Arete}}
[[Kateqoriya:Odisseya personajları]]
[[Kateqoriya:Odisseya]]
[[Kateqoriya:Mifologiyada qadın]]
[[Kateqoriya:Yunan mifologiyası]]</text>
      <sha1>41vd0s0iuqzemz5ms54a4kusnrn501y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042100</id>
      <parentid>9041941</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:43:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>C Mirəli2001</username>
        <id>213736</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9042100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4939" sha1="raeikuped6ayg79vyvv01gbz3bqq1c8" xml:space="preserve">[[Fayl:Francesco Hayez 028.jpg|thumb|[[Françesko Ayes]], ''Alkinoosun sarayında Uliss'', 1814–1815. Arete solda, Navsikaya ilə Alkinoosun arasında oturmuş vəziyyətdə təsvir edilmişdir.]]

[[Yunan mifologiyası]]nda [[Sxeriya]] kraliçası '''Arete''' (qədim yunanca: '''Ἀρήτη''', ''Arḗtē'', &quot;dua edilən qadın&quot; mənasını verir)&lt;ref&gt;Bolles, William (red.). ''An Explanatory and Phonographic Pronouncing Dictionary of the English Language''. New London: Bolles &amp; Williams, 1845, s. 852.&lt;/ref&gt;— [[Alkinoos]]un həyat yoldaşı, [[Navsikaya]] və [[Laodamas]]ın anası idi.

== Bioqrafiya ==
Arete [[Rheksenor]]un qızı idi. O, [[Poseydon]]un nəslindən gəlirdi. Poseydon [[Periboea]] ilə münasibətindən [[Nausitoos]]u dünyaya gətirmiş, Nausitoosun isə iki oğlu olmuşdu: Aretenin atası Rheksenor və onun əmisi, sonralar isə əri olan [[Alkinoos]]. Onun adı &quot;müqəddəs&quot;, &quot;lənətlənmiş&quot; və ya &quot;dua edilən&quot; mənalarını verən ion mənşəli &quot;''ἀρητή''&quot; ismilə əlaqələndirilir. Bəzi mənbələr adın &quot;ədalətli&quot; mənasını verdiyini bildirir, digərləri isə onu yunan müharibə tanrısı [[Ares]]lə əlaqələndirirlər.

== Mifologiya ==

=== ''Arqonavtika'' ===
Arete [[Rodoslu Apolloni|Apollonius]] tərəfindən ''[[Arqonavtika]]'' əsərinin IV kitabında [[Yason]] və [[Medeya]]nın hekayəsindən bəhs edən bölməsində, ağıllı və səxavətli ev sahibəsi kimi təsvir edilir.

[[Arqonavtlar]] adaya çatdıqda Arete və əri onları, eləcə də Medeyanı qonaqpərvərliklə qarşıladılar. Qısa müddət sonra [[kolxida]]lılar Medeyanın ardınca gəldilər və onun atası [[Eet]]in ölümünə görə cəzalandırılmaq üçün geri qaytarılmasını tələb etdilər. Medeya Areteyə müraciət etdi, Arete isə öz növbəsində ərindən Medeyaya mərhəmət göstərməsini istədi. Alkinoos belə bir qərar verdi: &quot;Əgər o hələ bakirədirsə, onu atasına qaytarmağı əmr edirəm; lakin ər yatağını paylaşırsa, onu ərindən ayırmayacağam; əgər bətnində uşaq daşıyırsa, onu düşmənə verməyəcəyəm&quot;.&lt;ref&gt;[[Rodoslu Apolloni|Apollonius]], ''Argonautica'' 4. 1096.&lt;/ref&gt; Bundan sonra Arete gecə vaxtı Yason və Medeyanın yanına gedərək, Medeyanın həyatını xilas etmək üçün nə etməli olduqlarını onlara söylədi. Onun səyləri nəticəsində ikisi evləndi və kolxidalılar Medeya olmadan vətənlərinə qayıtmağa məcbur oldular.&lt;ref&gt;[[Rodoslu Apolloni|Apollonius]], ''Argonautica'' 4. 982–1170.&lt;/ref&gt;

=== ''Odisseya'' ===
''[[Odisseya]]'' əsərində Arete ərinin ailə təsərrüfatına rəhbərlik edən nəcib və fəal qadın kimi təqdim olunur. [[Odissey]] Sxeriyaya gəldikdə, qəbul və müdafiə üçün ilk olaraq Areteyə müraciət etdi və o, Odisseyi qonaqpərvərliklə qarşıladı.&lt;ref&gt;[[Homer]]. ''Odisseya'', VII, 54, 66, 141, 233.&lt;/ref&gt; O, bunu [[Navsikaya]] və [[Afina (mifologiya)|Afinalan]]ın göstərişi ilə etmişdi. İlahə Areteni belə təsvir edirdi:

&lt;blockquote&gt;
Alkinoos onu özünə arvad etdi və bu günlərdə ərlərinin hakimiyyəti altında öz evlərini idarə edən qadınların heç birinə göstərilmədiyi qədər böyük hörmət göstərdi. O, övladları, Alkinoosun özü və şəhər əhalisi tərəfindən səmimi şəkildə hörmət edilir; xalq ona ilahə kimi baxır və şəhərdə hərəkət edərkən onu salamlayır. Çünki onun özündə də müdriklikdən heç bir əskiklik yoxdur və xoş münasibət bəslədiyi qadınlar üçün hətta ərləri arasındakı mübahisələri belə sona çatdırır.&lt;ref&gt;[[Homer]]. ''Odisseya'', VII, 46.&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Alkinoos]]
* [[Navsikaya]]
* [[Odissey]]
* [[Odisseya]]
* [[Arqonavtlar]]
* [[Yason]]
* [[Medeya]]

== İstinadlar ==
{{İstinadlar}}

== İstinad edilən digər mənbələr ==
* [[Rodoslu Apolloni|Apollonius Rhodius]], ''Argonautica''. Robert Cooper Seaton tərəfindən tərcümə. R. C. Loeb Classical Library, cild 001. London: William Heinemann Ltd, 1912. [https://topostext.org/work/126 Topos Text Project-də onlayn versiyası.]
* Apollonius Rhodius, ''Argonautica''. George W. Mooney. London: Longmans, Green, 1912. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0227 Perseus Digital Library-də yunan dilində mətn.]
* [[Homer]], ''[[Odisseya]]''. A. T. Murray tərəfindən ingilis dilinə tərcümə, iki cild. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press; London: William Heinemann Ltd., 1919. {{ISBN|978-0674995611}}. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0136 Perseus Digital Library-də onlayn versiyası.] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0135 Eyni saytda yunan dilində mətn.]
{{DEFAULTSORT:Arete}}
[[Kateqoriya:Odisseya personajları]]
[[Kateqoriya:Odisseya]]
[[Kateqoriya:Mifologiyada qadın]]
[[Kateqoriya:Yunan mifologiyası]]</text>
      <sha1>raeikuped6ayg79vyvv01gbz3bqq1c8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Məsud ibn Davud</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998498</id>
    <revision>
      <id>9041842</id>
      <timestamp>2026-08-19T18:34:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nemoralis</username>
        <id>128937</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;'''Məsud ibn Davud''' — XII əsrdə Bakı şəhərində [[Qız qalası]]nı layihələndirmiş memar. Azərbaycan tarixçisi [[Sara Aşurbəyli]]yə görə, Məsud ibn Davud böyük ehtimalla [[Dairəvi Mərdəkan qalası]]nın memarının atası olmuşdur.&lt;ref&gt;Ашурбейли Сара. История города Баку: период средневековья. Баку, Азернешр, 1992; page 149&lt;/ref&gt;  == İstinadlar == {{İstinad siyah...&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9041842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="464" sha1="21pkm8at9mzlhcclpsn9r2i0f5n5i64" xml:space="preserve">'''Məsud ibn Davud''' — XII əsrdə Bakı şəhərində [[Qız qalası]]nı layihələndirmiş memar. Azərbaycan tarixçisi [[Sara Aşurbəyli]]yə görə, Məsud ibn Davud böyük ehtimalla [[Dairəvi Mərdəkan qalası]]nın memarının atası olmuşdur.&lt;ref&gt;Ашурбейли Сара. История города Баку: период средневековья. Баку, Азернешр, 1992; page 149&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}</text>
      <sha1>21pkm8at9mzlhcclpsn9r2i0f5n5i64</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041843</id>
      <parentid>9041842</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:35:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nemoralis</username>
        <id>128937</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Kateqoriya:Azərbaycan memarları]] əlavə olundu</comment>
      <origin>9041843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="503" sha1="1g8yvsxbdu0fct3csuuspnb9qntftqc" xml:space="preserve">'''Məsud ibn Davud''' — XII əsrdə Bakı şəhərində [[Qız qalası]]nı layihələndirmiş memar. Azərbaycan tarixçisi [[Sara Aşurbəyli]]yə görə, Məsud ibn Davud böyük ehtimalla [[Dairəvi Mərdəkan qalası]]nın memarının atası olmuşdur.&lt;ref&gt;Ашурбейли Сара. История города Баку: период средневековья. Баку, Азернешр, 1992; page 149&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan memarları]]</text>
      <sha1>1g8yvsxbdu0fct3csuuspnb9qntftqc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041860</id>
      <parentid>9041843</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nemoralis</username>
        <id>128937</id>
      </contributor>
      <origin>9041860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="527" sha1="fexfp1d6rqcsq9utbqnc16d7zbrmv72" xml:space="preserve">'''Məsud ibn Davud''' — XII əsrdə Bakı şəhərində [[Qız qalası]]nı layihələndirmiş memar. Azərbaycan tarixçisi [[Sara Aşurbəyli]]yə görə, Məsud ibn Davud böyük ehtimalla [[Dairəvi Mərdəkan qalası]]nın memarı [[Əbdülməcid Məsud oğlu]]nun atasıdır.&lt;ref&gt;Ашурбейли Сара. История города Баку: период средневековья. Баку, Азернешр, 1992; page 149&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan memarları]]</text>
      <sha1>fexfp1d6rqcsq9utbqnc16d7zbrmv72</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041862</id>
      <parentid>9041860</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:07:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nemoralis</username>
        <id>128937</id>
      </contributor>
      <origin>9041862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="537" sha1="9bras645um8vc7ozgqtqvwltivq8wn2" xml:space="preserve">{{Memar}}
'''Məsud ibn Davud''' — XII əsrdə Bakı şəhərində [[Qız qalası]]nı layihələndirmiş memar. Azərbaycan tarixçisi [[Sara Aşurbəyli]]yə görə, Məsud ibn Davud böyük ehtimalla [[Dairəvi Mərdəkan qalası]]nın memarı [[Əbdülməcid Məsud oğlu]]nun atasıdır.&lt;ref&gt;Ашурбейли Сара. История города Баку: период средневековья. Баку, Азернешр, 1992; page 149&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan memarları]]</text>
      <sha1>9bras645um8vc7ozgqtqvwltivq8wn2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041998</id>
      <parentid>9041862</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:49:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Kateqoriya:XII əsr memarları]] əlavə olundu</comment>
      <origin>9041998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="572" sha1="6oplthosdmr9mvlx4l0bibgrjv8mhvx" xml:space="preserve">{{Memar}}
'''Məsud ibn Davud''' — XII əsrdə Bakı şəhərində [[Qız qalası]]nı layihələndirmiş memar. Azərbaycan tarixçisi [[Sara Aşurbəyli]]yə görə, Məsud ibn Davud böyük ehtimalla [[Dairəvi Mərdəkan qalası]]nın memarı [[Əbdülməcid Məsud oğlu]]nun atasıdır.&lt;ref&gt;Ашурбейли Сара. История города Баку: период средневековья. Баку, Азернешр, 1992; page 149&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan memarları]]
[[Kateqoriya:XII əsr memarları]]</text>
      <sha1>6oplthosdmr9mvlx4l0bibgrjv8mhvx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Davudun oğlu Məsud</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998499</id>
    <redirect title="Məsud ibn Davud" />
    <revision>
      <id>9041846</id>
      <timestamp>2026-08-19T18:36:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nemoralis</username>
        <id>128937</id>
      </contributor>
      <comment>[[Məsud ibn Davud]] səhifəsinə istiqamətləndirilir</comment>
      <origin>9041846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="o6xvlq61xfw43v52mj7lxnzytoht508" xml:space="preserve">#İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[Məsud ibn Davud]]</text>
      <sha1>o6xvlq61xfw43v52mj7lxnzytoht508</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Məsud Davud oğlu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998500</id>
    <redirect title="Məsud ibn Davud" />
    <revision>
      <id>9041849</id>
      <timestamp>2026-08-19T18:39:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nemoralis</username>
        <id>128937</id>
      </contributor>
      <comment>[[Məsud ibn Davud]] səhifəsinə istiqamətləndirilir</comment>
      <origin>9041849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="o6xvlq61xfw43v52mj7lxnzytoht508" xml:space="preserve">#İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[Məsud ibn Davud]]</text>
      <sha1>o6xvlq61xfw43v52mj7lxnzytoht508</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Daniil Beskorovoynı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998501</id>
    <revision>
      <id>9041870</id>
      <timestamp>2026-08-19T19:15:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ChanisCaucasi</username>
        <id>95249</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9041870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3177" sha1="pbkgw7exhz85mpc3kxioku6b1dmyy69" xml:space="preserve">'''Danill Leonidoviç Beskorovaynı''' ({{dil-uk|Данило Леонідович Бескоровайний}}; {{DVTY}}) — [[Ukrayna futbolçu]]su, [[Qdansk]]ın &quot;Lexiya&quot; klubunun müdafiəçisi. Beynəlxalq dərəcəli Ukrayna idman ustasıdır.

== Klub karyerası ==
&quot;Krivbass&quot; klubunun məktəbinin, Xarkov Ali İdman Məktəbinin və &quot;Volın&quot; futbol akademiyasının yetirməsidir. 21 iyul 2017-ci il tarixində Ukraynanın birinci liqasında &quot;Volın&quot; komandasının heyətində debüt etmişdir.&lt;ref&gt;[https://int.soccerway.com/matches/2017/07/21/ukraine/persha-liga/fc-volyn-lutsk/balkany-zorya/2488006/ Volyn vs. Balkany Zorya 0 — 0.] {{Wayback|url=https://int.soccerway.com/matches/2017/07/21/ukraine/persha-liga/fc-volyn-lutsk/balkany-zorya/2488006/ |date=20170810120703 }}{{ref|en}}&lt;/ref&gt; 19 fevral 2018-ci il tarixində Klaipedanın &quot;Atlantas&quot; klubunun oyunçusu olmuş, lakin maliyyə problemləri səbəbindən 1 avqust 2018-ci il tarixində Slovakiyanın &quot;DAK 1904&quot; klubuna satılmışdır.&lt;ref&gt;[https://futbalnet.sk/member/1406579/#player Профиль на сайте futbalnet.sk] {{Wayback|url=https://futbalnet.sk/member/1406579/#player |date=20190525112347 }}{{ref|sk}}&lt;/ref&gt; İcarə əsasında Trebişovun &quot;Slavoy&quot; klubunda oynamış, həmin ilin 4 avqust tarixindən isə &quot;Zemplin&quot; klubunun heyətində yer almışdır.&lt;ref&gt;[https://www.ua-football.com/ua/ukrainian/ukrainians/1538753265-bezkorovayniy-pershe-zanyattya-u-kvarcyanogo-pochinalosya-o-shostiy-ranku-i-vidrazu-bigli-v-bronizhiletah.html Безкоровайний: Перше заняття у Кварцяного починалося о шостій ранку і відразу бігли в бронежилетах.] {{Wayback|url=https://www.ua-football.com/ua/ukrainian/ukrainians/1538753265-bezkorovayniy-pershe-zanyattya-u-kvarcyanogo-pochinalosya-o-shostiy-ranku-i-vidrazu-bigli-v-bronizhiletah.html |date=20190525075022 }}{{ref|uk}}&lt;/ref&gt; Fortuna Liqasında debütünü 18 avqust 2018-ci il tarixində &quot;Senitsa&quot;ya qarşı matçda etmişdir.&lt;ref&gt;[http://ulk.futbalnet.sk/zapas/354226/ MFK Zemplín Michalovce — FK Senica 1:1, 18.08.2018, futbalnet.sk] {{Wayback|url=http://ulk.futbalnet.sk/zapas/354226/ |date=20180819114404 }}{{ref|sk}}&lt;/ref&gt;

== Milli komanda ==
2019-cu ildə U-20 komandasının heyətində Polşada&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://resources.fifa.com/image/upload/polonia-2019-listas-oficiales.pdf?cloudid=kk3eclgrgzbumaumqeqx|title=FIFA U-20 World Cup Poland 2019: List of players|lang=en|publisher=[[FIFA]]|date=2019-05-15|access-date=2019-05-17|archive-date=2020-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111004601/https://resources.fifa.com/image/upload/polonia-2019-listas-oficiales.pdf?cloudid=kk3eclgrgzbumaumqeqx|url-status=live}}&lt;/ref&gt; keçirilən gənclər arasında dünya çempionatına qatılmış və həmin turnirin qalibi olmuşdur.&lt;ref&gt;[https://ffu.ua/article/36906 ЧС-2019 (U-20). Збірна України: кадровий потенціал найсильнішої команди планети.] {{Wayback|url=https://ffu.ua/article/36906 |date=20190618135046 }}{{ref|uk}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}</text>
      <sha1>pbkgw7exhz85mpc3kxioku6b1dmyy69</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041871</id>
      <parentid>9041870</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:16:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ChanisCaucasi</username>
        <id>95249</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9041871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3177" sha1="dzwedc05ox3nald4ckwiwjxm56cgvep" xml:space="preserve">'''Danill Leonidoviç Beskorovaynı''' ({{dil-uk|Данило Леонідович Бескоровайний}}; {{DVTY}}) — [[Ukrayna]] futbolçusu, [[Qdansk]]ın &quot;Lexiya&quot; klubunun müdafiəçisi. Beynəlxalq dərəcəli Ukrayna idman ustasıdır.

== Klub karyerası ==
&quot;Krivbass&quot; klubunun məktəbinin, Xarkov Ali İdman Məktəbinin və &quot;Volın&quot; futbol akademiyasının yetirməsidir. 21 iyul 2017-ci il tarixində Ukraynanın birinci liqasında &quot;Volın&quot; komandasının heyətində debüt etmişdir.&lt;ref&gt;[https://int.soccerway.com/matches/2017/07/21/ukraine/persha-liga/fc-volyn-lutsk/balkany-zorya/2488006/ Volyn vs. Balkany Zorya 0 — 0.] {{Wayback|url=https://int.soccerway.com/matches/2017/07/21/ukraine/persha-liga/fc-volyn-lutsk/balkany-zorya/2488006/ |date=20170810120703 }}{{ref|en}}&lt;/ref&gt; 19 fevral 2018-ci il tarixində Klaipedanın &quot;Atlantas&quot; klubunun oyunçusu olmuş, lakin maliyyə problemləri səbəbindən 1 avqust 2018-ci il tarixində Slovakiyanın &quot;DAK 1904&quot; klubuna satılmışdır.&lt;ref&gt;[https://futbalnet.sk/member/1406579/#player Профиль на сайте futbalnet.sk] {{Wayback|url=https://futbalnet.sk/member/1406579/#player |date=20190525112347 }}{{ref|sk}}&lt;/ref&gt; İcarə əsasında Trebişovun &quot;Slavoy&quot; klubunda oynamış, həmin ilin 4 avqust tarixindən isə &quot;Zemplin&quot; klubunun heyətində yer almışdır.&lt;ref&gt;[https://www.ua-football.com/ua/ukrainian/ukrainians/1538753265-bezkorovayniy-pershe-zanyattya-u-kvarcyanogo-pochinalosya-o-shostiy-ranku-i-vidrazu-bigli-v-bronizhiletah.html Безкоровайний: Перше заняття у Кварцяного починалося о шостій ранку і відразу бігли в бронежилетах.] {{Wayback|url=https://www.ua-football.com/ua/ukrainian/ukrainians/1538753265-bezkorovayniy-pershe-zanyattya-u-kvarcyanogo-pochinalosya-o-shostiy-ranku-i-vidrazu-bigli-v-bronizhiletah.html |date=20190525075022 }}{{ref|uk}}&lt;/ref&gt; Fortuna Liqasında debütünü 18 avqust 2018-ci il tarixində &quot;Senitsa&quot;ya qarşı matçda etmişdir.&lt;ref&gt;[http://ulk.futbalnet.sk/zapas/354226/ MFK Zemplín Michalovce — FK Senica 1:1, 18.08.2018, futbalnet.sk] {{Wayback|url=http://ulk.futbalnet.sk/zapas/354226/ |date=20180819114404 }}{{ref|sk}}&lt;/ref&gt;

== Milli komanda ==
2019-cu ildə U-20 komandasının heyətində Polşada&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://resources.fifa.com/image/upload/polonia-2019-listas-oficiales.pdf?cloudid=kk3eclgrgzbumaumqeqx|title=FIFA U-20 World Cup Poland 2019: List of players|lang=en|publisher=[[FIFA]]|date=2019-05-15|access-date=2019-05-17|archive-date=2020-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111004601/https://resources.fifa.com/image/upload/polonia-2019-listas-oficiales.pdf?cloudid=kk3eclgrgzbumaumqeqx|url-status=live}}&lt;/ref&gt; keçirilən gənclər arasında dünya çempionatına qatılmış və həmin turnirin qalibi olmuşdur.&lt;ref&gt;[https://ffu.ua/article/36906 ЧС-2019 (U-20). Збірна України: кадровий потенціал найсильнішої команди планети.] {{Wayback|url=https://ffu.ua/article/36906 |date=20190618135046 }}{{ref|uk}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}</text>
      <sha1>dzwedc05ox3nald4ckwiwjxm56cgvep</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041874</id>
      <parentid>9041871</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:16:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ChanisCaucasi</username>
        <id>95249</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9041874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3192" sha1="szfehk14ke68krd0ethdrkvt9y2uacl" xml:space="preserve">{{futbolçu}}

'''Danill Leonidoviç Beskorovaynı''' ({{dil-uk|Данило Леонідович Бескоровайний}}; {{DVTY}}) — [[Ukrayna]] futbolçusu, [[Qdansk]]ın &quot;Lexiya&quot; klubunun müdafiəçisi. Beynəlxalq dərəcəli Ukrayna idman ustasıdır.

== Klub karyerası ==
&quot;Krivbass&quot; klubunun məktəbinin, Xarkov Ali İdman Məktəbinin və &quot;Volın&quot; futbol akademiyasının yetirməsidir. 21 iyul 2017-ci il tarixində Ukraynanın birinci liqasında &quot;Volın&quot; komandasının heyətində debüt etmişdir.&lt;ref&gt;[https://int.soccerway.com/matches/2017/07/21/ukraine/persha-liga/fc-volyn-lutsk/balkany-zorya/2488006/ Volyn vs. Balkany Zorya 0 — 0.] {{Wayback|url=https://int.soccerway.com/matches/2017/07/21/ukraine/persha-liga/fc-volyn-lutsk/balkany-zorya/2488006/ |date=20170810120703 }}{{ref|en}}&lt;/ref&gt; 19 fevral 2018-ci il tarixində Klaipedanın &quot;Atlantas&quot; klubunun oyunçusu olmuş, lakin maliyyə problemləri səbəbindən 1 avqust 2018-ci il tarixində Slovakiyanın &quot;DAK 1904&quot; klubuna satılmışdır.&lt;ref&gt;[https://futbalnet.sk/member/1406579/#player Профиль на сайте futbalnet.sk] {{Wayback|url=https://futbalnet.sk/member/1406579/#player |date=20190525112347 }}{{ref|sk}}&lt;/ref&gt; İcarə əsasında Trebişovun &quot;Slavoy&quot; klubunda oynamış, həmin ilin 4 avqust tarixindən isə &quot;Zemplin&quot; klubunun heyətində yer almışdır.&lt;ref&gt;[https://www.ua-football.com/ua/ukrainian/ukrainians/1538753265-bezkorovayniy-pershe-zanyattya-u-kvarcyanogo-pochinalosya-o-shostiy-ranku-i-vidrazu-bigli-v-bronizhiletah.html Безкоровайний: Перше заняття у Кварцяного починалося о шостій ранку і відразу бігли в бронежилетах.] {{Wayback|url=https://www.ua-football.com/ua/ukrainian/ukrainians/1538753265-bezkorovayniy-pershe-zanyattya-u-kvarcyanogo-pochinalosya-o-shostiy-ranku-i-vidrazu-bigli-v-bronizhiletah.html |date=20190525075022 }}{{ref|uk}}&lt;/ref&gt; Fortuna Liqasında debütünü 18 avqust 2018-ci il tarixində &quot;Senitsa&quot;ya qarşı matçda etmişdir.&lt;ref&gt;[http://ulk.futbalnet.sk/zapas/354226/ MFK Zemplín Michalovce — FK Senica 1:1, 18.08.2018, futbalnet.sk] {{Wayback|url=http://ulk.futbalnet.sk/zapas/354226/ |date=20180819114404 }}{{ref|sk}}&lt;/ref&gt;

== Milli komanda ==
2019-cu ildə U-20 komandasının heyətində Polşada&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://resources.fifa.com/image/upload/polonia-2019-listas-oficiales.pdf?cloudid=kk3eclgrgzbumaumqeqx|title=FIFA U-20 World Cup Poland 2019: List of players|lang=en|publisher=[[FIFA]]|date=2019-05-15|access-date=2019-05-17|archive-date=2020-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111004601/https://resources.fifa.com/image/upload/polonia-2019-listas-oficiales.pdf?cloudid=kk3eclgrgzbumaumqeqx|url-status=live}}&lt;/ref&gt; keçirilən gənclər arasında dünya çempionatına qatılmış və həmin turnirin qalibi olmuşdur.&lt;ref&gt;[https://ffu.ua/article/36906 ЧС-2019 (U-20). Збірна України: кадровий потенціал найсильнішої команди планети.] {{Wayback|url=https://ffu.ua/article/36906 |date=20190618135046 }}{{ref|uk}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}</text>
      <sha1>szfehk14ke68krd0ethdrkvt9y2uacl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041875</id>
      <parentid>9041874</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ChanisCaucasi</username>
        <id>95249</id>
      </contributor>
      <origin>9041875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3558" sha1="lz1irlxcggopfmnm25hrp8sqmw5vetp" xml:space="preserve">{{futbolçu}}

'''Danill Leonidoviç Beskorovaynı''' ({{dil-uk|Данило Леонідович Бескоровайний}}; {{DVTY}}) — [[Ukrayna]] futbolçusu, [[Qdansk]]ın &quot;Lexiya&quot; klubunun müdafiəçisi. Beynəlxalq dərəcəli Ukrayna idman ustasıdır.

== Klub karyerası ==
&quot;Krivbass&quot; klubunun məktəbinin, Xarkov Ali İdman Məktəbinin və &quot;Volın&quot; futbol akademiyasının yetirməsidir. 21 iyul 2017-ci il tarixində Ukraynanın birinci liqasında &quot;Volın&quot; komandasının heyətində debüt etmişdir.&lt;ref&gt;[https://int.soccerway.com/matches/2017/07/21/ukraine/persha-liga/fc-volyn-lutsk/balkany-zorya/2488006/ Volyn vs. Balkany Zorya 0 — 0.] {{Wayback|url=https://int.soccerway.com/matches/2017/07/21/ukraine/persha-liga/fc-volyn-lutsk/balkany-zorya/2488006/ |date=20170810120703 }}{{ref|en}}&lt;/ref&gt; 19 fevral 2018-ci il tarixində Klaipedanın &quot;Atlantas&quot; klubunun oyunçusu olmuş, lakin maliyyə problemləri səbəbindən 1 avqust 2018-ci il tarixində Slovakiyanın &quot;DAK 1904&quot; klubuna satılmışdır.&lt;ref&gt;[https://futbalnet.sk/member/1406579/#player Профиль на сайте futbalnet.sk] {{Wayback|url=https://futbalnet.sk/member/1406579/#player |date=20190525112347 }}{{ref|sk}}&lt;/ref&gt; İcarə əsasında Trebişovun &quot;Slavoy&quot; klubunda oynamış, həmin ilin 4 avqust tarixindən isə &quot;Zemplin&quot; klubunun heyətində yer almışdır.&lt;ref&gt;[https://www.ua-football.com/ua/ukrainian/ukrainians/1538753265-bezkorovayniy-pershe-zanyattya-u-kvarcyanogo-pochinalosya-o-shostiy-ranku-i-vidrazu-bigli-v-bronizhiletah.html Безкоровайний: Перше заняття у Кварцяного починалося о шостій ранку і відразу бігли в бронежилетах.] {{Wayback|url=https://www.ua-football.com/ua/ukrainian/ukrainians/1538753265-bezkorovayniy-pershe-zanyattya-u-kvarcyanogo-pochinalosya-o-shostiy-ranku-i-vidrazu-bigli-v-bronizhiletah.html |date=20190525075022 }}{{ref|uk}}&lt;/ref&gt; Fortuna Liqasında debütünü 18 avqust 2018-ci il tarixində &quot;Senitsa&quot;ya qarşı matçda etmişdir.&lt;ref&gt;[http://ulk.futbalnet.sk/zapas/354226/ MFK Zemplín Michalovce — FK Senica 1:1, 18.08.2018, futbalnet.sk] {{Wayback|url=http://ulk.futbalnet.sk/zapas/354226/ |date=20180819114404 }}{{ref|sk}}&lt;/ref&gt;

Beskorovoyni 2025/26 mövsümündən &quot;Polessye&quot;dən &quot;Sumqayıt&quot;a icarə əsasında keçmişdir. O, klubun heyətində 14 matçda forma geyinmişdi.&lt;ref&gt;{{cite news |title=&quot;Sumqayıt&quot;dan ayrılan futbolçu Polşa klubunda |newspaper=Futbolpress.az |url=https://futbolpress.az/sumqayitdan-ayrilan-futbolcu-polsa-klubunda/ |access-date=2026-08-19 |language=az}}&lt;/ref&gt;

== Milli komanda ==
2019-cu ildə U-20 komandasının heyətində Polşada&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://resources.fifa.com/image/upload/polonia-2019-listas-oficiales.pdf?cloudid=kk3eclgrgzbumaumqeqx|title=FIFA U-20 World Cup Poland 2019: List of players|lang=en|publisher=[[FIFA]]|date=2019-05-15|access-date=2019-05-17|archive-date=2020-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111004601/https://resources.fifa.com/image/upload/polonia-2019-listas-oficiales.pdf?cloudid=kk3eclgrgzbumaumqeqx|url-status=live}}&lt;/ref&gt; keçirilən gənclər arasında dünya çempionatına qatılmış və həmin turnirin qalibi olmuşdur.&lt;ref&gt;[https://ffu.ua/article/36906 ЧС-2019 (U-20). Збірна України: кадровий потенціал найсильнішої команди планети.] {{Wayback|url=https://ffu.ua/article/36906 |date=20190618135046 }}{{ref|uk}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}</text>
      <sha1>lz1irlxcggopfmnm25hrp8sqmw5vetp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041876</id>
      <parentid>9041875</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:18:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ChanisCaucasi</username>
        <id>95249</id>
      </contributor>
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +14 kateqoriya</comment>
      <origin>9041876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4271" sha1="cugsgrakomnc3wy8cfebx2j10z0ksg3" xml:space="preserve">{{futbolçu}}

'''Danill Leonidoviç Beskorovaynı''' ({{dil-uk|Данило Леонідович Бескоровайний}}; {{DVTY}}) — [[Ukrayna]] futbolçusu, [[Qdansk]]ın &quot;Lexiya&quot; klubunun müdafiəçisi. Beynəlxalq dərəcəli Ukrayna idman ustasıdır.

== Klub karyerası ==
&quot;Krivbass&quot; klubunun məktəbinin, Xarkov Ali İdman Məktəbinin və &quot;Volın&quot; futbol akademiyasının yetirməsidir. 21 iyul 2017-ci il tarixində Ukraynanın birinci liqasında &quot;Volın&quot; komandasının heyətində debüt etmişdir.&lt;ref&gt;[https://int.soccerway.com/matches/2017/07/21/ukraine/persha-liga/fc-volyn-lutsk/balkany-zorya/2488006/ Volyn vs. Balkany Zorya 0 — 0.] {{Wayback|url=https://int.soccerway.com/matches/2017/07/21/ukraine/persha-liga/fc-volyn-lutsk/balkany-zorya/2488006/ |date=20170810120703 }}{{ref|en}}&lt;/ref&gt; 19 fevral 2018-ci il tarixində Klaipedanın &quot;Atlantas&quot; klubunun oyunçusu olmuş, lakin maliyyə problemləri səbəbindən 1 avqust 2018-ci il tarixində Slovakiyanın &quot;DAK 1904&quot; klubuna satılmışdır.&lt;ref&gt;[https://futbalnet.sk/member/1406579/#player Профиль на сайте futbalnet.sk] {{Wayback|url=https://futbalnet.sk/member/1406579/#player |date=20190525112347 }}{{ref|sk}}&lt;/ref&gt; İcarə əsasında Trebişovun &quot;Slavoy&quot; klubunda oynamış, həmin ilin 4 avqust tarixindən isə &quot;Zemplin&quot; klubunun heyətində yer almışdır.&lt;ref&gt;[https://www.ua-football.com/ua/ukrainian/ukrainians/1538753265-bezkorovayniy-pershe-zanyattya-u-kvarcyanogo-pochinalosya-o-shostiy-ranku-i-vidrazu-bigli-v-bronizhiletah.html Безкоровайний: Перше заняття у Кварцяного починалося о шостій ранку і відразу бігли в бронежилетах.] {{Wayback|url=https://www.ua-football.com/ua/ukrainian/ukrainians/1538753265-bezkorovayniy-pershe-zanyattya-u-kvarcyanogo-pochinalosya-o-shostiy-ranku-i-vidrazu-bigli-v-bronizhiletah.html |date=20190525075022 }}{{ref|uk}}&lt;/ref&gt; Fortuna Liqasında debütünü 18 avqust 2018-ci il tarixində &quot;Senitsa&quot;ya qarşı matçda etmişdir.&lt;ref&gt;[http://ulk.futbalnet.sk/zapas/354226/ MFK Zemplín Michalovce — FK Senica 1:1, 18.08.2018, futbalnet.sk] {{Wayback|url=http://ulk.futbalnet.sk/zapas/354226/ |date=20180819114404 }}{{ref|sk}}&lt;/ref&gt;

Beskorovoyni 2025/26 mövsümündən &quot;Polessye&quot;dən &quot;Sumqayıt&quot;a icarə əsasında keçmişdir. O, klubun heyətində 14 matçda forma geyinmişdi.&lt;ref&gt;{{cite news |title=&quot;Sumqayıt&quot;dan ayrılan futbolçu Polşa klubunda |newspaper=Futbolpress.az |url=https://futbolpress.az/sumqayitdan-ayrilan-futbolcu-polsa-klubunda/ |access-date=2026-08-19 |language=az}}&lt;/ref&gt;

== Milli komanda ==
2019-cu ildə U-20 komandasının heyətində Polşada&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://resources.fifa.com/image/upload/polonia-2019-listas-oficiales.pdf?cloudid=kk3eclgrgzbumaumqeqx|title=FIFA U-20 World Cup Poland 2019: List of players|lang=en|publisher=[[FIFA]]|date=2019-05-15|access-date=2019-05-17|archive-date=2020-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111004601/https://resources.fifa.com/image/upload/polonia-2019-listas-oficiales.pdf?cloudid=kk3eclgrgzbumaumqeqx|url-status=live}}&lt;/ref&gt; keçirilən gənclər arasında dünya çempionatına qatılmış və həmin turnirin qalibi olmuşdur.&lt;ref&gt;[https://ffu.ua/article/36906 ЧС-2019 (U-20). Збірна України: кадровий потенціал найсильнішої команди планети.] {{Wayback|url=https://ffu.ua/article/36906 |date=20190618135046 }}{{ref|uk}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Astana FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Premyer Liqası oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanda legioner Ukrayna idmançıları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycandakı əcnəbi kişi futbolçular]]
[[Kateqoriya:Legioner Ukrayna futbolçuları]]
[[Kateqoriya:Polşada legioner futbolçular]]
[[Kateqoriya:Qazaxıstan Premyer Liqası futbolçuları]]
[[Kateqoriya:Qazaxıstanda legioner futbolçular]]
[[Kateqoriya:Slovakiya Superliqası oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Sumqayıt FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Ukrayna Birinci Liqasının oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Ukrayna Premyer Liqasının oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Ukraynanın kişi futbolçuları]]
[[Kateqoriya:Volın Lutsk FK oyunçuları]]</text>
      <sha1>cugsgrakomnc3wy8cfebx2j10z0ksg3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041940</id>
      <parentid>9041876</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T01:44:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ToprakBot</username>
        <id>198871</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>; Görünməz boşluqlar görünür edildi: [[Ayrılmaz alan|kırılmaz boşluk]] (U+00A0)</comment>
      <origin>9041940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4279" sha1="1os2pqki1wdi3zjhc137zowa1v49o7i" xml:space="preserve">{{futbolçu}}

'''Danill Leonidoviç Beskorovaynı''' ({{dil-uk|Данило Леонідович Бескоровайний}}; {{DVTY}}) — [[Ukrayna]] futbolçusu, [[Qdansk]]ın &quot;Lexiya&quot; klubunun müdafiəçisi. Beynəlxalq dərəcəli Ukrayna idman ustasıdır.

== Klub karyerası ==
&quot;Krivbass&quot; klubunun məktəbinin, Xarkov Ali İdman Məktəbinin və &quot;Volın&quot; futbol akademiyasının yetirməsidir. 21 iyul 2017-ci il tarixində Ukraynanın birinci liqasında &quot;Volın&quot; komandasının heyətində debüt etmişdir.&lt;ref&gt;[https://int.soccerway.com/matches/2017/07/21/ukraine/persha-liga/fc-volyn-lutsk/balkany-zorya/2488006/ Volyn vs. Balkany Zorya 0&amp;nbsp;— 0.] {{Wayback|url=https://int.soccerway.com/matches/2017/07/21/ukraine/persha-liga/fc-volyn-lutsk/balkany-zorya/2488006/ |date=20170810120703 }}{{ref|en}}&lt;/ref&gt; 19 fevral 2018-ci il tarixində Klaipedanın &quot;Atlantas&quot; klubunun oyunçusu olmuş, lakin maliyyə problemləri səbəbindən 1 avqust 2018-ci il tarixində Slovakiyanın &quot;DAK 1904&quot; klubuna satılmışdır.&lt;ref&gt;[https://futbalnet.sk/member/1406579/#player Профиль на сайте futbalnet.sk] {{Wayback|url=https://futbalnet.sk/member/1406579/#player |date=20190525112347 }}{{ref|sk}}&lt;/ref&gt; İcarə əsasında Trebişovun &quot;Slavoy&quot; klubunda oynamış, həmin ilin 4 avqust tarixindən isə &quot;Zemplin&quot; klubunun heyətində yer almışdır.&lt;ref&gt;[https://www.ua-football.com/ua/ukrainian/ukrainians/1538753265-bezkorovayniy-pershe-zanyattya-u-kvarcyanogo-pochinalosya-o-shostiy-ranku-i-vidrazu-bigli-v-bronizhiletah.html Безкоровайний: Перше заняття у Кварцяного починалося о шостій ранку і відразу бігли в бронежилетах.] {{Wayback|url=https://www.ua-football.com/ua/ukrainian/ukrainians/1538753265-bezkorovayniy-pershe-zanyattya-u-kvarcyanogo-pochinalosya-o-shostiy-ranku-i-vidrazu-bigli-v-bronizhiletah.html |date=20190525075022 }}{{ref|uk}}&lt;/ref&gt; Fortuna Liqasında debütünü 18 avqust 2018-ci il tarixində &quot;Senitsa&quot;ya qarşı matçda etmişdir.&lt;ref&gt;[http://ulk.futbalnet.sk/zapas/354226/ MFK Zemplín Michalovce&amp;nbsp;— FK Senica 1:1, 18.08.2018, futbalnet.sk] {{Wayback|url=http://ulk.futbalnet.sk/zapas/354226/ |date=20180819114404 }}{{ref|sk}}&lt;/ref&gt;

Beskorovoyni 2025/26 mövsümündən &quot;Polessye&quot;dən &quot;Sumqayıt&quot;a icarə əsasında keçmişdir. O, klubun heyətində 14 matçda forma geyinmişdi.&lt;ref&gt;{{cite news |title=&quot;Sumqayıt&quot;dan ayrılan futbolçu Polşa klubunda |newspaper=Futbolpress.az |url=https://futbolpress.az/sumqayitdan-ayrilan-futbolcu-polsa-klubunda/ |access-date=2026-08-19 |language=az}}&lt;/ref&gt;

== Milli komanda ==
2019-cu ildə U-20 komandasının heyətində Polşada&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://resources.fifa.com/image/upload/polonia-2019-listas-oficiales.pdf?cloudid=kk3eclgrgzbumaumqeqx|title=FIFA U-20 World Cup Poland 2019: List of players|lang=en|publisher=[[FIFA]]|date=2019-05-15|access-date=2019-05-17|archive-date=2020-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111004601/https://resources.fifa.com/image/upload/polonia-2019-listas-oficiales.pdf?cloudid=kk3eclgrgzbumaumqeqx|url-status=live}}&lt;/ref&gt; keçirilən gənclər arasında dünya çempionatına qatılmış və həmin turnirin qalibi olmuşdur.&lt;ref&gt;[https://ffu.ua/article/36906 ЧС-2019 (U-20). Збірна України: кадровий потенціал найсильнішої команди планети.] {{Wayback|url=https://ffu.ua/article/36906 |date=20190618135046 }}{{ref|uk}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Astana FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Premyer Liqası oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanda legioner Ukrayna idmançıları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycandakı əcnəbi kişi futbolçular]]
[[Kateqoriya:Legioner Ukrayna futbolçuları]]
[[Kateqoriya:Polşada legioner futbolçular]]
[[Kateqoriya:Qazaxıstan Premyer Liqası futbolçuları]]
[[Kateqoriya:Qazaxıstanda legioner futbolçular]]
[[Kateqoriya:Slovakiya Superliqası oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Sumqayıt FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Ukrayna Birinci Liqasının oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Ukrayna Premyer Liqasının oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Ukraynanın kişi futbolçuları]]
[[Kateqoriya:Volın Lutsk FK oyunçuları]]</text>
      <sha1>1os2pqki1wdi3zjhc137zowa1v49o7i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042099</id>
      <parentid>9041940</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:42:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>C Mirəli2001</username>
        <id>213736</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9042099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4235" sha1="odqiia9zb7rndz674ubqvyxszvj56i5" xml:space="preserve">{{futbolçu}}

'''Danill Leonidoviç Beskorovaynı''' ({{dil-uk|Данило Леонідович Бескоровайний}}; {{DVTY}}) — [[Ukrayna]] futbolçusu, [[Qdansk]]ın &quot;Lexiya&quot; klubunun müdafiəçisi. Beynəlxalq dərəcəli Ukrayna idman ustasıdır.

== Klub karyerası ==
&quot;Krivbass&quot; klubunun məktəbinin, Xarkov Ali İdman Məktəbinin və &quot;Volın&quot; futbol akademiyasının yetirməsidir. 21 iyul 2017-ci ildə Ukraynanın birinci liqasında &quot;Volın&quot; komandasının heyətində debüt etmişdir.&lt;ref&gt;[https://int.soccerway.com/matches/2017/07/21/ukraine/persha-liga/fc-volyn-lutsk/balkany-zorya/2488006/ Volyn vs. Balkany Zorya 0–0.] {{Wayback|url=https://int.soccerway.com/matches/2017/07/21/ukraine/persha-liga/fc-volyn-lutsk/balkany-zorya/2488006/ |date=20170810120703 }}{{ref|en}}&lt;/ref&gt; 19 fevral 2018-ci ildə Klaipedanın &quot;Atlantas&quot; klubunun oyunçusu olmuş, lakin maliyyə problemləri səbəbindən 1 avqust 2018-ci ildə Slovakiyanın &quot;DAK 1904&quot; klubuna satılmışdır.&lt;ref&gt;[https://futbalnet.sk/member/1406579/#player Профиль на сайте futbalnet.sk] {{Wayback|url=https://futbalnet.sk/member/1406579/#player |date=20190525112347 }}{{ref|sk}}&lt;/ref&gt; İcarə əsasında Trebişovun &quot;Slavoy&quot; klubunda oynamış, həmin ilin 4 avqust tarixindən isə &quot;Zemplin&quot; klubunun heyətində yer almışdır.&lt;ref&gt;[https://www.ua-football.com/ua/ukrainian/ukrainians/1538753265-bezkorovayniy-pershe-zanyattya-u-kvarcyanogo-pochinalosya-o-shostiy-ranku-i-vidrazu-bigli-v-bronizhiletah.html Безкоровайний: Перше заняття у Кварцяного починалося о шостій ранку і відразу бігли в бронежилетах.] {{Wayback|url=https://www.ua-football.com/ua/ukrainian/ukrainians/1538753265-bezkorovayniy-pershe-zanyattya-u-kvarcyanogo-pochinalosya-o-shostiy-ranku-i-vidrazu-bigli-v-bronizhiletah.html |date=20190525075022 }}{{ref|uk}}&lt;/ref&gt; Fortuna Liqasında debütünü 18 avqust 2018-ci ildə &quot;Senitsa&quot;ya qarşı matçda etmişdir.&lt;ref&gt;[http://ulk.futbalnet.sk/zapas/354226/ MFK Zemplín Michalovce — FK Senica 1:1, 18.08.2018, futbalnet.sk] {{Wayback|url=http://ulk.futbalnet.sk/zapas/354226/ |date=20180819114404 }}{{ref|sk}}&lt;/ref&gt;

Beskorovoyni 2025/26 mövsümündən &quot;Polessye&quot;dən &quot;Sumqayıt&quot;a icarə əsasında keçmişdir. O, klubun heyətində 14 matçda forma geyinmişdi.&lt;ref&gt;{{cite news |title=&quot;Sumqayıt&quot;dan ayrılan futbolçu Polşa klubunda |newspaper=Futbolpress.az |url=https://futbolpress.az/sumqayitdan-ayrilan-futbolcu-polsa-klubunda/ |access-date=2026-08-19 |language=az}}&lt;/ref&gt;

== Milli komanda ==
2019-cu ildə U-20 komandasının heyətində Polşada&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://resources.fifa.com/image/upload/polonia-2019-listas-oficiales.pdf?cloudid=kk3eclgrgzbumaumqeqx|title=FIFA U-20 World Cup Poland 2019: List of players|lang=en|publisher=[[FIFA]]|date=2019-05-15|access-date=2019-05-17|archive-date=2020-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111004601/https://resources.fifa.com/image/upload/polonia-2019-listas-oficiales.pdf?cloudid=kk3eclgrgzbumaumqeqx|url-status=live}}&lt;/ref&gt; keçirilən gənclər arasında dünya çempionatına qatılmış və həmin turnirin qalibi olmuşdur.&lt;ref&gt;[https://ffu.ua/article/36906 ЧС-2019 (U-20). Збірна України: кадровий потенціал найсильнішої команди планети.] {{Wayback|url=https://ffu.ua/article/36906 |date=20190618135046 }}{{ref|uk}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Astana FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Premyer Liqası oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanda legioner Ukrayna idmançıları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycandakı əcnəbi kişi futbolçular]]
[[Kateqoriya:Legioner Ukrayna futbolçuları]]
[[Kateqoriya:Polşada legioner futbolçular]]
[[Kateqoriya:Qazaxıstan Premyer Liqası futbolçuları]]
[[Kateqoriya:Qazaxıstanda legioner futbolçular]]
[[Kateqoriya:Slovakiya Superliqası oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Sumqayıt FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Ukrayna Birinci Liqasının oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Ukrayna Premyer Liqasının oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Ukraynanın kişi futbolçuları]]
[[Kateqoriya:Volın Lutsk FK oyunçuları]]</text>
      <sha1>odqiia9zb7rndz674ubqvyxszvj56i5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ağməmmədli</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998502</id>
    <redirect title="Ağaməmmədli (Marneuli)" />
    <revision>
      <id>9041891</id>
      <timestamp>2026-08-19T19:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nemoralis</username>
        <id>128937</id>
      </contributor>
      <comment>[[Ağaməmmədli (Marneuli)]] səhifəsinə istiqamətləndirilir</comment>
      <origin>9041891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="d8udzwbgfa42us2hosfstitlv6523z8" xml:space="preserve">#İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[Ağaməmmədli (Marneuli)]]</text>
      <sha1>d8udzwbgfa42us2hosfstitlv6523z8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ağmamedlo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998503</id>
    <redirect title="Ağaməmmədli (Marneuli)" />
    <revision>
      <id>9041892</id>
      <timestamp>2026-08-19T19:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nemoralis</username>
        <id>128937</id>
      </contributor>
      <comment>[[Ağaməmmədli (Marneuli)]] səhifəsinə istiqamətləndirilir</comment>
      <origin>9041892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="d8udzwbgfa42us2hosfstitlv6523z8" xml:space="preserve">#İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[Ağaməmmədli (Marneuli)]]</text>
      <sha1>d8udzwbgfa42us2hosfstitlv6523z8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tehran türkləri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998504</id>
    <revision>
      <id>9041897</id>
      <timestamp>2026-08-19T19:59:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shahesafavieh</username>
        <id>352832</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:fa:Special:Redirect/revision/44220810|ترک های تهران]]&quot; tərcümə edilərək yaradıldı</comment>
      <origin>9041897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1085" sha1="tgjtxa2aypzgmzga9e8bu27ndfgkhwm" xml:space="preserve">'''Tehran türkləri'''  [[Tehran ostanı|Tehran ostanında, başlıca olaraq Tehran şəhərində məskunlaşmış türkdilli əhaliyə verilən addır. Türklərin bu coğrafiyadakı iştirakı tarixi köklərə malik olub, Qəznəvi və Səlcuq dövrlərinə dayanır. Səfəvilər dönəmində Tehranın ilkin şəhər strukturunun formalaşması, Qacarlar dönəmində isə Tehranın dövlət paytaxtına çevrilməsi bu varlığı daha da möhkəmləndirmişdir. Müasir dövrdə isə xüsusilə ostanın cənub və qərb rayonlarına ünvanlanan kütləvi köç axınları bu türk əhalisinin sayını əhəmiyyətli dərəcədə artırmışdır. Bu gün Tehran ostanı əhalisinin xeyli hissəsi, o cümlədən İslamşəhr, Nəsimşəhr, Rübatkərim, Bəhəristan kimi şəhərlərdə yaşayan əhali arasında türkdillilər mühüm yer tutur. Həmin icma İran paytaxtının siyasi, iqtisadi və mədəni inkişafında daim fəal rol oynamışdır.]]
[[Kateqoriya:Səfəvilər sülaləsi]]
[[Kateqoriya:Qacarlar]]
[[Kateqoriya:Tehran tarixi]]
[[Kateqoriya:Tehran ostanı]]</text>
      <sha1>tgjtxa2aypzgmzga9e8bu27ndfgkhwm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041898</id>
      <parentid>9041897</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T20:05:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shahesafavieh</username>
        <id>352832</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Çox təqir edirdim</comment>
      <origin>9041898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14132" sha1="tmfnj88bkvfgm7hq4f48jm8ly035eob" xml:space="preserve">'''Tehran türkləri'''  — [[Tehran ostanı]]nda və xüsusilə [[Tehran]] şəhərində yaşayan [[türklər|türkdilli]] əhaliyə deyilir. Türklərin bu bölgədəki varlığı tarixi köklərə malikdir və [[Qəznəlilər]] və [[Səlcuqlular]] dövrünə qədər uzanır. Bu varlıq [[Səfəvilər]] dövründə Tehran şəhərinin ilkin nüvələrinin inşası, [[Qacarlar]] dövründə Tehranın paytaxt seçilməsi və müasir dövrdə cənub və qərb ərazilərinə geniş miqrasiya ilə davam etmişdir. Hazırda Tehran ostanının əhalisinin əhəmiyyətli bir hissəsi, xüsusilə [[İslamşəhr]], [[Nəsimşəhr]], [[Rəbatkərim]], [[Baharistan]], [[Qərçək]] və [[Vəramin]] kimi şəhərlərdə türkdilli insanlardan ibarətdir. Bu əhali qrupu İran paytaxtının siyasi, iqtisadi və mədəni tarixində mühüm rol oynamışdır.

== Tarixi fon ==

=== Qəznəlilər və Səlcuqlular dövrü ===
Türklərin [[Rey (qədim şəhər)|Rey]] bölgəsində (müasir Tehranın yaxınlığında yerləşir) ilk geniş yayılması hicri qəməri IV və V əsrlərə təsadüf edir. [[Qəznəlilər]] İranın şərqi və mərkəzi bölgələrində hakimiyyət qurmuş ilk türk sülaləsi olaraq türk elementlərinin İranın mərkəzi yaylasına daxil olmasına zəmin yaratdılar. Sonrakı dövrdə [[Səlcuqlular]] (hicri V və VI əsrlər) bütün İranı, o cümlədən Rey bölgəsini nəzarətə alaraq, bu ərazilərdə əhəmiyyətli sayda türk tayfalarını yerləşdirdilər. Rey şəhəri o dövrdə Səlcuqlu dövlətinin mühüm mərkəzlərindən biri idi və çoxsaylı türk əmirləri və əsgərləri burada məskunlaşmışdı. Bu hərbi və demoqrafik varlıq, türklərin müasir Tehran bölgəsindəki mövcudluğunun əsasını qoydu.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Səfəvilər dövrü ===
[[Səfəvilər]] dövrü (hicri X-XII əsrlər) Tehran tarixində dönüş nöqtəsi sayılır. Bu dövrdə Tehran Rey yaxınlığındakı kiçik bir kənddən mühüm bir şəhərə və idarə mərkəzinə çevrildi. [[Şah Təhmasib Səfəvi]] Tehranın istehkamları və bürclərinin tikilməsi əmrini verdi və Tehran şəhərinin ilkin nüvəsi bu dövrdə formalaşdı. Səfəvi əcdadlarından olan İmamzadə Həmzənin türbəsi Rey şəhərindəki Əbdüləzim türbəsinin yaxınlığında yerləşirdi və Səfəvi sultanları bu məkanı ziyarət etmək üçün Tehran bölgəsinə səfər edirdilər. Şah Təhmasib birinci, Dağlıq Qarabağın (Qaradağ) bir neçə kəndinin əhalisini Tehrana köçürməyi əmr etdi. Bu kəndlilər əkin sahələri uğrunda bir-biri ilə münaqişədə idilər və Tehranın türkdilli əhalisinə qoşuldular.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

Tarixi sübutlara görə, Tehranın kral qalasının (sonralar [[Gülüstan sarayı]]na çevrildi) əsası da Səfəvilər dövrünə təsadüf edir. Hicri 961-ci ildə Şah Təhmasib birinci Tehranın bürc və səddinin tikintisi əmrini verdi və kral qalasının ilkin nüvəsi bu dövrdə formalaşdı. Bununla belə, Səfəvilərdən əvvəl də Tehran bölgəsində mühüm tikililərin olduğunu göstərən sübutlar mövcuddur. [[Ruy Qonsales de Klavixo]] — Kastiliya kralının [[Teymurləng|Teymur]] sarayına göndərdiyi elçi — 1404-cü il iyulun 6-da (hicri 807) Səmərqəndə səyahəti zamanı Tehrana gəlmiş və bir neçə gün orada qalmışdır. O, səyahətnaməsində «Baba Şeyxin evi» (Tehran şəhərinin böyüklərindən biri) və «Mehmanxana» adlı iki tikilidən bəhs etmişdir. Bəzi tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu iki tikili kral qalasının ərazisində yerləşmiş və sonradan dəyişikliklərlə yeni binalara çevrilmişdir.&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=سفرنامهٔ کلاویخو (سفر به سمرقند)|نام=روی گنزالس دِ|نام‌خانوادگی=کلاویخو|ترجمه=مسعود رجب‌نیا|ناشر=انتشارات علمی و فرهنگی|سال=۱۳۶۴|مکان=تهران}}&lt;/ref&gt;

=== Qacarlar dövrü və dil dəyişikliyi ===
[[Qacarlar]]ın (hicri XIII əsr) hakimiyyətə gəlməsi və [[Ağa Məhəmməd şah Qacar]] tərəfindən Tehranın İranın daimi paytaxtı seçilməsi ilə türklərin Tehrandakı varlığı zirvəyə çatdı. 1788-ci ildə (hicri 1202) Ağa Məhəmməd şah Qacar Tehranı öz dövlətinin paytaxtı seçmək qərarına gəldi. Bu seçimin səbəbi Tehranın Savucbulağa (Afşar tayfasının mərkəzi) və Qacar tayfasının yurdu olan Əstarabada (Gürgan) yaxınlığı idi. O zaman Tehranın əhalisi 20.000 nəfəri keçmirdi. Paytaxt elan edilməsi ilə Qacar, Afşar, Xələc və Şahsevən kimi müxtəlif türk tayfaları Qacar tayfası çərçivəsində, saray əyanları, hərbiçilər və dövlət məmurları ilə birlikdə Tehranda məskunlaşdılar. Qacarlar özləri türk sülaləsi idilər və paytaxtı [[İsfahan]] və [[Şiraz]]dan Tehrana köçürməklə çox sayda saray əyanını, hərbiçini, dövlət məmur və türk tayfalarını bu şəhərə gətirdilər.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

Qacar hakimiyyətinin əvvəllərində Tehran əhalisinin əksəriyyətinin dili Azərbaycan türkcəsi idi və kiçik bir azlıq Razi və Şimirani dillərində danışırdı. Tehran farscası o dövrdə Qacar sarayının adi insanlardan fərqlənmək üçün istifadə etdiyi bir ləhcə idi. Britaniyalı şərqşünas [[Edvard Braun]]un məlumatına görə, Tehran səfəri zamanı farsca danışan və ya farsca bilən birini tapmaq çətin idi.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

'''Dil dəyişikliyi və türkcədən farscaya keçən sözlər'''

Tehran əhalisinin əsas dilinin türkcədən fars dilinə dəyişməsi [[Fətəli şah Qacar]]ın dövründə və onun sarayında başladı. Fətəli şah Tehran farscasının ilk müəllimi idi və saray əyanları bu dili ondan öyrəndilər. «Fətəli şah farscası» adlanan bu yeni dil, xalq arasında uzun müddət aşağı təbəqələr tərəfindən təkəbbür əlaməti olaraq qarşılanırdı. Zaman keçdikcə bir çox türkdilli insanlar və Razi və Şimirani azlıqları, özlərini «camaat» kimi tanıtdırmamaq üçün tədricən farsdilli oldular.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

Bu dil dəyişikliyinə baxmayaraq, özləri türkdilli olan Qacarlar fars dilinə dərin təsir göstərdilər və çoxsaylı türk sözlərini farscaya daxil etdilər. Hazırda gündəlik farscada işlənən yüzlərlə türk sözü var ki, onların çoxu Qacarlar dövründə farscaya daxil olmuşdur. Bu sözlərə misal olaraq: «ağa», «bəy», «xan», «yamçı», «çay», «daş», «qələm», «yal», «qaşıq», «çaqqu», «elçi», «yaran», «saqi», «uşaq», «qapı», «yurd», «qışlaq», «yaylaq» və bir çox başqalarını göstərmək olar. Bu sözlər türklərin İrandakı dərin mədəni və dil təsirini nümayiş etdirir.

=== Tehran xəritəsində türk tayfalarının izləri ===
Nəsirəddin şah dövründə (hicri 1275) Darülfünun məzunları və «Müsyö Kerşiş» (İranda ilk teleqraf xəttinin çəkilməsinin nəzarətçisi və Tehran xəritəsinin tərtibçisi) tərəfindən hazırlanmış Tehran xəritəsi, türk tayfalarının Tehranın müxtəlif məhəllələrində geniş yayıldığını göstərir. Bu xəritədə Səngəlc məhəlləsinin şimalında «Bacmanlular» adlı bir məhəllə görünür. Həmçinin, Səngəlc və Udlacan məhəllələrində «Afşar» adlı küçələr var ki, bu da Afşar dövründə türk tayfalarının varlığını göstərir. Udlacan məhəlləsindəki «Xudabəndəlu» küçəsi Şahsevən tayfasına (tarixi Şah Abbas dövrünə qədər uzanan türk tayfalarından biri) aiddir. Səngəlcda isə «Xələclər» məhəlləsi var ki, onlar özəl Xələc türkcəsində danışırlar.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Təbrizlilərin gəlişi və yeni məhəllələrin formalaşması ===
Nəsirəddin şah dövrü, Təbrizlilər və Azərbaycanlıların Tehranla əlaqəsinin başlanğıcı üçün mühüm bir dövr idi. Əmir Kəbir vəliəhd ilə birlikdə Təbrizdən Tehrana gəldikdə və Nəsirəddin şah taxta çıxdıqda, yanında bir neçə təbrizli gətirdi. Bu, azərbaycanlıların Tehranda məskunlaşmasının başlanğıcı idi. Əmir Kəbirin mirasından və vəsiyyəti ilə Şeyx Əbdülhüseyn tərəfindən Bazar məhəlləsində tikilən məscid, sonralar dəyişikliklərə məruz qaldı və Azərbaycanlı tacirlər onun inşasına sərmayə qoydular. Bu səbəbdən məscid sonralar «Azərbaycanlılar məscidi» adlandırıldı.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

== Müasir dövr və türk məhəllələri ==

=== Üç yol Azəri və sənaye inkişafı ===
Məşrutə dövründən sonra və Pəhləvi dövründə Tehran sənaye mərkəzinə çevrildi. Bir çox fabriklər fəaliyyətə başladı və onların çoxu Tehranın cənubundakı Üç yol Azəri ətrafında yerləşirdi. Bu fabriklərdə işçi tələbatının artması ilə çox sayda azərbaycanlı Tehrana köç etdi və Üç yol Azəri yaxınlığında məskunlaşdı.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Səlsəbil; türklərin Laləzarı ===
Rza şah dövründə Nasiri səddi və şəhər darvazaları dağıdıldı və insanlar şəhərdən kənarda ev tikə bildilər. Həmin dövrdə Müzəffəri ərazisində (bir tərəfdən cənubi Tərəşt ərazilərinə, digər tərəfdən isə şimali Ci və Mehrabad ərazilərinə qədər) tikinti başlandı. Bu, müasir memarlıq və həndəsi planla hazırlanmış Tehranın ilk məhəllələrindən biri idi. Bir çox azərbaycanlı bu dövrdə (1941-ci il sentyabrından sonra, xüsusilə İkinci Dünya müharibəsinin bitməsindən sonra) bu əraziyə köç etdi. Müasir Səlsəbil adlanan bu ərazi, o dövrdə Tehran uşaqlarının dilində «türklərin Laləzarı» kimi tanınırdı.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Cəvadiyə ===
Cəvadiyə Tehranın ən tanınmış və köhnə məhəllələrindən biridir ki, Tehranın 16-cı rayonunda və cənubunda yerləşir. Bu məhəllənin adlandırılması 1951-ci ildə (hicri şəmsi 1330) bu ərazinin torpaqlarının sahibi olan «Cavad Fərd Danəş» adlı şəxsin kiçik adı əsasında edilmişdir. 1951-ci ilə qədər Cəvadiyə «quzabad» adlanırdı ki, bunun səbəbi də məhəllənin ilkin sakinlərinin erməni dilində danışması idi.&lt;ref name=&quot;tabnak&quot;&gt;{{cite web|title=Cəvadiyə|url=https://www.tabnak.ir/fa/tags/35582/1/جوادیه|website=Tabnak|accessdate=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;

Cəvadiyə, paytaxtın əksər məhəllələri kimi, miqrant qəbul edən bir bölgə olmuş və müxtəlif İran xalqlarını özündə birləşdirmişdir, lakin bu məhəllənin ilkin mənzərəsi Azərbaycan türkləri tərəfindən formalaşdırılmışdır. Hazırda da Cəvadiyə sakinlərinin əksəriyyətini Ərdəbil, Sarab və Zəncan türkləri, Şimali İran, Luristan və Türkmənistanın sakinləri təşkil edir.&lt;ref name=&quot;tabnak&quot;/&gt;

=== Fəllah (Əbuzər) ===
Fəllah məhəlləsi (hazırda şərqi və qərbi Əbuzərə bölünür) Tehranın 17-ci rayonunun cənubunda yerləşən köhnə məhəllələrindən biridir. Bu məhəllə əvvəlcə əkin sahəsi olmuş və Fəllah adlı bir şəxs bu torpaqları alaraq buğda əkməyə başlamışdır. Bir müddət sonra, bu bölgəyə türkdilli insanların köçməsi ilə torpaqlar məskunlaşdı. Məhəllədə Əbuzər məscidinin olması səbəbindən adı «Əbuzər» olaraq dəyişdirildi və şərqi və qərbi Əbuzər olmaqla iki hissəyə bölündü.

=== Nazibad ===
1940-cı illərdə (hicri şəmsi 1320) və İkinci Dünya müharibəsinin bitməsindən sonra, Tehran ətrafındakı boş torpaqlar haqqında qanunla dövlət geniş əraziləri ələ keçirdi və məmurlar üçün məhəllələr və binalar tikmək qərarına gəldi ki, Narmək və Nazibad da onların sırasında idi. Nazibadın ən mühüm sakinləri, qəssabxanada, Çit fabrikində, silosda və s. işləyən Azərbaycan türkləri idi.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Gömrük və Neft anbarı ===
Gömrük məhəlləsinin əksər sakinləri və motosiklet satıcıları azərbaycanlıdır. Həmçinin, Neft anbarı məhəlləsinin sakinləri də əksərən Azərbaycan türkləridir və topdan satış və ərzaq mağazalarının sahibləridir. Bu məhəllənin azərbaycanlıları daha çox Ərdəbil, Səmərin, Sarab və Miyanədəndirlər.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Rəbatkərim ===
11-ci rayonda, İrəvani küçəsində yerləşən Rəbatkərim məhəlləsinin əhalisinin əksəriyyəti (xüsusilə Səmərin şəhərindən) Azərbaycan türklərindən ibarətdir və bu məhəllədə onların iki məscidi var.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== İslamşəhr, Nəsimşəhr və Gülüstan ===
İslamşəhr ətrafındakı Nəsimşəhr şəhərinin əhalisinin təxminən 80%-ni Azərbaycan türkləri təşkil edir. İslamşəhrə yaxın Gülüstan şəhərinin sakinlərinin təxminən 60%-i azərbaycanlıdır. İslamşəhr şəhərinin özü isə hazırda Azərbaycan türkləri, farslar və digər etnik qruplar ilə azərbaycanlı-fars qarışıqlarından ibarətdir.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Qacarlar]]
* [[Səfəvilər]]
* [[Səlcuqlular]]
* [[Qəznəlilər]]
* [[Tehran bazarı]]
* [[Gülüstan sarayı]]
* [[İslamşəhr]]
* [[Nəsimşəhr]]
* [[Rəbatkərim]]
* [[Cəvadiyə]]
* [[Nazibad]]

== İstinadlar ==
{{reflist}}
* {{cite web|title=Tehranın və ətrafının əsas sakinləri türklər idi|url=https://gadtb.com/fa/ساکنان-اصلی-تهران-و-اطراف-آن-ترک-ها-بودن/|website=qadbt|date=2019-03-22|accessdate=2026-08-15}}
* {{cite web|title=Cəvadiyə|url=https://www.tabnak.ir/fa/tags/35582/1/جوادیه|website=Tabnak|accessdate=2026-08-15}}
* {{cite book|title=Klavixo səyahətnaməsi (Səmərqəndə səfər)|author=Ruy Qonsales de Klavixo|translator=مسعود رجب‌نیا|publisher=Elmi və Mədəni Nəşriyyat|year=1985|location=Tehran}}

[[Category:Tehran ostanı]]
[[Category:Səfəvilər]]
[[Category:Tehran məhəllələri]]
[[Kateqoriya:Səfəvilər sülaləsi]]
[[Kateqoriya:Qacarlar]]
[[Kateqoriya:Tehran tarixi]]
[[Kateqoriya:Tehran ostanı]]</text>
      <sha1>tmfnj88bkvfgm7hq4f48jm8ly035eob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041901</id>
      <parentid>9041898</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T20:11:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shahesafavieh</username>
        <id>352832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9041901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14176" sha1="5lxpgfomhprl6lpw2oni77530dc40of" xml:space="preserve">'''Tehran türkləri'''  — [[Tehran ostanı]]nda və xüsusilə [[Tehran]] şəhərində yaşayan [[türklər|türkdilli]] əhaliyə deyilir. Türklərin bu bölgədəki varlığı tarixi köklərə malikdir və [[Qəznəvilər dövləti|Qəznəvilər]] və [[Səlcuqlular]] dövrünə qədər uzanır. Bu varlıq [[Səfəvilər]] dövründə Tehran şəhərinin ilkin nüvələrinin inşası, [[Qacarlar]] dövründə Tehranın paytaxt seçilməsi və müasir dövrdə cənub və qərb ərazilərinə geniş miqrasiya ilə davam etmişdir. Hazırda Tehran ostanının əhalisinin əhəmiyyətli bir hissəsi, xüsusilə [[İslamşəhr]], Nəsimşəhr, Robatkərim, Baharistan, Qərçək və Vəramin kimi şəhərlərdə türkdilli insanlardan ibarətdir. Bu əhali qrupu İran paytaxtının siyasi, iqtisadi və mədəni tarixində mühüm rol oynamışdır.

== Tarixi fon ==

=== Qəznəlilər və Səlcuqlular dövrü ===
Türklərin [[Rey]] bölgəsində (müasir Tehranın yaxınlığında yerləşir) ilk geniş yayılması hicri qəməri IV və V əsrlərə təsadüf edir. [[Qəznəvilər dövləti|Qəznəvilər]] İranın şərqi və mərkəzi bölgələrində hakimiyyət qurmuş ilk türk sülaləsi olaraq türk elementlərinin İranın mərkəzi yaylasına daxil olmasına zəmin yaratdılar. Sonrakı dövrdə [[Səlcuqlular]] (hicri V və VI əsrlər) bütün İranı, o cümlədən Rey bölgəsini nəzarətə alaraq, bu ərazilərdə əhəmiyyətli sayda türk tayfalarını yerləşdirdilər. Rey şəhəri o dövrdə Səlcuqlu dövlətinin mühüm mərkəzlərindən biri idi və çoxsaylı türk əmirləri və əsgərləri burada məskunlaşmışdı. Bu hərbi və demoqrafik varlıq, türklərin müasir Tehran bölgəsindəki mövcudluğunun əsasını qoydu.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Səfəvilər dövrü ===
[[Səfəvilər]] dövrü (hicri X-XII əsrlər) Tehran tarixində dönüş nöqtəsi sayılır. Bu dövrdə Tehran Rey yaxınlığındakı kiçik bir kənddən mühüm bir şəhərə və idarə mərkəzinə çevrildi. [[Şah I Təhmasib|Şah Təhmasib Səfəvi]] Tehranın istehkamları və bürclərinin tikilməsi əmrini verdi və Tehran şəhərinin ilkin nüvəsi bu dövrdə formalaşdı. Səfəvi əcdadlarından olan İmamzadə Həmzənin türbəsi Rey şəhərindəki Əbdüləzim türbəsinin yaxınlığında yerləşirdi və Səfəvi sultanları bu məkanı ziyarət etmək üçün Tehran bölgəsinə səfər edirdilər. Şah Təhmasib birinci, Dağlıq Qarabağın (Qaradağ) bir neçə kəndinin əhalisini Tehrana köçürməyi əmr etdi. Bu kəndlilər əkin sahələri uğrunda bir-biri ilə münaqişədə idilər və Tehranın türkdilli əhalisinə qoşuldular.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

Tarixi sübutlara görə, Tehranın kral qalasının (sonralar [[Gülüstan sarayı]]na çevrildi) əsası da Səfəvilər dövrünə təsadüf edir. Hicri 961-ci ildə Şah Təhmasib birinci Tehranın bürc və səddinin tikintisi əmrini verdi və kral qalasının ilkin nüvəsi bu dövrdə formalaşdı. Bununla belə, Səfəvilərdən əvvəl də Tehran bölgəsində mühüm tikililərin olduğunu göstərən sübutlar mövcuddur. [[Ruy Qonsales de Klavixo]] — Kastiliya kralının [[Teymurləng|Teymur]] sarayına göndərdiyi elçi — 1404-cü il iyulun 6-da (hicri 807) Səmərqəndə səyahəti zamanı Tehrana gəlmiş və bir neçə gün orada qalmışdır. O, səyahətnaməsində «Baba Şeyxin evi» (Tehran şəhərinin böyüklərindən biri) və «Mehmanxana» adlı iki tikilidən bəhs etmişdir. Bəzi tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu iki tikili kral qalasının ərazisində yerləşmiş və sonradan dəyişikliklərlə yeni binalara çevrilmişdir.&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=سفرنامهٔ کلاویخو (سفر به سمرقند)|نام=روی گنزالس دِ|نام‌خانوادگی=کلاویخو|ترجمه=مسعود رجب‌نیا|ناشر=انتشارات علمی و فرهنگی|سال=۱۳۶۴|مکان=تهران}}&lt;/ref&gt;

=== Qacarlar dövrü və dil dəyişikliyi ===
[[Qacarlar]]ın (hicri XIII əsr) hakimiyyətə gəlməsi və [[Ağa Məhəmməd şah Qacar]] tərəfindən Tehranın İranın daimi paytaxtı seçilməsi ilə türklərin Tehrandakı varlığı zirvəyə çatdı. 1788-ci ildə (hicri 1202) Ağa Məhəmməd şah Qacar Tehranı öz dövlətinin paytaxtı seçmək qərarına gəldi. Bu seçimin səbəbi Tehranın Savucbulağa (Afşar tayfasının mərkəzi) və Qacar tayfasının yurdu olan Əstarabada (Gürgan) yaxınlığı idi. O zaman Tehranın əhalisi 20.000 nəfəri keçmirdi. Paytaxt elan edilməsi ilə Qacar, Afşar, Xələc və Şahsevən kimi müxtəlif türk tayfaları Qacar tayfası çərçivəsində, saray əyanları, hərbiçilər və dövlət məmurları ilə birlikdə Tehranda məskunlaşdılar. Qacarlar özləri türk sülaləsi idilər və paytaxtı [[İsfahan]] və [[Şiraz]]dan Tehrana köçürməklə çox sayda saray əyanını, hərbiçini, dövlət məmur və türk tayfalarını bu şəhərə gətirdilər.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

Qacar hakimiyyətinin əvvəllərində Tehran əhalisinin əksəriyyətinin dili Azərbaycan türkcəsi idi və kiçik bir azlıq Razi və Şimirani dillərində danışırdı. Tehran farscası o dövrdə Qacar sarayının adi insanlardan fərqlənmək üçün istifadə etdiyi bir ləhcə idi. Britaniyalı şərqşünas Edvard Braunun məlumatına görə, Tehran səfəri zamanı farsca danışan və ya farsca bilən birini tapmaq çətin idi.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

'''Dil dəyişikliyi və türkcədən farscaya keçən sözlər'''

Tehran əhalisinin əsas dilinin türkcədən fars dilinə dəyişməsi [[Fətəli şah Qacar]]ın dövründə və onun sarayında başladı. Fətəli şah Tehran farscasının ilk müəllimi idi və saray əyanları bu dili ondan öyrəndilər. «Fətəli şah farscası» adlanan bu yeni dil, xalq arasında uzun müddət aşağı təbəqələr tərəfindən təkəbbür əlaməti olaraq qarşılanırdı. Zaman keçdikcə bir çox türkdilli insanlar və Razi və Şimirani azlıqları, özlərini «camaat» kimi tanıtdırmamaq üçün tədricən farsdilli oldular.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

Bu dil dəyişikliyinə baxmayaraq, özləri türkdilli olan Qacarlar fars dilinə dərin təsir göstərdilər və çoxsaylı türk sözlərini farscaya daxil etdilər. Hazırda gündəlik farscada işlənən yüzlərlə türk sözü var ki, onların çoxu Qacarlar dövründə farscaya daxil olmuşdur. Bu sözlərə misal olaraq: «ağa», «bəy», «xan», «yamçı», «çay», «daş», «qələm», «yal», «qaşıq», «çaqqu», «elçi», «yaran», «saqi», «uşaq», «qapı», «yurd», «qışlaq», «yaylaq» və bir çox başqalarını göstərmək olar. Bu sözlər türklərin İrandakı dərin mədəni və dil təsirini nümayiş etdirir.

=== Tehran xəritəsində türk tayfalarının izləri ===
Nəsirəddin şah dövründə (hicri 1275) Darülfünun məzunları və «Müsyö Kerşiş» (İranda ilk teleqraf xəttinin çəkilməsinin nəzarətçisi və Tehran xəritəsinin tərtibçisi) tərəfindən hazırlanmış Tehran xəritəsi, türk tayfalarının Tehranın müxtəlif məhəllələrində geniş yayıldığını göstərir. Bu xəritədə Səngəlc məhəlləsinin şimalında «Bacmanlular» adlı bir məhəllə görünür. Həmçinin, Səngəlc və Udlacan məhəllələrində «Afşar» adlı küçələr var ki, bu da Afşar dövründə türk tayfalarının varlığını göstərir. Udlacan məhəlləsindəki «Xudabəndəlu» küçəsi Şahsevən tayfasına (tarixi Şah Abbas dövrünə qədər uzanan türk tayfalarından biri) aiddir. Səngəlcda isə «Xələclər» məhəlləsi var ki, onlar özəl Xələc türkcəsində danışırlar.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Təbrizlilərin gəlişi və yeni məhəllələrin formalaşması ===
Nəsirəddin şah dövrü, Təbrizlilər və Azərbaycanlıların Tehranla əlaqəsinin başlanğıcı üçün mühüm bir dövr idi. Əmir Kəbir vəliəhd ilə birlikdə Təbrizdən Tehrana gəldikdə və Nəsirəddin şah taxta çıxdıqda, yanında bir neçə təbrizli gətirdi. Bu, azərbaycanlıların Tehranda məskunlaşmasının başlanğıcı idi. Əmir Kəbirin mirasından və vəsiyyəti ilə Şeyx Əbdülhüseyn tərəfindən Bazar məhəlləsində tikilən məscid, sonralar dəyişikliklərə məruz qaldı və Azərbaycanlı tacirlər onun inşasına sərmayə qoydular. Bu səbəbdən məscid sonralar «Azərbaycanlılar məscidi» adlandırıldı.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

== Müasir dövr və türk məhəllələri ==

=== Üç yol Azəri və sənaye inkişafı ===
Məşrutə dövründən sonra və Pəhləvi dövründə Tehran sənaye mərkəzinə çevrildi. Bir çox fabriklər fəaliyyətə başladı və onların çoxu Tehranın cənubundakı Üç yol Azəri ətrafında yerləşirdi. Bu fabriklərdə işçi tələbatının artması ilə çox sayda azərbaycanlı Tehrana köç etdi və Üç yol Azəri yaxınlığında məskunlaşdı.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Səlsəbil; türklərin Laləzarı ===
Rza şah dövründə Nasiri səddi və şəhər darvazaları dağıdıldı və insanlar şəhərdən kənarda ev tikə bildilər. Həmin dövrdə Müzəffəri ərazisində (bir tərəfdən cənubi Tərəşt ərazilərinə, digər tərəfdən isə şimali Ci və Mehrabad ərazilərinə qədər) tikinti başlandı. Bu, müasir memarlıq və həndəsi planla hazırlanmış Tehranın ilk məhəllələrindən biri idi. Bir çox azərbaycanlı bu dövrdə (1941-ci il sentyabrından sonra, xüsusilə İkinci Dünya müharibəsinin bitməsindən sonra) bu əraziyə köç etdi. Müasir Səlsəbil adlanan bu ərazi, o dövrdə Tehran uşaqlarının dilində «türklərin Laləzarı» kimi tanınırdı.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Cəvadiyə ===
Cəvadiyə Tehranın ən tanınmış və köhnə məhəllələrindən biridir ki, Tehranın 16-cı rayonunda və cənubunda yerləşir. Bu məhəllənin adlandırılması 1951-ci ildə (hicri şəmsi 1330) bu ərazinin torpaqlarının sahibi olan «Cavad Fərd Danəş» adlı şəxsin kiçik adı əsasında edilmişdir. 1951-ci ilə qədər Cəvadiyə «quzabad» adlanırdı ki, bunun səbəbi də məhəllənin ilkin sakinlərinin erməni dilində danışması idi.&lt;ref name=&quot;tabnak&quot;&gt;{{cite web|title=Cəvadiyə|url=https://www.tabnak.ir/fa/tags/35582/1/جوادیه|website=Tabnak|accessdate=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;

Cəvadiyə, paytaxtın əksər məhəllələri kimi, miqrant qəbul edən bir bölgə olmuş və müxtəlif İran xalqlarını özündə birləşdirmişdir, lakin bu məhəllənin ilkin mənzərəsi Azərbaycan türkləri tərəfindən formalaşdırılmışdır. Hazırda da Cəvadiyə sakinlərinin əksəriyyətini Ərdəbil, Sarab və Zəncan türkləri, Şimali İran, Luristan və Türkmənistanın sakinləri təşkil edir.&lt;ref name=&quot;tabnak&quot;/&gt;

=== Fəllah (Əbuzər) ===
Fəllah məhəlləsi (hazırda şərqi və qərbi Əbuzərə bölünür) Tehranın 17-ci rayonunun cənubunda yerləşən köhnə məhəllələrindən biridir. Bu məhəllə əvvəlcə əkin sahəsi olmuş və Fəllah adlı bir şəxs bu torpaqları alaraq buğda əkməyə başlamışdır. Bir müddət sonra, bu bölgəyə türkdilli insanların köçməsi ilə torpaqlar məskunlaşdı. Məhəllədə Əbuzər məscidinin olması səbəbindən adı «Əbuzər» olaraq dəyişdirildi və şərqi və qərbi Əbuzər olmaqla iki hissəyə bölündü.

=== Nazibad ===
1940-cı illərdə (hicri şəmsi 1320) və İkinci Dünya müharibəsinin bitməsindən sonra, Tehran ətrafındakı boş torpaqlar haqqında qanunla dövlət geniş əraziləri ələ keçirdi və məmurlar üçün məhəllələr və binalar tikmək qərarına gəldi ki, Narmək və Nazibad da onların sırasında idi. Nazibadın ən mühüm sakinləri, qəssabxanada, Çit fabrikində, silosda və s. işləyən Azərbaycan türkləri idi.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Gömrük və Neft anbarı ===
Gömrük məhəlləsinin əksər sakinləri və motosiklet satıcıları azərbaycanlıdır. Həmçinin, Neft anbarı məhəlləsinin sakinləri də əksərən Azərbaycan türkləridir və topdan satış və ərzaq mağazalarının sahibləridir. Bu məhəllənin azərbaycanlıları daha çox Ərdəbil, Səmərin, Sarab və Miyanədəndirlər.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Rəbatkərim ===
11-ci rayonda, İrəvani küçəsində yerləşən Rəbatkərim məhəlləsinin əhalisinin əksəriyyəti (xüsusilə Səmərin şəhərindən) Azərbaycan türklərindən ibarətdir və bu məhəllədə onların iki məscidi var.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== İslamşəhr, Nəsimşəhr və Gülüstan ===
İslamşəhr ətrafındakı Nəsimşəhr şəhərinin əhalisinin təxminən 80%-ni Azərbaycan türkləri təşkil edir. İslamşəhrə yaxın Gülüstan şəhərinin sakinlərinin təxminən 60%-i azərbaycanlıdır. İslamşəhr şəhərinin özü isə hazırda Azərbaycan türkləri, farslar və digər etnik qruplar ilə azərbaycanlı-fars qarışıqlarından ibarətdir.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Qacarlar]]
* [[Səfəvilər]]
* [[Səlcuqlular]]
* [[Qəznəvilər dövləti|Qəznəvilər]]
* [[Tehran bazarı]]
* [[Gülüstan sarayı]]
* [[İslamşəhr]]
* Nəsimşəhr
* [[Robatkərim şəhristanı|Rəbatkərim]]
* Cəvadiyə
* Nazibad

== İstinadlar ==
* {{cite web|title=Tehranın və ətrafının əsas sakinləri türklər idi|url=https://gadtb.com/fa/ساکنان-اصلی-تهران-و-اطراف-آن-ترک-ها-بودن/|website=qadbt|date=2019-03-22|accessdate=2026-08-15}}
* {{cite web|title=Cəvadiyə|url=https://www.tabnak.ir/fa/tags/35582/1/جوادیه|website=Tabnak|accessdate=2026-08-15}}
* {{cite book|title=Klavixo səyahətnaməsi (Səmərqəndə səfər)|author=Ruy Qonsales de Klavixo|translator=مسعود رجب‌نیا|publisher=Elmi və Mədəni Nəşriyyat|year=1985|location=Tehran}}

[[Category:Tehran ostanı]]
[[Category:Səfəvilər]]
[[Category:Tehran məhəllələri]]
[[Kateqoriya:Səfəvilər sülaləsi]]
[[Kateqoriya:Qacarlar]]
[[Kateqoriya:Tehran tarixi]]
[[Kateqoriya:Tehran ostanı]]</text>
      <sha1>5lxpgfomhprl6lpw2oni77530dc40of</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041939</id>
      <parentid>9041901</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T01:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ToprakBot</username>
        <id>198871</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>; Görünməz boşluqlar görünür edildi: [[en:Zero-width non-joiner|Zero-width non-joiner]] (U+200C)</comment>
      <origin>9041939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14185" sha1="a0yxmvurbzzsxr2z9xztppljlu30p81" xml:space="preserve">'''Tehran türkləri'''  — [[Tehran ostanı]]nda və xüsusilə [[Tehran]] şəhərində yaşayan [[türklər|türkdilli]] əhaliyə deyilir. Türklərin bu bölgədəki varlığı tarixi köklərə malikdir və [[Qəznəvilər dövləti|Qəznəvilər]] və [[Səlcuqlular]] dövrünə qədər uzanır. Bu varlıq [[Səfəvilər]] dövründə Tehran şəhərinin ilkin nüvələrinin inşası, [[Qacarlar]] dövründə Tehranın paytaxt seçilməsi və müasir dövrdə cənub və qərb ərazilərinə geniş miqrasiya ilə davam etmişdir. Hazırda Tehran ostanının əhalisinin əhəmiyyətli bir hissəsi, xüsusilə [[İslamşəhr]], Nəsimşəhr, Robatkərim, Baharistan, Qərçək və Vəramin kimi şəhərlərdə türkdilli insanlardan ibarətdir. Bu əhali qrupu İran paytaxtının siyasi, iqtisadi və mədəni tarixində mühüm rol oynamışdır.

== Tarixi fon ==

=== Qəznəlilər və Səlcuqlular dövrü ===
Türklərin [[Rey]] bölgəsində (müasir Tehranın yaxınlığında yerləşir) ilk geniş yayılması hicri qəməri IV və V əsrlərə təsadüf edir. [[Qəznəvilər dövləti|Qəznəvilər]] İranın şərqi və mərkəzi bölgələrində hakimiyyət qurmuş ilk türk sülaləsi olaraq türk elementlərinin İranın mərkəzi yaylasına daxil olmasına zəmin yaratdılar. Sonrakı dövrdə [[Səlcuqlular]] (hicri V və VI əsrlər) bütün İranı, o cümlədən Rey bölgəsini nəzarətə alaraq, bu ərazilərdə əhəmiyyətli sayda türk tayfalarını yerləşdirdilər. Rey şəhəri o dövrdə Səlcuqlu dövlətinin mühüm mərkəzlərindən biri idi və çoxsaylı türk əmirləri və əsgərləri burada məskunlaşmışdı. Bu hərbi və demoqrafik varlıq, türklərin müasir Tehran bölgəsindəki mövcudluğunun əsasını qoydu.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Səfəvilər dövrü ===
[[Səfəvilər]] dövrü (hicri X-XII əsrlər) Tehran tarixində dönüş nöqtəsi sayılır. Bu dövrdə Tehran Rey yaxınlığındakı kiçik bir kənddən mühüm bir şəhərə və idarə mərkəzinə çevrildi. [[Şah I Təhmasib|Şah Təhmasib Səfəvi]] Tehranın istehkamları və bürclərinin tikilməsi əmrini verdi və Tehran şəhərinin ilkin nüvəsi bu dövrdə formalaşdı. Səfəvi əcdadlarından olan İmamzadə Həmzənin türbəsi Rey şəhərindəki Əbdüləzim türbəsinin yaxınlığında yerləşirdi və Səfəvi sultanları bu məkanı ziyarət etmək üçün Tehran bölgəsinə səfər edirdilər. Şah Təhmasib birinci, Dağlıq Qarabağın (Qaradağ) bir neçə kəndinin əhalisini Tehrana köçürməyi əmr etdi. Bu kəndlilər əkin sahələri uğrunda bir-biri ilə münaqişədə idilər və Tehranın türkdilli əhalisinə qoşuldular.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

Tarixi sübutlara görə, Tehranın kral qalasının (sonralar [[Gülüstan sarayı]]na çevrildi) əsası da Səfəvilər dövrünə təsadüf edir. Hicri 961-ci ildə Şah Təhmasib birinci Tehranın bürc və səddinin tikintisi əmrini verdi və kral qalasının ilkin nüvəsi bu dövrdə formalaşdı. Bununla belə, Səfəvilərdən əvvəl də Tehran bölgəsində mühüm tikililərin olduğunu göstərən sübutlar mövcuddur. [[Ruy Qonsales de Klavixo]] — Kastiliya kralının [[Teymurləng|Teymur]] sarayına göndərdiyi elçi — 1404-cü il iyulun 6-da (hicri 807) Səmərqəndə səyahəti zamanı Tehrana gəlmiş və bir neçə gün orada qalmışdır. O, səyahətnaməsində «Baba Şeyxin evi» (Tehran şəhərinin böyüklərindən biri) və «Mehmanxana» adlı iki tikilidən bəhs etmişdir. Bəzi tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu iki tikili kral qalasının ərazisində yerləşmiş və sonradan dəyişikliklərlə yeni binalara çevrilmişdir.&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=سفرنامهٔ کلاویخو (سفر به سمرقند)|نام=روی گنزالس دِ|نام&amp;zwnj;خانوادگی=کلاویخو|ترجمه=مسعود رجب&amp;zwnj;نیا|ناشر=انتشارات علمی و فرهنگی|سال=۱۳۶۴|مکان=تهران}}&lt;/ref&gt;

=== Qacarlar dövrü və dil dəyişikliyi ===
[[Qacarlar]]ın (hicri XIII əsr) hakimiyyətə gəlməsi və [[Ağa Məhəmməd şah Qacar]] tərəfindən Tehranın İranın daimi paytaxtı seçilməsi ilə türklərin Tehrandakı varlığı zirvəyə çatdı. 1788-ci ildə (hicri 1202) Ağa Məhəmməd şah Qacar Tehranı öz dövlətinin paytaxtı seçmək qərarına gəldi. Bu seçimin səbəbi Tehranın Savucbulağa (Afşar tayfasının mərkəzi) və Qacar tayfasının yurdu olan Əstarabada (Gürgan) yaxınlığı idi. O zaman Tehranın əhalisi 20.000 nəfəri keçmirdi. Paytaxt elan edilməsi ilə Qacar, Afşar, Xələc və Şahsevən kimi müxtəlif türk tayfaları Qacar tayfası çərçivəsində, saray əyanları, hərbiçilər və dövlət məmurları ilə birlikdə Tehranda məskunlaşdılar. Qacarlar özləri türk sülaləsi idilər və paytaxtı [[İsfahan]] və [[Şiraz]]dan Tehrana köçürməklə çox sayda saray əyanını, hərbiçini, dövlət məmur və türk tayfalarını bu şəhərə gətirdilər.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

Qacar hakimiyyətinin əvvəllərində Tehran əhalisinin əksəriyyətinin dili Azərbaycan türkcəsi idi və kiçik bir azlıq Razi və Şimirani dillərində danışırdı. Tehran farscası o dövrdə Qacar sarayının adi insanlardan fərqlənmək üçün istifadə etdiyi bir ləhcə idi. Britaniyalı şərqşünas Edvard Braunun məlumatına görə, Tehran səfəri zamanı farsca danışan və ya farsca bilən birini tapmaq çətin idi.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

'''Dil dəyişikliyi və türkcədən farscaya keçən sözlər'''

Tehran əhalisinin əsas dilinin türkcədən fars dilinə dəyişməsi [[Fətəli şah Qacar]]ın dövründə və onun sarayında başladı. Fətəli şah Tehran farscasının ilk müəllimi idi və saray əyanları bu dili ondan öyrəndilər. «Fətəli şah farscası» adlanan bu yeni dil, xalq arasında uzun müddət aşağı təbəqələr tərəfindən təkəbbür əlaməti olaraq qarşılanırdı. Zaman keçdikcə bir çox türkdilli insanlar və Razi və Şimirani azlıqları, özlərini «camaat» kimi tanıtdırmamaq üçün tədricən farsdilli oldular.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

Bu dil dəyişikliyinə baxmayaraq, özləri türkdilli olan Qacarlar fars dilinə dərin təsir göstərdilər və çoxsaylı türk sözlərini farscaya daxil etdilər. Hazırda gündəlik farscada işlənən yüzlərlə türk sözü var ki, onların çoxu Qacarlar dövründə farscaya daxil olmuşdur. Bu sözlərə misal olaraq: «ağa», «bəy», «xan», «yamçı», «çay», «daş», «qələm», «yal», «qaşıq», «çaqqu», «elçi», «yaran», «saqi», «uşaq», «qapı», «yurd», «qışlaq», «yaylaq» və bir çox başqalarını göstərmək olar. Bu sözlər türklərin İrandakı dərin mədəni və dil təsirini nümayiş etdirir.

=== Tehran xəritəsində türk tayfalarının izləri ===
Nəsirəddin şah dövründə (hicri 1275) Darülfünun məzunları və «Müsyö Kerşiş» (İranda ilk teleqraf xəttinin çəkilməsinin nəzarətçisi və Tehran xəritəsinin tərtibçisi) tərəfindən hazırlanmış Tehran xəritəsi, türk tayfalarının Tehranın müxtəlif məhəllələrində geniş yayıldığını göstərir. Bu xəritədə Səngəlc məhəlləsinin şimalında «Bacmanlular» adlı bir məhəllə görünür. Həmçinin, Səngəlc və Udlacan məhəllələrində «Afşar» adlı küçələr var ki, bu da Afşar dövründə türk tayfalarının varlığını göstərir. Udlacan məhəlləsindəki «Xudabəndəlu» küçəsi Şahsevən tayfasına (tarixi Şah Abbas dövrünə qədər uzanan türk tayfalarından biri) aiddir. Səngəlcda isə «Xələclər» məhəlləsi var ki, onlar özəl Xələc türkcəsində danışırlar.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Təbrizlilərin gəlişi və yeni məhəllələrin formalaşması ===
Nəsirəddin şah dövrü, Təbrizlilər və Azərbaycanlıların Tehranla əlaqəsinin başlanğıcı üçün mühüm bir dövr idi. Əmir Kəbir vəliəhd ilə birlikdə Təbrizdən Tehrana gəldikdə və Nəsirəddin şah taxta çıxdıqda, yanında bir neçə təbrizli gətirdi. Bu, azərbaycanlıların Tehranda məskunlaşmasının başlanğıcı idi. Əmir Kəbirin mirasından və vəsiyyəti ilə Şeyx Əbdülhüseyn tərəfindən Bazar məhəlləsində tikilən məscid, sonralar dəyişikliklərə məruz qaldı və Azərbaycanlı tacirlər onun inşasına sərmayə qoydular. Bu səbəbdən məscid sonralar «Azərbaycanlılar məscidi» adlandırıldı.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

== Müasir dövr və türk məhəllələri ==

=== Üç yol Azəri və sənaye inkişafı ===
Məşrutə dövründən sonra və Pəhləvi dövründə Tehran sənaye mərkəzinə çevrildi. Bir çox fabriklər fəaliyyətə başladı və onların çoxu Tehranın cənubundakı Üç yol Azəri ətrafında yerləşirdi. Bu fabriklərdə işçi tələbatının artması ilə çox sayda azərbaycanlı Tehrana köç etdi və Üç yol Azəri yaxınlığında məskunlaşdı.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Səlsəbil; türklərin Laləzarı ===
Rza şah dövründə Nasiri səddi və şəhər darvazaları dağıdıldı və insanlar şəhərdən kənarda ev tikə bildilər. Həmin dövrdə Müzəffəri ərazisində (bir tərəfdən cənubi Tərəşt ərazilərinə, digər tərəfdən isə şimali Ci və Mehrabad ərazilərinə qədər) tikinti başlandı. Bu, müasir memarlıq və həndəsi planla hazırlanmış Tehranın ilk məhəllələrindən biri idi. Bir çox azərbaycanlı bu dövrdə (1941-ci il sentyabrından sonra, xüsusilə İkinci Dünya müharibəsinin bitməsindən sonra) bu əraziyə köç etdi. Müasir Səlsəbil adlanan bu ərazi, o dövrdə Tehran uşaqlarının dilində «türklərin Laləzarı» kimi tanınırdı.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Cəvadiyə ===
Cəvadiyə Tehranın ən tanınmış və köhnə məhəllələrindən biridir ki, Tehranın 16-cı rayonunda və cənubunda yerləşir. Bu məhəllənin adlandırılması 1951-ci ildə (hicri şəmsi 1330) bu ərazinin torpaqlarının sahibi olan «Cavad Fərd Danəş» adlı şəxsin kiçik adı əsasında edilmişdir. 1951-ci ilə qədər Cəvadiyə «quzabad» adlanırdı ki, bunun səbəbi də məhəllənin ilkin sakinlərinin erməni dilində danışması idi.&lt;ref name=&quot;tabnak&quot;&gt;{{cite web|title=Cəvadiyə|url=https://www.tabnak.ir/fa/tags/35582/1/جوادیه|website=Tabnak|accessdate=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;

Cəvadiyə, paytaxtın əksər məhəllələri kimi, miqrant qəbul edən bir bölgə olmuş və müxtəlif İran xalqlarını özündə birləşdirmişdir, lakin bu məhəllənin ilkin mənzərəsi Azərbaycan türkləri tərəfindən formalaşdırılmışdır. Hazırda da Cəvadiyə sakinlərinin əksəriyyətini Ərdəbil, Sarab və Zəncan türkləri, Şimali İran, Luristan və Türkmənistanın sakinləri təşkil edir.&lt;ref name=&quot;tabnak&quot;/&gt;

=== Fəllah (Əbuzər) ===
Fəllah məhəlləsi (hazırda şərqi və qərbi Əbuzərə bölünür) Tehranın 17-ci rayonunun cənubunda yerləşən köhnə məhəllələrindən biridir. Bu məhəllə əvvəlcə əkin sahəsi olmuş və Fəllah adlı bir şəxs bu torpaqları alaraq buğda əkməyə başlamışdır. Bir müddət sonra, bu bölgəyə türkdilli insanların köçməsi ilə torpaqlar məskunlaşdı. Məhəllədə Əbuzər məscidinin olması səbəbindən adı «Əbuzər» olaraq dəyişdirildi və şərqi və qərbi Əbuzər olmaqla iki hissəyə bölündü.

=== Nazibad ===
1940-cı illərdə (hicri şəmsi 1320) və İkinci Dünya müharibəsinin bitməsindən sonra, Tehran ətrafındakı boş torpaqlar haqqında qanunla dövlət geniş əraziləri ələ keçirdi və məmurlar üçün məhəllələr və binalar tikmək qərarına gəldi ki, Narmək və Nazibad da onların sırasında idi. Nazibadın ən mühüm sakinləri, qəssabxanada, Çit fabrikində, silosda və s. işləyən Azərbaycan türkləri idi.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Gömrük və Neft anbarı ===
Gömrük məhəlləsinin əksər sakinləri və motosiklet satıcıları azərbaycanlıdır. Həmçinin, Neft anbarı məhəlləsinin sakinləri də əksərən Azərbaycan türkləridir və topdan satış və ərzaq mağazalarının sahibləridir. Bu məhəllənin azərbaycanlıları daha çox Ərdəbil, Səmərin, Sarab və Miyanədəndirlər.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Rəbatkərim ===
11-ci rayonda, İrəvani küçəsində yerləşən Rəbatkərim məhəlləsinin əhalisinin əksəriyyəti (xüsusilə Səmərin şəhərindən) Azərbaycan türklərindən ibarətdir və bu məhəllədə onların iki məscidi var.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== İslamşəhr, Nəsimşəhr və Gülüstan ===
İslamşəhr ətrafındakı Nəsimşəhr şəhərinin əhalisinin təxminən 80%-ni Azərbaycan türkləri təşkil edir. İslamşəhrə yaxın Gülüstan şəhərinin sakinlərinin təxminən 60%-i azərbaycanlıdır. İslamşəhr şəhərinin özü isə hazırda Azərbaycan türkləri, farslar və digər etnik qruplar ilə azərbaycanlı-fars qarışıqlarından ibarətdir.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Qacarlar]]
* [[Səfəvilər]]
* [[Səlcuqlular]]
* [[Qəznəvilər dövləti|Qəznəvilər]]
* [[Tehran bazarı]]
* [[Gülüstan sarayı]]
* [[İslamşəhr]]
* Nəsimşəhr
* [[Robatkərim şəhristanı|Rəbatkərim]]
* Cəvadiyə
* Nazibad

== İstinadlar ==
* {{cite web|title=Tehranın və ətrafının əsas sakinləri türklər idi|url=https://gadtb.com/fa/ساکنان-اصلی-تهران-و-اطراف-آن-ترک-ها-بودن/|website=qadbt|date=2019-03-22|accessdate=2026-08-15}}
* {{cite web|title=Cəvadiyə|url=https://www.tabnak.ir/fa/tags/35582/1/جوادیه|website=Tabnak|accessdate=2026-08-15}}
* {{cite book|title=Klavixo səyahətnaməsi (Səmərqəndə səfər)|author=Ruy Qonsales de Klavixo|translator=مسعود رجب&amp;zwnj;نیا|publisher=Elmi və Mədəni Nəşriyyat|year=1985|location=Tehran}}

[[Category:Tehran ostanı]]
[[Category:Səfəvilər]]
[[Category:Tehran məhəllələri]]
[[Kateqoriya:Səfəvilər sülaləsi]]
[[Kateqoriya:Qacarlar]]
[[Kateqoriya:Tehran tarixi]]
[[Kateqoriya:Tehran ostanı]]</text>
      <sha1>a0yxmvurbzzsxr2z9xztppljlu30p81</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041992</id>
      <parentid>9041939</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:47:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Araz Yaquboglu [[ترک های تهران]] səhifəsinin adını [[Tehran türkləri]] olaraq dəyişdi</comment>
      <origin>9041939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14185" sha1="a0yxmvurbzzsxr2z9xztppljlu30p81" xml:space="preserve">'''Tehran türkləri'''  — [[Tehran ostanı]]nda və xüsusilə [[Tehran]] şəhərində yaşayan [[türklər|türkdilli]] əhaliyə deyilir. Türklərin bu bölgədəki varlığı tarixi köklərə malikdir və [[Qəznəvilər dövləti|Qəznəvilər]] və [[Səlcuqlular]] dövrünə qədər uzanır. Bu varlıq [[Səfəvilər]] dövründə Tehran şəhərinin ilkin nüvələrinin inşası, [[Qacarlar]] dövründə Tehranın paytaxt seçilməsi və müasir dövrdə cənub və qərb ərazilərinə geniş miqrasiya ilə davam etmişdir. Hazırda Tehran ostanının əhalisinin əhəmiyyətli bir hissəsi, xüsusilə [[İslamşəhr]], Nəsimşəhr, Robatkərim, Baharistan, Qərçək və Vəramin kimi şəhərlərdə türkdilli insanlardan ibarətdir. Bu əhali qrupu İran paytaxtının siyasi, iqtisadi və mədəni tarixində mühüm rol oynamışdır.

== Tarixi fon ==

=== Qəznəlilər və Səlcuqlular dövrü ===
Türklərin [[Rey]] bölgəsində (müasir Tehranın yaxınlığında yerləşir) ilk geniş yayılması hicri qəməri IV və V əsrlərə təsadüf edir. [[Qəznəvilər dövləti|Qəznəvilər]] İranın şərqi və mərkəzi bölgələrində hakimiyyət qurmuş ilk türk sülaləsi olaraq türk elementlərinin İranın mərkəzi yaylasına daxil olmasına zəmin yaratdılar. Sonrakı dövrdə [[Səlcuqlular]] (hicri V və VI əsrlər) bütün İranı, o cümlədən Rey bölgəsini nəzarətə alaraq, bu ərazilərdə əhəmiyyətli sayda türk tayfalarını yerləşdirdilər. Rey şəhəri o dövrdə Səlcuqlu dövlətinin mühüm mərkəzlərindən biri idi və çoxsaylı türk əmirləri və əsgərləri burada məskunlaşmışdı. Bu hərbi və demoqrafik varlıq, türklərin müasir Tehran bölgəsindəki mövcudluğunun əsasını qoydu.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Səfəvilər dövrü ===
[[Səfəvilər]] dövrü (hicri X-XII əsrlər) Tehran tarixində dönüş nöqtəsi sayılır. Bu dövrdə Tehran Rey yaxınlığındakı kiçik bir kənddən mühüm bir şəhərə və idarə mərkəzinə çevrildi. [[Şah I Təhmasib|Şah Təhmasib Səfəvi]] Tehranın istehkamları və bürclərinin tikilməsi əmrini verdi və Tehran şəhərinin ilkin nüvəsi bu dövrdə formalaşdı. Səfəvi əcdadlarından olan İmamzadə Həmzənin türbəsi Rey şəhərindəki Əbdüləzim türbəsinin yaxınlığında yerləşirdi və Səfəvi sultanları bu məkanı ziyarət etmək üçün Tehran bölgəsinə səfər edirdilər. Şah Təhmasib birinci, Dağlıq Qarabağın (Qaradağ) bir neçə kəndinin əhalisini Tehrana köçürməyi əmr etdi. Bu kəndlilər əkin sahələri uğrunda bir-biri ilə münaqişədə idilər və Tehranın türkdilli əhalisinə qoşuldular.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

Tarixi sübutlara görə, Tehranın kral qalasının (sonralar [[Gülüstan sarayı]]na çevrildi) əsası da Səfəvilər dövrünə təsadüf edir. Hicri 961-ci ildə Şah Təhmasib birinci Tehranın bürc və səddinin tikintisi əmrini verdi və kral qalasının ilkin nüvəsi bu dövrdə formalaşdı. Bununla belə, Səfəvilərdən əvvəl də Tehran bölgəsində mühüm tikililərin olduğunu göstərən sübutlar mövcuddur. [[Ruy Qonsales de Klavixo]] — Kastiliya kralının [[Teymurləng|Teymur]] sarayına göndərdiyi elçi — 1404-cü il iyulun 6-da (hicri 807) Səmərqəndə səyahəti zamanı Tehrana gəlmiş və bir neçə gün orada qalmışdır. O, səyahətnaməsində «Baba Şeyxin evi» (Tehran şəhərinin böyüklərindən biri) və «Mehmanxana» adlı iki tikilidən bəhs etmişdir. Bəzi tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu iki tikili kral qalasının ərazisində yerləşmiş və sonradan dəyişikliklərlə yeni binalara çevrilmişdir.&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=سفرنامهٔ کلاویخو (سفر به سمرقند)|نام=روی گنزالس دِ|نام&amp;zwnj;خانوادگی=کلاویخو|ترجمه=مسعود رجب&amp;zwnj;نیا|ناشر=انتشارات علمی و فرهنگی|سال=۱۳۶۴|مکان=تهران}}&lt;/ref&gt;

=== Qacarlar dövrü və dil dəyişikliyi ===
[[Qacarlar]]ın (hicri XIII əsr) hakimiyyətə gəlməsi və [[Ağa Məhəmməd şah Qacar]] tərəfindən Tehranın İranın daimi paytaxtı seçilməsi ilə türklərin Tehrandakı varlığı zirvəyə çatdı. 1788-ci ildə (hicri 1202) Ağa Məhəmməd şah Qacar Tehranı öz dövlətinin paytaxtı seçmək qərarına gəldi. Bu seçimin səbəbi Tehranın Savucbulağa (Afşar tayfasının mərkəzi) və Qacar tayfasının yurdu olan Əstarabada (Gürgan) yaxınlığı idi. O zaman Tehranın əhalisi 20.000 nəfəri keçmirdi. Paytaxt elan edilməsi ilə Qacar, Afşar, Xələc və Şahsevən kimi müxtəlif türk tayfaları Qacar tayfası çərçivəsində, saray əyanları, hərbiçilər və dövlət məmurları ilə birlikdə Tehranda məskunlaşdılar. Qacarlar özləri türk sülaləsi idilər və paytaxtı [[İsfahan]] və [[Şiraz]]dan Tehrana köçürməklə çox sayda saray əyanını, hərbiçini, dövlət məmur və türk tayfalarını bu şəhərə gətirdilər.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

Qacar hakimiyyətinin əvvəllərində Tehran əhalisinin əksəriyyətinin dili Azərbaycan türkcəsi idi və kiçik bir azlıq Razi və Şimirani dillərində danışırdı. Tehran farscası o dövrdə Qacar sarayının adi insanlardan fərqlənmək üçün istifadə etdiyi bir ləhcə idi. Britaniyalı şərqşünas Edvard Braunun məlumatına görə, Tehran səfəri zamanı farsca danışan və ya farsca bilən birini tapmaq çətin idi.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

'''Dil dəyişikliyi və türkcədən farscaya keçən sözlər'''

Tehran əhalisinin əsas dilinin türkcədən fars dilinə dəyişməsi [[Fətəli şah Qacar]]ın dövründə və onun sarayında başladı. Fətəli şah Tehran farscasının ilk müəllimi idi və saray əyanları bu dili ondan öyrəndilər. «Fətəli şah farscası» adlanan bu yeni dil, xalq arasında uzun müddət aşağı təbəqələr tərəfindən təkəbbür əlaməti olaraq qarşılanırdı. Zaman keçdikcə bir çox türkdilli insanlar və Razi və Şimirani azlıqları, özlərini «camaat» kimi tanıtdırmamaq üçün tədricən farsdilli oldular.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

Bu dil dəyişikliyinə baxmayaraq, özləri türkdilli olan Qacarlar fars dilinə dərin təsir göstərdilər və çoxsaylı türk sözlərini farscaya daxil etdilər. Hazırda gündəlik farscada işlənən yüzlərlə türk sözü var ki, onların çoxu Qacarlar dövründə farscaya daxil olmuşdur. Bu sözlərə misal olaraq: «ağa», «bəy», «xan», «yamçı», «çay», «daş», «qələm», «yal», «qaşıq», «çaqqu», «elçi», «yaran», «saqi», «uşaq», «qapı», «yurd», «qışlaq», «yaylaq» və bir çox başqalarını göstərmək olar. Bu sözlər türklərin İrandakı dərin mədəni və dil təsirini nümayiş etdirir.

=== Tehran xəritəsində türk tayfalarının izləri ===
Nəsirəddin şah dövründə (hicri 1275) Darülfünun məzunları və «Müsyö Kerşiş» (İranda ilk teleqraf xəttinin çəkilməsinin nəzarətçisi və Tehran xəritəsinin tərtibçisi) tərəfindən hazırlanmış Tehran xəritəsi, türk tayfalarının Tehranın müxtəlif məhəllələrində geniş yayıldığını göstərir. Bu xəritədə Səngəlc məhəlləsinin şimalında «Bacmanlular» adlı bir məhəllə görünür. Həmçinin, Səngəlc və Udlacan məhəllələrində «Afşar» adlı küçələr var ki, bu da Afşar dövründə türk tayfalarının varlığını göstərir. Udlacan məhəlləsindəki «Xudabəndəlu» küçəsi Şahsevən tayfasına (tarixi Şah Abbas dövrünə qədər uzanan türk tayfalarından biri) aiddir. Səngəlcda isə «Xələclər» məhəlləsi var ki, onlar özəl Xələc türkcəsində danışırlar.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Təbrizlilərin gəlişi və yeni məhəllələrin formalaşması ===
Nəsirəddin şah dövrü, Təbrizlilər və Azərbaycanlıların Tehranla əlaqəsinin başlanğıcı üçün mühüm bir dövr idi. Əmir Kəbir vəliəhd ilə birlikdə Təbrizdən Tehrana gəldikdə və Nəsirəddin şah taxta çıxdıqda, yanında bir neçə təbrizli gətirdi. Bu, azərbaycanlıların Tehranda məskunlaşmasının başlanğıcı idi. Əmir Kəbirin mirasından və vəsiyyəti ilə Şeyx Əbdülhüseyn tərəfindən Bazar məhəlləsində tikilən məscid, sonralar dəyişikliklərə məruz qaldı və Azərbaycanlı tacirlər onun inşasına sərmayə qoydular. Bu səbəbdən məscid sonralar «Azərbaycanlılar məscidi» adlandırıldı.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

== Müasir dövr və türk məhəllələri ==

=== Üç yol Azəri və sənaye inkişafı ===
Məşrutə dövründən sonra və Pəhləvi dövründə Tehran sənaye mərkəzinə çevrildi. Bir çox fabriklər fəaliyyətə başladı və onların çoxu Tehranın cənubundakı Üç yol Azəri ətrafında yerləşirdi. Bu fabriklərdə işçi tələbatının artması ilə çox sayda azərbaycanlı Tehrana köç etdi və Üç yol Azəri yaxınlığında məskunlaşdı.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Səlsəbil; türklərin Laləzarı ===
Rza şah dövründə Nasiri səddi və şəhər darvazaları dağıdıldı və insanlar şəhərdən kənarda ev tikə bildilər. Həmin dövrdə Müzəffəri ərazisində (bir tərəfdən cənubi Tərəşt ərazilərinə, digər tərəfdən isə şimali Ci və Mehrabad ərazilərinə qədər) tikinti başlandı. Bu, müasir memarlıq və həndəsi planla hazırlanmış Tehranın ilk məhəllələrindən biri idi. Bir çox azərbaycanlı bu dövrdə (1941-ci il sentyabrından sonra, xüsusilə İkinci Dünya müharibəsinin bitməsindən sonra) bu əraziyə köç etdi. Müasir Səlsəbil adlanan bu ərazi, o dövrdə Tehran uşaqlarının dilində «türklərin Laləzarı» kimi tanınırdı.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Cəvadiyə ===
Cəvadiyə Tehranın ən tanınmış və köhnə məhəllələrindən biridir ki, Tehranın 16-cı rayonunda və cənubunda yerləşir. Bu məhəllənin adlandırılması 1951-ci ildə (hicri şəmsi 1330) bu ərazinin torpaqlarının sahibi olan «Cavad Fərd Danəş» adlı şəxsin kiçik adı əsasında edilmişdir. 1951-ci ilə qədər Cəvadiyə «quzabad» adlanırdı ki, bunun səbəbi də məhəllənin ilkin sakinlərinin erməni dilində danışması idi.&lt;ref name=&quot;tabnak&quot;&gt;{{cite web|title=Cəvadiyə|url=https://www.tabnak.ir/fa/tags/35582/1/جوادیه|website=Tabnak|accessdate=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;

Cəvadiyə, paytaxtın əksər məhəllələri kimi, miqrant qəbul edən bir bölgə olmuş və müxtəlif İran xalqlarını özündə birləşdirmişdir, lakin bu məhəllənin ilkin mənzərəsi Azərbaycan türkləri tərəfindən formalaşdırılmışdır. Hazırda da Cəvadiyə sakinlərinin əksəriyyətini Ərdəbil, Sarab və Zəncan türkləri, Şimali İran, Luristan və Türkmənistanın sakinləri təşkil edir.&lt;ref name=&quot;tabnak&quot;/&gt;

=== Fəllah (Əbuzər) ===
Fəllah məhəlləsi (hazırda şərqi və qərbi Əbuzərə bölünür) Tehranın 17-ci rayonunun cənubunda yerləşən köhnə məhəllələrindən biridir. Bu məhəllə əvvəlcə əkin sahəsi olmuş və Fəllah adlı bir şəxs bu torpaqları alaraq buğda əkməyə başlamışdır. Bir müddət sonra, bu bölgəyə türkdilli insanların köçməsi ilə torpaqlar məskunlaşdı. Məhəllədə Əbuzər məscidinin olması səbəbindən adı «Əbuzər» olaraq dəyişdirildi və şərqi və qərbi Əbuzər olmaqla iki hissəyə bölündü.

=== Nazibad ===
1940-cı illərdə (hicri şəmsi 1320) və İkinci Dünya müharibəsinin bitməsindən sonra, Tehran ətrafındakı boş torpaqlar haqqında qanunla dövlət geniş əraziləri ələ keçirdi və məmurlar üçün məhəllələr və binalar tikmək qərarına gəldi ki, Narmək və Nazibad da onların sırasında idi. Nazibadın ən mühüm sakinləri, qəssabxanada, Çit fabrikində, silosda və s. işləyən Azərbaycan türkləri idi.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Gömrük və Neft anbarı ===
Gömrük məhəlləsinin əksər sakinləri və motosiklet satıcıları azərbaycanlıdır. Həmçinin, Neft anbarı məhəlləsinin sakinləri də əksərən Azərbaycan türkləridir və topdan satış və ərzaq mağazalarının sahibləridir. Bu məhəllənin azərbaycanlıları daha çox Ərdəbil, Səmərin, Sarab və Miyanədəndirlər.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Rəbatkərim ===
11-ci rayonda, İrəvani küçəsində yerləşən Rəbatkərim məhəlləsinin əhalisinin əksəriyyəti (xüsusilə Səmərin şəhərindən) Azərbaycan türklərindən ibarətdir və bu məhəllədə onların iki məscidi var.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== İslamşəhr, Nəsimşəhr və Gülüstan ===
İslamşəhr ətrafındakı Nəsimşəhr şəhərinin əhalisinin təxminən 80%-ni Azərbaycan türkləri təşkil edir. İslamşəhrə yaxın Gülüstan şəhərinin sakinlərinin təxminən 60%-i azərbaycanlıdır. İslamşəhr şəhərinin özü isə hazırda Azərbaycan türkləri, farslar və digər etnik qruplar ilə azərbaycanlı-fars qarışıqlarından ibarətdir.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Qacarlar]]
* [[Səfəvilər]]
* [[Səlcuqlular]]
* [[Qəznəvilər dövləti|Qəznəvilər]]
* [[Tehran bazarı]]
* [[Gülüstan sarayı]]
* [[İslamşəhr]]
* Nəsimşəhr
* [[Robatkərim şəhristanı|Rəbatkərim]]
* Cəvadiyə
* Nazibad

== İstinadlar ==
* {{cite web|title=Tehranın və ətrafının əsas sakinləri türklər idi|url=https://gadtb.com/fa/ساکنان-اصلی-تهران-و-اطراف-آن-ترک-ها-بودن/|website=qadbt|date=2019-03-22|accessdate=2026-08-15}}
* {{cite web|title=Cəvadiyə|url=https://www.tabnak.ir/fa/tags/35582/1/جوادیه|website=Tabnak|accessdate=2026-08-15}}
* {{cite book|title=Klavixo səyahətnaməsi (Səmərqəndə səfər)|author=Ruy Qonsales de Klavixo|translator=مسعود رجب&amp;zwnj;نیا|publisher=Elmi və Mədəni Nəşriyyat|year=1985|location=Tehran}}

[[Category:Tehran ostanı]]
[[Category:Səfəvilər]]
[[Category:Tehran məhəllələri]]
[[Kateqoriya:Səfəvilər sülaləsi]]
[[Kateqoriya:Qacarlar]]
[[Kateqoriya:Tehran tarixi]]
[[Kateqoriya:Tehran ostanı]]</text>
      <sha1>a0yxmvurbzzsxr2z9xztppljlu30p81</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041994</id>
      <parentid>9041992</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:47:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9041994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14126" sha1="fcqsjzu613elbehu45p90ba2qg764n0" xml:space="preserve">'''Tehran türkləri''' — [[Tehran ostanı]]nda və xüsusilə [[Tehran]] şəhərində yaşayan [[türklər|türkdilli]] əhaliyə deyilir. Türklərin bu bölgədəki varlığı tarixi köklərə malikdir və [[Qəznəvilər dövləti|Qəznəvilər]] və [[Səlcuqlular]] dövrünə qədər uzanır. Bu varlıq [[Səfəvilər]] dövründə Tehran şəhərinin ilkin nüvələrinin inşası, [[Qacarlar]] dövründə Tehranın paytaxt seçilməsi və müasir dövrdə cənub və qərb ərazilərinə geniş miqrasiya ilə davam etmişdir. Hazırda Tehran ostanının əhalisinin əhəmiyyətli bir hissəsi, xüsusilə [[İslamşəhr]], Nəsimşəhr, Robatkərim, Baharistan, Qərçək və Vəramin kimi şəhərlərdə türkdilli insanlardan ibarətdir. Bu əhali qrupu İran paytaxtının siyasi, iqtisadi və mədəni tarixində mühüm rol oynamışdır.

== Tarixi fon ==

=== Qəznəlilər və Səlcuqlular dövrü ===
Türklərin [[Rey]] bölgəsində (müasir Tehranın yaxınlığında yerləşir) ilk geniş yayılması hicri qəməri IV və V əsrlərə təsadüf edir. [[Qəznəvilər dövləti|Qəznəvilər]] İranın şərqi və mərkəzi bölgələrində hakimiyyət qurmuş ilk türk sülaləsi olaraq türk elementlərinin İranın mərkəzi yaylasına daxil olmasına zəmin yaratdılar. Sonrakı dövrdə [[Səlcuqlular]] (hicri V və VI əsrlər) bütün İranı, o cümlədən Rey bölgəsini nəzarətə alaraq, bu ərazilərdə əhəmiyyətli sayda türk tayfalarını yerləşdirdilər. Rey şəhəri o dövrdə Səlcuqlu dövlətinin mühüm mərkəzlərindən biri idi və çoxsaylı türk əmirləri və əsgərləri burada məskunlaşmışdı. Bu hərbi və demoqrafik varlıq, türklərin müasir Tehran bölgəsindəki mövcudluğunun əsasını qoydu.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Səfəvilər dövrü ===
[[Səfəvilər]] dövrü (hicri X–XII əsrlər) Tehran tarixində dönüş nöqtəsi sayılır. Bu dövrdə Tehran Rey yaxınlığındakı kiçik bir kənddən mühüm bir şəhərə və idarə mərkəzinə çevrildi. [[Şah I Təhmasib|Şah Təhmasib Səfəvi]] Tehranın istehkamları və bürclərinin tikilməsi əmrini verdi və Tehran şəhərinin ilkin nüvəsi bu dövrdə formalaşdı. Səfəvi əcdadlarından olan İmamzadə Həmzənin türbəsi Rey şəhərindəki Əbdüləzim türbəsinin yaxınlığında yerləşirdi və Səfəvi sultanları bu məkanı ziyarət etmək üçün Tehran bölgəsinə səfər edirdilər. Şah Təhmasib birinci, Dağlıq Qarabağın (Qaradağ) bir neçə kəndinin əhalisini Tehrana köçürməyi əmr etdi. Bu kəndlilər əkin sahələri uğrunda bir-biri ilə münaqişədə idilər və Tehranın türkdilli əhalisinə qoşuldular.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

Tarixi sübutlara görə, Tehranın kral qalasının (sonralar [[Gülüstan sarayı]]na çevrildi) əsası da Səfəvilər dövrünə təsadüf edir. Hicri 961-ci ildə Şah Təhmasib birinci Tehranın bürc və səddinin tikintisi əmrini verdi və kral qalasının ilkin nüvəsi bu dövrdə formalaşdı. Bununla belə, Səfəvilərdən əvvəl də Tehran bölgəsində mühüm tikililərin olduğunu göstərən sübutlar mövcuddur. [[Ruy Qonsales de Klavixo]] — Kastiliya kralının [[Teymurləng|Teymur]] sarayına göndərdiyi elçi — 1404-cü il iyulun 6-da (hicri 807) Səmərqəndə səyahəti zamanı Tehrana gəlmiş və bir neçə gün orada qalmışdır. O, səyahətnaməsində &quot;Baba Şeyxin evi&quot; (Tehran şəhərinin böyüklərindən biri) və &quot;Mehmanxana&quot; adlı iki tikilidən bəhs etmişdir. Bəzi tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu iki tikili kral qalasının ərazisində yerləşmiş və sonradan dəyişikliklərlə yeni binalara çevrilmişdir.&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=سفرنامهٔ کلاویخو (سفر به سمرقند)|نام=روی گنزالس دِ|نام&amp;zwnj;خانوادگی=کلاویخو|ترجمه=مسعود رجب&amp;zwnj;نیا|ناشر=انتشارات علمی و فرهنگی|سال=۱۳۶۴|مکان=تهران}}&lt;/ref&gt;

=== Qacarlar dövrü və dil dəyişikliyi ===
[[Qacarlar]]ın (hicri XIII əsr) hakimiyyətə gəlməsi və [[Ağa Məhəmməd şah Qacar]] tərəfindən Tehranın İranın daimi paytaxtı seçilməsi ilə türklərin Tehrandakı varlığı zirvəyə çatdı. 1788-ci ildə (hicri 1202) Ağa Məhəmməd şah Qacar Tehranı öz dövlətinin paytaxtı seçmək qərarına gəldi. Bu seçimin səbəbi Tehranın Savucbulağa (Afşar tayfasının mərkəzi) və Qacar tayfasının yurdu olan Əstarabada (Gürgan) yaxınlığı idi. O zaman Tehranın əhalisi 20.000 nəfəri keçmirdi. Paytaxt elan edilməsi ilə Qacar, Afşar, Xələc və Şahsevən kimi müxtəlif türk tayfaları Qacar tayfası çərçivəsində, saray əyanları, hərbçilər və dövlət məmurları ilə birlikdə Tehranda məskunlaşdılar. Qacarlar özləri türk sülaləsi idilər və paytaxtı [[İsfahan]] və [[Şiraz]]dan Tehrana köçürməklə çox sayda saray əyanını, hərbçini, dövlət məmur və türk tayfalarını bu şəhərə gətirdilər.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

Qacar hakimiyyətinin əvvəllərində Tehran əhalisinin əksəriyyətinin dili Azərbaycan türkcəsi idi və kiçik bir azlıq Razi və Şimirani dillərində danışırdı. Tehran farscası o dövrdə Qacar sarayının adi insanlardan fərqlənmək üçün istifadə etdiyi bir ləhcə idi. Britaniyalı şərqşünas Edvard Braunun məlumatına görə, Tehran səfəri zamanı farsca danışan və ya farsca bilən birini tapmaq çətin idi.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

'''Dil dəyişikliyi və türkcədən farscaya keçən sözlər'''

Tehran əhalisinin əsas dilinin türkcədən fars dilinə dəyişməsi [[Fətəli şah Qacar]]ın dövründə və onun sarayında başladı. Fətəli şah Tehran farscasının ilk müəllimi idi və saray əyanları bu dili ondan öyrəndilər. &quot;Fətəli şah farscası&quot; adlanan bu yeni dil, xalq arasında uzun müddət aşağı təbəqələr tərəfindən təkəbbür əlaməti olaraq qarşılanırdı. Zaman keçdikcə bir çox türkdilli insanlar və Razi və Şimirani azlıqları, özlərini &quot;camaat&quot; kimi tanıtdırmamaq üçün tədricən farsdilli oldular.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

Bu dil dəyişikliyinə baxmayaraq, özləri türkdilli olan Qacarlar fars dilinə dərin təsir göstərdilər və çoxsaylı türk sözlərini farscaya daxil etdilər. Hazırda gündəlik farscada işlənən yüzlərlə türk sözü var ki, onların çoxu Qacarlar dövründə farscaya daxil olmuşdur. Bu sözlərə misal olaraq: &quot;ağa&quot;, &quot;bəy&quot;, &quot;xan&quot;, &quot;yamçı&quot;, &quot;çay&quot;, &quot;daş&quot;, &quot;qələm&quot;, &quot;yal&quot;, &quot;qaşıq&quot;, &quot;çaqqu&quot;, &quot;elçi&quot;, &quot;yaran&quot;, &quot;saqi&quot;, &quot;uşaq&quot;, &quot;qapı&quot;, &quot;yurd&quot;, &quot;qışlaq&quot;, &quot;yaylaq&quot; və bir çox başqalarını göstərmək olar. Bu sözlər türklərin İrandakı dərin mədəni və dil təsirini nümayiş etdirir.

=== Tehran xəritəsində türk tayfalarının izləri ===
Nəsirəddin şah dövründə (hicri 1275) Darülfünun məzunları və &quot;Müsyö Kerşiş&quot; (İranda ilk teleqraf xəttinin çəkilməsinin nəzarətçisi və Tehran xəritəsinin tərtibçisi) tərəfindən hazırlanmış Tehran xəritəsi, türk tayfalarının Tehranın müxtəlif məhəllələrində geniş yayıldığını göstərir. Bu xəritədə Səngəlc məhəlləsinin şimalında &quot;Bacmanlular&quot; adlı bir məhəllə görünür. Həmçinin, Səngəlc və Udlacan məhəllələrində &quot;Afşar&quot; adlı küçələr var ki, bu da Afşar dövründə türk tayfalarının varlığını göstərir. Udlacan məhəlləsindəki &quot;Xudabəndəlu&quot; küçəsi Şahsevən tayfasına (tarixi Şah Abbas dövrünə qədər uzanan türk tayfalarından biri) aiddir. Səngəlcda isə &quot;Xələclər&quot; məhəlləsi var ki, onlar özəl Xələc türkcəsində danışırlar.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Təbrizlilərin gəlişi və yeni məhəllələrin formalaşması ===
Nəsirəddin şah dövrü, Təbrizlilər və Azərbaycanlıların Tehranla əlaqəsinin başlanğıcı üçün mühüm bir dövr idi. Əmir Kəbir vəliəhd ilə birlikdə Təbrizdən Tehrana gəldikdə və Nəsirəddin şah taxta çıxdıqda, yanında bir neçə təbrizli gətirdi. Bu, azərbaycanlıların Tehranda məskunlaşmasının başlanğıcı idi. Əmir Kəbirin mirasından və vəsiyyəti ilə Şeyx Əbdülhüseyn tərəfindən Bazar məhəlləsində tikilən məscid, sonralar dəyişikliklərə məruz qaldı və Azərbaycanlı tacirlər onun inşasına sərmayə qoydular. Bu səbəbdən məscid sonralar &quot;Azərbaycanlılar məscidi&quot; adlandırıldı.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

== Müasir dövr və türk məhəllələri ==

=== Üç yol Azəri və sənaye inkişafı ===
Məşrutə dövründən sonra və Pəhləvi dövründə Tehran sənaye mərkəzinə çevrildi. Bir çox fabriklər fəaliyyətə başladı və onların çoxu Tehranın cənubundakı Üç yol Azəri ətrafında yerləşirdi. Bu fabriklərdə işçi tələbatının artması ilə çox sayda azərbaycanlı Tehrana köç etdi və Üç yol Azəri yaxınlığında məskunlaşdı.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Səlsəbil; türklərin Laləzarı ===
Rza şah dövründə Nasiri səddi və şəhər darvazaları dağıdıldı və insanlar şəhərdən kənarda ev tikə bildilər. Həmin dövrdə Müzəffəri ərazisində (bir tərəfdən cənubi Tərəşt ərazilərinə, digər tərəfdən isə şimali Ci və Mehrabad ərazilərinə qədər) tikinti başlandı. Bu, müasir memarlıq və həndəsi planla hazırlanmış Tehranın ilk məhəllələrindən biri idi. Bir çox azərbaycanlı bu dövrdə (1941-ci il sentyabrından sonra, xüsusilə İkinci Dünya müharibəsinin bitməsindən sonra) bu əraziyə köç etdi. Müasir Səlsəbil adlanan bu ərazi, o dövrdə Tehran uşaqlarının dilində &quot;türklərin Laləzarı&quot; kimi tanınırdı.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Cəvadiyə ===
Cəvadiyə Tehranın ən tanınmış və köhnə məhəllələrindən biridir ki, Tehranın 16-cı rayonunda və cənubunda yerləşir. Bu məhəllənin adlandırılması 1951-ci ildə (hicri şəmsi 1330) bu ərazinin torpaqlarının sahibi olan &quot;Cavad Fərd Danəş&quot; adlı şəxsin kiçik adı əsasında edilmişdir. 1951-ci ilə qədər Cəvadiyə &quot;quzabad&quot; adlanırdı ki, bunun səbəbi də məhəllənin ilkin sakinlərinin erməni dilində danışması idi.&lt;ref name=&quot;tabnak&quot;&gt;{{cite web|title=Cəvadiyə|url=https://www.tabnak.ir/fa/tags/35582/1/جوادیه|website=Tabnak|accessdate=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;

Cəvadiyə, paytaxtın əksər məhəllələri kimi, miqrant qəbul edən bir bölgə olmuş və müxtəlif İran xalqlarını özündə birləşdirmişdir, lakin bu məhəllənin ilkin mənzərəsi Azərbaycan türkləri tərəfindən formalaşdırılmışdır. Hazırda da Cəvadiyə sakinlərinin əksəriyyətini Ərdəbil, Sarab və Zəncan türkləri, Şimali İran, Luristan və Türkmənistanın sakinləri təşkil edir.&lt;ref name=&quot;tabnak&quot;/&gt;

=== Fəllah (Əbuzər) ===
Fəllah məhəlləsi (hazırda şərqi və qərbi Əbuzərə bölünür) Tehranın 17-ci rayonunun cənubunda yerləşən köhnə məhəllələrindən biridir. Bu məhəllə əvvəlcə əkin sahəsi olmuş və Fəllah adlı bir şəxs bu torpaqları alaraq buğda əkməyə başlamışdır. Bir müddət sonra, bu bölgəyə türkdilli insanların köçməsi ilə torpaqlar məskunlaşdı. Məhəllədə Əbuzər məscidinin olması səbəbindən adı &quot;Əbuzər&quot; olaraq dəyişdirildi və şərqi və qərbi Əbuzər olmaqla iki hissəyə bölündü.

=== Nazibad ===
1940-cı illərdə (hicri şəmsi 1320) və İkinci Dünya müharibəsinin bitməsindən sonra, Tehran ətrafındakı boş torpaqlar haqqında qanunla dövlət geniş əraziləri ələ keçirdi və məmurlar üçün məhəllələr və binalar tikmək qərarına gəldi ki, Narmək və Nazibad da onların sırasında idi. Nazibadın ən mühüm sakinləri, qəssabxanada, Çit fabrikində, silosda və s. işləyən Azərbaycan türkləri idi.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Gömrük və Neft anbarı ===
Gömrük məhəlləsinin əksər sakinləri və motosiklet satıcıları azərbaycanlıdır. Həmçinin, Neft anbarı məhəlləsinin sakinləri də əksərən Azərbaycan türkləridir və topdan satış və ərzaq mağazalarının sahibləridir. Bu məhəllənin azərbaycanlıları daha çox Ərdəbil, Səmərin, Sarab və Miyanədəndirlər.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Rəbatkərim ===
11-ci rayonda, İrəvani küçəsində yerləşən Rəbatkərim məhəlləsinin əhalisinin əksəriyyəti (xüsusilə Səmərin şəhərindən) Azərbaycan türklərindən ibarətdir və bu məhəllədə onların iki məscidi var.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== İslamşəhr, Nəsimşəhr və Gülüstan ===
İslamşəhr ətrafındakı Nəsimşəhr şəhərinin əhalisinin təxminən 80%-ni Azərbaycan türkləri təşkil edir. İslamşəhrə yaxın Gülüstan şəhərinin sakinlərinin təxminən 60%-i azərbaycanlıdır. İslamşəhr şəhərinin özü isə hazırda Azərbaycan türkləri, farslar və digər etnik qruplar ilə azərbaycanlı-fars qarışıqlarından ibarətdir.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Qacarlar]]
* [[Səfəvilər]]
* [[Səlcuqlular]]
* [[Qəznəvilər dövləti|Qəznəvilər]]
* [[Tehran bazarı]]
* [[Gülüstan sarayı]]
* [[İslamşəhr]]
* Nəsimşəhr
* [[Robatkərim şəhristanı|Rəbatkərim]]
* Cəvadiyə
* Nazibad

== İstinadlar ==
* {{cite web|title=Tehranın və ətrafının əsas sakinləri türklər idi|url=https://gadtb.com/fa/ساکنان-اصلی-تهران-و-اطراف-آن-ترک-ها-بودن/|website=qadbt|date=2019-03-22|accessdate=2026-08-15}}
* {{cite web|title=Cəvadiyə|url=https://www.tabnak.ir/fa/tags/35582/1/جوادیه|website=Tabnak|accessdate=2026-08-15}}
* {{cite book|title=Klavixo səyahətnaməsi (Səmərqəndə səfər)|author=Ruy Qonsales de Klavixo|translator=مسعود رجب&amp;zwnj;نیا|publisher=Elmi və Mədəni Nəşriyyat|year=1985|location=Tehran}}

[[Kateqoriya:Tehran ostanı]]
[[Kateqoriya:Səfəvilər]]
[[Kateqoriya:Tehran məhəllələri]]
[[Kateqoriya:Səfəvilər sülaləsi]]
[[Kateqoriya:Qacarlar]]
[[Kateqoriya:Tehran tarixi]]
[[Kateqoriya:Tehran ostanı]]</text>
      <sha1>fcqsjzu613elbehu45p90ba2qg764n0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041995</id>
      <parentid>9041994</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə −1 kateqoriya</comment>
      <origin>9041995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14066" sha1="jrkaso2i4l2faebiqyui7hfgb4x1t6y" xml:space="preserve">'''Tehran türkləri''' — [[Tehran ostanı]]nda və xüsusilə [[Tehran]] şəhərində yaşayan [[türklər|türkdilli]] əhaliyə deyilir. Türklərin bu bölgədəki varlığı tarixi köklərə malikdir və [[Qəznəvilər dövləti|Qəznəvilər]] və [[Səlcuqlular]] dövrünə qədər uzanır. Bu varlıq [[Səfəvilər]] dövründə Tehran şəhərinin ilkin nüvələrinin inşası, [[Qacarlar]] dövründə Tehranın paytaxt seçilməsi və müasir dövrdə cənub və qərb ərazilərinə geniş miqrasiya ilə davam etmişdir. Hazırda Tehran ostanının əhalisinin əhəmiyyətli bir hissəsi, xüsusilə [[İslamşəhr]], Nəsimşəhr, Robatkərim, Baharistan, Qərçək və Vəramin kimi şəhərlərdə türkdilli insanlardan ibarətdir. Bu əhali qrupu İran paytaxtının siyasi, iqtisadi və mədəni tarixində mühüm rol oynamışdır.

== Tarixi fon ==

=== Qəznəlilər və Səlcuqlular dövrü ===
Türklərin [[Rey]] bölgəsində (müasir Tehranın yaxınlığında yerləşir) ilk geniş yayılması hicri qəməri IV və V əsrlərə təsadüf edir. [[Qəznəvilər dövləti|Qəznəvilər]] İranın şərqi və mərkəzi bölgələrində hakimiyyət qurmuş ilk türk sülaləsi olaraq türk elementlərinin İranın mərkəzi yaylasına daxil olmasına zəmin yaratdılar. Sonrakı dövrdə [[Səlcuqlular]] (hicri V və VI əsrlər) bütün İranı, o cümlədən Rey bölgəsini nəzarətə alaraq, bu ərazilərdə əhəmiyyətli sayda türk tayfalarını yerləşdirdilər. Rey şəhəri o dövrdə Səlcuqlu dövlətinin mühüm mərkəzlərindən biri idi və çoxsaylı türk əmirləri və əsgərləri burada məskunlaşmışdı. Bu hərbi və demoqrafik varlıq, türklərin müasir Tehran bölgəsindəki mövcudluğunun əsasını qoydu.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Səfəvilər dövrü ===
[[Səfəvilər]] dövrü (hicri X–XII əsrlər) Tehran tarixində dönüş nöqtəsi sayılır. Bu dövrdə Tehran Rey yaxınlığındakı kiçik bir kənddən mühüm bir şəhərə və idarə mərkəzinə çevrildi. [[Şah I Təhmasib|Şah Təhmasib Səfəvi]] Tehranın istehkamları və bürclərinin tikilməsi əmrini verdi və Tehran şəhərinin ilkin nüvəsi bu dövrdə formalaşdı. Səfəvi əcdadlarından olan İmamzadə Həmzənin türbəsi Rey şəhərindəki Əbdüləzim türbəsinin yaxınlığında yerləşirdi və Səfəvi sultanları bu məkanı ziyarət etmək üçün Tehran bölgəsinə səfər edirdilər. Şah Təhmasib birinci, Dağlıq Qarabağın (Qaradağ) bir neçə kəndinin əhalisini Tehrana köçürməyi əmr etdi. Bu kəndlilər əkin sahələri uğrunda bir-biri ilə münaqişədə idilər və Tehranın türkdilli əhalisinə qoşuldular.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

Tarixi sübutlara görə, Tehranın kral qalasının (sonralar [[Gülüstan sarayı]]na çevrildi) əsası da Səfəvilər dövrünə təsadüf edir. Hicri 961-ci ildə Şah Təhmasib birinci Tehranın bürc və səddinin tikintisi əmrini verdi və kral qalasının ilkin nüvəsi bu dövrdə formalaşdı. Bununla belə, Səfəvilərdən əvvəl də Tehran bölgəsində mühüm tikililərin olduğunu göstərən sübutlar mövcuddur. [[Ruy Qonsales de Klavixo]] — Kastiliya kralının [[Teymurləng|Teymur]] sarayına göndərdiyi elçi — 1404-cü il iyulun 6-da (hicri 807) Səmərqəndə səyahəti zamanı Tehrana gəlmiş və bir neçə gün orada qalmışdır. O, səyahətnaməsində &quot;Baba Şeyxin evi&quot; (Tehran şəhərinin böyüklərindən biri) və &quot;Mehmanxana&quot; adlı iki tikilidən bəhs etmişdir. Bəzi tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu iki tikili kral qalasının ərazisində yerləşmiş və sonradan dəyişikliklərlə yeni binalara çevrilmişdir.&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=سفرنامهٔ کلاویخو (سفر به سمرقند)|نام=روی گنزالس دِ|نام&amp;zwnj;خانوادگی=کلاویخو|ترجمه=مسعود رجب&amp;zwnj;نیا|ناشر=انتشارات علمی و فرهنگی|سال=۱۳۶۴|مکان=تهران}}&lt;/ref&gt;

=== Qacarlar dövrü və dil dəyişikliyi ===
[[Qacarlar]]ın (hicri XIII əsr) hakimiyyətə gəlməsi və [[Ağa Məhəmməd şah Qacar]] tərəfindən Tehranın İranın daimi paytaxtı seçilməsi ilə türklərin Tehrandakı varlığı zirvəyə çatdı. 1788-ci ildə (hicri 1202) Ağa Məhəmməd şah Qacar Tehranı öz dövlətinin paytaxtı seçmək qərarına gəldi. Bu seçimin səbəbi Tehranın Savucbulağa (Afşar tayfasının mərkəzi) və Qacar tayfasının yurdu olan Əstarabada (Gürgan) yaxınlığı idi. O zaman Tehranın əhalisi 20.000 nəfəri keçmirdi. Paytaxt elan edilməsi ilə Qacar, Afşar, Xələc və Şahsevən kimi müxtəlif türk tayfaları Qacar tayfası çərçivəsində, saray əyanları, hərbçilər və dövlət məmurları ilə birlikdə Tehranda məskunlaşdılar. Qacarlar özləri türk sülaləsi idilər və paytaxtı [[İsfahan]] və [[Şiraz]]dan Tehrana köçürməklə çox sayda saray əyanını, hərbçini, dövlət məmur və türk tayfalarını bu şəhərə gətirdilər.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

Qacar hakimiyyətinin əvvəllərində Tehran əhalisinin əksəriyyətinin dili Azərbaycan türkcəsi idi və kiçik bir azlıq Razi və Şimirani dillərində danışırdı. Tehran farscası o dövrdə Qacar sarayının adi insanlardan fərqlənmək üçün istifadə etdiyi bir ləhcə idi. Britaniyalı şərqşünas Edvard Braunun məlumatına görə, Tehran səfəri zamanı farsca danışan və ya farsca bilən birini tapmaq çətin idi.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

'''Dil dəyişikliyi və türkcədən farscaya keçən sözlər'''

Tehran əhalisinin əsas dilinin türkcədən fars dilinə dəyişməsi [[Fətəli şah Qacar]]ın dövründə və onun sarayında başladı. Fətəli şah Tehran farscasının ilk müəllimi idi və saray əyanları bu dili ondan öyrəndilər. &quot;Fətəli şah farscası&quot; adlanan bu yeni dil, xalq arasında uzun müddət aşağı təbəqələr tərəfindən təkəbbür əlaməti olaraq qarşılanırdı. Zaman keçdikcə bir çox türkdilli insanlar və Razi və Şimirani azlıqları, özlərini &quot;camaat&quot; kimi tanıtdırmamaq üçün tədricən farsdilli oldular.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

Bu dil dəyişikliyinə baxmayaraq, özləri türkdilli olan Qacarlar fars dilinə dərin təsir göstərdilər və çoxsaylı türk sözlərini farscaya daxil etdilər. Hazırda gündəlik farscada işlənən yüzlərlə türk sözü var ki, onların çoxu Qacarlar dövründə farscaya daxil olmuşdur. Bu sözlərə misal olaraq: &quot;ağa&quot;, &quot;bəy&quot;, &quot;xan&quot;, &quot;yamçı&quot;, &quot;çay&quot;, &quot;daş&quot;, &quot;qələm&quot;, &quot;yal&quot;, &quot;qaşıq&quot;, &quot;çaqqu&quot;, &quot;elçi&quot;, &quot;yaran&quot;, &quot;saqi&quot;, &quot;uşaq&quot;, &quot;qapı&quot;, &quot;yurd&quot;, &quot;qışlaq&quot;, &quot;yaylaq&quot; və bir çox başqalarını göstərmək olar. Bu sözlər türklərin İrandakı dərin mədəni və dil təsirini nümayiş etdirir.

=== Tehran xəritəsində türk tayfalarının izləri ===
Nəsirəddin şah dövründə (hicri 1275) Darülfünun məzunları və &quot;Müsyö Kerşiş&quot; (İranda ilk teleqraf xəttinin çəkilməsinin nəzarətçisi və Tehran xəritəsinin tərtibçisi) tərəfindən hazırlanmış Tehran xəritəsi, türk tayfalarının Tehranın müxtəlif məhəllələrində geniş yayıldığını göstərir. Bu xəritədə Səngəlc məhəlləsinin şimalında &quot;Bacmanlular&quot; adlı bir məhəllə görünür. Həmçinin, Səngəlc və Udlacan məhəllələrində &quot;Afşar&quot; adlı küçələr var ki, bu da Afşar dövründə türk tayfalarının varlığını göstərir. Udlacan məhəlləsindəki &quot;Xudabəndəlu&quot; küçəsi Şahsevən tayfasına (tarixi Şah Abbas dövrünə qədər uzanan türk tayfalarından biri) aiddir. Səngəlcda isə &quot;Xələclər&quot; məhəlləsi var ki, onlar özəl Xələc türkcəsində danışırlar.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Təbrizlilərin gəlişi və yeni məhəllələrin formalaşması ===
Nəsirəddin şah dövrü, Təbrizlilər və Azərbaycanlıların Tehranla əlaqəsinin başlanğıcı üçün mühüm bir dövr idi. Əmir Kəbir vəliəhd ilə birlikdə Təbrizdən Tehrana gəldikdə və Nəsirəddin şah taxta çıxdıqda, yanında bir neçə təbrizli gətirdi. Bu, azərbaycanlıların Tehranda məskunlaşmasının başlanğıcı idi. Əmir Kəbirin mirasından və vəsiyyəti ilə Şeyx Əbdülhüseyn tərəfindən Bazar məhəlləsində tikilən məscid, sonralar dəyişikliklərə məruz qaldı və Azərbaycanlı tacirlər onun inşasına sərmayə qoydular. Bu səbəbdən məscid sonralar &quot;Azərbaycanlılar məscidi&quot; adlandırıldı.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

== Müasir dövr və türk məhəllələri ==

=== Üç yol Azəri və sənaye inkişafı ===
Məşrutə dövründən sonra və Pəhləvi dövründə Tehran sənaye mərkəzinə çevrildi. Bir çox fabriklər fəaliyyətə başladı və onların çoxu Tehranın cənubundakı Üç yol Azəri ətrafında yerləşirdi. Bu fabriklərdə işçi tələbatının artması ilə çox sayda azərbaycanlı Tehrana köç etdi və Üç yol Azəri yaxınlığında məskunlaşdı.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Səlsəbil; türklərin Laləzarı ===
Rza şah dövründə Nasiri səddi və şəhər darvazaları dağıdıldı və insanlar şəhərdən kənarda ev tikə bildilər. Həmin dövrdə Müzəffəri ərazisində (bir tərəfdən cənubi Tərəşt ərazilərinə, digər tərəfdən isə şimali Ci və Mehrabad ərazilərinə qədər) tikinti başlandı. Bu, müasir memarlıq və həndəsi planla hazırlanmış Tehranın ilk məhəllələrindən biri idi. Bir çox azərbaycanlı bu dövrdə (1941-ci il sentyabrından sonra, xüsusilə İkinci Dünya müharibəsinin bitməsindən sonra) bu əraziyə köç etdi. Müasir Səlsəbil adlanan bu ərazi, o dövrdə Tehran uşaqlarının dilində &quot;türklərin Laləzarı&quot; kimi tanınırdı.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Cəvadiyə ===
Cəvadiyə Tehranın ən tanınmış və köhnə məhəllələrindən biridir ki, Tehranın 16-cı rayonunda və cənubunda yerləşir. Bu məhəllənin adlandırılması 1951-ci ildə (hicri şəmsi 1330) bu ərazinin torpaqlarının sahibi olan &quot;Cavad Fərd Danəş&quot; adlı şəxsin kiçik adı əsasında edilmişdir. 1951-ci ilə qədər Cəvadiyə &quot;quzabad&quot; adlanırdı ki, bunun səbəbi də məhəllənin ilkin sakinlərinin erməni dilində danışması idi.&lt;ref name=&quot;tabnak&quot;&gt;{{cite web|title=Cəvadiyə|url=https://www.tabnak.ir/fa/tags/35582/1/جوادیه|website=Tabnak|accessdate=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;

Cəvadiyə, paytaxtın əksər məhəllələri kimi, miqrant qəbul edən bir bölgə olmuş və müxtəlif İran xalqlarını özündə birləşdirmişdir, lakin bu məhəllənin ilkin mənzərəsi Azərbaycan türkləri tərəfindən formalaşdırılmışdır. Hazırda da Cəvadiyə sakinlərinin əksəriyyətini Ərdəbil, Sarab və Zəncan türkləri, Şimali İran, Luristan və Türkmənistanın sakinləri təşkil edir.&lt;ref name=&quot;tabnak&quot;/&gt;

=== Fəllah (Əbuzər) ===
Fəllah məhəlləsi (hazırda şərqi və qərbi Əbuzərə bölünür) Tehranın 17-ci rayonunun cənubunda yerləşən köhnə məhəllələrindən biridir. Bu məhəllə əvvəlcə əkin sahəsi olmuş və Fəllah adlı bir şəxs bu torpaqları alaraq buğda əkməyə başlamışdır. Bir müddət sonra, bu bölgəyə türkdilli insanların köçməsi ilə torpaqlar məskunlaşdı. Məhəllədə Əbuzər məscidinin olması səbəbindən adı &quot;Əbuzər&quot; olaraq dəyişdirildi və şərqi və qərbi Əbuzər olmaqla iki hissəyə bölündü.

=== Nazibad ===
1940-cı illərdə (hicri şəmsi 1320) və İkinci Dünya müharibəsinin bitməsindən sonra, Tehran ətrafındakı boş torpaqlar haqqında qanunla dövlət geniş əraziləri ələ keçirdi və məmurlar üçün məhəllələr və binalar tikmək qərarına gəldi ki, Narmək və Nazibad da onların sırasında idi. Nazibadın ən mühüm sakinləri, qəssabxanada, Çit fabrikində, silosda və s. işləyən Azərbaycan türkləri idi.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Gömrük və Neft anbarı ===
Gömrük məhəlləsinin əksər sakinləri və motosiklet satıcıları azərbaycanlıdır. Həmçinin, Neft anbarı məhəlləsinin sakinləri də əksərən Azərbaycan türkləridir və topdan satış və ərzaq mağazalarının sahibləridir. Bu məhəllənin azərbaycanlıları daha çox Ərdəbil, Səmərin, Sarab və Miyanədəndirlər.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Rəbatkərim ===
11-ci rayonda, İrəvani küçəsində yerləşən Rəbatkərim məhəlləsinin əhalisinin əksəriyyəti (xüsusilə Səmərin şəhərindən) Azərbaycan türklərindən ibarətdir və bu məhəllədə onların iki məscidi var.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== İslamşəhr, Nəsimşəhr və Gülüstan ===
İslamşəhr ətrafındakı Nəsimşəhr şəhərinin əhalisinin təxminən 80%-ni Azərbaycan türkləri təşkil edir. İslamşəhrə yaxın Gülüstan şəhərinin sakinlərinin təxminən 60%-i azərbaycanlıdır. İslamşəhr şəhərinin özü isə hazırda Azərbaycan türkləri, farslar və digər etnik qruplar ilə azərbaycanlı-fars qarışıqlarından ibarətdir.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Qacarlar]]
* [[Səfəvilər]]
* [[Səlcuqlular]]
* [[Qəznəvilər dövləti|Qəznəvilər]]
* [[Tehran bazarı]]
* [[Gülüstan sarayı]]
* [[İslamşəhr]]
* Nəsimşəhr
* [[Robatkərim şəhristanı|Rəbatkərim]]
* Cəvadiyə
* Nazibad

== İstinadlar ==
* {{cite web|title=Tehranın və ətrafının əsas sakinləri türklər idi|url=https://gadtb.com/fa/ساکنان-اصلی-تهران-و-اطراف-آن-ترک-ها-بودن/|website=qadbt|date=2019-03-22|accessdate=2026-08-15}}
* {{cite web|title=Cəvadiyə|url=https://www.tabnak.ir/fa/tags/35582/1/جوادیه|website=Tabnak|accessdate=2026-08-15}}
* {{cite book|title=Klavixo səyahətnaməsi (Səmərqəndə səfər)|author=Ruy Qonsales de Klavixo|translator=مسعود رجب&amp;zwnj;نیا|publisher=Elmi və Mədəni Nəşriyyat|year=1985|location=Tehran}}

[[Kateqoriya:Səfəvilər]]
[[Kateqoriya:Tehran məhəllələri]]
[[Kateqoriya:Səfəvilər sülaləsi]]
[[Kateqoriya:Qacarlar]]
[[Kateqoriya:Tehran tarixi]]</text>
      <sha1>jrkaso2i4l2faebiqyui7hfgb4x1t6y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041996</id>
      <parentid>9041995</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:48:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Kateqoriya:Tehran məhəllələri]] silindi</comment>
      <origin>9041996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14028" sha1="may971hgjuyi10l48j98vjzz008lq6l" xml:space="preserve">'''Tehran türkləri''' — [[Tehran ostanı]]nda və xüsusilə [[Tehran]] şəhərində yaşayan [[türklər|türkdilli]] əhaliyə deyilir. Türklərin bu bölgədəki varlığı tarixi köklərə malikdir və [[Qəznəvilər dövləti|Qəznəvilər]] və [[Səlcuqlular]] dövrünə qədər uzanır. Bu varlıq [[Səfəvilər]] dövründə Tehran şəhərinin ilkin nüvələrinin inşası, [[Qacarlar]] dövründə Tehranın paytaxt seçilməsi və müasir dövrdə cənub və qərb ərazilərinə geniş miqrasiya ilə davam etmişdir. Hazırda Tehran ostanının əhalisinin əhəmiyyətli bir hissəsi, xüsusilə [[İslamşəhr]], Nəsimşəhr, Robatkərim, Baharistan, Qərçək və Vəramin kimi şəhərlərdə türkdilli insanlardan ibarətdir. Bu əhali qrupu İran paytaxtının siyasi, iqtisadi və mədəni tarixində mühüm rol oynamışdır.

== Tarixi fon ==

=== Qəznəlilər və Səlcuqlular dövrü ===
Türklərin [[Rey]] bölgəsində (müasir Tehranın yaxınlığında yerləşir) ilk geniş yayılması hicri qəməri IV və V əsrlərə təsadüf edir. [[Qəznəvilər dövləti|Qəznəvilər]] İranın şərqi və mərkəzi bölgələrində hakimiyyət qurmuş ilk türk sülaləsi olaraq türk elementlərinin İranın mərkəzi yaylasına daxil olmasına zəmin yaratdılar. Sonrakı dövrdə [[Səlcuqlular]] (hicri V və VI əsrlər) bütün İranı, o cümlədən Rey bölgəsini nəzarətə alaraq, bu ərazilərdə əhəmiyyətli sayda türk tayfalarını yerləşdirdilər. Rey şəhəri o dövrdə Səlcuqlu dövlətinin mühüm mərkəzlərindən biri idi və çoxsaylı türk əmirləri və əsgərləri burada məskunlaşmışdı. Bu hərbi və demoqrafik varlıq, türklərin müasir Tehran bölgəsindəki mövcudluğunun əsasını qoydu.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Səfəvilər dövrü ===
[[Səfəvilər]] dövrü (hicri X–XII əsrlər) Tehran tarixində dönüş nöqtəsi sayılır. Bu dövrdə Tehran Rey yaxınlığındakı kiçik bir kənddən mühüm bir şəhərə və idarə mərkəzinə çevrildi. [[Şah I Təhmasib|Şah Təhmasib Səfəvi]] Tehranın istehkamları və bürclərinin tikilməsi əmrini verdi və Tehran şəhərinin ilkin nüvəsi bu dövrdə formalaşdı. Səfəvi əcdadlarından olan İmamzadə Həmzənin türbəsi Rey şəhərindəki Əbdüləzim türbəsinin yaxınlığında yerləşirdi və Səfəvi sultanları bu məkanı ziyarət etmək üçün Tehran bölgəsinə səfər edirdilər. Şah Təhmasib birinci, Dağlıq Qarabağın (Qaradağ) bir neçə kəndinin əhalisini Tehrana köçürməyi əmr etdi. Bu kəndlilər əkin sahələri uğrunda bir-biri ilə münaqişədə idilər və Tehranın türkdilli əhalisinə qoşuldular.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

Tarixi sübutlara görə, Tehranın kral qalasının (sonralar [[Gülüstan sarayı]]na çevrildi) əsası da Səfəvilər dövrünə təsadüf edir. Hicri 961-ci ildə Şah Təhmasib birinci Tehranın bürc və səddinin tikintisi əmrini verdi və kral qalasının ilkin nüvəsi bu dövrdə formalaşdı. Bununla belə, Səfəvilərdən əvvəl də Tehran bölgəsində mühüm tikililərin olduğunu göstərən sübutlar mövcuddur. [[Ruy Qonsales de Klavixo]] — Kastiliya kralının [[Teymurləng|Teymur]] sarayına göndərdiyi elçi — 1404-cü il iyulun 6-da (hicri 807) Səmərqəndə səyahəti zamanı Tehrana gəlmiş və bir neçə gün orada qalmışdır. O, səyahətnaməsində &quot;Baba Şeyxin evi&quot; (Tehran şəhərinin böyüklərindən biri) və &quot;Mehmanxana&quot; adlı iki tikilidən bəhs etmişdir. Bəzi tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu iki tikili kral qalasının ərazisində yerləşmiş və sonradan dəyişikliklərlə yeni binalara çevrilmişdir.&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=سفرنامهٔ کلاویخو (سفر به سمرقند)|نام=روی گنزالس دِ|نام&amp;zwnj;خانوادگی=کلاویخو|ترجمه=مسعود رجب&amp;zwnj;نیا|ناشر=انتشارات علمی و فرهنگی|سال=۱۳۶۴|مکان=تهران}}&lt;/ref&gt;

=== Qacarlar dövrü və dil dəyişikliyi ===
[[Qacarlar]]ın (hicri XIII əsr) hakimiyyətə gəlməsi və [[Ağa Məhəmməd şah Qacar]] tərəfindən Tehranın İranın daimi paytaxtı seçilməsi ilə türklərin Tehrandakı varlığı zirvəyə çatdı. 1788-ci ildə (hicri 1202) Ağa Məhəmməd şah Qacar Tehranı öz dövlətinin paytaxtı seçmək qərarına gəldi. Bu seçimin səbəbi Tehranın Savucbulağa (Afşar tayfasının mərkəzi) və Qacar tayfasının yurdu olan Əstarabada (Gürgan) yaxınlığı idi. O zaman Tehranın əhalisi 20.000 nəfəri keçmirdi. Paytaxt elan edilməsi ilə Qacar, Afşar, Xələc və Şahsevən kimi müxtəlif türk tayfaları Qacar tayfası çərçivəsində, saray əyanları, hərbçilər və dövlət məmurları ilə birlikdə Tehranda məskunlaşdılar. Qacarlar özləri türk sülaləsi idilər və paytaxtı [[İsfahan]] və [[Şiraz]]dan Tehrana köçürməklə çox sayda saray əyanını, hərbçini, dövlət məmur və türk tayfalarını bu şəhərə gətirdilər.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

Qacar hakimiyyətinin əvvəllərində Tehran əhalisinin əksəriyyətinin dili Azərbaycan türkcəsi idi və kiçik bir azlıq Razi və Şimirani dillərində danışırdı. Tehran farscası o dövrdə Qacar sarayının adi insanlardan fərqlənmək üçün istifadə etdiyi bir ləhcə idi. Britaniyalı şərqşünas Edvard Braunun məlumatına görə, Tehran səfəri zamanı farsca danışan və ya farsca bilən birini tapmaq çətin idi.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

'''Dil dəyişikliyi və türkcədən farscaya keçən sözlər'''

Tehran əhalisinin əsas dilinin türkcədən fars dilinə dəyişməsi [[Fətəli şah Qacar]]ın dövründə və onun sarayında başladı. Fətəli şah Tehran farscasının ilk müəllimi idi və saray əyanları bu dili ondan öyrəndilər. &quot;Fətəli şah farscası&quot; adlanan bu yeni dil, xalq arasında uzun müddət aşağı təbəqələr tərəfindən təkəbbür əlaməti olaraq qarşılanırdı. Zaman keçdikcə bir çox türkdilli insanlar və Razi və Şimirani azlıqları, özlərini &quot;camaat&quot; kimi tanıtdırmamaq üçün tədricən farsdilli oldular.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

Bu dil dəyişikliyinə baxmayaraq, özləri türkdilli olan Qacarlar fars dilinə dərin təsir göstərdilər və çoxsaylı türk sözlərini farscaya daxil etdilər. Hazırda gündəlik farscada işlənən yüzlərlə türk sözü var ki, onların çoxu Qacarlar dövründə farscaya daxil olmuşdur. Bu sözlərə misal olaraq: &quot;ağa&quot;, &quot;bəy&quot;, &quot;xan&quot;, &quot;yamçı&quot;, &quot;çay&quot;, &quot;daş&quot;, &quot;qələm&quot;, &quot;yal&quot;, &quot;qaşıq&quot;, &quot;çaqqu&quot;, &quot;elçi&quot;, &quot;yaran&quot;, &quot;saqi&quot;, &quot;uşaq&quot;, &quot;qapı&quot;, &quot;yurd&quot;, &quot;qışlaq&quot;, &quot;yaylaq&quot; və bir çox başqalarını göstərmək olar. Bu sözlər türklərin İrandakı dərin mədəni və dil təsirini nümayiş etdirir.

=== Tehran xəritəsində türk tayfalarının izləri ===
Nəsirəddin şah dövründə (hicri 1275) Darülfünun məzunları və &quot;Müsyö Kerşiş&quot; (İranda ilk teleqraf xəttinin çəkilməsinin nəzarətçisi və Tehran xəritəsinin tərtibçisi) tərəfindən hazırlanmış Tehran xəritəsi, türk tayfalarının Tehranın müxtəlif məhəllələrində geniş yayıldığını göstərir. Bu xəritədə Səngəlc məhəlləsinin şimalında &quot;Bacmanlular&quot; adlı bir məhəllə görünür. Həmçinin, Səngəlc və Udlacan məhəllələrində &quot;Afşar&quot; adlı küçələr var ki, bu da Afşar dövründə türk tayfalarının varlığını göstərir. Udlacan məhəlləsindəki &quot;Xudabəndəlu&quot; küçəsi Şahsevən tayfasına (tarixi Şah Abbas dövrünə qədər uzanan türk tayfalarından biri) aiddir. Səngəlcda isə &quot;Xələclər&quot; məhəlləsi var ki, onlar özəl Xələc türkcəsində danışırlar.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Təbrizlilərin gəlişi və yeni məhəllələrin formalaşması ===
Nəsirəddin şah dövrü, Təbrizlilər və Azərbaycanlıların Tehranla əlaqəsinin başlanğıcı üçün mühüm bir dövr idi. Əmir Kəbir vəliəhd ilə birlikdə Təbrizdən Tehrana gəldikdə və Nəsirəddin şah taxta çıxdıqda, yanında bir neçə təbrizli gətirdi. Bu, azərbaycanlıların Tehranda məskunlaşmasının başlanğıcı idi. Əmir Kəbirin mirasından və vəsiyyəti ilə Şeyx Əbdülhüseyn tərəfindən Bazar məhəlləsində tikilən məscid, sonralar dəyişikliklərə məruz qaldı və Azərbaycanlı tacirlər onun inşasına sərmayə qoydular. Bu səbəbdən məscid sonralar &quot;Azərbaycanlılar məscidi&quot; adlandırıldı.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

== Müasir dövr və türk məhəllələri ==

=== Üç yol Azəri və sənaye inkişafı ===
Məşrutə dövründən sonra və Pəhləvi dövründə Tehran sənaye mərkəzinə çevrildi. Bir çox fabriklər fəaliyyətə başladı və onların çoxu Tehranın cənubundakı Üç yol Azəri ətrafında yerləşirdi. Bu fabriklərdə işçi tələbatının artması ilə çox sayda azərbaycanlı Tehrana köç etdi və Üç yol Azəri yaxınlığında məskunlaşdı.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Səlsəbil; türklərin Laləzarı ===
Rza şah dövründə Nasiri səddi və şəhər darvazaları dağıdıldı və insanlar şəhərdən kənarda ev tikə bildilər. Həmin dövrdə Müzəffəri ərazisində (bir tərəfdən cənubi Tərəşt ərazilərinə, digər tərəfdən isə şimali Ci və Mehrabad ərazilərinə qədər) tikinti başlandı. Bu, müasir memarlıq və həndəsi planla hazırlanmış Tehranın ilk məhəllələrindən biri idi. Bir çox azərbaycanlı bu dövrdə (1941-ci il sentyabrından sonra, xüsusilə İkinci Dünya müharibəsinin bitməsindən sonra) bu əraziyə köç etdi. Müasir Səlsəbil adlanan bu ərazi, o dövrdə Tehran uşaqlarının dilində &quot;türklərin Laləzarı&quot; kimi tanınırdı.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Cəvadiyə ===
Cəvadiyə Tehranın ən tanınmış və köhnə məhəllələrindən biridir ki, Tehranın 16-cı rayonunda və cənubunda yerləşir. Bu məhəllənin adlandırılması 1951-ci ildə (hicri şəmsi 1330) bu ərazinin torpaqlarının sahibi olan &quot;Cavad Fərd Danəş&quot; adlı şəxsin kiçik adı əsasında edilmişdir. 1951-ci ilə qədər Cəvadiyə &quot;quzabad&quot; adlanırdı ki, bunun səbəbi də məhəllənin ilkin sakinlərinin erməni dilində danışması idi.&lt;ref name=&quot;tabnak&quot;&gt;{{cite web|title=Cəvadiyə|url=https://www.tabnak.ir/fa/tags/35582/1/جوادیه|website=Tabnak|accessdate=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;

Cəvadiyə, paytaxtın əksər məhəllələri kimi, miqrant qəbul edən bir bölgə olmuş və müxtəlif İran xalqlarını özündə birləşdirmişdir, lakin bu məhəllənin ilkin mənzərəsi Azərbaycan türkləri tərəfindən formalaşdırılmışdır. Hazırda da Cəvadiyə sakinlərinin əksəriyyətini Ərdəbil, Sarab və Zəncan türkləri, Şimali İran, Luristan və Türkmənistanın sakinləri təşkil edir.&lt;ref name=&quot;tabnak&quot;/&gt;

=== Fəllah (Əbuzər) ===
Fəllah məhəlləsi (hazırda şərqi və qərbi Əbuzərə bölünür) Tehranın 17-ci rayonunun cənubunda yerləşən köhnə məhəllələrindən biridir. Bu məhəllə əvvəlcə əkin sahəsi olmuş və Fəllah adlı bir şəxs bu torpaqları alaraq buğda əkməyə başlamışdır. Bir müddət sonra, bu bölgəyə türkdilli insanların köçməsi ilə torpaqlar məskunlaşdı. Məhəllədə Əbuzər məscidinin olması səbəbindən adı &quot;Əbuzər&quot; olaraq dəyişdirildi və şərqi və qərbi Əbuzər olmaqla iki hissəyə bölündü.

=== Nazibad ===
1940-cı illərdə (hicri şəmsi 1320) və İkinci Dünya müharibəsinin bitməsindən sonra, Tehran ətrafındakı boş torpaqlar haqqında qanunla dövlət geniş əraziləri ələ keçirdi və məmurlar üçün məhəllələr və binalar tikmək qərarına gəldi ki, Narmək və Nazibad da onların sırasında idi. Nazibadın ən mühüm sakinləri, qəssabxanada, Çit fabrikində, silosda və s. işləyən Azərbaycan türkləri idi.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Gömrük və Neft anbarı ===
Gömrük məhəlləsinin əksər sakinləri və motosiklet satıcıları azərbaycanlıdır. Həmçinin, Neft anbarı məhəlləsinin sakinləri də əksərən Azərbaycan türkləridir və topdan satış və ərzaq mağazalarının sahibləridir. Bu məhəllənin azərbaycanlıları daha çox Ərdəbil, Səmərin, Sarab və Miyanədəndirlər.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== Rəbatkərim ===
11-ci rayonda, İrəvani küçəsində yerləşən Rəbatkərim məhəlləsinin əhalisinin əksəriyyəti (xüsusilə Səmərin şəhərindən) Azərbaycan türklərindən ibarətdir və bu məhəllədə onların iki məscidi var.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

=== İslamşəhr, Nəsimşəhr və Gülüstan ===
İslamşəhr ətrafındakı Nəsimşəhr şəhərinin əhalisinin təxminən 80%-ni Azərbaycan türkləri təşkil edir. İslamşəhrə yaxın Gülüstan şəhərinin sakinlərinin təxminən 60%-i azərbaycanlıdır. İslamşəhr şəhərinin özü isə hazırda Azərbaycan türkləri, farslar və digər etnik qruplar ilə azərbaycanlı-fars qarışıqlarından ibarətdir.&lt;ref name=&quot;gadtb&quot;/&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Qacarlar]]
* [[Səfəvilər]]
* [[Səlcuqlular]]
* [[Qəznəvilər dövləti|Qəznəvilər]]
* [[Tehran bazarı]]
* [[Gülüstan sarayı]]
* [[İslamşəhr]]
* Nəsimşəhr
* [[Robatkərim şəhristanı|Rəbatkərim]]
* Cəvadiyə
* Nazibad

== İstinadlar ==
* {{cite web|title=Tehranın və ətrafının əsas sakinləri türklər idi|url=https://gadtb.com/fa/ساکنان-اصلی-تهران-و-اطراف-آن-ترک-ها-بودن/|website=qadbt|date=2019-03-22|accessdate=2026-08-15}}
* {{cite web|title=Cəvadiyə|url=https://www.tabnak.ir/fa/tags/35582/1/جوادیه|website=Tabnak|accessdate=2026-08-15}}
* {{cite book|title=Klavixo səyahətnaməsi (Səmərqəndə səfər)|author=Ruy Qonsales de Klavixo|translator=مسعود رجب&amp;zwnj;نیا|publisher=Elmi və Mədəni Nəşriyyat|year=1985|location=Tehran}}

[[Kateqoriya:Səfəvilər]]
[[Kateqoriya:Səfəvilər sülaləsi]]
[[Kateqoriya:Qacarlar]]
[[Kateqoriya:Tehran tarixi]]</text>
      <sha1>may971hgjuyi10l48j98vjzz008lq6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bəxtiyar Musayev</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998505</id>
    <revision>
      <id>9041916</id>
      <timestamp>2026-08-19T22:02:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ChanisCaucasi</username>
        <id>95249</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9041916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4863" sha1="hqn278dxxgaauabhejw9mtljzvrhpty" xml:space="preserve">{{futbolçu}}

'''Bəxtiyar Əli oğlu Musayev''' ({{DVTY}}) — [[SSRİ]] və [[Azərbaycan]] futbolçusu. O, sahənin bütün mövqelərində, əsasən də yarımmüdafiəçi mövqeyində çıxış etmişdir. [[Azərbaycan milli futbol komandası]]nda oynamışdır.

== Həyatı ==
Böyüklər futbolunda debütünü SSRİ çempionatının son mövsümlərində ikinci aşağı liqada çıxış edən Bakının &quot;MÇOP Termist&quot; / &quot;MÇOP Dinamo&quot; komandasında etmişdir. 1991-ci il mövsümünün gedişində Bakının &quot;[[Neftçi PFK|Neftçi]]&quot; klubuna keçmiş və SSRİ birinci liqasında 4 oyun keçirmişdir.

SSRİ süqut etdikdən sonra Azərbaycan çempionatında &quot;Neftçi&quot;nin heyətində oynamağa davam etmişdir. 1992-ci il mövsümündə ölkə çempionu, 1994/95-ci illər mövsümündə isə Azərbaycan Kubokunun qalibi olmuşdur. 1990-cı illərin ortalarında [[Tovuz]]un &quot;[[Turan Tovuz PFK|Turan]]&quot; klubunun heyətində bir oyun keçirmiş və yarım mövsüm ordu klubu OİK-in şərəfini qorumuşdur. 1996-cı ildə [[Ağdam]]ın &quot;[[Qarabağ FK|Qarabağ]]&quot; klubuna transfer olunmuş və iki mövsüm burada çıxış etmişdir. O, 1996/97-ci illər mövsümündə gümüş mükafatçı, 1997/98-ci illər mövsümündə isə ölkə kubokunun finalçısı olmuşdur. 1998-ci ildə &quot;Neftçi&quot;yə qayıtmış və dörd il bu komandada çıxış edərək gümüş (2000/01) və iki bürünc medal (1998/99, 1999/00), eləcə də iki ölkə kuboku (1998/99, 2001/02) qazanmışdır.

2003/04-cü illər mövsümündə &quot;[[Şəmkir FK|Şəmkir]]&quot; və &quot;[[Şəfa FK|Şəfa]]&quot; klublarında oynamışdır. Növbəti mövsüm [[Lənkəran]]ın &quot;[[Xəzər Lənkəran FK|Xəzər]]&quot; klubunda çıxış etmiş və çempionatın gümüş mükafatçısı olmuşdur. Karyerasının son mövsümündə yenidən &quot;Neftçi&quot;də oynamış və bürünc medal qazanmışdır.

Ümumilikdə Azərbaycan çempionatında 248 oyun keçirmiş, 42 qol vurmuşdur ki, bunun da 160-dan çox oyunu &quot;Neftçi&quot;nin payına düşür.

[[Azərbaycan milli futbol komandası]]nda debütünü 4 iyun 1997-ci il tarixində Estoniyaya qarşı yoldaşlıq oyununda etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eu-football.info/_match.php?id=10749 |title=Estonia vs Azerbaijan international football match report |access-date=2020-10-13 |archive-date=2021-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227010500/https://eu-football.info/_match.php?id=10749 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1999–2000-ci illərdə komandanın əsas heyətinin daimi oyunçusu olmuş, 8 sentyabr 1999-cu il tarixində Macarıstana qarşı keçirilən bir oyunda isə milli komandanın kapitanı sarğısını daşımışdır. 
Ümumilikdə 1997–2002-ci illər ərzində milli komandada 20 oyun keçirmişdir (bunlardan 2-si qeyri-rəsmi olmuşdur). Son oyununu 20 fevral 2002-ci il tarixində [[Bolqarıstan]] klublarının yığmasına qarşı keçirmişdir.

Oyunçu karyerasını başa vurduqdan sonra bir neçə il &quot;Neftçi&quot;də seleksiyaçı məşqçi kimi çalışmış, lakin klub rəhbərliyi ilə yaşanan münaqişədən sonra oradan ayrılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.azerifootball.com/ru/7/news/33042.html |title=Бахтияр Мусаев: Руководство Нефтчи зажало мои деньги, и требовало очернять Садыга Садыгова |access-date=2020-10-13 |archive-date=2020-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017012555/https://www.azerifootball.com/ru/7/news/33042.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2017-ci ilin əvvəlində birinci liqada çıxış edən &quot;[[Zaqatala FK|Zaqatala]]&quot; klubunun idman direktoru təyin olunmuş,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.azerifootball.com/ru/7/news/34372.html |title=Бахтияр Мусаев: Перед ФК Загатала стоит задача выйти в премьер-лигу |access-date=2020-10-13 |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019133524/https://www.azerifootball.com/ru/7/news/34372.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; lakin 2019-cu il vəziyyətinə görə yenidən futbol sahəsində işsiz qalmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.azerisport.com/football/20191127142657481.html |title=Бахтияр МУСАЕВ: У нас в клубы берут либо своих друзей, либо подхалимов |access-date=2020-10-13 |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019133524/https://www.azerisport.com/football/20191127142657481.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Uğurları ==
* Azərbaycan çempionu: 1992
* Azərbaycan çempionatının gümüş mükafatçısı: 1996/97, 2000/01, 2004/05
* Azərbaycan çempionatının bürünc mükafatçısı: 1994/95, 1998/99, 1999/00, 2005/06
* Azərbaycan Kubokunun qalibi: 1994/95, 1998/99, 2001/02

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}</text>
      <sha1>hqn278dxxgaauabhejw9mtljzvrhpty</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041917</id>
      <parentid>9041916</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T22:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ChanisCaucasi</username>
        <id>95249</id>
      </contributor>
      <comment>[[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +12 kateqoriya</comment>
      <origin>9041917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5402" sha1="cc9pfv7f6np3kkrbej8hmzbnuk5c99u" xml:space="preserve">{{futbolçu}}

'''Bəxtiyar Əli oğlu Musayev''' ({{DVTY}}) — [[SSRİ]] və [[Azərbaycan]] futbolçusu. O, sahənin bütün mövqelərində, əsasən də yarımmüdafiəçi mövqeyində çıxış etmişdir. [[Azərbaycan milli futbol komandası]]nda oynamışdır.

== Həyatı ==
Böyüklər futbolunda debütünü SSRİ çempionatının son mövsümlərində ikinci aşağı liqada çıxış edən Bakının &quot;MÇOP Termist&quot; / &quot;MÇOP Dinamo&quot; komandasında etmişdir. 1991-ci il mövsümünün gedişində Bakının &quot;[[Neftçi PFK|Neftçi]]&quot; klubuna keçmiş və SSRİ birinci liqasında 4 oyun keçirmişdir.

SSRİ süqut etdikdən sonra Azərbaycan çempionatında &quot;Neftçi&quot;nin heyətində oynamağa davam etmişdir. 1992-ci il mövsümündə ölkə çempionu, 1994/95-ci illər mövsümündə isə Azərbaycan Kubokunun qalibi olmuşdur. 1990-cı illərin ortalarında [[Tovuz]]un &quot;[[Turan Tovuz PFK|Turan]]&quot; klubunun heyətində bir oyun keçirmiş və yarım mövsüm ordu klubu OİK-in şərəfini qorumuşdur. 1996-cı ildə [[Ağdam]]ın &quot;[[Qarabağ FK|Qarabağ]]&quot; klubuna transfer olunmuş və iki mövsüm burada çıxış etmişdir. O, 1996/97-ci illər mövsümündə gümüş mükafatçı, 1997/98-ci illər mövsümündə isə ölkə kubokunun finalçısı olmuşdur. 1998-ci ildə &quot;Neftçi&quot;yə qayıtmış və dörd il bu komandada çıxış edərək gümüş (2000/01) və iki bürünc medal (1998/99, 1999/00), eləcə də iki ölkə kuboku (1998/99, 2001/02) qazanmışdır.

2003/04-cü illər mövsümündə &quot;[[Şəmkir FK|Şəmkir]]&quot; və &quot;[[Şəfa FK|Şəfa]]&quot; klublarında oynamışdır. Növbəti mövsüm [[Lənkəran]]ın &quot;[[Xəzər Lənkəran FK|Xəzər]]&quot; klubunda çıxış etmiş və çempionatın gümüş mükafatçısı olmuşdur. Karyerasının son mövsümündə yenidən &quot;Neftçi&quot;də oynamış və bürünc medal qazanmışdır.

Ümumilikdə Azərbaycan çempionatında 248 oyun keçirmiş, 42 qol vurmuşdur ki, bunun da 160-dan çox oyunu &quot;Neftçi&quot;nin payına düşür.

[[Azərbaycan milli futbol komandası]]nda debütünü 4 iyun 1997-ci il tarixində Estoniyaya qarşı yoldaşlıq oyununda etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eu-football.info/_match.php?id=10749 |title=Estonia vs Azerbaijan international football match report |access-date=2020-10-13 |archive-date=2021-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227010500/https://eu-football.info/_match.php?id=10749 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1999–2000-ci illərdə komandanın əsas heyətinin daimi oyunçusu olmuş, 8 sentyabr 1999-cu il tarixində Macarıstana qarşı keçirilən bir oyunda isə milli komandanın kapitanı sarğısını daşımışdır. 
Ümumilikdə 1997–2002-ci illər ərzində milli komandada 20 oyun keçirmişdir (bunlardan 2-si qeyri-rəsmi olmuşdur). Son oyununu 20 fevral 2002-ci il tarixində [[Bolqarıstan]] klublarının yığmasına qarşı keçirmişdir.

Oyunçu karyerasını başa vurduqdan sonra bir neçə il &quot;Neftçi&quot;də seleksiyaçı məşqçi kimi çalışmış, lakin klub rəhbərliyi ilə yaşanan münaqişədən sonra oradan ayrılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.azerifootball.com/ru/7/news/33042.html |title=Бахтияр Мусаев: Руководство Нефтчи зажало мои деньги, и требовало очернять Садыга Садыгова |access-date=2020-10-13 |archive-date=2020-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017012555/https://www.azerifootball.com/ru/7/news/33042.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2017-ci ilin əvvəlində birinci liqada çıxış edən &quot;[[Zaqatala FK|Zaqatala]]&quot; klubunun idman direktoru təyin olunmuş,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.azerifootball.com/ru/7/news/34372.html |title=Бахтияр Мусаев: Перед ФК Загатала стоит задача выйти в премьер-лигу |access-date=2020-10-13 |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019133524/https://www.azerifootball.com/ru/7/news/34372.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; lakin 2019-cu il vəziyyətinə görə yenidən futbol sahəsində işsiz qalmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.azerisport.com/football/20191127142657481.html |title=Бахтияр МУСАЕВ: У нас в клубы берут либо своих друзей, либо подхалимов |access-date=2020-10-13 |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019133524/https://www.azerisport.com/football/20191127142657481.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Uğurları ==
* Azərbaycan çempionu: 1992
* Azərbaycan çempionatının gümüş mükafatçısı: 1996/97, 2000/01, 2004/05
* Azərbaycan çempionatının bürünc mükafatçısı: 1994/95, 1998/99, 1999/00, 2005/06
* Azərbaycan Kubokunun qalibi: 1994/95, 1998/99, 2001/02

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Azərbaycan milli futbol komandasının oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanın kişi futbolçuları]]
[[Kateqoriya:Bakı FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Kişi futbol yarımmüdafiəçiləri]]
[[Kateqoriya:MOİK Bakı FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Neftçi PFK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Qarabağ FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Şəfa FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Şəmkir FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:SSRİ futbolçuları]]
[[Kateqoriya:Turan Tovuz PFK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Xəzər-Lənkəran FK oyunçuları]]</text>
      <sha1>cc9pfv7f6np3kkrbej8hmzbnuk5c99u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041919</id>
      <parentid>9041917</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T22:18:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ChanisCaucasi</username>
        <id>95249</id>
      </contributor>
      <origin>9041919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7877" sha1="23l0cco3bqr80i0rj1kbz7u4ze69n6q" xml:space="preserve">{{futbolçu}}

'''Bəxtiyar Əli oğlu Musayev''' ({{DVTY}}) — [[SSRİ]] və [[Azərbaycan]] futbolçusu. O, sahənin bütün mövqelərində, əsasən də yarımmüdafiəçi mövqeyində çıxış etmişdir. [[Azərbaycan milli futbol komandası]]nda oynamışdır.

== Həyatı ==
Böyüklər futbolunda debütünü SSRİ çempionatının son mövsümlərində ikinci aşağı liqada çıxış edən Bakının &quot;MÇOP Termist&quot; / &quot;MÇOP Dinamo&quot; komandasında etmişdir. 1991-ci il mövsümünün gedişində Bakının &quot;[[Neftçi PFK|Neftçi]]&quot; klubuna keçmiş və SSRİ birinci liqasında 4 oyun keçirmişdir.

SSRİ süqut etdikdən sonra Azərbaycan çempionatında &quot;Neftçi&quot;nin heyətində oynamağa davam etmişdir. 1992-ci il mövsümündə ölkə çempionu, 1994/95-ci illər mövsümündə isə Azərbaycan Kubokunun qalibi olmuşdur. 1990-cı illərin ortalarında [[Tovuz]]un &quot;[[Turan Tovuz PFK|Turan]]&quot; klubunun heyətində bir oyun keçirmiş və yarım mövsüm ordu klubu OİK-in şərəfini qorumuşdur. 1996-cı ildə [[Ağdam]]ın &quot;[[Qarabağ FK|Qarabağ]]&quot; klubuna transfer olunmuş və iki mövsüm burada çıxış etmişdir. O, 1996/97-ci illər mövsümündə gümüş mükafatçı, 1997/98-ci illər mövsümündə isə ölkə kubokunun finalçısı olmuşdur.

&quot;Qarabağ&quot; avrokuboklarda 1996/97 mövsümündə debüt edib. 1996-cı il avqustun 8-də &quot;MüPA&quot; ilə Bakıdakı qarşılaşmada qonaqlar qalib gəlib (0:1). İlk qola isə Finlandiya təmsilçisi ilə 14 gün sonrakı matçda (1:1, əlavə vaxtda) Bəxtiyar Musayev imza atıb.&lt;ref&gt;{{cite news |title=&quot;Qarabağ&quot;ın yubileyi |newspaper=Futbolpress.az |url=https://futbolpress.az/qarabagin-yubileyi/ |access-date=2026-08-20 |language=az}}&lt;/ref&gt;

1998-ci ildə &quot;Neftçi&quot;yə qayıtmış və dörd il bu komandada çıxış edərək gümüş (2000/01) və iki bürünc medal (1998/99, 1999/00), eləcə də iki ölkə kuboku (1998/99, 2001/02) qazanmışdır.

2003/04-cü illər mövsümündə &quot;[[Şəmkir FK|Şəmkir]]&quot; və &quot;[[Şəfa FK|Şəfa]]&quot; klublarında oynamışdır. Növbəti mövsüm [[Lənkəran]]ın &quot;[[Xəzər Lənkəran FK|Xəzər]]&quot; klubunda çıxış etmiş və çempionatın gümüş mükafatçısı olmuşdur. Karyerasının son mövsümündə yenidən &quot;Neftçi&quot;də oynamış və bürünc medal qazanmışdır.

Ümumilikdə Azərbaycan çempionatında 248 oyun keçirmiş, 42 qol vurmuşdur ki, bunun da 160-dan çox oyunu &quot;Neftçi&quot;nin payına düşür.

[[Azərbaycan milli futbol komandası]]nda debütünü 4 iyun 1997-ci il tarixində Estoniyaya qarşı yoldaşlıq oyununda etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eu-football.info/_match.php?id=10749 |title=Estonia vs Azerbaijan international football match report |access-date=2020-10-13 |archive-date=2021-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227010500/https://eu-football.info/_match.php?id=10749 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1999–2000-ci illərdə komandanın əsas heyətinin daimi oyunçusu olmuş, 8 sentyabr 1999-cu il tarixində Macarıstana qarşı keçirilən bir oyunda isə milli komandanın kapitanı sarğısını daşımışdır. 
Ümumilikdə 1997–2002-ci illər ərzində milli komandada 20 oyun keçirmişdir (bunlardan 2-si qeyri-rəsmi olmuşdur). Son oyununu 20 fevral 2002-ci il tarixində [[Bolqarıstan]] klublarının yığmasına qarşı keçirmişdir.

Oyunçu karyerasını başa vurduqdan sonra bir neçə il &quot;Neftçi&quot;də seleksiyaçı məşqçi kimi çalışmışdır. O, &quot;Neftçi&quot;nin Avropa Liqasının qrup mərhələsinə yüksəldiyi vaxt klubun məşqçilər korpusunda yer almışdı. Musayevlə birgə klubun vitse-prezidenti [[Tahir Süleymanov]] da [[Braziliya]]ya səfər etmişdi və həmin ərəfələr &quot;Neftçi&quot; bununla yeni yanaşma tətbiq etmişdi.&lt;ref&gt;{{cite news |title=AFFA üçün xoş sözlər |newspaper=Futbolpress.az |url=https://futbolpress.az/affa-ucun-xos-sozl%c9%99r/ |access-date=2026-08-20 |language=az}}&lt;/ref&gt; 2020-ci ildə klub rəhbərliyi ilə yaşanan münaqişədən sonra oradan ayrılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.azerifootball.com/ru/7/news/33042.html |title=Бахтияр Мусаев: Руководство Нефтчи зажало мои деньги, и требовало очернять Садыга Садыгова |access-date=2020-10-13 |archive-date=2020-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017012555/https://www.azerifootball.com/ru/7/news/33042.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2017-ci ilin əvvəlində birinci liqada çıxış edən &quot;[[Zaqatala FK|Zaqatala]]&quot; klubunun idman direktoru təyin olunmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.azerifootball.com/ru/7/news/34372.html |title=Бахтияр Мусаев: Перед ФК Загатала стоит задача выйти в премьер-лигу |access-date=2020-10-13 |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019133524/https://www.azerifootball.com/ru/7/news/34372.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 12 yanvar 2018-ci ildə &quot;Keşlə&quot;də seleksiyaçı-məşqçi təyin edilmişdir.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Bəxtiyar Musayev &quot;Keşlə&quot;də |newspaper=Qol.az |url=https://qol.az/news/124608-bextiyar-musayev-keslede |access-date=2026-08-20 |language=az}}&lt;/ref&gt;

19 may 2025-ci ildə Azərbaycan Minifutbol Federasiyasının təşkilatçılığı ilə ölkə futbolunun əfsanələri arasında oyun keçirilib. Milli Gimnastika Arenasında baş tutan &quot;Legends Cup&quot;da &quot;Neftçi 2000-lər&quot; və &quot;Premyer-liqa məşqçiləri&quot; üz-üzə gəliblər. Musayev birinci komandanın heyətində çıxış edib. Əsas vaxtı 1:1 hesabıyla başa çatan oyunun qalibi penaltilər seriyasından sonra müəyyənləşib. Son zərbələrdə daha dəqiq olan &quot;Premyer-liqa məşqçiləri&quot; qələbə qazanıb.&lt;ref&gt;{{cite news |title=&quot;Legends Cup&quot;da Premyer Liqa məşqçiləri qazandı |newspaper=Futbolpress.az |url=https://futbolpress.az/legends-cupda-premyerliqa-m%c9%99sqcil%c9%99ri-qazandi/ |access-date=2026-08-20 |language=az}}&lt;/ref&gt;

15 avqust 2025-ci ildə Bəxtiyar Musayev [[AFFA]]-nın Texniki departamentin Skautlar şöbəsinə rəis təyin olunmuşdur.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bəxtiyar Musayev Skautlar şöbəsinin rəisi təyin olunub |publisher=AFFA |url=https://www.affa.az/index.php/news/bxtiyar-musayev-skautlar-bsin-ris-tyin-olunub/78593 |access-date=2026-08-20 |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Millinin sabiq futbolçusuna AFFA-da iş verildi |newspaper=Futbolpress.az |url=https://futbolpress.az/millinin-sabiq-futbolcusuna-affa-da-is-verildi/ |access-date=2026-08-20 |language=az}}&lt;/ref&gt; Musayev fəaliyyəti çərçivəsində 2025/26 mövsümünün ilin son turunda [[Biləsuvar]]da təşkil olunan oyunlarda iştirak etmişdir.&lt;ref&gt;{{cite news |title=&quot;Bununla rəqabətli və maraqlı oyunların sayının artacağını gözləyirik&quot; |newspaper=Futbolpress.az |url=https://futbolpress.az/bununla-r%c9%99qab%c9%99tli-v%c9%99-maraqli-oyunlarin-sayinin-artacagini-gozl%c9%99yirik/ |access-date=2026-08-20 |language=az}}&lt;/ref&gt;

== Uğurları ==
* Azərbaycan çempionu: 1992
* Azərbaycan çempionatının gümüş mükafatçısı: 1996/97, 2000/01, 2004/05
* Azərbaycan çempionatının bürünc mükafatçısı: 1994/95, 1998/99, 1999/00, 2005/06
* Azərbaycan Kubokunun qalibi: 1994/95, 1998/99, 2001/02

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Azərbaycan milli futbol komandasının oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanın kişi futbolçuları]]
[[Kateqoriya:Bakı FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Kişi futbol yarımmüdafiəçiləri]]
[[Kateqoriya:MOİK Bakı FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Neftçi PFK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Qarabağ FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Şəfa FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Şəmkir FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:SSRİ futbolçuları]]
[[Kateqoriya:Turan Tovuz PFK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Xəzər-Lənkəran FK oyunçuları]]</text>
      <sha1>23l0cco3bqr80i0rj1kbz7u4ze69n6q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041920</id>
      <parentid>9041919</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T22:19:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ChanisCaucasi</username>
        <id>95249</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>9041920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7998" sha1="9zu0jd5gix7mrvulmnbawxkev9jog91" xml:space="preserve">{{futbolçu}}

'''Bəxtiyar Əli oğlu Musayev''' ({{DVTY}}) — [[SSRİ]] və [[Azərbaycan]] futbolçusu. O, sahənin bütün mövqelərində, əsasən də yarımmüdafiəçi mövqeyində çıxış etmişdir. [[Azərbaycan milli futbol komandası]]nda oynamışdır. 15 avqust 2025-ci ildə Bəxtiyar Musayev AFFA-nın Texniki departamentin Skautlar şöbəsinə rəisi kimi çalışır.

== Həyatı ==
Böyüklər futbolunda debütünü SSRİ çempionatının son mövsümlərində ikinci aşağı liqada çıxış edən Bakının &quot;MÇOP Termist&quot; / &quot;MÇOP Dinamo&quot; komandasında etmişdir. 1991-ci il mövsümünün gedişində Bakının &quot;[[Neftçi PFK|Neftçi]]&quot; klubuna keçmiş və SSRİ birinci liqasında 4 oyun keçirmişdir.

SSRİ süqut etdikdən sonra Azərbaycan çempionatında &quot;Neftçi&quot;nin heyətində oynamağa davam etmişdir. 1992-ci il mövsümündə ölkə çempionu, 1994/95-ci illər mövsümündə isə Azərbaycan Kubokunun qalibi olmuşdur. 1990-cı illərin ortalarında [[Tovuz]]un &quot;[[Turan Tovuz PFK|Turan]]&quot; klubunun heyətində bir oyun keçirmiş və yarım mövsüm ordu klubu OİK-in şərəfini qorumuşdur. 1996-cı ildə [[Ağdam]]ın &quot;[[Qarabağ FK|Qarabağ]]&quot; klubuna transfer olunmuş və iki mövsüm burada çıxış etmişdir. O, 1996/97-ci illər mövsümündə gümüş mükafatçı, 1997/98-ci illər mövsümündə isə ölkə kubokunun finalçısı olmuşdur.

&quot;Qarabağ&quot; avrokuboklarda 1996/97 mövsümündə debüt edib. 1996-cı il avqustun 8-də &quot;MüPA&quot; ilə Bakıdakı qarşılaşmada qonaqlar qalib gəlib (0:1). İlk qola isə Finlandiya təmsilçisi ilə 14 gün sonrakı matçda (1:1, əlavə vaxtda) Bəxtiyar Musayev imza atıb.&lt;ref&gt;{{cite news |title=&quot;Qarabağ&quot;ın yubileyi |newspaper=Futbolpress.az |url=https://futbolpress.az/qarabagin-yubileyi/ |access-date=2026-08-20 |language=az}}&lt;/ref&gt;

1998-ci ildə &quot;Neftçi&quot;yə qayıtmış və dörd il bu komandada çıxış edərək gümüş (2000/01) və iki bürünc medal (1998/99, 1999/00), eləcə də iki ölkə kuboku (1998/99, 2001/02) qazanmışdır.

2003/04-cü illər mövsümündə &quot;[[Şəmkir FK|Şəmkir]]&quot; və &quot;[[Şəfa FK|Şəfa]]&quot; klublarında oynamışdır. Növbəti mövsüm [[Lənkəran]]ın &quot;[[Xəzər Lənkəran FK|Xəzər]]&quot; klubunda çıxış etmiş və çempionatın gümüş mükafatçısı olmuşdur. Karyerasının son mövsümündə yenidən &quot;Neftçi&quot;də oynamış və bürünc medal qazanmışdır.

Ümumilikdə Azərbaycan çempionatında 248 oyun keçirmiş, 42 qol vurmuşdur ki, bunun da 160-dan çox oyunu &quot;Neftçi&quot;nin payına düşür.

[[Azərbaycan milli futbol komandası]]nda debütünü 4 iyun 1997-ci il tarixində Estoniyaya qarşı yoldaşlıq oyununda etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eu-football.info/_match.php?id=10749 |title=Estonia vs Azerbaijan international football match report |access-date=2020-10-13 |archive-date=2021-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227010500/https://eu-football.info/_match.php?id=10749 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1999–2000-ci illərdə komandanın əsas heyətinin daimi oyunçusu olmuş, 8 sentyabr 1999-cu il tarixində Macarıstana qarşı keçirilən bir oyunda isə milli komandanın kapitanı sarğısını daşımışdır. 
Ümumilikdə 1997–2002-ci illər ərzində milli komandada 20 oyun keçirmişdir (bunlardan 2-si qeyri-rəsmi olmuşdur). Son oyununu 20 fevral 2002-ci il tarixində [[Bolqarıstan]] klublarının yığmasına qarşı keçirmişdir.

Oyunçu karyerasını başa vurduqdan sonra bir neçə il &quot;Neftçi&quot;də seleksiyaçı məşqçi kimi çalışmışdır. O, &quot;Neftçi&quot;nin Avropa Liqasının qrup mərhələsinə yüksəldiyi vaxt klubun məşqçilər korpusunda yer almışdı. Musayevlə birgə klubun vitse-prezidenti [[Tahir Süleymanov]] da [[Braziliya]]ya səfər etmişdi və həmin ərəfələr &quot;Neftçi&quot; bununla yeni yanaşma tətbiq etmişdi.&lt;ref&gt;{{cite news |title=AFFA üçün xoş sözlər |newspaper=Futbolpress.az |url=https://futbolpress.az/affa-ucun-xos-sozl%c9%99r/ |access-date=2026-08-20 |language=az}}&lt;/ref&gt; 2020-ci ildə klub rəhbərliyi ilə yaşanan münaqişədən sonra oradan ayrılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.azerifootball.com/ru/7/news/33042.html |title=Бахтияр Мусаев: Руководство Нефтчи зажало мои деньги, и требовало очернять Садыга Садыгова |access-date=2020-10-13 |archive-date=2020-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017012555/https://www.azerifootball.com/ru/7/news/33042.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2017-ci ilin əvvəlində birinci liqada çıxış edən &quot;[[Zaqatala FK|Zaqatala]]&quot; klubunun idman direktoru təyin olunmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.azerifootball.com/ru/7/news/34372.html |title=Бахтияр Мусаев: Перед ФК Загатала стоит задача выйти в премьер-лигу |access-date=2020-10-13 |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019133524/https://www.azerifootball.com/ru/7/news/34372.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 12 yanvar 2018-ci ildə &quot;Keşlə&quot;də seleksiyaçı-məşqçi təyin edilmişdir.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Bəxtiyar Musayev &quot;Keşlə&quot;də |newspaper=Qol.az |url=https://qol.az/news/124608-bextiyar-musayev-keslede |access-date=2026-08-20 |language=az}}&lt;/ref&gt;

19 may 2025-ci ildə Azərbaycan Minifutbol Federasiyasının təşkilatçılığı ilə ölkə futbolunun əfsanələri arasında oyun keçirilib. Milli Gimnastika Arenasında baş tutan &quot;Legends Cup&quot;da &quot;Neftçi 2000-lər&quot; və &quot;Premyer-liqa məşqçiləri&quot; üz-üzə gəliblər. Musayev birinci komandanın heyətində çıxış edib. Əsas vaxtı 1:1 hesabıyla başa çatan oyunun qalibi penaltilər seriyasından sonra müəyyənləşib. Son zərbələrdə daha dəqiq olan &quot;Premyer-liqa məşqçiləri&quot; qələbə qazanıb.&lt;ref&gt;{{cite news |title=&quot;Legends Cup&quot;da Premyer Liqa məşqçiləri qazandı |newspaper=Futbolpress.az |url=https://futbolpress.az/legends-cupda-premyerliqa-m%c9%99sqcil%c9%99ri-qazandi/ |access-date=2026-08-20 |language=az}}&lt;/ref&gt;

15 avqust 2025-ci ildə Bəxtiyar Musayev [[AFFA]]-nın Texniki departamentin Skautlar şöbəsinə rəis təyin olunmuşdur.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bəxtiyar Musayev Skautlar şöbəsinin rəisi təyin olunub |publisher=AFFA |url=https://www.affa.az/index.php/news/bxtiyar-musayev-skautlar-bsin-ris-tyin-olunub/78593 |access-date=2026-08-20 |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Millinin sabiq futbolçusuna AFFA-da iş verildi |newspaper=Futbolpress.az |url=https://futbolpress.az/millinin-sabiq-futbolcusuna-affa-da-is-verildi/ |access-date=2026-08-20 |language=az}}&lt;/ref&gt; Musayev fəaliyyəti çərçivəsində 2025/26 mövsümünün ilin son turunda [[Biləsuvar]]da təşkil olunan oyunlarda iştirak etmişdir.&lt;ref&gt;{{cite news |title=&quot;Bununla rəqabətli və maraqlı oyunların sayının artacağını gözləyirik&quot; |newspaper=Futbolpress.az |url=https://futbolpress.az/bununla-r%c9%99qab%c9%99tli-v%c9%99-maraqli-oyunlarin-sayinin-artacagini-gozl%c9%99yirik/ |access-date=2026-08-20 |language=az}}&lt;/ref&gt;

== Uğurları ==
* Azərbaycan çempionu: 1992
* Azərbaycan çempionatının gümüş mükafatçısı: 1996/97, 2000/01, 2004/05
* Azərbaycan çempionatının bürünc mükafatçısı: 1994/95, 1998/99, 1999/00, 2005/06
* Azərbaycan Kubokunun qalibi: 1994/95, 1998/99, 2001/02

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Azərbaycan milli futbol komandasının oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanın kişi futbolçuları]]
[[Kateqoriya:Bakı FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Kişi futbol yarımmüdafiəçiləri]]
[[Kateqoriya:MOİK Bakı FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Neftçi PFK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Qarabağ FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Şəfa FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Şəmkir FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:SSRİ futbolçuları]]
[[Kateqoriya:Turan Tovuz PFK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Xəzər-Lənkəran FK oyunçuları]]</text>
      <sha1>9zu0jd5gix7mrvulmnbawxkev9jog91</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042091</id>
      <parentid>9041920</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:37:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>C Mirəli2001</username>
        <id>213736</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9042091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7973" sha1="b7f627xjsx6w0ivp21n3je2skrbkzc8" xml:space="preserve">{{futbolçu}}

'''Bəxtiyar Əli oğlu Musayev''' ({{DVTY}}) — [[SSRİ]] və [[Azərbaycan]] futbolçusu. O, sahənin bütün mövqelərində, əsasən də yarımmüdafiəçi mövqeyində çıxış etmişdir. [[Azərbaycan milli futbol komandası]]nda oynamışdır. 15 avqust 2025-ci ildə Bəxtiyar Musayev AFFA-nın Texniki departamentin Skautlar şöbəsinə rəisi kimi çalışır.

== Həyatı ==
Böyüklər futbolunda debütünü SSRİ çempionatının son mövsümlərində ikinci aşağı liqada çıxış edən Bakının &quot;MÇOP Termist&quot; / &quot;MÇOP Dinamo&quot; komandasında etmişdir. 1991-ci il mövsümünün gedişində Bakının &quot;[[Neftçi PFK|Neftçi]]&quot; klubuna keçmiş və SSRİ birinci liqasında 4 oyun keçirmişdir.

SSRİ süqut etdikdən sonra Azərbaycan çempionatında &quot;Neftçi&quot;nin heyətində oynamağa davam etmişdir. 1992-ci il mövsümündə ölkə çempionu, 1994/95-ci illər mövsümündə isə Azərbaycan Kubokunun qalibi olmuşdur. 1990-cı illərin ortalarında [[Tovuz]]un &quot;[[Turan Tovuz PFK|Turan]]&quot; klubunun heyətində bir oyun keçirmiş və yarım mövsüm ordu klubu OİK-in şərəfini qorumuşdur. 1996-cı ildə [[Ağdam]]ın &quot;[[Qarabağ FK|Qarabağ]]&quot; klubuna transfer olunmuş və iki mövsüm burada çıxış etmişdir. O, 1996/97-ci illər mövsümündə gümüş mükafatçı, 1997/98-ci illər mövsümündə isə ölkə kubokunun finalçısı olmuşdur.

&quot;Qarabağ&quot; avrokuboklarda 1996/97 mövsümündə debüt edib. 1996-cı il avqustun 8-də &quot;MüPA&quot; ilə Bakıdakı qarşılaşmada qonaqlar qalib gəlib (0:1). İlk qola isə Finlandiya təmsilçisi ilə 14 gün sonrakı matçda (1:1, əlavə vaxtda) Bəxtiyar Musayev imza atıb.&lt;ref&gt;{{cite news |title=&quot;Qarabağ&quot;ın yubileyi |newspaper=Futbolpress.az |url=https://futbolpress.az/qarabagin-yubileyi/ |access-date=2026-08-20 |language=az}}&lt;/ref&gt;

1998-ci ildə &quot;Neftçi&quot;yə qayıtmış və dörd il bu komandada çıxış edərək gümüş (2000/01) və iki bürünc medal (1998/99, 1999/00), eləcə də iki ölkə kuboku (1998/99, 2001/02) qazanmışdır.

2003/04-cü illər mövsümündə &quot;[[Şəmkir FK|Şəmkir]]&quot; və &quot;[[Şəfa FK|Şəfa]]&quot; klublarında oynamışdır. Növbəti mövsüm [[Lənkəran]]ın &quot;[[Xəzər Lənkəran FK|Xəzər]]&quot; klubunda çıxış etmiş və çempionatın gümüş mükafatçısı olmuşdur. Karyerasının son mövsümündə yenidən &quot;Neftçi&quot;də oynamış və bürünc medal qazanmışdır.

Ümumilikdə Azərbaycan çempionatında 248 oyun keçirmiş, 42 qol vurmuşdur ki, bunun da 160-dan çox oyunu &quot;Neftçi&quot;nin payına düşür.

[[Azərbaycan milli futbol komandası]]nda debütünü 4 iyun 1997-ci ildə Estoniyaya qarşı yoldaşlıq oyununda etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eu-football.info/_match.php?id=10749 |title=Estonia vs Azerbaijan international football match report |access-date=2020-10-13 |archive-date=2021-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227010500/https://eu-football.info/_match.php?id=10749 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1999–2000-ci illərdə komandanın əsas heyətinin daimi oyunçusu olmuş, 8 sentyabr 1999-cu ildə Macarıstana qarşı keçirilən bir oyunda isə milli komandanın kapitanı sarğısını daşımışdır.
Ümumilikdə 1997–2002-ci illər ərzində milli komandada 20 oyun keçirmişdir (bunlardan 2-si qeyri-rəsmi olmuşdur). Son oyununu 20 fevral 2002-ci ildə [[Bolqarıstan]] klublarının yığmasına qarşı keçirmişdir.

Oyunçu karyerasını başa vurduqdan sonra bir neçə il &quot;Neftçi&quot;də seleksiyaçı məşqçi kimi çalışmışdır. O, &quot;Neftçi&quot;nin Avropa Liqasının qrup mərhələsinə yüksəldiyi vaxt klubun məşqçilər korpusunda yer almışdı. Musayevlə birgə klubun vitse-prezidenti [[Tahir Süleymanov]] da [[Braziliya]]ya səfər etmişdi və həmin ərəfələr &quot;Neftçi&quot; bununla yeni yanaşma tətbiq etmişdi.&lt;ref&gt;{{cite news |title=AFFA üçün xoş sözlər |newspaper=Futbolpress.az |url=https://futbolpress.az/affa-ucun-xos-sozl%c9%99r/ |access-date=2026-08-20 |language=az}}&lt;/ref&gt; 2020-ci ildə klub rəhbərliyi ilə yaşanan münaqişədən sonra oradan ayrılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.azerifootball.com/ru/7/news/33042.html |title=Бахтияр Мусаев: Руководство Нефтчи зажало мои деньги, и требовало очернять Садыга Садыгова |access-date=2020-10-13 |archive-date=2020-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017012555/https://www.azerifootball.com/ru/7/news/33042.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2017-ci ilin əvvəlində birinci liqada çıxış edən &quot;[[Zaqatala FK|Zaqatala]]&quot; klubunun idman direktoru təyin olunmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.azerifootball.com/ru/7/news/34372.html |title=Бахтияр Мусаев: Перед ФК Загатала стоит задача выйти в премьер-лигу |access-date=2020-10-13 |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019133524/https://www.azerifootball.com/ru/7/news/34372.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 12 yanvar 2018-ci ildə &quot;Keşlə&quot;də seleksiyaçı-məşqçi təyin edilmişdir.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Bəxtiyar Musayev &quot;Keşlə&quot;də |newspaper=Qol.az |url=https://qol.az/news/124608-bextiyar-musayev-keslede |access-date=2026-08-20 |language=az}}&lt;/ref&gt;

19 may 2025-ci ildə Azərbaycan Minifutbol Federasiyasının təşkilatçılığı ilə ölkə futbolunun əfsanələri arasında oyun keçirilib. Milli Gimnastika Arenasında baş tutan &quot;Legends Cup&quot;da &quot;Neftçi 2000-lər&quot; və &quot;Premyer-liqa məşqçiləri&quot; üz-üzə gəliblər. Musayev birinci komandanın heyətində çıxış edib. Əsas vaxtı 1:1 hesabıyla başa çatan oyunun qalibi penaltilər seriyasından sonra müəyyənləşib. Son zərbələrdə daha dəqiq olan &quot;Premyer-liqa məşqçiləri&quot; qələbə qazanıb.&lt;ref&gt;{{cite news |title=&quot;Legends Cup&quot;da Premyer Liqa məşqçiləri qazandı |newspaper=Futbolpress.az |url=https://futbolpress.az/legends-cupda-premyerliqa-m%c9%99sqcil%c9%99ri-qazandi/ |access-date=2026-08-20 |language=az}}&lt;/ref&gt;

15 avqust 2025-ci ildə Bəxtiyar Musayev [[AFFA]]-nın Texniki departamentin Skautlar şöbəsinə rəis təyin olunmuşdur.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bəxtiyar Musayev Skautlar şöbəsinin rəisi təyin olunub |publisher=AFFA |url=https://www.affa.az/index.php/news/bxtiyar-musayev-skautlar-bsin-ris-tyin-olunub/78593 |access-date=2026-08-20 |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Millinin sabiq futbolçusuna AFFA-da iş verildi |newspaper=Futbolpress.az |url=https://futbolpress.az/millinin-sabiq-futbolcusuna-affa-da-is-verildi/ |access-date=2026-08-20 |language=az}}&lt;/ref&gt; Musayev fəaliyyəti çərçivəsində 2025/26 mövsümünün ilin son turunda [[Biləsuvar]]da təşkil olunan oyunlarda iştirak etmişdir.&lt;ref&gt;{{cite news |title=&quot;Bununla rəqabətli və maraqlı oyunların sayının artacağını gözləyirik&quot; |newspaper=Futbolpress.az |url=https://futbolpress.az/bununla-r%c9%99qab%c9%99tli-v%c9%99-maraqli-oyunlarin-sayinin-artacagini-gozl%c9%99yirik/ |access-date=2026-08-20 |language=az}}&lt;/ref&gt;

== Uğurları ==
* Azərbaycan çempionu: 1992
* Azərbaycan çempionatının gümüş mükafatçısı: 1996/97, 2000/01, 2004/05
* Azərbaycan çempionatının bürünc mükafatçısı: 1994/95, 1998/99, 1999/00, 2005/06
* Azərbaycan Kubokunun qalibi: 1994/95, 1998/99, 2001/02

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Azərbaycan milli futbol komandasının oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanın kişi futbolçuları]]
[[Kateqoriya:Bakı FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Kişi futbol yarımmüdafiəçiləri]]
[[Kateqoriya:MOİK Bakı FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Neftçi PFK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Qarabağ FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Şəfa FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Şəmkir FK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:SSRİ futbolçuları]]
[[Kateqoriya:Turan Tovuz PFK oyunçuları]]
[[Kateqoriya:Xəzər-Lənkəran FK oyunçuları]]</text>
      <sha1>b7f627xjsx6w0ivp21n3je2skrbkzc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Terminologia Anatomica</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998506</id>
    <revision>
      <id>9041922</id>
      <timestamp>2026-08-19T22:57:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Şölə Müzəffərli</username>
        <id>299072</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;'''Terminologia Anatomica''' ('''TA''') — insan anatomik terminologiyasının beynəlxalq standartıdır. Terminologiya [[Beynəlxalq Anatomlar Assosiasiyaları Federasiyası]]nın (IFAA) proqramı olan [[Federative International Programme on Anatomical Terminology|Federative International Programme for Anatomical Terminology]] (FIPAT) tərəfindən hazırlanır və saxlanılır. &lt;ref name=&quot;FIPAT&quot;&gt;&gt;{{cite web |title=FIPAT – The IFAA Terminologies |ur...&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9041922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9549" sha1="82336scyeruxvfanifadmc75imhiwfy" xml:space="preserve">'''Terminologia Anatomica''' ('''TA''') — insan anatomik terminologiyasının beynəlxalq standartıdır. Terminologiya [[Beynəlxalq Anatomlar Assosiasiyaları Federasiyası]]nın (IFAA) proqramı olan [[Federative International Programme on Anatomical Terminology|Federative International Programme for Anatomical Terminology]] (FIPAT) tərəfindən hazırlanır və saxlanılır. &lt;ref name=&quot;FIPAT&quot;&gt;&gt;{{cite web |title=FIPAT – The IFAA Terminologies |url=https://ifaa.net/committees/anatomical-terminology-fipat/fipat-ifaa-terminologies/ |website=International Federation of Associations of Anatomists |access-date=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;

== Tarixi ==

'''Terminologia Anatomica''' özündən əvvəlki beynəlxalq anatomik nomenklatura olan [[Nomina Anatomica]]nı əvəz etmişdir. [[Nomina Anatomica]]nın altıncı nəşri 1989-cu ildə yayımlanmışdı. İlk '''Terminologia Anatomica''' [[Federative Committee on Anatomical Terminology]] (FCAT) tərəfindən hazırlanmış və IFAA tərəfindən təsdiq edildikdən sonra 1998-ci ildə nəşr olunmuşdur.&lt;ref name=&quot;Kachlik&quot;&gt;{{cite journal |last=Kachlik |first=David |author2=Vladimir Musil |author3=Vaclav Baca |title=Terminologia Anatomica after 17 years: Inconsistencies, mistakes and new proposals |journal=Annals of Anatomy - Anatomischer Anzeiger |volume=201 |year=2015 |pages=8–16 |doi=10.1016/j.aanat.2015.04.006 |pmid=26094127}}&lt;/ref&gt;

1998-ci il nəşrində 7 635 latın terminoloji vahidi yer alırdı. Terminologiyanın hazırlanması anatomik strukturların adlandırılmasında beynəlxalq vahidliyin təmin edilməsi məqsədini daşıyırdı.

FIPAT FCAT-ın varisi kimi fəaliyyət göstərir. IFAA-nın məlumatına görə, 2017-ci ilə qədər anatomik terminologiyalar əsasən kitab şəklində nəşr edilirdi; sonrakı dövrdə FIPAT terminologiyaları internet üzərindən yayımlanmağa başlanmışdır.

'''Terminologia Anatomica'''nın ikinci nəşri ('''TA2''') FIPAT tərəfindən 2019-cu ildə onlayn yayımlanmış və 2020-ci ildə IFAA Baş Assambleyası tərəfindən təsdiq edilərək qəbul edilmişdir.&lt;ref name=&quot;Terminologia Anatomica – Second Edition&quot;&gt;{{cite web |title=Terminologia Anatomica – Second Edition |url=https://libraries.dal.ca/Fipat/ta2.html |website=Dalhousie University |publisher=FIPAT, IFAA |access-date=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;
TA2-nin hazırlanması zamanı xüsusilə klinik anatomiyaya aid terminlərin genişləndirilməsinə diqqət yetirilmişdir.

TA2-də 1-dən 7113-ə qədər nömrələnmiş vahidlər mövcuddur, lakin 2590 nömrəsi istifadə olunmur; ümumilikdə 7 112 nömrələnmiş termin mövcuddur. Bəzi terminlər müxtəlif bölmələrdə təkrarlanır.&lt;ref name=&quot;Terminologia Anatomica 2019&quot;&gt;{{cite web |title=Terminologia Anatomica 2019 (TA2) |url=https://bearboat.net/TerminologiaAnatomicaTA2/TerminologiaAnatomicaTA2.html |website=Bearboat |access-date=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt; TA2-nin 2021-ci ilin avqustunda yenilənmiş səhv düzəlişləri dərc edilmişdir.&lt;ref name=&quot;Terminologia Anatomica 2019 (TA2)&quot;&gt;{{cite web |title=Terminologia Anatomica 2019 (TA2)|url=https://fipat.library.dal.ca/TA2/ |website=FIPAT |publisher=International Federation of Associations of Anatomists |access-date=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;

== Quruluşu ==

Terminologia Anatomica anatomik strukturların sistemli təsnifatını təqdim edir. TA2 beş əsas hissəyə və 16 fəsilə bölünür. Rəsmi terminlər latın dilində verilir; digər dillərdəki ekvivalentlər və sinonimlər ayrıca göstərilir.

=== I hissə: Ümumi anatomiya ===

==== 1-ci fəsil: Ümumi anatomiya ====

* Ümumi anatomik terminlər
* Anatomik müstəvilər
* Anatomik istiqamətlər və xətlər
* Bədənin vəziyyətləri
* Hərəkətlər
* İnsan bədəninin hissələri
* İnsan bədəninin nahiyələri

=== II hissə: Dayaq-hərəkət sistemi ===

==== 2-ci fəsil: Sümüklər ====

* Ox skeleti
* Əlavə skelet
* Kəllə
* Başın ekstrakranial sümükləri
* Eşitmə sümükləri
* Dişlər
* Burun qığırdaqları
* Qulaq qığırdaqları
* Qırtlaq qığırdaqları
* Onurğa sütunu
* Döş qəfəsi skeleti
* Yuxarı ətraf sümükləri
* Sümük çanaq
* Aşağı ətraf sümükləri

==== 3-cü fəsil: Oynaqlar ====

* Kəllə oynaqları
* Eşitmə sümüklərinin oynaqları
* Qırtlaq oynaqları
* Onurğa sütununun oynaqları
* Döş qəfəsi oynaqları
* Yuxarı ətraf oynaqları
* Aşağı ətraf oynaqları

==== 4-cü fəsil: Əzələ sistemi ====

* Kəllə əzələləri
* Boyun əzələləri
* Bel və kürək əzələləri
* Döş qəfəsi əzələləri
* Qarın əzələləri
* Çanaq əzələləri
* Yuxarı ətraf əzələləri
* Aşağı ətraf əzələləri

=== III hissə: Visseral sistemlər ===

==== 5-ci fəsil: Həzm sistemi ====

* Ağız
* Boğaz
* Udlaq
* Həzm kanalı
* Qaraciyər
* Öd kisəsi
* Qaraciyərdənkənar öd yolları
* Mədəaltı vəzi

==== 6-cı fəsil: Tənəffüs sistemi ====

* Burun
* Paranazal ciblər
* Qırtlaq
* Traxeobronxial ağac
* Ağciyərlər

==== 7-ci fəsil: Döş boşluğu ====

* Plevra boşluğu
* Mediastinum

==== 8-ci fəsil: Sidik sistemi ====

* Böyrək
* Sidik axarı
* Sidik kisəsi
* Sidik kanalı

==== 9-cu fəsil: Cinsiyyət sistemləri ====

* Qadın cinsiyyət sistemi
* Kişi cinsiyyət sistemi

==== 10-cu fəsil: Qarın-çanaq boşluğu ====

=== IV hissə: Birləşdirici sistemlər I ===

==== 11-ci fəsil: Endokrin vəzilər ====

* Hipofiz
* Epifiz
* Qalxanabənzər vəzi
* Qalxanabənzər ətraf vəzilər
* Böyrəküstü vəzilər
* Parqanqliyalar

==== 12-ci fəsil: Ürək-damar sistemi ====

* Qan
* Limfa
* Damarlar
* Damar kələfləri
* Ürək
* Ağciyər damarları
* Ürək damarları
* Sistem arteriaları
* Sistem venaları
* Böyük limfa damarları

==== 13-cü fəsil: Limfoid orqanlar ====

* Birincili limfoid orqanlar
* İkincili limfoid orqanlar

=== V hissə: Birləşdirici sistemlər II ===

==== 14-cü fəsil: Sinir sistemi ====

* Mərkəzi sinir sistemi
* Periferik sinir sistemi
* Periferik sinir sisteminin vegetativ bölməsi

==== 15-ci fəsil: Hiss orqanları ====

* Qoxu orqanı
* Göz
* Qulaq
* Dad orqanı

==== 16-cı fəsil: Ümumi örtük ====

* Dəri
* Dərinin törəmələri
* Dərialtı toxuma
* Süd vəzi
* Baş dərisi

TA2-nin quruluşu və bölmələri FIPAT tərəfindən yayımlanan rəsmi sənədlərdə verilmişdir.

== Qəbul edilməsi ==

Terminologia Anatomica-nın beynəlxalq standart kimi yaradılmasına baxmayaraq, onun terminlərinin istifadəsi bütün anatomistlər arasında tam vahid deyil. 2014-cü ildə Amerika Klinik Anatomlar Assosiasiyasının üzvləri arasında aparılmış sorğuda araşdırılan 25 anatomik termin üzrə TA-nın üstünlük verdiyi termin yalnız 53% halda ən yüksək istifadə tezliyinə malik olmuşdur. Araşdırmada TA terminlərinin istifadəsinə uyğunluğun müxtəlif terminlər üzrə 3,6%-dən 98,2%-ə qədər dəyişdiyi müəyyən edilmişdir.

1998-ci il nəşrindən sonra TA-da uyğunsuzluqlar, sinonimlərin çoxluğu, eyni terminlərin müxtəlif strukturlara aid edilməsi, uzun terminlər və bəzi anatomik strukturlar üçün terminlərin çatışmazlığı kimi problemlər də elmi ədəbiyyatda müzakirə edilmişdir.

TA2-nin hazırlanmasında klinik anatomiyaya daha çox diqqət yetirilməsi bu problemlərin bir hissəsinin aradan qaldırılması məqsədini daşıyırdı. Bununla belə, sonrakı tədqiqatlar TA2-də bəzi klinik və tədris baxımından əhəmiyyətli anatomik strukturlar üçün adların hələ də çatışmadığını göstərmişdir.&lt;ref name=&quot;Exploring the uncharted: Missing anatomical names in the Terminologia Anatomica&quot;&gt;{{cite journal |last=Chmielewski |first=Piotr Paweł |title=Exploring the uncharted: Missing anatomical names in the Terminologia Anatomica |journal=Clinical Anatomy |volume=37 |issue=2 |year=2024 |pages=193–200 |doi=10.1002/ca.24109 |pmid=37596983}}&lt;/ref&gt;

Eponimlərin istifadəsi də müzakirə mövzusu olaraq qalır. 2021-ci ildə anatomik təhsildə eponimlərin istifadəsinin məhdudlaşdırılmasını müdafiə edən mövqe ilə yanaşı, eponimlərin tədrisdə saxlanılmasının mümkünlüyünü müdafiə edən əks mövqe də dərc edilmişdir.&lt;ref name=&quot;Eponyms have a place in the anatomy classroom&quot;&gt;{{cite journal |last=Ghaznavi |first=Syeda Khadijah |title=Eponyms have a place in the anatomy classroom |journal=Anatomical Sciences Education |volume=14 |issue=6 |year=2021 |pages=862–863 |doi=10.1002/ase.2115 |pmid=34192420}}&lt;/ref&gt;

2023-cü ildə ginekoloji anatomik terminologiyada eponimlərin istifadəsini araşdıran tədqiqat onların çap olunmuş mənbələrdə üstünlük verilən anatomik sinonimlərdən orta hesabla daha çox istifadə edildiyini göstərmişdir.&lt;ref name=&quot;Freequency and trends in usage of eponyms in gynecologic anatomical terminology&quot;&gt;{{cite journal |last=Shrosbree |first=Beth |author2=John O. L. DeLancey |author3=Christopher X. Hong |title=Freequency and trends in usage of eponyms in gynecologic anatomical terminology: A cross-sectional culturonomics study |journal=International Journal of Gynecology &amp; Obstetrics |volume=163 |issue=3 |year=2023 |pages=1024–1026 |doi=10.1002/ijgo.15080}}&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==

* [[Anatomik terminologiya]]
* [[Terminologia Embryologica]]
* [[Terminologia Histologica]]
* [[İnsan anatomiyası]]

== İstinadlar ==
{{İstinadlar}}

[[Kateqoriya:İnsan anatomiyası]]
[[Kateqoriya:Anatomik terminologiya]]
[[Kateqoriya:Tibbi nomenklatura]]</text>
      <sha1>82336scyeruxvfanifadmc75imhiwfy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041923</id>
      <parentid>9041922</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T22:59:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Şölə Müzəffərli</username>
        <id>299072</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9041923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9529" sha1="pl4u2e4gy1k64aoj9mdiv53j8x39h21" xml:space="preserve">'''Terminologia Anatomica''' ('''TA''') — insan anatomik terminologiyasının beynəlxalq standartıdır. Terminologiya [[Beynəlxalq Anatomlar Assosiasiyaları Federasiyası]]nın (IFAA) proqramı olan [[Federative International Programme on Anatomical Terminology|Federative International Programme for Anatomical Terminology]] (FIPAT) tərəfindən hazırlanır və saxlanılır.&lt;ref name=&quot;FIPAT&quot;&gt;&gt;{{cite web |title=FIPAT – The IFAA Terminologies |url=https://ifaa.net/committees/anatomical-terminology-fipat/fipat-ifaa-terminologies/ |website=International Federation of Associations of Anatomists |access-date=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;

== Tarixi ==
'''Terminologia Anatomica''' özündən əvvəlki beynəlxalq anatomik nomenklatura olan [[Nomina Anatomica]]nı əvəz etmişdir. [[Nomina Anatomica]]nın altıncı nəşri 1989-cu ildə yayımlanmışdı. İlk '''Terminologia Anatomica''' [[Federative Committee on Anatomical Terminology]] (FCAT) tərəfindən hazırlanmış və IFAA tərəfindən təsdiq edildikdən sonra 1998-ci ildə nəşr olunmuşdur.&lt;ref name=&quot;Kachlik&quot;&gt;{{cite journal |last=Kachlik |first=David |author2=Vladimir Musil |author3=Vaclav Baca |title=Terminologia Anatomica after 17 years: Inconsistencies, mistakes and new proposals |journal=Annals of Anatomy - Anatomischer Anzeiger |volume=201 |year=2015 |pages=8–16 |doi=10.1016/j.aanat.2015.04.006 |pmid=26094127}}&lt;/ref&gt;

1998-ci il nəşrində 7 635 latın terminoloji vahidi yer alırdı. Terminologiyanın hazırlanması anatomik strukturların adlandırılmasında beynəlxalq vahidliyin təmin edilməsi məqsədini daşıyırdı.

FIPAT FCAT-ın varisi kimi fəaliyyət göstərir. IFAA-nın məlumatına görə, 2017-ci ilə qədər anatomik terminologiyalar əsasən kitab şəklində nəşr edilirdi; sonrakı dövrdə FIPAT terminologiyaları internet üzərindən yayımlanmağa başlanmışdır.

'''Terminologia Anatomica'''nın ikinci nəşri ('''TA2''') FIPAT tərəfindən 2019-cu ildə onlayn yayımlanmış və 2020-ci ildə IFAA Baş Assambleyası tərəfindən təsdiq edilərək qəbul edilmişdir.&lt;ref name=&quot;Terminologia Anatomica – Second Edition&quot;&gt;{{cite web |title=Terminologia Anatomica – Second Edition |url=https://libraries.dal.ca/Fipat/ta2.html |website=Dalhousie University |publisher=FIPAT, IFAA |access-date=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;
TA2-nin hazırlanması zamanı xüsusilə klinik anatomiyaya aid terminlərin genişləndirilməsinə diqqət yetirilmişdir.

TA2-də 1-dən 7113-ə qədər nömrələnmiş vahidlər mövcuddur, lakin 2590 nömrəsi istifadə olunmur; ümumilikdə 7 112 nömrələnmiş termin mövcuddur. Bəzi terminlər müxtəlif bölmələrdə təkrarlanır.&lt;ref name=&quot;Terminologia Anatomica 2019&quot;&gt;{{cite web |title=Terminologia Anatomica 2019 (TA2) |url=https://bearboat.net/TerminologiaAnatomicaTA2/TerminologiaAnatomicaTA2.html |website=Bearboat |access-date=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt; TA2-nin 2021-ci ilin avqustunda yenilənmiş səhv düzəlişləri dərc edilmişdir.&lt;ref name=&quot;Terminologia Anatomica 2019 (TA2)&quot;&gt;{{cite web |title=Terminologia Anatomica 2019 (TA2)|url=https://fipat.library.dal.ca/TA2/ |website=FIPAT |publisher=International Federation of Associations of Anatomists |access-date=20 avqust 2026}}&lt;/ref&gt;

== Quruluşu ==
Terminologia Anatomica anatomik strukturların sistemli təsnifatını təqdim edir. TA2 beş əsas hissəyə və 16 fəsilə bölünür. Rəsmi terminlər latın dilində verilir; digər dillərdəki ekvivalentlər və sinonimlər ayrıca göstərilir.

=== I hissə: Ümumi anatomiya ===

==== 1-ci fəsil: Ümumi anatomiya ====
* Ümumi anatomik terminlər
* Anatomik müstəvilər
* Anatomik istiqamətlər və xətlər
* Bədənin vəziyyətləri
* Hərəkətlər
* İnsan bədəninin hissələri
* İnsan bədəninin nahiyələri

=== II hissə: Dayaq-hərəkət sistemi ===

==== 2-ci fəsil: Sümüklər ====
* Ox skeleti
* Əlavə skelet
* Kəllə
* Başın ekstrakranial sümükləri
* Eşitmə sümükləri
* Dişlər
* Burun qığırdaqları
* Qulaq qığırdaqları
* Qırtlaq qığırdaqları
* Onurğa sütunu
* Döş qəfəsi skeleti
* Yuxarı ətraf sümükləri
* Sümük çanaq
* Aşağı ətraf sümükləri

==== 3-cü fəsil: Oynaqlar ====
* Kəllə oynaqları
* Eşitmə sümüklərinin oynaqları
* Qırtlaq oynaqları
* Onurğa sütununun oynaqları
* Döş qəfəsi oynaqları
* Yuxarı ətraf oynaqları
* Aşağı ətraf oynaqları

==== 4-cü fəsil: Əzələ sistemi ====
* Kəllə əzələləri
* Boyun əzələləri
* Bel və kürək əzələləri
* Döş qəfəsi əzələləri
* Qarın əzələləri
* Çanaq əzələləri
* Yuxarı ətraf əzələləri
* Aşağı ətraf əzələləri

=== III hissə: Visseral sistemlər ===

==== 5-ci fəsil: Həzm sistemi ====
* Ağız
* Boğaz
* Udlaq
* Həzm kanalı
* Qaraciyər
* Öd kisəsi
* Qaraciyərdənkənar öd yolları
* Mədəaltı vəzi

==== 6-cı fəsil: Tənəffüs sistemi ====
* Burun
* Paranazal ciblər
* Qırtlaq
* Traxeobronxial ağac
* Ağciyərlər

==== 7-ci fəsil: Döş boşluğu ====
* Plevra boşluğu
* Mediastinum

==== 8-ci fəsil: Sidik sistemi ====
* Böyrək
* Sidik axarı
* Sidik kisəsi
* Sidik kanalı

==== 9-cu fəsil: Cinsiyyət sistemləri ====
* Qadın cinsiyyət sistemi
* Kişi cinsiyyət sistemi

==== 10-cu fəsil: Qarın-çanaq boşluğu ====

=== IV hissə: Birləşdirici sistemlər I ===

==== 11-ci fəsil: Endokrin vəzilər ====
* Hipofiz
* Epifiz
* Qalxanabənzər vəzi
* Qalxanabənzər ətraf vəzilər
* Böyrəküstü vəzilər
* Parqanqliyalar

==== 12-ci fəsil: Ürək-damar sistemi ====
* Qan
* Limfa
* Damarlar
* Damar kələfləri
* Ürək
* Ağciyər damarları
* Ürək damarları
* Sistem arteriaları
* Sistem venaları
* Böyük limfa damarları

==== 13-cü fəsil: Limfoid orqanlar ====
* Birincili limfoid orqanlar
* İkincili limfoid orqanlar

=== V hissə: Birləşdirici sistemlər II ===

==== 14-cü fəsil: Sinir sistemi ====
* Mərkəzi sinir sistemi
* Periferik sinir sistemi
* Periferik sinir sisteminin vegetativ bölməsi

==== 15-ci fəsil: Hiss orqanları ====
* Qoxu orqanı
* Göz
* Qulaq
* Dad orqanı

==== 16-cı fəsil: Ümumi örtük ====
* Dəri
* Dərinin törəmələri
* Dərialtı toxuma
* Süd vəzi
* Baş dərisi

TA2-nin quruluşu və bölmələri FIPAT tərəfindən yayımlanan rəsmi sənədlərdə verilmişdir.

== Qəbul edilməsi ==
Terminologia Anatomica-nın beynəlxalq standart kimi yaradılmasına baxmayaraq, onun terminlərinin istifadəsi bütün anatomistlər arasında tam vahid deyil. 2014-cü ildə Amerika Klinik Anatomlar Assosiasiyasının üzvləri arasında aparılmış sorğuda araşdırılan 25 anatomik termin üzrə TA-nın üstünlük verdiyi termin yalnız 53% halda ən yüksək istifadə tezliyinə malik olmuşdur. Araşdırmada TA terminlərinin istifadəsinə uyğunluğun müxtəlif terminlər üzrə 3,6%-dən 98,2%-ə qədər dəyişdiyi müəyyən edilmişdir.

1998-ci il nəşrindən sonra TA-da uyğunsuzluqlar, sinonimlərin çoxluğu, eyni terminlərin müxtəlif strukturlara aid edilməsi, uzun terminlər və bəzi anatomik strukturlar üçün terminlərin çatışmazlığı kimi problemlər də elmi ədəbiyyatda müzakirə edilmişdir.

TA2-nin hazırlanmasında klinik anatomiyaya daha çox diqqət yetirilməsi bu problemlərin bir hissəsinin aradan qaldırılması məqsədini daşıyırdı. Bununla belə, sonrakı tədqiqatlar TA2-də bəzi klinik və tədris baxımından əhəmiyyətli anatomik strukturlar üçün adların hələ də çatışmadığını göstərmişdir.&lt;ref name=&quot;Exploring the uncharted: Missing anatomical names in the Terminologia Anatomica&quot;&gt;{{cite journal |last=Chmielewski |first=Piotr Paweł |title=Exploring the uncharted: Missing anatomical names in the Terminologia Anatomica |journal=Clinical Anatomy |volume=37 |issue=2 |year=2024 |pages=193–200 |doi=10.1002/ca.24109 |pmid=37596983}}&lt;/ref&gt;

Eponimlərin istifadəsi də müzakirə mövzusu olaraq qalır. 2021-ci ildə anatomik təhsildə eponimlərin istifadəsinin məhdudlaşdırılmasını müdafiə edən mövqe ilə yanaşı, eponimlərin tədrisdə saxlanılmasının mümkünlüyünü müdafiə edən əks mövqe də dərc edilmişdir.&lt;ref name=&quot;Eponyms have a place in the anatomy classroom&quot;&gt;{{cite journal |last=Ghaznavi |first=Syeda Khadijah |title=Eponyms have a place in the anatomy classroom |journal=Anatomical Sciences Education |volume=14 |issue=6 |year=2021 |pages=862–863 |doi=10.1002/ase.2115 |pmid=34192420}}&lt;/ref&gt;

2023-cü ildə ginekoloji anatomik terminologiyada eponimlərin istifadəsini araşdıran tədqiqat onların çap olunmuş mənbələrdə üstünlük verilən anatomik sinonimlərdən orta hesabla daha çox istifadə edildiyini göstərmişdir.&lt;ref name=&quot;Freequency and trends in usage of eponyms in gynecologic anatomical terminology&quot;&gt;{{cite journal |last=Shrosbree |first=Beth |author2=John O. L. DeLancey |author3=Christopher X. Hong |title=Freequency and trends in usage of eponyms in gynecologic anatomical terminology: A cross-sectional culturonomics study |journal=International Journal of Gynecology &amp; Obstetrics |volume=163 |issue=3 |year=2023 |pages=1024–1026 |doi=10.1002/ijgo.15080}}&lt;/ref&gt;

== Həmçinin bax ==
* [[Anatomik terminologiya]]
* [[Terminologia Embryologica]]
* [[Terminologia Histologica]]
* [[İnsan anatomiyası]]

== İstinadlar ==
{{İstinadlar}}

[[Kateqoriya:İnsan anatomiyası]]
[[Kateqoriya:Anatomik terminologiya]]
[[Kateqoriya:Tibbi nomenklatura]]</text>
      <sha1>pl4u2e4gy1k64aoj9mdiv53j8x39h21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Poppers</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998507</id>
    <revision>
      <id>9041983</id>
      <timestamp>2026-08-20T04:30:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PinkEmaa</username>
        <id>305151</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1370268759|Poppers]]&quot; tərcümə edilərək yaradıldı</comment>
      <origin>9041983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28150" sha1="2kb8zjq7wjrk7f4paka540ozogp6ny8" xml:space="preserve">
{{Dərman|image=HOpoppers.jpg|width=250px|component1=|class1=|component2=|class2=|routes_of_administration=Inhalation|bioavailability=When inhaled, 
* Amyl nitrite: unknown
* Isopropyl nitrite: 43%
* Isobutyl nitrite: unknown|metabolism=Liver|elimination_half-life=Suspected to be minutes to less than an hour|excretion=Primarily urine|chemical_formula=}}
'''Poppers,''' alkil nitrit kimyəvi birləşmələr qrupuna aid əyləncə dərmanlarıdır.  Bu maddələri nəfəsə çəkdikdə güclü vazodilatatorlar kimi təsir göstərir və yüngül [[eyforiya]], istilik və başgicəllənmə yaradır. Əksər təsirlər tez başlayır və qısa müddətdə bitir.&lt;ref name=&quot;Romanelli&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Romanelli F, Smith KM, Thornton AC, Pomeroy C |date=January 2004 |title=Poppers: epidemiology and clinical management of inhaled nitrite abuse |journal=Pharmacotherapy |volume=24 |issue=1 |pages=69–78 |doi=10.1592/phco.24.1.69.34801 |pmid=14740789 |s2cid=44991387}}&lt;/ref&gt; Onların istirahət məqsədləri üçün istifadəsinin ürək problemləri, [[anemiya]] və ya [[qlaukoma]] olan insanlar üçün potensial təhlükə olduğu məlumdur. Bildirilən mənfi təsirlərə [[Bayılma|huşunu itirmə]], torlu qişanın toksikliyi və görmə itkisi daxildir.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Davies AJ, Kelly SP, Naylor SG, Bhatt PR, Mathews JP, Sahni J, Haslett R, McKibbin M |date=November 2012 |title=Adverse ophthalmic reaction in poppers users: case series of 'poppers maculopathy' |journal=Eye |volume=26 |issue=11 |pages=1479–1486 |doi=10.1038/eye.2012.191 |pmc=3496104 |pmid=23079752}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Vignal-Clermont C, Audo I, Sahel JA, Paques M |date=October 2010 |title=Poppers-associated retinal toxicity |journal=The New England Journal of Medicine |volume=363 |issue=16 |pages=1583–1585 |doi=10.1056/NEJMc1005118 |pmid=20942681}}&lt;/ref&gt; Popperslərin geniş kimyəvi növləri olduğundan onların qanuniliyi müxtəlif yurisdiksiyalarda fərqlidir. Onlar tez-tez narkotik əleyhinə qanunlardan yayınmaq üçün otaq havalandırıcısı, dəri lakı, dırnaq boyası təmizləyicisi və ya video lent başlığı təmizləyicisi adı altında qablaşdırılır.&lt;ref name=&quot;Romanelli&quot; /&gt;

''&quot;Poppers&quot;'' termini maddənin şüşə flakonları əzilərək buxarların inhalyasiya üçün buraxılması zamanı əmələ gələn partlayış səsindən irəli gələn bir adlandırmadır. Amil nitrit ilk dəfə 1800-cü illərin sonlarında [[Stenokardiya|anginanın]] tibbi müalicəsi üçün təyin edilmişdir.&lt;ref name=&quot;Romanelli&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Romanelli F, Smith KM, Thornton AC, Pomeroy C |date=January 2004 |title=Poppers: epidemiology and clinical management of inhaled nitrite abuse |journal=Pharmacotherapy |volume=24 |issue=1 |pages=69–78 |doi=10.1592/phco.24.1.69.34801 |pmid=14740789 |s2cid=44991387}}&lt;/ref&gt; İzoamil nitrit, izopentil nitrit, izopropil nitrit və izobutil nitrit kimi bir çox analoqlar da mövcuddur. Bu maddələr fərqli qaydalara tabedir; məsələn, izobutil nitrit [[Avropa İttifaqı|Avropa Birliyində]] qadağandır.

Poppers əzələ rahatlayıcı kimi təsir göstərir və [[Boğaz ağrısı|boğaz]], [[Anal dəlik|anus]] kimi [[Hamar əzələlər|qeyri-iradi hamar əzələlərin]] rahatlamasına səbəb olur.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Zhao P, Tang S, Wang C, Zhang Y, Best J, Tangthanasup TM, Huang S, Yang B, Wei C, Tucker JD, Tang W |date=2017-01-20 |title=Recreational Drug Use among Chinese MSM and Transgender Individuals: Results from a National Online Cross-Sectional Study |journal=PLOS ONE |volume=12 |issue=1 |bibcode=2017PLoSO..1270024Z |doi=10.1371/journal.pone.0170024 |pmc=5249205 |pmid=28107391 |doi-access=free |article-number=e0170024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Schmidt AJ, Bourne A, Weatherburn P, Reid D, Marcus U, Hickson F |date=December 2016 |title=Illicit drug use among gay and bisexual men in 44 cities: Findings from the European MSM Internet Survey (EMIS) |journal=The International Journal on Drug Policy |volume=38 |pages=4–12 |doi=10.1016/j.drugpo.2016.09.007 |pmid=27788450}}&lt;/ref&gt; Bu cür fizioloji təsirlər, digərləri ilə birlikdə (məsələn, yüngül eyforiya), poppers-in bəzən cinsi əlaqə zamanı əyləncə dərmanı kimi istifadəsinə səbəb olmuşdur, çünki təsirlər oyanmanı artıra və [[anal seks]] kimi hərəkətləri asanlaşdırmağa kömək edə bilər.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 November 2017 |title=Sex and Poppers |url=https://sexinfo.soc.ucsb.edu/article/sex-and-poppers |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226172940/https://sexinfo.soc.ucsb.edu/article/sex-and-poppers |archive-date=2019-12-26 |access-date=2020-05-01 |website=SexInfo Online}}&lt;/ref&gt; Poppers, 1970-ci illərin ortalarında [[disko]] səhnəsində başlayan və 1980-ci və 1990-cı illərin [[reyv]] səhnəsində populyarlıq qazanan klub mədəniyyətinin bir hissəsi idi.&lt;ref name=&quot;Drugscope&quot;&gt;{{Cite web |title=Nitrites |url=http://www.drugscope.org.uk/druginfo/drugsearch/ds_results.asp?file=%5Cwip%5C11%5C1%5C1%5Cnitrites.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070405132026/http://www.drugscope.org.uk/druginfo/drugsearch/ds_results.asp?file=%5Cwip%5C11%5C1%5C1%5Cnitrites.html |archive-date=2007-04-05 |access-date=2007-04-24 |website=Drugscope}}&lt;/ref&gt;

== İdarəetmə və təsirlər ==
[[Fayl:Poppers.jpg|thumb| Poppers seçimləri]]

=== İdarəetmə ===
Poppers maye şəklində olur, lakin bu maye birbaşa istehlak edilmir. Şüşə açıldıqda, maye ilə nəfəs alınır. Bu, adətən burun boşluqları vasitəsilə, adətən birbaşa şüşədən, şüşə dəriyə toxunmadan və ya kiçik inhalyatorların köməyi ilə edilir.

=== Effektlər ===
Nitritlərin inhalyasiyası [[Hamar əzələlər|hamar əzələlərin]] ( [[Anal dəlik|anusun]] və [[Uşaqlıq yolu|vaginanın]] sfinkter əzələləri ilə birlikdə) sürətli, lakin qısamüddətli və qeyri-spesifik rahatlamasına səbəb olur.&lt;ref name=&quot;Medsafe&quot;&gt;{{Cite web |date=May 18, 2000 |title=Amyl Nitrite |url=http://www.medsafe.govt.nz/Profs/datasheet/a/Amylnitrateinh.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20061111105814/http://www.medsafe.govt.nz/Profs/datasheet/a/Amylnitrateinh.htm |archive-date=November 11, 2006 |access-date=March 15, 2007 |website=Medsafe |publisher=New Zealand Medicines and Medical Devices Safety Authority}}&lt;/ref&gt; Qan damarları hamar əzələlərlə əhatə olunmuşdur ki, bu da qan damarlarına daxili təzyiqi artırmaq və ya azaltmaqla qan təzyiqinə birbaşa təsir göstərir.

Hamar əzələlərin boşalması ilə qan damarlarına &quot;daxili&quot; təzyiq azalır və onlar genişlənir, nəticədə qan təzyiqi aşağı düşür və [[Taxikardiya|ürək döyüntülərinin]] dərhal artmasına (refleks taxikardiya) səbəb olur. Başgicəllənmə, başağrısı, ürəkbulanma, qusma və qızartıya səbəb ola bilər və istilik və oyanma hissi yarada bilər. Maksimum təsir adətən 30 saniyə ərzində əldə edilir və (ikinci dərəcəli) fizioloji təsirlər 5-10 dəqiqə davam edir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Amyl Nitrite (Professional Patient Advice) |url=https://www.drugs.com/ppa/amyl-nitrite.html |access-date=June 29, 2016 |website=Drugs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |title=Drug Facts - Amyl Nitrite |work=Alcohol &amp; Drug Foundation (ADF) |url=https://adf.org.au/drug-facts/adf-drug-facts-amyl-nitrite/ |access-date=2018-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 16, 2016 |title=ACMD review of alkyl nitrites (&quot;poppers&quot;) |url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/508179/Poppersadvice.pdf |access-date=October 10, 2016 |website=gov.uk |publisher=www.gov.uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 25, 2022 |title=Poppers |url=https://www.vergiftigingen.info/f?p=300:STOFMONOGRAFIE:9676941181930:::RP,1210,1040:: |access-date=November 25, 2022 |website=Dutch Poisons Information Center |via=www.vergiftigingen.info}}&lt;/ref&gt;

==== Psixoloji təsirlər ====
Nitritlərin inhalyasiyası eyforiya, artan həssaslıq, azalmış inhibisiyalar və ya artan özünəinam, eləcə də mühakimə və dezorientasiya kimi bir sıra psixoloji təsirlərə səbəb olur.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |title=Drug Facts - Amyl Nitrite |work=Alcohol &amp; Drug Foundation (ADF) |url=https://adf.org.au/drug-facts/adf-drug-facts-amyl-nitrite/ |access-date=2018-10-25}}&lt;/ref&gt;

== Qarşılıqlı təsirlər ==

=== Vazodilatatorlar ===
[[Fayl:Rational_harm_assessment_of_drugs_radar_plot.svg|class=skin-invert-image|thumb| Psixiatriya, kimya, farmakologiya, məhkəmə tibb elmləri, epidemiologiya, polis və hüquq xidmətləri sahəsində asılılıq üzrə mütəxəssislər 20 məşhur istirahət narkotiki ilə bağlı [[Delfi metodu|delfik təhlil]] aparıblar. Alkil nitritləri sosial və fiziki zərərə görə 20-ci, asılılığa görə isə 18-ci yerdə idi.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Nutt D, King LA, Saulsbury W, Blakemore C |date=March 2007 |title=Development of a rational scale to assess the harm of drugs of potential misuse |journal=[[The Lancet]] |volume=369 |issue=9566 |pages=1047–1053 |bibcode=2007Lanc..369.1047N |doi=10.1016/s0140-6736(07)60464-4 |pmid=17382831 |s2cid=5903121}}&lt;/ref&gt;]]
Alkil nitritləri sildenafil (Viagra), vardenafil (Levitra) və tadalafil (Cialis) kimi digər vazodilatatorlarla qarşılıqlı təsir göstərərək qan təzyiqinin ciddi şəkildə aşağı düşməsinə səbəb olur ki, bu da insultlara və aşağı qan təzyiqi insanların huşunu itirməsinə səbəb ola bilər.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Harte CB, Meston CM |date=June 2011 |title=Recreational use of erectile dysfunction medications in undergraduate men in the United States: characteristics and associated risk factors |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=40 |issue=3 |pages=597–606 |doi=10.1007/s10508-010-9619-y |pmc=2909482 |pmid=20358273}}&lt;/ref&gt; Popper istifadəsinin yan təsirlərinə [[taxikardiya]], [[Baş ağrısı|baş ağrıları]], [[miqren]], başgicəllənmə və [[Bayılma|huşunu itirmə]] daxildir.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Wood RW |year=1989 |title=The acute toxicity of nitrite inhalants |journal=NIDA Research Monograph |publisher=National Institute on Drug Abuse |volume=83 |pages=28–38 |hdl=1802/1150 |pmid=3140020}}&lt;/ref&gt;

=== Toksiklik ===
''Merck Diaqnostika və Terapiya Təlimatında'' alkil nitritlərin inhalyasiyası ilə əlaqəli əhəmiyyətsiz təhlükə qeyd olunur  və Britaniya hökumətinin alkil nitritlərin nisbi zərərliliyi ilə bağlı təlimatına görə onları daha az zərərli istirahət dərmanları sırasına daxil edir.&lt;ref name=&quot;Nutt-2007&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Nutt D, King LA, Saulsbury W, Blakemore C |date=March 2007 |title=Development of a rational scale to assess the harm of drugs of potential misuse |journal=Lancet |volume=369 |issue=9566 |pages=1047–1053 |bibcode=2007Lanc..369.1047N |doi=10.1016/S0140-6736(07)60464-4 |pmid=17382831 |s2cid=5903121}}&lt;/ref&gt; Dəri ilə təmasda olduqda, butil nitrit poppersi ağız və burun ətrafındakı dərinin [[Kimyəvi yanıqlar|kimyəvi yanıqlarına]] və kontakt [[Dermatit|dermatitinə]] səbəb ola bilər.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Wood RW |date=19 April 1988 |title=The acute toxicity of nitrite inhalants |url=https://urresearch.rochester.edu/institutionalPublicationPublicView.action?institutionalItemId=967&amp;versionNumber=1 |journal=NIDA Research Monograph |volume=83 |pages=28–38 |pmid=3140020}}&lt;/ref&gt;

Poppers-i udmaq (nəfəs almaq əvəzinə) [[sianoz]], metemoqlobinemiya, huşsuzluq, koma və ölümə səbəb ola bilər.&lt;ref name=&quot;Dixon-1981&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Dixon DS, Reisch RF, Santinga PH |date=July 1981 |title=Fatal methemoglobinemia resulting from ingestion of isobutyl nitrite, a &quot;room odorizer&quot; widely used for recreational purposes |journal=Journal of Forensic Sciences |volume=26 |issue=3 |pages=587–593 |doi=10.1520/JFS11404J |pmid=7252472}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pruijm-2002&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Pruijm MT, de Meijer PH |date=December 2002 |title=[Methemoglobinemia due to ingestion of isobutyl nitrite ('poppers')] |journal=Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde |volume=146 |issue=49 |pages=2370–2373 |pmid=12510403}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Stalnikowicz R, Amitai Y, Bentur Y |year=2004 |title=Aphrodisiac drug-induced hemolysis |journal=Journal of Toxicology. Clinical Toxicology |volume=42 |issue=3 |pages=313–316 |doi=10.1081/clt-120037435 |pmid=15362601 |s2cid=9389458}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Emergency Medicine: Principles and Practice. |date=2008 |publisher=Harper &amp; Collins |isbn=978-0-86433-073-4 |edition=2nd |pages=42–51}}&lt;/ref&gt; Amil və ya butil nitritlərin təsadüfən aspirasiyası lipoid pnevmoniyaya səbəb ola bilər.&lt;ref name=&quot;Hagan-&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Hagan IG, Burney K |date=July–August 2007 |title=Radiology of recreational drug abuse |journal=Radiographics |volume=27 |issue=4 |pages=919–940 |doi=10.1148/rg.274065103 |pmid=17620459}}&lt;/ref&gt;

Səhiyyə rəsmiləri, cinsi fəaliyyət daxil olmaqla, istirahət məqsədləri üçün nitrit məhsullarının istehlakı və ya inhalyasiyası ilə əlaqəli ölüm və xəstəxanaya yerləşdirmə hallarının artdığını bildirirlər.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Commissioner |first=Office of the |date=2025-01-31 |title=Ingesting or Inhaling Nitrite &quot;Poppers&quot; Can Cause Severe Injury or Death |url=https://www.fda.gov/consumers/consumer-updates/ingesting-or-inhaling-nitrite-poppers-can-cause-severe-injury-or-death |journal=FDA |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== İzopropil nitrit ====
Fransa və Birləşmiş Krallıqda bildirildiyi kimi, izopropil nitrit poppers makulopatiyanın (göz zədələnməsinin) səbəbi ola bilər.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Davies AJ, Kelly SP, Bhatt PR |date=June 2012 |title='Poppers maculopathy'--an emerging ophthalmic reaction to recreational substance abuse |journal=Eye |type=correspondence |volume=26 |issue=6 |page=888 |doi=10.1038/eye.2012.37 |pmc=3376285 |pmid=22402700}}&lt;/ref&gt; Bəzi tədqiqatlar müəyyən istifadəçilərdə adi poppers istifadəsi ilə ən azı müvəqqəti retinanın zədələnməsi riskinin arta biləcəyi qənaətinə gəlmişdir; ''New England Journal of Medicine-'' ə göndərdiyi məktubda &lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Vignal-Clermont C, Audo I, Sahel JA, Paques M |date=October 2010 |title=Poppers-associated retinal toxicity |journal=The New England Journal of Medicine |volume=363 |issue=16 |pages=1583–1585 |doi=10.1056/NEJMc1005118 |pmid=20942681 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; bir oftalmoloq izopropil nitrit poppers istifadə edənlərin görmə qabiliyyətində müvəqqəti dəyişikliklərə məruz qaldığı dörd halı təsvir etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2010-10-18 |title=Vision: A Quick High for Sex May Damage Vision |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2010/10/19/health/research/19vision.html |access-date=2022-10-15 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; 2014-cü ilin noyabr ayında makulopatiyanın izopropil nitrit sui-istifadəsinin nadir bir ağırlaşması olduğu müəyyən edildi.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Pahlitzsch M, Mai C, Joussen AM, Bergholz R |date=2016 |title=Poppers Maculopathy: Complete Restitution of Macular Changes in OCT after Drug Abstinence |journal=Seminars in Ophthalmology |volume=31 |issue=5 |pages=479–484 |doi=10.3109/08820538.2014.962175 |pmid=25398125 |s2cid=7780239}}&lt;/ref&gt; Tədqiqatlar göstərir ki, HİV-ə yoluxmuş və ya Sildenafilin poppers ilə birlikdə istifadə edən poppers istifadəçilərində poppers ilə əlaqəli makulopatiyanın inkişaf riski artır.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Bral NO, Marinkovic M, Leroy BP, Hoornaert K, van Lint M, ten Tusscher MP |date=February 2016 |title=Do not turn a blind eye to alkyl nitrite (poppers)! |journal=Acta Ophthalmologica |volume=94 |issue=1 |pages=e82–e83 |doi=10.1111/aos.12753 |pmid=25975842 |s2cid=39061955 |doi-access=}}&lt;/ref&gt;

==== İzobutil nitrit ====
2019-cu ildə Beynəlxalq Xərçəng Tədqiqatları Agentliyinin işçi qrupu, eksperimental heyvanlar üzərində izobutil nitritin [[kanserogen]] xüsusiyyətlərini irəli sürmək üçün &quot;kifayət qədər dəlil&quot; olduğunu müəyyən etdi və onun insanlar üçün də kanserogen ola biləcəyini müəyyən etdilər. Qrup əsasən heyvanlar üzərində aparılan 2 tədqiqata, biri siçovullara, digəri isə siçanlara nəzər salıb. Bunların hər ikisi izobutil nitritin görünən aşağı dozalarda (0, 37.5, 75 və ya 150 ppm) gündə 6 saat, həftədə 5 gün, cəmi 103 həftə ərzində tətbiqini əhatə edirdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=IARC Working Group on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK558045/ |title=Isobutyl Nitrite, β-Picoline, and Some Acrylates |date=2019 |publisher=International Agency for Research on Cancer |isbn=978-92-832-0160-1 |series=IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans |location=Lyon (FR) |pages=33–60 |pmid=32520473}}&lt;/ref&gt; Bu, poppers-in istirahət məqsədilə inhalyasiya edilməsinin adətən təmin etdiyi izobutil nitritə nisbətən qısa müddətli məruz qalmadan fərqlidir. Buna baxmayaraq, tədqiqatlarda izobutil nitritə məruz qalan heyvanların ölüm nisbətində artım müşahidə olunmayıb, lakin məruz qalan qruplarda hər iki növün erkək və dişilərinin ağciyərlərində, eləcə də məruz qalan erkək siçanların tiroid vəzlərində şişlərin artması müşahidə olunub. İzobutil nitrit artıq 2007-ci ildən bəri Avropa Birliyində və 1990-cı ildən bəri ABŞ-da qadağan edildiyindən &quot;Poppers&quot; kimi satılmır.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 September 2021 |title=Explainer: The science of alkyl nitrites aka poppers |url=https://www.chemistryworld.com/news/explainer-the-science-of-alkyl-nitrites-aka-poppers/4014395.article |access-date=2026-04-09 |website=Chemistry World |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Sianid müalicəsi ===
Amil nitritləri, sianid zəhərlənməsinin müalicəsində istifadə edilən və amil nitrit, [[natrium nitrit]] və natrium tiosulfat ehtiva edən bəzi dəstlərin bir hissəsi idi. Nitritlər metemoqlobin istehsal etmək və vazodilatasiyanı stimullaşdırmaq üçün tətbiq edilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Johnson WS, Hall AH, Rumack BH |date=July 1989 |title=Cyanide poisoning successfully treated without 'therapeutic methemoglobin levels' |journal=The American Journal of Emergency Medicine |volume=7 |issue=4 |pages=437–440 |doi=10.1016/0735-6757(89)90057-0 |pmid=2567600}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Marraffa JM, Cohen V, Howland MA |date=February 2012 |title=Antidotes for toxicological emergencies: a practical review |journal=American Journal of Health-System Pharmacy |volume=69 |issue=3 |pages=199–212 |doi=10.2146/ajhp110014 |pmid=22261941}}&lt;/ref&gt; Amil nitritlərinin istehsalı 2012-ci ildə standart sianid müalicələri üçün dayandırılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=cyanide antidote kit (sodium thiosulfate, sodium nitrite, &amp; amyl nitrite) dosing, indications, interactions, adverse effects, and more |url=https://reference.medscape.com/drug/cyanide-antidote-kit-sodium-thiosulfate-sodium-nitrite-amyl-nitrite-343737 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226172850/https://reference.medscape.com/drug/cyanide-antidote-kit-sodium-thiosulfate-sodium-nitrite-amyl-nitrite-343737 |archive-date=2019-12-26 |access-date=2026-04-09 |website=reference.medscape.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Sianid müalicələri zamanı artıq hidroksokobalamindən istifadə edilir.

== Kimya ==
Poppers alkil nitrit adlanan kimyəvi maddələr sinfini ehtiva edir. Poppers məhsullarının tərkibində alkil nitritlər olduğu təqdirdə aşağıdakılar tətbiq olunur.

Aşağıdakı cədvəldə alkil nitritin kimyəvi və fiziki xüsusiyyətləri, o cümlədən kimyəvi quruluşu ümumiləşdirilir:&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Sutton WL |date=1963 |title=Aliphatic nitro compounds, nitrates, nitrites, alkyl nitrites. |journal=Industrial Hygiene and Toxicology |volume=2 |pages=414–438}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Alkyl nitrite
!CAS
!Formula
!Molecular weight ({{Nobr|g·mol}}&lt;sup&gt;&amp;#x2212;1&lt;/sup&gt;)
!Physical state
!Color
!Boiling point
|-
|Amyl nitrite (isoamyl nitrite, isopentyl nitrite)
|110-46-3
|{{Nobr|(CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH(CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;ONO}}
|117.15
|liquid
|yellow&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Isoamyl nitrite, 97%, stabilized, Thermo Scientific Chemicals |url=https://www.fishersci.com/shop/products/isoamyl-nitrite-97-stabilized-thermo-scientific/AC165701000 |access-date=August 15, 2024}}&lt;/ref&gt;
|{{Convert|97-99|C}}
|-
|Pentyl nitrite (''n''-pentyl nitrite)
|463-04-7
|CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;ONO
|117.15
|liquid
|yellow
|{{Convert|104|C}}
|-
|Butyl nitrite (''n''-butyl nitrite)
|544-16-1
|CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;ONO
|103.12
|liquid
|yellow
|{{Convert|78|C}}
|-
|Isobutyl nitrite (2-methylpropyl nitrite)
|542-56-3
|(CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CHCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;ONO
|103.12
|liquid
|colorless (transparent)
|{{Convert|67|C}}
|-
|Isopropyl nitrite (2-propyl nitrite)
|541-42-4
|(CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CHONO
|89.09
|liquid
|yellow
|{{Convert|39|C}}
|-
|Hexyl nitrite
|638-51-7
|CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;ONO
|131.17
|liquid
|colorless (transparent)
|{{Convert|130|C}}
|}

== Tarix ==

=== 19-cu əsr kəşfi ===
Fransız kimyaçısı [[Antuan Jerom Balar|Antuan Jerom Balard]] 1844-cü ildə amil nitriti sintez etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=FjKfqkaKkAAC&amp;pg=PAXXX |title=Analogue-based Drug Discovery |vauthors=Fischer J, Ganellin CR |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2006 |isbn=978-3-527-60749-5 |location=United States |pages=247, 248 |chapter=Chapter 10: Development of Organic Nitrates for Coronary Heart Disease |chapter-url=https://books.google.com/books?id=FjKfqkaKkAAC&amp;pg=PA247}}&lt;/ref&gt; Amil nitritin ilk sintezi ilində anadan olan Şotlandiya həkimi Ser Tomas Lauder Branton, 1867-ci ildə sinə ağrısı yaşayan xəstələrin inhalyasiyadan sonra tam rahatlama hiss etdikləri zaman [[Stenokardiya|angina pektorisinin]] müalicəsində onun klinik istifadəsini sənədləşdirmişdir. Branton, angina xəstəsinin ağrı və narahatlığının amil nitrit tətbiq etməklə - xəstələrin koronar arteriyalarını genişləndirməklə və beləliklə ürək əzələsinə qan axınını yaxşılaşdırmaqla azalda biləcəyini əsaslandırdı. &lt;ref name=&quot;pmid3524895&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Fye WB |date=August 1986 |title=T. Lauder Brunton and amyl nitrite: a Victorian vasodilator |journal=Circulation |volume=74 |issue=2 |pages=222–229 |doi=10.1161/01.cir.74.2.222 |pmid=3524895 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

Amil nitritlər əvvəlcə &quot;mirvarilər&quot; adlanan şüşə torun içərisində idi. Bu mirvarilərin istifadəsi adətən barmaqların arasında əzilməklə və ardınca partlama səsi ilə həyata keçirilirdi. Bu idarəetmə prosesi &quot;poppers&quot; [[Slenq|jarqon termininin]] mənşəyi kimi görünür.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=alkyl nitrites {{!}} FRANK |url=https://talktofrank.com/drug/poppers |access-date=2026-08-20 |website=talktofrank.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Daha sonra buxarların birbaşa inhalyasiyası və ya kapsulu örtən ipək vasitəsilə inhalyasiya yolu ilə tətbiq edildi.

Branton amil nitritlərinin qan damarlarını genişləndirdiyini və üzün qızardığını aşkar etdi. İzobutil nitritlər də 1890-cı illərin sonlarında Branton tərəfindən sənədləşdirilmiş və ümumiyyətlə amil nitritlərlə eyni təsirlərə malik olduqları aşkar edilsə də, heç vaxt amil nitratlara klinik alternativ kimi istifadə edilməmişdir. Branton həmçinin propil nitritlərin də eyni təsirlərə malik olduğunu aşkar etmişdir.&lt;ref name=&quot;Newell et al 1988&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Newell GR, Spitz MR, Wilson MB |date=1988 |title=Nitrite inhalants: historical perspective |journal=NIDA Research Monograph |volume=83 |pages=1–14 |pmid=3140018}} Also published as: {{Cite book |title=Health Hazards of Nitrite Inhalants |vauthors=Newell GR, Spitz MR, Wilson MB |date=1988 |publisher=U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service, Alcohol, Drug Abuse, and Mental Health Administration, National Institute on Drug Abuse |pages=1–14 |chapter=Nitrite Inhalants: Historical Perspective |citeseerx=10.1.1.152.4015 |oclc=18456297 |chapter-url={{Google books|NQmWSoooPaYC|page=1|plainurl=yes}}}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://archive.org/details/lecturesonactio00brungoog |title=Lectures on the Action of Medicines: Being the Course of Lectures on Pharmacology and Therapeutics Delivered at St. Bartholomew's Hospital During the Summer Session of 1896 |vauthors=Brunton TL |date=1898 |publisher=Macmillan |pages=[https://archive.org/details/lecturesonactio00brungoog/page/n354 332]–339 |quote=Brunton, T.L Lectures on the actions of medicines.}}&lt;/ref&gt;

=== 20-ci əsr ===
Amil nitrit praktik terapevtik tətbiqləri ilə tanınsa da, istirahət məqsədləri üçün istifadəsinin ilk sənədləşdirilmiş halı 1964-cü ildə baş vermişdir. Poppers istifadəsi1970-ci illərin əvvəllərində barlarda, diskotekalarda və hamamlarda gey kişilər arasında geniş yayılmağa başlamışdır. Popperslər şüşə ampulalarda qablaşdırılır və əczaçılıq yolu ilə satılırdı. Bu ampulalar əzildikdə və ya barmaqlarda &quot;partladıqda&quot; inhalyasiya üçün amil nitrit buraxırdı.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Israelstam |first=Stephen |last2=Lambert |first2=Sylvia |last3=Oki |first3=Gustave |date=1978-11-01 |title=Poppers, A New Recreational Drug Craze* |url=https://doi.org/10.1177/070674377802300711 |journal=Canadian Psychiatric Association Journal |language=EN |volume=23 |issue=7 |pages=493–495 |doi=10.1177/070674377802300711 |issn=0008-4824}}&lt;/ref&gt;

1970-ci illərin sonlarında ''[[Time (jurnal)|Time]]'' jurnalı &lt;ref name=&quot;Time&quot;&gt;{{Cite magazine|magazine=Time}}&lt;/ref&gt; və ''[[The Wall Street Journal]]'' &lt;ref&gt;{{Cite news |date=October 10, 1977 |title=wall street journal - A new way to glow and giggle, and get a headache. &quot;Poppers, legally sniffable, becoming a big business; The FDA isn't interested |work=Wall Street Journal October 10, 1977 Stephen J. Sansweet |url=http://virusmythpoppersmyth.org/wall-street-journal/ |url-status=dead |access-date=October 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130121045/http://virusmythpoppersmyth.org/wall-street-journal/ |archive-date=2024-11-30 |via=virusmythpoppersmyth.org}}&lt;/ref&gt; gey kişilər arasında poppers istifadəsinin cinsi zövqü artırmaq üçün bir yol kimi başladığını, lakin tez bir zamanda [[Heteroseksuallıq|heteroseksuallara]] yayıldığını da qeyd etmişdir. 1970-ci illərin sonlarında aparılan bir sıra müsahibələr geniş istifadəçi spektrini ortaya çıxardı.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=TIME |date=1978-07-17 |title=Nation: Rushing to a New High |url=https://time.com/archive/6850022/nation-rushing-to-a-new-high/ |access-date=2026-08-20 |website=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; 

=== 21-ci əsr ===
Poppers gey icmasında yaxşı yer tutmuşdu və ABŞ-dakı gey kişilərin üçdə birindən çoxu ən azı bir dəfə poppersdən istifadə etmişdi.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Le A, Yockey A, Palamar JJ |date=2020 |title=Use of &quot;Poppers&quot; among Adults in the United States, 2015-2017 |journal=Journal of Psychoactive Drugs |volume=52 |issue=5 |pages=433–439 |doi=10.1080/02791072.2020.1791373 |pmc=7704544 |pmid=32669067}}&lt;/ref&gt; [[Troy Sivan|Troy Sivanın]] 2023-cü ildə çıxan &quot;Rush&quot; kimi mahnılar üçün qismən Poppers ilham mənbəyi olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-07-13 |title=Troye Sivan's Rush music video is a sweaty, queer party and fans are in love |url=https://www.thepinknews.com/2023/07/13/troye-sivan-rush-music-video-something-to-give-each-other-fan-reactions/ |access-date=2024-02-02 |website=PinkNews}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{Euphoriants}}
[[Kateqoriya:LGBT terminləri]]
[[Kateqoriya:Narko-mədəniyyət]]
[[Kateqoriya:Antidotlar]]</text>
      <sha1>2kb8zjq7wjrk7f4paka540ozogp6ny8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9041984</id>
      <parentid>9041983</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:30:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PinkEmaa</username>
        <id>305151</id>
      </contributor>
      <origin>9041984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28164" sha1="sygy398hh65dxt2fws39xvwws6mhf16" xml:space="preserve">{{İş gedir}}
{{Dərman|image=HOpoppers.jpg|width=250px|component1=|class1=|component2=|class2=|routes_of_administration=Inhalation|bioavailability=When inhaled, 
* Amyl nitrite: unknown
* Isopropyl nitrite: 43%
* Isobutyl nitrite: unknown|metabolism=Liver|elimination_half-life=Suspected to be minutes to less than an hour|excretion=Primarily urine|chemical_formula=}}
'''Poppers,''' alkil nitrit kimyəvi birləşmələr qrupuna aid əyləncə dərmanlarıdır.  Bu maddələri nəfəsə çəkdikdə güclü vazodilatatorlar kimi təsir göstərir və yüngül [[eyforiya]], istilik və başgicəllənmə yaradır. Əksər təsirlər tez başlayır və qısa müddətdə bitir.&lt;ref name=&quot;Romanelli&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Romanelli F, Smith KM, Thornton AC, Pomeroy C |date=January 2004 |title=Poppers: epidemiology and clinical management of inhaled nitrite abuse |journal=Pharmacotherapy |volume=24 |issue=1 |pages=69–78 |doi=10.1592/phco.24.1.69.34801 |pmid=14740789 |s2cid=44991387}}&lt;/ref&gt; Onların istirahət məqsədləri üçün istifadəsinin ürək problemləri, [[anemiya]] və ya [[qlaukoma]] olan insanlar üçün potensial təhlükə olduğu məlumdur. Bildirilən mənfi təsirlərə [[Bayılma|huşunu itirmə]], torlu qişanın toksikliyi və görmə itkisi daxildir.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Davies AJ, Kelly SP, Naylor SG, Bhatt PR, Mathews JP, Sahni J, Haslett R, McKibbin M |date=November 2012 |title=Adverse ophthalmic reaction in poppers users: case series of 'poppers maculopathy' |journal=Eye |volume=26 |issue=11 |pages=1479–1486 |doi=10.1038/eye.2012.191 |pmc=3496104 |pmid=23079752}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Vignal-Clermont C, Audo I, Sahel JA, Paques M |date=October 2010 |title=Poppers-associated retinal toxicity |journal=The New England Journal of Medicine |volume=363 |issue=16 |pages=1583–1585 |doi=10.1056/NEJMc1005118 |pmid=20942681}}&lt;/ref&gt; Popperslərin geniş kimyəvi növləri olduğundan onların qanuniliyi müxtəlif yurisdiksiyalarda fərqlidir. Onlar tez-tez narkotik əleyhinə qanunlardan yayınmaq üçün otaq havalandırıcısı, dəri lakı, dırnaq boyası təmizləyicisi və ya video lent başlığı təmizləyicisi adı altında qablaşdırılır.&lt;ref name=&quot;Romanelli&quot; /&gt;

''&quot;Poppers&quot;'' termini maddənin şüşə flakonları əzilərək buxarların inhalyasiya üçün buraxılması zamanı əmələ gələn partlayış səsindən irəli gələn bir adlandırmadır. Amil nitrit ilk dəfə 1800-cü illərin sonlarında [[Stenokardiya|anginanın]] tibbi müalicəsi üçün təyin edilmişdir.&lt;ref name=&quot;Romanelli&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Romanelli F, Smith KM, Thornton AC, Pomeroy C |date=January 2004 |title=Poppers: epidemiology and clinical management of inhaled nitrite abuse |journal=Pharmacotherapy |volume=24 |issue=1 |pages=69–78 |doi=10.1592/phco.24.1.69.34801 |pmid=14740789 |s2cid=44991387}}&lt;/ref&gt; İzoamil nitrit, izopentil nitrit, izopropil nitrit və izobutil nitrit kimi bir çox analoqlar da mövcuddur. Bu maddələr fərqli qaydalara tabedir; məsələn, izobutil nitrit [[Avropa İttifaqı|Avropa Birliyində]] qadağandır.

Poppers əzələ rahatlayıcı kimi təsir göstərir və [[Boğaz ağrısı|boğaz]], [[Anal dəlik|anus]] kimi [[Hamar əzələlər|qeyri-iradi hamar əzələlərin]] rahatlamasına səbəb olur.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Zhao P, Tang S, Wang C, Zhang Y, Best J, Tangthanasup TM, Huang S, Yang B, Wei C, Tucker JD, Tang W |date=2017-01-20 |title=Recreational Drug Use among Chinese MSM and Transgender Individuals: Results from a National Online Cross-Sectional Study |journal=PLOS ONE |volume=12 |issue=1 |bibcode=2017PLoSO..1270024Z |doi=10.1371/journal.pone.0170024 |pmc=5249205 |pmid=28107391 |doi-access=free |article-number=e0170024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Schmidt AJ, Bourne A, Weatherburn P, Reid D, Marcus U, Hickson F |date=December 2016 |title=Illicit drug use among gay and bisexual men in 44 cities: Findings from the European MSM Internet Survey (EMIS) |journal=The International Journal on Drug Policy |volume=38 |pages=4–12 |doi=10.1016/j.drugpo.2016.09.007 |pmid=27788450}}&lt;/ref&gt; Bu cür fizioloji təsirlər, digərləri ilə birlikdə (məsələn, yüngül eyforiya), poppers-in bəzən cinsi əlaqə zamanı əyləncə dərmanı kimi istifadəsinə səbəb olmuşdur, çünki təsirlər oyanmanı artıra və [[anal seks]] kimi hərəkətləri asanlaşdırmağa kömək edə bilər.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 November 2017 |title=Sex and Poppers |url=https://sexinfo.soc.ucsb.edu/article/sex-and-poppers |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226172940/https://sexinfo.soc.ucsb.edu/article/sex-and-poppers |archive-date=2019-12-26 |access-date=2020-05-01 |website=SexInfo Online}}&lt;/ref&gt; Poppers, 1970-ci illərin ortalarında [[disko]] səhnəsində başlayan və 1980-ci və 1990-cı illərin [[reyv]] səhnəsində populyarlıq qazanan klub mədəniyyətinin bir hissəsi idi.&lt;ref name=&quot;Drugscope&quot;&gt;{{Cite web |title=Nitrites |url=http://www.drugscope.org.uk/druginfo/drugsearch/ds_results.asp?file=%5Cwip%5C11%5C1%5C1%5Cnitrites.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070405132026/http://www.drugscope.org.uk/druginfo/drugsearch/ds_results.asp?file=%5Cwip%5C11%5C1%5C1%5Cnitrites.html |archive-date=2007-04-05 |access-date=2007-04-24 |website=Drugscope}}&lt;/ref&gt;

== İdarəetmə və təsirlər ==
[[Fayl:Poppers.jpg|thumb| Poppers seçimləri]]

=== İdarəetmə ===
Poppers maye şəklində olur, lakin bu maye birbaşa istehlak edilmir. Şüşə açıldıqda, maye ilə nəfəs alınır. Bu, adətən burun boşluqları vasitəsilə, adətən birbaşa şüşədən, şüşə dəriyə toxunmadan və ya kiçik inhalyatorların köməyi ilə edilir.

=== Effektlər ===
Nitritlərin inhalyasiyası [[Hamar əzələlər|hamar əzələlərin]] ( [[Anal dəlik|anusun]] və [[Uşaqlıq yolu|vaginanın]] sfinkter əzələləri ilə birlikdə) sürətli, lakin qısamüddətli və qeyri-spesifik rahatlamasına səbəb olur.&lt;ref name=&quot;Medsafe&quot;&gt;{{Cite web |date=May 18, 2000 |title=Amyl Nitrite |url=http://www.medsafe.govt.nz/Profs/datasheet/a/Amylnitrateinh.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20061111105814/http://www.medsafe.govt.nz/Profs/datasheet/a/Amylnitrateinh.htm |archive-date=November 11, 2006 |access-date=March 15, 2007 |website=Medsafe |publisher=New Zealand Medicines and Medical Devices Safety Authority}}&lt;/ref&gt; Qan damarları hamar əzələlərlə əhatə olunmuşdur ki, bu da qan damarlarına daxili təzyiqi artırmaq və ya azaltmaqla qan təzyiqinə birbaşa təsir göstərir.

Hamar əzələlərin boşalması ilə qan damarlarına &quot;daxili&quot; təzyiq azalır və onlar genişlənir, nəticədə qan təzyiqi aşağı düşür və [[Taxikardiya|ürək döyüntülərinin]] dərhal artmasına (refleks taxikardiya) səbəb olur. Başgicəllənmə, başağrısı, ürəkbulanma, qusma və qızartıya səbəb ola bilər və istilik və oyanma hissi yarada bilər. Maksimum təsir adətən 30 saniyə ərzində əldə edilir və (ikinci dərəcəli) fizioloji təsirlər 5-10 dəqiqə davam edir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Amyl Nitrite (Professional Patient Advice) |url=https://www.drugs.com/ppa/amyl-nitrite.html |access-date=June 29, 2016 |website=Drugs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |title=Drug Facts - Amyl Nitrite |work=Alcohol &amp; Drug Foundation (ADF) |url=https://adf.org.au/drug-facts/adf-drug-facts-amyl-nitrite/ |access-date=2018-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 16, 2016 |title=ACMD review of alkyl nitrites (&quot;poppers&quot;) |url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/508179/Poppersadvice.pdf |access-date=October 10, 2016 |website=gov.uk |publisher=www.gov.uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 25, 2022 |title=Poppers |url=https://www.vergiftigingen.info/f?p=300:STOFMONOGRAFIE:9676941181930:::RP,1210,1040:: |access-date=November 25, 2022 |website=Dutch Poisons Information Center |via=www.vergiftigingen.info}}&lt;/ref&gt;

==== Psixoloji təsirlər ====
Nitritlərin inhalyasiyası eyforiya, artan həssaslıq, azalmış inhibisiyalar və ya artan özünəinam, eləcə də mühakimə və dezorientasiya kimi bir sıra psixoloji təsirlərə səbəb olur.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |title=Drug Facts - Amyl Nitrite |work=Alcohol &amp; Drug Foundation (ADF) |url=https://adf.org.au/drug-facts/adf-drug-facts-amyl-nitrite/ |access-date=2018-10-25}}&lt;/ref&gt;

== Qarşılıqlı təsirlər ==

=== Vazodilatatorlar ===
[[Fayl:Rational_harm_assessment_of_drugs_radar_plot.svg|class=skin-invert-image|thumb| Psixiatriya, kimya, farmakologiya, məhkəmə tibb elmləri, epidemiologiya, polis və hüquq xidmətləri sahəsində asılılıq üzrə mütəxəssislər 20 məşhur istirahət narkotiki ilə bağlı [[Delfi metodu|delfik təhlil]] aparıblar. Alkil nitritləri sosial və fiziki zərərə görə 20-ci, asılılığa görə isə 18-ci yerdə idi.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Nutt D, King LA, Saulsbury W, Blakemore C |date=March 2007 |title=Development of a rational scale to assess the harm of drugs of potential misuse |journal=[[The Lancet]] |volume=369 |issue=9566 |pages=1047–1053 |bibcode=2007Lanc..369.1047N |doi=10.1016/s0140-6736(07)60464-4 |pmid=17382831 |s2cid=5903121}}&lt;/ref&gt;]]
Alkil nitritləri sildenafil (Viagra), vardenafil (Levitra) və tadalafil (Cialis) kimi digər vazodilatatorlarla qarşılıqlı təsir göstərərək qan təzyiqinin ciddi şəkildə aşağı düşməsinə səbəb olur ki, bu da insultlara və aşağı qan təzyiqi insanların huşunu itirməsinə səbəb ola bilər.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Harte CB, Meston CM |date=June 2011 |title=Recreational use of erectile dysfunction medications in undergraduate men in the United States: characteristics and associated risk factors |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=40 |issue=3 |pages=597–606 |doi=10.1007/s10508-010-9619-y |pmc=2909482 |pmid=20358273}}&lt;/ref&gt; Popper istifadəsinin yan təsirlərinə [[taxikardiya]], [[Baş ağrısı|baş ağrıları]], [[miqren]], başgicəllənmə və [[Bayılma|huşunu itirmə]] daxildir.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Wood RW |year=1989 |title=The acute toxicity of nitrite inhalants |journal=NIDA Research Monograph |publisher=National Institute on Drug Abuse |volume=83 |pages=28–38 |hdl=1802/1150 |pmid=3140020}}&lt;/ref&gt;

=== Toksiklik ===
''Merck Diaqnostika və Terapiya Təlimatında'' alkil nitritlərin inhalyasiyası ilə əlaqəli əhəmiyyətsiz təhlükə qeyd olunur  və Britaniya hökumətinin alkil nitritlərin nisbi zərərliliyi ilə bağlı təlimatına görə onları daha az zərərli istirahət dərmanları sırasına daxil edir.&lt;ref name=&quot;Nutt-2007&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Nutt D, King LA, Saulsbury W, Blakemore C |date=March 2007 |title=Development of a rational scale to assess the harm of drugs of potential misuse |journal=Lancet |volume=369 |issue=9566 |pages=1047–1053 |bibcode=2007Lanc..369.1047N |doi=10.1016/S0140-6736(07)60464-4 |pmid=17382831 |s2cid=5903121}}&lt;/ref&gt; Dəri ilə təmasda olduqda, butil nitrit poppersi ağız və burun ətrafındakı dərinin [[Kimyəvi yanıqlar|kimyəvi yanıqlarına]] və kontakt [[Dermatit|dermatitinə]] səbəb ola bilər.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Wood RW |date=19 April 1988 |title=The acute toxicity of nitrite inhalants |url=https://urresearch.rochester.edu/institutionalPublicationPublicView.action?institutionalItemId=967&amp;versionNumber=1 |journal=NIDA Research Monograph |volume=83 |pages=28–38 |pmid=3140020}}&lt;/ref&gt;

Poppers-i udmaq (nəfəs almaq əvəzinə) [[sianoz]], metemoqlobinemiya, huşsuzluq, koma və ölümə səbəb ola bilər.&lt;ref name=&quot;Dixon-1981&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Dixon DS, Reisch RF, Santinga PH |date=July 1981 |title=Fatal methemoglobinemia resulting from ingestion of isobutyl nitrite, a &quot;room odorizer&quot; widely used for recreational purposes |journal=Journal of Forensic Sciences |volume=26 |issue=3 |pages=587–593 |doi=10.1520/JFS11404J |pmid=7252472}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pruijm-2002&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Pruijm MT, de Meijer PH |date=December 2002 |title=[Methemoglobinemia due to ingestion of isobutyl nitrite ('poppers')] |journal=Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde |volume=146 |issue=49 |pages=2370–2373 |pmid=12510403}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Stalnikowicz R, Amitai Y, Bentur Y |year=2004 |title=Aphrodisiac drug-induced hemolysis |journal=Journal of Toxicology. Clinical Toxicology |volume=42 |issue=3 |pages=313–316 |doi=10.1081/clt-120037435 |pmid=15362601 |s2cid=9389458}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Emergency Medicine: Principles and Practice. |date=2008 |publisher=Harper &amp; Collins |isbn=978-0-86433-073-4 |edition=2nd |pages=42–51}}&lt;/ref&gt; Amil və ya butil nitritlərin təsadüfən aspirasiyası lipoid pnevmoniyaya səbəb ola bilər.&lt;ref name=&quot;Hagan-&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Hagan IG, Burney K |date=July–August 2007 |title=Radiology of recreational drug abuse |journal=Radiographics |volume=27 |issue=4 |pages=919–940 |doi=10.1148/rg.274065103 |pmid=17620459}}&lt;/ref&gt;

Səhiyyə rəsmiləri, cinsi fəaliyyət daxil olmaqla, istirahət məqsədləri üçün nitrit məhsullarının istehlakı və ya inhalyasiyası ilə əlaqəli ölüm və xəstəxanaya yerləşdirmə hallarının artdığını bildirirlər.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Commissioner |first=Office of the |date=2025-01-31 |title=Ingesting or Inhaling Nitrite &quot;Poppers&quot; Can Cause Severe Injury or Death |url=https://www.fda.gov/consumers/consumer-updates/ingesting-or-inhaling-nitrite-poppers-can-cause-severe-injury-or-death |journal=FDA |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== İzopropil nitrit ====
Fransa və Birləşmiş Krallıqda bildirildiyi kimi, izopropil nitrit poppers makulopatiyanın (göz zədələnməsinin) səbəbi ola bilər.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Davies AJ, Kelly SP, Bhatt PR |date=June 2012 |title='Poppers maculopathy'--an emerging ophthalmic reaction to recreational substance abuse |journal=Eye |type=correspondence |volume=26 |issue=6 |page=888 |doi=10.1038/eye.2012.37 |pmc=3376285 |pmid=22402700}}&lt;/ref&gt; Bəzi tədqiqatlar müəyyən istifadəçilərdə adi poppers istifadəsi ilə ən azı müvəqqəti retinanın zədələnməsi riskinin arta biləcəyi qənaətinə gəlmişdir; ''New England Journal of Medicine-'' ə göndərdiyi məktubda &lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Vignal-Clermont C, Audo I, Sahel JA, Paques M |date=October 2010 |title=Poppers-associated retinal toxicity |journal=The New England Journal of Medicine |volume=363 |issue=16 |pages=1583–1585 |doi=10.1056/NEJMc1005118 |pmid=20942681 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; bir oftalmoloq izopropil nitrit poppers istifadə edənlərin görmə qabiliyyətində müvəqqəti dəyişikliklərə məruz qaldığı dörd halı təsvir etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2010-10-18 |title=Vision: A Quick High for Sex May Damage Vision |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2010/10/19/health/research/19vision.html |access-date=2022-10-15 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; 2014-cü ilin noyabr ayında makulopatiyanın izopropil nitrit sui-istifadəsinin nadir bir ağırlaşması olduğu müəyyən edildi.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Pahlitzsch M, Mai C, Joussen AM, Bergholz R |date=2016 |title=Poppers Maculopathy: Complete Restitution of Macular Changes in OCT after Drug Abstinence |journal=Seminars in Ophthalmology |volume=31 |issue=5 |pages=479–484 |doi=10.3109/08820538.2014.962175 |pmid=25398125 |s2cid=7780239}}&lt;/ref&gt; Tədqiqatlar göstərir ki, HİV-ə yoluxmuş və ya Sildenafilin poppers ilə birlikdə istifadə edən poppers istifadəçilərində poppers ilə əlaqəli makulopatiyanın inkişaf riski artır.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Bral NO, Marinkovic M, Leroy BP, Hoornaert K, van Lint M, ten Tusscher MP |date=February 2016 |title=Do not turn a blind eye to alkyl nitrite (poppers)! |journal=Acta Ophthalmologica |volume=94 |issue=1 |pages=e82–e83 |doi=10.1111/aos.12753 |pmid=25975842 |s2cid=39061955 |doi-access=}}&lt;/ref&gt;

==== İzobutil nitrit ====
2019-cu ildə Beynəlxalq Xərçəng Tədqiqatları Agentliyinin işçi qrupu, eksperimental heyvanlar üzərində izobutil nitritin [[kanserogen]] xüsusiyyətlərini irəli sürmək üçün &quot;kifayət qədər dəlil&quot; olduğunu müəyyən etdi və onun insanlar üçün də kanserogen ola biləcəyini müəyyən etdilər. Qrup əsasən heyvanlar üzərində aparılan 2 tədqiqata, biri siçovullara, digəri isə siçanlara nəzər salıb. Bunların hər ikisi izobutil nitritin görünən aşağı dozalarda (0, 37.5, 75 və ya 150 ppm) gündə 6 saat, həftədə 5 gün, cəmi 103 həftə ərzində tətbiqini əhatə edirdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=IARC Working Group on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK558045/ |title=Isobutyl Nitrite, β-Picoline, and Some Acrylates |date=2019 |publisher=International Agency for Research on Cancer |isbn=978-92-832-0160-1 |series=IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans |location=Lyon (FR) |pages=33–60 |pmid=32520473}}&lt;/ref&gt; Bu, poppers-in istirahət məqsədilə inhalyasiya edilməsinin adətən təmin etdiyi izobutil nitritə nisbətən qısa müddətli məruz qalmadan fərqlidir. Buna baxmayaraq, tədqiqatlarda izobutil nitritə məruz qalan heyvanların ölüm nisbətində artım müşahidə olunmayıb, lakin məruz qalan qruplarda hər iki növün erkək və dişilərinin ağciyərlərində, eləcə də məruz qalan erkək siçanların tiroid vəzlərində şişlərin artması müşahidə olunub. İzobutil nitrit artıq 2007-ci ildən bəri Avropa Birliyində və 1990-cı ildən bəri ABŞ-da qadağan edildiyindən &quot;Poppers&quot; kimi satılmır.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 September 2021 |title=Explainer: The science of alkyl nitrites aka poppers |url=https://www.chemistryworld.com/news/explainer-the-science-of-alkyl-nitrites-aka-poppers/4014395.article |access-date=2026-04-09 |website=Chemistry World |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Sianid müalicəsi ===
Amil nitritləri, sianid zəhərlənməsinin müalicəsində istifadə edilən və amil nitrit, [[natrium nitrit]] və natrium tiosulfat ehtiva edən bəzi dəstlərin bir hissəsi idi. Nitritlər metemoqlobin istehsal etmək və vazodilatasiyanı stimullaşdırmaq üçün tətbiq edilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Johnson WS, Hall AH, Rumack BH |date=July 1989 |title=Cyanide poisoning successfully treated without 'therapeutic methemoglobin levels' |journal=The American Journal of Emergency Medicine |volume=7 |issue=4 |pages=437–440 |doi=10.1016/0735-6757(89)90057-0 |pmid=2567600}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Marraffa JM, Cohen V, Howland MA |date=February 2012 |title=Antidotes for toxicological emergencies: a practical review |journal=American Journal of Health-System Pharmacy |volume=69 |issue=3 |pages=199–212 |doi=10.2146/ajhp110014 |pmid=22261941}}&lt;/ref&gt; Amil nitritlərinin istehsalı 2012-ci ildə standart sianid müalicələri üçün dayandırılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=cyanide antidote kit (sodium thiosulfate, sodium nitrite, &amp; amyl nitrite) dosing, indications, interactions, adverse effects, and more |url=https://reference.medscape.com/drug/cyanide-antidote-kit-sodium-thiosulfate-sodium-nitrite-amyl-nitrite-343737 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226172850/https://reference.medscape.com/drug/cyanide-antidote-kit-sodium-thiosulfate-sodium-nitrite-amyl-nitrite-343737 |archive-date=2019-12-26 |access-date=2026-04-09 |website=reference.medscape.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Sianid müalicələri zamanı artıq hidroksokobalamindən istifadə edilir.

== Kimya ==
Poppers alkil nitrit adlanan kimyəvi maddələr sinfini ehtiva edir. Poppers məhsullarının tərkibində alkil nitritlər olduğu təqdirdə aşağıdakılar tətbiq olunur.

Aşağıdakı cədvəldə alkil nitritin kimyəvi və fiziki xüsusiyyətləri, o cümlədən kimyəvi quruluşu ümumiləşdirilir:&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Sutton WL |date=1963 |title=Aliphatic nitro compounds, nitrates, nitrites, alkyl nitrites. |journal=Industrial Hygiene and Toxicology |volume=2 |pages=414–438}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Alkyl nitrite
!CAS
!Formula
!Molecular weight ({{Nobr|g·mol}}&lt;sup&gt;&amp;#x2212;1&lt;/sup&gt;)
!Physical state
!Color
!Boiling point
|-
|Amyl nitrite (isoamyl nitrite, isopentyl nitrite)
|110-46-3
|{{Nobr|(CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH(CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;ONO}}
|117.15
|liquid
|yellow&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Isoamyl nitrite, 97%, stabilized, Thermo Scientific Chemicals |url=https://www.fishersci.com/shop/products/isoamyl-nitrite-97-stabilized-thermo-scientific/AC165701000 |access-date=August 15, 2024}}&lt;/ref&gt;
|{{Convert|97-99|C}}
|-
|Pentyl nitrite (''n''-pentyl nitrite)
|463-04-7
|CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;ONO
|117.15
|liquid
|yellow
|{{Convert|104|C}}
|-
|Butyl nitrite (''n''-butyl nitrite)
|544-16-1
|CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;ONO
|103.12
|liquid
|yellow
|{{Convert|78|C}}
|-
|Isobutyl nitrite (2-methylpropyl nitrite)
|542-56-3
|(CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CHCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;ONO
|103.12
|liquid
|colorless (transparent)
|{{Convert|67|C}}
|-
|Isopropyl nitrite (2-propyl nitrite)
|541-42-4
|(CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CHONO
|89.09
|liquid
|yellow
|{{Convert|39|C}}
|-
|Hexyl nitrite
|638-51-7
|CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;ONO
|131.17
|liquid
|colorless (transparent)
|{{Convert|130|C}}
|}

== Tarix ==

=== 19-cu əsr kəşfi ===
Fransız kimyaçısı [[Antuan Jerom Balar|Antuan Jerom Balard]] 1844-cü ildə amil nitriti sintez etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=FjKfqkaKkAAC&amp;pg=PAXXX |title=Analogue-based Drug Discovery |vauthors=Fischer J, Ganellin CR |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2006 |isbn=978-3-527-60749-5 |location=United States |pages=247, 248 |chapter=Chapter 10: Development of Organic Nitrates for Coronary Heart Disease |chapter-url=https://books.google.com/books?id=FjKfqkaKkAAC&amp;pg=PA247}}&lt;/ref&gt; Amil nitritin ilk sintezi ilində anadan olan Şotlandiya həkimi Ser Tomas Lauder Branton, 1867-ci ildə sinə ağrısı yaşayan xəstələrin inhalyasiyadan sonra tam rahatlama hiss etdikləri zaman [[Stenokardiya|angina pektorisinin]] müalicəsində onun klinik istifadəsini sənədləşdirmişdir. Branton, angina xəstəsinin ağrı və narahatlığının amil nitrit tətbiq etməklə - xəstələrin koronar arteriyalarını genişləndirməklə və beləliklə ürək əzələsinə qan axınını yaxşılaşdırmaqla azalda biləcəyini əsaslandırdı. &lt;ref name=&quot;pmid3524895&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Fye WB |date=August 1986 |title=T. Lauder Brunton and amyl nitrite: a Victorian vasodilator |journal=Circulation |volume=74 |issue=2 |pages=222–229 |doi=10.1161/01.cir.74.2.222 |pmid=3524895 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

Amil nitritlər əvvəlcə &quot;mirvarilər&quot; adlanan şüşə torun içərisində idi. Bu mirvarilərin istifadəsi adətən barmaqların arasında əzilməklə və ardınca partlama səsi ilə həyata keçirilirdi. Bu idarəetmə prosesi &quot;poppers&quot; [[Slenq|jarqon termininin]] mənşəyi kimi görünür.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=alkyl nitrites {{!}} FRANK |url=https://talktofrank.com/drug/poppers |access-date=2026-08-20 |website=talktofrank.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Daha sonra buxarların birbaşa inhalyasiyası və ya kapsulu örtən ipək vasitəsilə inhalyasiya yolu ilə tətbiq edildi.

Branton amil nitritlərinin qan damarlarını genişləndirdiyini və üzün qızardığını aşkar etdi. İzobutil nitritlər də 1890-cı illərin sonlarında Branton tərəfindən sənədləşdirilmiş və ümumiyyətlə amil nitritlərlə eyni təsirlərə malik olduqları aşkar edilsə də, heç vaxt amil nitratlara klinik alternativ kimi istifadə edilməmişdir. Branton həmçinin propil nitritlərin də eyni təsirlərə malik olduğunu aşkar etmişdir.&lt;ref name=&quot;Newell et al 1988&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Newell GR, Spitz MR, Wilson MB |date=1988 |title=Nitrite inhalants: historical perspective |journal=NIDA Research Monograph |volume=83 |pages=1–14 |pmid=3140018}} Also published as: {{Cite book |title=Health Hazards of Nitrite Inhalants |vauthors=Newell GR, Spitz MR, Wilson MB |date=1988 |publisher=U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service, Alcohol, Drug Abuse, and Mental Health Administration, National Institute on Drug Abuse |pages=1–14 |chapter=Nitrite Inhalants: Historical Perspective |citeseerx=10.1.1.152.4015 |oclc=18456297 |chapter-url={{Google books|NQmWSoooPaYC|page=1|plainurl=yes}}}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://archive.org/details/lecturesonactio00brungoog |title=Lectures on the Action of Medicines: Being the Course of Lectures on Pharmacology and Therapeutics Delivered at St. Bartholomew's Hospital During the Summer Session of 1896 |vauthors=Brunton TL |date=1898 |publisher=Macmillan |pages=[https://archive.org/details/lecturesonactio00brungoog/page/n354 332]–339 |quote=Brunton, T.L Lectures on the actions of medicines.}}&lt;/ref&gt;

=== 20-ci əsr ===
Amil nitrit praktik terapevtik tətbiqləri ilə tanınsa da, istirahət məqsədləri üçün istifadəsinin ilk sənədləşdirilmiş halı 1964-cü ildə baş vermişdir. Poppers istifadəsi1970-ci illərin əvvəllərində barlarda, diskotekalarda və hamamlarda gey kişilər arasında geniş yayılmağa başlamışdır. Popperslər şüşə ampulalarda qablaşdırılır və əczaçılıq yolu ilə satılırdı. Bu ampulalar əzildikdə və ya barmaqlarda &quot;partladıqda&quot; inhalyasiya üçün amil nitrit buraxırdı.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Israelstam |first=Stephen |last2=Lambert |first2=Sylvia |last3=Oki |first3=Gustave |date=1978-11-01 |title=Poppers, A New Recreational Drug Craze* |url=https://doi.org/10.1177/070674377802300711 |journal=Canadian Psychiatric Association Journal |language=EN |volume=23 |issue=7 |pages=493–495 |doi=10.1177/070674377802300711 |issn=0008-4824}}&lt;/ref&gt;

1970-ci illərin sonlarında ''[[Time (jurnal)|Time]]'' jurnalı &lt;ref name=&quot;Time&quot;&gt;{{Cite magazine|magazine=Time}}&lt;/ref&gt; və ''[[The Wall Street Journal]]'' &lt;ref&gt;{{Cite news |date=October 10, 1977 |title=wall street journal - A new way to glow and giggle, and get a headache. &quot;Poppers, legally sniffable, becoming a big business; The FDA isn't interested |work=Wall Street Journal October 10, 1977 Stephen J. Sansweet |url=http://virusmythpoppersmyth.org/wall-street-journal/ |url-status=dead |access-date=October 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130121045/http://virusmythpoppersmyth.org/wall-street-journal/ |archive-date=2024-11-30 |via=virusmythpoppersmyth.org}}&lt;/ref&gt; gey kişilər arasında poppers istifadəsinin cinsi zövqü artırmaq üçün bir yol kimi başladığını, lakin tez bir zamanda [[Heteroseksuallıq|heteroseksuallara]] yayıldığını da qeyd etmişdir. 1970-ci illərin sonlarında aparılan bir sıra müsahibələr geniş istifadəçi spektrini ortaya çıxardı.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=TIME |date=1978-07-17 |title=Nation: Rushing to a New High |url=https://time.com/archive/6850022/nation-rushing-to-a-new-high/ |access-date=2026-08-20 |website=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; 

=== 21-ci əsr ===
Poppers gey icmasında yaxşı yer tutmuşdu və ABŞ-dakı gey kişilərin üçdə birindən çoxu ən azı bir dəfə poppersdən istifadə etmişdi.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Le A, Yockey A, Palamar JJ |date=2020 |title=Use of &quot;Poppers&quot; among Adults in the United States, 2015-2017 |journal=Journal of Psychoactive Drugs |volume=52 |issue=5 |pages=433–439 |doi=10.1080/02791072.2020.1791373 |pmc=7704544 |pmid=32669067}}&lt;/ref&gt; [[Troy Sivan|Troy Sivanın]] 2023-cü ildə çıxan &quot;Rush&quot; kimi mahnılar üçün qismən Poppers ilham mənbəyi olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-07-13 |title=Troye Sivan's Rush music video is a sweaty, queer party and fans are in love |url=https://www.thepinknews.com/2023/07/13/troye-sivan-rush-music-video-something-to-give-each-other-fan-reactions/ |access-date=2024-02-02 |website=PinkNews}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{Euphoriants}}
[[Kateqoriya:LGBT terminləri]]
[[Kateqoriya:Narko-mədəniyyət]]
[[Kateqoriya:Antidotlar]]</text>
      <sha1>sygy398hh65dxt2fws39xvwws6mhf16</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042089</id>
      <parentid>9041984</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:35:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>C Mirəli2001</username>
        <id>213736</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>9042089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28156" sha1="bljj0cl5wltjy3seotdz7pvzz2cld8o" xml:space="preserve">{{İş gedir}}
{{Dərman|image=HOpoppers.jpg|width=250px|component1=|class1=|component2=|class2=|routes_of_administration=Inhalation|bioavailability=When inhaled, 
* Amyl nitrite: unknown
* Isopropyl nitrite: 43%
* Isobutyl nitrite: unknown|metabolism=Liver|elimination_half-life=Suspected to be minutes to less than an hour|excretion=Primarily urine|chemical_formula=}}
'''Poppers,''' alkil nitrit kimyəvi birləşmələr qrupuna aid əyləncə dərmanlarıdır. Bu maddələri nəfəsə çəkdikdə güclü vazodilatatorlar kimi təsir göstərir və yüngül [[eyforiya]], istilik və başgicəllənmə yaradır. Əksər təsirlər tez başlayır və qısa müddətdə bitir.&lt;ref name=&quot;Romanelli&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Romanelli F, Smith KM, Thornton AC, Pomeroy C |date=January 2004 |title=Poppers: epidemiology and clinical management of inhaled nitrite abuse |journal=Pharmacotherapy |volume=24 |issue=1 |pages=69–78 |doi=10.1592/phco.24.1.69.34801 |pmid=14740789 |s2cid=44991387}}&lt;/ref&gt; Onların istirahət məqsədləri üçün istifadəsinin ürək problemləri, [[anemiya]] və ya [[qlaukoma]] olan insanlar üçün potensial təhlükə olduğu məlumdur. Bildirilən mənfi təsirlərə [[Bayılma|huşunu itirmə]], torlu qişanın toksikliyi və görmə itkisi daxildir.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Davies AJ, Kelly SP, Naylor SG, Bhatt PR, Mathews JP, Sahni J, Haslett R, McKibbin M |date=November 2012 |title=Adverse ophthalmic reaction in poppers users: case series of 'poppers maculopathy' |journal=Eye |volume=26 |issue=11 |pages=1479–1486 |doi=10.1038/eye.2012.191 |pmc=3496104 |pmid=23079752}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Vignal-Clermont C, Audo I, Sahel JA, Paques M |date=October 2010 |title=Poppers-associated retinal toxicity |journal=The New England Journal of Medicine |volume=363 |issue=16 |pages=1583–1585 |doi=10.1056/NEJMc1005118 |pmid=20942681}}&lt;/ref&gt; Popperslərin geniş kimyəvi növləri olduğundan onların qanuniliyi müxtəlif yurisdiksiyalarda fərqlidir. Onlar tez-tez narkotik əleyhinə qanunlardan yayınmaq üçün otaq havalandırıcısı, dəri lakı, dırnaq boyası təmizləyicisi və ya video lent başlığı təmizləyicisi adı altında qablaşdırılır.&lt;ref name=&quot;Romanelli&quot; /&gt;

''&quot;Poppers&quot;'' termini maddənin şüşə flakonları əzilərək buxarların inhalyasiya üçün buraxılması zamanı əmələ gələn partlayış səsindən irəli gələn bir adlandırmadır. Amil nitrit ilk dəfə 1800-cü illərin sonlarında [[Stenokardiya|anginanın]] tibbi müalicəsi üçün təyin edilmişdir.&lt;ref name=&quot;Romanelli&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Romanelli F, Smith KM, Thornton AC, Pomeroy C |date=January 2004 |title=Poppers: epidemiology and clinical management of inhaled nitrite abuse |journal=Pharmacotherapy |volume=24 |issue=1 |pages=69–78 |doi=10.1592/phco.24.1.69.34801 |pmid=14740789 |s2cid=44991387}}&lt;/ref&gt; İzoamil nitrit, izopentil nitrit, izopropil nitrit və izobutil nitrit kimi bir çox analoqlar da mövcuddur. Bu maddələr fərqli qaydalara tabedir; məsələn, izobutil nitrit [[Avropa İttifaqı|Avropa Birliyində]] qadağandır.

Poppers əzələ rahatlayıcı kimi təsir göstərir və [[Boğaz ağrısı|boğaz]], [[Anal dəlik|anus]] kimi [[Hamar əzələlər|qeyri-iradi hamar əzələlərin]] rahatlamasına səbəb olur.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Zhao P, Tang S, Wang C, Zhang Y, Best J, Tangthanasup TM, Huang S, Yang B, Wei C, Tucker JD, Tang W |date=2017-01-20 |title=Recreational Drug Use among Chinese MSM and Transgender Individuals: Results from a National Online Cross-Sectional Study |journal=PLOS ONE |volume=12 |issue=1 |bibcode=2017PLoSO..1270024Z |doi=10.1371/journal.pone.0170024 |pmc=5249205 |pmid=28107391 |doi-access=free |article-number=e0170024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Schmidt AJ, Bourne A, Weatherburn P, Reid D, Marcus U, Hickson F |date=December 2016 |title=Illicit drug use among gay and bisexual men in 44 cities: Findings from the European MSM Internet Survey (EMIS) |journal=The International Journal on Drug Policy |volume=38 |pages=4–12 |doi=10.1016/j.drugpo.2016.09.007 |pmid=27788450}}&lt;/ref&gt; Bu cür fizioloji təsirlər, digərləri ilə birlikdə (məsələn, yüngül eyforiya), poppers-in bəzən cinsi əlaqə zamanı əyləncə dərmanı kimi istifadəsinə səbəb olmuşdur, çünki təsirlər oyanmanı artıra və [[anal seks]] kimi hərəkətləri asanlaşdırmağa kömək edə bilər.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 November 2017 |title=Sex and Poppers |url=https://sexinfo.soc.ucsb.edu/article/sex-and-poppers |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226172940/https://sexinfo.soc.ucsb.edu/article/sex-and-poppers |archive-date=2019-12-26 |access-date=2020-05-01 |website=SexInfo Online}}&lt;/ref&gt; Poppers, 1970-ci illərin ortalarında [[disko]] səhnəsində başlayan və 1980-ci və 1990-cı illərin [[reyv]] səhnəsində populyarlıq qazanan klub mədəniyyətinin bir hissəsi idi.&lt;ref name=&quot;Drugscope&quot;&gt;{{Cite web |title=Nitrites |url=http://www.drugscope.org.uk/druginfo/drugsearch/ds_results.asp?file=%5Cwip%5C11%5C1%5C1%5Cnitrites.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070405132026/http://www.drugscope.org.uk/druginfo/drugsearch/ds_results.asp?file=%5Cwip%5C11%5C1%5C1%5Cnitrites.html |archive-date=2007-04-05 |access-date=2007-04-24 |website=Drugscope}}&lt;/ref&gt;

== İdarəetmə və təsirlər ==
[[Fayl:Poppers.jpg|thumb| Poppers seçimləri]]

=== İdarəetmə ===
Poppers maye şəklində olur, lakin bu maye birbaşa istehlak edilmir. Şüşə açıldıqda, maye ilə nəfəs alınır. Bu, adətən burun boşluqları vasitəsilə, adətən birbaşa şüşədən, şüşə dəriyə toxunmadan və ya kiçik inhalyatorların köməyi ilə edilir.

=== Effektlər ===
Nitritlərin inhalyasiyası [[Hamar əzələlər|hamar əzələlərin]] ([[Anal dəlik|anusun]] və [[Uşaqlıq yolu|vaginanın]] sfinkter əzələləri ilə birlikdə) sürətli, lakin qısamüddətli və qeyri-spesifik rahatlamasına səbəb olur.&lt;ref name=&quot;Medsafe&quot;&gt;{{Cite web |date=May 18, 2000 |title=Amyl Nitrite |url=http://www.medsafe.govt.nz/Profs/datasheet/a/Amylnitrateinh.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20061111105814/http://www.medsafe.govt.nz/Profs/datasheet/a/Amylnitrateinh.htm |archive-date=November 11, 2006 |access-date=March 15, 2007 |website=Medsafe |publisher=New Zealand Medicines and Medical Devices Safety Authority}}&lt;/ref&gt; Qan damarları hamar əzələlərlə əhatə olunmuşdur ki, bu da qan damarlarına daxili təzyiqi artırmaq və ya azaltmaqla qan təzyiqinə birbaşa təsir göstərir.

Hamar əzələlərin boşalması ilə qan damarlarına &quot;daxili&quot; təzyiq azalır və onlar genişlənir, nəticədə qan təzyiqi aşağı düşür və [[Taxikardiya|ürək döyüntülərinin]] dərhal artmasına (refleks taxikardiya) səbəb olur. Başgicəllənmə, başağrısı, ürəkbulanma, qusma və qızartıya səbəb ola bilər və istilik və oyanma hissi yarada bilər. Maksimum təsir adətən 30 saniyə ərzində əldə edilir və (ikinci dərəcəli) fizioloji təsirlər 5–10 dəqiqə davam edir.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Amyl Nitrite (Professional Patient Advice) |url=https://www.drugs.com/ppa/amyl-nitrite.html |access-date=June 29, 2016 |website=Drugs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |title=Drug Facts - Amyl Nitrite |work=Alcohol &amp; Drug Foundation (ADF) |url=https://adf.org.au/drug-facts/adf-drug-facts-amyl-nitrite/ |access-date=2018-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 16, 2016 |title=ACMD review of alkyl nitrites (&quot;poppers&quot;) |url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/508179/Poppersadvice.pdf |access-date=October 10, 2016 |website=gov.uk |publisher=www.gov.uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 25, 2022 |title=Poppers |url=https://www.vergiftigingen.info/f?p=300:STOFMONOGRAFIE:9676941181930:::RP,1210,1040:: |access-date=November 25, 2022 |website=Dutch Poisons Information Center |via=www.vergiftigingen.info}}&lt;/ref&gt;

==== Psixoloji təsirlər ====
Nitritlərin inhalyasiyası eyforiya, artan həssaslıq, azalmış inhibisiyalar və ya artan özünəinam, eləcə də mühakimə və dezorientasiya kimi bir sıra psixoloji təsirlərə səbəb olur.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |title=Drug Facts - Amyl Nitrite |work=Alcohol &amp; Drug Foundation (ADF) |url=https://adf.org.au/drug-facts/adf-drug-facts-amyl-nitrite/ |access-date=2018-10-25}}&lt;/ref&gt;

== Qarşılıqlı təsirlər ==

=== Vazodilatatorlar ===
[[Fayl:Rational_harm_assessment_of_drugs_radar_plot.svg|class=skin-invert-image|thumb| Psixiatriya, kimya, farmakologiya, məhkəmə tibb elmləri, epidemiologiya, polis və hüquq xidmətləri sahəsində asılılıq üzrə mütəxəssislər 20 məşhur istirahət narkotiki ilə bağlı [[Delfi metodu|delfik təhlil]] aparıblar. Alkil nitritləri sosial və fiziki zərərə görə 20-ci, asılılığa görə isə 18-ci yerdə idi.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Nutt D, King LA, Saulsbury W, Blakemore C |date=March 2007 |title=Development of a rational scale to assess the harm of drugs of potential misuse |journal=[[The Lancet]] |volume=369 |issue=9566 |pages=1047–1053 |bibcode=2007Lanc..369.1047N |doi=10.1016/s0140-6736(07)60464-4 |pmid=17382831 |s2cid=5903121}}&lt;/ref&gt;]]
Alkil nitritləri sildenafil (Viagra), vardenafil (Levitra) və tadalafil (Cialis) kimi digər vazodilatatorlarla qarşılıqlı təsir göstərərək qan təzyiqinin ciddi şəkildə aşağı düşməsinə səbəb olur ki, bu da insultlara və aşağı qan təzyiqi insanların huşunu itirməsinə səbəb ola bilər.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Harte CB, Meston CM |date=June 2011 |title=Recreational use of erectile dysfunction medications in undergraduate men in the United States: characteristics and associated risk factors |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=40 |issue=3 |pages=597–606 |doi=10.1007/s10508-010-9619-y |pmc=2909482 |pmid=20358273}}&lt;/ref&gt; Popper istifadəsinin yan təsirlərinə [[taxikardiya]], [[Baş ağrısı|baş ağrıları]], [[miqren]], başgicəllənmə və [[Bayılma|huşunu itirmə]] daxildir.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Wood RW |year=1989 |title=The acute toxicity of nitrite inhalants |journal=NIDA Research Monograph |publisher=National Institute on Drug Abuse |volume=83 |pages=28–38 |hdl=1802/1150 |pmid=3140020}}&lt;/ref&gt;

=== Toksiklik ===
''Merck Diaqnostika və Terapiya Təlimatında'' alkil nitritlərin inhalyasiyası ilə əlaqəli əhəmiyyətsiz təhlükə qeyd olunur və Britaniya hökumətinin alkil nitritlərin nisbi zərərliliyi ilə bağlı təlimatına görə onları daha az zərərli istirahət dərmanları sırasına daxil edir.&lt;ref name=&quot;Nutt-2007&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Nutt D, King LA, Saulsbury W, Blakemore C |date=March 2007 |title=Development of a rational scale to assess the harm of drugs of potential misuse |journal=Lancet |volume=369 |issue=9566 |pages=1047–1053 |bibcode=2007Lanc..369.1047N |doi=10.1016/S0140-6736(07)60464-4 |pmid=17382831 |s2cid=5903121}}&lt;/ref&gt; Dəri ilə təmasda olduqda, butil nitrit poppersi ağız və burun ətrafındakı dərinin [[Kimyəvi yanıqlar|kimyəvi yanıqlarına]] və kontakt [[Dermatit|dermatitinə]] səbəb ola bilər.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Wood RW |date=19 April 1988 |title=The acute toxicity of nitrite inhalants |url=https://urresearch.rochester.edu/institutionalPublicationPublicView.action?institutionalItemId=967&amp;versionNumber=1 |journal=NIDA Research Monograph |volume=83 |pages=28–38 |pmid=3140020}}&lt;/ref&gt;

Poppers-i udmaq (nəfəs almaq əvəzinə) [[sianoz]], metemoqlobinemiya, huşsuzluq, koma və ölümə səbəb ola bilər.&lt;ref name=&quot;Dixon-1981&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Dixon DS, Reisch RF, Santinga PH |date=July 1981 |title=Fatal methemoglobinemia resulting from ingestion of isobutyl nitrite, a &quot;room odorizer&quot; widely used for recreational purposes |journal=Journal of Forensic Sciences |volume=26 |issue=3 |pages=587–593 |doi=10.1520/JFS11404J |pmid=7252472}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pruijm-2002&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Pruijm MT, de Meijer PH |date=December 2002 |title=[Methemoglobinemia due to ingestion of isobutyl nitrite ('poppers')] |journal=Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde |volume=146 |issue=49 |pages=2370–2373 |pmid=12510403}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Stalnikowicz R, Amitai Y, Bentur Y |year=2004 |title=Aphrodisiac drug-induced hemolysis |journal=Journal of Toxicology. Clinical Toxicology |volume=42 |issue=3 |pages=313–316 |doi=10.1081/clt-120037435 |pmid=15362601 |s2cid=9389458}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Emergency Medicine: Principles and Practice. |date=2008 |publisher=Harper &amp; Collins |isbn=978-0-86433-073-4 |edition=2nd |pages=42–51}}&lt;/ref&gt; Amil və ya butil nitritlərin təsadüfən aspirasiyası lipoid pnevmoniyaya səbəb ola bilər.&lt;ref name=&quot;Hagan-&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Hagan IG, Burney K |date=July–August 2007 |title=Radiology of recreational drug abuse |journal=Radiographics |volume=27 |issue=4 |pages=919–940 |doi=10.1148/rg.274065103 |pmid=17620459}}&lt;/ref&gt;

Səhiyyə rəsmiləri, cinsi fəaliyyət daxil olmaqla, istirahət məqsədləri üçün nitrit məhsullarının istehlakı və ya inhalyasiyası ilə əlaqəli ölüm və xəstəxanaya yerləşdirmə hallarının artdığını bildirirlər.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Commissioner |first=Office of the |date=2025-01-31 |title=Ingesting or Inhaling Nitrite &quot;Poppers&quot; Can Cause Severe Injury or Death |url=https://www.fda.gov/consumers/consumer-updates/ingesting-or-inhaling-nitrite-poppers-can-cause-severe-injury-or-death |journal=FDA |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== İzopropil nitrit ====
Fransa və Birləşmiş Krallıqda bildirildiyi kimi, izopropil nitrit poppers makulopatiyanın (göz zədələnməsinin) səbəbi ola bilər.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Davies AJ, Kelly SP, Bhatt PR |date=June 2012 |title='Poppers maculopathy'--an emerging ophthalmic reaction to recreational substance abuse |journal=Eye |type=correspondence |volume=26 |issue=6 |page=888 |doi=10.1038/eye.2012.37 |pmc=3376285 |pmid=22402700}}&lt;/ref&gt; Bəzi tədqiqatlar müəyyən istifadəçilərdə adi poppers istifadəsi ilə ən azı müvəqqəti retinanın zədələnməsi riskinin arta biləcəyi qənaətinə gəlmişdir; ''New England Journal of Medicine-'' ə göndərdiyi məktubda&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Vignal-Clermont C, Audo I, Sahel JA, Paques M |date=October 2010 |title=Poppers-associated retinal toxicity |journal=The New England Journal of Medicine |volume=363 |issue=16 |pages=1583–1585 |doi=10.1056/NEJMc1005118 |pmid=20942681 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; bir oftalmoloq izopropil nitrit poppers istifadə edənlərin görmə qabiliyyətində müvəqqəti dəyişikliklərə məruz qaldığı dörd halı təsvir etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2010-10-18 |title=Vision: A Quick High for Sex May Damage Vision |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2010/10/19/health/research/19vision.html |access-date=2022-10-15 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; 2014-cü ilin noyabr ayında makulopatiyanın izopropil nitrit sui-istifadəsinin nadir bir ağırlaşması olduğu müəyyən edildi.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Pahlitzsch M, Mai C, Joussen AM, Bergholz R |date=2016 |title=Poppers Maculopathy: Complete Restitution of Macular Changes in OCT after Drug Abstinence |journal=Seminars in Ophthalmology |volume=31 |issue=5 |pages=479–484 |doi=10.3109/08820538.2014.962175 |pmid=25398125 |s2cid=7780239}}&lt;/ref&gt; Tədqiqatlar göstərir ki, HİV-ə yoluxmuş və ya Sildenafilin poppers ilə birlikdə istifadə edən poppers istifadəçilərində poppers ilə əlaqəli makulopatiyanın inkişaf riski artır.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Bral NO, Marinkovic M, Leroy BP, Hoornaert K, van Lint M, ten Tusscher MP |date=February 2016 |title=Do not turn a blind eye to alkyl nitrite (poppers)! |journal=Acta Ophthalmologica |volume=94 |issue=1 |pages=e82–e83 |doi=10.1111/aos.12753 |pmid=25975842 |s2cid=39061955 |doi-access=}}&lt;/ref&gt;

==== İzobutil nitrit ====
2019-cu ildə Beynəlxalq Xərçəng Tədqiqatları Agentliyinin işçi qrupu, eksperimental heyvanlar üzərində izobutil nitritin [[kanserogen]] xüsusiyyətlərini irəli sürmək üçün &quot;kifayət qədər dəlil&quot; olduğunu müəyyən etdi və onun insanlar üçün də kanserogen ola biləcəyini müəyyən etdilər. Qrup əsasən heyvanlar üzərində aparılan 2 tədqiqata, biri siçovullara, digəri isə siçanlara nəzər salıb. Bunların hər ikisi izobutil nitritin görünən aşağı dozalarda (0, 37.5, 75 və ya 150 ppm) gündə 6 saat, həftədə 5 gün, cəmi 103 həftə ərzində tətbiqini əhatə edirdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=IARC Working Group on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK558045/ |title=Isobutyl Nitrite, β-Picoline, and Some Acrylates |date=2019 |publisher=International Agency for Research on Cancer |isbn=978-92-832-0160-1 |series=IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans |location=Lyon (FR) |pages=33–60 |pmid=32520473}}&lt;/ref&gt; Bu, poppers-in istirahət məqsədilə inhalyasiya edilməsinin adətən təmin etdiyi izobutil nitritə nisbətən qısa müddətli məruz qalmadan fərqlidir. Buna baxmayaraq, tədqiqatlarda izobutil nitritə məruz qalan heyvanların ölüm nisbətində artım müşahidə olunmayıb, lakin məruz qalan qruplarda hər iki növün erkək və dişilərinin ağciyərlərində, eləcə də məruz qalan erkək siçanların tiroid vəzlərində şişlərin artması müşahidə olunub. İzobutil nitrit artıq 2007-ci ildən bəri Avropa Birliyində və 1990-cı ildən bəri ABŞ-də qadağan edildiyindən &quot;Poppers&quot; kimi satılmır.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 September 2021 |title=Explainer: The science of alkyl nitrites aka poppers |url=https://www.chemistryworld.com/news/explainer-the-science-of-alkyl-nitrites-aka-poppers/4014395.article |access-date=2026-04-09 |website=Chemistry World |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Sianid müalicəsi ===
Amil nitritləri, sianid zəhərlənməsinin müalicəsində istifadə edilən və amil nitrit, [[natrium nitrit]] və natrium tiosulfat ehtiva edən bəzi dəstlərin bir hissəsi idi. Nitritlər metemoqlobin istehsal etmək və vazodilatasiyanı stimullaşdırmaq üçün tətbiq edilmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Johnson WS, Hall AH, Rumack BH |date=July 1989 |title=Cyanide poisoning successfully treated without 'therapeutic methemoglobin levels' |journal=The American Journal of Emergency Medicine |volume=7 |issue=4 |pages=437–440 |doi=10.1016/0735-6757(89)90057-0 |pmid=2567600}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Marraffa JM, Cohen V, Howland MA |date=February 2012 |title=Antidotes for toxicological emergencies: a practical review |journal=American Journal of Health-System Pharmacy |volume=69 |issue=3 |pages=199–212 |doi=10.2146/ajhp110014 |pmid=22261941}}&lt;/ref&gt; Amil nitritlərinin istehsalı 2012-ci ildə standart sianid müalicələri üçün dayandırılmışdır.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=cyanide antidote kit (sodium thiosulfate, sodium nitrite, &amp; amyl nitrite) dosing, indications, interactions, adverse effects, and more |url=https://reference.medscape.com/drug/cyanide-antidote-kit-sodium-thiosulfate-sodium-nitrite-amyl-nitrite-343737 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226172850/https://reference.medscape.com/drug/cyanide-antidote-kit-sodium-thiosulfate-sodium-nitrite-amyl-nitrite-343737 |archive-date=2019-12-26 |access-date=2026-04-09 |website=reference.medscape.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Sianid müalicələri zamanı artıq hidroksokobalamindən istifadə edilir.

== Kimya ==
Poppers alkil nitrit adlanan kimyəvi maddələr sinfini ehtiva edir. Poppers məhsullarının tərkibində alkil nitritlər olduğu təqdirdə aşağıdakılar tətbiq olunur.

Aşağıdakı cədvəldə alkil nitritin kimyəvi və fiziki xüsusiyyətləri, o cümlədən kimyəvi quruluşu ümumiləşdirilir:&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Sutton WL |date=1963 |title=Aliphatic nitro compounds, nitrates, nitrites, alkyl nitrites. |journal=Industrial Hygiene and Toxicology |volume=2 |pages=414–438}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Alkyl nitrite
!CAS
!Formula
!Molecular weight ({{Nobr|g·mol}}&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;)
!Physical state
!Color
!Boiling point
|-
|Amyl nitrite (isoamyl nitrite, isopentyl nitrite)
|110-46-3
|{{Nobr|(CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH(CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;ONO}}
|117.15
|liquid
|yellow&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Isoamyl nitrite, 97%, stabilized, Thermo Scientific Chemicals |url=https://www.fishersci.com/shop/products/isoamyl-nitrite-97-stabilized-thermo-scientific/AC165701000 |access-date=August 15, 2024}}&lt;/ref&gt;
|{{Convert|97-99|C}}
|-
|Pentyl nitrite (''n''-pentyl nitrite)
|463-04-7
|CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;ONO
|117.15
|liquid
|yellow
|{{Convert|104|C}}
|-
|Butyl nitrite (''n''-butyl nitrite)
|544-16-1
|CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;ONO
|103.12
|liquid
|yellow
|{{Convert|78|C}}
|-
|Isobutyl nitrite (2-methylpropyl nitrite)
|542-56-3
|(CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CHCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;ONO
|103.12
|liquid
|colorless (transparent)
|{{Convert|67|C}}
|-
|Isopropyl nitrite (2-propyl nitrite)
|541-42-4
|(CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CHONO
|89.09
|liquid
|yellow
|{{Convert|39|C}}
|-
|Hexyl nitrite
|638-51-7
|CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;ONO
|131.17
|liquid
|colorless (transparent)
|{{Convert|130|C}}
|}

== Tarix ==

=== 19-cu əsr kəşfi ===
Fransız kimyaçısı [[Antuan Jerom Balar|Antuan Jerom Balard]] 1844-cü ildə amil nitriti sintez etmişdir.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=FjKfqkaKkAAC&amp;pg=PAXXX |title=Analogue-based Drug Discovery |vauthors=Fischer J, Ganellin CR |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2006 |isbn=978-3-527-60749-5 |location=United States |pages=247, 248 |chapter=Chapter 10: Development of Organic Nitrates for Coronary Heart Disease |chapter-url=https://books.google.com/books?id=FjKfqkaKkAAC&amp;pg=PA247}}&lt;/ref&gt; Amil nitritin ilk sintezi ilində anadan olan Şotlandiya həkimi Ser Tomas Lauder Branton, 1867-ci ildə sinə ağrısı yaşayan xəstələrin inhalyasiyadan sonra tam rahatlama hiss etdikləri zaman [[Stenokardiya|angina pektorisinin]] müalicəsində onun klinik istifadəsini sənədləşdirmişdir. Branton, angina xəstəsinin ağrı və narahatlığının amil nitrit tətbiq etməklə — xəstələrin koronar arteriyalarını genişləndirməklə və beləliklə ürək əzələsinə qan axınını yaxşılaşdırmaqla azalda biləcəyini əsaslandırdı.&lt;ref name=&quot;pmid3524895&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Fye WB |date=August 1986 |title=T. Lauder Brunton and amyl nitrite: a Victorian vasodilator |journal=Circulation |volume=74 |issue=2 |pages=222–229 |doi=10.1161/01.cir.74.2.222 |pmid=3524895 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

Amil nitritlər əvvəlcə &quot;mirvarilər&quot; adlanan şüşə torun içərisində idi. Bu mirvarilərin istifadəsi adətən barmaqların arasında əzilməklə və ardınca partlama səsi ilə həyata keçirilirdi. Bu idarəetmə prosesi &quot;poppers&quot; [[Slenq|jarqon termininin]] mənşəyi kimi görünür.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=alkyl nitrites {{!}} FRANK |url=https://talktofrank.com/drug/poppers |access-date=2026-08-20 |website=talktofrank.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Daha sonra buxarların birbaşa inhalyasiyası və ya kapsulu örtən ipək vasitəsilə inhalyasiya yolu ilə tətbiq edildi.

Branton amil nitritlərinin qan damarlarını genişləndirdiyini və üzün qızardığını aşkar etdi. İzobutil nitritlər də 1890-cı illərin sonlarında Branton tərəfindən sənədləşdirilmiş və ümumiyyətlə amil nitritlərlə eyni təsirlərə malik olduqları aşkar edilsə də, heç vaxt amil nitratlara klinik alternativ kimi istifadə edilməmişdir. Branton həmçinin propil nitritlərin də eyni təsirlərə malik olduğunu aşkar etmişdir.&lt;ref name=&quot;Newell et al 1988&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Newell GR, Spitz MR, Wilson MB |date=1988 |title=Nitrite inhalants: historical perspective |journal=NIDA Research Monograph |volume=83 |pages=1–14 |pmid=3140018}} Also published as: {{Cite book |title=Health Hazards of Nitrite Inhalants |vauthors=Newell GR, Spitz MR, Wilson MB |date=1988 |publisher=U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service, Alcohol, Drug Abuse, and Mental Health Administration, National Institute on Drug Abuse |pages=1–14 |chapter=Nitrite Inhalants: Historical Perspective |citeseerx=10.1.1.152.4015 |oclc=18456297 |chapter-url={{Google books|NQmWSoooPaYC|page=1|plainurl=yes}}}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://archive.org/details/lecturesonactio00brungoog |title=Lectures on the Action of Medicines: Being the Course of Lectures on Pharmacology and Therapeutics Delivered at St. Bartholomew's Hospital During the Summer Session of 1896 |vauthors=Brunton TL |date=1898 |publisher=Macmillan |pages=[https://archive.org/details/lecturesonactio00brungoog/page/n354 332]–339 |quote=Brunton, T.L Lectures on the actions of medicines.}}&lt;/ref&gt;

=== 20-ci əsr ===
Amil nitrit praktik terapevtik tətbiqləri ilə tanınsa da, istirahət məqsədləri üçün istifadəsinin ilk sənədləşdirilmiş halı 1964-cü ildə baş vermişdir. Poppers istifadəsi1970-ci illərin əvvəllərində barlarda, diskotekalarda və hamamlarda gey kişilər arasında geniş yayılmağa başlamışdır. Popperslər şüşə ampulalarda qablaşdırılır və əczaçılıq yolu ilə satılırdı. Bu ampulalar əzildikdə və ya barmaqlarda &quot;partladıqda&quot; inhalyasiya üçün amil nitrit buraxırdı.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Israelstam |first=Stephen |last2=Lambert |first2=Sylvia |last3=Oki |first3=Gustave |date=1978-11-01 |title=Poppers, A New Recreational Drug Craze* |url=https://doi.org/10.1177/070674377802300711 |journal=Canadian Psychiatric Association Journal |language=EN |volume=23 |issue=7 |pages=493–495 |doi=10.1177/070674377802300711 |issn=0008-4824}}&lt;/ref&gt;

1970-ci illərin sonlarında ''[[Time (jurnal)|Time]]'' jurnalı&lt;ref name=&quot;Time&quot;&gt;{{Cite magazine|magazine=Time}}&lt;/ref&gt; və ''[[The Wall Street Journal]]''&lt;ref&gt;{{Cite news |date=October 10, 1977 |title=wall street journal - A new way to glow and giggle, and get a headache. &quot;Poppers, legally sniffable, becoming a big business; The FDA isn't interested |work=Wall Street Journal October 10, 1977 Stephen J. Sansweet |url=http://virusmythpoppersmyth.org/wall-street-journal/ |url-status=dead |access-date=October 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130121045/http://virusmythpoppersmyth.org/wall-street-journal/ |archive-date=2024-11-30 |via=virusmythpoppersmyth.org}}&lt;/ref&gt; gey kişilər arasında poppers istifadəsinin cinsi zövqü artırmaq üçün bir yol kimi başladığını, lakin tez bir zamanda [[Heteroseksuallıq|heteroseksuallara]] yayıldığını da qeyd etmişdir. 1970-ci illərin sonlarında aparılan bir sıra müsahibələr geniş istifadəçi spektrini ortaya çıxardı.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=TIME |date=1978-07-17 |title=Nation: Rushing to a New High |url=https://time.com/archive/6850022/nation-rushing-to-a-new-high/ |access-date=2026-08-20 |website=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 21-ci əsr ===
Poppers gey icmasında yaxşı yer tutmuşdu və ABŞ-dakı gey kişilərin üçdə birindən çoxu ən azı bir dəfə poppersdən istifadə etmişdi.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Le A, Yockey A, Palamar JJ |date=2020 |title=Use of &quot;Poppers&quot; among Adults in the United States, 2015-2017 |journal=Journal of Psychoactive Drugs |volume=52 |issue=5 |pages=433–439 |doi=10.1080/02791072.2020.1791373 |pmc=7704544 |pmid=32669067}}&lt;/ref&gt; [[Troy Sivan|Troy Sivanın]] 2023-cü ildə çıxan &quot;Rush&quot; kimi mahnılar üçün qismən Poppers ilham mənbəyi olmuşdur.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-07-13 |title=Troye Sivan's Rush music video is a sweaty, queer party and fans are in love |url=https://www.thepinknews.com/2023/07/13/troye-sivan-rush-music-video-something-to-give-each-other-fan-reactions/ |access-date=2024-02-02 |website=PinkNews}}&lt;/ref&gt;

== İstinadlar ==
{{Euphoriants}}
[[Kateqoriya:LGBT terminləri]]
[[Kateqoriya:Narko-mədəniyyət]]
[[Kateqoriya:Antidotlar]]</text>
      <sha1>bljj0cl5wltjy3seotdz7pvzz2cld8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ترک های تهران</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998508</id>
    <redirect title="Tehran türkləri" />
    <revision>
      <id>9041993</id>
      <timestamp>2026-08-20T04:47:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <comment>Araz Yaquboglu [[ترک های تهران]] səhifəsinin adını [[Tehran türkləri]] olaraq dəyişdi</comment>
      <origin>9041993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="n0akwchshs0lee021wui2zhvx552qvq" xml:space="preserve">#İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[Tehran türkləri]]</text>
      <sha1>n0akwchshs0lee021wui2zhvx552qvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:1692-ci ildə Yamayka</title>
    <ns>14</ns>
    <id>998509</id>
    <revision>
      <id>9042004</id>
      <timestamp>2026-08-20T04:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Vikilər}}  [[Kateqoriya:1692-ci ildə ölkələr|Yamayka]] [[Kateqoriya:1690-cı illərdə Yamayka|1692]] [[Kateqoriya:1692-ci ildə Asiya|Yamayka]] [[Kateqoriya:İllərinə görə XVII əsrdə Yamayka]]&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9042004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206" sha1="bvyppzjto3jymmpfa6amvi897co90cm" xml:space="preserve">{{Vikilər}}

[[Kateqoriya:1692-ci ildə ölkələr|Yamayka]]
[[Kateqoriya:1690-cı illərdə Yamayka|1692]]
[[Kateqoriya:1692-ci ildə Asiya|Yamayka]]
[[Kateqoriya:İllərinə görə XVII əsrdə Yamayka]]</text>
      <sha1>bvyppzjto3jymmpfa6amvi897co90cm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042005</id>
      <parentid>9042004</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T04:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>17991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Kateqoriya:1692-ci ildə Asiya]] silindi; [[Kateqoriya:1692-ci ildə Şimali Amerika]] əlavə olundu</comment>
      <origin>9042005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="216" sha1="l6znjvqmt2qn10hgy69i0s8z0ci97ew" xml:space="preserve">{{Vikilər}}

[[Kateqoriya:1692-ci ildə ölkələr|Yamayka]]
[[Kateqoriya:1690-cı illərdə Yamayka|1692]]
[[Kateqoriya:1692-ci ildə Şimali Amerika|Yamayka]]
[[Kateqoriya:İllərinə görə XVII əsrdə Yamayka]]</text>
      <sha1>l6znjvqmt2qn10hgy69i0s8z0ci97ew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>İstifadəçi müzakirəsi:Ayten.Ali.Mammedova</title>
    <ns>3</ns>
    <id>998511</id>
    <revision>
      <id>9042062</id>
      <timestamp>2026-08-20T06:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bikar</username>
        <id>250702</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{xg}} ~~~~&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9042062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141" sha1="bv1xyrysbhqf1qzshi618f0c2i214n3" xml:space="preserve">{{xg}} — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 06:51, 20 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>bv1xyrysbhqf1qzshi618f0c2i214n3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042064</id>
      <parentid>9042062</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T06:53:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bikar</username>
        <id>250702</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kilsəli Vaqif ( Cabbar oğlu Məmmədov ) */ yeni mövzu ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]])</comment>
      <origin>9042064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="540" sha1="81tfmwqg70n79hmj4putmsko5n4l0jd" xml:space="preserve">{{xg}} — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 06:51, 20 avqust 2026 (UTC)

== Kilsəli Vaqif ( Cabbar oğlu Məmmədov ) ==

Salam. [[Vikipediya:Vikipediya nə deyil?]], [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (şəxslər)]], [[Vikipediya:Yoxlanıla bilmə]], [[Vikipediya:Süni intellektdən istifadə]] qaydaları ilə tanış olun — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 06:53, 20 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>81tfmwqg70n79hmj4putmsko5n4l0jd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042070</id>
      <parentid>9042064</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:03:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayten.Ali.Mammedova</username>
        <id>353286</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Cavab</comment>
      <origin>9042070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="750" sha1="0ajvlesgz0kyiz6noes0jojj05oxolo" xml:space="preserve">{{xg}} — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 06:51, 20 avqust 2026 (UTC)

:zəhmət olmasa təsdiqlənməsində dəstək olardınız [[İstifadəçi:Ayten.Ali.Mammedova|Ayten.Ali.Mammedova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ayten.Ali.Mammedova|müzakirə]]) 07:03, 20 avqust 2026 (UTC)

== Kilsəli Vaqif ( Cabbar oğlu Məmmədov ) ==

Salam. [[Vikipediya:Vikipediya nə deyil?]], [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (şəxslər)]], [[Vikipediya:Yoxlanıla bilmə]], [[Vikipediya:Süni intellektdən istifadə]] qaydaları ilə tanış olun — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 06:53, 20 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>0ajvlesgz0kyiz6noes0jojj05oxolo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042086</id>
      <parentid>9042070</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:30:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bikar</username>
        <id>250702</id>
      </contributor>
      <comment>burdan köçürüldü https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=İstifadəçi_müzakirəsi:Bikar&amp;diff=prev&amp;oldid=9042084</comment>
      <origin>9042086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2389" sha1="9lx4lssqyhjyszg6q8k8ts7y3bzuhvc" xml:space="preserve">{{xg}} — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 06:51, 20 avqust 2026 (UTC)

:zəhmət olmasa təsdiqlənməsində dəstək olardınız [[İstifadəçi:Ayten.Ali.Mammedova|Ayten.Ali.Mammedova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ayten.Ali.Mammedova|müzakirə]]) 07:03, 20 avqust 2026 (UTC)

== Kilsəli Vaqif ( Cabbar oğlu Məmmədov ) ==

Salam. [[Vikipediya:Vikipediya nə deyil?]], [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (şəxslər)]], [[Vikipediya:Yoxlanıla bilmə]], [[Vikipediya:Süni intellektdən istifadə]] qaydaları ilə tanış olun — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 06:53, 20 avqust 2026 (UTC)

:Ensiklopedik əhəmiyyətinin əsaslandırılması
:Vaqif Cabbar oğlu Məmmədovun ensiklopedik əhəmiyyəti onun yaşadığı bölgənin ictimai, sosial və iqtisadi həyatında uzun illər göstərdiyi fəaliyyətlə bağlıdır.
:Məmmədov uzun illər ərzində Kilsəli və Şişqaya ətrafında yaşayan insanların məşğulluğuna və sosial vəziyyətinə dəstək göstərmiş, xüsusilə iqtisadi çətinliklərin olduğu dövrlərdə çoxsaylı şəxsin Moskvada işləməsinə şərait yaratmışdır. Bu fəaliyyət nəticəsində həmin şəxslərin və ailələrinin maddi vəziyyətinin yaxşılaşmasına imkan yaranmışdır.
:Onun fəaliyyətinin digər mühüm istiqaməti kəndin ictimai və mədəni həyatında iştirakı olmuşdur. Kənd kitabxanası onun şəxsi evində yaradılmış və uzun illər burada fəaliyyət göstərmişdir. Beləliklə, Məmmədov şəxsi mülkündən kənd sakinlərinin maariflənməsi və mütaliəsi üçün istifadə edilməsinə şərait yaratmışdır.
:Məmmədov həmçinin müharibə veteranı olmuş, kənd sakinlərinin mənafeyinin qorunmasında və sosial məsələlərin həllində iştirak etmişdir. Onu tanıyan şəxslərin xatirələrində xeyriyyəçilik fəaliyyəti, insanlara maddi və digər yardımlar göstərməsi xüsusi qeyd olunur.
:Onun həyat və fəaliyyəti Kilsəli və Şişqaya ətrafında yaşayan bir neçə nəslin yaddaşında qorunmuş, ailə və yerli icma daxilində tanınmışdır. [[İstifadəçi:Ayten.Ali.Mammedova|Ayten.Ali.Mammedova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ayten.Ali.Mammedova|müzakirə]]) 07:27, 20 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>9lx4lssqyhjyszg6q8k8ts7y3bzuhvc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042088</id>
      <parentid>9042086</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:33:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bikar</username>
        <id>250702</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kilsəli Vaqif ( Cabbar oğlu Məmmədov ) */ Ayten.Ali.Mammedova adlı istifadəçiyə cavab ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]])</comment>
      <origin>9042088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2854" sha1="hrvdikea9gtys4oiqr2p73g3oogvun0" xml:space="preserve">{{xg}} — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 06:51, 20 avqust 2026 (UTC)

:zəhmət olmasa təsdiqlənməsində dəstək olardınız [[İstifadəçi:Ayten.Ali.Mammedova|Ayten.Ali.Mammedova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ayten.Ali.Mammedova|müzakirə]]) 07:03, 20 avqust 2026 (UTC)

== Kilsəli Vaqif ( Cabbar oğlu Məmmədov ) ==

Salam. [[Vikipediya:Vikipediya nə deyil?]], [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (şəxslər)]], [[Vikipediya:Yoxlanıla bilmə]], [[Vikipediya:Süni intellektdən istifadə]] qaydaları ilə tanış olun — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 06:53, 20 avqust 2026 (UTC)

:Ensiklopedik əhəmiyyətinin əsaslandırılması
:Vaqif Cabbar oğlu Məmmədovun ensiklopedik əhəmiyyəti onun yaşadığı bölgənin ictimai, sosial və iqtisadi həyatında uzun illər göstərdiyi fəaliyyətlə bağlıdır.
:Məmmədov uzun illər ərzində Kilsəli və Şişqaya ətrafında yaşayan insanların məşğulluğuna və sosial vəziyyətinə dəstək göstərmiş, xüsusilə iqtisadi çətinliklərin olduğu dövrlərdə çoxsaylı şəxsin Moskvada işləməsinə şərait yaratmışdır. Bu fəaliyyət nəticəsində həmin şəxslərin və ailələrinin maddi vəziyyətinin yaxşılaşmasına imkan yaranmışdır.
:Onun fəaliyyətinin digər mühüm istiqaməti kəndin ictimai və mədəni həyatında iştirakı olmuşdur. Kənd kitabxanası onun şəxsi evində yaradılmış və uzun illər burada fəaliyyət göstərmişdir. Beləliklə, Məmmədov şəxsi mülkündən kənd sakinlərinin maariflənməsi və mütaliəsi üçün istifadə edilməsinə şərait yaratmışdır.
:Məmmədov həmçinin müharibə veteranı olmuş, kənd sakinlərinin mənafeyinin qorunmasında və sosial məsələlərin həllində iştirak etmişdir. Onu tanıyan şəxslərin xatirələrində xeyriyyəçilik fəaliyyəti, insanlara maddi və digər yardımlar göstərməsi xüsusi qeyd olunur.
:Onun həyat və fəaliyyəti Kilsəli və Şişqaya ətrafında yaşayan bir neçə nəslin yaddaşında qorunmuş, ailə və yerli icma daxilində tanınmışdır. [[İstifadəçi:Ayten.Ali.Mammedova|Ayten.Ali.Mammedova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ayten.Ali.Mammedova|müzakirə]]) 07:27, 20 avqust 2026 (UTC)
:: @[[İstifadəçi:Ayten.Ali.Mammedova|Ayten.Ali.Mammedova]],  şərhlərinizi chatgpt ilə yazmağınız fəaliyyətiniz məhdudlaşdırılması üçün birbaşa səbəbdir. Fikirlərinizi özünüz ifadə etməyə çalışın. Əhəmiyyəti göstərə biləcək yoxlanıla bilən ən azı bir mənbə belə yoxdur məqalədə. — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 07:33, 20 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>hrvdikea9gtys4oiqr2p73g3oogvun0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Müzakirə:Kilsəli Vaqif ( Cabbar oğlu Məmmədov )</title>
    <ns>1</ns>
    <id>998512</id>
    <revision>
      <id>9042065</id>
      <timestamp>2026-08-20T06:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayten.Ali.Mammedova</username>
        <id>353286</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kilsəli Vaqif ( Cabbar oğlu Məmmədov ) */ yeni bölmə</comment>
      <origin>9042065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="238" sha1="3690gzqhp80j8qb5yklct3eepudlud1" xml:space="preserve">== Kilsəli Vaqif ( Cabbar oğlu Məmmədov ) ==

Salam silinme sebebini oyrene bilerem? [[İstifadəçi:Ayten.Ali.Mammedova|Ayten.Ali.Mammedova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ayten.Ali.Mammedova|müzakirə]]) 06:56, 20 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>3690gzqhp80j8qb5yklct3eepudlud1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042083</id>
      <parentid>9042065</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bikar</username>
        <id>250702</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kilsəli Vaqif ( Cabbar oğlu Məmmədov ) */ cavabla: Müzakirə səhifənizə baxın (-) ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]])</comment>
      <origin>9042083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="407" sha1="llfl8gwtmbsy0qb4dzutljbea52uh9r" xml:space="preserve">== Kilsəli Vaqif ( Cabbar oğlu Məmmədov ) ==

Salam silinme sebebini oyrene bilerem? [[İstifadəçi:Ayten.Ali.Mammedova|Ayten.Ali.Mammedova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ayten.Ali.Mammedova|müzakirə]]) 06:56, 20 avqust 2026 (UTC)
: Müzakirə səhifənizə baxın — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 07:21, 20 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>llfl8gwtmbsy0qb4dzutljbea52uh9r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042090</id>
      <parentid>9042083</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:36:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayten.Ali.Mammedova</username>
        <id>353286</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kilsəli Vaqif ( Cabbar oğlu Məmmədov ) */ Cavab</comment>
      <origin>9042090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="724" sha1="1cpoceosdpjew0miayd55c9np8o0we2" xml:space="preserve">== Kilsəli Vaqif ( Cabbar oğlu Məmmədov ) ==

Salam silinme sebebini oyrene bilerem? [[İstifadəçi:Ayten.Ali.Mammedova|Ayten.Ali.Mammedova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ayten.Ali.Mammedova|müzakirə]]) 06:56, 20 avqust 2026 (UTC)
: Müzakirə səhifənizə baxın — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 07:21, 20 avqust 2026 (UTC)
::basa dusurem chat gpt sadece menti mukemmel veziyyet egetirmek ucun istifade etmisem. bu sexs gedebeyde taninmis sexsdir lakin movcud menbe yoxdur tapmaga calisiram [[İstifadəçi:Ayten.Ali.Mammedova|Ayten.Ali.Mammedova]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ayten.Ali.Mammedova|müzakirə]]) 07:36, 20 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>1cpoceosdpjew0miayd55c9np8o0we2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Həftəbecər turşusu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998513</id>
    <redirect title="Həftəbecər" />
    <revision>
      <id>9042097</id>
      <timestamp>2026-08-20T07:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мурад 97</username>
        <id>21365</id>
      </contributor>
      <comment>Мурад 97 [[Həftəbecər turşusu]] səhifəsinin adını [[Həftəbecər]] olaraq dəyişdi</comment>
      <origin>9042097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="5bcmu714k6wepbs6u1pcs58yedftz5t" xml:space="preserve">#İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[Həftəbecər]]</text>
      <sha1>5bcmu714k6wepbs6u1pcs58yedftz5t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karol Lambrino</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998514</id>
    <revision>
      <id>9042098</id>
      <timestamp>2026-08-20T07:42:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Vəzifəli şəxs}}'''Karol Lambrino'''  və ya '''Karol Hohensollern''' ({{Dil-ro|Mircea Grigore Carol Lambrino}}; {{DVTY}}) — [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[II Karol (Rumıniya kralı)|II Karol]]&lt;nowiki/&gt;un böyük oğlu.  == Həyatı ==  === Skandal doğumu === 8 yanvar 1920-ci ildə [[Rumıniya krallığı|Rumıniya taxt-tacının vəliəhdi]] [[II Karol (Rumıniya kralı)|Şahzadə Karol]] və onun ilk xanımı Zizi Lambrinonun yeg...&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9042098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4135" sha1="2wzhi1c88t63gd51p9dqyo3qtxpww8u" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}'''Karol Lambrino'''  və ya '''Karol Hohensollern''' ({{Dil-ro|Mircea Grigore Carol Lambrino}}; {{DVTY}}) — [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[II Karol (Rumıniya kralı)|II Karol]]&lt;nowiki/&gt;un böyük oğlu.

== Həyatı ==

=== Skandal doğumu ===
8 yanvar 1920-ci ildə [[Rumıniya krallığı|Rumıniya taxt-tacının vəliəhdi]] [[II Karol (Rumıniya kralı)|Şahzadə Karol]] və onun ilk xanımı Zizi Lambrinonun yeganə övladı kimi [[Buxarest]]&lt;nowiki/&gt;də dünyaya gəldi. Atası ona uşaq yaşda vəfat edən qardaşı Şahzadə Mirkeyanın şərəfinə '''''Mirkeya Qriqor Karol''''' adını verdi. Ancaq babası [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Ferdinand (Rumıniya kralı)|I Ferdinand]] bu evliliyə qarşı idi və boşanmaq üçün parlamentdən aldığı 300 günlük möhlət bitdikdən sonra doğulması səbəbilə yeni doğulan körpə rəsmi varis olaraq qəbul edilmədi. Anasının qızlıq soyadını daşımağa başladı.

=== Vərasət mübarizəsi ===
Doğumundan dərhal sonra anasıyla birlikdə [[Rumıniya krallığı|Rumıniya]]&lt;nowiki/&gt;dan sürgün edildi və [[Paris]]&lt;nowiki/&gt;də məskunlaşdılar. İstər gənclik illəri, istərsə də 1930-cu ildə taxta çıxmasının ardından atası [[II Karol (Rumıniya kralı)|II Karol]] atalığını dəfələrlə təsdiqləsə də, heç vaxt [[Rumıniya krallığı|Rumıniya taxt-tacı]] üzərində haqq iddia etmədi. Ancaq [[Portuqaliya]]&lt;nowiki/&gt;da sürgündə olan atasının 1953-cü idə vəfat etməsinin ardından atasının bəzi mal-mülkünü portuqal qanunvericiliyinə əsasən miras almaq istədi. 2 aprel 1955 tarixli məhkəmə qərarıyla, Karol Lambrino mərhum kralın oğlu kimi rəsmi olaraq tanındı və [[Hohensollernlər|Hohensollern]] soyadını istifadə etməsinə qərar verildi. 6 mart 1957-ci ildə bu qərar Paris məhkəmələri tərəfindən də tanındı. Bu, ona atasının [[Fransa]]&lt;nowiki/&gt;dakı mülküləri üzərində haqq iddia etməsinə şərait yaratdı. Ögey qardaşı olan sürgündəki kral [[I Mixay]] buna etiraz etdi və onun etirazı 8 yanvar 1963 tarixli [[Apellyasiya məhkəməsi|apellyasiya]] qərarıyla qəbul olundu.

1995-ci ilin oktyabrında Rumıniya məhkəmələri də onu kralın rəsmi varisi kimi tanısa da, ögey qardaşı kral [[I Mixay]] bu qərara da etiraz etdi. Ancaq bu dəfə açdığı [[apellyasiya məhkəməsi]] bu etirazı qəbul etmədi və 2002-ci ilin iyulunda qərar  Karol Hohensollernin lehinə yeniləndi.

=== Son illəri ===
2005-ci ilin noyabrında [[Buxarest]]&lt;nowiki/&gt;ə rəsmi səfər etdi və bu, onun nənəsi [[Edinburqlu Mariya|Kraliça Mariya]]&lt;nowiki/&gt;nın 1938-ci ildəki cənazə mərasiminin ardından vətəninə ikinci dönüşü oldu. Cəmi 2 ay sonra - 27 yanvar 2006-cı ildə [[London]]&lt;nowiki/&gt;da ikən vəfat etdi. Cənazəsi [[Rumıniya]]&lt;nowiki/&gt;ya gətirildi və [[Vılça (judets)|Vılça]]&lt;nowiki/&gt;dakı monastırlardan birində keçirilən cənazə mərasiminin ardından burada dəfn edildi. Oğlunun əksinə heç vaxt [[Rumıniya krallığı|Rumıniya taxt-tacı]] üzərində haqq iddia etmədi.

=== Ailəsi ===
İlk evliliyi 22 mart 1944-cü ildə [[Paris]]&lt;nowiki/&gt;də [[Opera|opera müğənnisi]] [[:fr:Léna_Pastor|Helena Henretta Naqavitsina]] ilə baş tutdu. Cütlüyün bu nigahdan bir oğlu doğulsa da, 3 may 1960-cı ildə rəsmi olaraq boşandılar.

* [[Pavel Filipp Hohensollern]] (1948-)

İkinci evliliyi 20 dekabr 1960-cı ildə Janna Vilyamsla baş tutdu. Cütlüyün bu nigahdan bir oğlu doğulsa da, 1977-ci ildə rəsmi olaraq boşandılar.

* Aleksandr Hohensollern (1961-)

Üçüncü evliliyi 27 iyun 1984-cü ildə [[London]]&lt;nowiki/&gt;da Antoniya Kolvillə baş tutdu. Bu evliliyindən övladı olmadı.

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===

* Cristescu, Sorin. ''Carol al II-lea – scrisori către părinți'' [Carol II – letters to his parents] (in Romanian). Bucharest: Tritonic, 2015. {{ISBN|978-606-749-049-7}}
* {{Cite book |last=Hitchins |first=Keith |title=Rumania, 1866–1947 |year=1994 |author-link=}}

=== İstinadlar ===
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>2wzhi1c88t63gd51p9dqyo3qtxpww8u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042104</id>
      <parentid>9042098</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:44:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <origin>9042104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4308" sha1="kbgvlg83j46g4e10gn4cjx4y3h6zms1" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}'''Karol Lambrino'''  və ya '''Karol Hohensollern''' ({{Dil-ro|Mircea Grigore Carol Lambrino}}; {{DVTY}}) — [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[II Karol (Rumıniya kralı)|II Karol]]&lt;nowiki/&gt;un böyük oğlu.

== Həyatı ==

=== Skandal doğumu ===
[[Fayl:Vorstenhuizen, koningshuis Roemenië, SFA022822630.jpg|left|thumb|Anası [[:en:Zizi_Lambrino|Zizi Lambrino]] ilə birgə, 1920-ci il]]
8 yanvar 1920-ci ildə [[Rumıniya krallığı|Rumıniya taxt-tacının vəliəhdi]] [[II Karol (Rumıniya kralı)|Şahzadə Karol]] və onun ilk xanımı [[:en:Zizi_Lambrino|Zizi Lambrino]]&lt;nowiki/&gt;nun yeganə övladı kimi [[Buxarest]]&lt;nowiki/&gt;də dünyaya gəldi. Atası ona uşaq yaşda vəfat edən qardaşı Şahzadə Mirkeyanın şərəfinə '''''Mirkeya Qriqor Karol''''' adını verdi. Ancaq babası [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Ferdinand (Rumıniya kralı)|I Ferdinand]] bu evliliyə qarşı idi və boşanmaq üçün parlamentdən aldığı 300 günlük möhlət bitdikdən sonra doğulması səbəbilə yeni doğulan körpə rəsmi varis olaraq qəbul edilmədi. Anasının qızlıq soyadını daşımağa başladı.

=== Vərasət mübarizəsi ===
Doğumundan dərhal sonra anasıyla birlikdə [[Rumıniya krallığı|Rumıniya]]&lt;nowiki/&gt;dan sürgün edildi və [[Paris]]&lt;nowiki/&gt;də məskunlaşdılar. İstər gənclik illəri, istərsə də 1930-cu ildə taxta çıxmasının ardından atası [[II Karol (Rumıniya kralı)|II Karol]] atalığını dəfələrlə təsdiqləsə də, heç vaxt [[Rumıniya krallığı|Rumıniya taxt-tacı]] üzərində haqq iddia etmədi. Ancaq [[Portuqaliya]]&lt;nowiki/&gt;da sürgündə olan atasının 1953-cü idə vəfat etməsinin ardından atasının bəzi mal-mülkünü portuqal qanunvericiliyinə əsasən miras almaq istədi. 2 aprel 1955 tarixli məhkəmə qərarıyla, Karol Lambrino mərhum kralın oğlu kimi rəsmi olaraq tanındı və [[Hohensollernlər|Hohensollern]] soyadını istifadə etməsinə qərar verildi. 6 mart 1957-ci ildə bu qərar Paris məhkəmələri tərəfindən də tanındı. Bu, ona atasının [[Fransa]]&lt;nowiki/&gt;dakı mülküləri üzərində haqq iddia etməsinə şərait yaratdı. Ögey qardaşı olan sürgündəki kral [[I Mixay]] buna etiraz etdi və onun etirazı 8 yanvar 1963 tarixli [[Apellyasiya məhkəməsi|apellyasiya]] qərarıyla qəbul olundu.

1995-ci ilin oktyabrında Rumıniya məhkəmələri də onu kralın rəsmi varisi kimi tanısa da, ögey qardaşı kral [[I Mixay]] bu qərara da etiraz etdi. Ancaq bu dəfə açdığı [[apellyasiya məhkəməsi]] bu etirazı qəbul etmədi və 2002-ci ilin iyulunda qərar  Karol Hohensollernin lehinə yeniləndi.

=== Son illəri ===
2005-ci ilin noyabrında [[Buxarest]]&lt;nowiki/&gt;ə rəsmi səfər etdi və bu, onun nənəsi [[Edinburqlu Mariya|Kraliça Mariya]]&lt;nowiki/&gt;nın 1938-ci ildəki cənazə mərasiminin ardından vətəninə ikinci dönüşü oldu. Cəmi 2 ay sonra - 27 yanvar 2006-cı ildə [[London]]&lt;nowiki/&gt;da ikən vəfat etdi. Cənazəsi [[Rumıniya]]&lt;nowiki/&gt;ya gətirildi və [[Vılça (judets)|Vılça]]&lt;nowiki/&gt;dakı monastırlardan birində keçirilən cənazə mərasiminin ardından burada dəfn edildi. Oğlunun əksinə heç vaxt [[Rumıniya krallığı|Rumıniya taxt-tacı]] üzərində haqq iddia etmədi.

=== Ailəsi ===
İlk evliliyi 22 mart 1944-cü ildə [[Paris]]&lt;nowiki/&gt;də [[Opera|opera müğənnisi]] [[:fr:Léna_Pastor|Helena Henretta Naqavitsina]] ilə baş tutdu. Cütlüyün bu nigahdan bir oğlu doğulsa da, 3 may 1960-cı ildə rəsmi olaraq boşandılar.

* [[Pavel Filipp Hohensollern]] (1948-)

İkinci evliliyi 20 dekabr 1960-cı ildə Janna Vilyamsla baş tutdu. Cütlüyün bu nigahdan bir oğlu doğulsa da, 1977-ci ildə rəsmi olaraq boşandılar.

* Aleksandr Hohensollern (1961-)

Üçüncü evliliyi 27 iyun 1984-cü ildə [[London]]&lt;nowiki/&gt;da Antoniya Kolvillə baş tutdu. Bu evliliyindən övladı olmadı.

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===

* Cristescu, Sorin. ''Carol al II-lea – scrisori către părinți'' [Carol II – letters to his parents] (in Romanian). Bucharest: Tritonic, 2015. {{ISBN|978-606-749-049-7}}
* {{Cite book |last=Hitchins |first=Keith |title=Rumania, 1866–1947 |year=1994 |author-link=}}

=== İstinadlar ===
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>kbgvlg83j46g4e10gn4cjx4y3h6zms1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>İstifadəçi:Ayten.Ali.Mammedova/Qaralama</title>
    <ns>2</ns>
    <id>998515</id>
    <revision>
      <id>9042115</id>
      <timestamp>2026-08-20T07:49:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayten.Ali.Mammedova</username>
        <id>353286</id>
      </contributor>
      <comment>Məmmədovlar ailəsinin şəxsi arxivi. * Vaqif Cabbar oğlu Məmmədov haqqında ailə üzvlərinin xatirələri.</comment>
      <origin>9042115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8910" sha1="6hupt2fimu14p90rwrvcxqw0ftuz4b1" xml:space="preserve">
= '''Gədəbəyli Kilsəli Vaqif ( Cabbar oğlu Məmmədov )''' =
[[Fayl:Kilsəli_Vaqif_(_Cabbar_oğlu_Məmmədov_).jpg|thumb|Kilsəli Vaqif 1978]]
[[Fayl:Vaqif_Məmmədov.png|thumb|Kilsəli Vaqif 2013]]
'''Vaqif Cabbar oğlu Məmmədov''' (8 mart 1948, Gədəbəy Kilsəli kəndi – 29 sentyabr 2013) — Kilsəli və Şişqaya ətrafında tanınmış ictimai şəxs, müharibə veteranı, uzun illər kənd kitabxanasının fəaliyyətinin təşkilində iştirak etmiş və sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olmuş şəxs.&lt;ref&gt;'''Məmmədov ailəsinin şəxsi arxivi''' — Vaqif Cabbar oğlu Məmmədovun doğum və ölüm tarixləri, ailə məlumatları, fəaliyyəti və həyat yolu haqqında məlumatlar.&lt;/ref&gt;

== Həyatı ==
Vaqif Cabbar oğlu Məmmədov 8 mart 1948-ci ildə Gədəbəy Kilsəli kəndində anadan olmuşdur. Həyatının böyük hissəsi Kilsəli və Şişqaya ətrafı ilə bağlı olmuşdur.&lt;ref&gt;'''Məmmədovlar ailəsinin şəxsi arxivi.''' '''* Vaqif Cabbar oğlu Məmmədov haqqında ailə üzvlərinin xatirələri.'''&lt;/ref&gt;

O, dövrünün imkanlı şəxslərindən biri kimi tanınmış, uzun illər sahibkarlıq və təsərrüfat fəaliyyəti ilə məşğul olmuşdur. Kənd sakinlərinin xatirələrinə görə, xüsusilə çətin iqtisadi dövrlərdə insanlara maddi və iş baxımından kömək etmişdir.&lt;ref&gt;'''Məmmədovlar ailəsinin şəxsi arxivi.''' '''* Vaqif Cabbar oğlu Məmmədov haqqında ailə üzvlərinin xatirələri.'''&lt;/ref&gt;

Məmmədov uzun illər ərzində insanları işləmək məqsədilə Moskvaya aparmış və onların işlə təmin olunmasına şərait yaratmışdır. Moskvada fəaliyyəti dövründə müxtəlif mülklərə, texnikalara və digər əmlaka sahib olmuşdur.

Kənd sakinlərinin xatirələrində onun ehtiyacı olan insanlara maddi yardım göstərməsi, bəzi şəxslərə şəxsi avtomobilini hədiyyə etməsi və insanların çətin vəziyyətlərində onlara dəstək olması qeyd edilir.&lt;ref&gt;Məmmədovlar ailəsinin şəxsi arxivi.

* Vaqif Cabbar oğlu Məmmədov haqqında ailə üzvlərinin xatirələri.&lt;/ref&gt;

== İctimai fəaliyyəti&lt;ref&gt;Məmmədovlar ailəsinin şəxsi arxivi.

* Vaqif Cabbar oğlu Məmmədov haqqında ailə üzvlərinin xatirələri.&lt;/ref&gt; ==
Vaqif Məmmədov uzun illər yaşadığı ərazinin və kənd sakinlərinin mənafeyinin qorunmasında iştirak etmişdir. Onun sərt və prinsipial xarakterə malik olduğu, xüsusilə haqq-ədalət məsələlərində mövqeyindən geri çəkilmədiyi barədə onu tanıyan insanların xatirələri mövcuddur.&lt;ref&gt;Məmmədovlar ailəsinin şəxsi arxivi.

* Vaqif Cabbar oğlu Məmmədov haqqında ailə üzvlərinin xatirələri.&lt;/ref&gt;

O, eyni zamanda müharibə veteranı olmuşdur.&lt;ref&gt;Məmmədovlar ailəsinin şəxsi arxivi.

* Vaqif Cabbar oğlu Məmmədov haqqında ailə üzvlərinin xatirələri.&lt;/ref&gt;

Kəndin kitabxanası Vaqif Məmmədovun '''şəxsi evində yaradılmışdır'''. O, öz evinin bir hissəsini kitabxananın istifadəsinə ayırmış və kitabxananın uzun illər fəaliyyət göstərməsinə şərait yaratmışdır. Kitabxana kənd sakinlərinin, xüsusilə gənclərin mütaliə və maariflənməsi üçün istifadə edilmişdir.

Bu fakt onun kəndin ictimai və mədəni həyatında iştirakının mühüm nümunələrindən biri kimi xatırlanır.

== Moskva fəaliyyəti və ailə faciəsi ==
Vaqif Məmmədov uzun illər Moskva şəhərində çalışmış və orada əmlak və texnika əldə etmişdir. Lakin ailəsində baş verən faciə onun həyatında mühüm dəyişiklik yaratmışdır.

Onun 35 yaşlı qardaşı avtomobil qəzası nəticəsində vəfat etmişdir. Qardaşının ölümü və anasının yaşadığı ağır kədər Məmmədova ciddi təsir göstərmişdir. Ailə məlumatlarına görə, anasının göz yaşlarından sonra o, Moskvaya bir daha getməmək qərarına gəlmişdir.

Bundan sonra Moskvada sahib olduğu əmlakın və texnikanın böyük hissəsi orada qalmışdır. Həmin əmlakın sonrakı taleyi barədə ailə daxilində müxtəlif məlumatlar mövcuddur.

== Ağır avtomobil qəzası ==
Vaqif Məmmədovun həyatında digər mühüm hadisələrdən biri Şişqaya zirvəsi ətrafında baş vermiş ağır avtomobil qəzası olmuşdur.

Hadisə zamanı o, '''VAZ markalı avtomobillə''' hərəkətdə olmuş və ağır qəza keçirmişdir. Qəza nəticəsində onun ən yaxın dostlarından biri həyatını itirmişdir.

Dostunun ölümü Məmmədov üçün ağır mənəvi sarsıntı olmuşdur. Bu hadisədən sonra həyatında və yaşayış şəraitində dəyişikliklər baş vermişdir.&lt;ref&gt;Məmmədovlar ailəsinin şəxsi arxivi.

* Vaqif Cabbar oğlu Məmmədov haqqında ailə üzvlərinin xatirələri.&lt;/ref&gt;

== Bakıya köçməsi ==
Övladlarının təhsili və gələcəyi ilə bağlı qayğıları Vaqif Məmmədovun ailəsi ilə birlikdə Bakıya köçməsinə səbəb olmuşdur.

Bakıya köçdükdən sonra da doğma yerləri ilə əlaqəsini saxlamışdır. Ailə üzvlərinin və onu tanıyan şəxslərin xatirələrinə görə, Şişqaya ətrafına və doğma torpaqlarına xüsusi bağlılığı olmuş, kəndə etdiyi səfərlərdə doğma yerlərinə olan həsrətini ifadə etmişdir.

== Torpaq və mülkləri ==
Vaqif Məmmədov Kilsəli və Şişqaya ətrafında müxtəlif '''pay torpaqlarına''' sahib olmuşdur. Şişqayanın aşağı hissəsində böyük malikanəsinin və təsərrüfat sahələrinin olduğu bildirilir.

Moskvada da uzun illər ərzində müxtəlif mülklərə və texnikalara sahib olmuşdur.

Onun sahib olduğu əmlakın bir hissəsinin sonrakı taleyi barədə dəqiq sənədləşdirilmiş məlumatlar məhdud olduğundan bu barədə məlumatlar əsasən ailə üzvlərinin və onu tanıyan şəxslərin xatirələrinə əsaslanır.&lt;ref&gt;Məmmədovlar ailəsinin şəxsi arxivi.

* Vaqif Cabbar oğlu Məmmədov haqqında ailə üzvlərinin xatirələri.&lt;/ref&gt;

== Ailəsi ==
Vaqif Cabbar oğlu Məmmədov '''Sona Məmmədova ilə ailəli olmuşdur'''. Onların dörd övladı — üç oğlu və bir qızı olmuşdur:

* '''Amin Məmmədov''' — evlidir, iki övladı var.
* '''Ramin Məmmədov''' — dörd övladı olub. Pandemiya dövründə vəfat edib.
* '''Emin Məmmədov''' — bir övladı var.
* '''Aygün Məmmədova İsmayılova''' — bir övladı var.

Vaqif Məmmədovun ümumilikdə '''8 nəvəsi''' olmuşdur.

Övladlarının təhsili və gələcəyi onun həyatında mühüm yer tutmuşdur. Bakıya köçmək qərarının əsas səbəblərindən biri də onların təhsil imkanlarını yaxşılaşdırmaq olmuşdur.

== Şəxsiyyəti ==
Vaqif Məmmədov onu tanıyan insanların xatirələrində sərt və prinsipial xarakterə malik, eyni zamanda əliaçıq və xeyirxah insan kimi təsvir edilir.

Kənd sakinlərinin söylədiklərinə görə, o, haqsızlığa qarşı sərt mövqe nümayiş etdirir, ehtiyacı olan insanlara isə imkanları daxilində kömək edirdi. İnsanların Moskvada işlə təmin olunmasına şərait yaratması, maddi yardım göstərməsi və şəxsi əmlakından insanlara hədiyyələr verməsi onun haqqında qorunan əsas xatirələrdəndir.

Bu səbəbdən onu tanıyanlar arasında həm onun sərt xarakterindən çəkinən, həm də göstərdiyi yaxşılıqlara görə ona hörmət və sevgi bəsləyən insanlar olmuşdur.&lt;ref&gt;Məmmədovlar ailəsinin şəxsi arxivi.

* Vaqif Cabbar oğlu Məmmədov haqqında ailə üzvlərinin xatirələri.&lt;/ref&gt;

== Vəfatı ==
Vaqif Cabbar oğlu Məmmədov 2013-cü ildə doğma yerlərinə səfər etdiyi zaman '''infarkt keçirmişdir'''.

29 sentyabr 2013-cü ildə, 65 yaşında vəfat etmişdir.

Onun vəfatı ailəsi, yaxınları, dostları və onu tanıyan insanlar üçün ağır itki olmuşdur.

== İrsi və xatirəsi ==
Vaqif Məmmədovun adı Kilsəli və Şişqaya ətrafında onu tanıyan insanların xatirələrində qorunur. Onun haqqında danışılan xatirələrdə əsasən insanlara göstərdiyi yardım, iş imkanları yaratması, kənd sakinlərinin mənafeyini müdafiə etməsi, şəxsi evində kənd kitabxanasının fəaliyyətinə şərait yaratması və doğma torpağa bağlılığı vurğulanır.

Onun həyatında Moskvada keçirdiyi illər, qardaşının faciəli ölümü, ağır avtomobil qəzası, övladlarının təhsili üçün Bakıya köçməsi və doğma torpağa olan həsrəti mühüm yer tutur.

Vaqif Cabbar oğlu Məmmədov '''8 mart 1948-ci ildə başlayan və 29 sentyabr 2013-cü ildə başa çatan ömründə''' ailəsi, övladları, nəvələri və onu tanıyan insanların yaddaşında iz qoymuşdur.

=== Ailə ağacı ===
'''Vaqif Məmmədov + Sona Məmmədova'''

→ Amin Məmmədov — 2 övlad

→ Ramin Məmmədov — 4 övlad

→ Emin Məmmədov — 1 övlad

→ Aygün Məmmədova İsmayılova — 1 övlad

'''Ümumi: 4 övlad, 8 nəvə.'''</text>
      <sha1>6hupt2fimu14p90rwrvcxqw0ftuz4b1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Əcəbsəndəl</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998516</id>
    <redirect title="Həftəbecər" />
    <revision>
      <id>9042122</id>
      <timestamp>2026-08-20T08:01:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мурад 97</username>
        <id>21365</id>
      </contributor>
      <comment>[[Həftəbecər]] səhifəsinə istiqamətləndirilir</comment>
      <origin>9042122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="5bcmu714k6wepbs6u1pcs58yedftz5t" xml:space="preserve">#İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[Həftəbecər]]</text>
      <sha1>5bcmu714k6wepbs6u1pcs58yedftz5t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pavel Filipp Hohensollern</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998517</id>
    <revision>
      <id>9042133</id>
      <timestamp>2026-08-20T08:15:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Vəzifəli şəxs}}'''Pavel Filipp Hohensollern''' ({{Dil-ro|Paul-Philippe al Hohenzollern}}; {{DVTY}}) — [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[II Karol (Rumıniya kralı)|II Karol]]&lt;nowiki/&gt;un nəvəsi, Rumıniya monarx ailəsinin başçısı.  == Həyatı ==  === İlk illəri === 13 avqust 1948-ci ildə [[Paris]]&lt;nowiki/&gt;də dünyaya gəldi. Atası [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[II Karol (Rumıniya kralı)|II Karol]]&lt;nowiki/&gt;un...&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9042133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3463" sha1="jxke4rpc3wl6djyxym4c3v3vvxpej82" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}'''Pavel Filipp Hohensollern''' ({{Dil-ro|Paul-Philippe al Hohenzollern}}; {{DVTY}}) — [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[II Karol (Rumıniya kralı)|II Karol]]&lt;nowiki/&gt;un nəvəsi, Rumıniya monarx ailəsinin başçısı.

== Həyatı ==

=== İlk illəri ===
13 avqust 1948-ci ildə [[Paris]]&lt;nowiki/&gt;də dünyaya gəldi. Atası [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[II Karol (Rumıniya kralı)|II Karol]]&lt;nowiki/&gt;un sonradan rəsmiləşdirilən doğma oğlu [[Karol Lambrino]], anası isə onun ilk xanımı [[Opera|opera müğənnisi]] [[:fr:Léna_Pastor|Helena Henretta Naqavitsina]]&lt;nowiki/&gt;dır. İlk təhsilini [[Paris]]&lt;nowiki/&gt;dəki [[Yezuitlər ordeni|yezuit]] məktəbində aldı. 1960-cı ildə boşanan valideynləri həmin ilin sonunda fərqli şəxslərlə evləndilər. Bu tarixdən etibarən [[London]]&lt;nowiki/&gt;dakı yatılı məktəblərin birinə göndərildi. Təhsilini tamamladıqdan sonra sənət əsərlərinin alqı-satqısı və əmlak satışıyla məşğul oldu.

=== Taxt iddiası ===
Babası [[II Karol (Rumıniya kralı)|II Karol]]&lt;nowiki/&gt;un [[:en:Zizi_Lambrino|Zizi Lambrino]] ilə [[Odessa]]&lt;nowiki/&gt;da girdiyi nigahın [[Şərqi Ortodoks Kilsəsi|Pravoslav Kilsəsi]] tərəfindən pozulmadığını və parlamentin boşanma ilə bağlı verdiyi qərarın keçərsiz olduğunu iddia edərək, monarx ailəsinin rəsmi mirasçısı olduğunu iddia etdi. Üstəlik atasının rəsmi mirasçı olaraq tanındığı 1955 tarixli Lissabon və 1957 tarixli Paris məhkəmələrinin qərarlarını da əsas alaraq, 1991-ci ildə ögey əmisi olan sürgündəki [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Mixay]]&lt;nowiki/&gt;a qarşı məhkəmə işi açdı. Atasının 2006-cı ildə vəfatından sonra onun irəli sürmədiyi taxt-tac iddiasını irəli sürdü. O əsnada sağ olan ögey əmisi [[I Mixay]]&lt;nowiki/&gt;a qarşı, Rumıniya monarx ailəsinin başçısı ünvanını aldı. Əmisinin 2017-ci ildə vəfatından sonra əmisi qızı [[Rumıniyalı Marqarita (Rumıniya monarx ailəsinin başçısı)|Marqarita]]&lt;nowiki/&gt;ya qarşı da bu iddiasını davam etdirir.

=== Ailəsi ===
1996-cı ildə [[Buxarest]]&lt;nowiki/&gt;də məşhur amerikalı hüquqşünas [[Melvin Belli]]&lt;nowiki/&gt;nin dul xanımı Liya Georgina Triflə evləndi. Cütlüyün bu nigahdan bir oğlu dünyaya gəldi. Oğlunun vəftiz atası dövrün [[Rumıniya Prezidenti|Rumıniya prezidenti]] [[Trayan Besesku]] oldu.

* Karol Ferdinand Hohensollern (2010-)

=== Haqqındakı axtarış qərarı ===
17 dekabr 2020-ci ildə haqqında haqsız vərasətlə əmlak satın alma iddiasıya 3 il 4 ay həbs qərarı verildi. Ancaq o əsnada Portuqaliyada olduğu üçün həbs edilmədi və haqqında Avropa miqyasında axtarış verildi. 2022-ci ilin iyununda Fransada, 2024-cü ilin aprelində Maltada, 2025-ci ilin aprelində yenidən Fransada həbs edilsə də, Rumıniyaya təhvil verilmə tələbi hər dəfə geri çevrildi.

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===

* Cristescu, Sorin. ''Carol al II-lea – scrisori către părinți'' [Carol II – letters to his parents] (in Romanian). Bucharest: Tritonic, 2015. {{ISBN|978-606-749-049-7}}
* ''[[iarchive:kingcaroliilifeo0000paul|King Carol II: A Life of my Grandfather]]''. London: Methuen. 1988. ISBN 0413165701
* Eilers, Marlene A. (1987). Queen Victoria's descendants. Baltimore: Genealogical Pub. Co. p. 189. ISBN 0-8063-1202-5

=== İstinadlar ===
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>jxke4rpc3wl6djyxym4c3v3vvxpej82</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>İstifadəçi müzakirəsi:Nerminrustemova</title>
    <ns>3</ns>
    <id>998519</id>
    <revision>
      <id>9042161</id>
      <timestamp>2026-08-20T09:19:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bikar</username>
        <id>250702</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{xg}} ~~~~&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9042161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141" sha1="1kurrvegucpvxm3mipvqze7fdoviajk" xml:space="preserve">{{xg}} — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]&lt;sup&gt; &lt;u&gt;[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]&lt;/u&gt;&lt;/sup&gt; 09:19, 20 avqust 2026 (UTC)</text>
      <sha1>1kurrvegucpvxm3mipvqze7fdoviajk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rumıniyalı Marqarita (Rumıniya monarx ailəsinin başçısı)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998520</id>
    <revision>
      <id>9042168</id>
      <timestamp>2026-08-20T09:23:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Vəzifəli şəxs}}'''Rumıniyalı Marqarita''' ({{Dil-ro|Margareta, Principesă a României}}; {{DVTY}}) — [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Mixay]]&lt;nowiki/&gt;ın qızı, Rumıniya monarx ailəsinin başçısı.  == Həyatı == 26 mart 1949-cu ildə [[Lozanna]]&lt;nowiki/&gt;da dünyaya gədi. Atası sürgündəki [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Mixay]], anası isə [[Parma hersoqluğu|son Parma hersoqu]] I Robert (Parma hersoq...&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9042168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4566" sha1="qfycs97f6hd8zkf63h06068y424twmx" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}'''Rumıniyalı Marqarita''' ({{Dil-ro|Margareta, Principesă a României}}; {{DVTY}}) — [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Mixay]]&lt;nowiki/&gt;ın qızı, Rumıniya monarx ailəsinin başçısı.

== Həyatı ==
26 mart 1949-cu ildə [[Lozanna]]&lt;nowiki/&gt;da dünyaya gədi. Atası sürgündəki [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Mixay]], anası isə [[Parma hersoqluğu|son Parma hersoqu]] [[I Robert (Parma hersoqu)|I Robert]]&lt;nowiki/&gt;in nəvəsi [[Burbon-Parmalı Anna (Rumıniyanın titular kraliçası)|Kraliça Anna]]&lt;nowiki/&gt;dır. [[Edinburq hersoqu]] [[Filip Mauntbetten]] onun xaç atası, ana-nənəsi [[Danimarkalı Marqarita (Burbon-Parma şahzadəsi)|Danimarkalı Marqarita]] isə xaç anası oldu. Uşaqlıq illəri ata-nənəsi [[Yunan və Danimarkalı Helen|Kraliça Helen]]&lt;nowiki/&gt;in [[Fyezole]]&lt;nowiki/&gt;dəki villasında və ana-nənəsi [[Danimarkalı Marqarita (Burbon-Parma şahzadəsi)|Danimarkalı Marqarita]]&lt;nowiki/&gt;nın [[Kopenhagen]]&lt;nowiki/&gt;dəki mülklərində keçdi. İlk təhsilini də məhz ata-nənəsi [[Yunan və Danimarkalı Helen|Kraliça Helen]]&lt;nowiki/&gt;in yanında aldı. Ardından İsveçrəyə döndü və burada bacısı Sofiya ilə birlikdə təhsilini davam etdirdi.

1952-ci ildə Balmoral qəsrində [[Britaniya monarxlarının siyahısı|Britaniya kraliçası]] [[II Elizabet|II Elizabeti]] ziyarət etdilər və bu ziyarət əsnasında kraliçanın övladları [[III Çarlz|Şahzadə Çarlz]] və [[Şahzadə Anna]] ilə tanış oldu. 1960-cı ildə [[Hempşir]]&lt;nowiki/&gt;də bir yatılı məktəbə göndərildi. 1964-cü ildə [[İsveçrə]]&lt;nowiki/&gt;dəki bir fransız məktəbində təhsilini davam etdirdi. Həmin il [[Yunanıstan krallarının siyahısı|Yunanıstan kralı]] [[II Konstantin (Yunanıstan kralı)|II Konstantin]]&lt;nowiki/&gt;lə evlənən [[Danimarkalı Anna-Mariya (Yunanıstan kraliçası)|Danimarkalı Anna-Mariya]]&lt;nowiki/&gt;nın gəlin nədimələrindən biri oldu.

[[Şotlandiya]]&lt;nowiki/&gt;dakı [[Edinburq Universiteti]]&lt;nowiki/&gt;ndə [[sosiologiya]] təhsii aldı və 1974-cü ildə məzun oldu. Gələcəkdə [[Birləşmiş Krallığın baş naziri]] olacaq [[Qordon Braun]]&lt;nowiki/&gt;la bu illərdə tanış oldu və eşq yaşadı. Məzun olduqdan sonra [[Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Əhali Fondu|BMT-nin Əhali Fondu (UNFPA)]] və [[Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı|Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatında (WHO)]] çalışdı. 1983-cü ildən [[Roma]]&lt;nowiki/&gt;da məskunlaşdı və [[Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı|BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (FAO)]] və [[Beynəlxalq Kənd Təsərrüfatının İnkişafı Fondu|Beynəlxalq Kənd Təsərrüfatının İnkişafı Fondu (İFAD)]] üçün çalışdı.

1989-cu ilin yayında Rumıniyadakı xalq hərəkatı səbəbilə vəzifələrindən geri çəkildi və ailə məsələləriylə məşğul olmaq üzrə Cenevrəyə köçdü. Bu tarixdən etibarən ölkənin siyasi həyatında aktiv rol oynadı. Nə özünün, nə də özündən sonra doğulan 4 bacısının [[Rumıniya krallığı|Rumıniya taxt-tacı]]&lt;nowiki/&gt;nda haqqı yox idi. Ancaq [[Rumıniya|Rumıniya höküməti]] tərəfindən tanınmayan və parlament tərəfindən təsdiqlənməyən bir qərarla, atası [[I Mixay]] onu 30 dekabr 2007-ci ildə Rumıniya taxt-tacının vəliəhdi elan etdi. Buna səbəb isə kralın ögey qardaşı [[Karol Lambrino]]&lt;nowiki/&gt;nun oğlu [[Pavel Filipp Hohensollern]]&lt;nowiki/&gt;in irəli sürdüyü taxt iddiası idi.

24 iyul 1996-cı ildə [[İsveçrə]]&lt;nowiki/&gt;də Radu Duda ilə evləndi. Ərinə 1 yanvar 1999-cu ildə [[Hohensollernlər|Hohensollern şahzadəsi]] ünvanı verildi və cütlük [[Buxarest]]&lt;nowiki/&gt;də yaşamağa başladı. Bu evlilikdən övladı olmadı. Atası [[I Mixay]]&lt;nowiki/&gt;ın 2017-ci ildə ölümündən sonra Rumıniya monarx ailəsinin başçısı ünvanın qazandı.

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===

* Montgomery-Massingberd, Hugh (editor). Burke's Guide to the Royal Family, Burke's Peerage, London, 1973, p. 279. ISBN 0-220-66222-3
* de Badts de Cugnac, Chantal. Coutant de Saisseval, Guy. Le Petit Gotha. Nouvelle Imprimerie Laballery, Paris 2002, p. 769 (French) ISBN 2-9507974-3-1
* ''[[iarchive:kingcaroliilifeo0000paul|King Carol II: A Life of my Grandfather]]''. London: Methuen. 1988. ISBN 0413165701
* Eilers, Marlene A. (1987). Queen Victoria's descendants. Baltimore: Genealogical Pub. Co. p. 189. ISBN 0-8063-1202-5

=== İstinadlar ===
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>qfycs97f6hd8zkf63h06068y424twmx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rumıniyalı Sofiya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998521</id>
    <revision>
      <id>9042181</id>
      <timestamp>2026-08-20T09:38:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Vəzifəli şəxs}}'''Rumıniyalı''' '''Sofiya''' ({{Dil-ro|Sofia, Principesă a României}}; {{DVTY}}) — [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Mixay]]&lt;nowiki/&gt;ın qızı, [[Fotoqrafiya|fotoqraf]].  == Həyatı == 29 oktyabr 1957-ci ildə [[Afina]]&lt;nowiki/&gt;dakı Tatoy sarayında dünyaya gədi. Atası sürgündəki [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Mixay]], anası isə [[Parma hersoqluğu|son Parma hersoqu]] I Robert (Parma h...&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9042181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3106" sha1="im5ct0j8j4x4e3y406ko5db6m15nz4d" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}'''Rumıniyalı''' '''Sofiya''' ({{Dil-ro|Sofia, Principesă a României}}; {{DVTY}}) — [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Mixay]]&lt;nowiki/&gt;ın qızı, [[Fotoqrafiya|fotoqraf]].

== Həyatı ==
29 oktyabr 1957-ci ildə [[Afina]]&lt;nowiki/&gt;dakı Tatoy sarayında dünyaya gədi. Atası sürgündəki [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Mixay]], anası isə [[Parma hersoqluğu|son Parma hersoqu]] [[I Robert (Parma hersoqu)|I Robert]]&lt;nowiki/&gt;in nəvəsi [[Burbon-Parmalı Anna (Rumıniyanın titular kraliçası)|Kraliça Anna]]&lt;nowiki/&gt;dır. Uşaqlıq illəri ata-nənəsi [[Yunan və Danimarkalı Helen|Kraliça Helen]]&lt;nowiki/&gt;in [[Fyezole]]&lt;nowiki/&gt;dəki villasında və ana-nənəsi [[Danimarkalı Marqarita (Burbon-Parma şahzadəsi)|Danimarkalı Marqarita]]&lt;nowiki/&gt;nın [[Kopenhagen]]&lt;nowiki/&gt;dəki mülklərində keçdi. İlk təhsilini də məhz ata-nənəsi [[Yunan və Danimarkalı Helen|Kraliça Helen]]&lt;nowiki/&gt;in yanında aldı. Ardından İsveçrəyə döndü və burada bacısı [[Rumıniyalı Marqarita (Rumıniya monarx ailəsinin başçısı)|Marqarita]] ilə birlikdə təhsilini davam etdirdi.

Ardından [[Şimali Karolina Ştat Universiteti|Şimali Karolina Universiteti]]&lt;nowiki/&gt;ndə [[fotoqrafiya]], [[Vaşinqton (şəhər)|Vaşinqton]]&lt;nowiki/&gt;dakı Korkoran Universitetində qrafik dizayn üzrə təhsil aldı. Uzun illər fotoqraf kimi çalışdı və dünyanın fərqli yerlərində sərgiləri açıldı. [[Rumıniya inqilabı]]&lt;nowiki/&gt;nın ardından [[İsveçrə]]&lt;nowiki/&gt;də yaşayan ailəsinin yanında qayıtdı. Burada atası [[I Mixay]] və bacısı [[Rumıniyalı Marqarita (Rumıniya monarx ailəsinin başçısı)|Marqarita]] ilə birlikdə ailə, eləcə də miras məsələləriyə məşğul oldular. 1990-cı ilin yanvarında bacısı [[Rumıniyalı Marqarita (Rumıniya monarx ailəsinin başçısı)|Marqarita]] ilə birlikdə [[Rumıniya]]&lt;nowiki/&gt;ya ilk rəsmi səfərini etdi.

1998-ci ildə fransız əsilli Aleyn Birnekslə evləndi. Bu nigahdan cütlüyün bir qızı doğulsa da, 2002-ci ildə boşandılar. 

* Yelizaveta-Mariya Birneks (15 avqust 1999-)

Boşandıqdan sonra uzun illər [[Fransa]]&lt;nowiki/&gt;da yaşayan Şahzadə Sofiya və qızı 2018-ci ildən bəri daimi olaraq [[Rumıniya]]&lt;nowiki/&gt;da yaşayır. Atasının 2017-ci ildəki vəfatından sonra böyük bacısı [[Rumıniyalı Marqarita (Rumıniya monarx ailəsinin başçısı)|Şahzadə Marqarita]] ailə başçısı ünvanını aldı.

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===

* Montgomery-Massingberd, Hugh (editor). Burke's Guide to the Royal Family, Burke's Peerage, London, 1973, p. 279. ISBN 0-220-66222-3
* de Badts de Cugnac, Chantal. Coutant de Saisseval, Guy. Le Petit Gotha. Nouvelle Imprimerie Laballery, Paris 2002, p. 769 (French) ISBN 2-9507974-3-1
* ''[[iarchive:kingcaroliilifeo0000paul|King Carol II: A Life of my Grandfather]]''. London: Methuen. 1988. ISBN 0413165701
* Eilers, Marlene A. (1987). Queen Victoria's descendants. Baltimore: Genealogical Pub. Co. p. 189. ISBN 0-8063-1202-5

=== İstinadlar ===
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>im5ct0j8j4x4e3y406ko5db6m15nz4d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rumıniyalı Mariya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998522</id>
    <revision>
      <id>9042182</id>
      <timestamp>2026-08-20T09:54:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Vəzifəli şəxs}}'''Rumıniyalı''' '''Mariya''' ({{Dil-ro|Maria, Principesă a României}}; {{DVTY}}) — [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Mixay]]&lt;nowiki/&gt;ın qızı.  == Həyatı == 13 iyul 1964-cü ildə [[Kopenhagen]]&lt;nowiki/&gt;də dünyaya gədi. Atası sürgündəki [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Mixay]], anası isə [[Parma hersoqluğu|son Parma hersoqu]] [[I Robert (Parma hersoqu)|I Robert]]&lt;nowiki/&gt;in nəvəsi B...&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9042182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2474" sha1="2wu14i7niqlwn8uemdttxvba5zpgj7f" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}'''Rumıniyalı''' '''Mariya''' ({{Dil-ro|Maria, Principesă a României}}; {{DVTY}}) — [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Mixay]]&lt;nowiki/&gt;ın qızı.

== Həyatı ==
13 iyul 1964-cü ildə [[Kopenhagen]]&lt;nowiki/&gt;də dünyaya gədi. Atası sürgündəki [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Mixay]], anası isə [[Parma hersoqluğu|son Parma hersoqu]] [[I Robert (Parma hersoqu)|I Robert]]&lt;nowiki/&gt;in nəvəsi [[Burbon-Parmalı Anna (Rumıniyanın titular kraliçası)|Kraliça Anna]]&lt;nowiki/&gt;dır. Uşaqlıq illəri ata-nənəsi [[Yunan və Danimarkalı Helen|Kraliça Helen]]&lt;nowiki/&gt;in [[Fyezole]]&lt;nowiki/&gt;dəki villasında və ana-nənəsi [[Danimarkalı Marqarita (Burbon-Parma şahzadəsi)|Danimarkalı Marqarita]]&lt;nowiki/&gt;nın [[Kopenhagen]]&lt;nowiki/&gt;dəki mülklərində keçdi. [[Uels]] və [[İsveçrə]]&lt;nowiki/&gt;dəki orta təhsilin ardından [[ABŞ]]-da  [[pedaqoji təhsil]] aldı. Burada məskunlaşdı və [[Nyu-York]], [[Nyu-Meksiko]] kimi şəhərlərdə çalışdı.

[[Rumıniya inqilabı]]&lt;nowiki/&gt;nın ardından [[İsveçrə]]&lt;nowiki/&gt;də yaşayan ailəsinin yanına qayıtdı. Burada atası [[I Mixay]] və bacısı [[Rumıniyalı Marqarita (Rumıniya monarx ailəsinin başçısı)|Marqarita]] ilə birlikdə ailə, eləcə də miras məsələləriyə məşğul oldular. 1997-cı ildə [[Rumıniya]]&lt;nowiki/&gt;ya ilk rəsmi səfərini etdi.

16 sentyabr 1995-ci ildə [[Nyu-York]]&lt;nowiki/&gt;da [[Polyaklar|polyak]] əsilli iş adamı Kazimir Vieslav Mistkovski ilə evləndi. Cütlüyün bu nigahdan övladı olmadı və 2003-cü ildə boşandılar.

2015-ci ildən bəri daimi olaraq [[Rumıniya]]&lt;nowiki/&gt;da yaşayır. Atasının 2017-ci ildəki vəfatından sonra böyük bacısı [[Rumıniyalı Marqarita (Rumıniya monarx ailəsinin başçısı)|Şahzadə Marqarita]] ailə başçısı ünvanını aldı.

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===

* Montgomery-Massingberd, Hugh (editor). Burke's Guide to the Royal Family, Burke's Peerage, London, 1973, p. 279. ISBN 0-220-66222-3
* de Badts de Cugnac, Chantal. Coutant de Saisseval, Guy. Le Petit Gotha. Nouvelle Imprimerie Laballery, Paris 2002, p. 769 (French) ISBN 2-9507974-3-1
* ''[[iarchive:kingcaroliilifeo0000paul|King Carol II: A Life of my Grandfather]]''. London: Methuen. 1988. ISBN 0413165701
* Eilers, Marlene A. (1987). Queen Victoria's descendants. Baltimore: Genealogical Pub. Co. p. 189. ISBN 0-8063-1202-5

=== İstinadlar ===
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>2wu14i7niqlwn8uemdttxvba5zpgj7f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rumıniyalı İrina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998523</id>
    <revision>
      <id>9042188</id>
      <timestamp>2026-08-20T10:06:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Vəzifəli şəxs}}'''Rumıniyalı''' '''İrina''' ({{Dil-ro|Irina, Principesă a României}}; {{DVTY}}) — [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Mixay]]&lt;nowiki/&gt;ın qızı.  == Həyatı == 28 fevral 1953-cü ildə [[Lozanna]]&lt;nowiki/&gt;da dünyaya gədi. Atası sürgündəki [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Mixay]], anası isə [[Parma hersoqluğu|son Parma hersoqu]] [[I Robert (Parma hersoqu)|I Robert]]&lt;nowiki/&gt;in nəvəsi Bur...&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9042188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2969" sha1="6zk25k8slhvsy985lxk2qzak0eib58a" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}'''Rumıniyalı''' '''İrina''' ({{Dil-ro|Irina, Principesă a României}}; {{DVTY}}) — [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Mixay]]&lt;nowiki/&gt;ın qızı.

== Həyatı ==
28 fevral 1953-cü ildə [[Lozanna]]&lt;nowiki/&gt;da dünyaya gədi. Atası sürgündəki [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Mixay]], anası isə [[Parma hersoqluğu|son Parma hersoqu]] [[I Robert (Parma hersoqu)|I Robert]]&lt;nowiki/&gt;in nəvəsi [[Burbon-Parmalı Anna (Rumıniyanın titular kraliçası)|Kraliça Anna]]&lt;nowiki/&gt;dır. Uşaqlıq illəri ata-nənəsi [[Yunan və Danimarkalı Helen|Kraliça Helen]]&lt;nowiki/&gt;in [[Fyezole]]&lt;nowiki/&gt;dəki villasında və ana-nənəsi [[Danimarkalı Marqarita (Burbon-Parma şahzadəsi)|Danimarkalı Marqarita]]&lt;nowiki/&gt;nın [[Kopenhagen]]&lt;nowiki/&gt;dəki mülklərində keçdi. [[Birləşmiş Krallıq|Britaniya]] və [[İsveçrə]]&lt;nowiki/&gt;də orta təhsilini tamamladı.

1973-cü ildən Kanada və ABŞ-da daimi məskunlaşdı. [[Rumıniya inqilabı]]&lt;nowiki/&gt;nın ardından [[İsveçrə]]&lt;nowiki/&gt;də yaşayan ailəsinin yanına gəldi. Burada atası [[I Mixay]] və bacısı [[Rumıniyalı Marqarita (Rumıniya monarx ailəsinin başçısı)|Marqarita]] ilə birlikdə ailə, eləcə də miras məsələləriyə məşğul oldular. 1997-cı ildə [[Rumıniya]]&lt;nowiki/&gt;ya ilk rəsmi səfərini etdi.

4 oktyabr 1983-cü ildə Con Kruqerlə evləndi. Cütlüyün bu nigahdan 2 övladı olsa da, 2003-cü ildə boşandılar.

* Mixail Kruqer (1985-)
* Anqelika Kruqer (1986-)

10 noyabr 2007-ci ildə Con Volkerlə evləndi. Bu nigahdan övladı olmadı. 2013-cü ilin avqustunda əriylə birlikdə qanunsuz heyvan döyüşü tərtibləmə iddiası ilə həbs olundu. 2014-cü ilin oktyabrında şərtli azadlığa buraxıldılar. Ərinin 2024-cü ildə vəfatından bəri evənmədi.

29 oktyabr 2014-cü ildə atası [[I Mixay]] tərəfindən bütün monarxial ünvanları əlindən alındı və onunla birgə, onun şəcərəsindən gələcək olanları taxt-tac hüququndan məhrum etdi.

Atasının 2017-ci ildə vəfatı və böyük bacısı [[Rumıniyalı Marqarita (Rumıniya monarx ailəsinin başçısı)|Şahzadə Marqarita]]&lt;nowiki/&gt;nın Rumıniya monarx ailəsi başçısı olmasının ardından 2020-ci ildə bütün ünvanları geri verildi.

Hal-hazrda [[ABŞ]]-ın [[Oreqon]] ştatında yaşayır.

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===

* Montgomery-Massingberd, Hugh (editor). Burke's Guide to the Royal Family, Burke's Peerage, London, 1973, p. 279. ISBN 0-220-66222-3
* de Badts de Cugnac, Chantal. Coutant de Saisseval, Guy. Le Petit Gotha. Nouvelle Imprimerie Laballery, Paris 2002, p. 769 (French) ISBN 2-9507974-3-1
* ''[[iarchive:kingcaroliilifeo0000paul|King Carol II: A Life of my Grandfather]]''. London: Methuen. 1988. ISBN 0413165701
* Eilers, Marlene A. (1987). Queen Victoria's descendants. Baltimore: Genealogical Pub. Co. p. 189. ISBN 0-8063-1202-5

=== İstinadlar ===
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>6zk25k8slhvsy985lxk2qzak0eib58a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ağ Ulduz ordeni</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998524</id>
    <revision>
      <id>9042201</id>
      <timestamp>2026-08-20T10:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mahir Qemberov</username>
        <id>189585</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1252857420|Order of the White Star]]&quot; tərcümə edilərək yaradıldı</comment>
      <origin>9042201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3966" sha1="bbf1awbgk3hhfkpt4dxkio61tivghxe" xml:space="preserve">
{{Mükafat|Ad=Ağ Ulduz Ordeni|Şəkil=EST Order of the White Star 1st class badge.jpg|ölkə=Estoniya|Status=Hal hazırda mükafatıandırılır|Tip=Orden, medal|Təsis tarixi=1936|Şəkil3dər=[[File:EST - Order of the White Star - 1st Class BAR.svg|100px]]&lt;br&gt;1st Class&lt;br&gt;
[[File:EST Order of the White Star - 2nd Class BAR.svg|100px]]&lt;br&gt;2nd Class&lt;br&gt;
[[File:EST Order of the White Star - 3rd Class BAR.svg|100px]]&lt;br&gt;3rd Class&lt;br&gt;
[[File:EST Order of the White Star - 4th Class BAR.svg|100px]]&lt;br&gt;4th Class&lt;br&gt;
[[File:EST Order of the White Star - 5th Class BAR.svg|100px]]&lt;br&gt;5th Class|Yüksək mükafat=[[Order of the Cross of Terra Mariana]]|Aşağı mükafat=[[Order of the Cross of the Eagle]]|Təltifə əsas=Dövlət, ictimai xidmət və ya yerli idarəetmə orqanlarında göstərilən xidmətlər}}

'''Ağ Ulduz ordeni'''(Estonca: Valgetähe teenetemärk; Fransızca: Ordre de l'Etoile blanche)1936-cı ildə təsis edilib. Ağ Ulduz ordeni [[Estoniya]] vətəndaşlarına və əcnəbilərə &lt;ref name=&quot;UK&quot;&gt;
{{Cite web |title=Medals UK – Order of the White Star |url=http://www.medals.org.uk/estonia/estonia-republic/estonia3.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071221001512/http://www.medals.org.uk/estonia/estonia-republic/estonia3.htm |archive-date=21 December 2007 |access-date=3 January 2008}}&lt;/ref&gt; Estoniya dövlətinə göstərdikləri xidmətlərə görə təltif edilmək məqsədilə verilir.

== Dizaynı ==

=== Dərəcələri ===
Ağ Ulduz ordeni bir xüsusi yaxalıq sinfindən, beş əsas sinifdən və bir medaldan ibarətdir: &lt;ref name=&quot;UK&quot; /&gt;

* Xüsusi sinif: '''Ordenin yaxası''' . &lt;ref name=&quot;UK&quot; /&gt; Ətrafında kiçik ulduzlar olan qızılı boyunbağıdır. &lt;ref name=&quot;UK&quot; /&gt;
* Beş əsas sinif:
** '''Birinci Sinif''' – İki fərqli növü var: kişi versiyası və qadın versiyası. &lt;ref name=&quot;UK&quot; /&gt; Ağ Ulduz Ordeninin kişi üçün olan versiyası qadın üçün olan versiyadan daha geniş lentlərə malikdir. &lt;ref name=&quot;UK&quot; /&gt;
** '''İkinci Sinif''' – İki fərqli növü var: erkək və dişi. &lt;ref name=&quot;UK&quot; /&gt; Ağ Ulduz Ordeninin kişi üçün olan versiyası boyun ətrafında taxılır, qadın mükafatçılar sol sinədəki yayda yerləşən nişanı taxırlar. &lt;ref name=&quot;UK&quot; /&gt;
** '''Üçüncü Sinif''' – İki fərqli növü var: kişi və qadın. &lt;ref name=&quot;UK&quot; /&gt; Ağ Ulduz Ordeninin kişi üçün olan versiyasında tam boyun lenti, qadın üçün olan versiyasında isə &quot;bant və quyruq&quot; lenti taxılır. &lt;ref name=&quot;UK&quot; /&gt; Üçüncü dərəcəli orden ulduzu ilə birlikdə gəlmir, sadəcə lent və ona əlavə edilmiş orden nişanı ilə gəlir. &lt;ref name=&quot;UK&quot; /&gt;
** '''Dördüncü Sinif''' – Yalnız bir növü var, lakin ''tək'' lentin üzərində nişan var. &lt;ref name=&quot;UK&quot; /&gt;
** '''Beşinci Sinif''' – Yalnız bir növü var, lakin ''tək'' lentin üzərində nişan yoxdur. &lt;ref name=&quot;UK&quot; /&gt;
* Ordenin tək bir '''medal sinfi''' var. &lt;ref name=&quot;UK&quot; /&gt; Medal sinfi beşinci əsas siniflə eyni dizayna malikdir, lakin nişanın özü dairəvi gümüş hissə ilə əhatə olunub. &lt;ref name=&quot;UK&quot; /&gt;

=== Lentlər ===
Lent qırmızı rəngdədir və bütün siniflərə, eləcə də Ağ Ulduz Ordeninin medalına yapışdırılır. &lt;ref name=&quot;UK&quot; /&gt; '''Birinci''', '''İkinci''' və '''Üçüncü''' siniflər ikiqat lent dizaynına, '''Birinci siniflər''' çarpaz dizayna malikdir, &lt;ref name=&quot;UK&quot; /&gt; '''İkinci''' və '''Üçüncü''' siniflər isə lentlərin uclarında birləşərək Orden Ulduzuna bərkidilir. &lt;ref name=&quot;UK&quot; /&gt; '''Dördüncü''', '''Beşinci''' və '''Medal''' sinifləri tək qırmızı lent dizaynına malikdir. &lt;ref name=&quot;UK&quot; /&gt;

== Həmçinin baxın ==

* [[:kateqoriya:&quot;Ağ ulduz&quot; ordeni kavalerləri|Kateqoriya:Ağ Ulduz ordeni laureatları]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:&quot;Ağ ulduz&quot; ordeni kavalerləri]]
[[Kateqoriya:1936-cı ildə təsis edilmiş mükafatlar]]
[[Kateqoriya:Estoniya ordenləri]]</text>
      <sha1>bbf1awbgk3hhfkpt4dxkio61tivghxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nokia Lumia 810</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998525</id>
    <revision>
      <id>9042217</id>
      <timestamp>2026-08-20T10:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mahir Qemberov</username>
        <id>189585</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tr:Special:Redirect/revision/35792014|Nokia Lumia 810]]&quot; tərcümə edilərək yaradıldı</comment>
      <origin>9042217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5867" sha1="r7ddfq51j5xxca1qfj56ajxw09946hb" xml:space="preserve">{{Mobil telefon infoqutusu|adı=Nokia Lumia 810|brend=Nokia|seriya=Lumia|cpu=1.5 GHz Qualcomm Snapdragon S4, dual-core Qualcomm Adreno 225|operativ yaddaş=1 GB Ram|yaddaş=8 GB daxili|batareya=BP-4W 3.7V 6.7Wh 1800mAh Lityum polimer|çəkisi=145 qr|ekran=4.3 &quot;AMOLED ClearBlack
216.97 ppi'de 800 x 480 piksel
Gorilla Glass 2|bağlantı=Bluetooth 3.0,
Wi-Fi 802.11a/b/g/n, NFC, microUSB v2.0|arxa kamera=1.3 meqapiksel, 1280 x 960 piksel, 720p video|əməliyyatsistemləri=Windows Phone|buraxılış tarixi=2012}}

 
[[Fayl:Nokia_Lumia_logo.svg|thumb| Nokia Lumia 810, Nokia Lumia seriyasına aid bir Windows Phone smartfonudur. 2012-ci ilin 4-cü rübündə buraxıldı.]]
'''Nokia Lumia 810,''' Nokia Lumia seriyasına aid olan, [[Nokia]] tərəfindən istehsal edilən [[Windows Phone]] smartfonudur. Bu, 2012-ci ilin 4-cü rübündə elan edildi. Bu, ABŞ-ın T-Mobile simsiz operatoru üçündür. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=T-Mobile Support |url=https://support.t-mobile.com/community/phones-tablets-devices/windows/nokia-lumia-810 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902190941/https://support.t-mobile.com/community/phones-tablets-devices/windows/nokia-lumia-810 |archive-date=2 Eylül 2017 |access-date=2 Eylül 2017}}&lt;/ref&gt; Bu [[Nokia Lumia 800|, Nokia Lumia 800]] modelinin varisidir.

Cihaz yeni Windows Phone 8 əməliyyat sistemi ilə işləyir ( Windows Phone 7 üçün istifadə edilən x10 seriyasında nömrələnsə də) və 4,3 düymlük AMOLED WVGA ClearBlack ekran, 8 meqapikselli arxa kamera, 1,5 GHz Snapdragon prosessoru, dəyişdirilə bilən korpuslarla təchiz olunub və simsiz şarj korpusu ilə təchiz edildikdə Qi simsiz şarjı dəstəkləyir. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nokia Lumia 810 review: A homely, but capable Windows phone |url=https://www.cnet.com/products/nokia-lumia-810-t-mobile/review/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902190032/https://www.cnet.com/products/nokia-lumia-810-t-mobile/review/ |archive-date=2 Eylül 2017 |access-date=2 Eylül 2017}}&lt;/ref&gt; [[T-Mobile]] -ın [[4G]] şəbəkəsini dəstəkləyir. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nokia Lumia 810 |url=https://www.windowscentral.com/tag/lumia-810 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902190058/https://www.windowscentral.com/tag/lumia-810 |archive-date=2 Eylül 2017 |access-date=2 Eylül 2017}}&lt;/ref&gt;

Model Burada xidmətlərlə təchiz olunub. Telefon, səslə idarə olunan addım-addım naviqasiya ilə təchiz olunmuş qabaqcıl Nokia Drive paketi və yerli [[İctimai nəqliyyat|ictimai nəqliyyatda]] naviqasiya etməyə imkan verən Nokia Transit-i özündə birləşdirir. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nokia Lumia 810 review |url=http://www.techradar.com/reviews/phones/mobile-phones/nokia-lumia-810-1103450/review |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902181534/http://www.techradar.com/reviews/phones/mobile-phones/nokia-lumia-810-1103450/review |archive-date=2 Eylül 2017 |access-date=2 Eylül 2017}}&lt;/ref&gt; Nokia City Lens, iş yerləri kimi müxtəlif yerlərin bir görüntünün üzərinə yerləşdirildiyi hibrid xəritələşdirmə/fotoqrafiya xüsusiyyəti təklif edir. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nokia Lumia 810 for T-Mobile review |url=https://www.engadget.com/2012/11/15/nokia-lumia-810-for-t-mobile-review/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902183117/https://www.engadget.com/2012/11/15/nokia-lumia-810-for-t-mobile-review/ |archive-date=2 Eylül 2017 |access-date=2 Eylül 2017}}&lt;/ref&gt; Əlavə foto ilə əlaqəli xüsusiyyətlərə Nokia Cinemagraph panorama parametrləri və &quot;animasiyalı GIF-lər yaradan obyektiv&quot; olan Group Shot daxildir. Telefonda kameranın yuxu rejimindən və ya hətta kilidlənmiş cihazdan aktivləşdirilməsinə imkan verən xüsusi kamera düyməsi var. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nokia Lumia 810 Review |url=https://www.digitaltrends.com/cell-phone-reviews/nokia-lumia-810-review/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902184252/https://www.digitaltrends.com/cell-phone-reviews/nokia-lumia-810-review/ |archive-date=2 Eylül 2017 |access-date=2 Eylül 2017}}&lt;/ref&gt; 8 oktyabrda verilən elanda Nokia Music - MixRadio da yer almışdı və bunlardan oflayn da istifadə etmək olar. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nokia Lumia 810 and Lumia 820 Review |url=https://hothardware.com/reviews/nokia-lumia-810-and-lumia-820-review |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902182235/https://hothardware.com/reviews/nokia-lumia-810-and-lumia-820-review |archive-date=2 Eylül 2017 |access-date=2 Eylül 2017}}&lt;/ref&gt;

Lumia 810 2013-cü ilin aprel ayında mağazalarda satışdan çıxarıldı. 4 aprel 2014-cü ildə, [[Microsoft|Microsoft-un]] Windows Phone 8.1 ƏS yeniləməsini elan etdiyi gün, T-Mobile US 810 üçün &quot;heç bir yeniləmə edilməyəcəyini&quot; bildirdi &lt;ref&gt;{{Cite web |title=T-Mobile EOLs Lumia 810, getting Lumia 521 April 24th |url=https://www.windowscentral.com/t-mobile-eols-lumia-810-getting-lumia-521-april-24th |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902185834/https://www.windowscentral.com/t-mobile-eols-lumia-810-getting-lumia-521-april-24th |archive-date=2 Eylül 2017 |access-date=2 Eylül 2017}}&lt;/ref&gt; 2015-ci ilin fevral ayında T-Mobile, Windows Phone 8.1- in Nokia Lumia 521 və Nokia Lumia 925- dən başqa cihazlarda olmayacağını təsdiqlədi &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Your go-to source for PC tutorials |url=https://www.onmsft.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181115170806/https://www.onmsft.com/ |archive-date=15 Kasım 2018 |access-date=2 Eylül 2017}}&lt;/ref&gt;

Windows Phone 8.1 telefon üçün buraxılmadı. Lakin, Microsoft-un &quot;Developers for Developers&quot; tətbiqi vasitəsilə Lumia 810-a Windows Phone 8.1 quraşdırmaq mümkündür.

== Mənbə ==
{{İstinad siyahısı}}
[[Kateqoriya:Videotelefoniya]]
[[Kateqoriya:2012-ci ildə tanıdılanlar]]
[[Kateqoriya:Smartfonlar]]
[[Kateqoriya:Nokia mobil telefonları]]</text>
      <sha1>r7ddfq51j5xxca1qfj56ajxw09946hb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yuqoslaviyalı Andrey</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998526</id>
    <revision>
      <id>9042223</id>
      <timestamp>2026-08-20T11:02:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Vəzifəli şəxs}}  '''Yuqoslaviyalı Andrey''' və ya '''Andrey Karacorceviç''' ({{Dil-sr-Cyrl|Андреј Карађорђевић}}; {{DVTY}}) — [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın oğlu.  == Həyatı == 28 iyun 1929-cu ildə [[Bled]]&lt;nowiki/&gt;də dünyaya gəldi. Atası [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]], anası i...&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9042223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4151" sha1="teiipzkawwaijn05banfl3htlimbwzn" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}

'''Yuqoslaviyalı Andrey''' və ya '''Andrey Karacorceviç''' ({{Dil-sr-Cyrl|Андреј Карађорђевић}}; {{DVTY}}) — [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın oğlu.

== Həyatı ==
28 iyun 1929-cu ildə [[Bled]]&lt;nowiki/&gt;də dünyaya gəldi. Atası [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]], anası isə [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Ferdinand (Rumıniya kralı)|I Ferdinand]]&lt;nowiki/&gt;ın qızı [[Rumıniyalı Mariya (Yuqoslaviya kraliçası)|Şahzadə Mariya]]&lt;nowiki/&gt;dır. Hələ 5 yaşında ikən atası sui-qəsdlə öldürüldü və böyük qardaşı [[II Pyotr (Yuqoslaviya kralı)|II Pyotr]] adıyla taxta çıxarıldı.

[[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya]]&lt;nowiki/&gt;da monarxiyanın ləğvindən sonra, 1945-ci ildə digər ailə üzvləriylə birlikdə ölkədən sürgün edildi. Sürgündəki ilk yeri [[London]] oldu. Burada [[Kembric Universiteti]]&lt;nowiki/&gt;ndə riyazi elmlər üzrə təhsil aldı və sığorta şirkətlərindən birində çalışmağa başladı. Burada ikən 1947-ci ildə baş tutan [[Şahzadə Elizabet və Filip Mauntbettenin toyu|Şahzadə Elizabet və Filipp Mauntbettenin toy mərasimi]]&lt;nowiki/&gt;ndə iştirak etdi. [[Beynəlxalq Rotary Təşkilatı]]&lt;nowiki/&gt;nın üzvü idi.

7 may 1990-cı ildə [[İrvayn (Kaliforniya)|İrvayn]], [[Kaliforniya]]&lt;nowiki/&gt;da şəxsi avtomobilində ölü olaraq tapıldı. Ölüm səbəbi [[karbon monoksid]] zəhərlənməsiylə intihar olduğu elan edildi. Cənazəsi [[İllinoys]]&lt;nowiki/&gt;dakı Serb kilsəsinin məzarlığına dəfn edildi. 2013-cü ildə məzarı açıldı və qalıqları [[Serbiya]]&lt;nowiki/&gt;ya gətirilərək [[Oplenats|Oplenatsdakı Müqəddəs Georgi kilsəsi]]&lt;nowiki/&gt;nə dəfn olundu.

== Şəcərəsi ==
İlk evliliyi 2 avqust 1956-cı ildə Kronberqdə [[Almaniya imperiyası|Alman imperatoru]] [[III Fridrix|III Fridrixin]] nəticəsi və [[Hesseli Kristof]]&lt;nowiki/&gt;un qızı Kristina (1933-2011) ilə baş tutdu. Cütlüyün bu nigahdan 2 övladı doğulsa da, 31 may 1962-ci ildə rəsmi olaraq boşandılar.

* '''Mariya Tatyana''' (18 iyul 1957-), 30 iyun 1990-cı ildə Mixail Tun-Larsenlə evləndi və 2 qızı doğuldu.
** ''Sonya Tatyana Tun-Larsen (1992-)''
** ''Olqa Kristina Tun-Larsen (1995-)''
* '''Kristofor''' (4 fevral 1960 - 14 may 1994), velosiped qəzasında vəfat etdi. 

İkinci evliliyi 18 sentyabr 1963-cü ildə [[böyük knyaz]] [[Kiril Vladimiroviç (böyük knyaz)|Kiril Vladimiroviç]] və [[Viktoriya Fyodorovna (böyük knyaginya)|Viktoriya Fyodorovna]]&lt;nowiki/&gt;nın nəvəsi Kira Melita (1930-2005) ilə baş tutdu. Cütlüyün bu nigahdan 3 övladı doğulsa da, 10 iyul 1972-ci ildə [[Frankfurt-Mayn|Frankfurt]]&lt;nowiki/&gt;da boşandılar.

* '''Lavinya Mariya''' (18 oktyabr 1961-), valideynlərinin rəsmi nigahından öncə doğulduğu üçün ''Leyn'' soyadıyla qeydiyyata alındı. 15 noyabr 1965-ci ildə rəsmiləşdirildi. 1987-ci ildə Roy Reksford Finnimordan bigahdan kənar bir qız uşağı dünyaya gətirdi. 20 may 1989-cu ildə Erastos Dmitros Sidiropulosla evlənsə də, 14 iyun 193-cü ildə boşandılar. 4 oktyabr 1998-ci ildə isə Austin Prixard-Leviylə evləndi. Hər evliliyindən 1 oğlu dünyaya gəldi. Ərinin 2017-ci ildəki vəfatından sonra evlənmədi.
** ''Nadya Mariya (11 dekabr 1987-), nigahdan kənar doğuldu. 1990-cı ildə ögey atası Erastos Dmitros Sidiropulos tərəfindən soyadı verildi.''
** ''Andrey Aristotel Sidiropulos (22 fevral 1990)''
** ''Luka Orlando Prixard-Levi (14 fevral 2000-)''
* '''Karl Vladimir Kiril Andrey''' (11 mart 1964-), 18 aprel 2000-ci ildə Brijit Müllerlə evləndi.
* '''Dmitriy İvan Mixail''' (21 aprel 1965-)

Üçüncü evliliyi 30 mart 1974-cü ildə [[Kaliforniya]]&lt;nowiki/&gt;da Eva Mariya Andelkoviçlə (1926-2020) baş tutdu. Cütlüyün bu nigahdan övladı olmadı. 

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===

* Eilers, Marlene (1997). Queen Victoria's Descendants. Sweden: Rosvall Royal Books. pp. 67–68. ISBN 91-630-5964-9

=== İstinadlar ===</text>
      <sha1>teiipzkawwaijn05banfl3htlimbwzn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042224</id>
      <parentid>9042223</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T11:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <comment>/* Şəcərəsi */</comment>
      <origin>9042224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4151" sha1="nz46cdbknp2yzvophzswz7mr8840fhh" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}

'''Yuqoslaviyalı Andrey''' və ya '''Andrey Karacorceviç''' ({{Dil-sr-Cyrl|Андреј Карађорђевић}}; {{DVTY}}) — [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın oğlu.

== Həyatı ==
28 iyun 1929-cu ildə [[Bled]]&lt;nowiki/&gt;də dünyaya gəldi. Atası [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]], anası isə [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Ferdinand (Rumıniya kralı)|I Ferdinand]]&lt;nowiki/&gt;ın qızı [[Rumıniyalı Mariya (Yuqoslaviya kraliçası)|Şahzadə Mariya]]&lt;nowiki/&gt;dır. Hələ 5 yaşında ikən atası sui-qəsdlə öldürüldü və böyük qardaşı [[II Pyotr (Yuqoslaviya kralı)|II Pyotr]] adıyla taxta çıxarıldı.

[[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya]]&lt;nowiki/&gt;da monarxiyanın ləğvindən sonra, 1945-ci ildə digər ailə üzvləriylə birlikdə ölkədən sürgün edildi. Sürgündəki ilk yeri [[London]] oldu. Burada [[Kembric Universiteti]]&lt;nowiki/&gt;ndə riyazi elmlər üzrə təhsil aldı və sığorta şirkətlərindən birində çalışmağa başladı. Burada ikən 1947-ci ildə baş tutan [[Şahzadə Elizabet və Filip Mauntbettenin toyu|Şahzadə Elizabet və Filipp Mauntbettenin toy mərasimi]]&lt;nowiki/&gt;ndə iştirak etdi. [[Beynəlxalq Rotary Təşkilatı]]&lt;nowiki/&gt;nın üzvü idi.

7 may 1990-cı ildə [[İrvayn (Kaliforniya)|İrvayn]], [[Kaliforniya]]&lt;nowiki/&gt;da şəxsi avtomobilində ölü olaraq tapıldı. Ölüm səbəbi [[karbon monoksid]] zəhərlənməsiylə intihar olduğu elan edildi. Cənazəsi [[İllinoys]]&lt;nowiki/&gt;dakı Serb kilsəsinin məzarlığına dəfn edildi. 2013-cü ildə məzarı açıldı və qalıqları [[Serbiya]]&lt;nowiki/&gt;ya gətirilərək [[Oplenats|Oplenatsdakı Müqəddəs Georgi kilsəsi]]&lt;nowiki/&gt;nə dəfn olundu.

== Şəcərəsi ==
İlk evliliyi 2 avqust 1956-cı ildə Kronberqdə [[Almaniya imperiyası|Alman imperatoru]] [[III Fridrix|III Fridrixin]] nəticəsi və [[Hesseli Kristof]]&lt;nowiki/&gt;un qızı Kristina (1933-2011) ilə baş tutdu. Cütlüyün bu nigahdan 2 övladı doğulsa da, 31 may 1962-ci ildə rəsmi olaraq boşandılar.

* '''Mariya Tatyana''' (18 iyul 1957-), 30 iyun 1990-cı ildə Mixail Tun-Larsenlə evləndi və 2 qızı doğuldu.
** ''Sonya Tatyana Tun-Larsen (1992-)''
** ''Olqa Kristina Tun-Larsen (1995-)''
* '''Kristofor''' (4 fevral 1960 - 14 may 1994), velosiped qəzasında vəfat etdi. 

İkinci evliliyi 18 sentyabr 1963-cü ildə [[böyük knyaz]] [[Kiril Vladimiroviç (böyük knyaz)|Kiril Vladimiroviç]] və [[Viktoriya Fyodorovna (böyük knyaginya)|Viktoriya Fyodorovna]]&lt;nowiki/&gt;nın nəvəsi Kira Melita (1930-2005) ilə baş tutdu. Cütlüyün bu nigahdan 3 övladı doğulsa da, 10 iyul 1972-ci ildə [[Frankfurt-Mayn|Frankfurt]]&lt;nowiki/&gt;da boşandılar.

* '''Lavinya Mariya''' (18 oktyabr 1961-), valideynlərinin rəsmi nigahından öncə doğulduğu üçün ''Leyn'' soyadıyla qeydiyyata alındı. 15 noyabr 1965-ci ildə rəsmiləşdirildi. 1987-ci ildə Roy Reksford Finnimordan bigahdan kənar bir qız uşağı dünyaya gətirdi. 20 may 1989-cu ildə Erastos Dmitros Sidiropulosla evlənsə də, 14 iyun 1993-cü ildə boşandılar. 4 oktyabr 1998-ci ildə isə Austin Prixard-Leviylə evləndi. Hər evliliyindən 1 oğlu dünyaya gəldi. Ərinin 2017-ci ildəki vəfatından sonra evlənmədi.
** ''Nadya Mariya (11 dekabr 1987-), nigahdan kənar doğuldu. 1990-cı ildə ögey atası Erastos Dmitros Sidiropulos tərəfindən soyadı verildi.''
** ''Andrey Aristotel Sidiropulos (22 fevral 1990)''
** ''Luka Orlando Prixard-Levi (14 fevral 2000-)''
* '''Karl Vladimir Kiril Andrey''' (11 mart 1964-), 18 aprel 2000-ci ildə Brijit Müllerlə evləndi.
* '''Dmitriy İvan Mixail''' (21 aprel 1965-)

Üçüncü evliliyi 30 mart 1974-cü ildə [[Kaliforniya]]&lt;nowiki/&gt;da Eva Mariya Andelkoviçlə (1926-2020) baş tutdu. Cütlüyün bu nigahdan övladı olmadı.

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===

* Eilers, Marlene (1997). Queen Victoria's Descendants. Sweden: Rosvall Royal Books. pp. 67–68. ISBN 91-630-5964-9

=== İstinadlar ===</text>
      <sha1>nz46cdbknp2yzvophzswz7mr8840fhh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yuqoslaviyalı Tomislav</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998527</id>
    <revision>
      <id>9042229</id>
      <timestamp>2026-08-20T11:21:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Vəzifəli şəxs}}'''Yuqoslaviyalı''' '''Tomislav''' və ya '''Tomislav Karacorceviç''' ({{Dil-sr-Cyrl|Андреј Карађорђевић}}; {{DVTY}}) — [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın oğlu.  == Həyatı == 19 yanvar 1928-ci ildə [[Belqrad]]&lt;nowiki/&gt;da dünyaya gəldi. Atası [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr...&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9042229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2414" sha1="0mh2tn702ij0ajuftnyya9batci1402" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}'''Yuqoslaviyalı''' '''Tomislav''' və ya '''Tomislav Karacorceviç''' ({{Dil-sr-Cyrl|Андреј Карађорђевић}}; {{DVTY}}) — [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın oğlu.

== Həyatı ==
19 yanvar 1928-ci ildə [[Belqrad]]&lt;nowiki/&gt;da dünyaya gəldi. Atası [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]], anası isə [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Ferdinand (Rumıniya kralı)|I Ferdinand]]&lt;nowiki/&gt;ın qızı [[Rumıniyalı Mariya (Yuqoslaviya kraliçası)|Şahzadə Mariya]]&lt;nowiki/&gt;dır. 25 yanvarda vəftiz edildi və [[Britaniya monarxlarının siyahısı|Britaniya kralı]] [[V Corc|V Georq]] onun xaç atalarından biri oldu. Hələ 6 yaşında ikən atası sui-qəsdlə öldürüldü və böyük qardaşı [[II Pyotr (Yuqoslaviya kralı)|II Pyotr]] adıyla taxta çıxarıldı.

İlk təhsilini sarayda alsa da, 1937-ci ildə [[Surrey]]&lt;nowiki/&gt;dəki yatılı məktəbə göndərildi. [[İkinci Dünya müharibəsi]] boyunca [[İngiltərə]]&lt;nowiki/&gt;də qaldı. [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya]]&lt;nowiki/&gt;da monarxiyanın ləğvindən sonra 1945-ci ildə digər ailə üzvləriylə birlikdə ölkədən sürgün edilənlərdən oldu. Burada meyvəçiliklə məşğul oldu. Geniş alma təsərrüfatı qurdu.

12 iyul 2000-ci ildə [[Serbiya]]&lt;nowiki/&gt;nın Topola şəhərində vəfat etdi. Cənazəsi [[Oplenats|Oplenatsdakı Müqəddəs Georgi kilsəsi]]&lt;nowiki/&gt;nə dəfn olundu.

== Şəcərəsi ==
İlk evliliyi 5 iyun 1957-ci ildə [[Baden-Vürtemberq]]&lt;nowiki/&gt;də [[Kral-konsort|Şahzadə-konsort]] [[Filip Mauntbetten|Filipp Mauntbetten]]&lt;nowiki/&gt;in bacısı qızı Badenli Marqaritayla baş tutdu. Cütlüyün 2 övladı doğulsa da, 1981-ci ildə boşandılar.

* '''[[Nikolay Karacorceviç|Nikolay]]''' (15 mart 1958-)
* '''[[Yuqoslaviyalı Yekaterina|Yekaterina]]''' (28 noyabr 1959-)

İkinci evliliyi 16 oktyabr 1982-ci ildə [[Birmingem]]&lt;nowiki/&gt;də Linda Mariya Boniylə baş tutdu. Cütlüyün bu nigahdan 2 oğlu doğuldu.

* '''[[Georq Karacorceviç|Georq]]''' (25 may 1984-)
* '''[[Mixail Karacorceviç|Mixail]]''' (15 dekabr 1985-)

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===

* Eilers, Marlene (1997). Queen Victoria's Descendants. Sweden: Rosvall Royal Books. pp. 67–68. ISBN 91-630-5964-9

=== İstinadlar ===</text>
      <sha1>0mh2tn702ij0ajuftnyya9batci1402</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>9042230</id>
      <parentid>9042229</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T11:22:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <origin>9042230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2418" sha1="spzvybqn7pvezfjckbqaltqc0aleu2z" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}'''Yuqoslaviyalı''' '''Tomislav''' və ya '''Tomislav Karacorceviç''' ({{Dil-sr-Cyrl|Томислав Карађорђевић}}; {{DVTY}}) — [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın oğlu.

== Həyatı ==
19 yanvar 1928-ci ildə [[Belqrad]]&lt;nowiki/&gt;da dünyaya gəldi. Atası [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]], anası isə [[Rumıniya krallığı|Rumıniya kralı]] [[I Ferdinand (Rumıniya kralı)|I Ferdinand]]&lt;nowiki/&gt;ın qızı [[Rumıniyalı Mariya (Yuqoslaviya kraliçası)|Şahzadə Mariya]]&lt;nowiki/&gt;dır. 25 yanvarda vəftiz edildi və [[Britaniya monarxlarının siyahısı|Britaniya kralı]] [[V Corc|V Georq]] onun xaç atalarından biri oldu. Hələ 6 yaşında ikən atası sui-qəsdlə öldürüldü və böyük qardaşı [[II Pyotr (Yuqoslaviya kralı)|II Pyotr]] adıyla taxta çıxarıldı.

İlk təhsilini sarayda alsa da, 1937-ci ildə [[Surrey]]&lt;nowiki/&gt;dəki yatılı məktəbə göndərildi. [[İkinci Dünya müharibəsi]] boyunca [[İngiltərə]]&lt;nowiki/&gt;də qaldı. [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya]]&lt;nowiki/&gt;da monarxiyanın ləğvindən sonra 1945-ci ildə digər ailə üzvləriylə birlikdə ölkədən sürgün edilənlərdən oldu. Burada meyvəçiliklə məşğul oldu. Geniş alma təsərrüfatı qurdu.

12 iyul 2000-ci ildə [[Serbiya]]&lt;nowiki/&gt;nın Topola şəhərində vəfat etdi. Cənazəsi [[Oplenats|Oplenatsdakı Müqəddəs Georgi kilsəsi]]&lt;nowiki/&gt;nə dəfn olundu.

== Şəcərəsi ==
İlk evliliyi 5 iyun 1957-ci ildə [[Baden-Vürtemberq]]&lt;nowiki/&gt;də [[Kral-konsort|Şahzadə-konsort]] [[Filip Mauntbetten|Filipp Mauntbetten]]&lt;nowiki/&gt;in bacısı qızı Badenli Marqaritayla baş tutdu. Cütlüyün 2 övladı doğulsa da, 1981-ci ildə boşandılar.

* '''[[Nikolay Karacorceviç|Nikolay]]''' (15 mart 1958-)
* '''[[Yuqoslaviyalı Yekaterina|Yekaterina]]''' (28 noyabr 1959-)

İkinci evliliyi 16 oktyabr 1982-ci ildə [[Birmingem]]&lt;nowiki/&gt;də Linda Mariya Boniylə baş tutdu. Cütlüyün bu nigahdan 2 oğlu doğuldu.

* '''[[Georq Karacorceviç|Georq]]''' (25 may 1984-)
* '''[[Mixail Karacorceviç|Mixail]]''' (15 dekabr 1985-)

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===

* Eilers, Marlene (1997). Queen Victoria's Descendants. Sweden: Rosvall Royal Books. pp. 67–68. ISBN 91-630-5964-9

=== İstinadlar ===</text>
      <sha1>spzvybqn7pvezfjckbqaltqc0aleu2z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nikolay Karacorceviç</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998528</id>
    <revision>
      <id>9042231</id>
      <timestamp>2026-08-20T11:28:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Vəzifəli şəxs}}'''Nikolay Karacorceviç''' ({{Dil-sr-Cyrl|Никола Карађорђевић}}; {{DVTY}}) — [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın nəvəsi.  == Həyatı == 15 mart 1958-ci ildə [[London]]&lt;nowiki/&gt;da dünyaya gəldi. Atası [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın oğlu Yuqoslaviyalı Tomisl...&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9042231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1306" sha1="ezla1pqkvg6jn1ikj8lhz8kgfbs37vt" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}'''Nikolay Karacorceviç''' ({{Dil-sr-Cyrl|Никола Карађорђевић}}; {{DVTY}}) — [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın nəvəsi.

== Həyatı ==
15 mart 1958-ci ildə [[London]]&lt;nowiki/&gt;da dünyaya gəldi. Atası [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın oğlu [[Yuqoslaviyalı Tomislav|Tomislav Karacorceviç]], anası isə [[Kral-konsort|Şahzadə-konsort]] [[Filip Mauntbetten|Filipp Mauntbetten]]&lt;nowiki/&gt;in bacısı qızı Badenli Marqaritadır. 

30 avqust 1992-ci ildə [[Danimarka]]&lt;nowiki/&gt;da əslən [[Serblər|serb]] olan [[Filologiya|filoloq]] Liliya Lisanin (1957-) ilə evləndi. Cütlüyün bu nigahdan bir qızı doğuldu.

* Mariya Karacorceviç (4 avqust 1993, Belqrad)

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===

* Eilers, Marlene (1997). Queen Victoria's Descendants. Sweden: Rosvall Royal Books. pp. 67–68. ISBN 91-630-5964-9
* Shaw, edited by Charles Kidd ; assistant editor Christine (2007). ''Debrett's peerage &amp; baronetage : comprises information concerning the royal family, the peerage and baronetage'' ([147th ed.] изд.). Richmond, Surrey: Debrett's. стр. 99. ISBN 978-1-870520-80-5

=== İstinadlar ===</text>
      <sha1>ezla1pqkvg6jn1ikj8lhz8kgfbs37vt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Georq Karacorceviç</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998529</id>
    <revision>
      <id>9042234</id>
      <timestamp>2026-08-20T11:35:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Vəzifəli şəxs}}'''Georq Karacorceviç''' ({{Dil-sr-Cyrl|Ђорђе Карађорђевић}}; {{DVTY}}) — [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın nəvəsi.  == Həyatı == 25 may 1984-cü ildə [[London]]&lt;nowiki/&gt;da dünyaya gəldi. Atası [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın oğlu Yuqoslaviyalı Tomislav|T...&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9042234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1196" sha1="njfup5bi4jt69us9kbhdhaawnrhv2od" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}'''Georq Karacorceviç''' ({{Dil-sr-Cyrl|Ђорђе Карађорђевић}}; {{DVTY}}) — [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın nəvəsi.

== Həyatı ==
25 may 1984-cü ildə [[London]]&lt;nowiki/&gt;da dünyaya gəldi. Atası [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın oğlu [[Yuqoslaviyalı Tomislav|Tomislav Karacorceviç]], anası isə onun ikinci xanımı [[İngilislər|ingilis]] əsilli Linda Mariya Bonidir. Belqraddakı həbi akademiyaya daxil olsa da, təhsilini yarım buraxdı. Karate və balıqçılıqla məşğuldur.

5 iyul 2016-cı ildə Şotlandiyada Fallon Raymondla evləndi. 

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===

* Eilers, Marlene (1997). Queen Victoria's Descendants. Sweden: Rosvall Royal Books. pp. 67–68. ISBN 91-630-5964-9
* Shaw, edited by Charles Kidd ; assistant editor Christine (2007). ''Debrett's peerage &amp; baronetage : comprises information concerning the royal family, the peerage and baronetage'' ([147th ed.] изд.). Richmond, Surrey: Debrett's. стр. 99. ISBN 978-1-870520-80-5

=== İstinadlar ===</text>
      <sha1>njfup5bi4jt69us9kbhdhaawnrhv2od</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mixail Karacorceviç</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998530</id>
    <revision>
      <id>9042237</id>
      <timestamp>2026-08-20T11:41:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Vəzifəli şəxs}}'''Mixail Karacorceviç''' ({{Dil-sr-Cyrl|Михаило Карађорђевић}}; {{DVTY}}) — [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın nəvəsi.  == Həyatı == 15 dekabr 1985-ci ildə [[London]]&lt;nowiki/&gt;da dünyaya gəldi. Atası [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın oğlu Yuqoslaviyalı Tom...&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9042237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1426" sha1="herhdz23drmavhhz80900oh6qxtcnyr" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}'''Mixail Karacorceviç''' ({{Dil-sr-Cyrl|Михаило Карађорђевић}}; {{DVTY}}) — [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın nəvəsi.

== Həyatı ==
15 dekabr 1985-ci ildə [[London]]&lt;nowiki/&gt;da dünyaya gəldi. Atası [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın oğlu [[Yuqoslaviyalı Tomislav|Tomislav Karacorceviç]], anası isə onun ikinci xanımı [[İngilislər|ingilis]] əsilli Linda Mariya Bonidir. [[London]]&lt;nowiki/&gt;da iqtisadiyyat və siyasət üzrə təhsil aldı. Ardından [[Vorvik Universiteti]]&lt;nowiki/&gt;ndə [[beynəlxalq münasibətlər]] üzrə təhsilini davam etdirdi. Karate ilə məşğuldur.

23 oktyabr 2016-cı ildə əslən [[Serblər|serb]] olan tibb işçisi Lyubika Lyubisavleviklə evləndi. Cütlüyün iki qızı doğuldu.

* Nataliya (26 dekabr 2018-)
* İsidora (17 may 2022-)

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===

* Eilers, Marlene (1997). Queen Victoria's Descendants. Sweden: Rosvall Royal Books. pp. 67–68. ISBN 91-630-5964-9
* Shaw, edited by Charles Kidd ; assistant editor Christine (2007). ''Debrett's peerage &amp; baronetage : comprises information concerning the royal family, the peerage and baronetage'' ([147th ed.] изд.). Richmond, Surrey: Debrett's. стр. 99. ISBN 978-1-870520-80-5

=== İstinadlar ===</text>
      <sha1>herhdz23drmavhhz80900oh6qxtcnyr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yuqoslaviyalı Yekaterina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>998531</id>
    <revision>
      <id>9042238</id>
      <timestamp>2026-08-20T11:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mr rqasimzade</username>
        <id>105598</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Vəzifəli şəxs}}'''Yekaterina Karacorceviç''' ({{Dil-sr-Cyrl|Катарина Карађорђевић}}; {{DVTY}}) — [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın nəvəsi.  == Həyatı == 28 noyabr 1959-cu ildə [[London]]&lt;nowiki/&gt;da dünyaya gəldi. Atası [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın oğlu Yuqoslaviyal...&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>9042238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1294" sha1="654gur4mzqif45rznbnex2w5qmj11t9" xml:space="preserve">{{Vəzifəli şəxs}}'''Yekaterina Karacorceviç''' ({{Dil-sr-Cyrl|Катарина Карађорђевић}}; {{DVTY}}) — [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın nəvəsi.

== Həyatı ==
28 noyabr 1959-cu ildə [[London]]&lt;nowiki/&gt;da dünyaya gəldi. Atası [[Yuqoslaviya krallığı|Yuqoslaviya kralı]] [[I Aleksandr (Yuqoslaviya kralı)|I Aleksandr]]&lt;nowiki/&gt;ın oğlu [[Yuqoslaviyalı Tomislav|Tomislav Karacorceviç]], anası isə [[Kral-konsort|Şahzadə-konsort]] [[Filip Mauntbetten|Filipp Mauntbetten]]&lt;nowiki/&gt;in bacısı qızı Badenli Marqaritadır.

5 dekabr 1987-ci ildə hüquqşünas Dezmond de Silva ilə evləndi. Cütlüyün bu nigahdan 1 qızı doğulsa da, 6 may 2010-cu ildə rəsmi şəkildə boşandılar.

* Viktoriya Mariya de Silva (6 sentyabr 1991-)

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===

* Eilers, Marlene (1997). Queen Victoria's Descendants. Sweden: Rosvall Royal Books. pp. 67–68. ISBN 91-630-5964-9
* Shaw, edited by Charles Kidd ; assistant editor Christine (2007). ''Debrett's peerage &amp; baronetage : comprises information concerning the royal family, the peerage and baronetage'' ([147th ed.] изд.). Richmond, Surrey: Debrett's. стр. 99. ISBN 978-1-870520-80-5

=== İstinadlar ===</text>
      <sha1>654gur4mzqif45rznbnex2w5qmj11t9</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>