Wikipedia
barwiki
https://bar.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Hoamseitn
MediaWiki 1.47.0-wmf.12
first-letter
Media
Spezial
Dischkrian
Nutza
Nutza Dischkrian
Wikipedia
Wikipedia Dischkrian
Datei
Datei Dischkrian
MediaWiki
MediaWiki Dischkrian
Vorlog
Vorlog Dischkrian
Huif
Huif Dischkrian
Kategorie
Kategorie Dischkrian
Portal
Portal Dischkrian
Buach
Buach Dischkrian
Woat
Woat Dischkrian
Text
Text Dischkrian
Spruch
Spruch Dischkrian
Nochricht
Nochricht Dischkrian
TimedText
TimedText talk
Modul
Modul Diskussion
Veranstaltung
Veranstaltung Diskussion
Isar
0
2241
854072
841268
2026-07-26T09:38:15Z
~2026-41603-49
81608
/* Nama */
854072
wikitext
text/x-wiki
{{Dialekt-oben|Westmittlboarisch|Obaboarisch}}
{{Infobox Fluss
|BILD = Isar bei Ascholding-1.jpg
|BILDBESCHREIBUNG =
|LAGE = [[Östareich]] und [[Deitschland]]
|LÄNGE = 295
|QUELLE = Kawendl
|QUELLHÖHE = 1160
| QUELLE_LAT_GRAD= 47/22/32/N
| QUELLE_LONG_GRAD= 11/24/29/E
|MÜNDUNG = [[Donau]]
|MÜNDUNGSHÖHE = 312
|HÖHENUNTERSCHIED = 848
|EINZUGSGEBIET = 8370
|ABFLUSSMENGE = 175 m³/s
|EINWOHNER IM EINZUGSGEBIET =
|GROSSSTÄDTE = [[Minga]]
|MITTELSTÄDTE = [[Bad Tölz|Däiz]], [[Freising]], [[Landshut]], [[Plattling]]
|SCHIFFBAR =
|BILD2 =
|BILD2-BESCHREIBUNG = Valauf vo da Isar
| NACHWEISE= NEIN
}}
De '''Isar''' is a Fluss, der wo vo de [[Alpen|Oipn]] durch [[Minga]] fliaßt und letzendlich gengiba vo [[Degndorf]] in d [[Donau]] münden duat. Da Ursprung liagt in [[Östareich|Estareich]] im Hinteraudoi vom Kawendl-Gebirg. Zwischn Scharnitz und Mittnwoid fliaßts iaba d' Grenz vo Estareich noch [[Bayern]] ([[Deitschland]]). Se hod a Leng vo 295 Kilometa. Neba Minga liang de Städt [[Däiz]], [[Freising]], [[Moosburg]] und [[Landshuad]] an da Isar. De greaßtn Zufliass han d' [[Amper]] bei Moosburg, d' [[Loisach]] bei [[Wolfratshausen|Wolfratshausn]] und d' [[Moosach]] bei Freising. D' Isar is noch da Donau, am Inn und am [[Main]] da viertlängste Fluss in Bayern.
== Nama ==
Lange Zeit hods ghoaßn, der Nama Isar dad ausm keltischn kemma und sovui wia ''reißnds Wossa'' (ys = schnej, reißnd und ura = [[Wossa]], Fluss) bedeitn. Des guid inzwischn ois vaaltate Meinung. D'Sprachforscher moana jetzad es dad vo da indogermanischn Wurzl ''es/is (fia fließnds Wossa)'' kemma, de se a in fui andane Flußnama wiadafindt und se in aktuelle Sprachn nua no aufs feste Wossa, oiso s Eis bziagt. öbb
== Geografischs ==
A guads Drum vom Wossa des auf'd boarischn Oipn unds Kawendl foid fliaßt durch d' Isar zur [[Donau]] und so bis ins [[Schwoazzes Meea|Schwoazze Meea]]. S' gsamte Einzugsgebiat hod a Flächn vo 9000 Quadratkilometa. Wei a Guads vom Niedaschlog in de Berg ois Schnee foid hods zur Schneeschmelz as meiste Wossa. Mit am mittlern Abfluss vo 175 Kubikmeta in da Sekund zählt d' Isar zu de mittlgroßn deitschn Flüss. Ma kos sogseng mit am Lech, da Mosel, am Main und am Neckar vagleicha.
== Quellen vo da Isar ==
Da Ursprung vo da Isar liagt im Hinteraudoi im Karwendl auf 1.160 Meta iaba Normalnui ({{Koordinate Text|47_22_29_N_11_24_43_E_type:waterbody_region:AT-7_scale:25000|Koordinaten: 47° 22' 29" N, 11° 24' 43" O}}). Do fliaßt da Lafatsch an de Isarquelln vorbei. Da Lafatsch hod sei Quelln in da Nach vom Hallerangerhaus. Er is da längste vo de Quellbäch. Sei Nama ändert se bei de Isarquelln in Isar, oafach wei de Quelln vui mehra Wassa bringa, ois ea sejba hod.
== Nebnfliss ==
In de Berg han ois wichtige Nebnflüß da Rißbach, d' Achn und d'Jachn zum dawähna. Da Rißbach kimmt aus da [[Eng]] und trifft bei Vorderriß auf d' Isar. D'Achn kimmt vom Achensee und mündt in Sylvensteinsee, dem sei Zua- und Abfluß d' Isar is. D'Jachn kimmt vom Walchasee, fliaßt durch d' Jachenau und mündt in da Nach vo Fleck und Wegscheid. De wichtigstn Nebenflüß außahoib vo de Berg han d' Amper und d' Loisach.
== Insln ==
De meistn Inseln und Kiesbänk in da Isar untaliegn wega de starkn Hochwassa a ständign Änderung in ihra Form und Log. A boar gressane Inseln in de Städt han im 19. Jahundert gegas Hochwassa gsichert worn:
* D' Museumsinsel in [[Minga]], do liegt s' [[Deitsches Museum|Deitsche Museum]] drauf
* D' Praterinsel in Minga
* D' Mühleninsel in [[Landshuat]]
== Energie ==
[[Datei:Gelände des Kernkraftwerk Isar (KKI).jpg|thumb|Kernkraftwerk Isar]]
D'Isar werd auf vaschiedne Artn zur Energie-Gewinnung gnutzt. A guada Tei vom Isarwossa werd in da Nach vo Mittnwoid zum [[Woichnsää]] umgleit. Des werd gmacht, wei s' [[Walchenseekraftwerk|Woichnsääkraftwerk]] mehra Wossa bracht, ois vo sejba in See fliaßt. Da Sylvenstoa is a Stausee, dear vor oim gegas Hochwassa baut worn is, aba a zua Stromerzeugung gnutzt werd. Im weidan Valauf gibts mehrane Flußkraftwerke z. B. am neadlichn Stadtrand vo [[Däiz]] und de ''Isarwerke 1-3'' inahoib vo [[Minga]]. Neba da Nutzung vo da Wassakraft is as Isarwassa indirekt ois Kühlwassa fias ''Kernkraftwerk Isar'' bei Landshut vo Bedeitung.
== Umweltproblematik ==
[[Datei:IsarWinterPanorama.jpg|thumb|left|300px|D'Isar bei Wallgau]]
A wenn Wassakraft ois was recht umweltfreindlichs ogseng werd hods fia'd Isar einschneidnde Folgn. Lange Zeit is as ganze Wassa zum Woichasee umgleit worn. Da a as meiste vom Rißboch zum Woichasee umgleit wurd is d'Isar zwischn Krea und am Sylvenstoa ab und zua a austrocknd. Des ganze Wassa kimmt zwar letzendlich iaban Kochesee und Loisach wiada zruck in d'Isar, aba bis Wolfratshausn fejds im Flußlauf. Inzwischn werd a greaßana Teil vom Wossa in da Isar glassn. A de fuin Seitnkanäle fia de Flußkraftwerk z. B. in da Nach vo Minga entziehn am wildn Flußlauf as Wossa. Außadem vahindern de Wehre an Transport vom Geschiebe. Deszweng grobt se d' Isar a tiafas Flußbett. A de Nutzung ois Kühlwassa fias Kernkraftwerk tuat am Fluß ned guad, wei dadurch sei Temperatur steigt. Dafia gibts aba Grenzwert, in oam hoaßn Somma hod as Kernkraftwerk scho drosselt wern miaßn, weis sonst de Umweltauflagn ned dafüllt hed.
== Farb ==
Fast scho zum Nama dazua gheard ois Zuasotz da Farbeidruck. S' is ois ''greane Isar'' bekannt. Des is aba nua de Farb vo am klarn Wossa, des erscheint tatsächli greablau. De Farb hods in niederschlogsarme Zeitn, wenn da greaßte Teil vom Wossa aus de Quelln stammt. Noch starke Regnfäll gibts durch Erosion an Haffa Schlamm und Dreck im Wossa, dann werds undurchsichtig lehmig braun.
Iaba s' Enstehen vo dea greablaun Farb is ma se ned ganz einig. Wahrscheinlich is a Zammspui vo Algn und am glästn Koich. Da Eindruck werd vastärkt durch de helln Koichsteana am Grund vom Fluß und dem sonst recht klarn Wossa. Dadurch kimmt a Haffa Liacht aus'm Fluß zruck und iabastrahlt des vo da Oberflächn reflektierte Liacht. So hod de tatsächliche Farb vom Wassa an greaßan Eifluß auf an Farbeidruck ois de Farb vom Himme oda da Umgebung.
Fo da Farb is a as [[Biamischdrangl]] d'Isarmass inspiriad.
== Isarpyramidn ==
[[Datei:Isarpyramiden.jpg|right|thumb|300px|Isarpyramiden]]
Zwischn Arzbach und Däiz is oana recht fleißig dabei, daß a noch am jedn Hochwassa seine Stoahaffa nei aufschicht. De Haffa han ois Isarpyramidn bekannt und a scho mehrmois in da [[Dogeszeidung|Zeidung]] und am Fernsehn erwähnt worn. Da Erbauer sejba nend des Platzl ''Kloa-Kairo''.
{{clear|left}}
== D' Isar in Kunst, Literatua und Musi ==
A Altarbuidl vo 1480 in da Jakobskirch in Lengrias is a Beispui fia oide Darstellunga vo da Isar. Da unbkannte Moier hod s'Köpfn vom Apostel Jakobus ans Ufer vo da Isar valegt.
Im 19. Jahrhundert ham an Haffa Mola aus da ''Münchner Schui'' d' Isar ois Motiv fia eanane Buidl entdeckt. Wei de recht gnau gmoid hom wern de Buidl a ois Dokumentation fia de Vaänderunga vo da Landschaft durch d'Leid ogseng.
Im ''Jäger vo Foi'' hod da [[Ludwig Ganghofer]] am Isarwinke und seine Bewohna a literarischs Denkmoi gsetzt und damit zur Bekanntheit vo der Gengd beitrong.
Oans vo am [[Willy Michl]] seine erfolgreichstn Liadl is as ''Isarflimmern''. Er sejba hod an so starkn Bzug zum Fluß, daß a se ''Isarindianer'' nend.
== Im Netz==
{{Commons|Isar}}
* [https://web.archive.org/web/20190425003447/http://www.isartalverein.de/ Hoamseitn vom Isartalverein]
* [https://web.archive.org/web/20070622014549/http://www.hnd.bayern.de/gebietskarte.php?gknr=2&bw=i5&pf=Win32 D' Wossaständ vo da Isar]
* [http://www.medien-verlag.de/pdf/3929229668.pdf "Naturparadies Oberes Isartal" ausm Medien-Verlag Schubert (pdf-Dokument)]{{Toter Link|date=2017-10 |bot=InternetArchiveBot |url=http://www.medien-verlag.de/pdf/3929229668.pdf }}
[[Kategorie:Fluss in Europa]]
[[Kategorie:Fluss in Tirol]]
[[Kategorie:Fluss in Bayern]]
qfxvdk79vxrd4jiaiq62eejtmlyfbdb
854073
854072
2026-07-26T09:38:38Z
Morkoz
80336
De Ändarung 854072 vo [[Special:Contributions/~2026-41603-49|~2026-41603-49]] ([[User talk:~2026-41603-49|Dischkrian]]) is zruckgnumma worn.
854073
wikitext
text/x-wiki
{{Dialekt-oben|Westmittlboarisch|Obaboarisch}}
{{Infobox Fluss
|BILD = Isar bei Ascholding-1.jpg
|BILDBESCHREIBUNG =
|LAGE = [[Östareich]] und [[Deitschland]]
|LÄNGE = 295
|QUELLE = Kawendl
|QUELLHÖHE = 1160
| QUELLE_LAT_GRAD= 47/22/32/N
| QUELLE_LONG_GRAD= 11/24/29/E
|MÜNDUNG = [[Donau]]
|MÜNDUNGSHÖHE = 312
|HÖHENUNTERSCHIED = 848
|EINZUGSGEBIET = 8370
|ABFLUSSMENGE = 175 m³/s
|EINWOHNER IM EINZUGSGEBIET =
|GROSSSTÄDTE = [[Minga]]
|MITTELSTÄDTE = [[Bad Tölz|Däiz]], [[Freising]], [[Landshut]], [[Plattling]]
|SCHIFFBAR =
|BILD2 =
|BILD2-BESCHREIBUNG = Valauf vo da Isar
| NACHWEISE= NEIN
}}
De '''Isar''' is a Fluss, der wo vo de [[Alpen|Oipn]] durch [[Minga]] fliaßt und letzendlich gengiba vo [[Degndorf]] in d [[Donau]] münden duat. Da Ursprung liagt in [[Östareich|Estareich]] im Hinteraudoi vom Kawendl-Gebirg. Zwischn Scharnitz und Mittnwoid fliaßts iaba d' Grenz vo Estareich noch [[Bayern]] ([[Deitschland]]). Se hod a Leng vo 295 Kilometa. Neba Minga liang de Städt [[Däiz]], [[Freising]], [[Moosburg]] und [[Landshuad]] an da Isar. De greaßtn Zufliass han d' [[Amper]] bei Moosburg, d' [[Loisach]] bei [[Wolfratshausen|Wolfratshausn]] und d' [[Moosach]] bei Freising. D' Isar is noch da Donau, am Inn und am [[Main]] da viertlängste Fluss in Bayern.
== Nama ==
Lange Zeit hods ghoaßn, der Nama Isar dad ausm keltischn kemma und sovui wia ''reißnds Wossa'' (ys = schnej, reißnd und ura = [[Wossa]], Fluss) bedeitn. Des guid inzwischn ois vaaltate Meinung. D'Sprachforscher moana jetzad es dad vo da indogermanischn Wurzl ''es/is (fia fließnds Wossa)'' kemma, de se a in fui andane Flußnama wiadafindt und se in aktuelle Sprachn nua no aufs feste Wossa, oiso s Eis bziagt.
== Geografischs ==
A guads Drum vom Wossa des auf'd boarischn Oipn unds Kawendl foid fliaßt durch d' Isar zur [[Donau]] und so bis ins [[Schwoazzes Meea|Schwoazze Meea]]. S' gsamte Einzugsgebiat hod a Flächn vo 9000 Quadratkilometa. Wei a Guads vom Niedaschlog in de Berg ois Schnee foid hods zur Schneeschmelz as meiste Wossa. Mit am mittlern Abfluss vo 175 Kubikmeta in da Sekund zählt d' Isar zu de mittlgroßn deitschn Flüss. Ma kos sogseng mit am Lech, da Mosel, am Main und am Neckar vagleicha.
== Quellen vo da Isar ==
Da Ursprung vo da Isar liagt im Hinteraudoi im Karwendl auf 1.160 Meta iaba Normalnui ({{Koordinate Text|47_22_29_N_11_24_43_E_type:waterbody_region:AT-7_scale:25000|Koordinaten: 47° 22' 29" N, 11° 24' 43" O}}). Do fliaßt da Lafatsch an de Isarquelln vorbei. Da Lafatsch hod sei Quelln in da Nach vom Hallerangerhaus. Er is da längste vo de Quellbäch. Sei Nama ändert se bei de Isarquelln in Isar, oafach wei de Quelln vui mehra Wassa bringa, ois ea sejba hod.
== Nebnfliss ==
In de Berg han ois wichtige Nebnflüß da Rißbach, d' Achn und d'Jachn zum dawähna. Da Rißbach kimmt aus da [[Eng]] und trifft bei Vorderriß auf d' Isar. D'Achn kimmt vom Achensee und mündt in Sylvensteinsee, dem sei Zua- und Abfluß d' Isar is. D'Jachn kimmt vom Walchasee, fliaßt durch d' Jachenau und mündt in da Nach vo Fleck und Wegscheid. De wichtigstn Nebenflüß außahoib vo de Berg han d' Amper und d' Loisach.
== Insln ==
De meistn Inseln und Kiesbänk in da Isar untaliegn wega de starkn Hochwassa a ständign Änderung in ihra Form und Log. A boar gressane Inseln in de Städt han im 19. Jahundert gegas Hochwassa gsichert worn:
* D' Museumsinsel in [[Minga]], do liegt s' [[Deitsches Museum|Deitsche Museum]] drauf
* D' Praterinsel in Minga
* D' Mühleninsel in [[Landshuat]]
== Energie ==
[[Datei:Gelände des Kernkraftwerk Isar (KKI).jpg|thumb|Kernkraftwerk Isar]]
D'Isar werd auf vaschiedne Artn zur Energie-Gewinnung gnutzt. A guada Tei vom Isarwossa werd in da Nach vo Mittnwoid zum [[Woichnsää]] umgleit. Des werd gmacht, wei s' [[Walchenseekraftwerk|Woichnsääkraftwerk]] mehra Wossa bracht, ois vo sejba in See fliaßt. Da Sylvenstoa is a Stausee, dear vor oim gegas Hochwassa baut worn is, aba a zua Stromerzeugung gnutzt werd. Im weidan Valauf gibts mehrane Flußkraftwerke z. B. am neadlichn Stadtrand vo [[Däiz]] und de ''Isarwerke 1-3'' inahoib vo [[Minga]]. Neba da Nutzung vo da Wassakraft is as Isarwassa indirekt ois Kühlwassa fias ''Kernkraftwerk Isar'' bei Landshut vo Bedeitung.
== Umweltproblematik ==
[[Datei:IsarWinterPanorama.jpg|thumb|left|300px|D'Isar bei Wallgau]]
A wenn Wassakraft ois was recht umweltfreindlichs ogseng werd hods fia'd Isar einschneidnde Folgn. Lange Zeit is as ganze Wassa zum Woichasee umgleit worn. Da a as meiste vom Rißboch zum Woichasee umgleit wurd is d'Isar zwischn Krea und am Sylvenstoa ab und zua a austrocknd. Des ganze Wassa kimmt zwar letzendlich iaban Kochesee und Loisach wiada zruck in d'Isar, aba bis Wolfratshausn fejds im Flußlauf. Inzwischn werd a greaßana Teil vom Wossa in da Isar glassn. A de fuin Seitnkanäle fia de Flußkraftwerk z. B. in da Nach vo Minga entziehn am wildn Flußlauf as Wossa. Außadem vahindern de Wehre an Transport vom Geschiebe. Deszweng grobt se d' Isar a tiafas Flußbett. A de Nutzung ois Kühlwassa fias Kernkraftwerk tuat am Fluß ned guad, wei dadurch sei Temperatur steigt. Dafia gibts aba Grenzwert, in oam hoaßn Somma hod as Kernkraftwerk scho drosselt wern miaßn, weis sonst de Umweltauflagn ned dafüllt hed.
== Farb ==
Fast scho zum Nama dazua gheard ois Zuasotz da Farbeidruck. S' is ois ''greane Isar'' bekannt. Des is aba nua de Farb vo am klarn Wossa, des erscheint tatsächli greablau. De Farb hods in niederschlogsarme Zeitn, wenn da greaßte Teil vom Wossa aus de Quelln stammt. Noch starke Regnfäll gibts durch Erosion an Haffa Schlamm und Dreck im Wossa, dann werds undurchsichtig lehmig braun.
Iaba s' Enstehen vo dea greablaun Farb is ma se ned ganz einig. Wahrscheinlich is a Zammspui vo Algn und am glästn Koich. Da Eindruck werd vastärkt durch de helln Koichsteana am Grund vom Fluß und dem sonst recht klarn Wossa. Dadurch kimmt a Haffa Liacht aus'm Fluß zruck und iabastrahlt des vo da Oberflächn reflektierte Liacht. So hod de tatsächliche Farb vom Wassa an greaßan Eifluß auf an Farbeidruck ois de Farb vom Himme oda da Umgebung.
Fo da Farb is a as [[Biamischdrangl]] d'Isarmass inspiriad.
== Isarpyramidn ==
[[Datei:Isarpyramiden.jpg|right|thumb|300px|Isarpyramiden]]
Zwischn Arzbach und Däiz is oana recht fleißig dabei, daß a noch am jedn Hochwassa seine Stoahaffa nei aufschicht. De Haffa han ois Isarpyramidn bekannt und a scho mehrmois in da [[Dogeszeidung|Zeidung]] und am Fernsehn erwähnt worn. Da Erbauer sejba nend des Platzl ''Kloa-Kairo''.
{{clear|left}}
== D' Isar in Kunst, Literatua und Musi ==
A Altarbuidl vo 1480 in da Jakobskirch in Lengrias is a Beispui fia oide Darstellunga vo da Isar. Da unbkannte Moier hod s'Köpfn vom Apostel Jakobus ans Ufer vo da Isar valegt.
Im 19. Jahrhundert ham an Haffa Mola aus da ''Münchner Schui'' d' Isar ois Motiv fia eanane Buidl entdeckt. Wei de recht gnau gmoid hom wern de Buidl a ois Dokumentation fia de Vaänderunga vo da Landschaft durch d'Leid ogseng.
Im ''Jäger vo Foi'' hod da [[Ludwig Ganghofer]] am Isarwinke und seine Bewohna a literarischs Denkmoi gsetzt und damit zur Bekanntheit vo der Gengd beitrong.
Oans vo am [[Willy Michl]] seine erfolgreichstn Liadl is as ''Isarflimmern''. Er sejba hod an so starkn Bzug zum Fluß, daß a se ''Isarindianer'' nend.
== Im Netz==
{{Commons|Isar}}
* [https://web.archive.org/web/20190425003447/http://www.isartalverein.de/ Hoamseitn vom Isartalverein]
* [https://web.archive.org/web/20070622014549/http://www.hnd.bayern.de/gebietskarte.php?gknr=2&bw=i5&pf=Win32 D' Wossaständ vo da Isar]
* [http://www.medien-verlag.de/pdf/3929229668.pdf "Naturparadies Oberes Isartal" ausm Medien-Verlag Schubert (pdf-Dokument)]{{Toter Link|date=2017-10 |bot=InternetArchiveBot |url=http://www.medien-verlag.de/pdf/3929229668.pdf }}
[[Kategorie:Fluss in Europa]]
[[Kategorie:Fluss in Tirol]]
[[Kategorie:Fluss in Bayern]]
izx7lgw0934rcdy8oo9t2mr8y62pkqw
Noamalnui
0
2371
854064
815798
2026-07-26T04:57:22Z
Dozwiler Spezialitäten
81606
854064
wikitext
text/x-wiki
854071
854064
2026-07-26T06:03:39Z
20041027 tatsu
51531
Endarunga vo [[Special:Contributions/Dozwiler Spezialitäten|Dozwiler Spezialitäten]] ([[User talk:Dozwiler Spezialitäten|Diskussion]]) san auf de letzte Version vo [[User:Rknbg|Rknbg]] zruckgsetzt worn.
815798
wikitext
text/x-wiki
{{Dialekt-oben|Westmittelbairisch|Mingarisch}}
As '''Noamalnui''' (dt.: '''Normalnull''', '''NN''' oda '''N.N.''') woa bis [[1992]] in [[Deitschland]] de amtliche Bezugsfläch fia de [[Häh iwan Meearesspiagl]]. Umgongssprochli weads Noamalnui oft ois [[Synonym]] fia'n middlan Meearesspiagl vawendd. Heit wead in Deitschland s [[Noamalhächnnui]] ('''NHN''') vawendd.
In Deitschland is de [[Noadsää]] ba [[Amsterdam]] de Bezugsfläch, in [[Östareich]] de [[Adria]] ba [[Triest]] in [[Italien]]. De [[Schweiz]] nimmd's [[Middlmeea]] ba [[Marseille]] in [[Frankreich]] ois Bezugspunkt. Und so rechnd se da Untaschied zwischn de drei Hähn.
Es guid:
:<math>\begin{matrix}h_\text{Deitschland} &=& \ h_\text{Östareich} - 25\,\mathrm{cm} \\
\ &=& h_\text{Schweiz} - 32\,\mathrm{cm} \end{matrix}</math>
== Im Netz ==
*[https://web.archive.org/web/20110818001402/http://www.bkg.bund.de/nn_147448/DE/Bundesamt/Geodaesie/RefSys/RefHoehe/Hoehe.html__nnn=true Hähnreferenzsysteme Bundesamt fia Koartographie und Geodäsie]
[[Kategorie:Geographie]]
[[Kategorie:Naturwissenschaft]]
rdkvmd346iomscg2x6yf2nqt4geoxpt
Allgai
0
10079
854065
731905
2026-07-26T05:00:24Z
Dozwiler Spezialitäten
81606
854065
wikitext
text/x-wiki
854070
854065
2026-07-26T06:03:38Z
20041027 tatsu
51531
Endarunga vo [[Special:Contributions/Dozwiler Spezialitäten|Dozwiler Spezialitäten]] ([[User talk:Dozwiler Spezialitäten|Diskussion]]) san auf de letzte Version vo [[User:WikiBayer|WikiBayer]] zruckgsetzt worn.
731905
wikitext
text/x-wiki
[[Datei:Karte_des_Allgäus.png|right|thumb|300px|Allgai]]
[[Datei:Grünten10.JPG|thumb|240px|Da [[Grünten]], „Wächter vom Allgai“]]
[[Datei:Westallgäu - Siggenhauser Weiher bei Amtzell.jpg|thumb|240px|Typische Allgaia Voralpnlandschaft: Siggenhauser Weiher bei [[Amtzell]]]]
[[Datei:Hopfen am See.JPG|thumb|240px|[[Hopfen am See]] ois Beispui fia oan vom Tourismus prägten Ort]]
S '''Allgai''', ([[dt.]]: '''Allgäu'''), is a Landschaft, wo si iwan sidlign Toal vom [[Bayern|bayrischn]] [[Regierungsbezirk]] [[Schwobm (Bayern)]], des aissaste sidestli [[Bodn-Wiattmbeag]], sowia a baar zua [[Östareich]] ghörige Grenzgebiete erstreckt und sowoi Berg ois aa Voralpngebiete umfasst. In da gesamtn Region Allgai lem umara 560.000 Leit.
== Umgrenzung und Toalregiona ==
As Allgai hot koa streng definierte geografische Abgrenzung, oft gehts fliaßend in de benochbortn Landschaftn iwa. Insbesondere nach Westn und Nordn ist des da Fall. Da werd von am Grenzsaum gredt, der in ebba in Höhe vo a dachten Linie liegt, de si vo [[Scheidegg]] im Landkreis Lindau üba de oidn Ort [[Wangen im Allgai]], [[Dietmannsried]], [[Kaufbeuren]] bis nach [[Schongau]] am Lech ziagt.
An Nama Allgai nutzn de [[Landkreis Obaallgai]], [[Landkreis Ostallgai|Ostallgai]] und [[Landkreis Untaallgai|Untaallgai]] in Bayern und as Württmbergische Allgai.
== Sproch ==
In dera Gengad werd net [[boarisch]], sondern es wern schwäbisch-alemannische Mundartn gredt. S' Allgaiarische is net eiheitlich, de Dialekte im Westallgai und im sidlichen Oberallgai san niederalemannisch, in da Mittn, im Ostn und im Nordn vom Allgai sans am [[Schwäbische Dialekte|Schwäbischen]] zuazumrechnen.
== Ekonomie ==
Des [[wiatschoft]]liche Zentrum und und aa de greßte Stod im Allgai is [[Kempten (Allgäu)]] mid 65.600 Einwohna (2014). De Region lebt bsundas vo da [[Mille]]-Wiatschoft und am Tourismus. Es gibt aba aa net weng Industriebetriebe.
== Literatua ==
* [[Alfred Weitnauer]]: ''Bei uns im Allgäu'', Verlag für Heimatpflege, Kempten (Allgäu)
* Peter Nowotny: ''Fenster zum Allgäu'', Verlag für Heimatpflege, Kempten (Allgäu)
* Norbert Herrmann: ''Kempten und das Oberallgäu. Bilder aus der Geschichte der Stadt und des Landkreises.'' Verlag für Heimatpflege im [[Heimatbund Allgäu]], Kempten (Allgäu) 1984 (Titel der 1. Auflage 1963: ''„Kempter Geschichtsbuch“'')
* Lydia L. Dewiel: ''Das Allgäu: Städte, Klöster und Wallfahrtskirchen zwischen Bodensee und Lech'', DuMont, Köln 1985
[[Kategorie:Allgäu|!]]
[[Kategorie:Alpen]]
[[Kategorie:Region in Europa]]
[[Kategorie:Region in Bayern]]
[[Kategorie:Region in Baden-Württemberg]]
[[Kategorie:Schwäbische Landschaft]]
qd6oaofzgonmxgfu6at7cufw1q3lbc4
Adelshofen (Begriffsklearung)
0
40069
854067
666642
2026-07-26T05:59:03Z
Dozwiler Spezialitäten
81606
854067
wikitext
text/x-wiki
854068
854067
2026-07-26T05:59:35Z
20041027 tatsu
51531
Endarunga vo [[Special:Contributions/Dozwiler Spezialitäten|Dozwiler Spezialitäten]] ([[User talk:Dozwiler Spezialitäten|Diskussion]]) san auf de letzte Version vo [[User:Joe Watzmo|Joe Watzmo]] zruckgsetzt worn.
666642
wikitext
text/x-wiki
'''Adelshofen''', '''Adlshofa''' stehd fia:
* [[Odlshofa]], a Gmoa im obaboarischn Landkroas Fiarstnfoidbruck, Bayern
* [[Adlshofa (Mittlfrankn)]], a Gmoa im Landkroas Ansbach, Bayern
* [[Adelshofen (Bad Wurzach)]], a Ortstei vo Bad Wurzach, Landkroas Ravensburg, Bodn-Wiattmbeag
* [[Adelshofen (Eppingen)]], a Ortstei vo Eppingen, Landkroas Heilbronn, Bodn-Wiattmbeag
{{Begriffsklearung}}
{{Linked Coordinates}}
fzh6nndo13eqpoe6vzu96f7ukifvotj
Nutza Dischkrian:XenonX3
3
80880
854061
562674
2026-07-25T20:25:31Z
Dozwiler Spezialitäten
81606
854061
wikitext
text/x-wiki
854062
854061
2026-07-25T20:29:23Z
XenonX3
2500
De Ändarung 854061 vo [[Special:Contributions/Dozwiler Spezialitäten|Dozwiler Spezialitäten]] ([[User talk:Dozwiler Spezialitäten|Dischkrian]]) is zruckgnumma worn.
854062
wikitext
text/x-wiki
Griasde in da boarischn Wikipedia!
Wannsd a Frog zua an Woat host, schaug do: Mia fäid a Woat.
Wannsd a Frog zua boarischn Wikipedia bzw. zum Midmocha hosd, nacha kimm ins Autornkafää.
--[[Nutza:Howan Hansi|Howan Hansi]] ([[Nutza Dischkrian:Howan Hansi|dischkrian]]) 05:58, 31. Okt. 2015 (CET)
3c4r3dd8f8rwo9kemfuclqfwkw4n0p6
854066
854062
2026-07-26T05:01:09Z
Dozwiler Spezialitäten
81606
854066
wikitext
text/x-wiki
854069
854066
2026-07-26T06:03:38Z
20041027 tatsu
51531
Endarunga vo [[Special:Contributions/Dozwiler Spezialitäten|Dozwiler Spezialitäten]] ([[User talk:Dozwiler Spezialitäten|Diskussion]]) san auf de letzte Version vo [[User:XenonX3|XenonX3]] zruckgsetzt worn.
854062
wikitext
text/x-wiki
Griasde in da boarischn Wikipedia!
Wannsd a Frog zua an Woat host, schaug do: Mia fäid a Woat.
Wannsd a Frog zua boarischn Wikipedia bzw. zum Midmocha hosd, nacha kimm ins Autornkafää.
--[[Nutza:Howan Hansi|Howan Hansi]] ([[Nutza Dischkrian:Howan Hansi|dischkrian]]) 05:58, 31. Okt. 2015 (CET)
3c4r3dd8f8rwo9kemfuclqfwkw4n0p6
Tansania
0
129052
854063
849839
2026-07-26T04:11:21Z
CommonsDelinker
207
S Buidl "[[commons:Image:Tanzania_National_Main_Stadium_Aerial.jpg|Tanzania_National_Main_Stadium_Aerial.jpg]]" is vo [[commons:User:Krd|Krd]] auf Commons glöscht won. Grund: [[:c:Commons:Deletion requests/File:Tanzania National Main Stadium Aerial.jpg|]]
854063
wikitext
text/x-wiki
[[Datei:Un-tanzania.png|mini|A Koatn vo Tansania]]
[[Datei:Tansania_map-de.svg|mini|A Reljeffkoatn vo Tansania]]
[[Datei:Tanzania_Roads_&_Rails.png|mini|Feanstroussn u Zuḡtrassn z Tansania]]
'''Tansanija''', amtle [[Englische Sproch|engl.]] the '''United Republic of Tanzania''', Swahili: Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, is a Land z Oustafrika i da Region vo d Groussn Seja. Es grenzt af n Noadn mid [[Uganda]], af n Noadostn mid [[Kenia|Kenja]], af n Oustn min [[Indischa Ozean|Indischn Ozean]] u de Komorn, af n Siḏn mid Mosambik u Malawi, af n Sidwestn mid Sambja un af n Westn mid [[Ruanda]], Burundi, u da [[Demokratische Republik Kongo|Demokratischn Repablik Kongo]] zamm. Da [[Kilimandscharo]], en wou ma aswej es 'amhejchanna' Massiv vo Afrika kennt, findt se in Noadoustn von n Land.
Vill gwichtinga hominida Fossillna hod ma z Tansanija midunta as n Pliozen gfunna. Da Australopithecus is vur 2 bis 4 milliona Jouana z Afrika durtn vill ummanand gschoufat; un aa Spurna vo de Urmanschal, de ''Homini'', han am Olduvai-Sej gfunna woan. Nou an Afstig von n Afrecht-Gejadn, en ''[[Homo Erectus|Homo erectus]]'', vur umma 1.8 milliona Jouana hod se d Menschhait asbroitt, spada aa es Gscheidhafal, da ''[[Mensch|Homo sapiens]]''.
I da Stõa- u Brõsezeid han af Tansanija aa sidkuschitische Sprochn rednate Leit vo da Gengt von heintinga [[Ethiopien|Etiopjen]] kumma;<ref name="Genetics">Tishkoff, S. A.; Reed, F. A.; Friedlaender, F. R.; Ehret, C.; Ranciaro, A.; Froment, A.; Hirbo, J. B.; Awomoyi, A. A.; Bodo, J. M.; Doumbo, O.; Ibrahim, M.; Juma, A. T.; Kotze, M. J.; Lema, G.; Moore, J. H.; Mortensen, H.; Nyambo, T. B.; Omar, S. A.; Powell, K.; Pretorius, G. S.; Smith, M. W.; Thera, M. A.; Wambebe, C.; Weber, J. L.; Williams, S. M. (2009). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2947357 "The Genetic Structure and History of Africans and African Americans"] Science 324 (5930): 1035–44.</ref> oustkuschitische Velkln han vur umma 2 bis 4 Millenja neadle von n Turkana-Sej imme af Tansanija owekumma; un aa nilotische Velkln han, scheint s, vur umma 2,900 bis 2,400 Jouana durtn eigwandat. Dej Bawegunga han umme dej Zeid gweng, wou d Mashariki Bantu vo Westafrika i da Gengt von n [[Viktoriasee|Viktoria-]] u von n [[Tanganjikasee|Tanganyika-Sej]] afkreizt han. Spada han dej vur umma 2,300 bis 1,700 Jouana aa af Tansanija owekumma.<ref name="Genetics" /><ref name="auto">Ehret, Christopher (2001). [https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC ''An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400.''] University Press of Virginia. ISBN 978-0-8139-2057-3.</ref>
Dej Deitschn han in n spadn 19 Jh. kumma u hom Deitsch-Oustafrika grindt. Min [[Easchta Wödkriag|Ejaschtn Weltkrejḡ]] hom d Britn 1916 d Koloni iwanumma u Tanganyika tauft; dej Archipl vo Sansibar han unta separata britischa Jurisdikzion gweng. Nou da Unohangekait vo Tanganyika 1961 u Sansibar 1963 han dej woa Lenda 1964 za Vaoint Repablik vo Tansanija fusioniad.<ref name="factbook">{{Cite web|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|title=Tanzania|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/}}</ref> Seit 1961 is s Land a Mitglid von n [[Commonwealth]].<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/united-republic-tanzania|title=United Republic of Tanzania | The Commonwealth|work=thecommonwealth.org}}</ref>
Dej [[UNO|Vaointn Naziona]] schetzn d Bvelkaring vo Tansanija vo 2018 af umma 56 milliona Leitn.<ref>[https://population.un.org/wpp/ "World Population prospects – Population division".] population.un.org. United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Retrieved 9 November 2019.</ref><ref>{{Webarchiv|url=https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2019_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.xlsx |wayback=20210227235642 |text="Overall total population – World Population Prospects: The 2019 Revision" |archiv-bot=2025-01-13 21:22:47 InternetArchiveBot }} (xslx). population.un.org (custom data acquired via website). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Retrieved 9 November 2019.</ref> In n Land gits umma 120 etnischa,<ref>African Studies Center University of Pennsylvania. [https://www.africa.upenn.edu/NEH/tethnic.htm "Tanzania – Ethnic Groups".] East Africa Living Encyclopedia.</ref> linguistischa u religjesa Gruppn. Da Stoot Tansanija is a [[Präsidentiells Regiarungssysdem|presidentnata]] konstituzionella Repablik; seit 1996 is d offezjella Hapstod Dodoma, wou aa es Presidjalamt, es Parlament u d Ministerjen han.<ref>{{Cite news|url=https://www.etsav.upc.es/personals/iphs2004/pdf/148_p.pdf|title=The planning of the new capital of Tanzania: Dodoma, an unfulfilled dream|publisher=University of Botswana}}</ref> D frejana Hapstod Dar es Salaam hod owa aa Reḡiringsemta un is d grejssta Stod, da z virdascht gwichtinga Hafn un aa d Wirtschaftsmetropoln von Land.<ref name="factbook">{{Cite web|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|title=Tanzania|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/}}</ref><ref name="official_website">{{Cite web|url=https://www.tanzania.go.tz/profilef.html|title=The Tanzania National Website: Country Profile|work=Tanzania.go.tz|accessdate=2021-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131125222553/http://www.tanzania.go.tz/profilef.html|archivedate=2013-11-25|offline=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tanzaniaports.com/index.php?option=com_content&view=article&id=100&Itemid=270|title=Dar es Salaam Port|publisher=Tanzaniaports.com}}</ref> Da ''de-facto''-oaparteiate Stoot wiad vo da demokratisch sozialistischn Chama Cha Mapinduzi-Partei reḡiad.
Tansanija hod vill Beagg un a dichta Waldar af n Noadoustn, wou aa da [[Kilimandscharo]] i d Hejch rogt. Drei vo de Groussn Seja z Oustafrika linga toals z Tansanija; af n Noadn u Westn da [[Viktoriasee|Viktoria-]] u da [[Tanganjikasee|Tanganyika-Sej]] un af Siḏn da [[Malawisee|Malawi-Sej]]. Af n estlinga Gstod is s hoaß u noß, min Archipl vo Sansibar kuaz vur da Gstodnlinja. D Menai Bucht Natuaschutzregion is es am mejran groussflechatta maritima Schutzgabejt. U da Kalambo-Wossafall, von Kalambo-Fluß af da Grenz mid Sambia, is da zwoathejchanne ned-untabrochane [[Waterfalls|Wossafoll]] z ganz Afrika.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/310022/Kalambo-Falls "Kalambo Falls".] Encyclopædia Britannica.</ref>
Es [[Kristndum|Kristntum]] is zohlnmaasse d gressta Releḡion z Tansanija, owa es git aa a drittl Muslim un umma 1.1 Prozent, wou an tradizionelln Glam hom.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/tanzania#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020 |wayback=20210304033104 |text=Religion in Tanzania, |archiv-bot=2023-08-03 09:42:36 InternetArchiveBot }} Pew Research Center.</ref> Z Tansanija wean umma 100 vaschinane Sprochn gredt. Es Land hod ''de jure'' koa offezjella Amtssproch ned,<ref>{{Cite web|url=https://www.expogr.com/tanzania_country_information.php|title=Tanzania Country Information – All about Tanzania}}</ref> aa wenn d Nazionolsproch es [[Swahili]] is.<ref name="tzgov">{{Cite web|title=Tanzania Profile|url=https://tanzania.go.tz/home/pages/68|accessdate=2021-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170802124344/https://tanzania.go.tz/home/pages/68|archivedate=2017-08-02|offline=yes}}</ref> Es Swahili wiad in Parlament, i de intanen Grichtshiaff un i da Primarrschöjll gnutzt. Es Englisch wiad in n intanazionoln Handl, i da Diplomati, i de iabanan Grichtshiaff un i de Sekundar- u Houchschöjlln braucht;<ref name=socioling>Ammon, Ulrich; Dittmar, Norbert; Mattheier, Klaus J. (2006). Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society. Walter de Gruyter. S. 1967.</ref> aa wenn s i da Reḡiring vo Tansanija viahom es Englisch i d Sekundar- u Houchschöjlln zen dasetzn, wolln s an Englischuntarricht furta aswej an opzionoln Kurs beibholtn.<ref name="afkinsider.com">{{Cite news|url=https://afkinsider.com/88774/tanzania-ditches-english-education-overhaul-plan/|title=Tanzania Ditches English In Education Overhaul Plan}}</ref> Umma 10 Prozent vo de Tansanijar ren es Swahili wej a [[Easchtsproch]] un umma 90 wej a [[Zwoatsproch]].<ref name=socioling />
==Galeri==
<gallery>
Tanzania,_administrative_divisions_-_de_-_colored_(+details).svg|D Prowinzn vo Tansania.
Regions_of_Tanzania_sw.svg|A weitane Koatn vo de Prowinzn.
Tanzania_map-ru.svg|A russische Koatn vo Tansania.
Tanzania_transport_map-fr.svg|A weitane Koatn vo Tansania.
Wilhelm_Kuhnert_Schlacht_bei_Mahenge_2.jpg|D Maji Maji Rewelljon genga d Deitschn um 1905.
Elephant_and_Kilimanjaro.jpg|Da Kilimandscharo in n Hintagrund.
Ngorongoro_Crater.jpg|Da Ngorongoro Krota.
Ngorongoro-Crater-Rim-From-Bottom.JPG|Nu a Bildl von n Ngorongoro Krota.
Wildebeest_Migration_in_Serengeti_National_Park,_Tanzania.jpg|Gnu-Vejcha af Wondaschaft i da Serengeti.
Koppen-Geiger_Map_TZA_present.svg|A Klimakoatn vo Tansania.
The_close_view_of_the_Kariakoo_market_in_Dar_es_Salaam.JPG|Da Kariakoo Moakt i Dar es Salaam.
Tea_fields,_Tukuyu,_Tanzania.jpg|Thefelda z Tukuyu.
Williamson_Diamond_Mine,_Mwazui,_Tanzania.JPG|A Diamantnmina.
Arusha-NatPark-Entry.jpg|Da Zougang zen Arusha-Nazionolpark.
Lake_Manyara.jpg|In n Lake-Manyara-Nazionolpark.
Dry_Ruaha_River_and.jpg|In n Ruaha-Nazionolpark.
Tarangire-Natpark800600.jpg|D Savanna in n Tarangire-Nazionolpark.
Moshi_mosque.jpg|A Moschee z Moshi i da Kilimandscharo-Region.
East_Africa_and_the_Indian_Ocean_1596,_Arnold_Florent_van_Langren_(4249793-recto).jpg|A Koatn vo Oustafrika vo 1596.
Deutsch_Ost-Afrika,1892.jpg|Deitsch Oustafrika um 1892.
German East Africa MKL Bd. 14 1890 (128624470).jpg|A Koatn vo umma 1890.
Mount_Kilimanjaro.jpg|Da Kilimandscharo in Noadoustn.
La_Tanzanie_treemap_fr.png|Exportproduktt.
Zanzibar_Stone_Town02.jpg|A Morkt i Stone Town, Sansibar.
Tanzania_transport_map-fr.svg|A weitane Koatn.
NgareSero.jpg|Da Groussa Grombruch z Oustafrika.
Tengeru_market.jpg|Da Tengerumoakt i da Gnejchtn vo Arusha.
Flickr_-_usaid.africa_-_Maza_Wanawake_Kwanza_Growers_Association_(1).jpg|Orwat am Land.
Meru.jpg|Da Meru-Beag.
Olduvai_Gorge_or_Oldupai_Gorge.jpg|D Olduvai-Dulkn in n Noadn vo Tansania.
Uhuru_Peak_Mt._Kilimanjaro_1.JPG|Da Uhuru-Gipfe af n Kilimandscharo-Massiv.
Dar_es_Salaam_before_dusk.jpg|D Metropoln Dar es Salaam.
Tanzania_Portuguese_8.png|D Portogisn z Tansania vo 1498 bis 1730.
Bundesarchiv_Bild_105-DOA0148,_Deutsch-Ostafrika,_Wassaramoleute.jpg|Es Zaramo-Velkl i Deitsch-Oustafrika.
</gallery>
== Beleg ==
<references responsive="1" />
{{NaviBlock
|Navigationsleiste Staaten in Afrika
|Navigationsleiste AU-Staaten
|Navigationsleiste Mitgliedstaaten des Commonwealth of Nations}}
[[Kategorie:Least Developed Country]]
[[Kategorie:Staat in Afrika]]
7tgx620my1r3vdud6r2jf9yy1j62mqd