Wikipedia barwiki https://bar.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Hoamseitn MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Media Spezial Dischkrian Nutza Nutza Dischkrian Wikipedia Wikipedia Dischkrian Datei Datei Dischkrian MediaWiki MediaWiki Dischkrian Vorlog Vorlog Dischkrian Huif Huif Dischkrian Kategorie Kategorie Dischkrian Portal Portal Dischkrian Buach Buach Dischkrian Woat Woat Dischkrian Text Text Dischkrian Spruch Spruch Dischkrian Nochricht Nochricht Dischkrian TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion Toronto 0 20967 854472 844587 2026-09-17T02:28:10Z InternetArchiveBot 37765 Quejn 1 gsichad und 0 ois doud markiad.) #IABot (v2.0.9.5 854472 wikitext text/x-wiki {{Infobox Ort in Kanada |Name=Toronto |Stadtspitzname=T.O., The Big Smoke |Motto=''Diversity Our Strength''<br /><small>(„Vuifoit is unsa Steakn“)</small> |Bild1=Toronto - ON - Skyline bei Nacht.jpg |Bildgröße1=300px |Bildbeschreibung1=Blick auf de Harbourfront und s Stodzentrum vo Toronto |Flagge=Flag of Toronto, Canada.svg |Wappen=Wappen Toronto.jpg |Provinz=Ontario |Region=''Greater Toronto Area'' |Regiontyp= |Gemeinde= |Breitengrad=43.66135 |Längengrad=-79.383087 |Höhe=76 |Beschriftungsposition= |Fläche= 630.18 |Einwohner=2615060 |Stand=2011 |Metropolregion=5583064 |Stand Metropolregion=2011 |Zeitzone= UTC-5 |Gemeindenummer= 416 und 647 |Postleitzahl= M1B – M9W |Vorwahl= |Gründung= 1793 (ois York) |Bürgermeister= John Tory |Website= www.toronto.ca/ |Bild2= |Bildgröße2= |Bildbeschreibung2= }} '''Toronto''' is mid zirka 2,6 Milliona Eihwohnar<ref>{{Webarchiv|url=http://www.census2006.ca/english/census06/data/popdwell/Print.cfm?T=307&SR=1&RPP=699&PR=0&CMA=0&S=3&O=D&LANG=E |wayback=20090129193428 |text=Statistics Canada: Bevöikarungszoin vo da Stod |archiv-bot=2021-06-12 10:06:41 InternetArchiveBot }} Ogruafa am 25. Meaz 2011</ref> de gresste Stod vo [[Kanada]] und de [[Hauptstod]] vo da Provinz Ontario. Si ligt im ''Golden Horseshoe'' (Goidans Huafeisn), ana Region mid iwa 12,8 Millionen Aiwoner (2011), de se hoibkroasfermig ums West-End vom Ontariosee bis za de Niagarafälle hiziagt. Ebba oa Drittl vo da Bevöikerungszuanom vom gonzn Lond is in de letztn [[Joar]] auf den Grossraum entfoin. De Aiwonerzoi vo da Metropolregion (Census Metropolitan Area) is vo 4,1 Millionen im Joar [[1992]] auf 5,1 Millionen im Joar [[2006]] gsting<ref>{{Webarchiv|url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/popdwell/Table.cfm?T=203&SR=1&S=3&O=D&RPP=25&CMA=535 |wayback=20090727183100 |text=Statistics Canada: Bevöikarungszoin vo da Metropolregion |archiv-bot=2021-08-24 04:38:36 InternetArchiveBot }} Ogruafa am 25. Meaz 2009</ref>. De Metropoiregion (''Greater Toronto Area'') hod [[2010]] iwa 6,2 Milliona Eihwohna ghobt<ref>[https://web.archive.org/web/20091215104603/http://www.fin.gov.on.ca/en/economy/demographics/projections/table10gta.html Population by five-year age group, 2008-2036 - Reference scenario - Census divisions in the Greater Toronto Area]</ref>. De Stod ligt am nordwestlichn Ufer vom Ontariosee, dem mid 18.960&nbsp;km² Flächn<ref>Noch Ogom vo [https://web.archive.org/web/20110605224201/http://www.pc.gc.ca/progs/amnc-nmca/systemplan/itm4-/gla6_e.asp Parks Canada] Ogruafm am 25. März 2009</ref> kloanstn vo de fimf ''Grossn Seen''. Durch de Aigmoaung vo aner Raih vo Vursted, de beraits mid Toronto vaschmoizn gwesn sand (''Etobicoke'', ''Scarborough'', ''York'', ''East York'' und ''North York''), is Toronto am End vo de 90er Joar merfoch vagressert worn. s Zentrum mi'm Aikaafs- und Bankndistrikt befindt se in da Nachn vom See. De Hauptaikaafsstrossn is de Y''ounge Street''. Toronto is as Wirtschoftszentrum vo Kanada und wöidwait oana vo de fiahrendn Finanzplätz. De Bersn in Toronto (''Toronto Stock Exchange'') zöid za de siem gresstn vo da Wöid<ref>[http://www.citymayors.com/economics/financial-cities.html Bericht im ''Toronto Star'' (2004)] Ogruafa am 25. Meaz 2009</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/tor_overview.htm |wayback=20110806044257 |text=Iwerblick iwer de Wirtschoftsdatn vo Toronto |archiv-bot=2026-09-17 02:28:10 InternetArchiveBot }} Ogruafa am 25. Meaz 2009</ref>. == Gschicht == De ejtastn Spurn vo menschlicha Besiedlung im Gebiet vom heitign Toronta san 11.000 Joa oit. [[Indiana]] san nach da letztn Eiszeit vom Siidn ans Nordufa vom Ontariosee zogn. De Wyandot-Indiana ham den Ort ''Tarantua'' gnennt. Des hoasst: ''Ort, wo am Wossa Baam stengan'' bzw. spada ''Treffpunkt''.<ref>[https://web.archive.org/web/20131109063329/http://www.nrcan.gc.ca/earth-sciences/geography-boundary/geographical-name/geoname-origins/5697 The real story of how Toronto got its name] Ogruafa am 25. Meaz 2009</ref> Auf dem Gebiet vo Toronto ham vui [[First Nations]] glebt, vor oim direkt am Ufa vom Ontariosee. Ab an 18. Joahundat woans de Seneca, Mohawk, Oneida und Cayuga, de wo zu de Irokesn zejn. == Eadkund == Toronto liegt am Noadwestufa vom Ontariosee und is a Tei vom Quebec-Windsor-Korridor, des wo des an dichtastn bsiedlnte Gebiet vo Kanada is. Zua Metropolregion (''Greater Toronto Area, GTA'') ghean aussa s Stodgebiet via Regionalvawoitungag (''Regional Municipality''): * Regional Municipality of Durham * Regional Municipality of Halton * Regional Municipality of Peel * Regional Municipality of York Neadli vo da Stod liegt a wichtigs, ekologisches Greagebiet (Greazug), 1900&nbsp;km² grosse Park ''Oak Ridges Moraine''. Toronto wead im Westend vom Humber River, im Ostm vom Don River und vo an Haufa Nebmflissn duachflossn. Da Natuahofn vo Toronto is duach Sedimentation entstandn, genau so wia de Toronto Islands. De Fliss und Bachal hom vui bewoidete Schlucht aussabuidt<ref>[http://www.toronto.ca/trees/ravines.htm toronto.ca: ''Ravines and Natural Features''] Abgerufen am 25. März 2009</ref>, de wo de Stodplanung stoark beeinflussn. === Stodgliedarung === S Oide Toronto (''Old City of Toronto'') hod bis [[1997]] bis zu 240 Stodtei ghobt. Noch da Eingliedarung in ''Metropolitan Toronto''; heit sans nua no 6 (Stodtei bzw. Gmoana). [[Datei:Toronto map.png|thumb|left|upright=1.2|De Stodtei vo Toronto]] {| class="wikitable" ! Stodtei ! Einwohna ! Flächn |- | East York || align="right" | 115.185 || align="right" | 21,3&nbsp;km² |- | Etobicoke || align="right" | 345.000 || align="right" | 123,9&nbsp;km² |- | North York || align="right" | 608.288 || align="right" | 176,9&nbsp;km² |- | Old Toronto || align="right" | 676.352 || align="right" | 97,2&nbsp;km² |- | Scarborough || align="right" | 593.297 || align="right" | 187,7&nbsp;km² |- | York || align="right" | 143.255 || align="right" | 23,2&nbsp;km² |- | Toronto City insgesamt || align="right" | 2.481.677 || align="right" | 630,2&nbsp;km² |} == Galerie == <gallery perrow="4" > Datei:Toronto - ON - Scarborough Bluffs.jpg|De ''Scarborough Bluffs'' Datei:Toronto - ON - Ontariosee.jpg|De Ufapromenade am Ontariosee Datei:Day243highparkp.jpg|Fruahjoar im High Park, im Westend vo Toronto Datei:CN Tower Bearbeitung.jpg|CN Tower und Rogers Centre (vom Ostn hea) Datei:Taber Hill.JPG|''Taber Hill'' zn Scarborough, a Irokesn-Grobhigl ('Mound') vo ebba 1250.<ref>[http://torontohistory.org/Pages_STU/Taber_Hill.html ''Toronto's Historical Plaques''] {{Webarchiv|url=http://torontohistory.org/Pages_STU/Taber_Hill.html |wayback=20110914041041 |text=''Toronto's Historical Plaques'' |archiv-bot=2021-12-18 21:19:22 InternetArchiveBot }}</ref> Datei:City Hall, Toronto, Ontario.jpg|De City Hall am Nathan Phillips Square Datei:Toronto - ON - Hart House.jpg|s Hart House, s Studentenzentrum vo da Uni Toronto Datei:Toronto - ON - Roy Thomson Hall.jpg|De Roy Thomson Hall (Konzerthoin) </gallery> == Beleg == <references /> <br /> [[Datei:Toronto panorama.jpg|upright=4.0|center|thumb|360-Grad-Panorama vom ''CN Tower'']] == Literatua == * A. Rodney Bobiwash: ''The History of Native People in the Toronto Area: an Overview'', Frances Henderson und Heather Howard-Bobiwash (Hg.), Toronto: Native Canadian Centre of Toronto 1997. * Derek Hayes: ''Historical Atlas of Toronto'', Douglas & McIntyre 2008, ISBN 978-1-55365-290-8. * Key Porter Books Limited (Hrsg.): ''Toronto: A City Becoming'', Key Porter Books 2008, ISBN 978-1-55263-949-8. * Sean Stanwick, Jennifer Flores: ''Design City Toronto'', Academy Press 2007, ISBN 978-0-470-03316-6. * E.R.A. Architects: ''Concrete Toronto'', Univ. of Chicago Press 2007, ISBN 978-1-55245-193-9. * Ronald F. Williamson: ''Toronto: A Short Illustrated History of Its First 12,000 Year's'', James Lorimer & Company Ltd., 2008, ISBN 978-1-55277-007-8. == Im Netz == * {{commons|Toronto, Ontario|Toronto}} * [http://www.city.toronto.on.ca/ Toronto] (englisch) – Hoamseitn vo Toronto. * [https://web.archive.org/web/20110902120426/http://www.torontoinfocenter.com/ Toronto Info Center] * {{TCE|A1ARTA0008050|F1ARTA0008050}} * [https://web.archive.org/web/20110824043354/http://www.epictrip.com/Toronto-travel-l123764.html Toronto travel] * [https://web.archive.org/web/20110827111201/http://www.phototravelpages.com/canada/ontario/toronto.html Toronto – phototravel] * [http://www.nzz.ch/nachrichten/kultur/literatur_und_kunst/baukuenstlerische_neuerfindung_1.830429.html NZZ Online (13. Septemba 2008): Toronto: ''Baukünstlerische Neuerfindung''] [[Kategorie:Toronto| ]] [[Kategorie:Ort mit Seehafen]] [[Kategorie:Millionenstadt]] 9sa8p16slnmvv42zk72tey03b0l1l60 Nutza Dischkrian:Renamed user 90308472385477e8569010b69e9c595f 3 57811 854474 538403 2026-09-17T09:21:11Z Aelxen 82393 Aelxen hod de Seitn [[Nutza Dischkrian:Ccmpg]] af [[Nutza Dischkrian:Renamed user 90308472385477e8569010b69e9c595f]] verschom, ohne a Weidaloatung ozlegn: Seite während der Umbenennung des Benutzers „[[Special:CentralAuth/Ccmpg|Ccmpg]]“ in „[[Special:CentralAuth/Renamed user 90308472385477e8569010b69e9c595f|Renamed user 90308472385477e8569010b69e9c595f]]“ automatisch verschoben 538403 wikitext text/x-wiki Griasde in da boarischn Wikipedia! Wannsd a Frog zua an Woat host, schaug do: Mia fäid a Woat. Wannsd a Frog zua boarischn Wikipedia bzw. zum Midmocha hosd, nacha kimm ins Autornkafää. --[[Nutza:Howan Hansi|Howan Hansi]] ([[Nutza Dischkrian:Howan Hansi|dischkrian]]) 00:56, 15. Okt. 2015 (CEST) 4pdddd2el4ahnrrzxcu1uq3dbxziqcu Dischkrian:Toronto 1 102555 854473 844588 2026-09-17T02:28:11Z InternetArchiveBot 37765 Hiiweis af a gendade Quejn, wo ma ooschaugn soit) #IABot (v2.0.9.5 854473 wikitext text/x-wiki == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Toronto]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=658837 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20131109063329/http://www.nrcan.gc.ca/earth-sciences/geography-boundary/geographical-name/geoname-origins/5697 zan http://geonames.nrcan.gc.ca/education/toronto_e.php dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 16:48, 20. Okt. 2017 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 2 externe Links af [[Toronto]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=664192 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20091215104603/http://www.fin.gov.on.ca/en/economy/demographics/projections/table10gta.html zan http://www.fin.gov.on.ca/en/economy/demographics/projections/table10gta.html dazuagschriem *As Archiv https://web.archive.org/web/20110605224201/http://www.pc.gc.ca/progs/amnc-nmca/systemplan/itm4-/gla6_e.asp zan http://www.pc.gc.ca/progs/amnc-nmca/systemplan/itm4-/gla6_e.asp dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 19:49, 26. Okt. 2017 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Toronto]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=700158 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20110902120426/http://www.torontoinfocenter.com/ zan http://www.torontoinfocenter.com/ dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 03:22, 31. Okt. 2018 (CET) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Toronto]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=747388 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20110827111201/http://www.phototravelpages.com/canada/ontario/toronto.html zan http://www.phototravelpages.com/canada/ontario/toronto.html dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 21:49, 25. Mea. 2020 (CET) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Toronto]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=785849 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20090129193428/http://www.census2006.ca/english/census06/data/popdwell/Print.cfm?T=307&SR=1&RPP=699&PR=0&CMA=0&S=3&O=D&LANG=E zan http://www.census2006.ca/english/census06/data/popdwell/Print.cfm?T=307&SR=1&RPP=699&PR=0&CMA=0&S=3&O=D&LANG=E dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 12:06, 12. Jun. 2021 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Toronto]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=798857 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20090727183100/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/popdwell/Table.cfm?T=203&SR=1&S=3&O=D&RPP=25&CMA=535 zan http://www12.statcan.ca/english/census06/data/popdwell/Table.cfm?T=203&SR=1&S=3&O=D&RPP=25&CMA=535 dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 06:38, 24. Aug. 2021 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Toronto]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=803295 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20110914041041/http://torontohistory.org/Pages_STU/Taber_Hill.html zan http://torontohistory.org/Pages_STU/Taber_Hill.html dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 22:19, 18. Dez. 2021 (CET) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Toronto]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=844587 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20110824043354/http://www.epictrip.com/Toronto-travel-l123764.html zan http://www.epictrip.com/Toronto-travel-l123764.html dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 03:29, 10. Sep. 2024 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Toronto]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=854472 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20110806044257/http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/tor_overview.htm zan http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/tor_overview.htm dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 04:28, 17. Sep. 2026 (CEST) 4ltshmi047p3tghnihlff9cg8zdm0fa Libysch-Beabarisch 0 128343 854470 854058 2026-09-17T00:52:48Z InternetArchiveBot 37765 Quejn 1 gsichad und 0 ois doud markiad.) #IABot (v2.0.9.5 854470 wikitext text/x-wiki [[Datei:Map_of_Berber_languages.svg|mini|300px|Dej eigfeabtn Steln zoang d Sprochinsln u d heitiga Asdeanung von Masirischn. <ul style="margin: 0; text-indent: 0em; width: 50%; float: left;"> '''Noadmasirisch'''<br> {{Farblegende|#5D0295|Kabylisch (Taqbaylit)||0em|0.9em}}<br> ''Atlas-Gruppn'' {{Farblegende|#BB2215|Middlatlas-Masirisch||0em|0.9em}} {{Farblegende|#FF6A73|Taschlchit||0em|0.9em}} {{Farblegende|#84003F|Srayr u Ghomara||0em|0.9em}}<br> ''Senaata-Gruppn'' {{Farblegende|#917F74|Rifisch||0em|0.9em}} {{Farblegende|#FBC02D|Estlichs Middlatlas||0em|0.9em}} {{Farblegende|#FF523F|Schenwi||0em|0.9em}} {{Farblegende|#FF8022;|Schawi||0em|0.9em}}<!--00571E--> {{Farblegende|#FFFF00|Weitane Senaata||0em|0.9em}} </ul> <ul style="margin: 0; text-indent: 0em; width: 50%; float: right;"> '''Westmasirisch''' {{Farblegende|#F388F3|Zenaga||0em|0.9em}} {{Farblegende|#CB63E4|Tetserret||0em|0.9em}}<br> '''Oustmasirisch''' {{Farblegende|#00A600|Ghadames-Awdjila||0em|0.9em}} {{Farblegende|#00FF00|Nefusi-Siwa||0em|0.9em}}<br> '''Tuareg''' {{Farblegende|#979EC9|Tuareg||0em|0.9em}}<br> '''Wul valouane Dialektt''' {{Farblegende|#000000|Hod s in letztn Jh. nuh gem; heit omed asgstuam||0em|0.9em}}<br> </ul>]] [[Datei:Berber_flag.svg|mini|Masirische Faana]] Es '''Masiirisch''', '''Libysch-Beabarisch''' oda aa d '''Beabasprochn''', masirisch Tamaziγt is a Zweigal vo da Famil vo de [[Afroasiatische Sprochn|afroasiatischn Sprochn]] u hod a groussa Asdeanung z Noadafrika vo [[Marokko]] bis af [[Egyptn]] iwa [[Algerien]], [[Tunesien]], [[Libyen|Libya]]; bis af Toalregiona vo da [[Sahara]] u vo da westlinga Sahelzona (Mauritanien, Mali u Niger).<ref>Vgl. {{Webarchiv|url=http://www.inalco.fr/langue/berbere-langues-berberes |wayback=20210101114635 |text=INALCO "Berbère (langues berbères)" |archiv-bot=2026-07-22 21:56:45 InternetArchiveBot }}</ref><ref name=salem>[https://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/langue_et_litterature_berberes.asp Salem Chaker: "Langue et littérature berbères" in: ''Clio''‎ Mai 2004] {{Webarchiv|url=https://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/langue_et_litterature_berberes.asp |wayback=20190804111648 |text=Salem Chaker: "Langue et littérature berbères" in: ''Clio''‎ Mai 2004 |archiv-bot=2021-12-25 17:18:19 InternetArchiveBot }}</ref> Fia de ganz altn inschriftlichn Textt sagt ma Libysch. A Variantn von Masirischn is vamuetle aa es Guanche, wos amol af de Kanarischn Insln gredd woan is.<ref>[https://journals.openedition.org/anneemaghreb/2056 Josué Ramos-Martín: "L’identité amazighe aux Canaries: l’historiographie des origines",] in: ''L’Année du Maghreb'' 10,‎ 1. Juli 2014, S. 143–162, afgrouffn en 27 Mai 2020.</ref> Da ''Glottolog'' zölt – de asgsturman Sprochn mideigrechned – 27 masirische Sprochn.<ref>[https://glottolog.org/resource/languoid/id/berb1260 Glottolog 4.1 - Berber »] vo glottolog.org (afgrouffn en 8. Fewa 2020)</ref> Es git koa amtlicha Zoln, wiavill Sprecha dass s git, owa ma schetzt, dass s in ganzn umma 30 Milliona san.<ref name=leclerc>Vgl. u.&nbsp;A. {{Webarchiv|url=http://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/berberes_Afrique.htm |wayback=20191022181215 |text=Jacques Leclerc: "Les Berbères en Afrique du Nord" |archiv-bot=2026-09-17 00:52:48 InternetArchiveBot }}, i: ''L'aménagement linguistique dans le monde'' (afgrouffn en 13. Jenna 2016.</ref> Es Masirisch houd weitas a aingana Schrifd, es Tifinaγ, aa Tifinagh oda Tifinar gschrim, es wou de Tuareg daholtn hom u vo den wou a neia Variantn es "Neo-Tifinaγ" amtlich z Marokko un Algerien gnutzt wiad. Es Tifinagh is vaschidn vo da altn Libyschn Schrifd. == Gschicht == === Libysch === Libysch nennt ma dej Variantn von Masirischn z Noadafrika as da [[Oitadum|Antikn]], de wou de Altn Libya gnutzt hom, u vo dea wou ma Inschriftn, d.&nbsp;h. epigrafische Textt houd. Es Libysch is praktisch a alta Varietet von Masirischn.<ref>Vgl. [https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/344#tocto2n1 Salem Chaker: "Libyque"], i: ''Encyclopédie berbère''.</ref> == Inteane Klassifikazion == De beabarische oda masirische Sprochfamil kennt a relativ stoake inteane Variazion. Ma untaglidad es Masirisch i Noadmasirisch, Oustmasirisch, Tuareg u Westmasirisch (Zenaga-Tetserret).<ref>[https://www.ethnologue.com/subgroups/berber "Berber"] in: Ethnologue, Languages of the World.</ref> === Noadmasirisch === Dej Gruppn von Noadmasirischn:<ref name=cline>W. Cline: "Berber Dialects and Berber Script" i: ''Southwestern Journal of Anthropology'' 9/3 (1953), S. 268-276.></ref><ref name=kossmann>[https://www.academia.edu/8902056/Berber_subclassification_preliminary_version_ M. Kossmann: "Berber subclassification (preliminary version"], unpubliziad, S. 1-6.</ref> * dej 'Ned-Senaata' Sprochn (bisweiln aa es ''Sanhaadscha'') ** es Atlasmasirisch z [[Marokko]] ** es Kabylisch z [[Algerien|Algeria]]<ref name=cline /> * dej Senaata-Sprochn (aa ''Zenata''):<ref name=kossmannb>[https://books.google.fr/books?id=Se-BAAAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false M. Kossmann: ''The Arabic Influence on Northern Berber''], Brill 2013, S. 21-24.</ref> ** es Rifisch, in Noadoustn vo [[Marokko]], es wou aa dej Dialekt vo de Béni-Snassen u de weitanen Ostmarrokanischn Senaatadialekt umfasst; ** es Estlicha Middl-Atlas-Beabarisch, in estlinga Zentrum vo [[Marokko]] a Iwagangsdialekt zen Atlasmasirischn ; ** dej noadwestalgerischn Dialektt, doudrunta des Schenwi<ref name=kossmannb /> ** es Schawi-Masirisch, in Aurès-Gebiag, z [[Algerien|Oustalgeria]] ; ** dej zentroln u sidlinga Saharadialekt vo dej Oasn; ** dej Oustsenaatadialektt, mit Iwagangsdialektt zen Oustmasirischn, z Tunisien u [[Libyen|Libya]]. A wenn nouh an Kossmann da Dialekt vo de Béni-Snassen zou de Senaatadialektt vo Noadwestalgerian ghejat,<ref name=kossmannb /> wiad s generell zen Oustrifischn grechnad.<ref>[http://www.centrederechercheberbere.fr/snous.html Salem Chaker: "Le dialecte berbère des Beni Snous (Algérie)"], Centre de Recherche Berbère; nouch ''Encyclopédie berbère'' X, 1991, S. 1471-1472.</ref> Es Nafusi, zen Noadwestn vo [[Libyen|Libya]], es wou uft aa ze d Senaatasprochn zellt woan is, wiad in neianen Studian zen Oustmasirischn zougschlong.<ref name=kossmann /> Zen Noadmasirischn muass ma song, dass dej zwengs da regionoln Gnejchtn zouranand u dan steakan Kontakt zen Romanischn un Arabischn a longa gmoasama Entwicklung hom, owa historisch omed amol zwej ganz vaschidnane Zweigna von Masirischn gweng san, nemli d Senaata-Sprochn u dej aso ghoissanen Sanhadscha-Sprochn. Doudafia spricht aa, dass d Senaata-Sprochn wul uaspringle min Ostmasirischn a Dialektkontinuum bildt hom. === Oustmasirisch === Es Oustmasirisch, es wou von Kossmann in Rama von an [[Dialektkontinuum]]<ref name=kossmann /> ban Noadbeabarischn eigruppiad wiad, had zwou Untagruppn:<ref name=kossmannc>Maarten Kossmann: ''Essai sur la phonologie du proto-berbère'', Rüdiger Köppe 1999, S. 61.</ref> * Dej archaischn Dialekt vo d Oasn Ghadames ([[:en:Ghadamès language|ghadamesi]]) un Audschila ([[:en:Awjila language|tawdschilit]]), d wou es alta *β als β daholtn hom.<ref name=kossmannc /> * Dej senaata-aanlichn Dialekt, wej es Nafusi, es Siwi un es [[:en:Sokna language|Fezzan-Masirische]], dej wou Innovaziona min Noadmasirischn (u de Senaata-Sprochn) toaln, doudrunta da Valust von *β,<ref name=kossmannc /> u da Lautwandl vo *ă zou ə.<ref>Karl-G. Prasse: "The Reconstruction of Proto-Berber Short Vowels", i: ''Hamito-Semitica - Proceedings of the Ist Colloquium on Hamito-Semitic Linguistics'', London, 1970, Mouton (1975), S. 215-231.</ref> === Tuareg === Es Tuareg houd de folngadn Dialektgruppn: * es Noadtuareg oda Tamahaq (Tămahăqq) min Tahaggart vo de Kel Ahaggar, en Tajjart vo de Kel Ajjer u n Ghat um Djanetz Sidoustalgeria u da Oasn Ghat z Libya. * es Sidtuareg min Tamaschek (Tămášăqq) vo de Kel Adagh (aa Kejel Ifoghas, resp. Ifōγas) un en Tamaschek (Tămážăqq) vo de Konfederaziona Kel Aïr (Tayărt) u Iwellemmedan (Tawəlləmmət) === Westmasirisch === Es Senaga (Zenaga) (gsprochn vo de Zenaga z Mauritania u [[Senegal|Sénégal]]) un es Tetserret (z Niga vo de Kel Aghlal u de [[:en:Ait-Awari tribe|Aït Awari]]) furma, trutz da groussn Distanz a distinkte Sproch. Mid a jedns a poa tausnd Sprecha ghejans zou da badroutn Sprochn. De Vatoalung von Westmasirischn dakleat si omed aso, dass di Tuareg, bvua dej arabischn Beduina seit n 11. Jh. kumma san, woarscheinle z Libya vill steaka gweng san, u wej s durtn durch d arabichschn Beduina zruggdrengt woan san, nou Noadmali eina san, aso dass de Westmasirn zwischn Niga u Mauretania vonanand trennt woan san. === Es Guanche === Es [[:en:Guanche language|guanche]], es wou in 17. Jh. asgstuam is un amol af d Kanarischn Insln vo de Guanche gredd woan is, hod vill masirische Elementt un wiad u.&nbsp;A. zwengs da Zoln uaft zen Masirischn grechnad, is owa kamm eppas daholtn. == Geografischa Aftoaling == === Marokko === [[Datei:Berber_dialects_in_Morocco.PNG|links|mini|A Sprochkoartn vo Marokko wou de masrischrednatn Regiona demastriad un afzoagt.]] [[File:WIKITONGUES- Anass speaking Tarifit.webm|thumb|A Sprecha von Rifischn as da [https://es.wikipedia.org/wiki/Lenguas_bereberes Spanischn Wikipedia].]] [[File:WIKITONGUES- Abderrahman speaking Tachelhit.webm|thumb|A Sprecha von Taschlchit as da [https://es.wikipedia.org/wiki/Lenguas_bereberes Spanischn Wikipedia].]] [[Marokko]] is da am mejran masirofone Stoot.<ref name=salem /><ref name=leclerc /><ref name=salemb>Salem Chaker: ''Berbères aujourd'hui'', L'Harmattan, 2000, "Langue et culture berbères: données introductives", S. 13.</ref> Da Artikl 5 vo da Vafassung vo 2011 nennt es Masirisch (amazighe) "a amtlicha Stootsprooch wej a gmoansoms Eab vo d ganzn Marokkana oun a Asnom." Ma schetzt, dass a Masirisch durtn vo umma 40 bis 45% vo da Bvelkaring gredd wiad.<ref name="salem" /><ref name=salemb /> Es Masirisch hod ma lid effntlichn Programm un in Rumpfunk u Feanseng eigfejad. A manchara Bibliothek, wej bspw. dej ''Fondation du roi Abdul-Aziz Al Saoud pour les études islamiques et les sciences humaines'' z Casablanca houd an masirischn "Fundus". Dej masirischn Varietetn san scho awl a Toal vo da marokkanischn Gschicht gweng, wenn ma af d masirischn Dynastien, masirische Handschriftn oda af masirischn Weata in Marokkanisch-Arabischnschaugt. Zwengs an Prestisch san dej Antloanunga i d andana Richting von Arabischn i s Masirisch natiale meara. Es warad ned weitheaghult, dass d Iwazol vo de marokkanisch-arabischn Dialektt a recht stoaks berberischs Substrat houd, wenn ma alloa scho de Phonetik u de Asdrucksweis oaschaugt. Z Marokko git s drei Haptvarietetn: * Es Schilchisch aa Taschelchit (Tašelḥit), wou vo umma 8 Million Sprecha gredd wiad, haptsechle in Houchatlas, in Anti-Atlas, in Saouss un in neadlinga Toal vo da (westlinga) Sahara-Wöjstn,<ref>http://www.centrederechercheberbere.fr/chleuh.html (zletzt affgrouffn en 30. Dezemma 2020).</ref> suawej i d Stedt Casablanca, Marrakech u Rabat; un is d vuaheaschhada Variantn von Masirischn.<ref>"Berber people" af www.articleworld.org (afgrouffn en 8 Fewa 2020)</ref> * es (zentralmarrokanisch) Tamazight (aa ''beraber''), wou vo umma 4 bis 5 Milliona Leitn gredd wiad, haptsechle in Hauchn u Mittlan Atlas.<ref>http://www.centrederechercheberbere.fr/tamazit.html (afgrouffn en 8 Fewa 2020)</ref> * es Rifisch, wou vo umma 3 Milliona z Noadmarrokko gredd wiad, haptsechle in Rif.<ref>http://www.centrederechercheberbere.fr/rifain.html (afgrouffn en 8 Fewa 2020)</ref> Weitas findt sih es Sanhaadscha vo Srayr mid umma 40 000 Sprecha, es Ghomari mid umma 10 000 Sprecha un es Masirisch vo Figuig mid umma 30 000 Sprecha. Dej iwatn kloina Varietetn wean zou de greassaren Gruppn grechnad. Dej Senaata-Dialektt von estlinga Middlatlas wean zen (zentralmarrokanischn) Tamazight dazougrechnad. Dej Béni-Snassen-Dialektt u dej Jerada-Dialektt wean zen Rifischn grechnad. Es Judejo-Beabarisch wiad zen Schilchischn grechnad un wiad vo ebba 2 000 Leitn z Israel gredd. === Algerien === [[Datei:Algeria_Berber-speaking_areas.png|mini|A Sprochkoartn vo de masrischrednatn Regiona z Algerien]] Z [[Algerien|Algerie]]<nowiki/>n reḏn umma 25 bis 30 % vo da Bvelkaring a Masirisch.<ref name="salem" /><ref name=salemb /><ref>Safia Asselah Rahal: ''Plurilinguisme et migration'', L'Harmattan, 2004, S. 24.</ref> Seit n Oafang vo n 20. Jh. is Algerien es Zentrum vo de masirischn Identitetsbatouunga, bsundas d Kabylei, wou bvelkaringsweis d greassta masirischrednata Region in Land is. Z Algerien kennt gleich mearane beabarische Afbrich (printemps berbères), z 1980 u 2001, bsundas zwengs da Sprochnfrouḡ.<ref>Lyes Laribi: ''L'Algérie des généraux'', S. 123.</ref> Dej algerischa Diaspora houd dej Académie berbère grindt, a assoziativa Struktua, d wou es Masirisch u s Tifinaγ-Alfabet feadat, vo den wou d Nutzung in Tuareg dahaltn blim is (Sahara algérien, malien, libyen et nigérien). Des alfabet is daweitad u mid Paralleln as da lateinisch basiaddn Oatografi, wej Doppltschreibung vo dej glengtn Konsonantn, als "Neo-Tifinaγ" in Noadbeabarischn eigfejad woan. 1995 is es Haut-commissariat à l'amazighité grindt woan, es wou wul es ejascht Istitut z Noadafrika gweng is, es wou en Studium von Masirischn gwidmad is. Algérie houd es Masirisch als a nazionala Sproch 2002 i da Vafassung dakennt.<ref>''Langue(s) et nationalisme(s)'', ENS Éditions, 2004, S. 143-144.</ref> Mittlaweil is es Masirisch nouch Artikl 4 vo da Vafassung vo 2016 aa Amtssproch.<ref>[https://constitutionnet.org/sites/default/files/tamendawt-2016-s-tmazight.pdf ''Tamendawt'' s tmazight 2016 (Algerische Vafassung af Kabylisch vo 2016)] u [https://de.calameo.com/books/0001617272ba67fa99d38 ''Tamendawt n Tagduda tazzayrit tamagdayt taɣerfant'' (Algerische Vafassung zwoasproche vo 2020)]</ref> Dej masirischn Sprochn, d wou in Noadn vo [[Algerien]] af n Tell — u zen Toal afn Houchplatou — gredd wean: * Es Schawi (Tacawit) wiad vo umma 3 Milliona Leitn<ref name=salem /> ganz in Oestn, bsundas in Aurès, gredd — i d Provinzn Batna, Khenchela, Oum-El-Bouaghi, Tébessa, Souk Ahras, u sidle vo Sétif u toalweis i d Provinzn Guelma, Mila (ganz in Siin) u Biskra. A recht groussa Gmoaschaftn vo Schawis gits aa z Annaba u z Constantine. * Es Kabylisch (Taqbaylit, bisweiln aa Tazwawit) mid 5 bis 6 Milliona Spreecha. Es Kabylisch is nou an Taschlchit vo Marokko vo d Sprechazoln de zwoat grejsste masirische Sproch z Noadafrika. Es wiad gredd i de Provinzna Béjaïa, Tizi-Ouzou u toalweis i d Provinzna Bouira u Boumerdès. Weitas gits kabylische Gmoandn i Noadn vo de Provinzna Jijel, Sétif u Bordj-Bou-Arreridj. Weitas lem vill i de groussn Stedt [Algier|Alschia], Blida, Médéa un Oran un i da Diaspora, am mearan z Fronkreich u z Kannada. * Es Schenwi wiad gredd i de Provinzna Tipaza, 'Ain Defla, un om Gstod vo da Provinz Chlef westle vo [Algier|Alschia] (180 000 locuteurs).<ref>[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.aucoinberbere.ca%2Ffrancais%2Fculture.html http://www.aucoinberbere.ca/francais/culture.html archiviad]</ref> * Es Blidna-Atlas-Masirisch wou in Blidna Gebiagsmassiv gredd wiad<ref>Gilles Manceron, Farid Aïssani: ''Algérie: comprendre la crise'', Éditions Complexe, 1999, S. 157.</ref>, es wou si iwa d Mitidja-Ebna daheabt. * Es Tasahlit, wou bisweiln aa als wej a Dialekt ovn Kabylischn gseng wiad, owa wul a distinkte Varietet i da Ostkabylei<ref name=bachir>[https://journals.openedition.org/multilinguales/4102 Bachir Bessai: "Insécurité linguistique en contexte minoritaire algérien: enquête sociolinguistique auprès des locuteurs de Tasahlit"], ''Multilinguales'' 11,‎ 17 Juli 2019, konsultiad en 7 Nuvemma 2020)</ref> un in Babors-Massiv is, wou s obhengie vo d ageografischn Loḡ a bissl a Eifliss von Kabylischn u von Schawi afweist. De Sprecha san id de Estlinga Gmoindna vo da Provinz Béjaïa (Kherrata, Aokas, Ait Smail, Taskhriout Melbou, Tizi N'Berber), i de weslinga Gmoindna vo da Provinz Jijel (Ziama-Mansouriah,Erraguène) un in Noadn vo da Provinz Sétif (Babor, Oued El-Bared, Amoucha et Aït Tizi). * Es Beni-Snous-Masirisch (tasenusit) i da Provinz Tlemcen.<ref name=bachir /> Dej masirischn Sprochn, d wou i da Sahara un i d Oasn gredd wean: * Es Mosabitisch, wou i da Oasnstod Mzab in Sidn gred wiad, mid umma 150 bis 200 000 Sprecha.<ref name=salem /> * Es Tuareg es wou z Sidalgerien gredd wiad, owa aa in sidwestn vo Libya, z Mali, z Niga un in Noadn vo Burkina Faso. Di Sprechazoln san z Algerien dej gringan un iwasteing ned amol mearana zeahtausnd Leit. Dej Tuaregsprecha san zammgnumma iwa a Million.<ref name=salem /> * Es Sidwahranisch u Figuiga Schilchisch oda Taschlchit, wou se af mearne Oasn u Buagna (Kastellna oda aa Ksar) z boindn Seitnan vo da algerisch-marokkanischn Grenz zwischn Mecheria u Figuig. Es wiad vo de Sesshaftn duatn gredd, dej wou vo da Saharalonddwiatschaft lem u Dattln vakaffa. * Es Warglisch (Tagargrent) wiad is da Rgion z Ouargla u N'Goussa, owa aa z Touggourt u da durtatn Region Righa gredd. * Es Senaata vo Gourara u Touat, wou vo umma 80 000 Leit z Touat gredd wiad.<ref>[https://www.djazairess.com/fr/elwatan/451358 Bsikri Mehdi: "Le Zénète, une langue en voie de disparition"]{{Toter Link|url=https://www.djazairess.com/fr/elwatan/451358 |date=2026-05 }}, ''El Watan'',‎ 31. Miarz 2014 (afgrouffn en 31. Dezemma 2020).</ref> [[Datei:Berbères_en_Algérie_occidentale.svg|rechts|mini|Masirische Sprochinsln z Westalgerien]] Mearane Dialektt z Algerien, d wou freja amol a poa Sprecha meara ghobt hom, san amol a Grundloḡ vo Studien gweng, u ma woass niad hundatprozente, ob ma s durtn iwahaps nuh redd. * Vaschidnane Dialekt in Ouarsenis-Gebiag (Matmata, Haouara etc.), vo dej wou oanzlne vamuatle nuh gredd wean. * Es Bettioui vo Vieil Arzew (vo rifischn Uasprung), wiad vamuatle scho nimma gredd. * Es Schilchisch vo de Achaacha (as da Region Mostaganem), wiad vamuatle scho nimma gredd. * Da Dialekt vo de Ben Hlima (Frenda in Sidoustn vo Mascara), wiad vamuatle scho nimma gredd. === Tunesia === Z Tunesia, wou a Arabisch d Mouttasproch vo 98 % vo da Bvelkaring is, wiad s (tunesische) Schilchisch i de halb-masirofonnan Deaffa in Siḏn gredd — z Chenini, Douiret, Matmata, Tamezret, Ghomrassen, u.&nbsp;a. — un in a poa Deaffa af da Insl Djerba (bsundas vo de Guellala/Iqellalen, Ajim, Sedouikech/Azdyuch u Ouirsighen/Ursighen)<ref>[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.berberemultimedia.com%2Fbibliotheque%2Fauteurs%2Fboukous_berber_1988.htm Ahmed Boukous: "Le Berbère en Tunisie" archiviad], ''Études et documents berbères'' 4, 1988, S. 77-84.</ref> un i de Beagregiona z Gafsa u Sbeïtla. Dej beabarischn Bwegunga z Tunesia hom an gwichting Afwind nouh an 14. Jenna 2011 u da Tunesischn Revoluizon kreigt, mearane masirische Vabendt hom se konstetuiad, u Merschh fia d Dakennung vo da Sproch u dej kulturelln Rechtt hom stottgfunna.<ref>[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.tunisie-amazigh.com%2Farticles%2Fen-tunisie-les-amazighs-font-entendre-leurs-voix-325-29122011 Stéphane Arrami: "En Tunisie, les Amazighs font entendre leurs voix" archiviad], ''Tunisie berbère'', 29. Dezemma 2011.</ref> === Mali u Niga === Es Tuareg, oda gnaua gsogt es Sidtuareg oda ''Tamaschek''.<ref>Vgl. Mohamed Aghali-Zakara: "Didactique du passage de l’oral à l’écrit au Sahel - Langue touarègue", i: {{Webarchiv|url=https://core.ac.uk/download/pdf/267979554.pdf |wayback=20210831115751 |text=''Anna Maria Di Tolla Langues et littérature berbères: développement et standartisation''. Quaderni di Studi Berberi e Libico-berberi 3 |archiv-bot=2022-09-30 10:23:49 InternetArchiveBot }}. Napoli: Università degli Studi di Napoli "L'Orientale", 2014; S. 15-30.</ref> Dej Touareg san umma 10 % vo da Bvelkarung vo Noadmali u Niga. === Libya === De Masirischrednatn san z Libya umma 10% vo da Bvelkaring; se konzentrian se af n Noadwestn, af d Nefoussa-Beagg un af d Hafnstod Zouara.<ref>[https://www.lemonde.fr/international/article/2011/09/29/a-tripoli-les-berberes-reclament-leur-place-dans-la-libye-nouvelle_1580065_3210.html#ens_id=1481986 "A Tripoli, les Berbères réclament leur place dans la Libye nouvelle."] ''Le Monde.fr'' von 29/09/2011. Konsultiat en 29/09/2011.</ref> Masirisch wiad aa z Awjila u z Sokna. Tuareg wiad id da REgion vo Ghat umma 17 000 Leit gred.<!-- (Johnstone 1993) --> === Mauritania === Es Senaga wiad in Depatmõ Mederdra gredd. Es Tamaschek wiad aa gnutzt, owa d Iwazol vo de niad-arabofonan vo Mauritanie reḏn niga-kongolesischa Sprochna. === Egyptn === Z Siwa u [[:en:Qara Oasis|Qara]] redd ma den oanzing masirischn Dialekt von heiting Egyptn, es Siwi. Dej zwou Oasn in Noadwestn vo Egyptn wean zen Oustmasirischn grechnad.<ref>Madjid Allaoua: "Sur l’oasis de Siwa", ''Études et Documents Berbères'' 15-16, 1997-1998 (2000), S. 313-318.</ref> === Spania === Es riffische Masirisch wiad z Eiropa i da noadafrikanischn Enklavn [[Melilla]] gredd (un is omed amol aa z Andalusia gredd woan). Af d Kanarischn Isnln, is weitas es Guanche gredd woan, wos heit asgstuam is. A toal vo da heiting Bvelkaring vo dej ejtzad [[Spanien|spanischn]] Insln sigt se als masirisch redd owa kann masirischn [[Dialekt]] ned.<ref>"La revendication berbère aux îles Canaries: mythe ou réalité", ''Tamurt'', S. 5-8.</ref> Dej Bakennung zen masirischn wiad trong von Kanarischn Nazionalkongress (''Congrès national canarien''), da Poatei vo d Kanarischn "Separatistn", a politscha Oam vo da kanarischn Befreiungsbewegung (MPAIAC).<ref>[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.amazighworld.org%2Fhuman_rights%2Fcanaryislands%2Findex_show.php%3FId%3D579 Antonio Cubillo Ferreira: "Sobre el Significado del toponimo Icod" archiviad] u [http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.amazighworld.org%2Fhuman_rights%2Fcanaryislands%2Findex_show.php%3FId%3D553 "Nuevo Estatuto y topes electorales" archiviad].</ref> == Schrifd == Es Masirisch houd mit Intavalln a Schrifdtradizion vo iwa 2000 Jouana, aa wenn dej Tradizion vill untabrochn woan is, u vaschidne Sprochstufn u Dialekt gmoant san. Z ejasch is es Libysch gschrim woan, af des wou as Tifinaγ, wos dej Tuareg heitztoḡ nutza zmindast toalweis basiad. D ejaschtn Nennunga vo d Libya san in Egyptischn. Dej ejaschte libyscha Inschrift wiad af s 3. Jh. v. Kr. datiad. Spaada dasida 1000 bis 1500 n. Kr. san masirische Textt mid arabischn Alfabet gschrim woan, u seit n 20. Jh. wiad aa es lateinischa Alphabet gnutzt, bsundas z Algerien bei de Kabyln, wou ma dej modeana lateinische Schreibweis von 20. Jh. nouh an Mouloud Mammeri aa "Tamεamerit" hoißt. Es lateinischa Alphabet wiad weitas seit n 19. Jh. vo da Iwazol vo de Linguistn u Wissnschaftla fia s Masirische gnutzt.<ref>[http://www.centrederechercheberbere.fr/la-langue-berbere.html "Tamazight - Langue Berbere: Quelques données de base", Centre de Recherche Berbère,‎ 2010.]</ref> A modeanisiadde Furm von Tifinaγ-Alfabet, Néo-Tifinaγ ghoissn, is z Marokko 2003 fia s Masirisch iwanumma woan. D Algeriar nutzn in Untarricht oa d effntlichn Schüelln es lateinischa Alfabet un es Tifinaγ meara fia symbolische u kinstlarische Zweck. Mali u Niga dakenna es lateinischa Tuareg-Alfabet, es wou oa d Fonologi von Tuareg oaposst woan is, aa wenn s tradizionnella Tifinaγ albott no gnutzt wiad. In Neotifinaγ un Lateinischn wean konsistenta d Vokal gschrim un aa dej Konsonantnleng duach zwej Buchstom asdrickt. In Tuareg-Tifinaγ un in Arabischn wiad des niad gmacht. <!-- [[Datei:Prehistory-draa16.jpg|mini|A Inschrift i Zagora z Marokko.]] --> [[Datei:Kidal.jpg|alternativtext=|mini|Zoufoat af Kidal, a Tuareg Stedtl z Mali, i da Mittn von Ifoghas-Massiv. Af da link Seitn von Fels stejt "Kidal" (d.&nbsp;h. KDL) i tradizionelln Tifinaγ.]] === Tifinaγ === Es Masirisch is von ej mid libyischa Alfabet seit dej ejaschtn Jh. v. Kr. gschrim woan. Doudavua houd ma nea libysche Nama un omed a poa Loanweata in Ägyptischn afgschrim. Af s libisyscha Alfabet genga vamuatle dej Variantn von Tifinaγ-Alfabet zrugg, dej wou dej Tuareg bis heit nutzn dean.<ref>Vgl. u.&nbsp;A. [http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.mondeberbere.com%2Flangue%2Ftifinagh%2Ftifinagh_diffsyst.htm mondeberbere.com: "Les différents systèmes d'écriture amazighe" archiviad].</ref> Seit da arabischn un islamischn Asdeanung z Noadafrika hod ma oaghebt mid arabischn Alfabet zen schreim u seit da Kolonialheaschaft aa miḏn [[Lateinischs Oiphabet|lateinischn Alfabet]]; bis af dej Tuareg, hod danou bis i s 20.Jh. praktisch ajeda es Masirisch mid lateinischn oda arabischn Alfabet gschrim. In folngadn san de 33 Zoachn von Neo-Tifinaγ mid de Entsprechung i da lateinischn Schreibweis: :{| class="wikitable" |bgcolor="#EFEFEF" colspan="33"| '''Dea 33 Schriftzoachna von Neo-Tifinaγ mid Entsprechung in Lateinischn''' |- style="font-size:120%" class="Unicode" |width="3%"|[[A|ⴰ]]||width="3%"|[[B|ⴱ]]||width="3%"|ⵛ||width="3%"|ⵞ||width="3%"|[[D|ⴷ]]||width="3%"|ⴹ||width="3%"|[[E|ⴻ]]||width="3%"|ⵄ|| width="3%" |[[F|ⴼ]]||width="3%"|[[G|ⴳ]]||width="3%"|ⴵ||width="3%"|ⵖ | width="3%" |[[H|ⵀ]]||width="3%"|ⵃ||width="3%"|[[I|ⵉ]]||width="3%"|[[J|ⵊ]]||width="3%"|[[K|ⴽ]]||width="3%"|[[L|ⵍ]]||width="3%"|[[M|ⵎ]]||width="3%"|[[N|ⵏ]]||width="3%"|[[Q|ⵇ]]||width="3%"|[[R|ⵔ]]||width="3%"|ⵕ||width="3%"|[[S|ⵙ]]||width="3%"|ⵚ||width="3%"|[[T|ⵜ]]||width="3%"|ⵟ||width="3%"|[[U|ⵓ]]||width="3%"|[[W|ⵡ]]||width="3%"|[[X|ⵅ]]||width="3%"|[[Y|ⵢ]]||width="3%"|[[Z|ⵣ]]||width="3%"|ⵥ |- style="font-size:120%" |width="3%"|a||width="3%"|b||width="3%"|c||width="3%"|č||width="3%"|d||width="3%"|ḍ||width="3%"|e||width="3%"|ɛ|| width="3%" |f||width="3%"|g||width="3%"|ǧ||width="3%"|ɣ | width="3%" |h||width="3%"|ḥ||width="3%"|i||width="3%"|j||width="3%"|k||width="3%"|l||width="3%"|m||width="3%"|n||width="3%"|q||width="3%"|r||width="3%"|ṛ||width="3%"|s||width="3%"|ṣ||width="3%"|t||width="3%"|ṭ||width="3%"|u||width="3%"|w||width="3%"|x||width="3%"|y||width="3%"|z||width="3%"|ẓ |} * Siah aa [[Tifinagh-Schrift]] === Lateinische Schreibweis === Es Lateinisch basiadde masirische Alfabet, kabylisch Agemmay amaziɣ alatin, houd 33 Buchstom. Sa Fuam is von kabylischn Linguistn Mouloud Mammeri i de 60ga Joua festglegt woan. Dej Schrift wiad fia s Noadbeabarisch gnutzt. In folngaden a Iwasicht iwa dej 33 Buchstom. :{| class="wikitable" style="text-align:center" |bgcolor="#EFEFEF" colspan="33"| '''Dea 33 Schriftzoachna von noadbeabarischn Alfabet''' |- style="font-size:120%" class="Unicode" |width="3%"|[[A]]||width="3%"|[[B]]||width="3%"|[[C]]||width="3%"|[[Č]]||width="3%"|[[D]]||width="3%"|[[Ḍ]]||width="3%"|[[E]]||width="3%"|[[Ɛ]]|| width="3%" |[[F]]||width="3%"|[[G]]||width="3%"|[[Ǧ]]||width="3%"|[[Ɣ]] | width="3%" |[[H]]||width="3%"|[[Ḥ]]||width="3%"|[[I]]||width="3%"|[[J]]||width="3%"|[[K]]||width="3%"|[[L]]||width="3%"|[[M]]||width="3%"|[[N]]||width="3%"|[[Q]]||width="3%"|[[R]]||width="3%"|[[Ṛ]]||width="3%"|[[S]]||width="3%"|[[Ṣ]]||width="3%"|[[T]]||width="3%"|[[Ṭ]]||width="3%"|[[U]]||width="3%"|[[W]]||width="3%"|[[X]]||width="3%"|[[Y]]||width="3%"|[[Z]]||width="3%"|[[Ẓ]] |- style="font-size:120%" |width="3%"|a||width="3%"|b||width="3%"|c||width="3%"|č||width="3%"|d||width="3%"|ḍ||width="3%"|e||width="3%"|ɛ|| width="3%" |f||width="3%"|g||width="3%"|ǧ||width="3%"|ɣ | width="3%" |h||width="3%"|ḥ||width="3%"|i||width="3%"|j||width="3%"|k||width="3%"|l||width="3%"|m||width="3%"|n||width="3%"|q||width="3%"|r||width="3%"|ṛ||width="3%"|s||width="3%"|ṣ||width="3%"|t||width="3%"|ṭ||width="3%"|u||width="3%"|w||width="3%"|x||width="3%"|y||width="3%"|z||width="3%"|ẓ |- |bgcolor="#EFEFEF" colspan="34"| '''Entsprechunga annaschwou bspw. in Tuareg''' |- style="font-size:120%" |width="3%"|a||width="3%"|b||width="3%"|š||width="3%"|č||width="3%"|d||width="3%"|ḍ||width="3%"|e||width="3%"| || width="3%" |f||width="3%"|g||width="3%"| ||width="3%"|ɣ | width="3%" |h||width="3%"| ||width="3%"|i||width="3%"|j/ž||width="3%"|k||width="3%"|l||width="3%"|m||width="3%"|n||width="3%"|q||width="3%"|r||width="3%"|ṛ||width="3%"|s||width="3%"|ṣ||width="3%"|t||width="3%"|ṭ||width="3%"|u||width="3%"|w||width="3%"|x||width="3%"|y||width="3%"|z||width="3%"|ẓ |} Labialisiadde Lautt weadn bisweiln mid an houchgstelltn "w" gschrim. Regional gits bsundane Regeln fia d Assproch. Bisweiln wiad nou da Assproch b aa v, frikativ gsprochns t aa ṯ gschrim uaw. Dej ondan masirischn Sprochna, wej es Tuareg, es West- un es Oustmasirisch – nutzn z.&nbsp;T. weitane un andane Buchstom. Ma findt i de vaschidnan andan masirischn Sprochn bspw. weitas dej Vokalna ə, ă, â, ê, î, o un ô oda dej Konsonantna β, ̣f, ǵ, ḳ, ṇ, ŋ u ṃ. A Punkt is in Tuareg awl a velarisiadda Laut, aa ban ''h'', weand in Noadmasirischn a ''ḥ'' koa velariasiads niad ''h'' is, sundan a stimmlosa Faryngal. === Arabische Schreibweis === [[Datei:MuhammadAwzal-Al_Hawd-Leiden_MS_Or_23.354.jpg|mini|Titlblod von Manuskript von El-Hawd vo Awzal as n 18. Jh. af marrokanischn Taschlchit]] Bsundas historisch, bspw. i Handschriftn, owa bisweiln aa heit nuh findt ma masirische Text in arabischa Schrifd. Duatn ko s aa vaschidnane Tradiziona ba de vaschidnan Varietetn gem. Grundsetzle git s wul hanscchriftliche Text af ibaditischn Oasnvarietäten, wej an Mzab, af Taschlchit un omed af Tamaschek z Timbuktu. :{| class="wikitable" style="text-align:center" |bgcolor="#EFEFEF" colspan="36"| '''Arabische Buchstom, wou ma nutzt, mid de lateinischn Entsprechunga''' |- style="font-size:120%" class="Unicode" |width="3%"|[[A|ا]]||width="3%"|[[B|ب]]||width="3%"|ش||width="3%"|ش||width="3%"|[[D|د]]||width="3%"|ظ/ض||width="3%"|[[E|آ]]||width="3%"|ع|| width="3%" |[[F|ف]]||width="3%"|[[G|ڤ/گ/ڭ]]||width="3%"|چ||width="3%"|غ | width="3%" |[[H|ه]]||width="3%"|ح||width="3%"|[[I|إ/ئ]]||width="3%"|ج||width="3%"|[[K|ڪ]]||width="3%"|[[L|ل]]||width="3%"|[[M|م]]||width="3%"|[[N|ن]]||width="3%"|[[O|ۇ]]||width="3%"|[[P|پ]]||width="3%"|[[Q|ق]]||width="3%"|[[R|ر]]||width="3%"|ڒ||width="3%"|[[S|س]]||width="3%"|ص||width="3%"|[[T|ت]]||width="3%"|ط||width="3%"|[[U|ؤ]]||width="3%"|[[V|ڥ]]||width="3%"|[[W|و]]||width="3%"|[[X|خ]]||width="3%"|[[Y|ي]]||width="3%"|[[Z|ز]]||width="3%"|ژ |- style="font-size:120%" |width="3%"|a||width="3%"|b||width="3%"|c||width="3%"|č||width="3%"|d||width="3%"|ḍ||width="3%"|e||width="3%"|ɛ|| width="3%" |f||width="3%"|g||width="3%"|ǧ||width="3%"|ɣ | width="3%" |h||width="3%"|ḥ||width="3%"|i||width="3%"|j||width="3%"|k||width="3%"|l||width="3%"|m||width="3%"|n||width="3%"|o||width="3%"|p||width="3%"|q||width="3%"|r||width="3%"|ṛ||width="3%"|s||width="3%"|ṣ||width="3%"|t||width="3%"|ṭ||width="3%"|u||width="3%"|v||width="3%"|w||width="3%"|x||width="3%"|y||width="3%"|z||width="3%"|ẓ |} Fia d Konsonantnleng git s als a Zusatzzoachn es Schadda, z.&nbsp;B. فّ fia ''ff'' un ''eff''. == Status == [[Datei:Tizi_Ouzou_Tasdawit.jpg|mini|Dreisprochige Weḡweisa ba da Fakultet vo Tizi-Ouzou (z Algerien) af [[Arabische Sproch|arabisch]], masirisch (in Neotifinaγ) u Franzesisch.]] [[Datei:Zgh-plake province Tiznite.jpg|mini|Dreisprochigs Wilkomenstafal vo da Provinz Tiznit (z Marokko) af [[Arabische Sproch|arabisch]], masirisch (in Neotifinaγ) u Franzesisch.]] Es Beabarisch is mittlawal [[Amtssproch]] z [[Marokko]] u z [[Algerien]]. Es is Nazionalsproch z Mali u z Niger u Regionolsproch z [[Libyen|Libya]]. == Leja un Asbilding == === Z Algerien === <!-- Quinze ans plus tard, l'enseignement du tamazight ne concerne plus qu'une dizaine de wilayas. Ce constat pourrait faire penser que l'enseignement du tamazight est en recul. Mais ce n'est pas le cas. Pour l'année 2010-2011, le Haut Commissariat à l'Amazighité (HCA) a noté que plus 240 000 élèves apprennent le tamazight en Algérie49. --> Zen Asgong von Schulgstagl vo 1994/95, an "grève du cartable", da wou en Bildingssektoa i da Kabylei zen daling bracht houd, houd d algerische Reḡiring vuasichte oagfangt a bissl a Masirisch i de 16 Provinzn vo 1995 fia umma 35 000 Schüellar eizenfejan.<ref>[https://www.djazairess.com/fr/letemps/36194 "Les caractères latins pour la transcription de tamazight", ''Le Temps d'Algérie'' von 18.4.2010]{{Toter Link|url=https://www.djazairess.com/fr/letemps/36194 |date=2026-05 }}.</ref> Fias Joua 2010/11 houd es Haut Commissariat à l'Amazighité (HCA) festgstellt, dass schou meara wej 240 000 Schüella in Algerien Masirisch liarna, a wenn s nimma i d ganzn 16 Provinzna untarrichtt wiad.<ref>[http://fr.allafrica.com/stories/201004200474.html Ali Boukhlef: "Algérie: Tamazight entre volonté et réalité"]</ref> Da Untarricht vo da Sproch is gach vasteakt woan, bsundas i da Kabylei. Es Masirisch had ma einebracht i d Abitua- resp. Maturaprejfunga (''épreuves du baccalauréat'') u d Mittlschüellobschliss (''brevet d'enseignement moyen''). D Leja hod se asdeand af d Owaschüelln (''lycées''), d Mittlschüelln (''collèges'') u d Grundschüelln (''écoles primaires''), bsundas i de Provinzn Tizi Ouzou, Béjaïa u Bouira.<ref>[https://www.djazairess.com/fr/liberte/100602 A. Debbache: "Tamazight à l'université de Bouira"]{{Toter Link|url=https://www.djazairess.com/fr/liberte/100602 |date=2026-05 }}</ref> Weitas is s Niveau von Untarricht ghom woan weng da Schaffung vo Seminarn u Sprochkursnan zen Masirischn oa de Universitetn z Tizi Ouzou, Béjaia u Bouira. Ejtzad kumma d mearan Leara vo d Universitetn. 2011 san vo de 1114 Leara fias Masirisch 800 diplomiad gweng. Nuh 1995 hod s z Algerien blouss umma 200 Masirischleara gem. Z Algerien, wiad in jedana Region d lokale Varitet von Masirischn untarrichtt (d.&nbsp;h. i de Aurès-Beag es Schawi, id Kabylei s Kabylisch uaw.). D lateinischa Schreibweis wiad z Algerien generell fia n Untarrischt gnumma, z Tamanrasset nimmt ma owa aa es Tifinaγ hea. === Z Marokko === Eigfejad woan is s 2003 i 317 Schüelln,<ref>[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fmagharebia.com%2Ffr%2Farticles%2Fawi%2Ffeatures%2F2010%2F03%2F12%2Ffeature-03 Siham Ali: "Les militants demandent un enseignement qualifié en langue amazighe" archiviad], fia Magharebia à Rabat 12/03/10.</ref> 2012 is es af umma 4000 Schüelln vo 14 000 Learan untarricht woan.<ref>[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.amazighs.fr%2Ftamazight-au-parlement-du-maroc%2F http://www.amazighs.fr/tamazight-au-parlement-du-maroc/ "Tamazight au Parlement du Maroc".]</ref> Umma 545 000 marokanisch Schüella, des san 15 %, folng an masirisch Untarricht.<ref>[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fmagharebia.com%2Ffr%2Farticles%2Fawi%2Ffeatures%2F2012%2F09%2F12%2Ffeature-04 Ali Siham: "Le Maroc développe l’enseignement du tamazight" archiviad], fia Magharebia à Rabat 12/09/12</ref> Da Masirisch-Untarricht bschrenkt sih praktisch af d Grundschüell.<ref>[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.medias24.com%2FSOCIETE%2F2097L-ecole-marocaine-n-est-pas-pres-de-parler-amazigh.html https://www.medias24.com/SOCIETE/2097L-ecole-marocaine-n-est-pas-pres-de-parler-amazigh.html Amin Belghasi: "L'école marocaine n'est pas près de parler amazigh" archiviad,] 20. Brouchat 2013.</ref> D Sproch wiad untarrichtt in Tifinaγ, wos umstrittn is.<ref>[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.mfjradio.com%2Factualite%2Factualite-diverse-17%2Fau-maroc-le-roi-a-impose-le-tifinagh-au-detriment-de-la-graphie-latine-321.html Samir Ghezlaoui Intaviu mid Lhoussaine Azergui, "Au Maroc, le roi a imposé le tifinagh au détriment de la graphie latine"], vo 2963, also vo 2013 woascheinle.</ref><ref>[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fmagharebia.com%2Ffr%2Farticles%2Fawi%2Ffeatures%2F2012%2F12%2F06%2Ffeature-04 Siham Ali: "Le Maroc reporte l’officialisation du tamazight" archiviad], fia Magharebia à Rabat – 06/12/12</ref> Es Masirisch is praktisch obwesnd vo de Privatschüelln.<ref>[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fmagharebia.com%2Ffr%2Farticles%2Fawi%2Ffeatures%2F2013%2F03%2F22%2Ffeature-04 "L'intégration du tamazight domine le débat sur l'éducation au Maroc" Siham Ali: "L'intégration du tamazight domine le débat sur l'éducation au Maroc"], à Rabat fia Magharebia – 22/03/12.</ref> === Z Libya === Unta n Mouammar Kadhafi vabuatn, is da Masirischuntarricht a zentrola Foadarung vo de masirischn Bwegunga.<ref>{{Webarchiv|url=http://tamazgha.fr/Un-tournant-dans-le-combat-amazigh.html |wayback=20140222002931 |text="Un tournant dans le combat amazigh en Libye" |archiv-bot=2023-08-03 06:04:15 InternetArchiveBot }} von 6. Jenna 2013.</ref><ref>[https://www.theguardian.com/world/2012/jul/04/libya-ethnic-tension-elections-berbers "Libya beset by ethnic tension as elections loom"], von 4. Jule 2012.</ref> <!-- koa quelln mea ! Z Tripoli git a Schüell wul unentgeltle Masirischa Sprochkuass oa. --> === Annaschwou === Masirischuntarricht ko ma i weitanen Lendan u Regiona finna, dej wou a grejssana masirischa Gmoaschaft hom wej z.&nbsp;B. z [[Frankreich|Fronkreich]], z Holland, z [[Bejgien|Belgia]], z [[Spanien|Spania]] u z [[Kanada]]. Z Frankreich wiad am INALCO Masirisch tradiad resp. weitagem.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.inalco.fr/langue/berbere-langues-berberes |wayback=20210101114635 |text=Archivierte Kopie |archiv-bot=2026-07-25 10:14:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.inalco.fr/langue/berbere-langues-berberes |wayback=20210101114635 |text=Archivierte Kopie |archiv-bot=2026-07-22 21:56:53 InternetArchiveBot }}</ref> Weitas git s a Masirisch bspw. z Holland oa da ''Universiteit Leiden'' oda oa da ''Universidad de Cádiz'' z Andalusia. Seitn n Joua 2000 git s aa a jeds zwoats Joua a "Bayreuth-Frankfurter Kolloquium zur Berberologie".<ref>https://www.afrikanistik.uni-bayreuth.de/en/colloquia/Berber-Colloquium/index.html {{Webarchiv|url=https://www.afrikanistik.uni-bayreuth.de/en/colloquia/Berber-Colloquium/index.html |wayback=20201021154516 |text=Archivierte Kopie |archiv-bot=2021-06-23 07:26:39 InternetArchiveBot }}</ref> == Masirische Medien == === Z Algerien === Es git effntliche u private Medien. ==== Radio ==== ===== La Chaîne 2 ===== La Chaîne 2 is a nazionals [[Algerien|algerischs]] Radio, es wou sa Programm i fimf Varietetn von Masirischn asstrolt, doudrunta haptsechli s Kabylisch owa aa es Schenwi, es Schawi, s Mosabitisch un es Tuareg.<ref>[https://www.depechedekabylie.com/culture/86722-radio-la-chaine-ii-inaugure-sa-nouvelle-grille-des-programmes-ce-dimanche-communiquer-en-tamazight-et-sur-tamazight/ "Radio La chaîne II inaugure sa nouvelle grille des programmes ce dimanche: «Communiquer en tamazight et sur tamazight»"], von 18. Settemma 2010.</ref> ===== Regionale effntliche Senda ===== D lokaln Radiosenda vo Tizi Ouzou u Béjaia san scheja asschlejssle masirischrednad. Andane loklae Radios (Bouira, Khenchela, Batna, Tipaza, Oum El Bouaghi uaw.) hom a poa Programm af Masirisch.<ref>[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.radioalgerie.dz%2Ffr%2Factivites-de-la-radio%2F12381-radio-nationale "Les radios locales un vecteur de promotion de Tamazight" archiviad], von 19. Jule 2011.</ref> ==== Feanseng ==== Am 18. Miarz 2009 is a effntlicha TV-Senda af Masirisch ("A4" fia "Algérie 4" oda aa "Tamazight TV 4") af Sending ganga. Da franzesische Senda Berbère Télévision wiad z Algerien aa asgstrolt. === Z Marokko === * Tamazight TV: is 2010 af Sending ganga, aa effntlicha Feansejsenda, da wou umma 70 % vom Programm af AMsirisch asstrolt.<ref>[https://www.liberation.fr/planete/2010/03/30/tamazight-premiere-chaine-berbere-au-maroc_618081 Léa-Lisa Westerhoff: "Tamazight, première chaîne berbère au Maroc"], von 30. Miarz 2010.</ref> * Radio Amazigh is a allgmoana effntlicha Radiostazion. I da Frejh is s Programm gweanle af Rifisch, Noumittags af zentralmarrokanischn Masirisch un af d Nacht af Schilchisch. * Vill lokale private Senda hom masirische Sendunga im Programm, doudrunta Cap Radio, Radio Plus Agadir, u.&nbsp;A. * D Marokkanische Presseagentua <nowiki><i>Maghreb Arabe Presse</i></nowiki> houd a masirische Veasion i Tifinaγ vo da Seitn u d Nourichtn. === Z Fronkreich === * Berbère Télévision: is a privata masirscha Feansejsenda, wou in Jenna 2000 af sendung ganga is, u Sendinga af Kabylisch u Franzesisch asstrolt. * Berbère Jeunesse: is a gmoaschaftlicha TV-Senda af masirisch u Franzesisch fia Kinda un is am 25. Nuvemma 2008 daeffnad woan. * Berbère Music: is a Feansejsenda fia d masirische Musi un is am 25. Nuvemma 2008 daeffnad woan. * Beur TV: hod oanzlna Sendunga af Masirisch. ==== Radio ==== * Beur FM u Radio Pays hom oanzlna Sendunga af Kabylisch. * Seit n 2012a Joua git s BEUR FM 100 % KABYLE in Netz. === Z Kanada === * TV amazigh monde: is a privata Feansejsenda, da wou af masirisch sendet. * TQ5: is a privata Feansejsenda, da wou am 12 Jenna 2018 af Sendung ganga is, u sa Programm z 100% af Kabylisch asstrolt. == Beleg == <references responsive="1" /> <!-- == Schau aa == {{Interwiki|kab|Kabyle}}{{Incubator}}{{Incubator}}{{Incubator}}{{Incubator}}{{Incubator}} --> == Litratua == * Meftaha Ameur, Khalid Ansar, Abdellah Boumalk, Noura El Azrak, Rachid Laabdelaoui et Hamid Souifi, Centre de l'Aménagement Linguistique: ''Dictionnaire général de la langue amazighe: amazighe - français - arabe'', Rabat, Institut Royal de la Culture Amazighe, coll. « Lexiques et dictionnaires » (no 13), 2016. * Revue annuelle ''[http://www.berberemultimedia.fr/etudes_docum/etudetdocs.htm Études et documents berbères]'' (Paris/Aix-en-Provence, Coédition La boîte à Documents/Edisud). * Lamara Bougchiche (préf. Lionel Galand): ''Langues et Littératures berbères des origines à nos jours: Bibliographie internationale et systématique'', Paris, Ibis Press, coll. « Sources berbères anciennes et modernes », 1997 * ''Linguistique berbère : Études de syntaxe et de diachronie'', Salem Chaker, Peeters, Paris, 1995 (ISBN 978-2-87723-152-7). * ''Grammaire berbère'' (rifain, zayane, chleuh, kabyle), Michel Quitout, éd. L'Harmattan, 1997 (ISBN 978-2-7384-6004-2). * ''Initiation à l'écriture de la langue berbère'', Larbi Rabdi, éd. L'Harmattan, 2001, 148&nbsp;p. <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;978-2-7475-0904-6)</small>. * ''Dictionnaire des racines berbères'' (formes attestées), Kamal Naït-Zerrad, 3 tomes : Tome I, 1998 (ISBN 978-90-429-0579-5) ; Tome II, 1999 (ISBN 978-90-429-0722-5) ; Tome III, 2002 (ISBN 978-90-429-1076-8). * ''La langue berbère'', André Basset, éd. L'Harmattan, 2004 (ISBN 978-2-7475-7278-1). * ''Langue berbère. Introduction à la notation usuelle en caractères latins'', Ramdane Achab, éd. Hoggar, Paris, 1998 (ISBN 978-2-912996-00-8). * ''Dictionnaire tamazight - français'' (variante zayane du Maroc central), Miloud Taïfi, éd. L'Harmattan, 1992 (ISBN 978-2-906659-00-1). * ''Dictionnaire des verbes Tachelhit-Français'', Abdallah El Mountassir, éd. L'Harmattan, 2003 (ISBN 978-2-7475-3577-9). * ''Manuel de conjugaison du tachelhit (langue berbère du Maroc)'', Abdallah Boumalk, éd. L'Harmattan, 2003 (ISBN 978-2-7475-5527-2). * ''Grammaire moderne du kabyle'', Kamal Naït-Zerrad, éd. Karthala, Paris, 2001 (ISBN 978-2-84586-172-5). * ''Psycholinguistique touarègue (Interférences culturelles)'', Mohamed Aghali-Zakara, Inalco, Paris, 1992. * ''Dialecte de l’Ahaggar'' (en 4 volumes), Charles de Foucauld, éd. L’Harmattan, Paris, réédition de 2005 (ISBN 978-2-7475-8173-8). * ''Langue et pouvoir en Algérie'', Mohammed Benrabah, éd. Séguier, 1999 (ISBN 978-2-84049-150-7). * Dictionnaire insolite du Maroc - Latéfa Faïz - Édition Cosmopole - Novembre 2011 - ISBN / 978-2-84630-064-3. * Stéphanie Pouessel, « La relégation des langues berbères : le complexe de la berbérité » (p.&nbsp;33-41) et « L'éloge du fragment : langues et régions berbères » (p.&nbsp;163-168), dans {{Literatur|ISBN=2352700876}}. * Mena Lafkioui, « La question berbère : politiques linguistiques et pratiques langagières », Langues et cité, no 23,‎ août 2013 (lire en ligne) * Salem Chaker, « Langue (berbère) », dans Encyclopédie berbère, vol. 28-29 : Kirtēsii–Lutte, Aix-en-Provence, Édisud, 2008 (lire en ligne), p.&nbsp;4348-4360 * Alexandra Filhon, « Parler berbère en famille : une revendication identitaire », Revue européenne des migrations internationales, vol. 23, no 1,‎ 2007 (lire en ligne) * [https://web.archive.org/web/20170808014246/http://www.swarthmore.edu/SocSci/jaldere1/bbiblio2_june01.pdf Kyra Jucovy u John Alderete: "A Bibliography of Berber Language Materials", vo 2001.] * [https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/1887/4150/1/1267577_033.pdf Kossmann u. Stroomer: "Berber Phonology", Artikl vo 1997.] == Masirische Wikipedias == * [https://kab.wikipedia.org/ Wikipedia af Kabylisch] * [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/tzm Nestalwiki af Middlatlasmasirisch] * [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/zgh Nestalwiki af marokkanischn Standardmasirisch] * [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/shy Nestalwiki af Schawi-Masirisch] * [https://web.archive.org/web/20201212095942/https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/shi Nestalwiki af Taschlchit] * [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/rif Nestalwiki af Rifisch] == Exteana Vaweiss == * [http://www.centrederechercheberbere.fr/accueil.html Es Centre de recherche berbere (CRB) von INALCO] * [https://www.hcamazighite.dz/fr/ Haut commissariat à l'amazighité (HCA)] * [http://www.ircam.ma/ L’Institut royal de la culture amazighe (IRCAM)] * [https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/ Encyclopédie Berbère (online)] * [http://www.tawalt.com/ Tawalt blog mid Bejchan u Quelln zen Masirischn (z Libya)] * [http://adrar-inu.blogspot.com/ Adrar-inu blog mid Bejchan u Quelln zen Masirischn] * [https://web.archive.org/web/20210115213750/http://www.mondeberbere.com/litt-amazighe.html mondeberbere.com] <!-- * {{Normdaten}} * [https://web.archive.org/web/20100217155854/http://www.inalco.fr/crb/pages_html/crb4.htm Inalco Centre de recherche berbère] - Publications * [https://web.archive.org/web/20050105010911/http://www.attica.fr/attica/materielContinent.do?continentId=0064&langueId=0145 Liste d'ouvrages pour la pratique des langues berbères] * [https://archive.today/20091008112631/http://tunisie-genealogie.com/les-berberes-en-tunisie/situation-sociolinguistique-tunisie.html Situation sociolinguistique des berbères tunisiens], Par Ahmed Boukous - Études et Documents Berbères, 4, 1988, p. 77-84 {{Portal|langues|Berbères}} <nowiki> [[Kategorie:Einzelsprache]]</nowiki> --> 6m887qpu14sa4ftntr0l6w215io24rs Dischkrian:Libysch-Beabarisch 1 129954 854471 854059 2026-09-17T00:52:49Z InternetArchiveBot 37765 Hiiweis af a gendade Quejn, wo ma ooschaugn soit) #IABot (v2.0.9.5 854471 wikitext text/x-wiki == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Libysch-Beabarisch]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=787187 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20201021154516/https://www.afrikanistik.uni-bayreuth.de/en/colloquia/Berber-Colloquium/index.html zan https://www.afrikanistik.uni-bayreuth.de/en/colloquia/Berber-Colloquium/index.html dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 09:26, 23. Jun. 2021 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Libysch-Beabarisch]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=796496 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20170808014246/http://www.swarthmore.edu/SocSci/jaldere1/bbiblio2_june01.pdf zan https://www.swarthmore.edu/SocSci/jaldere1/bbiblio2_june01.pdf dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 12:21, 18. Jul. 2021 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Libysch-Beabarisch]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=804701 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20190804111648/https://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/langue_et_litterature_berberes.asp zan https://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/langue_et_litterature_berberes.asp dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 18:18, 25. Dez. 2021 (CET) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Libysch-Beabarisch]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=832820 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20210831115751/https://core.ac.uk/download/pdf/267979554.pdf zan https://core.ac.uk/download/pdf/267979554.pdf dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 12:23, 30. Sep. 2022 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Libysch-Beabarisch]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=838353 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20140222002931/http://tamazgha.fr/Un-tournant-dans-le-combat-amazigh.html zan http://tamazgha.fr/Un-tournant-dans-le-combat-amazigh.html dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 08:04, 3. Aug. 2023 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Libysch-Beabarisch]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=847127 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20201212095942/https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/shi zan https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/shi dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 18:28, 4. Mer. 2025 (CET) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Libysch-Beabarisch]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=850438 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20210115213750/http://www.mondeberbere.com/litt-amazighe.html zan http://www.mondeberbere.com/litt-amazighe.html dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 21:15, 23. Sep. 2025 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 2 externe Links af [[Libysch-Beabarisch]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=854035 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20210101114635/http://www.inalco.fr/langue/berbere-langues-berberes zan http://www.inalco.fr/langue/berbere-langues-berberes dazuagschriem *As Archiv https://web.archive.org/web/20210101114635/http://www.inalco.fr/langue/berbere-langues-berberes zan http://www.inalco.fr/langue/berbere-langues-berberes dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 23:57, 22. Jul. 2026 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Libysch-Beabarisch]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=854058 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20210101114635/http://www.inalco.fr/langue/berbere-langues-berberes zan http://www.inalco.fr/langue/berbere-langues-berberes dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 12:15, 25. Jul. 2026 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Libysch-Beabarisch]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=854470 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20191022181215/http://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/berberes_Afrique.htm zan http://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/berberes_Afrique.htm dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 02:52, 17. Sep. 2026 (CEST) 2hym1vcv8z6l3qv4udyv2mn4cayltjk Deitsche Kurrentschrift 0 134575 854475 854015 2026-09-17T09:59:19Z ~2026-50484-22 82394 /* Entwicklung (16.–19. Joahundat) */ 854475 wikitext text/x-wiki {{Dialekt-oben|Südbairisch|Kärntnarisch}} [[Datei:1802-Goethe.jpg|mini|hochkant=1.6|Briaf vom [[Goethe]] (1802)]] [[Datei:Deutsche Kurrentschrift.svg|mini|Alphabet von da Kurrentschrift, um 1865 (de vorletzte Zeiln zagt Umlaute, die letzte Zeiln zagt [[Ligatur (Typografie)|Ligaturen]]:<br />ch, ck, th, sch (ſch), ß (ſz) und st (ſt))]] [[Datei:Dänische Kurrentschrift.png|mini|Gotisk skrift (dänische Kurrent) um 1800, mit [[Æ]] und [[Ø]] åm Ende vom Alphabets]] De '''deitsche Kurrentschrift''' (von [[lateinisch]] ''currere „''laufn”) is a Årt von [[Schreibschrift]] de wo vom Ånfång von da [[Neizeid|Neizeit]] bis in de Mittn vom 20. Joahundat (in da Schweiz da Ånfång vom 20. Joahundat) de ållgemeine Vakehrsschrift im [[Deitsche Språchraum|deitschn Språchraum]] woa. Se werd aa ''deitsche Schreibschrift'' oda ''deitsche Schrift'' gnånnt. Mit „[[deitsche Schrift]]“ kånn ma åba aa bestimmte [[Gebrochene schrift|gebrochene]] [[Såtzschriftn]] manen. [[Paläographie|Paläographisch]] gseachn is de deitsche Kurrentschrift a Årt von an gebrochenen Schriftn ([[Kanzleibastarda]]). Wås sie bsundas måcht seind de spitzn Winkl („Spitzschrift“), de de runde [[Lateinische schreibschriftn|lateinischn]] Schriftn nit håmp. De Kurrentschrift is åba aa oft rund. Ma håt sie aa mit klaanen Vaändarungen in [[Skandinavien]] bnutzt (in [[Norwegn]] und [[Dänemark|Dänemoak]] „Gotisk skrift“ gnånnt). De Kurrentschrift håt ma åm Ånfång mit anem [[Fedakiel]] und spata mit ana [[Schreibfeda#Båndzuegfeda|Båndzuegfeda]] gschriem, wås dåzue gfiat håt, dåss de [[Strichstärkn]] je nåch Richtung åndas woa. Seit am 19.&nbsp;Joahundat håt ma sie aa mit ana [[Schreibfeda#Spitzfeda|Spitzfeda]] gschriem, wås ån- und åbschwellende Linien gmåcht håt. Im 20.&nbsp;Joahundat is de [[Sütterlinschrift]] erfundn worn. Dege Variante von da Kurrentschrift is åls [[Ausgångsschrift]] fia an Schueluntaricht entwicklt und eingfiaht worn. Ma håt se mit ana [[Schreibfeda#Gleichzuegfeda (Kuglspitzfeda)|Gleichzuegfeda]] gschriem, de a gleichmäßige Strichstärkn håt. Seit da Mittn vom 20.&nbsp;Joahundat, vor ållem nåchdem se im Joa 1941 durch an [[Antiqua-Fraktur-Streit#Normalschrifterloss|Normalschriftealåss]] in an Schuelen åbgschåfft worn is, is de Kurrent- und Sütterlinschrift ålleweil weniga bnutzt worn. [[Historika]], [[Genealogie|genealogisch Interessierte]] und åndare Wissnschåftla miaßn sie lernen, um in da Kurrentschrift gschriemene Texte lesn ze kenan. == Gschicht == === Entwicklung (16.–19. Joahundat) === De deitsche Kurrentschrift håt si im friahn 16.&nbsp;Joahundat aus da [[Kanzleibastarda]] entwicklt.<ref>{{Literatur|Autor=[[Karin Schneider (Kodikologin)|Karin Schneider]]|Titel=Paläographie und Handschriftenkunde für Germanisten: Eine Einführung|Auflage=3.|Verlag=Walter de Gruyter & Co KG|Datum=2014|ISBN=978-3-11-037308-0|Seiten=84|Online=[https://books.google.de/books?id=ve_mBQAAQBAJ&pg=PT84 books.google.de]}}</ref> Einflussreich fia ihre Entwicklung im 17. und 18.&nbsp;Joahundat woan de [[Niamberg|Nürnbeaga]] und de [[Saggsn|sächsische]] Schreibschuel.<ref>{{Literatur|Autor=Sonja Steiner-Welz|Titel=Von der Schrift und den Schriftarten|Verlag=Reinhard Welz Vermittler Verlag&nbsp;e.&#8239;K.|Datum=2003|ISBN=3-937636-47-1|Seiten=111|Online=[https://books.google.de/books?id=EFt2eW5HVXoC&pg=RA3-PA111#v=onepage&q&f=false books.google.de]}}</ref> In Preißn is 1714 zen erstn Mål durch anen Erlåss ån an Schueln a Normschrift eingfiaht worn, de da berlina Lehra [[Hilmar Curas]] ([[Joachimsthalisches Gymnasium]]) erfundn håm soll. De spitzn, nåch rechts geneigtn Formn, de Rundungn vamiedn håmp, håmp si aa in åndan deitschn Ortn eingebiagat. Deshålb woa de schulische Ausgångsschrift aa weit von Preißn wichtig fia de Entwicklung von da Kurrentschrift.<ref>{{Literatur|Autor=Sonja Steiner-Welz|Titel=Von der Schrift und den Schriftarten|Verlag=Reinhard Welz Vermittler Verlag&nbsp;e.&#8239;K.|Datum=2003|ISBN=3-937636-47-1|Seiten=113|Online=[https://books.google.de/books?id=EFt2eW5HVXoC&pg=RA3-PA111#v=onepage&q&f=false books.google.de]}}</ref>   De Schrift is im 19.&#x20;Joahundat durch de metallische Spitzfeda beeinflusst worn. [[Datei:Schriftbeispiel Hilmar Curas 1714.png|mini|Schriftbeispiel von [[Hilmar Curas]], 1714]] == Bsundaheitn == De deitsche Kurrentschrift is rechtsschräg und håt Schleifn ån an Obalängn. De Schäfte von an Buechståbn f und ſ, wia bei an ältaren [[Kanzleibastarda|Kanzleibastardn]], nåch untn valängat. Vüle Buechståbn wend in anem Fedazueg gschriem. Dås „z“ und es „h“ håmp durchgezogene Schleifn ån an Untabögn. Dås e håt a Form, de es in kana åndaren Schrift håt, de a bissl so ausschaugt wia dås n.<ref>{{Literatur|Autor=[[Karin Schneider (Kodikologin)|Karin Schneider]]|Titel=Paläographie und Handschriftenkunde für Germanisten: Eine Einführung|Auflage=3.|Verlag=Walter de Gruyter & Co KG|Datum=2014|ISBN=978-3-11-037308-0|Seiten=84|Online=[https://books.google.de/books?id=ve_mBQAAQBAJ&pg=PT84 books.google.de]}}</ref> Aus dem e seind de Umlautpunkte im [[Deitsche Alphabet|deitschn Alphabet]] entståndn.<ref>{{Literatur|Autor=Albert Derolez|Titel=The Palaeography of Gothic Manuscript Books: From the Twelfth to the Early Sixteenth Century|Verlag=Cambridge University Press|Datum=2003|ISBN=0-521-80315-2|Seiten=188|Online=[https://books.google.de/books?id=t_KoaIkzUqEC&pg=PA188#v=onepage&q&f=false books.google.de]}}</ref><ref>{{Literatur|Autor=[[Bernhard Bischoff]]|Titel=Latin Palaeography: Antiquity and the Middle Ages|Verlag=Cambridge University Press|Datum=1990|ISBN=0-521-36726-3|Seiten=135|Online=[https://books.google.de/books?id=eEmsSZ054L8C&pg=PA135#v=onepage&q&f=false books.google.de]}}</ref> Weil de Buechståbn n und u sunst gleich ausschaugn, werd iba dås u a Bogn getån. A gråda Strich üba am n oda m is a [[Reduplikationsstrich]] der bedeitet, dåß da Mitlaut ([[Konsonant]]) vadopplt werd. <gallery widths="150" heights="80" class="skin-invert-image"> Kurrent B.svg|b B Kurrent F.svg|f F Kurrent S.svg|ſ s S Kurrent H.svg|h H Kurrent Z.svg|z Z Kurrent E.svg|e E Kurrent N.svg|n N Kurrent U.svg|u U </gallery> == Beispüle == <gallery widths="140" heights="180"> Johann Christoph Egedacher 1716 Kirchental.jpg|[[Johann Christoph Egedacher]]: Kostenvoranschlag fia a Orgel fia [[Maria Kirchental]], 1716,<ref></ref> mit Fremdwertan in lateinischer Schrift Bielsko-Biała Teatr Polski 004.JPG|Postkårtn Gruß aus [[Bielsko-Biała|Bielitz]] (Bua vor Schueltåfel, um 1905. Da Nåme vom Berg [[Klimczok]] is åm Ånfång von da 3. Zeiln mit lateinischem „cz“ gschriebn.) Schein und Sein.jpg|[[Autograph]] von [[Wilhelm Busch]] (undatiert, eppa åm Ende vom 19.&nbsp;Jahrhundert) Antonia Orden I.jpg|Urkundn von 1917 Notes about a forest boundary inspection near Buchholz, Northern Germany, 19th century.jpg|Blått aus anem Grenzprotokoll, spates 19.&nbsp;Jahrhundert, nit weit von [[Buchholz (Nordheide)]] </gallery><gallery widths="220" heights="130"> Jul-Greg-George-II-1750.tif|Schlußsatz von anem Vergleich aus am Joa 1750; is in Kurrent- und aa Lateinschrift (doppelte Datumsångåbn nåch am [[Julianischer Kalender|julianischem]] und [[Gregorianischer Kalender|gregorianischem Kalender]]) Kurrentschriftbeispiel.jpg|Schriftbeispül aus anem Schuelheft, 1910 Staedt.Kinderheim-01.jpg|Städtisches Kinderheim in [[Esslingen am Neckar]] (Aufnahme 2005) TWAIN Mark Huckleberry Finn. Fahrten und Abenteuer Ullstein 1920 Suetterlinschrift.JPG|Buchtitel von eppa&nbsp;1920: ''Huckleberry Finns Fahrten und Abenteuer'' von [[Mark Twain]] </gallery> == Literatua == * [[Friedrich Beck (Archivar)|Friedrich Beck]]: ''Die „deutsche Schrift“ – Medium in fünf Jahrhunderten deutscher Geschichte.'' In: ''[[Archiv für Diplomatik|Archiv für Diplomatik, Schriftgeschichte, Siegel- und Wappenkunde]]''&#x20;37 (1991), S.&#x20;453–479. * [[Hellmut Gutzwiller]]: ''Die Entwicklung der Schrift in der Neuzeit.'' In: ''[[:de:Archiv_für_Diplomatik|AfD]]''&#x20;38 (1992), S.&#x20;381–488. * [[Leo Santifaller]]: ''Bozener Schreibschriften der Neuzeit''. Gustav Fischer, Jena 1930. * [[Heribert Sturm]]: ''Einführung in die Schriftkunde.'' München-Pasing 1955. * Tamara N. Tacenko: ''Zur Geschichte der deutschen Kursive im 16.&#x20;Jahrhundert. Bemerkungen zur Entwicklung dieser Schrift anhand von Dokumenten einer Sammlung aus St.&#x20;Petersburg.'' In: [[Archiv für Diplomatik|AfD]]&#x20;38, Köln u.&#x20;a. 1992, S.&#x20;357–380. === Selba lernen === * Manfred Braun: ''Deutsche Schreibschrift. Kurrent und Sütterlin lesen lernen. Handschriftliche Briefe, Urkunden, Rezepte mühelos entziffern.'' München 2015, [[Special:BookSources/9783426646885|ISBN 978-3-426-64688-5.]] * Helmut Delbanco: ''Schreibschule der deutschen Schrift. Eine Anleitung zum selbständigen Erlernen der deutschen Schreibschrift.'' Verlag Bund für deutsche Schrift und Sprache, 2005, [[Special:BookSources/3930540231|ISBN 3-930540-23-1]] (Lern- und Anleitungsheft für die deutsche Schreibschrift, auch bekannt unter dem Namen Sütterlinschrift). * Berthold zu Dohna: ''Warum nicht mal deutsch? Übungsbuch für die deutsche Schreibschrift.'' 4.&#x20;Auflage. Christians, Hamburg 2001, [[Special:BookSources/3767212412|ISBN 3-7672-1241-2]] (168 Seiten, mit zahlreichen Abbildungen). * [[Kurt Dülfer]], H. E. Korn: ''Schrifttafeln zur deutschen Paläographie des 16.–20. Jahrhunderts.'' 2&#x20;Teile, 6.&#x20;Aufl., hrsg. von Günter Hollenberg. Marburg 1987 (Veröffentlichungen der Archivschule Marburg&#x20;2). * Karl Gladt: ''Deutsche Schriftfibel. Anleitung zur Lektüre der Kurrentschrift des 17.–20.&#x20;Jahrhunderts.'' Graz 1976. * [[Paul Arnold Grun]]: ''Leseschlüssel zu unserer alten Schrift.'' Limburg 2002, [[Special:BookSources/3798003580|ISBN 3-7980-0358-0]] (Reprint der Originalauflage von 1935; Dokumentation der Schriftentwicklung vom 14. bis 19.&#x20;Jahrhundert, mit zahlreichen Schriftproben). * [[Manfred Kobuch]], Ernst Müller: ''Der deutsche Bauernkrieg in Dokumenten''. Weimar 1977 (lei fia dås 16.&#x20;Jahrhundert). * ''Lehrbrief Paläographie''. Fachschule für Archivwesen, Potsdam o.&#x20;J. * [[Johannes Seidl]]: [https://web.archive.org/web/20130319055129/http://homepage.univie.ac.at/johannes.seidl/Pub_Volltext/Schriftenskriptum.pdf Schriftbeispiele des 17. bis 20.&#x20;Jahrhunderts zur Erlernung der Kurrentschrift. Übungstexte aus Perchtoldsdorfer Archivalien] (Memento vom 19. März 2013 im ''[[Internet Archive]]'') (PDF-Datei; 1,4&#x20;MB), 1996. * Harald Süß: ''Deutsche Schreibschrift. Lesen und Schreiben lernen.'' [[Droemer Knaur]], 2002, [[Special:BookSources/3426667533|ISBN 3-426-66753-3]] (Lehrbuch für Deutsche Kurrent, Sütterlinschrift und Offenbacher Schrift). == Im Netz == {{Commonscat|German Kurrent|Deitsche Kurrentschrift}} * [http://deutsche-schrift.beepworld.de/schriftgeschichte.htm Geschichte der deutschen Schreibschrift] * {{Webarchiv |url=https://www.univie.ac.at/gonline/htdocs/upload/File/import/2543.pdf |text=''Erste Schritte im Kurrent-Lesen'' |wayback=20211122211725}} (PDF; 581&#x20;KB). Geschichte Online, Universität Wien ** [https://gonline.univie.ac.at/erste-schritte-in-kurrent/ ''Erste Schritte in Kurrent''.] Universität Wien * [http://www.deutsche-kurrentschrift.de/ Freunde der deutschen Kurrentschrift] * [http://www.bfds.de/ Bund für deutsche Schrift und Sprache] * [http://www.kurrent.de/ Kurrentschrift zen Selberlernen] * Margarete Mücke: [http://www.kurrent-lernen-muecke.de/ Kurrentschrift Schreiblehrgang] * [https://edulehre.com/themen/kurrent-lesen-lernen-ubungen/ Kurrent lesen lernen mit Übungen, eduLehre(at)com; Inhaber der Website: abiLehre – Verein zur Förderung von Archiv-, Bibliotheks- und Informationsassistent/innen, Wien.] == Belege == <references /> t3plu6ifit1e5gchr6larnnp2k5jqsm Nutza:Mosesevo 2 134661 854469 2026-09-16T19:16:01Z Mosesevo 82345 Moi 854469 wikitext text/x-wiki SEVO Mose tiq4hr2arhapjud1hos6jxytoocj5rt