Wikipedia barwiki https://bar.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Hoamseitn MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Media Spezial Dischkrian Nutza Nutza Dischkrian Wikipedia Wikipedia Dischkrian Datei Datei Dischkrian MediaWiki MediaWiki Dischkrian Vorlog Vorlog Dischkrian Huif Huif Dischkrian Kategorie Kategorie Dischkrian Portal Portal Dischkrian Buach Buach Dischkrian Woat Woat Dischkrian Text Text Dischkrian Spruch Spruch Dischkrian Nochricht Nochricht Dischkrian TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion Venantius Fortunatus 0 7960 854798 837156 2026-10-05T08:28:39Z Εὐθυμένης 16531 /* Seine Biacha */ 854798 wikitext text/x-wiki {{Dialekt-oben|Ostmittlboarisch|Owaöstareichisch}} Da '''Venantius Fortunatus''' (* um 535 bai [[Treviso]], † zwischn 600 und 610 in [[Poitiers]]; fola Naum: ''Venantius Honorius Clementianus Fortunatus'') woa a [[Rom|remischa]] [[Literatur|Schriftschdöla]] und [[Katholizismusau|katholischa]] Geistlicha aus Oba[[italien]], dea um 565 fu Ravenna iwa de [[Alpen|Oipn]] und de Rhein-Gegend noch Aquitanien im heiting [[Frankreich|Fraunkreich]] zong is und doat schbeda Bischof woan is. Fia de Gschichtsfoaschung is a desweng wichdig, wai a umfaungreich ois aufgschrim hod wos a so gseng und dalebt hod, sowoi in Italien ois wia in [[Gallien|Galien]] und a wiar a auf da Roas woa. Ea is a oane fu de wichdigsdn Beleg fu da frian Mearowingazeid im Fraunknreich. Fia de Religionsfoaschung san seine Biache iwa Heilige, wia in Sankt Martin fu Tours, und seine religiesn Himnen und Gedichtl wichdig. Da Venantius Fortunatus is aussadem de zwoate schriftliche Beleg, de a Infoamazion iwa de Bajuwarn lifat. De hod a nemli auf seina Roas fu Italien iwa de Oipn noch Galien drofn. Da Venantius Fortunatus is a katholischa Heiliga und sei Faichda is da 14te Dezemba, wos owa blos in da Diezesn fu Poitiers und in a boa Kiacha fum Veneto gfeiad wiad. == Sai Lem in Italien == [[Datei:Vittorio Veneto da Col Visentin.jpg|thumb|250px|right|Vittorio Veneto, de Gegend in Italien wo da Venantius Fortunatus auf d'Wöd kema is.]] Da Venantius Fortunatus is in Noaditalien in da Gegend fum Veneto auf d'Wöd kema. S'genaue Joa und in genauen Oat woas ma ned, owa es muas zwischn 530 und 540 noch Grisdus gwen soai und maunche song es woa in Treviso, in Valdobbiadene oda Ceneda. Soai Naum Venantius Fortunatus hoast iwasezt "da glikliche Veneziana", den hod a owa woaschainli easchd schbeda dazua griagt, wiar a fu dahoam wek is. Ea is in da Epochn fum 6. Joahundat aufgwogsn, wo de Mocht fu de Ostgoten in Italien zruk gaunga is und da oströmische Kaisa augfaungt hod, Italien zruk zan earowan. Unta aundam wiad Ravenna zwoa Moi fu de ostremischnDrupn oaignuma (540 und 552), de Schdod wo da Venantius Fortunatus soai Ausbüdung griagt hod. Seine schbedan Weak zoang, das a de klassischn remischnDichda und Litaratn guad kent hod, wia in [[Ovid]], in [[Horatius]], in [[Vergil|Virgil]], in Statius und in [[Martial]], wos fia s'6de Joahundat goa neama söbfaschdendli woa. Ea hod owa a [[Christentum|kristliche]] Dichda wia in Arator, Claudian und Sedulius guad schdudiad und kend. Kuaz foa oda im Joa 565 bricht da Venantius Fortunatus fu Ravenna auf Richdung Noadn und kimd iwa de Oipn iwan Rhein bis zua Mosl. Maunche song ea woit rechtzeiti foa de Langobardn weg aus Owaitalien, wos owa woaschainli a Bledsin is. De Langobarden san 568 fu Panonien iwa s'Friaul noch Italien, mindestns drei Joa nochdem da Venantius Fortunatus schau weg gaunga is. Aundane Hisdoarika moanan, das a zu de mearowingischn Kini fum Fraunknreich woit, damid a doat Hofpoet wean kant. Des is schau a weng logischa, wai ois Romane woar a katholisch und woit filaicht zu de emfois katholischn Fraunkn im Noadn. De [[Goten|Gotn]] in Italien woan zwoa de mearan a Kristn, owa arianische. In da Heilinglegendn hoasts das da Venantius Fortunatus desweng noch Galien woit, wai a gschwoan hod, das a s Grob fum Heiling Martin fu Tours hoamsuacha woit. == Soai Roas ins Fraunknreich == [[Datei:Frankish Empire 481 to 814-de.svg|thumb|250px|right|D'Kinireicha fu de Mearowinga]] Soai Weg hod eam auf jedn Foi foabai an Sankt Afra bai [[Augsburg|Augschbuag]] gfiad, waida noch [[Mainz]], wo a in doating Bischof Sidonius drift (IX, 9) und de Georgskiacha bsuacht (II, 11 and 12), noch Köln wo eam da Bischof Carentinus ois Gost aufnimt (III, 14) und daun d'Mosl aufi noch Trier zan Bischof Nicetius (III, 11). Iwa de Mosel und in Wainanbau doat, dea schau seid da remischnZeid doat bedrim wiad, schreibt a schbeda an humoafoin Bericht (IV, 8). Im Joa 566 kimt a daun noch Metz zan Hof fum Mearowinga-Kini Sigibert I., genau zu dem seina Hochzeid mid da westgotischn Brinzesin Brunichild. Gach drauf konveatiad de Brunichild fum arianischn Glaum zan katholischn, wos in Venantius Fortunatus faaunlost a Lobliad drauf zan schreim (VI, 1a). Duach seine Schriftn und Lobredn gwingd a de Bewundarung fum Hof, foa oim fum Gogo und in Heazog Lupus, dea unta de gaunzn Barbarn oane fu de wenign Mauna is, de nu de römische Kultua und Büdung aufrecht hoitn. A weng schbeda mocht si da Venantius Fortunatus wida auf d'Roas und kimd iwa Verdun (II, 23) und Reims (III, 15), noch Soissons, wo a s Grob fum Heiling Medardus bsuacht (II, 16). Dano ziagt a waida iwa Paris, wo a in Kini Charibert I. a Aufwoatung mocht, waida noch Tours, wos woaschainli soai uaschbringlis Zü woa. D'Legendn sogt, das da Fortunatus in Ravenna duach a Wunda fum Sankt Martin fu am Aungleidn gheild woan is und desweng zum dem soain Grob in Tours pilgan woit. Fu Tours ziagt da Venantius Fortunatus waida noch Poitiers in Aquitanien, zua Heiling Radegundis, de doat a Glosda grindd hod. Ea wiad doat a enga Freind fu da Radegund und blaibt bis zu dea iam Dod 20 Joa in Poitiers. == Sai Zeid in Poitiers == [[File:Poitiers-Baptistère Saint-Jean(côté sud).jpg|thumb|250px|right|S'Baptisterium St. Jean in Poitiers, da öödasde Sakralbau in Fraunkreich, dailwais ausn 4tn Joahundat]] In Poitiers drift da Venantius Fortunatus de Radegundis, d'Dochda fum Thüringa-Kini Berthachars, de 531 bai am Iwafoi fum Fraunknkini Chlothar I. ois Gfaungane faschlept woan is und geng ian Wün in Chlothar hairatn miassn hod. 555 is de Radegundis fum Hof dafau grent und hod si fum Bischof Medardus fu Noyon zua Glosdaschwesda und Diakonin wain lossn. Dano is auf da Flucht waida bis noch Poitiers in Aquitanien und grindd doat a neichs Glosda. S'Glosda Saint-Croix (zan Heiling Graiz) griagt 569 sogoa fum Kaisa in Konstantinopl a Schdüki fum Graiz fum Jesus gschenkt. Da Venantius Fortunatus schreibt aus dem Grund a Daungschreim an dn Kaisa Justin II. und a religiöse Gedichtl iwa s'Heilige Graiz, de bis heit iwalifat san. In de negsdn Joa wiad a a enga Fadrauda fu da Radegundis und a fu iara Adoptivdochda Agnes. Ea gnennd s'Fahötnis zu da Radegundis schbeda wia zu ana Muada und d'Agnes woa fia eam wia soai Schwesda. In deara Zeid entschdengan a seine wichdigstn religiesn Schriftn, de dailwais bis heit wichdige Text fia d'katholische Kiacha san und sogoa in [[Thomas von Aquin|Thomas fu Aquin]] inspiariad haum. In deara Zeid fraint a si a mim Bischof fu Tours au, in Heiling Gregor fu Tours, dea a Gschichtsschreiwa woa und a wichdige Beleg fia de Zeid fum 6tn Joahundat is. Im Joa 586 schdiabt d'Radegundis in Poitiers und da Venantius Fortunatus und da Gregor fu Tours woan oi zwoa bai iam Begrebnis. Nochdem a d'Agnes gschdiabt, bricht da Venantius Fortunatus fu Poitiers auf und mocht si wida auf d'Roas duach s'Fraunknreich. Ea suacht in Kinigshof fu Austrasien hoam und wiad doat ois hocha Gost empfaunga, aundas wia nu a boa Joa dafoa, wo a grod ois oama Pilga fu Italien kema is. Ea schreibt a Lobliad auf'n neichn Dom fu Tours, dea 590 featig woan is (X, 6) und 591 auf d'Ainsezung fum Plato ois neichn Bischof fu Poitiers (X, 14). Im Joa 600 wiad da Venantius Fortunatus ois Nochfoiga fum Plato söwa Bischof fu Poitiers und blaibt doat bis a an am 14 Dezemba foa oda im Joa 609 schdiabt. == Seine Biacha == [[Datei:Venantius Fortunatus reading his poems to Radegonda VI and the abbess in the monastery of Poitier, by Laurens AlmaTadema.jpg|thumb|250px|right|Da Venantius Fortunatus lest da Radegundis und iara Adoptivdochda Agnes fia; Büd ausn Joa 1862 fum Sir Lawrence Alma-Tadema.]] Da Venantius Fortunatus hod an Haufn fu [[Religion|religiöse]] und [[Philosophie|filosofische]] Text gschrim, Biografin fu Heilige, Raisebericht, Lobliada, Briaf und Gedichtl. De bekauntasdn Text fu eam san a Heilingbiografi iwan Sankt Martin fu Tours in fia Bend (''De virtutibus Martini Turonensis''), wo a auf da ''Vita sancti Martini'' fum Sulpicius Severus aufbaud und a d'epische Beoawatung fum Paulinus fu Perigueux ainbaud, a Biografi fum heiling Hilarius fu Poitiers und a fu da heiling Radegundis und zum Baischbü a Bericht fu seina Roas an da Mosl (''De navigio suo''), wo a sogoa detailiad iwan doating Wainaunbau schreibt und de a guada Fagleichsdext zum Gedicht iwa d'Mosl fum Ausonius is (''De mosella''). A bsondane Bedeitung haum a seine 11 Biacha ''Carmina miscellanea'', wo an Haufn Himnen, Elegin, Enkomia, Epigram und Epitaphien drin han, inklusif am Apendix fu 34 zusezliche Gedicht. Fu eam schdauman a 6 Gedicht iwa s Heilige Graiz, fu denan zwoa sogoa in d'Lituargi fu da katholischn Kiachn iwanuma woan san, nemli s´''Pange lingua'' und s´''Vexilla regis''. Aussadem han fu eam faschidane Marienliada und Gedicht iwalifat, wia zan Baischbü s'Liad ''Quem terra, pontus, aethera'' und s'Gedicht ''In laudem sanctae Mariae''. Unta de Carmina is a a Auslegung fum ''Pater Noster'' und fum ''Credo'', wo a teologisch an dn Rufinus fu Aquileia, am Mönch fum 4. Joahundat dea aus da söbn Region fu Noaditalien woa, aunknibft. Gschichtlich recht intressant is soai Klogeliad iwan Untagaung fum thüringischn Kinireich (''De excidio Thoringiae''), wo jo a d'Radegundis heakema is. == Filiazion und Intapretazion == [[Datei:Venantius-Fortunatus de signaculo sanctae crucis.jpg|thumb|250px|right|Graizgedicht ''de signaculo sanctae crucis'', Obschrift ausn 9tn Joahundat im Codex 196 fu da Schdiftsbibliodek Sankt Gallen]] Soai Schbroch woa de schbade Foam fum [[Latein|Lodain]] und fu maunche Foascha wiad a a ois da lezde grossa Schriftschdöla fu da Antikn aungseng. In seine Gedicht gibts a Entwiklung wek fum quantitativn Raimsisdem fum klassischn Lodain, hin zu akzentoarientiade Vers, de schbeda im mitloitalichn Lodain foaheaschn. Ma kintad a song, das a oana fu de lezdn muataschbrochlichn Lodainschreiwa woa, in ana Zeid wo ausn Lodain de romanischn Dochdaschbrochn zan entschdee aufaungan. In seim Stil zoagt si a maunschmoi a Ainflus fum Hiberno-Lodain, mid neich eafundane grichische Kunstweata, so wias fu de irischn und schotischn Missionar fawent woan is. Duachn Venantius Fortunatus wiss ma auf jedn Foi fü iwa soai Zeid, iwa de Zuaschdend im domoling Italien, iwa seine Ealebniss auf da Roas duach de Oipn an dn Rhein und zua Mosl. Ea is a wichdige Beleg fia de religiesn und politischn Entwiklungen in da friae Zeid fum Fraunknreich unta de Mearowinga. Ea lifat an intressantn Einblick in de sozialn Fahötnis fu seina Zeid, wo a aus Sicht fu am gebildetn Romanen de barbarische Gsöschoft rund um eam beschreibt, bsondas d'Kempf und d'Intintrign zwischn de faschidanen Geamanengrupn de jez an da Mocht han und a iwa s'Lem fu de [[Weibaleid|Waiwalaid]], de oft Opfa fu Gwoit und Zwaungsfahairatn wean. Wai da Venantius Fortunatus fü iwa religiese Sochan gschrim hod, san seine Schriftn im Mitloita in de Glesda a oft kopiad und ned laungsaum farot oda wega gschmissn woan, wia fü aundane antike Autoan und so is eigentli fost ois fu eam bis am heiting Dog iwalifat. Oft zitiade Edizionen fu seim Weak schdauman ausn 19tn Joahundat fum Friedrich Leo (''Venanti Fortunati opera poetica'') und fum Bruno Krusch (''Venanti Fortunati opera pedestria''), de jez sogoa digitalisiad woan han und de ma online lesn kaun. Saidn Joa 2006 gibts fun Fels Wolfgang zan easchdn Moi a Kompletedizion mid Komentar und Iwasezung ins Hochdeitsche. A im deitschn Schbrochraum recht bekaunte Obschrift fu de Text fum Venantius Fortunatus fint si im Codex 196 fu da Schdiftsbibliodek Sankt Gallen, de ausn 9. Joahundat schdaumt. == Da Venantius Fortunatus und de Bajuwarn == Da Venantius Fortunatus is fia de Gschicht fu de [[Bajuwaren|Bajuwarn]] bsondas wichdig, wai im Bericht fu seina Roas fu Italien iwa de Oipn in s'Fraunknreich d'easchde hisdoarisch gsichate Iwalifarung fu de Bajuwarn drin is. Ea hod im Joa 576 aufgschrim, das a auf seina Roas im Joa 565 fu Italien kemad in In owi zong is, duach s'Laund fu de Breonen und daun am Lech de Baivaria duachquert hod (''Liccam Baivaria/Liccam Bojoaria''). An ana aundan Schdöö schreibt a iwa an ''Bajoarius'' oda ''Baiovarius'', dea bai Sankt Afra z'negst fu Augschbuag d'Schdrossn noch Sidn und iwa d'Oipn kontroliad und si wem, dea doat auf da Roas is, in Weg schdöön kintad. Damid lifat da Venantius Fortunatus d'easchde gsichate schriftliche Beleg dafia, dass in deara Zeid schau Leit gem hod, de si ois Bajuwarn gnennd haum oda fu eanare Nochban aso gnend woan han. Es gibt in da Gschicht iwa de Gotn fum Jordanes zwoa nu a öödane schriftliche Beleg, wo de Bajuwarn aufglist han, und de umara ausn Joa 550 schdaumt, owa de wiad fu mauche Hisdoarika ois ned 100%ig falesslich oaigschduft. Es kintad nemli a soai das de Schdöö im Jordanes seina ''Getica'' fu am schbedan Schreiwa oaigfügt woan is, dea des Buach ogschrim hod und s'Oaginal is jo laida ned eahoidn. De negsdn schriftlichn Beleg, in denan a iwa de Bajuwarn gschrim wiad, schdauman ausn 7tn Joahundat fum Fredegar, am frenkischn Gschichtsschreiwa und im Jonas fu Bobbio, am italienischn Mönch dea a Biografi iwan Heiling Kolumban fu Bobbio gschrim hod. == Schau aa == * [[Jordanes]] * [[Fredegar]] * [[Jonas von Bobbio|Jonas fu Bobbio]] == Im Netz == * [http://www.thelatinlibrary.com/venantius.html thelatinlibrary.com] Gedicht fum Venantius Fortunatus online (lodainisch) * [https://web.archive.org/web/20080405025844/http://www.orbilat.com/Languages/Latin/Texts/06_Medieval_period/Poetry-Religious/Venantius_Fortunatus-Pange_lingua.html orbilat.com] Pange Lingua (lodainisch) * [http://mdz1.bib-bvb.de/~db/bsb00000790/images/index.html?seite=3 MGH Auctores antiquissimi IV.1 - Friedrich Leo 1881]{{Toter Link|url=http://mdz1.bib-bvb.de/~db/bsb00000790/images/index.html?seite=3 |date=2019-08 }} Venanti Honori Clementiani Fortunati - Presbyteri Italici, Opera Poetica; digitalisiad (lodainisch) * [http://mdz1.bib-bvb.de/~db/bsb00000791/images/index.html?seite=3 MGH Auctores antiquissimi IV.2 - Bruno Krusch 1885]{{Toter Link|url=http://mdz1.bib-bvb.de/~db/bsb00000791/images/index.html?seite=3 |date=2019-08 }} Venanti Honori Clementiani Fortunati - Presbyteri Italici, Opera Pedestria; digitalisiad (lodainisch) == Beleg == * [http://en.wikipedia.org/wiki/Venantius_Fortunatus en.Wikipedia:] Venantius Fortunatus (gseng am 11.02.2008) * [http://de.wikipedia.org/wiki/Bajuwaren#Fr.C3.BChe_schriftliche_Zeugnisse de.Wikipedia:] Bajuwaren (gseng am 12.02.2008) * [http://www.newadvent.org/cathen/06149a.htm Venantius Fortunatus] Catholic Encyclopedia (1914; englisch) * [http://www.bautz.de/bbkl/f/fortunatus_v.shtml Fortunatus, Venantius] Biographisches-Bibliographisches Kirchelexikon (2002), fum Bautz Friedrich Wilhelm (hochdeitsch) * [http://www.heiligenlexikon.de/BiographienV/Venantius_Fortunatus.html Heiligenlexikon.de] - Venantius (Honorius Clementanianus) Fortunatus (hochdeitsch) * [http://univis.uni-bamberg.de/formbot/dsc_3Danew_2Fresrep_view_26rprojs_3Dguk_2Fdenkmal_2Flehrst_2Fdasfrh_26dir_3Dguk_2Fdenkmal_2Flehrst_26ref_3Dresrep Otto-Friedrich-Universität Bamberg] - Das frühmittelalterliche Gräberfeld von Altenerding und die Ethnogenese der Baiern (hochdeitsch) * [https://web.archive.org/web/20080610013850/http://ccat.sas.upenn.edu/bmcr/1993/04.01.11.html Review by William E. Klingshirn, The Catholic University of America] - Judith W. George, ''Venantius Fortunatus: A Latin Poet in Merovingian Gaul''. Oxford: Clarendon Press, 1992. Pp. xiii + 234. ISBN 0-19-814898-4 * Fels, Wolfgang (Hsg.): ''Venantius Fortunatus, Gelegentlich Gedichte. Das lyrische Werk. Die Vita des hl. Martin''; Eingeleitet, übersetzt und kommentiert von Wolfgang Fels, Stuttgart, Hiersemann 2006, 499 Seiten, ISBN 978-3-7772-0603-5 {{Berig1}} [[Kategorie:Autor]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Religion]] sf81tkqv6mjgn2hcrjc1jcjexjwxeru Pablo Picasso 0 41595 854794 839389 2026-10-05T00:56:18Z InternetArchiveBot 37765 Quejn 1 gsichad und 0 ois doud markiad.) #IABot (v2.0.9.6 854794 wikitext text/x-wiki [[Datei:Pablo picasso 1.jpg|mini|Pablo Picasso (1962)]] [[Datei:Picasso Signatur-DuMont 1977.svg|rechts|200px|rahmenlos|Signatur Pablo Picasso]] Da '''Pablo Picasso''', '''Pablo Ruiz Picasso''', (* 25. Oktober [[1881]] z Málaga, [[Spanien]]; † 8. Aprui [[1973]] z Mougins, [[Frankreich]]) wor a spanischa Mola, Grafika, und Buidhaua, dea wo an Grousstei vo seim Lem in [[Frankreich]] vabrocht hod. Ea is oana vo de berihmtasdn Kinstla vopm 20. Joarhundat. Da Picasso hod mid an Haffa Technikn und Ausdrucksfoama goaba. Ea guit ois Midbegrinda vom Kubismus und ois Vatreda vom Surrealismus. Ea hod de ''Assemblage'' eafundn, a buidhauarische Collage-Technik und de molarisch-grafische Collage midentwicklt. ==Weak (Auswoi)== [[Datei:Vincenzo Carrerese Paolo Monti - Servizio fotografico (Milano, 1953) - BEIC 6356204.jpg|thumb|left|Pablo Picasso, 1953.]] Fias Weak vom Picasso guit in da EU no as Copyright. Desweng gibts do nua Links: * [https://web.archive.org/web/20131031032537/http://de.wahooart.com/@@/5ZKDC4-Pablo-Picasso-Kreuzigung De Kreizigung] * [https://web.archive.org/web/20130617141054/http://www.panflutejedi.com/Images/picasso.jpg Den Panfletn] * [http://www.pablo-ruiz-picasso.net/images/works/2314.jpg Stuilem voa am Fensta in Saint-Raphaël] * [https://web.archive.org/web/20131029211019/http://de.wahooart.com/A55A04/w.nsf/OPRA/BRUE-5ZKH63/$File/Pablo%20Picasso%20-%20Portrait%20of%20Olga%20in%20an%20Armchair%20%281917%29%20.JPG Olga in am Sessl] * [https://web.archive.org/web/20140712044822/http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_Self_Portrait_with_Cloak_1901.jpg Sejbstbuidnis] * [https://web.archive.org/web/20140712053109/http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_The_Blue_Room_1901_.jpg De blaue Stubm] * [https://web.archive.org/web/20140712041720/http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_Evocation_%28The_Burial_of_Casagemas%29_1901_.jpg Evokation – Des Begräbnis vom Casagema] * [https://web.archive.org/web/20140712054129/http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_Le_Moulin_de_la_Galette_1900_.jpg Le Moulin de la Galette] * [https://web.archive.org/web/20131031080715/http://de.wahooart.com/@@/5ZKDGY-Pablo-Picasso-Wissenschaft-und-N%C3%A4chstenliebe Wissnschoft und Naxtnliab] * [https://web.archive.org/web/20131031073751/http://de.wahooart.com/@@/5ZKDCF-Pablo-Picasso-Erstkommunion De Easchdkommunion] * [http://www.pablo-ruiz-picasso.net/work-12.php Dea Matador Luis Miguel Dominguin] * [http://www.pablo-ruiz-picasso.net/work-3725.php Portret vom Philippe IV] * [http://www.pablo-ruiz-picasso.net/work-3939.php Etude pour un torse] * [http://www.pablo-ruiz-picasso.net/images/works/261.jpg Da Picador] * [https://web.archive.org/web/20140725133755/http://de.wahooart.com/@@/5ZKDK3-Pablo-Picasso-Drei-T%C3%A4nzerinnen Drei Dänzarinna] ==Literatua== ====Weakverzoachnise und Huifsmiddl==== ;Lexika * Pierre Daix: ''Dictionaire Picasso''. Robert Laffont, Paris [[1995]]. * Johannes M. Fox: ''Picassos Welt. Ein Lexikon''. Bd. 1–2. Projekte Verlag Cornelius, Halle [[2008]]. ;Weakiwasichtn * Herschel Chipp, Alan Wofsy: ''Picasso-Project. Picasso’s Paintings, Watercolours, Drawings ans Sculpture. A. Comprehensive Illustrated Catalogue [[1885]]–[[1973]],'' bisher 22 Bde. Alan Wofsy, San Francisco 1995&nbsp;ff. * Juan-Eduardo Cirlot: ''Pablo Picasso. Das Jugendwerk eines Genies''. DuMont, Köln [[1972]]. * Christian Zervos: ''Catalogue Raisonné des Œuvres de Pablo Picasso, 1895–1973 ''. |Éditions Cahiers d’Art, Paris (33 Bände).<ref>{{Webarchiv|url=http://cahiersdart.fr/ |wayback=20121101195326 |text=Cahiers d’Art |archiv-bot=2022-10-03 22:03:46 InternetArchiveBot }}, cahiersdart.fr, abgerufen am 11. Juni [[2013]].</ref> ;Grafik und Handzoachnung * Brigitte Baer, Bernhard Geiser: ''Picasso. Peintre-Graveur. Catalogue Raisonne de l’oeuvre grave et lithographie et des monotypes [[1899]]–[[1972]]'' Bd. I–VII [+ addendum zum Catalogue Raisonné [[1969]]–1972]. Kornfeld, Bern [[1984]]–[[1996]]. * Georges Bloch: ''Picasso. Catalogue de l’oeuvre gravé et lithographié''. Bd. 1–2 und 4. Kornfeld, revidierte Aufl. Bern [[1975]], Bd. 2 und 4 in nochmals revidierter Aufl. im Rahmen des Picasso-Project Wofsy, San Francisco [[2004]]; Bd. 3 ''Catalogue de l’oeuvre gravé ceramique''. Kornfeld und Klipstein, Bern 1972. * Arnold Glimcher: ''Je suis le cahier. Die Skizzenbücher Pablo Picassos''. Rowohlt, Reinbek [[1986]]. * Ernst-Gerhard Güse, Bernhard Rau: ''Pablo Picasso. Die Lithographien''. Gerd Hatje, Stuttgart [[1988]], ISBN 3-7757-0261-X. * Fernand Mourlot: ''Picasso lithograph''. Sauret, Paris [[1970]]. ;Ogwandte Grafik * Christoph Czwicklitzer: ''Pablo Picasso. Plakate [[1923]]–[[1973]]. Werkverzeichnis''. Deutscher Taschenbuchverlag, München 1984. * Sebastian Goeppert, Herma Goeppert-Frank, Patrick Cramer: ''Pablo Picasso. Die illustrierten Bücher''. Hatje, Ostfildern [[1995]]. ;Keramik und Skuiptua * Georges Ramié: ''Céramique de Picasso. Fotografien von Edward Quinn.'' Cercle d’Art, Paris 1974. * Alain Ramié: ''Picasso de l’Oeuvre Ceramique Édité [[1947]]–[[1971]].'' Madoura, Vallauris 1988. * Werner Spies (Hrsg.): ''Picasso: Skulpturen''. Hatje Cantz, Ostfildern [[2000]], ISBN 3-7757-0908-8. ====Sejbstzeigniss==== * Peter Schifferli (Hrsg.): ''Pablo Picasso. Wort und Bekenntnis. Die gesammelten Dichtungen und Zeugnisse''. Ullstein, Frankfurt am Main [[1957]]. ====Biografien==== * Mary Ann Caws: ''Pablo Picasso. „Malerei ist nie Prosa“. Ein Porträt''. Piet Meyer Verlag, Bern [[2010]], ISBN 978-3-905799-06-4. * Siegfried Gohr: ''Pablo Picasso. Leben und Werk. Ich suche nicht, ich finde''. DuMont Literatur und Kunst Verlag, Köln [[2006]], ISBN 3-8321-7743-4. * Arianna Stassinopoulos Huffington: ''Picasso. Genie und Gewalt''. Droemer Knaur, München [[1988]], ISBN 3-426-26399-8. * Norman Mailer: ''Picasso. Portrait des Künstlers als junger Mann''. Piper, München Zürich [[1996]], ISBN 3-492-03878-6. * Patrick O’Brian: ''Pablo Picasso. Eine Biographie''. Hoffmann und Campe, Hamburg [[1979]], ISBN 3-455-08890-2; Ullstein, Hamburg [[1982]]. * Roland Penrose: ''Pablo Picasso. Sein Leben – sein Werk.'' Originalausgabe 1958, 2. Aufl., Heyne, München [[1985]], ISBN 3-453-55083-8 ({{Google Buch|BuchID=carMd_8ii2kC|Seite=61}}, englisch). * John Richardson, Marilyn McCully: ''A Life of Picasso''. New York [[1996]]&nbsp;ff. (bisher 3 Bde.; Bd. 1–2 auch auf deutsch Kindler, München [[1991]]; [[1997]]). * Wilfried Wiegand: ''Picasso. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten''. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 19. Aufl. [[2002]], ISBN 978-3-499-50205-7. ====Obbuidunga vo Freind und Famij==== * Brassaï: ''Gespräche mit Picasso''. Rowohlt, Reinbek [[1966]], 2. Aufl. [[1985]] (franzesische Ausgob: Paris [[1964]]), ISBN 3-499-15593-1. * Ilja Ehrenburg: ''Memoiren. Menschen – Jahre – Leben I [[1891]]–[[1922]]''. München [[1962]], Sonderausgabe [[1965]], ISBN 3-463-00511-5, S.&nbsp;296–311. * Françoise Gilot: ''Leben mit Picasso''. Diogenes, Zürich [[1987]], ISBN 978-3-257-21584-7. * Daniel-Henry Kahnweiler: ''Meine Maler, meine Galerien, DuMont Schauberg, Köln [[1961]]. * Geneviève Laporte: ''Si tard le soir le soleil brille''. Éditions Plon, Paris [[1973]] (Weitere Bücher über Picasso folgten.) * Antony Penrose: ''Der Junge, der Picasso biss'' (Kinderbuch). Aus dem Englischen von Egbert Baqué, Knesebeck, München 2010, ISBN 978-3-86873-260-3. * Marina Picasso: ''Die vergessenen Kinder''. Bastei-Lübbe, Bergisch Gladbach 1998, ISBN 3-404-61403-8. * Marina Picasso: ''Und trotzdem eine Picasso. Leben im Schatten meines Großvaters''. List, München [[2001]] ISBN 3-471-78443-8. * Jaime Sabartés: ''Picasso. Gespräche und Erinnerungen''. Mit 17 Porträts und Zeichnungen von Picasso. Arche Verlag, Zürich [[1956]]. * Gertrude Stein: ''Picasso. Sämtliche Texte 1909–1938''. Arche Verlag, Hamburg, Neuausgabe [[2003]], ISBN 978-3-7160-2314-3. * Olivier Widmaier Picasso (Sohn von Picassos Tochter Maya): ''Picasso &nbsp;–&nbsp; Porträt der Familie''. Prestel,München 2003, ISBN 3-7913-2962-6.anals ====Picasso und de Weiwa==== * James Lord: ''Picasso und Dora Maar''. Matthes und Seitz, [[1994]], ISBN 3-88221-797-9 * Ingrid Mössinger, Kerstin Dechsel, Beate Ritter: ''Picasso et les femmes – Picasso und die Frauen''. Dumont, Köln [[2005]], ISBN 978-3-8321-7529-0 * Fernande Olivier: ''Picasso und seine Freunde. Erinnerungen aus den Jahren [[1905]]–[[1913]]''. Diogenes Verlag, Neuausgabe [[1989]], ISBN 978-3-257-21748-3. Die französische Originalausgabe erschien im Jahr [[1933]]. ====Zum Weak vom Picasso==== * Gereon Becht-Jördens, Peter M. Wehmeier: ''Picasso und die christliche Ikonographie. Mutterbeziehung und künstlerische Position''. Dietrich Reimer, Berlin 2003, ISBN 3-496-01272-2. * John Berger: ''Glanz und Elend des Malers Pablo Picasso''. Rowohlt 1973. * Elisabeth Cowling: ''Picasso. Style and meaning''. Berlin, London 2002. * Pierre Daix: ''Picasso createur. La vie intime et le oeuvre''. Paris [[1987]]. * Mary Matthews Gedo: ''Picasso. Art as Autobiography''. The University of Chicago Press, Chicago London [[1980]], ISBN 0-226-28482-4. * Graphikmuseum Pablo Picasso Münster: ''Pablo Picasso – Im Atelier des Künstlers''. Katalog zur gleichnamigen Ausstellung in Münster (28. August – 21. November 2010), Gesamtltg. von Ausst. u. Katalog: Markus Müller, Hirmer Vlg., München 2010, ISBN 978-3-7774-3281-6. * Klaus Herding: ''Pablo Picasso: Les Demoiselles d’Avignon. Die Herausforderung der Avantgarde.'' Frankfurt a. M. 1992 ISBN 3-596-10953-1. * Katja Herlach: ''Für den Tag gedruckt. Picassos Gebrauchsgraphik''. Sammlung Margadant, Scheidegger & Spiess, Zürich 2005, ISBN 978-3-85881-160-8. * Kestner-Gesellschaft Hannover: ''Hommage à Picasso''. Ausstellungskatalog, Hannover 1973. * Josep Palau i Fabre: ''Picasso. Kindheit und Jugend eines Genies''. Könemann, Köln 1998. * Josep Palau i Fabre: ''Picasso. Der Kubismus. 1907–1917''. Könemann, Köln 1998. * Josep Palau i Fabre: ''Picasso. Von den Balletts zu den Dramas. 1917–1926''. Könemann, Köln 1999. * Roland Penrose: ''Picasso und seine Zeit &nbsp;–&nbsp; Ein Fotobuch'': Zürich [[1957]]. * Roland Penrose: ''The Sculpture of Picasso''. The Museum of Modern Art, New York [[1967]], ohne ISBN. * Roland Penrose, John Golding (Hrsg.): ''Picasso in Retrospect''. Praeger Publishers, New York Washington 1973, Granada London 1973. * Jane Fluegel, William Rubin (Hrsg.): ''Pablo Picasso. Retrospective im Museum of Modern Art, New York, Prestel Verlag, [[Minga]] [[1980]], ISBN 3-7913-0534-4.'' * Werner Spies (Hrsg.): ''Pablo Picasso: eine Ausstellung zum 100. Geburtstag; Werke aus der Sammlung Marina Picasso''. Katalog, [[Minga]] [[1981]], ISBN 3-7913-0523-9. * Werner Spies, Götz Adriani (Hrsg.): ''Picasso: Pastelle, Zeichnungen, Aquarelle''. Verlag Gerd Hatje, Stuttgart [[1986]], ISBN 3-7757-0213-X. * Werner Spies (Hrsg.): ''Malen gegen die Zeit''. Picassos Spätwerk. Hatje Cantz, Ostfildern [[2006]], ISBN 978-3-7757-1831-8. * Ulrich Weisner: ''Picasso''. Kerber, Bielefeld 1997, ISBN 3-924639-78-7. * Ingo F. Walther: ''Picasso &nbsp;–&nbsp; das Genie des Jahrhunderts''. Taschen Verlag, Köln 12. Auflage 1999, ISBN 978-3-8228-6371-8. * Carsten-Peter Warncke: ''Pablo Picasso 1881–1973''. Taschen Verlag, Köln Sonderauflage [[2006]], ISBN 978-3-8228-5025-1. ====Fotodokumentationa==== * David Douglas Duncan: ''Viva Picasso. Zu seinem 100. Geburtstag''. Fritz Molden, [[Wean]] [[1981]], ISBN 3-217-01203-8. * Kunstmuseum Pablo Picasso Münster (Hg.): ''Picasso bei der Arbeit. Durch die Linse von David Douglas Duncan''. Wienand, Köln [[2011]], ISBN 978-3-86832-080-0. Seine Ateliers, Wohnhaisa und sei Famijlem. * Edward Quinn: ''Picasso &nbsp;−&nbsp; Mensch und Bild''. Einleitung: Pierre Daix, Vlg. Klett-Cotta, Stuttgart 1987, ISBN 3-608-76221-3. * Edward Quinn: ''Picasso &nbsp;–&nbsp; Werke &nbsp;+&nbsp; Tage''. Einleitung und Text: Roland Penrose, Manesse Verlag, Conzett&Huber, Zürich [[1965]], ohne ISBN * Helge Sobik: ''Picasso an der Riviera''. Feymedia, Düsseldorf [[2010]], ISBN 978-3-941459-11-3. * Helge Sobik: ''Picassos Häuser''. Feymedia, Düsseldorf [[2009]], ISBN 978-3-941459-00-7. * Kerstin Stremmel (Hrsg. für das Museum Ludwig, Köln): ''Ichundichundich – Picasso im Fotoporträt''. HatjeCantz,Ostfildern 2011, ISBN 978-3-7757-3198-0 (deutsch), ISBN 978-3-7757-3199-7 (englisch), ISBN 978-3-7757-3248-2 (spanisch); <small>Fotodokumentationskatalog zur gleichnamigen Ausstellung in Köln (24. September 2011 bis 15. Januar [[2012]]), in Málaga (5. Meaz – 10. Juni 2012) sowia im ''Museum für Kunst und Gewerbe'', Hamburg (21. Juli bis 10. Oktoba 2012).</small> ====Sunstigs==== * Marie-Laure Bernadac, Christine Piot, (Hrsg.): ''Picasso. Collected Writings''. Abbeville Press, New York [[1989]], ISBN 1-55859-045-5 (franzesische Ausgob: Paris 1989). * Elizabeth Cowling: ''Visiting Picasso &nbsp;–&nbsp; The Notebooks and Letters of Roland Penrose''. Thames & Hudson, London 2006, ISBN 978-0-500-51293-7. * David Douglas Duncan: ''Picasso & Lump''. Benteli Verlag, Zürich 2006, ISBN 3-7165-1435-7. * Michael Carlo Klepsch: ''Picasso und der Nationalsozialismus''. Patmos Verlag, Düsseldorf [[2007]], ISBN 978-3-491-35011-3. * Piet Meyer (Hrsg.): ''Pablo Picasso in Zürich [[1932]]''. Piet Meyer Verlag, Bern 2010, ISBN 978-3-905799-09-5. * Mariano Miguel Montanés: ''Pablo Picasso &nbsp;–&nbsp; The Last Years''. Assouline Publishing, New York, o. J. (ca. [[2004]]–2006), ISBN 2-84323-613-4. ==Im Netz== {{Commons}} * {{DNB-Portal|118594206}} * [https://web.archive.org/web/20131217225220/http://catalogos.cervantes.es/general/abnetcl.exe?ACC=DOSEARCH&xsqf99=(BG-DEU+(pablo+picasso)) Literatur von und über Pablo Picasso] im Katalog der [http://de.wikipedia.org/wiki/Instituto_Cervantes#Bibliotheken_des_Instituto_Cervantes Bibliothek des Instituto Cervantes in Deitschland] * {{LeMO|PicassoPablo|Pablo Picasso|Janca Imwolde}} * {{BAM|Pablo Picasso}} * {{Kunstaspekte|412}} * [https://web.archive.org/web/20140629133859/http://www.picasso.fr/fr/picasso_page_index.php Offizielle Webseite]: Succession Picasso, Paris * [http://www.pablo-ruiz-picasso.net/ pablo-ruiz-picasso.net]: Biografie und Werke nach Jahren gelistet * [https://web.archive.org/web/20130514001313/http://fundacionpicasso.malaga.eu/opencms/opencms/fundacionpicasso/portal_es/portada Fundación Picasso/Museo Casa Natal, Málaga] (spanisch) * [https://web.archive.org/web/20110323161446/http://www.sapergalleries.com/PicassoWomen.html Übersicht mit Fotos und Gemälden über Picassos Frauen (engl.)] * [https://web.archive.org/web/20100111064459/http://www.matisse-picasso.com/ Film ''Matisse & Picasso'', 2000] ===Musään=== * [https://web.archive.org/web/20081024211404/http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_bio_126.html Guggenheim Museum Biography] * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/pica/hd_pica.htm Metropolitan Museum of Art (New York City)] * [https://web.archive.org/web/20050830044503/http://www.musee-picasso.fr/ Musée National Picasso (Paris, France)] * [https://web.archive.org/web/20081103103757/http://www.antibes-juanlespins.com/fr/culture/musees/picasso/ Musée Picasso (Antibes, France)] * [https://web.archive.org/web/20140331000937/http://museopicassomalaga.org/ Museo Picasso Málaga (Málaga, Spain)] * [http://www.museupicasso.bcn.es/ Museu Picasso (Barcelona, Spain)] * {{MoMA artist|4609}} * [http://www.nga.gov/cgi-bin/psearch?Request=A&Person=24750 National Gallery of Art] * [https://web.archive.org/web/20110811143359/http://collectionsonline.lacma.org/mwebcgi/mweb.exe?request=onview2;artist=109245 Los Angeles County Museum of Art (LACMA) (Los Angeles, California)] ==Beleg== <references /> {{mormdaten}} {{SORTIERUNG:Picasso, Pablo}} [[Kategorie:Maler]] [[Kategorie:Bildhauer]] [[Kategorie:Kubismus]] [[Kategorie:Spanier]] [[Kategorie:Geboren 1881]] [[Kategorie:Gestorben 1973]] [[Kategorie:Mann]] d76ygfqpo20wa4rjwubnm4ywweuyggj Mark Twain 0 42301 854792 851964 2026-10-05T00:27:13Z InternetArchiveBot 37765 Quejn 2 gsichad und 0 ois doud markiad.) #IABot (v2.0.9.6 854792 wikitext text/x-wiki [[File:Mark Twain photo portrait, Feb 7, 1871, cropped Repair.jpg|mini|Da Mark Twain, 1871]] [[Datei:Mark Twain Signatures-2.svg|mini|Im Mark Twain seine Untaschriftn]] [[Datei:Beckwith Mark Twain Portrait.jpg|miniatur|Da Mark Twain, Gmejde vo 1890]] [[File:Mark Twain at Stormfield (1909).webm|thumb|Mark Twain (1909)]] '''Samuel Langhorne Clemens''' (* 30. Novemba 1835 z Florida, [[Missouri]]; † 21. Aprui 1910 z Redding, [[Connecticut]]), bekannt ois '''Mark Twain''', wor a [[Vereinigte Staaten|amerikanischa]] Schriftsteja und Humorist. Ea hod de wejdbekanntn Gschichtn ''The Adventures of Tom Sawyer'' (1876, "De Omteia vom Tom Sawyer") and de Foatsetzung, ''Adventures of Huckleberry Finn'' (1885, "De Omteia vom Huckleberry Finn") gschriem. Da zwoate Roman wead heit aa "the Great American Novel" ('de grousse amerikanische Novejn') gnennd. Ea is a Vatreda vom amerikanischn Realismus. Ea bschreibt exakt menschliches und oizumenschliches Vahoidn und kritisiad dabei aa de gsejschoftlichn Vahejtnisse im domolign Amerika. Fia Jugadbuach Ausgom san de bissign Passagen moast entscheaft. Da William Faulkner hod im Twain ois "the father of American literature"<ref name="faulkner">{{cite book |last=Jelliffe |first=Robert A. |title=Faulkner at Nagano |year=1956 |publisher=Kenkyusha, Ltd |location=Tokyo}}</ref> ('im Voda vo da amerikanischn Literatua') bschriem. == Schriftn == === Englische Weakausgom === * ''Mississippi Writings'' (enthoid ''Tom Sawyer'', ''Life on the Mississippi'', ''Huckleberry Finn'' und ''Pudd'nhead Wilson''). ISBN 0-940450-07-0. * ''Historical Romances'' (enthoid ''The Prince and the Pauper'', ''A Connecticut Yankee in King Arthur’s Court'' und de „eafundene“ Biografie ''Personal Recollections of Joan of Arc''). ISBN 0-940450-82-8. * ''The Innocents Abroad & Roughing It'' (enthoid de hoib-autobiografischn Roasbschreibunga). ISBN 0-940450-25-9. * ''The Gilded Age & Later Novels'' (''The Gilded Age'', ''The American Claimant'', ''Tom Sawyer Abroad'', ''Tom Sawyer, Detective'', ''No. 44, The Mysterious Stranger''). * ''Collected Tales, Sketches, Speeches & Essays 1852–1890''. ISBN 0-940450-36-4. * ''Collected Tales, Sketches, Speeches & Essays 1891–1910''. ISBN 0-940450-73-9 * ''Autobiography of Mark Twain. The Complete and Authoritative Edition Volume 1''. University of California Press, Berkeley CA 2010, ISBN 978-0-520-26719-0; als e-book: ISBN 978-0-520-94699-6. === Deitsche Weakausgob === * zwejfbändige Weakausgo im Aufbau-Verlag === Deitsche Ausgom === * ''Die Arglosen im Ausland'' 1869 (dt. 1875). * {{Literatur |Autor=Mark Twain, Charles Dudley Warner |Titel=Das vergoldete Zeitalter: Eine Geschichte von heute |Verlag=Books on Demand |Jahr=2012 |Originaltitel=The Gilded Age |Originalsprache=en-US |Übersetzer=Moritz Busch |ISBN=978-3-8391-8446-2}} * {{Literatur |Autor=Mark Twain |Titel=Tom Sawyers Abenteuer und Streiche |Verlag=Hesse & Becker |Ort=Leipzig |Jahr=1876 |Originaltitel=The Adventures of Tom Sawyer, 1876 |Originalsprache=en-US |Übersetzer=Margarete Jacobi |Kommentar=Neuausgabe als ''Tom Sawyers Abenteuer'', Arena, Würzburg 2010, übersetzt von Lore Krüger, ISBN 978-3401065243 |Typ=wl}} * {{Literatur |Autor=Mark Twain |Titel=Eine Bluttat, ein Betrug und ein Bund fürs Leben |Verlag=Manesse |Ort=Zürich |Jahr=2001 |Originaltitel=A Murder, a Mystery, and a Marriage, 1876 |Originalsprache=en-US |Übersetzer=Frank Heibert |ISBN=978-3-7175-4014-4 |Typ=wl}} * ''Bummel durch Europa'' 1880 (dt. 1892 von Margaret Jacobi; 1963 neu übersetzt von Ana Maria Brock), Diogenes, Zürich 1990, ISBN 978-3-257-21880-0. * ''The Awful German Language – Die schreckliche deutsche Sprache'' 1880 [zweisprachige Ausgabe]. Nikol, Hamburg 2009, ISBN 978-3-86820-039-3 [https://web.archive.org/web/20100705061356/http://www.hmt-hannover.de/uploads/media/Die_schreckliche_deutsche_Sprache_04.pdf dt.] (PDF; 52,2 kB; 12 Seiten). * ''Der Prinz und der Bettelknabe'' 1881 (dt. 1956). * ''Leben auf dem Mississippi'' 1883 (dt. 1890). * ''Abenteuer und Fahrten des Huckleberry Finn'' 1884 (dt. 1890 von Henny Koch). * ''Ein Yankee am Hofe des König Artus'', Roman, 1889 (dt. 1923); als Taschenbuch: aus dem Englischen von Lore Krüger, mit einem Nachwort von Alexander Pechmann, Aufbau, Berlin 2010, ISBN 978-3-7466-2595-9. * ''Querkopf Wilson'' 1894 (dt. 1923). ''Wilson der Spinner'' (dt. 1986 von Reinhild Böhnke). ''Knallkopf Wilson'' (Überarbeitete Neuausgabe der Übersetzung von Reinhild Böhnke. Manesse, Zürich 2010, ISBN 978-3-7175-2200-3). * ''Tom Sawyer im Ausland'' 1894. * ''Persönliche Erinnerungen an Jeanne d’Arc'' 1895 (In: Mark Twain: ''Gesammelte Werke'', Bd. 8. Hanser Verlag. München/Wien 1977 (Deutsch von Otto Wilck), ISBN 3-446-12447-0). * ''Tom Sawyer als Detektiv'' 1896. * ''Reise um die Welt'' 1897 (dt. 1898 von Margarete Jacobi; 1963 neu übersetzt von Ana Maria Brock) * ''Kapitän Stormfields Besuch im Himmel''/''Käptn Stormfields abenteuerliche Himmelsreise'' 1909 (dt. 1954 von C. Palma u. Hannelore Peiser; dt. 1985 von Friedrich Minssen) * ''Tom Sawyers Abenteuer und Huckleberry Finns Abenteuer''; neu übersetzt von Andreas Nohl, Hanser, München 2010, ISBN 978-3-446-23503-8. * ''Sommerwogen – Eine Liebe in Briefen'', Herausgegeben und aus dem Englischen von Alexander Pechmann, Aufbau, Berlin 2010, ISBN 978-3-351-03303-3. * ''Post aus Hawaii'', Herausgegeben und aus dem Englischen von Alexander Pechmann, Mare, Hamburg 2010, ISBN 978-3-86648-130-5. * ''König Leopolds Selbstgespräch'' 1905 (dt. 1961 bzw. 1967), Übersetzt von Stefan Heym (1961) bzw. Ana Maria Brock (1967), mit einem Vorwort von Stefan Heym (1961) bzw. einem Nachwort von Karl-Heinz Schönfelder (1967). * ''Meine geheime Autobiographie'' 2010 (dt. 2012); Übersetzt von Hans-Christian Oeser und Andreas Mahler, Aufbau-Verlag, ISBN 978-3-351-03513-6. * ''Der geheimnisvolle Fremde'' 2012; Übersetzt von Oliver Fehn, Pandämonium-Verlag, ISBN 978-3-9813482-5-5. == Deitsche Heabiacha == * ''Die Abenteuer von Tom Sawyer''. Gelesen von Ulla Meinecke. 6 CDs, 411 Min. SPV, Berlin 2003. Dt. von Peter Torberg. * ''Die Abenteuer des Tom Sawyer''. Gelesen von Udo Wachtveitl. 3 CDs, 185 Min. Der Hörverlag, München 2001, ISBN 978-3-89940-940-6. * ''Huckleberry Finn''. Hörspiel. Mit Martin Semmelrogge, Marc Hosemann, Tommi Piper, Calvin Burke, Denis Moschitto, u.v.&nbsp;a. 2 CDs, 99 Min. Der Hörverlag, München 2002, ISBN 978-3-89940-099-1. * ''Bummel durch Europa 1: Deutschland''. Gelesen von Rufus Beck. 4 CDs, 266 Min. Der Hörverlag, München 2002, ISBN 978-3-89940-153-0. * ''Bummel durch Europa 2: Schweiz''. Gelesen von Rufus Beck. 4 CDs, 290 Min. Der Hörverlag, München 2002, ISBN 978-3-89940-637-5. * ''Bummel durch Europa 3: Schweiz, Italien. Die schreckliche deutsche Sprache''. Gelesen von Rufus Beck. 2 CDs, 166 Min. Der Hörverlag, München 2002, ISBN 978-3-89940-873-7. * ''Prinz und Bettelknabe''. Inszenierte Lesung von Johannes Steck. 5 CDs, 428 Minuten. uccello Verlag, ISBN 978-3-937337-19-7. * ''Eine Bluttat, ein Betrug und ein Bund fürs Leben''. Gelesen von Gerd Wameling. 1 CD. Deutsche Grammophon / Universal Music, 2003, ISBN 978-3-8291-1306-9. * ''Mit Mark Twain auf Reisen''. Gelesen von Hartmut Neugebauer, herausgegeben von Peter Bramböck. 1 CD. LangenMüller-Hörbuch, 2010. ISBN 978-3-7844-4220-4. * Hörspiel: ''Mark Twain – Tom Sawyer & Huckleberry Finn – Die neuen Hörspielinszenierungen''.Der Hörverlag, Easchtascheinung in März 2010, ISBN 978-3-86717-520-3, 5 CDs. == Literatua == * Thomas Ayck: ''Mark Twain''. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten, Rowohlt, Reinbek 1993, ISBN 978-3-499-50211-8 (= ''rororo - rowohlts monographien'' Band 50211). * Helmbrecht Breinig: ''Mark Twain. Eine Einführung.'' Artemis & Winkler, München 1985, ISBN 3-7608-1321-6. * Helmbrecht Breinig: ''Mark Twain. Eine Einführung in sein Werk''. WBG (Wissenschaftliche Buchgesellschaft), Darmstadt 2011, ISBN 978-3-534-24649-6. * Susy Clemens: ''Mein Papa. Mark Twain im Tagebuch seiner dreizehnjährigen Tochter Susy und seine Anmerkungen dazu'' (Originaltitel: ''Papa'', Epilog von Charles Neider, Einführung von Mark Twain, herausgegeben von Charles Neider, übersetzt von Gisbert Haefs), Insel, Frankfurt am Main 1987, ISBN 978-3-458-14587-5. * Thomas Fuchs: ''Mark Twain. Ein Mann von Welt.'' Haffmanns & Tolkemitt bei Zweitausendeins, Berlin 2012, ISBN 978-3-942990-06-6. * Mark Van Doren: ''[http://www.archive.org/stream/ordealofmarktwai00broo#page/n7/mode/2up The Ordeal of Mark Twain]''. E. P. Dutton, New York 1920. * Broder Carstensen: ''The Adventures of Huckleberry Finn: Die Problematik des Schlusses.'' In: Franz H. Link (Hrsg.): ''Amerika · Vision und Wirklichkeit, Beiträge deutscher Forschung zur amerikanischen Literaturgeschichte''. Athenäum Verlag, Frankfurt a.&nbsp;M. et.&nbsp;al. 1968, S. 199–210. * Lucius Beeb. ''Comstock Commotion: The Story of the Territorial Enterprise and Virginia City News.'' Stanford University Press, 1954 ISBN 1-122-18798-X * Louis J. Budd, ed. ''Mark Twain, Collected Tales, Sketches, Speeches & Essays 1891–1910'' (Library of America, 1992) (ISBN 978-0-940450-73-8) * Ken Burns, Dayton Duncan, and Geoffrey C. Ward, ''Mark Twain: An Illustrated Biography.'' New York: Alfred A. Knopf, 2001 (ISBN 0-375-40561-5) * [https://web.archive.org/web/20100527151833/https://www.ucmerced.edu/faculty/facultybio.asp?facultyid=95 Gregg Camfield]. ''The Oxford Companion to Mark Twain.'' New York: Oxford University Press, 2002 (ISBN 0-19-510710-1) * Guy Cardwell, ed. ''Mark Twain, Mississippi Writings'' (Library of America, 1982) (ISBN 978-0-940450-07-3) * Guy Cardwell, ed. ''Mark Twain, The Innocents Abroad & Roughing It'' (Library of America, 1984) ISBN 978-0-940450-25-7 * James M. Cox. ''Mark Twain: The Fate of Humor.'' Princeton University Press, 1966 (ISBN 0-8262-1428-2) * Everett Emerson. ''Mark Twain: A Literary Life.'' Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2000 (ISBN 0-8122-3516-9) * [https://web.archive.org/web/20130228061559/http://english.stanford.edu/bio.php?name_id=51 Shelley Fisher Fishkin], ed. ''A Historical Guide to Mark Twain.'' New York: Oxford University Press, 2002 (ISBN 0-19-513293-9) * [https://web.archive.org/web/20121106012424/http://www.distinguishedprofessors.ku.edu/professor/harris-s/harris-s.shtml Susan K. Harris], ed. ''Mark Twain, Historical Romances'' (Library of America, 1994) (ISBN 978-0-940450-82-0) * Hamlin L. Hill, ed. ''Mark Twain, The Gilded Age and Later Novels'' (Library of America, 2002) ISBN 978-1-931082-10-5 * Jason Gary Horn. ''Mark Twain: A Descriptive Guide to Biographical Sources.'' Lanham, Md.: Scarecrow Press, 1999 (ISBN 0-8108-3630-0) * William Dean Howells. ''My Mark Twain.'' Mineloa, New York: Dover Publications, 1997 (ISBN 0-486-29640-7) * Fred Kaplan. ''The Singular Mark Twain: A Biography.'' New York: Doubleday, 2003 (ISBN 0-385-47715-5) * Justin Kaplan. ''Mr. Clemens and Mark Twain: A Biography.'' New York: Simon and Schuster, 1966 (ISBN 0-671-74807-6) * J. R. LeMaster and James D. Wilson, eds. ''The Mark Twain Encyclopedia.'' New York: Garland, 1993 (ISBN 0-8240-7212-X) * [https://web.archive.org/web/20110927045654/http://www-english.tamu.edu/pers/fac/loving/ Jerome Loving], ''Mark Twain: The Adventures of Samuel L. Clemens'' (University of California Press; 2010) 491 pages, ISBN 978-0-520-25257-8; Draws on newly discovered archival materials in a detailed biography * [https://web.archive.org/web/20120424211704/http://www.english.illinois.edu/people/brucem Bruce Michelson.] ''Mark Twain on the Loose.'' Amherst: University of Massachusetts Press, 1995 (ISBN 0-87023-967-8) * [https://web.archive.org/web/20110224014018/http://www.wfubmc.edu/Faculty/Ober-K--Patrick.htm K. Patrick Ober]. ''Mark Twain and Medicine: "Any Mummery Will Cure."'' Columbia: University of Missouri Press, 2003 (ISBN 0-8262-1502-5) * Albert Bigelow Paine. ''Mark Twain, A Biography: The Personal and Literary Life of Samuel Langhorne Clemens.'' Harper & Bros., 1912. ISBN 1-84702-983-3 * Ron Powers. ''Dangerous Water: A Biography of the Boy Who Became Mark Twain.'' New York: Da Capo Press, 1999. ISBN 0-306-81086-7 * Ron Powers. ''Mark Twain: A Life.'' New York: Random House, 2005. (ISBN 0-7432-4899-6) * R. Kent Rasmussen. ''Critical Companion to Mark Twain: A Literary Reference to His Life and Work.'' Facts On File, 2007. Revised edition of ''Mark Twain A to Z'' ISBN 0-8160-6225-0 * R. Kent Rasmussen, ed. ''The Quotable Mark Twain: His Essential Aphorisms, Witticisms and Concise Opinions.'' Contemporary Books, 1997 ISBN 0-8092-2987-0 * {{cite book|last=Anonymous|first=|others=Illustrated by [[s:Author:Frederick Waddy|Frederick Waddy]] |title=Cartoon portraits and biographical sketches of men of the day | url= http://en.wikisource.org/wiki/Cartoon_portraits_and_biographical_sketches_of_men_of_the_day/Mark_Twain |accessdate=2011-03-13 |year=1873 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |page=122}} * Radavich, David. "Twain, Howells, and the Origins of Midwestern Drama." ''MidAmerica'' XXXI (2004): 25–42. == Im Netz == {{Commonscat}} * {{DNB-Portal|118624822}} * {{OL-Autor|OL5991132A}} * {{PGDA|600}} * {{PGIA|t#a53}} * [https://web.archive.org/web/20101122142516/http://www-ct.informatik.uni-tuebingen.de/Comon/www/ www-ct.informatik.uni-tuebingen.de] CoMOn (Corpus Matching online) – Online-Konkordanz zu ''Tom Sawyer'' und ''Huckleberry Finn'' * [https://web.archive.org/web/20101013215133/http://librivox.org/newcatalog/search.php?title=&author=mark+twain&status=all&action=Search Freie Hörbücher] bei [[LibriVox]] * [https://web.archive.org/web/20140202105322/http://www.vorleser.net/html/twain.htm Die 1.000.000-Pfund-Note, Auszüge aus Adams Tagebuch, Die Schrecken der deutschen Sprache] Kostenlose Hörbücher * [https://web.archive.org/web/20121130153645/http://www.tagesanzeiger.ch/kultur/buecher/Amerikas-liebster-Luegner-/story/21727220 Artikel zum 100. Todestag] * [https://web.archive.org/web/20130227055631/http://dasvergoldetezeitalter.de/ Das vergoldete Zeitalter] – Homepage des Herausgebers der neuen deutschsprachigen Ausgabe * [http://www.zeit.de/2012/40/Mark-Twain-Autobiografie-Wien Das sah Mark Twain in Wien] Zur Veröffentlichung der freigegebenen Autobiografie. * [http://www.terryballard.org/literary/mtpilgrimages.html Literary Pilgrimages&nbsp;– Mark Twain sites] * [http://www.pbs.org/marktwain/scrapbook/04_trouble/index.html PBS Twain Interactive Scrapbook] and [https://web.archive.org/web/20120516065158/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2005/08/19/MNGOBEA9JI1.DTL San Francisco Chronicle article] documenting that Clemens did not say "The coldest winter I ever spent was summer in San Francisco." * [https://web.archive.org/web/20061223233939/http://kamakurapens.com/TwainsConklin.html The Fountain Pens used by Mark Twain] * [https://web.archive.org/web/20150919060528/https://staging.airflowsciences.com/rkn/Twain/ Images of First Appearances of Mark Twain Works] * [http://www.twainquotes.com/sarony/sarony.html article and rare pictures] of Mark Twain and photographer Napoleon Sarony * [https://maps.google.com/maps/ms?msid=214436317471621448642.0004bcdfb74e1119cb58f&msa=0 Google map with placemarks for places in America associated with Twain] * [https://web.archive.org/web/20130615233947/http://www.shapell.org/manuscript.aspx?mark-twain-nevada-territory Mark Twain Original Manuscripts from 1862–1909] Shapell Manuscript Foundation * {{Internet Archive film clip|id=MarkTwainSilentMovie1909|description=of Mark Twain}} ;Schriftn vom Mark Twain * [http://www.marktwainproject.org/ Mark Twain Project Online] * [[commons:Category:Books by Mark Twain|38 Facsimile copies of 1st editions]] * {{gutenberg author|id=Mark_Twain|name=Mark Twain}}. More than 60 texts are freely available. * [https://web.archive.org/web/20131210103034/https://librivox.org/author/9 Public domain audiobooks] from [[LibriVox]] * [http://books.google.com/books?id=4KZhv9y8sMIC&dq=intitle:letters+inauthor:mark+inauthor:twain&lr=&as_drrb_is=q&as_minm_is=0&as_miny_is=&as_maxm_is=0&as_maxy_is=&as_brr=0&source=gbs_navlinks_s ''Mark Twain's letters'' ed. by Albert Bigelow Paine (2 vol 1917) vol 2 online] * [https://web.archive.org/web/20100323162951/http://www.ucpress.edu/books/series/mtl.php Mark Twain Library], University of California Press. This series re-prints texts from the Papers and Works for students and the general reader. * [https://web.archive.org/web/20090504141100/http://www.ucpress.edu/books/series/mtw.php The Works of Mark Twain], University of California Press. This series prints authoritative critical editions of Mark Twain's published works. * [https://web.archive.org/web/20100327190337/http://www.ucpress.edu/books/series/mtp.php Mark Twain Papers], University of California Press. This series publishes Mark Twain's private papers – his letters, notebooks, unpublished literary works, and autobiography. * [https://web.archive.org/web/20090831064437/http://www.ucpress.edu/books/series/jf.php Jumping Frogs: Undiscovered, Rediscovered, and Celebrated Writings of Mark Twain], University of California Press. The Jumping Frogs series of books brings neglected Mark Twain treasures—stories, tall tales, novels, travelogues, plays, imaginative journalism, speeches, sketches, satires, burlesques, and much more—to readers. * [http://docsouth.unc.edu/neh/twain/menu.html A True Story, Repeated Word for Word As I Heard It] from ''The Atlantic Monthly''. Nov. 1874: 591–594. Boston: Atlantic Monthly Co. ;Akademische Studien * [http://bancroft.berkeley.edu/MTP/ The Mark Twain Papers and Project] of the Bancroft Library, University of California Berkeley. Home to the largest archive of Mark Twain's papers and the editors of a critical edition of all of his writings. * [https://web.archive.org/web/20140327060544/http://www.buffalolib.org/content/grosvenor/mark-twain-room Mark Twain Room] at Buffalo & Erie County Public Library, which houses the manuscript of ''Huckleberry Finn'' * [https://web.archive.org/web/20100605131701/http://www.hrc.utexas.edu/research/fa/lfclemens.html Mark Twain Collection] at the Harry Ransom Center at the University of Texas at Austin ;Lem * Full text of the biography ''[https://web.archive.org/web/20041011001140/http://www.gutenberg.net/etext/6873 Mark Twain]'' by Archibald Henderson * [https://web.archive.org/web/20141008052125/http://dig.lib.niu.edu/twain/ Mark Twain's Mississippi] at Northern Illinois University Libraries * [https://web.archive.org/web/20140104204024/http://www.americanwriters.org/writers/twain.asp Mark Twain] at C-SPAN's ''American Writers: A Journey Through History'' == Beleg == <references /> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Twain, Mark}} [[Kategorie:Autor]] [[Kategorie:Literatur (19. Jahrhundert)]] [[Kategorie:Literatur (20. Jahrhundert)]] [[Kategorie:Literatur (Englisch)]] [[Kategorie:Roman, Epik]] [[Kategorie:Essay]] [[Kategorie:Aphorismus]] [[Kategorie:Reiseliteratur]] [[Kategorie:Kinder- und Jugendliteratur]] [[Kategorie:Pseudonym]] [[Kategorie:Satire]] [[Kategorie:Freimaurer]] [[Kategorie:US-Amerikaner]] [[Kategorie:Geboren 1835]] [[Kategorie:Gestorben 1910]] [[Kategorie:Mann]] 40sf5xixvh0lm133kiwt7gkagy0cdsg Wikipedia:Berige Artikl 4 44085 854797 850309 2026-10-05T08:27:53Z Εὐθυμένης 16531 854797 wikitext text/x-wiki __INDEX__ __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ [[File:2010-brown-bear.jpg|left|160px]] <div style="font-size:medium;font-family:Garamond; padding:65px; background-color:#D6E6FF;margin-top:20px; margin-bottom:8px;"><span style="color:#00008B">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<big><big><big><big><big>B</big>ERIGE <big>A</big>RTIKL</big></big></div></big></div> <big>Berig = super, toll, leiwaund, bsundas, oamolig, außagwehnli, pfundi, übadurchschnittli, herausragend, stark wie ein Bär!</big> <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;ALEXANDER GIRARDI </big> &nbsp; &nbsp;''Alexander Girardi''</big></div> [[Datei:AlexanderGirardiJung.jpg|right|90px|Alexander Girardi]] '''Alexander Girardi''' (* 5. Dezemba 1850 in [[Graz]]; † 20. Aprü 1918 in [[Wean]]) woa a legendeara [[Österreich|östareichischer]] Charaktadoastöla, Komediant, [[Couplet]]-Sänga und Operettntenor vau da Joahundatwende. Da Voda vaum Girardi woa Schlossa, dea wos vau Cortina d’Ampezzo noch Graz zong is, sei Muada a Steirarin aus Neidau. Ea hod a Leah ois Schlossa gmochd, hod si owa zua Schauspülarei hinzong gfüht. Ea hod bei ana Lainspügruppm mitgmocht, wo sei Talent daun entdeckt wuan is. Nochn Dod vo seim Vodan hod a si gaunz em Theata zuagwendt und is in vaschiedanan Provizbühnen auftredn. ... ''[[Alexander Girardi|→ weidalesn]] (Artike af Weanarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;ALFRED BERNHARD NOBEL </big> &nbsp; &nbsp;''Alfred Bernhard Nobel''</big></div> [[Datei:AlfredNobel2.jpg|right|90px|Da Alfred Bernhard Nobel]] Da '''Alfred Bernhard Nobel''' is am 21. Oktoba 1833 in [[Stockholm]] gebuan und am 10. Dezemba 1896 in San Remo [[Italien]] vaschtuam. Ea woa a Physika, Chemika und Eafinda. Im Oita vo 17 Joah hod a se weitabüd in [[Deitschlaund]], de [[USA]] und a in [[Paris]]. Duach de Eafindung vom Dynamit und nu Mera meah, is a reich wuan. Do ea Kindalos woa, hod eam de [[Bertha von Suttner]] iwazeigt, das ea sei God zan Nutzn vo da gaunzn Menschheit schtiftn soi. Und so is mid sein Göd de ''Nobelpreisschtiftung'' eigricht wuan. ... ''[[Alfred Bernhard Nobel|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;AZTEKISCHE HOZAD </big> &nbsp; &nbsp;''Aztektische Hochzeit''</big></div> [[Datei:Codex_Mendoza_folio_60r.jpg|right|90px|Eaziahungsmethodn ausn Kodex Mendoza]] '''Aztekische Hozad''' oda '''Aztekische Hochzeit''' moant de traditionön Feian und Braich im Zammahang mit da Heiratarei bzw. Hozad bei de [[Aztekn]] oda bei de [[Mexica]]. Es hod drei Oatn vo Lebnsgmoaschoftn gebm. Im gsöschoftlich Ausegn woans a Wengl untaschidli. Owa olle hom vo de Zwoa Leid Treu valaungt. Ehebruach woa in eanana Gsöschoft ned eawinscht. Und wia olle neichn Lebnsobschnitt gfeiad wuan san, so hod ma a de Hoazatn gfeiat. Owa jede Oat vo Hozad woa a Wengl aundas. ... ''[[Aztekische Hozad|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;BAIRISCHE ETHNOGENESE </big> &nbsp; &nbsp;''Bairische Ethnogenese''</big></div> [[Datei:TassilokelchSchreibmayr-2.jpg|120px|right|Da Tassiloköch ausm Kloschta Kremsmünsta.]] De '''Bairische Genese''' is de Gschicht, '''wo de Baiern heakema san'''. Nu bis in de 1990 Joah eini, woa de fiaheaschade Moanigung, das de ''Baiern'' ausm Nuadostn, ausm [[Behmen|Behmischn]] zuagwaundat warn. Do de Text- und Growungsfund fias 5 Joahundat, wia a bei de aundan Schtämm a, ned grod recht vü heagebm hobm, hod se de Meaheid vo de Fuascha af des Heakema vo Behmen geinigt. Nu 1988 af da gmoasauman Laundesausschtöllung vo [[Bayern]] und [[Soizburg]] is nu aso vazöht woan (''Die Bajuwaren. Von Severin bis Tassilo 488-788''). Owa vaschiedane neiche Schtudien hod de Moanigung ins Waunkn brocht. Und so hod ma im Meaz 2010 a Togung iwa des Thema in ''Benediktbeuren'' oghoitn und de vuatrogandn Schtudien san daun im Biachl "''Die Anfänge Bayerns, von Raetien und Noricum zur frühmittelalterlichen Baiovaria''" 2013 außagebm woan. Dahea wead in dem Atükö af de oanzalnan Schtudien vo dem Biachl eigaunga und zaumgfoßt. ... ''[[Bairische Ethnogenese|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;BAYERN </big> &nbsp; &nbsp;''Bayern''</big></div> [[Datei:Coat of arms of Bavaria.svg|right|170px|das große Staatswappn]] Da '''Freistaat Bayern''' (aa ''Freistoot Boarn''), is a Lound im Sidostn vo da Bundesrepublik [[Deutschland|Deitschlond]]. Es is as flächngresste Bundeslond und stähd noch da Einwohnazoi hinta [[Nordrhein-Westfalen]] an zwoata Stej. De Haptstodt vo Bayern is [[Minga]]. Nochban vo Bayern san de Bundeslända [[Baden-Württemberg|Badn-Württmberg]], [[Hessen|Hessn]], [[Thüringen]], [[Sachsen|Saggsn]] sowia de Staatn [[Österreich|Estareich]], [[Tschechische Republik]] und im Bodnsee de [[Schweiz]]. De Schreibweis vum Landesnama mim "y" gähd afn boarischn Kini [[Ludwig I.]] zruck, friacha hods "Baiern" ghoaßn. Ea hod an griachischn Buchstobm "Ypsilon" gnumma, ois Liab zu Griachaland und zu seim Buam ([[Otto (Griechenland)|Otto I.]]), dea Kini von Griachaland worn is. ... ''[[Bayern|→ weidalesn]] (Artike af Standardboarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;BOARISCHA DIPHTONG </big> &nbsp; &nbsp;''Bairischer Diphtong (oa)''</big></div> [[File:Mandombe diac o.svg|right|100px|Diphtong]] '''Boarischa Diphtong''' nennt ma aa en Zwoalaut '''oa'''. Des is a charaktaristischa Diphtong in da [[Boarisch|Boarischn Sproch]], den wo s im [[Deitsch]]n nit gibt. Gmoant is dea Zwoalaut, wo ausn ''ei'' entschtandn is, nit dea wo vo ''ar'' oda ''or'' heakimmt (z.B. Joar, Moar, Hoar). Im Boarischn gibts an Haufa Doppelaut (z.B. Liacht, Wejd, Spui, Woad, Huat) und an wissnschoftli belegtn Vokaireichtum, wo weit umfossenda is ois wia in da deitschn Sproch. Desweng is Boarisch vokaischa und so vii melodischa ois wia Deitsch. De Doppelaut mocha an bsundan Reiz vom Boarischn aus. ... ''[[Boarischa Diphtong|→ weidalesn]] (Artike af Standardboarisch) '' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;BOARISCHE FLUACHSAMMLUNG </big> &nbsp; &nbsp;''Bairische Fluchsammlung''</big></div> [[Datei:Engel_Aloisius,_Detail_Elisabethmark_Muenchen_Graffiti.jpg|right|100px|Boarischa Grantla: Alois Hingerl]] De '''Boarische Fluachsammlung''', '''Boarische Schimpf- und Fluachsammlung''' oda '''Bairisch schimpfen und fluchen''' is a Sammlung vo Fliach, Schimpfweatan und Beschimpfunga in [[Boarisch|boarischa Sproch]]. [[Grantla|Grantln]], Schimpfn und Fluachn ghead zua Boarischn Voikskuitua wias Soiz in da Suppm, wei freindli sei kau jeda, guad fluachn ned. ... ''[[Spruch:Boarische Fluachsammlung|→ weidalesn]]'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;BOARISCHE HOZAD </big> &nbsp; &nbsp;''Bairische Hochzeitsbräuche''</big></div> [[File:149 Bauernhochzeit bei Friedau - Georg Subic um 1890.jpg|right|150px|Bairische Hochzeit]] '''Boarische Hozad''', aa '''Grousse Houzad''' oda '''Bairische Hochzeit''' (neiadings aa '''Bauernhochzeit'''), moant de traditionejn Feian und Braich im Zammahang mit da Eheschliassung bzw. [[Heirad]] in [[boarisch]]n Sprochraum. De Hozat bschrenkt si in da traditionejn boarischn Kuitua, wia in vuin ondan Kuituan, ned af a kuaze, obgschlossane Zeremonie, sundan ziagt si iba an lengan Zeitraum. Ethnologn redn in am Zammahang vo ana "gradualistischn Oneharung an de Ehe". De Hozat is a Oart Passageritus fia de Braut und fian Braitigam vo oan Lemsobschnitt in an ondan und wor friara vo gressta Bedeitung fias Lebm ... ''[[Boarische Hozad|→ weidalesn]] (Artike af Standardboarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;BOARISCHE OATNAMA </big> &nbsp; &nbsp;''Bairische Ortsnamen''</big></div> [[Datei:Der Gasteig.JPG|right|150px|Gasteig]] '''Boarische Oatsnama''' san geographische Nama fia Siedlunga, Gwassa, Beag und Flurn. Siedlunga kina a Doaf oda a Stod sei, owa aa a Oanzlhof (Hausnam), a Oaeed, a Rottn, a Weila oda a Wiastung (= valossne Siedlung). A Oat ohne Siedlung hod an Fluanam. Boarische Oatsnama gem an kloan Eihblick in [[Bajuwaren|bajuwarische]], [[kejtisch]]e, [[Slawische Besiedlung vo de Ostoipm|slawische]], [[Remisches Reich|remische]] und voaremische Siedlungsgschicht. Damid sans a wichtiga Tei vo da boarischn Kuituagschicht. ... ''[[Boarische Oatsnama|→ weidalesn]] (Artike af Standardboarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;BOARISCHE SPRUCHSAMMLUNG </big> &nbsp; &nbsp;''Bairische Spruchsammlung''</big></div> [[Datei:Alf Poier 04.jpg|right|150px|Boarischa Schmäh]] De '''Boarische Spruchsammlung''' sammlt boarische Sprich, Phrasn, Sprichweata sowia Redewendunga (owa koane Bauernregln, koane Gstanzln) de typisch boarisch san und bschreibt kurz die Bedeitung. '''Synonyme''': boarische Sprüch, boarische Schbrich, bairische Sprüche, bayerische Sprüche, Sprüch auf boarisch, bairische Redensarten, bairische Redewendungen, bairische Sprichwörter, österreichische Sprüche, österreichische Sprichwörter, österreichische Redewendungen ... ''[[Spruch:Boarische Spruchsammlung|→ weidalesn]]'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;BOISCHPÜ IN MESOAMERICA </big> &nbsp; &nbsp;''Ballspiele in Mesoamerika''</big></div> Unta '''Boischpü in Mesoamerica''' vastähd ma Boispui in präkolumbischa Zeid in [[Mesoamerica]], de wos sowoi a Spui wiar aa a Ritual gwen san. Agfaungt hods mid de Boischpü bei de Oimekn. De woan vamuatle de Easchtn bei de ma Gummiboi gfundn hod. Boigschpü hods vom Nuadn Mexicos bis owi noch San Salvador ghobd. Es hod owa ned oa oanzige Boischpüoat gem, mid oana gitign Regl. De Plotzgräss und Schpüfödbroadn und Läng hom beispuisweis variiat. Af Büdln siagt ma, dass aa vaschiedne Spuioatn gem hod. Ma hod in Boi mid Schläga oda Steckn gschpüd. Ma wiads zua Untahoitung, iwa schpoatlige Wettbweab bis zu de rituön Boischpü gschpüt hom. De Rituön san stoak mid eanana Religion vabundn gwest. Se hom a Gschicht vo eanane Gedda nochgschpüd und moast an tedligs End gnumma ... ''[[Boischpü in Mesoamerica|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;CHEAMSEE </big> &nbsp; &nbsp;''Chiemsee''</big></div> [[Datei:Chiemsee mit Alpen.jpg|right|150px|Cheamsee mit Oipn]] An '''Cheamsee''' hoasst mar aa s „Boarische Meer”. Er ligd so um de 25 Kilometa estlich vo [[Rosenheim|Rosnham]], oiso im Sidosten vo [[Oberbayern|Obabayern]]. Ea is da grässde See in [[Bayern]], und aa in ganz [[Deitschland]] san grod da [[Bodensee]] und da [[Müritz]]-See no grässa. Es is obar aso, dass vaglicha mim Cheamsee da [[Starnberger See]] des mehra Wossa hod, wei dea vui tiafa is ... ''[[Cheamsee|→ weidalesn]] (Artike af Standardboarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;CHTHONISCHE UAVIACHA </big> &nbsp; &nbsp;''Chthonische Tiere''</big></div> [[Datei:Perchtenmaske.jpg|right|100px|Perchtenmaske]] '''Chthonische Uaviacha''' san [[Viach]]a, de wo in da [[Mithologie|Mythologie]] mid da Untawejd, da Finstaniss und da Nocht vabandlt san. Dazua ghean beispuisweis Schlanga, Grodna, Skorpion und Woif. Aus mythologischa Sicht san des [[Drack (Mythologie)|Drack]]n, Weawoif und de [[Midgardschlang]] (a [[Lindwuam]]), de [[Kikimora]] (uaspringle a slawische Geddin) und im Boarischn de [[Howangoas]], de [[Beachtn|Schiachbeachtn]] und da [[Dazzlwuam]]. Dass de chthonischn Viacha in da Untawejd hausn, hoasst nix andas, ois dass unta da [[Eadn]] bzw. in da Eadn wohna und so mid da Eadmuada vabundn san. ... ''[[Chthonische Uaviacha|→ weidalesn]] (Artike af Standardboarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;DA BASILISK IN DA SCHÖNLATERNGOSSN</big> &nbsp; &nbsp;''Der Basilisk in der Schönlaterngasse''</big></div> [[File:Basilisk (1640).png|right|180px|Basilisk]] '''Da Basilisk in da Schönlaterngossn''' is a bekaunnte [[Sog]] ausm oidn [[Wean]]. De Schönlaterngossn is a klaans Gassl in da Innaran Stod (1. Beziak). Und de Numma 7 haasst „Zum Basiliskn“, und duatn soi si im 13. Joahundat da gaunze Balawatsch oogspüüt haum. Noch de öötasten Annaln vo Wean soi si do in dem Haus in da Schönlateangossn im Joa 1212 a [[Basilisk]] oda da sogenaunte Adaxlkenig zaagt haum. Des woa daumois a Muazbahöö und iwaroi haums a laungs und a braads driba gredt. De Leit woan domois noo owagläibischa ois wia heit, und wia wichtig eana des mit solchane [[Viecha]] woa, siacht ma an dem, doss da Vafossa vom berihmtn „Iter Alemannicum“ todeanst gschüüdat hod, doss unta de Söötnheitn vom ''Maria-Einsiedln-Klosta'' ar a echta Basilisk waa. ... ''[[Da Basilisk in da Schönlaterngossn (Wean)|→ weidalesn]] (Artike af Weanarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;DA DROCHN VOM KOINBEAG</big> &nbsp; &nbsp;''Der Drachen vom Kahlenberg''</big></div> [[Datei:Jiu Long Bi.JPG|right|150px]] '''Da Drochn vom Koinbeag''' is a [[Sog]] aus [[Wean]]. In aan klaan Gassl, da „Drachengasse“ steht a Haus, des „Drachenhaus“. Eignlich haasts a so, wäu da easchte Besitza da ''Johann Martin Drach'' woa. Oba sowos is natialich ned so intaressant, oissa is de Sogn vom „Drochn vom Koinbeag“ entstaundn. Fria, ois am Koinbeag no a dichta Woid woa, hod in aana Höön duat a Muaztrumm [[Drack (Mythologie)|Drochn]] glebt, dea des gaunze Laund umadum tyrannisiat hod. Kaa [[Mensch]] und aa kaa [[Viech]] woa vua eam sicha, und, nachdem dass si kaana gfundn hod, dea was de Schneid ghobt hod, si dem Drochn zum stöön, is de gaunze Umgebung imma mea vakumman. ... ''[[Da Drochn vom Koinbeag|→ weidalesn]] (Artike af Weanarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;DA LIAWE AUGUSTIN </big> &nbsp; &nbsp;''Der liebe Augustin''</big></div> [[File:Lieber Augustin.JPG|right|120px|Plakettn aun da Waund vom Griachnbeisl in Wean, im Staumbeisl vaum liam Augustin]] '''Da liawe Augustin''', biagalich '''Marx Augustin''' (tauft auf ''Markus Augustin''; * 1643 in [[Wean]]; † 11. Meaz 1685 emdo) woa a [[Voikssänga]] („Bänklsänga“), Sockpfeifa und Stegreifdichta, dea wos aa zua Zeit vau da Pest und vau grässta Not in Wean de Leidln imma wieda mit seim [[Weana Schmäh]] und schwoazzn Hamua aufgheitat hod. Deshoib is a im Voiksmund nua „da liawe Augustin“ gnennt wuan. Zua Legendn is da Augustin duach des Voiksliadl "O du liawa Augustin" wuan. De Balladn wiad bis heit gsunga, de Gschicht vaum liam Augustin bis heit dazöd. Ois Weana Stodoriginal is a bis heit a Sinnbüd dafia, dass ma mit Muadawitz sogoa Katastrophn duachsteh kaun. So hod a glebt, so hod a gsungan, so is a gstuam: Ois echta Weana mitn leichtn Sinn, dea wos si aus nix wos mocht, dea wos si iwa seine eignan Föhla lusti mocht, dea wos dena Leit an Spiagl vuas Gsicht hoit ... ''[[Da liawe Augustin|→ weidalesn]] (Artike af Weanarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;DA NOKADE OFF</big> &nbsp; &nbsp;''Der nackte Affe''</big></div> [[File:Bonobo-Head.jpg|right|150px|A Bonobo, oana vo insan naxtn Vawandtn]] '''Nokada Off''' is a Charaktarisiarung vom [[Homo sapiens]] (heidiga Mensch) ois oanzign Primatn ohne Pöz oda an Fö. Wos woa da Auloss, das ma insan Pöz valuan hom? Und wos hods brocht? Schtodn Fö haumma owa oan aundan Schutz fia de Untahaud braucht. Und wos warad, waun ma nu heid midn Pöz umadum kraxln dadn? Do da Homo Sapiens unbstrittn zua de Menschnoffen ([[Hominidae]] oda [[Hominiden]]) ghead und de wida zua Gruppn vo de [[Primatn]], zöhd da Mensch zua de [[Spofiecha|Spauviecha]] (''Säugetiere''). Und bis af a boa Ausnaum hom Spauviecha a Fö. .. ''[[Da nokade Off|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;DE SPINNARIN AM KREIZ</big> &nbsp; &nbsp;''Die Spinnerin am Kreuz''</big></div> [[File:Spinnerin am Kreuz 1933.jpg|right|150px|De Spinnarin am Kreiz]] De '''Spinnarin am Kreiz''' steht im 10.Hieb ([[Favoritn]]) aun da Triesta Stroßn, es is a oiz Woazeichn in an gotischn Stüü des a jeda kennt, der scho amoi durtn voabeikumman is, wauna in de Stod eine oda ausse hod miassn. Gwiß is, doss an dera Stöö scho vuam Joa 1446 a „Staananes Kreiz“ gstaundn is. Es kaunn oba weda de Grenz vom Weana Burgfriedn auzaagt haum, de is goa ned soweit gaugan, no de Grenz vom Weana Laundesgrichtssprengl, wäu dea wor weida draußt. Woascheinlich is de Säun durtn gstaundn, wäu glei danem de Hiirichtungsstättn gwesn is ... ''[[De Spinnarin am Kreiz (Wean)|→ weidalesn]] (Artike af Weanarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;DE STIAWOSCHA </big> &nbsp; &nbsp;''Die Stierwascher''</big></div> [[Datei:Soizburga Stiawoscha.jpg|right|150px|Soizburga Stiawoscha]] '''Stiawoscha''' sogt ma seit ewig und drei Dog scheazhoft zua de [[Soizbuag]]a. Da eignliche Grund is jo dea, doss de Fleischhocka durtn eanare Schlochtungan effentlich mochn haum miassn, damit ka schlechz Fleisch unta de Leit kumman kau. De Reinigung von de [[Viecha]] vuam Omaxln haums kloaraweis am flochn Ufa vo da [[Soizach]] gmocht, wos a jeda segn hod kennan. Und da „Woscha“ woa dea Schnoiza aufn Schedl mid an Prigl, mid dems de Viecha betäubt haum. Es gibt owa kloaraweise an Haufn Sogn, wo dea Nauman heakummt ... ''[[De Stiawoscha|→ weidalesn]] (Artike af Weanarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;DIRRE WAUND </big> &nbsp; &nbsp;''Dürre Wand''</big></div> [[File:Dürre Wand.jpg|right|150px|Dürre Wand]] De '''Dirre Waund''' is a [[Beag]] in de [[Gutensteiner Alpen|Guadnstoana Oipm]]. Se liagt zwischn [[Schnääbeag|Schneebeag]], [[Großer Neukogel|Großa Neikogl]] und [[Hoche Waund|Hocha Waund]] in [[Niederösterreich|Niedaöstareich]]. De Dürre Waund is hecha wia de Hoche Waund, hod owa meah Quöön. Da 9&nbsp;km launge Hauptkaumm vo da Dian Waund ist in SW-NO-Richtung orientiat, am Kaumm ohm fiaht a Waundaweg entlaung. Ausgaungsuate san [[Miesenbach|Miesnboch]], [[Waidmannsfeld|Waidmaunsföd]], Längapiaschting, [[Puchberg am Schneeberg|Puchbeag]] und de Mamauwiesn. ... ''[[Dirre Waund|→ weidalesn]] (Artike af Niedaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;DON JUAN DE AUSTRIA</big> &nbsp; &nbsp;''Johann von Österreich''</big></div> [[Datei:Don Juan D Austria.jpg|right|120px|Da Don Juan ois junga Beasch.]] Da '''Don Juan de Austria''' woa da aussaehelige Suhn vom [[Kaisa Koal V]]. Ea woa des Eagebnis vo an Gschpusi des da scho ödare Kaisa mid oan jingan regnschbuaga Deandl ghobt hod. Sei Votta hod dem Buam a guade Ausbüdung zuakemma lossn und so is ea zan schpanischn Admireu afgschting. Bei da [[Seeschlocht vo Lepanto]] woa ea da Owakomandant vo da Heilign Liga, de aun dem Tog de tiakische Armada gschlogn hod. Weu ea zweng dem in Eiropa iwaroi augseng woa, woit eam sei Hoibbruada da Kini Phillip II a wengl koitschtön und hodn zan Schtotthoita vo de schpanischn Niedalaunde eanaunnt. Duat is ea a vaschtuam, owa seine Boana san im ''Escorial'' beigsezt. Gbuan is a am 24. Febra [[1547]] und gstuam is a am 1.Oktowa [[1578]]. ... ''[[Don Juan de Austria|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;DRAHN</big> &nbsp; &nbsp;''Drehen (Fertigungsverfahren)''</big></div> [[Datei:HwacheonCentreLathe 460x1000.jpg|right|150px]] S' '''Drahn''' is a [[spanendes Fertigungsvafahrn]] zum Hearstelln vo runde Teile aus [[Metall]] und [[Kunststoff]]. A vawandts Vafahrn is as [[Draxln]], des macht ma mim [[Hoiz]]. Zum Drahn braacht ma a Drähbank. Im Gengsatz zum Bohrn und Fräsn weard a Werkzeig vawendt, des se sejba ned draht, dafia draht se as Werkstück. S' Werkzeug nend ma Drehmeißl oda a Drehstoi. S' werd auf a Vorrichtung montiert, mit dera ma s' iaba Kurbln längs vo da Werkstück-Achsn oda a quer dazua beweng ko. De Kurbln keana a vo am Motor otriebn werdn, dann hod ma a Leit- und Zugspindl-Drahmaschin. Wenn de Motorn vo am Rechna ogsteiad wern, nennd ma des CNC-Drahn. S gibt a Maschina, de as Werkzeig sejba aus am Magazin eiwechsln kenna. ... [[Drahn|''→ weidalesn'']] ''(Artike af Obaboarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;EASCHTE WEANA TIAKNBELOGARUNG</big> &nbsp; &nbsp;''Erste Wiener Türkenbelagerung (1529)''</big></div> [[File:1684 Entsatz von Wien anagoria.JPG|right|150px|Blick af Wean , de blogate Schtod 1529]] De '''Easchte Weana Tiaknbelogarung (1529)''' bschreibt ned nua des Gscheng vua und innahob da Stod bei da Belogarung, sundan a wias dazua kema is. Und weu des jo ned nua a Belogarung vo oana gwenlign Stod woa, keman a de beteiligdn Heascha via. Des woa nemli a gsaummteiropäischa Konflikt dea vo [[Spanien|Schpanien]] iwa [[Frankreich|Fraunkreich]], Venedig, den Vatikan, iwa [[Ungarn]], [[Behmen]], [[Poin]], Siebnbiagn, Seabien bis zan osmanisch Reich gaunga is. Und, wia so oft, middndrin [[Östareich]] mid de [[Habsburga]], wo vua deran Haubtschtod se dea Konflikt in da Belogarung vo [[Wean]] 1529, zuagschpizt hod. ''"I moa kaum, das a Tiak so grausli is, Daß ea dene Kristn mera Beses winschn kau, ois se de Kristn gegnanaunda zuafign..."'' Des und nu aundare Sätz hod da Humanist ''Erasmus vo Rottadam'' am Aufaung vo de 1520a Joa aun de beteiligtn Monarchn im schpanisch-franzeschin Kriag gschrim. ... ''[[Easchte Weana Tiaknbelogarung (1529)|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;FISCHAUA VUABEAG</big> &nbsp; &nbsp;''Fischauer Vorberge''</big></div> [[File:Fischauer Vorberge mit Kienberg.jpg|right|150px|De Fischaua Vuabeag]] De '''Fischaua Vuaberg''' san a Higlkettn in de [[Gutensteiner Alpen|Guadnstoana Oipm]] zwischn ''Stoafööd'' und ''Neicha Wöd'' in [[Niedaöstareich]]. Da hechste Gipfl is da Kienberg mit ana Hechn vo {{Höhe|650|AT|link=true}}. Je nachdem wosd hiwüsd, foahst noch Wöllaschduaf, Piaschting, Dreistedn, Muadmaunsduaf, Winznduaf, [[Bad Fischau-Brunn|Fischau]], Brunn, Emmerbeag, Dörfles oda Netting ... ''[[Fischaua Vuaberg|→ weidalesn]] (Artike af Niedaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;FLATZA WAUND</big> &nbsp; &nbsp;''Flatzer Wand''</big></div> [[Datei:Flatzer Wand.jpg|right|150px|Flatzer Wand]] De '''Flatza Waund''' is a Beag in de [[Gutensteiner Alpen|Guadnstoana Oipm]]. Se liagt in da Higllaundschoft zwischn [[Schnääbeag|Schneebeag]] und Weana Beckn in [[Niederösterreich|Niedaöstareich]]. Aum Plateau owahoib vo de Föösohbrich hosd a scheene Aussicht. „De Flatza Waund is a vaklaanats Ohbüüd vo da [[Hoche Waund|Hochn Waund]]“—Alois Wildenauer. ... ''[[Flatza Waund|→ weidalesn]] (Artike af Niedaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;FOSANEGL</big> &nbsp; &nbsp;''Fasenickl (Faschingsfigur)''</big></div> [[Datei:VSAN Wgt 2015 073 Kinding.jpg|right|140px|Da Fosanegl]] Da '''Fosanegl''' oda '''Fasenickl''' is a [[Bayern|boarische]] [[Fosching|Fosnochtsfigua]]. Ea drogt a ästhetische Hoizmaskn und aufwendige, barocke [[Gwand]]a. Ea is a majestätische, prochtvolle Gschtoit, de wo a weng an an venezianischn Karnevai erinnad. „Nigl/Negl“ (dt. ''Nickel'') moant im Boarischn an Koboid (vgl. Bosnigl), „fosln“ (''faseln'') hoaßt unvaständle bzw. sinnlos dahearedn. ... ''[[Fosanegl|→ weidalesn]] (Artike af Hochboarisch/Standardbairisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;FRAU HOLLE</big> &nbsp; &nbsp;''Frau Holle''</big></div> '''Frau Holle''' is a Meachn vo de Briada Grimm und a Sogngstoit aus da germanischn und slawischn Mythologie. Bekannt is s im [[Boarisch]]n aa ois [[Perchta|Frau Percht]], Perchta und Bertha bzw. Hertha. De Gstoit is aus da germanischen Geddin [[Frija]] fiara ganga, de wo unta andam de Beinama ''Holda/Hulda'' (de Huidvolle) und ''Perchta'' (de Glenzade) ghobt hod ... ''[[Frau Holle|→ weidalesn]] (Artike af Hochboarisch/Standardboarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;GSCHICHT FUM BOARISCHN</big> &nbsp; &nbsp;''Geschichte des Bairischen''</big></div> [[Datei:Bairischer Sprachraum2.PNG|right|200px|Boarisch heit]] S '''Boarische''' is a Schbroch mid ana 1500 Joa oidn Gschicht. Fu da Zeid noch n End fum Remischn Reich bis zan heitign Dog wiad in da Region um d Donau und de östlichn Oipn Boarisch gret. S Boarische hod si im Mitloita noch Noadn iwa d Donau und in Sidn und Ostn ausbroat und sogoa de ödastn schriflichn Dokument de ned auf Latein sondan in oana fu de faschidanen geamanischn Foiksschbrochn gschrim woan han, soan Boarisch. Schbeda hom si in da Mitn fum heiting Deitschlaund d easchdn Foamen fu ana iwaregionaln deitschn Schriftschbroch entwükit und s Boarische is oiwai mea zu am Dialekt woan, dea zwoa gret owa ned gschrim woan is. So richdig duachgsezt hod si s Hochdeitsch im 18. Joahundat und blos nu a boa Mundoat-Dichda haum wos in oana fu de fün Variantn fum Boarischn aufgschrim. Said deara Zeid gibt s a an grosn schbrochlichn Eiflus fu hochdeitsche Wöata und Redewendungen. Haid iss Boarische oane fu de grestn Dialektgrupn im deitschn Schbrochraum und wiad oiwai nu fu fü Leit in Boarn, Estareich und Siddiaroi gret. Es gibt seid a boa Joa a wida mea Fasuach Boarisch zan schreim, in da Schui, fu Schriftschdöla und a do in da Wikibedia. Gschbrochn s Boarisch head ma a maunchmoi im Feanseng, im Füm und es gibt a an Haufn Musi in de faschidan boarischn Dialekt. ... ''[[Gschicht fum Boarischn|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;GUGARUZ</big> &nbsp; &nbsp;''Mais''</big></div> [[File:Zea mays 'St Lieux les Lavaur' MHNT.BOT.2015.34.12.jpg|right|190px]] Da '''Gugaruz''', aa '''Kukuruz''', is a oide Kuituapflonzn, wo zan [[Droad]] zejd wead. Wia de ondan Droadsortn is a Siassgros. Gugaruz is scho in prehistorischa Zeit in Middlamerika obaut worn und noch da "Entdeckung" vo Amerika af [[Eiropa]] kema. Heit wead da Gugaruz wejdweit obaut. Ea wead vor oim ois Fuadamiddl gnutzt, owa aa zua Energiegwinnung (Biosprit, Biogas) und ois Noarungsmiddl. ''Gugaruz (Kukuruz)'' is iwas Serbo-[[Krowodisch]]e ''kukùruz'' (kyrillisch: куку̀руз) meglichaweis ausm Tiakischn قوقوروز (kokoroz) ins [[Boarisch]]e kema. Vialleicht hod des aa mit aufständischn Bauan im ungarischn Kenigreich z duan, de „Kuruzen“ (Vabindate vo de Tiakn). Im Ostn vo da [[Steiamoak|Schteiamoak]] wead a nu Heid os da ''Woaz'' oda goa da tiakische Woaz gnennd. ''Mais'' kimmt vom spanischn Wort ''maize'', wo wiedarum aus oana oidn middlamerikanischn [[Indiana]]-Sproch (Arawakan bzw. Taino) kimmt und do ''mahiz'' ghoassn hod. ... [[Gugaruz|''→ weidalesn'']] ''(Artike af Hochboarisch/Standardboarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;HALLSTATT UND DE GSCHICHT MID SEIN SOIZ</big> &nbsp; &nbsp;''Hallstatt und die Geschichte mit seinem Salz''</big></div> [[File:Hallstatt um 1900.jpeg|right|150px|Hallstadt]] '''Hallstatt und de Gschicht mid sein Soiz''' bschreibd de wexlvoi Gschicht vom Soizobau in dera Region. De ödastn Fund san uma 7.000 Joa oid. Es gehd daun iwa de [[Köitn]] weida und do hod de kloane Gmoa ana gaunzn Kuituazeit ian Nam gebn. Af de [[Hallstattzeit]] foign de [[Remisches Reich|Rema]] und vom [[Middloita]] und de Soizschtrossn gehts bis zan heitign Schaubeagweak. Des Soiz (Natriumchlorid), do ois Stoasoiz, is nix aundas ois pressts Measoiz. Und des hod a launge Entstehungsgschicht. Seid se da afrikanische Plottn oiweu weida unta de eirasische Plottn schiabt, hom se in [[Eiropa]] de grossn Gbiag büd. Dabei hod se ned nua da Mearbodn afghom und gfoit, so san aa de [[Oipn]] in d`Häh gwoxn; und des dans nu oiweu. Dabei san aa de Mearsoizlogarungan vom ausdrickadn [[Middlmeea]] im Gbiag hochghom wuan. Weu ma woas, waun se de [[Oipn]] zbüdn agfaungt hom, vua uma 135 müllionan Joa, muaß des [[Soiz]] nu öda sei. ... ''[[Hallstatt und de Gschicht mid sein Soiz|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;H. C. ARTMANN</big> &nbsp; &nbsp;''H. C. Artmann''</big></div> [[File:H.C. Artmann 19741121b.jpg|right|150px|H.C. Artmann]] Da '''H. C. Artmann''' (* 12. Juni 1921 in [[Wean]]-Bradnsee; † 4. Dezemba 2000 in [[Wean]]) is a österreichischa Dichda, Schriftstöla und Iwasetza. Bekaunt woan is ea duach an Gedichtbaund auf [[weanarisch]] "[[med ana schwoazzn dintn]]" (1958). Da Artmann woa a notorischa Querdenka, dea wos si in ka Schublodn eiordnen hod lossn. Ea güt ois Mitbegründa vo da surrealistischen Literatua und vo da avantgardistischen ''Weana Gruppn'' (Wiener Gruppe). In seine Orbatn mischt si barock ausufanda Sprochwitz mit skurriln, schwoazn Hamua ... ''[[H. C. Artmann|→ weidalesn]] (Artike af Weanarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;HEIRICHA</big> &nbsp; &nbsp;''Heuriger''</big></div> [[File:Buschenschank Pötzleinsdorf Sept. 2006 007.jpg|right|150px|Heiricha in Pötzleinsdorf in [[Wean]], 18. [[Hieb]]]] A '''Heiricha''' oda '''Heiriga''' is in [[Österreich|Östareich]] a Ausdruck fiar an [[Wirtshaus|Wiat]], dea wos in easchta Linie söwa gmochte [[Drangl]]n – und zwoa [[Wein]], Obstmost und söwabrenndn Schnops - aussschengd. Duat kriagd ma aa a koids Essn wia zum Beispü a [[Brettljausn]]. Eng zauman midn Heirichn hängt da Begriff '''Buschnschaung'''. De zwaa Weata kennan, owa miassn net fia des söwe steh. Do gibts sprochgeographische, owar aa rechtliche Deteus, de wos weida unt in dem Artikl ausanaunda dividiad wean. Da Heiriche hod sein Naum vo dem hea, dass ma friara duatn nuar in Wei vom letztn Joah - in heirichn Wea, wia ma sogt – ausgschengt hod. Vom heirichn Wein kummt da Ausdruck Heiricha. Aa wauns uaspringlich nuar um an Wei gaunga is, hod ma in Begriff aa fia de „Mostheirichn“ heagnumma, wo mar an Öpfe-Birnanmost kriagt. ... ''[[Heiricha|→ weidalesn]] (Artike af Ostöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;HOAMATGSANG</big> &nbsp; &nbsp;''Heimatgesang''</big></div> [[Datei:Hoamatgsang (Hymne OÖ).png|150px|right]] '''Hoamatgsang''' is a Liad in [[boarisch|bairischa Sproch]], im obaöstareichischn Dialekt. Am 29. Novemba 1952 is vom Laundtag offiziö zua "Owaöstreichisch Laundeshymn" eakleat wuan. Es is de oanzige östareichische Laundeshymne in boarischa Sproch. Da Text is vom [[Franz Stelzhamer|Stelzhamer Franz]] (1841), de Melodie vom ''Schnopfhagen Hans''. A Laund braucht a ''Hymn'' und wias dazua kema is, des is a interessante Gschicht. Eascht midm ''Febapadent 1861'' vom ''Kaisa Franz Joseph I.'' is dos Laund [[Obaöstareich|Owaöstreich ob da Enns]] zu an eigenen Eazheazogtum und dahea vuikomma vum Eazheazogtum Östareich trend wuan. 1861 is a easchtmois gwöht wuan und daun is a da da easchte Laundtag eigsezt wuan. ... ''[[Hoamatgsang|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;HUNNEN</big> &nbsp; &nbsp;''Hunnen''</big></div> [[Datei:Hunnen.jpg|right|150px|Hunnen]] '''Hunnen''' is a Sammöbgriff vo ana Gruppn vo zentralasiatischn [[Reitavöka]]. In dem Artikl gehts nua um de eiropäischn Hunnen. Ned um de Hephtalitn, za de ma de weissn Hunnen sogt und aa ned um de, de untahoib vom Kaukasus ins Peasische Reich eigfoin san. Im Foigendn wiad iwa de Hunnen in [[Eiropa]] gschriem, iwa eanan Fiara Attila, iwa sein Aufstieg und den Untagaung vom Hunnenreich noch sein Tod ... ''[[Hunnen|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;INDUS KUITUA</big> &nbsp; &nbsp;''Indus-Kultur''</big></div> [[Datei:Karte Harappa.png|right|150px|A Koatn mid de bkauntastn Fundschön vo dera Kuitua]] De '''Indus Kuitua''', aa '''Harappa Kuitua''' gnend, woa a bronzezeidige Zivilisazion aufm indischen Subkontinent. De zwoa bkauntastn Fundstön san Harappa und Mohendscho Daro. Oanige bzeichnans a ois Sindhu – Sarasvati Zivilisazion. De Indus Kuitua hod vo eppa 2600 v. Kr. bis uma 1800/1900 v. Kr. adauad. An de Rand im Ostn san nu bis ins 13 Joahundat v. Kr. Restln vo dera Kuitua zfindn. De Leid san scho wirkli af oana hochn grossn Kuituaschtufn gschtaundn, und se haum mid de Sumera und a nu weida weg ghaundlt. Den eanane Sigln hod ma in Sumer und Bahrein gfundn. Vamuatli homs a bis in Oman hi ghaundlt. Agfaungd hod ois im Hochlaund vo Belutschistan und do in de kloanan Flusstälan. ... ''[[Indus Kuitua|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;JOHANN NESTROY</big> &nbsp; &nbsp;''Johann Nestroy''</big></div> [[Datei:Nestroy.jpg|110px|right|Johann Nepomuk Nestroy]] '''Johann Nepomuk Eduard Ambrosius Nestroy''' (* 7. Dezemba [[1801]] in [[Wean]]; † 25. Mai [[1862]] in [[Graz]]) woa'r a [[Österreich|östareichischa]] Schauspüla, Sänga, Dramatika und Satirika. Da Nestroy güt ois da “östareichische Shakespeare”. Sei Weak is bis heit da Gipfe vaum [[Alt-Wiener Volkstheater|Oid-Weana Voikstheata]]. Vaum [[Biedermeier]] iwan Vormärz bis zua Revoluteaun und aa no danåch håt a des Weana Theataleb'n dominiat. Noch'n Gymnasium und an aug'faungt'n Jusstudium håt se da Nestroy [[1822]] liaba a Karrier' ois Sänga (Bassist) ausg'suacht. A Zeit'l woa'r a in [[Amsterdam]], nocha im [[Brünn]] und daunn in [[Graz]] und [[Bratislava|Preßburg]] aungaschiert. Da Direkta Johann August Stöger ([[1791]]–[[1861]]) håt daumois nämli net nua des Städtische Schauspielhaus Graz, sundan z'gleich aa des Preßburger Theata g'füaht. ... ''[[Johann Nestroy|→ weidalesn]] (Artike af Weanarisch)'' ''[[:Kategorie:Johann Nestroy|→ olle Stickln vom Nestroy]]'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;KEABHOIZ</big> &nbsp; &nbsp;''Kerbholz''</big></div> [[File:SAM PC 1 - Tally sticks 1 - Overview.jpg|right|150px|Keabhoiz]] A '''Keabhoiz''', aa '''Keabstock''', is a Eainnarungshüfn aus da Fruahzeid, de wo bis ins Middloida und driwa ausse gnutzt woan is. Zöhkeabn hod ma auf Knochn, Stoana und Höza gfundn. Se woan ane de easchtn Afzeichnungssystem und woan ois Steiableg in Englaund bis ins 19. Joahundat in Brauch. Ogfaungd hod ois scho fü fria, midn Zön mid de zehn Finga. Insare Oidvoadan haum nedamoi kompliziad Zöhn kena miassn, zun Iwalem in da Fruahzeid hod mas ned unbedingt brauchd. Im Amazonasdschungl lebd nu heid a kloana Indianstaumm vo ca 350 Leid, die haum iwahapt koan gnauen Begriff vo bestimmte Mengan. De kenan nua drei Begriff. "A kloane Meng", des kenan Oans bis Drei sei. "A bissl mea", des san so zwischn Drei und eppa uma Zehne. Und "Vü", des san daun olle driwa vo "a bissl mea". Bai aundan Leidln woa owa da Wunsch groß, es scho a bissal genaua zwissn. Waun eana oiso de eiganan 10 Finga zan Zön zweng woan san, haum se si mid Zöhstoandal bhoifn (Kislstoana oda a kloane Muschln) ... ''[[Keabhoiz|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;LANDLA</big> &nbsp; &nbsp;''Landler (Protestanten)''</big></div> [[File:Cristian village, Sibiu County - the citadel church2.JPG|right|150px|Cristian village, Sibiu County]] De '''Landla''' oda a '''Simbiaga Landla''' san de Nochkomen fu de [[Protestantismus|Protesdantn]], de untam [[Kaisa]] [[Koal VI.]] und da [[Maria Theresia]] in da Zeid fu 1734 bis 1756 aus [[Östareich|Estareich]] zwaungswais ins oanzig efangelische Gebit fu da [[Habsburger|Habsbuaga]]-Monachi, nemli [[Simbiagn]] im heitign [[Rumänien|Rumenien]], depoatiad woan san und si doat in da Nehe fu [[Hermannstadt|Heamanschdod]] aungsidlt haum. D [[Refoamazion]] und d [[Gegnrefoamazion]] haum im 16., 17. und 18. Joahundat gewoitige Auswiakungen ghobt und des ned neta im kiachlichn und religiesn Bereich. Mocht und [[Religion]] woan domois eng midanaund fabundn und de hohaitliche Mocht woa duach d Religion ogsichat. Schbedastns seid n [[Augschbuaga Religionsfridn]] fu 1555 is de Konfession a zu am Inschdrument fum si ausbroatadn [[Obsolutismus]] woan. ... ''[[Landla|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;LEDERHOSN</big> &nbsp; &nbsp;''Lederhose''</big></div> [[Datei:Knopflatz Lederhose ca. 1940.jpg|right|100px|Knopflatz-Ledahosn]] De '''Ledahosn, aa Lederhosn oda Lederne''' is a kuaze oda lange Hosn, de wo aus Leda gmmochd is. De Lederhosn hod in [[Bayern]] und im gnazn Oipngebiet a lange Tradition, de ebba bis as friae [[Middloita]] zruckgähd. Se is scho fias 6.Jh. zum earschdn Moi nochgwiesn. Neba da ganz tradionejn Ledahosn gibts heit freili aa neie Forman: Lederhosn fia de Beika, fia de Ledaszene und fian Oidog. Wos fia an Schottn da Kilt und an Japaner da Kimono, des is fia an Boarn sei Lederhosn. ... ''[[Lederhosn|→ weidalesn]] (Artike af Obaboarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;MAIBAAM</big> &nbsp; &nbsp;''Maibaum''</big></div> [[File:Keutschach Maibaum 21062007 02.jpg|right|150px|Maibaam]] A '''Maibaam''' is a gschmickta [[Baum|Baam]] bzw. Stamm, wo im Fruahjoar, um an easchtn Mai, am Doaf-, Moarkt- oda Stodplotz afgstejt wead. De Tradition is voa oim in [[Österreich|Estreich]] und [[Bayern]] zfindn. Da Maibaam ead fast iwaroi am erschtn Mai aufgstäid, manchmoi aa scho am End vom Aprui. Zum Afstejn gheat a [[Blosmusi]], [[Bia]] und Wiaschtl. Nacha gibts an Maidanz. A recht wichtige Sach bei dem Brauch is das olle zsammhäifn ... ''[[Maibaam|→ weidalesn]] (Artike af Hochboarisch/Standardboarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;MATHIAS KNEISSL</big> &nbsp; &nbsp;''Mathias Kneißl''</big></div> [[Datei:Mathias Kneißl.jpg|right|100px|Mathias Kneißl beim Prozess]] Da '''Mathias Kneißl''' oda da '''Raiba Kneißl''' (Räuber Kneißl), vulgo '''Kneißl Hias''' oda '''Schachenmüller-Hiasl''' (* 4. August 1875 z [[Untaweikatshofa]]; † 21. Febaa 1902 z [[Augschburg]]) wor a legendära, boarischa Raiba in da Gegnd um [[Dachau]]. Er hod an Privatkriag gegn de stootliche Obrigkeit gfiat. Mit an Großafgebot vo Schandarm is a bei seina Vahoftung ois Unbewoffneta schwaa vawundet woarn. Zerscht hod ma eam gsundpflegt, nacha is a in Augschburg afn Schafott kepft woarn. Wei ra vo vuin oarman Leid ois a obaboarischa Robin Hood ogsegn woar is, is sei Odenka bis heint lebendi bliem ... ''[[Mathias Kneißl|→ weidalesn]] (Artike af Hochboarisch/Standardboarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;MAURUS LINDEMAYR</big> &nbsp; &nbsp;''Maurus Lindemayr''</big></div> [[Datei:Relief Maurus Lindemayrs.jpg|150px|right|Pater Maurus Lindemayr, 1723-1783]] Da '''Maurus Lindemayr''' (geboan 17. November 1723 in [[Neukirchen bei Lambach|Neikiacha bai Laumboch]]; gschdoam 19. Juli 1783 a doat) woa [[Benediktinaordn|Benediktina]]-Pater und [[Schriftstella|Schriftschdöla]], dea an Haufn [[Theata|Deata]]schdikl und [[Lyrik|Gedichtl]] in da domolign [[Obaöstareich|owaestareich]]ischn Mundoat ([[mittelbairisch]]) gschrim hod. Seine Weake san a wichtig Beleg fia de Schbroch fum 18. Joahundat und in [[Boarische Sproch|Dialekt]] fu deara Zeid. Ea woa a oana fu de easchdn bai da Faschriftlichung fum [[Boarisch]]en, bzw. san uns fost koane ödan Beleg iwalifat. Da Pater Maurus Lindemayr is am 17. Nofemba 1723 in Neikiacha bai [[Laumboch]] auf d Wöd kema und is auf n Naum Kajetan Benedikt Maximilian Lindemayr dauft woan. ... ''[[Maurus Lindemayr|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;MUADABUALI</big> &nbsp; &nbsp;''Muttersöhnchen''</big></div> [[Datei:Mosi.jpg|right|150px|Da Mosi und sei Hund]] A '''Muadabuali''' oda '''Mamabua''' is a [[Bua]] oda a [[Mo]], dea wo a bsondas engs Vahejtnis zua seina Muada hod. Da Muada is des moast nit bewusst, dass ian Suhn damit schodd. Im Gegntei tendian Fraun dazua de Schwächn, de wo daduach entschtenga ois Tugadn vo eanan Buam z intapretian (z. B. Sensibilitet, Iwaempfindlichkeit). De Muadabualis sejm realisian aa nit, dass s Mamabuam san. ... ''[[Muadabuali|→ weidalesn]] (Artike af Hochboarisch/Standardboarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;MUHAMMAD YUNUS</big> &nbsp; &nbsp;''Muhammad Yunus''</big></div> [[Datei:Muhammad Yunus 2.jpg|130px|right|Da Fridnsnoböbraisdrega Muhammad Yunus]] Da '''Muhammad Yunus''' (Bengalisch <big>মুহাম্মদ ইউনুস</big>, Muhāmmad Iunus; * 28dn Juni 1940 in Chittagong) is a Wiatschoftswissnschoftla und Bankbedraiwa aus [[Bangladesch]]. Fu eam schdaumt de Ide und de Fawiaklichung fum Sisdem fu de Mikrokredit, bai dem si oame Leit, de sunst nia wo an Kredit griang dadn, si fia a konkrets Brojekt a Göd ausboang kinan und so a kloans Gscheft aufbaun kinan. Mid oft gauns kloane Gödsumen kau ma soiche Leit schau dabai höfn, wiatschoftlich söbschdendig zan wean und so a wiatschoftliche Entwiklung in recht oame Lenda in Gaung bringa. Fia sei Aungaschmau in dem Bereich hod a 2006 sogoa in [[Friedensnobelpreis|Fridnsnoböbrais]] griagt. Da Yunus Muhammad is a da Gründa fu da Gameen Bank, de si auf soiche winzige Kredit schbezialisiad hod und ea is seid'n 1983ga Joa deara ia Diarekda. ... ''[[Muhammad Yunus|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;OIDBOARISCH</big> &nbsp; &nbsp;''Altbairisch''</big></div> [[File:AlthochdeutscheSprachräume962 Box.jpg|right|120px|Da Oidboarische Sprochramm (orange)]] '''Oidboarisch''' is de Bezeichnung fia de [[Boarisch|boarische Sproch]] in da Zeid vom 8. Joarhundat bis Mitte 11. Joarhundat n. Kr. Olle westgermanischn Idiome in dera Zeid, wo de Zwoate Lautvaschiabung stottgfundn hod, wern zum Oidhochdeitschn zejd. Des woa koa homogene Sproch, sundan hod aus mearan Varietaetn bstandn (Oidboarisch, Oidalemannisch, Oidfränkisch). Bedeitnde oidhochdeitsche Sprochdenkmoi san in Oidboarisch vafosst, meglichaweis aa de ejtasdn. Oidboarische Sproch moant oisdann ned es moderne [[Boarisch]] vom heitign [[Oidbayern]], sundan de Urform dovo. ''[[Oidboarisch|→ weidalesn]] (Artike af Obaboarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;OIDWEIBASUMMA</big> &nbsp; &nbsp;''Altweibersommer''</big></div> [[Datei:IndianSummer.jpg|right|150px|Altweibersommer]] Da '''Oidweibasumma''' is a Zeid im [[Hiachst]], wo de [[Sun]] no amoi a boar Dog scheint und de Luft bachalwoarm is. De Bladdln foarm si gejb und roud - und Spinnfodn fliagn duach de laue Luft, wia a suiban glenzads Hoor. Deshoib hod ma friacha aa „fliagada Summa“ gsogt. Da Oidweibasumma is wia de Schofskejtn zeitli ned festglegt. De Scheewedaperiodn ko zwischn Middn Septemba und Middn Oktoba aftretn und wead aa no 5. Joareszeid oda „goidana Oktoba“ gnennt ... ''[[Oidweibasumma|→ weidalesn]] (Artike af Standardboarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;ÖSTAREICHISCHE KAISAKRON</big> &nbsp; &nbsp;''Österreichische Kaiserkrone''</big></div> [[File:Weltliche Schatzkammer Wien white.jpg|right|150px|Kaisakron]] Ois '''östareichische Kaisakron''' is bei da Ausruafung vom Kaisadum in [[Östareich]] anno 1804 de '''Rudoifskron''', de Privatkron vom Kaisa Rudolf&nbsp;II. festglegd woan. Se is bis 1918 de Kaisakron vom Kaisa vo Östareich bliem. Ob 1867 nua no fian cisleithanischn Reichsteu. Intressant is im Zammahang aa, warum ma de Kaisakron gmochd hod, wias dazua keman is und wems iazt wiakli keart. Seidn Kaisa [[Konrad II]] san olle Kaisa mid da Reichskron kreent wuan (se is ausm 10. Joahundat). Obm 14. Joahundat is se mid de aundan Reichskloaodien in da Reichsstod [[Niamberg]] aufkom wuan. Und ma hods ned gern aussagrukt. Um bei bsundare Aunlos, wia zum Beispü an am Reichstog a respektirli aufztretn, hom se monche Kaisa a private Kron aufeadign lossn. Die Famüli vu de [[Habsburga]] hod aa a boa Kaisa vom ''„heiligen römischen Reiches deutscher Nation“'' gstöd. Da Kaisa [[Rudolf II.]], dea wos in [[Prag]] residiad hod, woa ois grossa Kunstmäzen bekaunt. Er hod si aa midn [[Tycho Brahe]] gschrim und er hod aa in [[Johannes Keppler]] ois Hofmathematika und Astronom eigstöd. Aussadem hod ea mearare Kinstla ghobd, de wos fia ehm goabad hom. So aa in Buidlmola [[Giuseppe Arcimboldo]], dea eahm des scheene Porträt gmoin hod. Ea hod aa ausgfoine Sochan und a fui Grafföweak zamkaft fia sei [[Wundakaumma]] (de Kunstkaumma) ... ''[[östareichische Kaisakron|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;OSTARRICHI</big> &nbsp; &nbsp;''Ostarrichi''</big></div> [[Datei:Ostarrîchi-Urkunde-gross.jpg|right|150px|S Dokument fum Kaisa Otto III. wo a in Bischof Gottschalk fu Fraising im Joa 996 d Oatschoft "Niuuanhova" ([[Neuhofen an der Ybbs|Neihofn an da Ybbs]]) schenkt und des Woat '''''ostarrichi''''' zum easchdn Moi iwalifat is]] '''Ostarrichi''' is de Iwasezung fum lateinischn Begrif „marcha orientalis”, mid dem zu deara Zeid s östliche Grenzgebit fum [[Herzogtum Bayern|Boarischn Heazugtum]] untahoib fu da [[Enns (Fluss)|Enns]] gmoand woa. In da berümtn Uakundn fum Kaisa Otto III. fum Joa 996 noch Grisdus, wo a in Bischof Gottschalk fu Fraising im Joa 996 d Oatschoft "Niuuanhova" (Neihofn an da Ybbs) schenkt, is des Woat '''''ostarrichi''''' zum easchdn Moi iwalifat. S heitige Woat "[[Östareich|Estareich]]" lait si fu dem o. In deara Uakundn, de fum Kaisa Otto III. am 1. Nofemba 996 in Bruchsal bai Karlsruhe ausgschdöd woan is, schenkt a in Gottschalk fu Hagenau, Bischof fum boarischn [[Freising|Fraising]], a Schdüki Laund bai da Oatschoft "''Niuuanhova''" ([[Neuhofen an der Ybbs|Neihofn an da Ybbs]]) ois Lehen. ... ''[[Ostarrichi|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;PFOAD</big> &nbsp; &nbsp;''Pfeit (Hemd)''</big></div> [[File:Trachtenhosentraeger Trachtenhemd.JPG|right|150px|Pfoad]] A '''Pfoad''' oda '''Pfoat''' (korrekt: „de Pfoad“ und nit „as Pfoad“) , deitschboarisch '''Pfeit''' oda '''Pfait''', is a boarisches [[Hemat]]. „Pfoad“ hod ma uaspringli im [[Boarisch]]n fia a jeds Hemat gsogt. Heit sogt mas in easchta Linie fia Trachtlahematn und Zunfthematn. De Pfoad woa uaspringli a Orbadshemat. Es is desweng weit gschniddn und hod oft Quetschfoitn. Daduach is s recht bequem. De Knopfleistn endd mid an Riegl (Schteg) und desweng is a Pfoad a Schlupfhemat. ... ''[[Pfoad|→ weidalesn]] (Artike af Hochboarisch/Standardboarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;SCHMEI</big> &nbsp; &nbsp;''Schnupftabak''</big></div> [[File:Hapci-fr.gif|right|150px|Schmei]] '''Schmei''' is a fein zribna Tabak, den wo ma si in d'Nosn aufe schiabt (schnupft). Da Schmei wead z'[[Bayern]] aa ''Bries'', ''Schnupf'', ''Schmeizla'', ''Schmoizla'', ''Dawak'' oda ''Nosnlega'' gnennd. S Schnupfa vo Medikamentn und Tabak woa bei vuin Väikan af dera Wäid bekannt, scho bevoa da Tabak in [[Europa|Eiropa]] eigfiat woan is. Nach Eiropa is da Schmei vo [[Amerika]] kemma. Hoffähig gmocht hod es Schnupfn de [[Frankreich|franzesische]] Kenigin Katharina von Medici, de an Schmei gegn Schädlwäh und Migräne vawendt hod. Im 19. Jh. hod dann s'[[Rauchen|Raucha]] s'Schnupfa zruckdrängt. In [[Bayern]] hod si da Schmalzla oba stärka ghoidn ois in ibrign Deitschland. In letzta Zeit hods in Deitschland und Eiropa aa Wiedaauflebm vom Schnupftabak gem ... ''[[Schmei|→ weidalesn]] (Artike af Hochboarisch/Standardboarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;SCHUAHPLATTLER</big> &nbsp; &nbsp;''Schuhplattler''</big></div> [[Datei:Franz Völkl Tanz im Wirtshaus.jpg|150px|right|Boarisch Tanzn (''Franz Völkl, Tanz im Wirtshaus'')]] '''Da Schuahplattler''' is a traditionella boarischa [[Listn vo boarische Voikstänz|Voikstanz]]. Er is aus'm [[Landler]] entstandn. Da Nam kimmt davo, dass da Tänza s [[Diandl]] umspringt und dabei imma wieda im Takt mit de Händ af d Obaschenkln, Wadln und Schuahsoin schlogt. Da Schuahplattler is ois Weabetanz und ois Oanzl-Poartanz entstandn, des hoaßt Buama woitn duach gschickte Tankzakrobatik und lebhofts Schlogn [[Diandl]]n beeindrucka. Deshoib hod da Tänza urspringli aa a gwisse Ausdrucksfreiheit ghobt und si ned an enge Regln hoidn miassn. Er hod Figuan zoagn, in de Luft springen, schnaggln und plattln kenna, während si sei Diandl weida im Takt draaht hod. Eascht zum Rundtanz san se dann imma wieda zsammkemma. Des freie Plattln hod ma a '''boarisch Tanzn''' gnennt. Eascht Ende des 19. Johrhundat is da Schuahplattler ois Gruppntanz standardisiat worn. ... ''[[Schuahplattler|→ weidalesn]] (Artike af Obaboarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;SIEMGMOANA</big> &nbsp; &nbsp;''Siebengemeinden''</big></div> [[File:Kobersdorf-ehemalige-Synagoge-nah-(041006).gif|right|150px|Ehemolige Synagogn vau [[Kobersdorf|Kobaschdoaf]]]] De '''Siemgmoana''' woa da Naum vau ana Gruppn vau 7 ehemolign [[Judentum|jidischn]] Gmoandn im heiting [[Burgenland]]. Auf [[Hebräisch]] wiad de Gruppn ''Schewa Kehillot'' ([[YIVO]]: Sheva Kehillot) gnennd. De siem orthodox-jidischn Kultus-Gmoandn woan in: [[Eisenstadt|Eisnstod]], [[Mattersburg|Mattasdorf]], [[Kobersdorf|Kobasdorf]], [[Lackenbach|Lacknboch]], [[Frauenkirchen]], [[Kittsee]] und [[Deutschkreutz|Deitschkreitz]]. Uaspringlich hods sogoa no a ochde Gmoa gem. Des is [[Neufeld an der Leitha|Neiföd]] gwen. De Neiföda Judngmoa is owa duach an heaschoftlichn Ealoss 1739 auflest wuan. Dageng woa kaa Widaspruch meglich. ... ''[[Siemgmoana|→ weidalesn]] (Artike af Ostöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;SMS FREGATTN NOVARA</big> &nbsp; &nbsp;''SMS Fregatte Novara''</big></div> [[File:Josef Püttner - SMS Fregatte Novara (Venice, after 1862).jpg|right|150px|De SMS Novara noch 1862 in Venedig, A Öbüdl vom Joseph Püttner.]] De '''SMS Fregattn Novara''' woa a Schiff mid ana wexlvoin Gschicht. Scho bevuas nu vom Schtapl glaffn is hods scho zwoa Moi den Bsitza gwexlt. In Dienst is nu ois Seglschiff gschtöd wuan. Daun is za an Fuaschungsschiff umbaut wuan. Mid ihra Fuaschungsfoaht hod praktisch de modeane Ozeanographie augfaungt. Owa mid Ihra Foaht hod a praktisch da Gdaunkn augfaungt, das jo a aa ''Wödkuituaeab'' gabad. Noch da Wödroas is valengat wuan und hod zwoa Daumpfmaschinan eibaut griagt. Daun woas a Schraubnfregattn. Se Hod a in ''Eazheazog Maximilan'' noch Veracrux gfiat. Und den daschossanen mexicanischn ''Kaisa Maximilian'' daun wida hoambrocht. Noch an Braundaunschlog is schnö wida zaumgflickt wuan. So daß eisotzfehig woa zua [[Seeschlocht bei Lissa]]. Wo de untalegane östareichische Marine de Italienische bsiagt hod. Gendt hods ois ''Hulk'' und daun ois a ''Wohnschiff'', bevuas 1888/89 ogwrackt wuan is. ... ''[[SMS Fregatte Novara|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;SOIZBUAGA EXULANTN</big> &nbsp; &nbsp;''Salzburger Exulanten''</big></div> [[Datei:Salzburger Exulanten02.jpg|right|150px|Soizbuaga Exulantn]] De '''Soizbuaga Exulantn''' woan efangelische Leit de im 17dn und frian 18dn Joahundat aus'n Eazbisdum Soizbuag in mearane Wön fadrim und aus'n Laund gjogt woan san. Bedrofn woan foa oim protestantische Leit aus da Schdod [[Soizburg|Soizbuag]] söwa, Beaglaid aus Dianbeag bai [[Hallein]] und [[Berchtsgoan|Beachtsgodara]], owa a Bauan ausn Defereggendoi und ausn Zilladoi und kleeanen Grupn aus Rodschdod und [[Bad Gastein|Gastain]]. Des Woat [[Exulant]] kimd ausn Ladainischn fum Partizip Presens fu ''exulare'' (eigentli ''exsulare'') und hoast so fü wia Ausgjogta, Fadriwana ... ''[[Soizbuaga Exulantn|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;TASSILO III.</big> &nbsp; &nbsp;''Tassilo III.''</big></div> [[File:Kremsmünster Stift Portal mit Tassilo.jpg|right|150px|Tassilo III]] Da Baiernheazog '''Tassilo III.''' (* eppa 742; † 11 Dezemba? 796), hod des bairische Heazogtum zua greßtn Ausbroatung brocht. Ea woit fia sei Heazogtum mea Unobhengigkeit eareichn, is owa aun sein machtign Gegnschpüla em Franknkini [[Koarl em Grossn]] gscheitat. Da Merowinga Kini Chlothar II. und sei Suhn Dagobert I. hom mid de machtign austrasischn Zwoag vo de Agilolfinga Bresln ghobt. Da austrasische Agilolfinger Chrodoald, dea wos mid ana Tant vom fuarign austrasischn Merowingakini Theuderich II. vaheirat woa, is af Drenga vo de Karolinga Pippin dem Ödan und em Bischof Arnulf vo Metz beim Kini in Ungnod gfoin. Da ''Pippin'' und ''Arnulf'' götn ois de zwoa Staummvödda vo de Karolinga. ... ''[[Tassilo III.|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;TECUMSEH</big> &nbsp; &nbsp;''Tecumseh (Indianer)''</big></div> [[File:Tecumseh02.jpg|right|100px|Tecumseh]] Da '''Tecumseh''' ''(tɛˈkʌmsə)'' oda a ''Tecumtha'' oda ''Tikamthi'' (Da zan Schprung ausetzade Beaglöwe oda Da duckade Puma), woa a [[Indiana]] ausm Schtaumm vo de Kispokota - [[Shawnee]]. In seina Zeid san oiweu mera amerikanische Siedla ins Indianalaund zogn. Und zweng dem hods vü bluadige Ausanaundasetzungan gebm. Ea hod gneist, das de Schtämm alloani nixe dagegn ausrichtn kenan und so hod a vasuacht mera Indiana aus de Schtämm unta seina Fiahrung za vaeinan um so mea Kaumpfkroft zhobm ... ''[[Tecumseh|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;VENANTIUS FORTUNATUS</big> &nbsp; &nbsp;''Venantius Fortunatus''</big></div> [[Datei:Venantius Fortunatus reading his poems to Radegonda VI and the abbess in the monastery of Poitier, by Laurens AlmaTadema.jpg|150px|right|Da Venantius Fortunatus lest da Radegundis und iara Adoptivdochda Agnes fia; Büd ausn Joa 1862 fum Sir Lawrence Alma-Tadema.]] Da '''Venantius Fortunatus''' (* um 535 bai [[Treviso]], † zwischn 600 und 610 in [[Poitiers]]; fola Naum: ''Venantius Honorius Clementianus Fortunatus'') woa a [[Rom|remischa]] [[Literatur|Schriftschdöla]] und [[Katholizismusau|katholischa]] Geistlicha aus Oba[[italien]], dea um 565 fu Ravenna iwa de [[Alpen|Oipn]] und de Rhein-Gegend noch Aquitanien im heiting [[Frankreich|Fraunkreich]] zong is und doat schbeda Bischof woan is. Fia de Gschichtsfoaschung is a desweng wichdig, wai a umfaungreich ois aufgschrim hod wos a so gseng und dalebt hod, sowoi in Italien ois wia in [[Gallien|Galien]] und a wiar a auf da Roas woa. Ea is a oane fu de wichdigsdn Beleg fu da frian Mearowingazeid im Fraunknreich. Fia de Religionsfoaschung san seine Biache iwa Heilige, wia in Sankt Martin fu Tours, und seine religiesn Himnen und Gedichtl wichdig. Da Venantius Fortunatus is aussadem de zwoate schriftliche Beleg, de a Infoamazion iwa de Bajuwarn lifat. De hod a nemli auf seina Roas fu Italien iwa de Oipn noch Galien drofn. ... ''[[Venantius Fortunatus|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;VIAKANTHOF</big> &nbsp; &nbsp;''Vierkanthof''</big></div> [[File:Vierkanter04.jpg|right|150px|A Viakanta im [[Mostviadl]]]] A '''Viakanthof''', aa '''Viakanta''' is a bsundarne Fuam vo am Bauanhof. Se san im gaunz boarischn Raum auztreffn. Oba niagans so haiffi wia im [[Niederöstareich|niedaöstarreichischn]] [[Mostviadl|Mostviatl]] und in [[Owaöstareich]] im Traun- und im Hausruckviatl. Se san scho recht wuchtige Auwesn, mid bis 365 Fensta (Viajohreszeidnhof, St. Florian). Se hom a Seitnläng vo umma 30m bis üwa 60m. De Greßtn hom a Hofflechn vo foßt an Hekta, des san uma 5000m². De Baufuam hod se eascht schpot entwückid . De Höf woan zeascht ''Boahöf'' oda ''Hocknhöf'' und de Moastn san eascht noch da Bauanbefreiung umbaut woan. De Ödan woan woascheinli de Meiahöf vo de Kleschta und de Schtift und san so vo umma 1770 umbaut woan. ... ''[[Viakanthof|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;VO DA PLAGA ORIENTALIS BIS OSTARRICHI</big> &nbsp; &nbsp;''Von der Plaga Orientalis bis Ostarrichi''</big></div> [[Datei:AtHistEur560.jpg|right|130px|A growe Koatn, bevua de Awarn kema san.]] '''Vo da Plaga Orientalis bis Ostarrichi''' bschreibt de wexlvoi Gschicht in da sidestlign Gegend vom Franknreich. Vo da Zeit vom Koal em Grossn und im Heazogtum Baiern. Iwa de Reichsteulung zan ostfrenkischn Reich. Und a de joazehntlaungan Miasoi, de wos ma mid de estlign Nochboan daleidn hod miassn. De reglmassign Plündarungszig vo de [[Awarn]] und da spodan [[Ungarn]]. Und wia se am End do so weit weg aa kloans Landl ausbüt hod ... ''[[Vo da Plaga Orientalis bis Ostarrichi|→ weidalesn]] (Artike af Owaöstareichisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;WEANA KAFÄÄHAUS</big> &nbsp; &nbsp;''Wiener Kaffeehaus''</big></div> [[Datei:Hawelka II.JPG|right|150px|s ''Hawelka'' Kafäähaus an an ruhign Dunasdog in da Fruah]] Des '''Weana Kafäähaus''' is de Bezeichnung fia Traditionscafés in [[Wean]]. Es is owa vü mea ois wia a Café, es is a tippische [[Wean]]a Institution, de wos zum Kult wuan is. De tippische ''Kafäähauskuitua'' gheat seit 10. Novemba 2011 zum immateriön Kuituaeabe vau da [[UNESCO]]. Wöche Bedeitung de Kafäähaustradition in Wean hod, sicht ma aa do draun, dass in Wean 50 vaschiedane Oatn vau da [[Kafää]]zuabereitung bekaunt san. Variiat wiad wos geht: De Gress vau de Schalal, de Glasln, mit oda ohne Zucka, Schlogobas, Müch, Müchschaum, Müchhaut, Schnops usw. ... ''[[Weana Kafäähaus|→ weidalesn]] (Artike af Weanarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;WEANALIAD</big> &nbsp; &nbsp;''Wienerlied''</big></div> [[Datei:Logo-weanhean.gif|right|170px|Logo vom Weanaliad-Festival]] Es '''Weanaliad''' is a Liadgenre, des wos aus da Stod [[Wean]] kummt. Des Thema is Wean oda s Weana Lemsgfüü, de Texte san meistns [[weanarisch]]. Des Weanaliad is a ziemlich anzigoatigs musikalisches und sozio-kuituarös Phänomen, a „Psychogramm“ vo da Weana Lemsoat, a Mischung aus Söbstvaklearung, Lemsfreid und Vafoi. Es gibt rund 60 - 70.000 Weanaliada. Davau wean heit no a boa hundat gsunga ... ''[[Weanaliad|→ weidalesn]] (Artike af Weanarisch)'' <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:10px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|27px]] &nbsp;WECHSLKROD</big> &nbsp; &nbsp;''Wechselkröte''</big></div> [[File:BufoViridisCallingMale.jpg|right|150px|Wechslkrod]] De '''Wechslkrod''' ''Bufotes viridis'' (LAURENTI 1786), aa '''greane Krod''' gnennd, is a [[Froschlurche|Froschluach]] aus da Famülie vo de echtn Krodn (''Bufonidae''). Se is in Täu vo Eiropa und Vuadarasien dahaam und kummt meist in offane Laundschoftn vua, wia Fööda und Steppm. Meglichaeweis haundlt sa si bei da Wechslkrod um an Komplex vo meahrare, nauh vawaundte Oartn. Ois Synomyme fian wissonschoftlichn Nauman findt mar aa no ''Bufo viridis'' und (sötana) ''Pseudepidalea viridis''. Aum auffölligstn is de Foab vom Bugl: auf an höön, weißlatn odar a braunan Grund san greane Fleggn driwagschtrad. Zweng dem schaun de Viecha vo obmat gscheckat aus, ois wiar a Tarngwandl vom Mülitär. ... ''[[Wechslkrod|→ weidalesn]] (Artike af Ostöstareichisch)'' == Schau aa == * [[Wikipedia:Hall of Fame]] * [[Wikipedia:Zimftige Artikl]] [[Kategorie:Wikipedia:Berig| ]] sns40pai6gx6u05vydnnvhinblslrsw Portal:Religion 100 100311 854796 762378 2026-10-05T08:27:02Z Εὐθυμένης 16531 854796 wikitext text/x-wiki __INDEX__ __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ [[File:LigUitLig.jpg|left|175px]] <div style="font-size:medium;font-family:Garamond; padding:65px; background-color:#D6E6FF;margin-top:20px; margin-bottom:8px;"><span style="color:#00008B">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<big><big><big><big><big>P</big>ORTAL:<big>R</big>ELIGION</big></big></div></big></div> <big> Ois [[Religion]] bezeichnat ma a Vüzoih vo zimli vaschidane kulturelle Phänomene, de Vahoitn, Denkn und Werte vo de Leid noamend beeinflussn. Se soi meah ois wissnschoftliche Wödeaklärungan gebm.</big> == De bestn Artikl == <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:20px; margin-bottom:8px;"><big><big>[[File:Crystal_Clear_action_bookmark.svg|30px]] &nbsp;BERIGE ARTIKL</big></big></div> [[File:Cristian village, Sibiu County - the citadel church2.JPG|right|170px|Cristian village, Sibiu County]] === <big>Landla</big> === De '''Landla''' oda a '''Simbiaga Landla''' san de Nochkomen fu de [[Protestantismus|Protesdantn]], de untam [[Kaisa]] [[Koal VI.]] und da [[Maria Theresia]] in da Zeid fu 1734 bis 1756 aus [[Östareich|Estareich]] zwaungswais ins oanzig efangelische Gebit fu da [[Habsburger|Habsbuaga]]-Monachi, nemli [[Simbiagn]] im heitign [[Rumänien|Rumenien]], depoatiad woan san und si doat in da Nehe fu [[Hermannstadt|Heamanschdod]] aungsidlt haum. D [[Refoamazion]] und d [[Gegnrefoamazion]] haum im 16., 17. und 18. Joahundat gewoitige Auswiakungen ghobt und des ned neta im kiachlichn und religiesn Bereich. Mocht und [[Religion]] woan domois eng midanaund fabundn und de hohaitliche Mocht woa duach d Religion ogsichat. Schbedastns seid n [[Augschbuaga Religionsfridn]] fu 1555 is de Konfession a zu am Inschdrument fum si ausbroatadn [[Obsolutismus]] woan. Des Prinzip fu "cuius regio, eius religio", wos nochn [[Dreißigjähriger Krieg|Draisgjarign Griag]] im [[Westfälischer Friede|Westfälischn Fridn]] festgschrim woan is und grob gsogt ghoassn hod, das da Laundeshea bschdima kau, wos fia Religion seine Untatanen haum miassn, is zum easchdn Moi iwahaupt im Eazbisdum Soizbuag exekutiad woan. ''[[Landla|→ weidalesn]]'' [[File:Kobersdorf-ehemalige-Synagoge-nah-(041006).gif|right|200px|Ehemolige Synagogn vau [[Kobersdorf|Kobaschdoaf]]]] === <big>Siemgmoana</big> === De '''Siemgmoana''' woa da Naum vau ana Gruppn vau 7 ehemolign [[Judentum|jidischn]] Gmoandn im heiting [[Burgenland]]. Auf [[Hebräisch]] wiad de Gruppn ''Schewa Kehillot'' ([[YIVO]]: Sheva Kehillot) gnennd. De siem orthodox-jidischn Kultus-Gmoandn woan in: [[Eisenstadt|Eisnstod]], [[Mattersburg|Mattasdorf]], [[Kobersdorf|Kobasdorf]], [[Lackenbach|Lacknboch]], [[Frauenkirchen]], [[Kittsee]] und [[Deutschkreutz|Deitschkreitz]]. Uaspringlich hods sogoa no a ochde Gmoa gem. Des is [[Neufeld an der Leitha|Neiföd]] gwen. De Neiföda Judngmoa is owa duach an heaschoftlichn Ealoss 1739 auflest wuan. Dageng woa kaa Widaspruch meglich. Anno 1496 aus da Steiamoak, 1526 aus [[Ödenburg]] und 1670/71 aus Wean vatriebane Judn haum in Westungarn (heit Buagnlaund) Zuaflucht gsuachd und haum si untan Schutz vau vaschiedanan, ungarischen Odlsfamülien gschdöd. ''[[Siemgmoana|→ weidalesn]]'' [[Datei:Venantius Fortunatus reading his poems to Radegonda VI and the abbess in the monastery of Poitier, by Laurens AlmaTadema.jpg|200px|right|Da Venantius Fortunatus lest da Radegundis und iara Adoptivdochda Agnes fia; Büd ausn Joa 1862 fum Sir Lawrence Alma-Tadema.]] === <big>Venantius Fortunatus</big> === Da '''Venantius Fortunatus''' (* um 535 bai [[Treviso]], † zwischn 600 und 610 in [[Poitiers]]; fola Naum: ''Venantius Honorius Clementianus Fortunatus'') woa a [[Rom|remischa]] [[Literatur|Schriftschdöla]] und [[Katholizismusau|katholischa]] Geistlicha aus Oba[[italien]], dea um 565 fu Ravenna iwa de [[Alpen|Oipn]] und de Rhein-Gegend noch Aquitanien im heiting [[Frankreich|Fraunkreich]] zong is und doat schbeda Bischof woan is. Fia de Gschichtsfoaschung is a desweng wichdig, wai a umfaungreich ois aufgschrim hod wos a so gseng und dalebt hod, sowoi in Italien ois wia in [[Gallien|Galien]] und a wiar a auf da Roas woa. Ea is a oane fu de wichdigsdn Beleg fu da frian Mearowingazeid im Fraunknreich. Fia de Religionsfoaschung san seine Biache iwa Heilige, wia in Sankt Martin fu Tours, und seine religiesn Himnen und Gedichtl wichdig. Da Venantius Fortunatus is aussadem de zwoate schriftliche Beleg, de a Infoamazion iwa de Bajuwarn lifat. De hod a nemli auf seina Roas fu Italien iwa de Oipn noch Galien drofn. ''[[Venantius Fortunatus|→ weidalesn]]'' [[Datei:Wendelstein 20090320 SK 002.jpg|right|200px|As Wendlstoakiachal]] === <big>Wendlstoakiachal*</big> === As '''Wendlstoakiachal''' (dt. ''Wendelsteinkircherl'') is a Kira afm [[Wendlstoa]] auf ana Häh vo umara 1.740 Meta. Es liegt am Fejsrucken hundad Meta untam Gipfe vom Wendlstoa. Es is de hächstglegane Kira vo [[Bayern]] und vo [[Deitschland]]. Da Grundstoa is scho anno [[1889]] glegt worn. Es gibt nua Kapejn, de wo no hächa liegn, wia beispuisweis de Zugspitzkapejn. Da Untaschied: Se is ois Kira offiziej gweicht worn. Se gheat zun Eazbistum Minga und Freising und zua Pforrei [[Brannaburg]]. As Kiachal is as Woahrzoachn vom Wendlstoa schlachthii und da [[Patrona Bavariae]] gwidmet, da Muadageddin und Schutzheilign vo Bayern. [[Wendlstoakiachal|→ weidalesn]]'' <small><nowiki>* zua Berig-Woi vuagschlogn</nowiki></small> == Artikl noch Themengebietn == <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:20px; margin-bottom:8px;"> <big><big>[[File:Empty Star.svg|35px]] [[Christentum|CHRISTNTUM]] </big></big> </div> [[File:"Cross" (3).jpg |200px|right]] * <big>''Gründa'': [[Jesus]]</big> * <big>''Heiliche Schrift:'' [[Bibl]] ([[Oids Testament]], [[Neis Testament]])</big> * <big>''Gotteshaus:'' [[Kiachn]]</big> * <big>''Geistliche:'' [[Pfarrer|Pfoff]], [[Priester|Priasta]]</big> * <big>''Glaubm aun:'' [[Gott]]</big> * <big>''Heiliche Oate:'' [[Jerusalem]], [[Bethlehem]], [[Nazareth]], [[Rom]]</big> * <big>''Festln:'' [[Ostan]], [[Pfingstn]], [[Weihnochtn]]</big> <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:20px; margin-bottom:8px;"> <big><big>[[File:Empty Star.svg|35px]] [[Judentum|JUDNTUM]] </big></big> </div> [[File:7-tea ight candle menorah with star of David design by THE BLUESMITH COMPANY Philippines.JPG|200px|right]] * <big>''Gründa'': [[Mose]]</big> * <big>''Heiliche Schrift:'' [[Tora]]</big> * <big>''Gotteshaus:'' [[Synagogn]]</big> * <big>''Geistliche:'' [[Rabbiner|Rabbina]]</big> * <big>''Glaubm aun:'' [[Gott]]</big> * <big>''Heiliche Oate:'' [[Jerusalem]]</big> * <big>''Festln:'' [[Pessach]], [[Jom Kippur]] (Vasöhnungstog), [[Sukkot]] (Laubhittnfest), [[Hanukkah]] (Liachtafest)</big> <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:20px; margin-bottom:8px;"> <big><big>[[File:Empty Star.svg|35px]] [[Islam|ISLAM]] </big></big> </div> [[File:Star and Crescent.svg|180px|right]] * <big>''Gründa'': [[Mohammed]]</big> * <big>''Heiliche Schrift:'' [[Koran]]</big> * <big>''Gotteshaus:'' [[Moschee]]</big> * <big>''Geistliche:'' [[Imam]] (Lehra), [[Muezzin]] (Voabeta)</big> * <big>''Glaubm aun:'' [[Allah|Gott (Allah)]]</big> * <big>''Heiliche Oate:'' [[Mekka]], [[Medina]], [[Jerusalem]]</big> * <big>''Festln:'' [[Ramadan]], [[Fest des Fastenbrechens|Fest vom Fostnbrechn]], [[Islamisches Opferfest|Opfafest]]</big> <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:20px; margin-bottom:8px;"> <big><big>[[File:Empty Star.svg|35px]] [[Buddhismus|BUDDHISMUS]] </big></big> </div> [[File:Dharma Wheel.svg|180px|right]] * <big>''Gründa'': [[Buddha]] (Siddhartha Gautama)</big> * <big>''Heiliche Schrift:'' [[Tipitaka]]</big> * <big>''Gotteshaus:'' [[Tempel|Templ]]</big> * <big>''Geistliche:'' [[Mönch]]e, [[Nonne]]n</big> * <big>''Glaubm aun:'' [[Wiedergeburt|Wiedagebuat]]</big> * <big>''Heiliche Oate:'' [[Bodhgaya]], [[Sarnath]], [[Kushinagara]]</big> * <big>''Festln:'' [[Bodhi]] (Ealeichtung), [[Nirwana]] (Austritt ausm Wiedagebuatn-Zyklus), [[Kambutsue]] (Gebuatstog vom Buddha) </big> </big><div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:20px; margin-bottom:8px;"> <big><big>[[File:Empty Star.svg|35px]] [[Hinduismus|HINDUISMUS]] </big></big> </div> [[File:Aum.svg|150px|right]] * <big>''Gründa'': vaschiedane [[Lehrer|Lehra]]</big> * <big>''Heiliche Schrift:'' [[Veda]], [[Upanischaden]]</big> * <big>''Gotteshaus:'' [[Tempel|Templ]]</big> * <big>''Geistliche:'' [[Brahmane|Priasta (Brahmanen)]]</big> * <big>''Glaubm aun:'' [[Wiedergeburt|Wiedagebuat]]</big> * <big>''Heiliche Oate:'' [[Varanasi]]</big> * <big>''Festln:'' [[Holi]] (Frühlingsfest), [[Divali]] (Liachtafest)</big> <div style="font-weight:bold; padding:4px; background-color:#D6E6FF;margin-top:20px; margin-bottom:8px;"> <big><big>[[File:Empty Star.svg|35px]] WEITARE </big></big> </div> * <big>[[Daoismus]]</big> * <big>[[Sikhismus]]</big> * <big>[[Bahaitum]]</big> * <big>[[Konfuzianismus]]</big> * <big>[[Shinto]]</big> == Mitmochn == <big>Waunst söwa Artikl schreim oda eagänzn wüsd, an Föhla gfundn oda Frogn/Aunregungan hosd, schreib dei Aunliagn [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Dischkrian:Autornportal&action=edit&section=new hier].</big> [[Kategorie:Wikipedia:Portale]] [[Kategorie:Religion]] bkrmwmcljewnnztmaghhs2dwzvtr38v Dischkrian:Mark Twain 1 102319 854793 851965 2026-10-05T00:27:14Z InternetArchiveBot 37765 Hiiweis af a gendade Quejn, wo ma ooschaugn soit) #IABot (v2.0.9.6 854793 wikitext text/x-wiki == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 2 externe Links af [[Mark Twain]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=658217 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20100527151833/https://www.ucmerced.edu/faculty/facultybio.asp?facultyid=95 zan http://www.ucmerced.edu/faculty/facultybio.asp?facultyid=95 dazuagschriem *Hiiweis {{tlx|Toter Link}} zun https://staging.airflowsciences.com/rkn/Twain/ dazuagem *As Archiv https://web.archive.org/web/20141008052125/http://dig.lib.niu.edu/twain/ zan http://dig.lib.niu.edu/twain/ dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 11:28, 20. Okt. 2017 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 2 externe Links af [[Mark Twain]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=659944 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20121106012424/http://www.distinguishedprofessors.ku.edu/professor/harris-s/harris-s.shtml zan http://www.distinguishedprofessors.ku.edu/professor/harris-s/harris-s.shtml dazuagschriem *As Archiv https://web.archive.org/web/20110927045654/http://www-english.tamu.edu/pers/fac/loving/ zan http://www-english.tamu.edu/pers/fac/loving dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 11:31, 23. Okt. 2017 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 4 externe Links af [[Mark Twain]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=662758 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20100323162951/http://www.ucpress.edu/books/series/mtl.php zan http://www.ucpress.edu/books/series/mtl.php dazuagschriem *As Archiv https://web.archive.org/web/20090504141100/http://www.ucpress.edu/books/series/mtw.php zan http://www.ucpress.edu/books/series/mtw.php dazuagschriem *As Archiv https://web.archive.org/web/20100327190337/http://www.ucpress.edu/books/series/mtp.php zan http://www.ucpress.edu/books/series/mtp.php dazuagschriem *As Archiv https://web.archive.org/web/20090831064437/http://www.ucpress.edu/books/series/jf.php zan http://www.ucpress.edu/books/series/jf.php dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 13:58, 26. Okt. 2017 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Mark Twain]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=710313 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20150919060528/https://staging.airflowsciences.com/rkn/Twain/ zan https://staging.airflowsciences.com/rkn/Twain/ dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 03:48, 15. Mea. 2019 (CET) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Mark Twain]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=714684 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20061223233939/http://kamakurapens.com/TwainsConklin.html zan http://www.kamakurapens.com/TwainsConklin.html dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 21:57, 11. Jun. 2019 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Mark Twain]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=719841 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20100605131701/http://www.hrc.utexas.edu/research/fa/lfclemens.html zan http://www.hrc.utexas.edu/research/fa/lfclemens.html dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 18:10, 24. Aug. 2019 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Mark Twain]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=725044 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20140104204024/http://www.americanwriters.org/writers/twain.asp zan http://www.americanwriters.org/writers/twain.asp dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 08:14, 8. Okt. 2019 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 4 externe Links af [[Mark Twain]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=730354 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20100705061356/http://www.hmt-hannover.de/uploads/media/Die_schreckliche_deutsche_Sprache_04.pdf zan http://www.hmt-hannover.de/uploads/media/Die_schreckliche_deutsche_Sprache_04.pdf dazuagschriem *As Archiv https://web.archive.org/web/20140202105322/http://www.vorleser.net/html/twain.htm zan http://www.vorleser.net/html/twain.htm dazuagschriem *As Archiv https://web.archive.org/web/20121130153645/http://www.tagesanzeiger.ch/kultur/buecher/Amerikas-liebster-Luegner-/story/21727220 zan http://www.tagesanzeiger.ch/kultur/buecher/Amerikas-liebster-Luegner-/story/21727220 dazuagschriem *As Archiv https://web.archive.org/web/20130227055631/http://dasvergoldetezeitalter.de/ zan http://www.dasvergoldetezeitalter.de/ dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 04:24, 1. Nov. 2019 (CET) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Mark Twain]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=737456 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20140327060544/http://www.buffalolib.org/content/grosvenor/mark-twain-room zan http://www.buffalolib.org/content/grosvenor/mark-twain-room dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 13:21, 21. Jen. 2020 (CET) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Mark Twain]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=796839 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20130228061559/http://english.stanford.edu/bio.php?name_id=51 zan http://english.stanford.edu/bio.php?name_id=51 dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 02:47, 7. Aug. 2021 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Mark Twain]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=804733 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20041011001140/http://www.gutenberg.net/etext/6873 zan http://www.gutenberg.net/etext/6873 dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 19:27, 25. Dez. 2021 (CET) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Mark Twain]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=833094 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20130615233947/http://www.shapell.org/manuscript.aspx?mark-twain-nevada-territory zan http://www.shapell.org/manuscript.aspx?mark-twain-nevada-territory dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 20:25, 3. Okt. 2022 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Mark Twain]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=837810 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20101122142516/http://www-ct.informatik.uni-tuebingen.de/Comon/www/ zan http://www-ct.informatik.uni-tuebingen.de/Comon/www/ dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 09:29, 16. Jun. 2023 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Mark Twain]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=838792 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20120424211704/http://www.english.illinois.edu/people/brucem zan http://www.english.illinois.edu/people/brucem dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 04:05, 27. Aug. 2023 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Mark Twain]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=851483 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20110224014018/http://www.wfubmc.edu/Faculty/Ober-K--Patrick.htm zan http://www.wfubmc.edu/Faculty/Ober-K--Patrick.htm dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 13:16, 31. Dez. 2025 (CET) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Mark Twain]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=851964 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20120516065158/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2005/08/19/MNGOBEA9JI1.DTL zan http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2005/08/19/MNGOBEA9JI1.DTL dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 11:10, 4. Few. 2026 (CET) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 2 externe Links af [[Mark Twain]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=854792 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20101013215133/http://librivox.org/newcatalog/search.php?title=&author=mark+twain&status=all&action=Search zan http://librivox.org/newcatalog/search.php?title=&author=mark+twain&status=all&action=Search dazuagschriem *As Archiv https://web.archive.org/web/20131210103034/https://librivox.org/author/9 zan http://librivox.org/author/9 dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 02:27, 5. Ókt. 2026 (CEST) azckn11dyjbm2s8ovfujszoyxz0ucqc Dischkrian:Pablo Picasso 1 102937 854795 839390 2026-10-05T00:56:19Z InternetArchiveBot 37765 Hiiweis af a gendade Quejn, wo ma ooschaugn soit) #IABot (v2.0.9.6 854795 wikitext text/x-wiki == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 2 externe Links af [[Pablo Picasso]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=660024 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20140629133859/http://www.picasso.fr/fr/picasso_page_index.php zan http://www.picasso.fr/fr/picasso_page_index.php dazuagschriem *As Archiv https://web.archive.org/web/20081103103757/http://www.antibes-juanlespins.com/fr/culture/musees/picasso/ zan http://www.antibes-juanlespins.com/fr/culture/musees/picasso/ dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 13:37, 23. Okt. 2017 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 6 externe Links af [[Pablo Picasso]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=663183 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20140712044822/http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_Self_Portrait_with_Cloak_1901.jpg zan http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_Self_Portrait_with_Cloak_1901.jpg dazuagschriem *As Archiv https://web.archive.org/web/20140712053109/http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_The_Blue_Room_1901_.jpg zan http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_The_Blue_Room_1901_.jpg dazuagschriem *As Archiv https://web.archive.org/web/20140712041720/http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_Evocation_%28The_Burial_of_Casagemas%29_1901_.jpg zan http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_Evocation_%28The_Burial_of_Casagemas%29_1901_.jpg dazuagschriem *As Archiv https://web.archive.org/web/20140712054129/http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_Le_Moulin_de_la_Galette_1900_.jpg zan http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_Le_Moulin_de_la_Galette_1900_.jpg dazuagschriem *As Archiv https://web.archive.org/web/20130514001313/http://fundacionpicasso.malaga.eu/opencms/opencms/fundacionpicasso/portal_es/portada zan http://fundacionpicasso.malaga.eu/opencms/opencms/fundacionpicasso/portal_es/portada dazuagschriem *As Archiv https://web.archive.org/web/20081024211404/http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_bio_126.html zan http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_bio_126.html dazuagschriem *Hiiweis {{tlx|Toter Link}} zun http://collectionsonline.lacma.org/mwebcgi/mweb.exe?request=onview2;artist=109245 dazuagem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 15:54, 26. Okt. 2017 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Pablo Picasso]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=672783 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20050830044503/http://www.musee-picasso.fr/ zan http://www.musee-picasso.fr/ dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 22:12, 28. Dez. 2017 (CET) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Pablo Picasso]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=710894 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20110811143359/http://collectionsonline.lacma.org/mwebcgi/mweb.exe?request=onview2;artist=109245 zan http://collectionsonline.lacma.org/mwebcgi/mweb.exe?request=onview2;artist=109245 dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 01:18, 29. Mea. 2019 (CET) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 4 externe Links af [[Pablo Picasso]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=719858 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20131031032537/http://de.wahooart.com/@@/5ZKDC4-Pablo-Picasso-Kreuzigung zan http://de.wahooart.com/@@/5ZKDC4-Pablo-Picasso-Kreuzigung dazuagschriem *As Archiv https://web.archive.org/web/20131031080715/http://de.wahooart.com/@@/5ZKDGY-Pablo-Picasso-Wissenschaft-und-N%C3%A4chstenliebe zan http://de.wahooart.com/@@/5ZKDGY-Pablo-Picasso-Wissenschaft-und-N%C3%A4chstenliebe dazuagschriem *As Archiv https://web.archive.org/web/20131031073751/http://de.wahooart.com/@@/5ZKDCF-Pablo-Picasso-Erstkommunion zan http://de.wahooart.com/@@/5ZKDCF-Pablo-Picasso-Erstkommunion dazuagschriem *As Archiv https://web.archive.org/web/20140725133755/http://de.wahooart.com/@@/5ZKDK3-Pablo-Picasso-Drei-T%C3%A4nzerinnen zan http://de.wahooart.com/@@/5ZKDK3-Pablo-Picasso-Drei-T%C3%A4nzerinnen dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 18:38, 24. Aug. 2019 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Pablo Picasso]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=733106 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20110323161446/http://www.sapergalleries.com/PicassoWomen.html zan http://www.sapergalleries.com/PicassoWomen.html dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 17:20, 4. Dez. 2019 (CET) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Pablo Picasso]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=739935 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20100111064459/http://www.matisse-picasso.com/ zan http://www.matisse-picasso.com/ dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 03:46, 10. Feb. 2020 (CET) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Pablo Picasso]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=742080 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20140331000937/http://museopicassomalaga.org/ zan http://www.museopicassomalaga.org/ dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 21:49, 27. Feb. 2020 (CET) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 2 externe Links af [[Pablo Picasso]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=833138 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20121101195326/http://www.cahiersdart.fr/ zan http://cahiersdart.fr/ dazuagschriem *As Archiv https://web.archive.org/web/20131217225220/http://catalogos.cervantes.es/general/abnetcl.exe?ACC=DOSEARCH&xsqf99=(BG-DEU+(pablo+picasso)) zan http://catalogos.cervantes.es/general/abnetcl.exe?ACC=DOSEARCH&xsqf99=(BG-DEU+(pablo+picasso)) dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 00:03, 4. Okt. 2022 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Pablo Picasso]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=839389 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20130617141054/http://www.panflutejedi.com/Images/picasso.jpg zan http://www.panflutejedi.com/Images/picasso.jpg dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 10:16, 2. Ókt. 2023 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Pablo Picasso]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=854794 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20131029211019/http://de.wahooart.com/A55A04/w.nsf/OPRA/BRUE-5ZKH63/$File/Pablo%20Picasso%20-%20Portrait%20of%20Olga%20in%20an%20Armchair%20%281917%29%20.JPG zan http://de.wahooart.com/A55A04/w.nsf/OPRA/BRUE-5ZKH63/$File/Pablo%20Picasso%20-%20Portrait%20of%20Olga%20in%20an%20Armchair%20%281917%29%20.JPG dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 02:56, 5. Ókt. 2026 (CEST) 31sh2uviqvx0nf6438fgct8qlyk1fsz Département Meurthe-et-Moselle 0 109609 854790 779409 2026-10-04T23:05:01Z InternetArchiveBot 37765 Quejn 1 gsichad und 0 ois doud markiad.) #IABot (v2.0.9.6 854790 wikitext text/x-wiki {{Infobox Französisches Département |département=Meurthe-et-Moselle |région=[[Grand Est]] |Préfecture=[[Nancy]] |Sous-préfectures=[[Briey]]<br />[[Lunéville]]<br />[[Toul]] |sup=5246 |arr=4 |canton=23 |comm=592 |président=Mathieu Klein<ref>{{Webarchiv|url=http://www.meurthe-et-moselle.fr/fr/conseil-departemental/le-conseil-departemental/le-president.html# |wayback=20161101222222 |text=meurthe-et-moselle.fr |archiv-bot=2018-11-08 05:05:02 InternetArchiveBot }} obgrufaa om 29. Aprui [[2015]].</ref> |ISO 3166-2=54 |blason=Blason département fr Meurthe-et-Moselle.svg |locatormap=Locator map of Departement Meurthe-et-Moselle 2018.png }} As '''Département Meurthe-et-Moselle''' [{{IPA|mœʀtemɔˈzɛl}}] is's [[Frankreich|franzesische]] [[Département]] mid da Oadnungsnumma 54. Es liegd im Noadostn van Land in da [[Region (Frankreich)|Region]] [[Grand Est]] und is noch de Fliss: [[Meurthe]] und [[Mosl]] bnennd. De Haptstod ([[Präfektua (Frankreich)|Präfektua]], [[frz.]]: ''préfecture'') is [[Nancy]], [[Untapräfektua]]n san: [[Briey]], [[Lunéville]] und [[Toul]]. == Geografie == As Département grenzd: im Noadn on de [[Bejgien|bejgische]] [[Provinz Luxnbuag]] und on [[Luxnbuag]], im Noadostn ons [[Département Moselle]], im aissastdn Sidostn ons [[Département Bas-Rhin]], im Sidn ons [[Département Vosges]] und im Westn ons [[Département Meuse]]. == Woppn == In [[Goid]] a [[rouda]] Schrägrechtsboikn blegd mid drei gstimmldn [[süwa]]ne [[Odla]], begleitd vo zwoa [[blau]]n schrägrechts liengdn Wejnleistn. Des is's Woppn van oidn [[Herzogtum Lothringen]], in dessn Zentrum se's Département bfindd, eagänzd um de beidn blaun Wejnleistn, de de Fliss: Meurthe und Mosl symbolisian. [[Datei:Alsace Lorraine departments evolution map-de.svg|mini|links|Entstähung van Département noch'm Deitsch-Franzesischn Kriag 1871]] == Gschicht == As Département is om 7. Septemba [[1871]] mid de via [[Arrondissement]]s: Briey, Lunéville, Nancy und Toul grindd worn. As [[Elsass]] und voa oim da deitschsprochige Tei vo [[Deitsch-Lothringen|Lothringen]] woa ois Foige van [[Detsch-Franzesischa Kriag|Deitsch-Franzesischn Kriag]] ois [[Reichsland Elsass-Lothringen|„Reichsland“]] om neigrinddn [[Deitsches Reich|Deitschn Reich]] ogschlossn worn; hiavo betroffn woa voa oim da gressde Tei van [[Département Moselle|Départements Moselle]] und de Arrondissements: Sarrebourg und Château-Salins van [[Département Meurthe]]. De ba Frankreich vabliemna Gebiete vo de zwoa Départements san no im gleichn Joar zan neien Département Meurthe-et-Moselle zammglegd worn. De heitige Grenz zwischn de Departements: Moselle und Meurthe-et-Moselle woa vo [[1871]] bis [[1919]] de Stootsgrenz zwischn Deitschland ([[Deitsches Koasareich]]) und Frankreich ([[Dritte Franzesische Republik]]). Ois Deitschland ois Foige van valoana [[Easchta Wejdkriag|Easchtn Wejdkriag]] [[1919]] gmäß'm [[Versailla Vatrog]] 's Gebiet van Reichsland wieda n Frankreich zruckgem hod miassn, hod da franzesische Stoot de [[1871]] zongne Grenz zwischn de Départements beib'hoidn. == Städt == De bevejkarungsreichsdn Gmoana van Département Meurthe-et-Moselle san: {| class="wikitable sortable" |- ! Staod ! Eihwohna<br /> ({{#time:Y|{{Metadaten Einwohnerzahl FR|54|STAND}}}}) ! Arrondissement |- | [[Nancy]] ||style="text-align:right;"| {{EWZT|FR|54395}} ||rowspan="2"| [[Arrondissement Nancy|Nancy]] |- | [[Vandœuvre-lès-Nancy]] ||style="text-align:right;"| {{EWZT|FR|54547}} |- | [[Lunéville]] ||style="text-align:right;"| {{EWZT|FR|54329}} || [[Arrondissement Lunéville|Lunéville]] |- | [[Toul]] ||style="text-align:right;"| {{EWZT|FR|54528}} || [[Arrondissement Toul|Toul]] |- | [[Pont-à-Mousson]] ||style="text-align:right;"| {{EWZT|FR|54431}} ||rowspan="3"| [[Arrondissement Nancy|Nancy]] |- | [[Laxou]] ||style="text-align:right;"| {{EWZT|FR|54304}} |- | [[Villers-lès-Nancy]] ||style="text-align:right;"| {{EWZT|FR|54578}} |- | [[Longwy]] ||style="text-align:right;"| {{EWZT|FR|54323}} || [[Arrondissement Briey|Briey]] |- | [[Dombasle-sur-Meurthe]] ||style="text-align:right;"| {{EWZT|FR|54159}} ||rowspan="2"| [[Arrondissement Nancy|Nancy]] |- | [[Maxéville]] ||style="text-align:right;"| {{EWZT|FR|54357}} |} == Vawoitungsgliedarung == As Département Meurthe-et-Moselle hod sa se bis [[2014]] in 4 [[Arrondissement]]s mid 23 [[Kanton (Frankreich)|Kantonen]] und 592 [[Gmoa (Frankreich)|Gmoana]] gliedad: [[Datei:Département Meurthe-et-Moselle Arrondissement 2017.png|320px|mini|Gmoana und Arrondissemente im Département Meurthe-et-Moselle]] {{Verwaltungstabelle FR Kopf | Art = a | Inhalt = {{Verwaltungstabelle FR Inhalt | Art = a | insee=541 | kantone= 6 | gemeinden=128 | [[km²]]= 1142.77 | CodePostal= –}} {{Verwaltungstabelle FR Inhalt | Art = a | insee=542 | kantone= 3 | gemeinden=164 | km²= 1450.74 | CodePostal= –}} {{Verwaltungstabelle FR Inhalt | Art = a | insee=543 | kantone=16 | gemeinden=188 | km²= 1509.34 | CodePostal= –}} {{Verwaltungstabelle FR Inhalt | Art = a | insee=544 | kantone= 5 | gemeinden=112 | km²= 1143.05 | CodePostal= –}} {{Verwaltungstabelle FR Fuss | Art = a | insee=54 | kantone=23 | gemeinden=592 | km²= 5245.90 | CodePostal= –}} }} === Vaändarunga === * Vo [[1926]] bis [[1943]] woa's Arrondissement Toul afgläsd. * [[1997]] is de Ortschoft [[Han-devant-Pierrepont]] ausm Kanton Spincourt (Arrondissement Verdun) van [[Département Meuse|Départements Meuse]] in an Kanton Longuion (Arrondissement Briey) van Départements Meurthe-et-Moselle eihgliedad worn. * Afgrund vo ana Woihrechtsändarung [[2014]] is da Neizuaschnitt vo de Kantone ob [[2015]] nädig worn. Stott da bishea 44 Kantone is's Département etzad in 23 Kantone untateid, wobei diesn etzad ned meah notwendig jeweis nua Gmoana vo om oanzing Arrondissement zuagoadned san. {{Siehe auch|Listn vo de Kantone im Département Meurthe-et-Moselle|Listn vo de Gmoana im Département Meurthe-et-Moselle}} == Vakeah == Duachs Département Meurthe-et-Moselle fiahd de Schnejfoahstrecke [[LGV Est européenne]] mid'm 1510 m longa [[Moslviadukt]] ba Vandières. == Sengswiadigkeitn == * Da [[Place Stanislas]] in Nancy (Wejdkuituaeabe) * As [[Schloss Lunéville]] * De Kathedraoi [[St-Étienne (Toul)|Saint-Étienne]] in Toul * De Basilika [[St-Nicolas (Saint-Nicolas-de-Port)|St-Nicolas]] in Saint-Nicolas-de-Port == Im Netz == {{Commonscat|Meurthe-et-Moselle|Département Meurthe-et-Moselle}} * [https://web.archive.org/web/20030218090050/http://www.cg54.fr/ Département Meurthe-et-Moselle] (franzesisch) * [https://web.archive.org/web/20151230115501/http://www.meurthe-et-moselle.gouv.fr/ Präfektur des Départements Meurthe-et-Moselle] (franzesisch) * {{DNB-Portal|4039048-2|TEXT=Literatur zum}} == Beleg == <references /> {{Coordinate |NS=48/41/1/N |EW=6/10/27/E |type=adm2nd |region=FR-54}} {{Normdaten|TYP=g|GND=4039048-2|LCCN=n/81/124885|VIAF=135460078}} {{SORTIERUNG:Departement Meurthe et Moselle}} [[Kategorie:Département Meurthe-et-Moselle| ]] [[Kategorie:Französisches Département|MeurtheetMoselle]] hzgab5vwgdko18cdujh8ysd7pe13gt0 Dischkrian:Département Meurthe-et-Moselle 1 109610 854791 700657 2026-10-04T23:05:02Z InternetArchiveBot 37765 Hiiweis af a gendade Quejn, wo ma ooschaugn soit) #IABot (v2.0.9.6 854791 wikitext text/x-wiki == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Département Meurthe-et-Moselle]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=690529 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20030218090050/http://www.cg54.fr/ zan http://www.cg54.fr/ dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 01:15, 25. Mai 2018 (CEST) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Département Meurthe-et-Moselle]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=700656 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20161101222222/http://www.meurthe-et-moselle.fr/fr/conseil-departemental/le-conseil-departemental/le-president.html zan http://www.meurthe-et-moselle.fr/fr/conseil-departemental/le-conseil-departemental/le-president.html dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 06:05, 8. Nov. 2018 (CET) == Externe Links gendad == Griass enk Autorn, I ho 1 externe Links af [[Département Meurthe-et-Moselle]] gendat. Nehmts enk a weng Zeid und priafts [https://bar.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=854790 mein Edit]. Waans a Frog hobts, oda wann da Bot de Links, oda de Seitn ignorian soi, schaugts af [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|da FaQ-Seitn]] noch, wo mehr Infos stenga. I ho de foigade Endarung gmocht: *As Archiv https://web.archive.org/web/20151230115501/http://www.meurthe-et-moselle.gouv.fr/ zan http://www.meurthe-et-moselle.gouv.fr/ dazuagschriem Wanns mit da Iwapriafung fiati seits, kunnts da Oweisung af da Voalog foign und as Problem mit da URL korrigian. Pfiad enk.—[[User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler Melden]])</span> 01:05, 5. Ókt. 2026 (CEST) lpacpvyntbpc5xh08kubopw77ulgz8u Gsetz vo da Wand 0 124371 854786 747206 2026-10-04T15:56:00Z Wammerlbeißer 51207 854786 wikitext text/x-wiki [[Datei:Gsetz vò da Wand.jpg|mini|500px|às vahèjtnis vò y+ und u+]] Às “Gsetz vò da Wånd” in da [[Strëmungsmechanik]] is 1930 vò [[Theodore von Kármán]] ois „Mechanische Ähnlichkeit und Turbulenz“ zerst aufzoăgt wòăn. Es zoăgt dass innahoib vò a turbulentn [[Wandlåg]] d‘Gschwinigkeit vom Wåndabstand ohĕngt. Nochad is às vahèjtnis zerst linear und åb am gwissn Punkt logarithmisch. Werte gressa y+ = 200 san ãusshoib vom Gsetz und d'Gsetzmäßigkeit guid nimma. ==D'mathematische Beschreibung== :Fiă <math>y^+ < 5</math> is <math>u^+ = y^+</math> :Fiă <math>5<y^+<30</math> :<math>u^+ \neq y^+</math> :<math>u^+ \neq \frac{1}{\kappa} \ln\, y^+ + C^+</math> :Fiă <math>y^+ > 30</math> is :<math>u^+ = \frac{1}{\kappa} \ln\, y^+ + C^+, </math> <math>y^+ = \frac{y\, u_\tau}{\nu}, </math> <math>u_\tau=\sqrt{\frac{\tau_w}{\rho}}</math>, <math>u^+ = \frac{u}{u_\tau}</math> wej :{| border="0" |- | ''y<sup>+</sup>'' || is da dimensionslousĕ Wåndåbstånd gòòd vò da Wånd, |- | ''ν'' || is d' [[kinematische Viskositåt]], |- | ''u<sup>+</sup>'' || is a dimensionslousĕ Gschwinigkeit gòòd zouă Wånd, |- | ''τ<sub>w</sub>'' || is d' [[Wåndschubspånnung]], |- | ''ρ'' || is d' [[Dichtn]], |- | ''u<sub>τ</sub>'' || is d' [[Schubspånnungsgschwindigkeit]], |- | ''C<sup>+</sup>'' || is à Konstantn (≈ 5.0 fiă'd glåtte Wand), |- | ''κ'' || is d' [[Von Kármán Konstantn]] (≈ 0.41) |} == Literatur == * {{Literatur |Hrsg=H. Oertel |Titel=Prandtl-Führer durch die Strömungslehre |TitelErg=Grundlagen und Phänomene |Auflage=13. |Verlag=Springer Vieweg |Datum=2012 |ISBN=978-3-8348-1918-5}} * {{Literatur |Autor=H. Schlichting, K. Gersten |Titel=Grenzschicht-Theorie |Auflage=9 |Verlag=Springer Verlag |Ort=Berlin |Datum=1997 |ISBN=3-540-55744-X}} 1i5r7paz944i9iyfz1cva7lztxu3zsi Wandlåg 0 134703 854787 2026-10-04T20:10:02Z Wammerlbeißer 51207 De Seitn is neich oglegt worn: {{Dialekt|Obaboarisch}} [[Datei:Laminar boundary layer scheme.svg|mini|hochkant=1.35|A Buidl vo da Wandlåg an òăna glåttn Plåttn. Glei an da Wånd is d’Gschwindigkeit null; weida draußn kimmt sa auf d’Freistròmgschwindigkeit auffe.]] Strëmt a [[Fluad]] bei òăna festen [[Wånd]] vorbei, dann bickt as glei an da Obaflechn. Je weida ma vo da Wånd weg kimmt, umso schnèja werd d’Strëmung. D’Låg dazwischn hoaßt '''Wandlåg''' (standarddaitsc… 854787 wikitext text/x-wiki {{Dialekt|Obaboarisch}} [[Datei:Laminar boundary layer scheme.svg|mini|hochkant=1.35|A Buidl vo da Wandlåg an òăna glåttn Plåttn. Glei an da Wånd is d’Gschwindigkeit null; weida draußn kimmt sa auf d’Freistròmgschwindigkeit auffe.]] Strëmt a [[Fluad]] bei òăna festen [[Wånd]] vorbei, dann bickt as glei an da Obaflechn. Je weida ma vo da Wånd weg kimmt, umso schnèja werd d’Strëmung. D’Låg dazwischn hoaßt '''Wandlåg''' (standarddaitsch: ''Grenzschicht'', englisch: ''boundary layer'').<ref name="NASA-BL">{{Internetquelle |url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/boundary-layer/ |titel=Boundary Layer |werk=Beginners Guide to Aeronautics |hrsg=NASA Glenn Research Center |sprache=en |abruf=2026-10-04 }}</ref> Ohne [[Viskosität|Viskositåt]] gabads koa Wandlåg. D’Wandlåg mocht an Unterschied, ob d’Strëmung bickableibt oda se ablöst. Aa da Reibungswiderstånd, d’[[Wandschubspannung|Wåndschubspånnung]] und d’Wärmeüwadrogung hängan stark vo ihr o.<ref name="NASA-BL" /> == Wia d’Wandlåg zamma kimmt == Glei an da Wånd bickt as Fluad an da Obaflechn. Bei òăna ruhign Wånd is d’Gschwindigkeit dort null. Des hoaßt '''Haftbedingung''' oda englisch ''no-slip condition''. D’Fluadteil direkt danehma wern durch d’Viskositåt mit ogbremst. Weida vo da Wånd weg werd der Einfluss schwächa. So kimmt d’Gschwindigkeit nach und nach auf den Wert vo da freien Strëmung auffe. Genau de Låg, in dera des passiert, is d’Wandlåg.<ref name="NASA-BL" /> D’Wandlåg braucht ned an jeda Stèj gleich dick sei. Ihre Form hängt unter ånderm vo deana Sacha o: * vo da Gschwindigkeit vo da Außenstrëmung, * vo da Dichtn und vo da Viskositåt vom Fluad, * vo da Rauigkeit und vo da Form vo da Obaflechn, * vom Druckverlauf in Strëmungsrichtung, * und davon, wia stark d’Zustrëmung scho gstört is. == Wårum d’Wandlåg wichtig is == D’Wandlåg mocht bloß an Teil vo da ganzen Strëmung aus. Trotzdem entsteht gråd dort da Reibungswiderstånd an da Wånd. Wenn sa se ablöst, ändert se aa da Druck um an Körper und damit oft da ganze Widerstånd. Bei am Tragflügl hängt vo da Wandlåg o, ob d’Strëmung bickableibt oda ob’s zum Strëmungsåbriss kimmt. Bei Fahrzeugn, Turbomaschinan, Rohrn und Kanäln wirkt sa auf Druckverlust und Wirkungsgrad. Bei Kühlern, Wärmetauschern und hoaßn Bauteiln bestimmt sa de Wärmeüwadrogung mit.<ref name="NASA-BL" /> == Dickn vo da Wandlåg == D’Wandlåg hört ned an òăna scharfn Grenz auf. D’Gschwindigkeit nähert se bloß nach und nach da Außenstrëmung o. Drum gibt’s mehrere Greßn, mit de ma ihre Dickn beschreibm kå.<ref name="Purdue-BL">{{Internetquelle |url=https://engineering.purdue.edu/~wassgren/teaching/ME30800/NotesAndReading/BoundaryLayer_Thicknesses_Reading.pdf |titel=Boundary Layers |hrsg=Purdue University |sprache=en |format=PDF |abruf=2026-10-04 }}</ref> === 99-Prozent-Wandlågdickn === Ois Wandlågdickn <math>\delta</math> nimmt ma meistens den Wåndåbstånd, bei dem 99 Prozent vo da Außenstròmgschwindigkeit erreicht san: :<math> u(x,\delta)=0{,}99\,U_\mathrm e(x) </math> Dobei is <math>U_\mathrm e</math> d’Gschwindigkeit am Rand vo da Wandlåg. De Definition is praktisch, aa wenn de Wandlåg damit ned schlagartig aufhört.<ref name="Purdue-BL" /> === Vadrängungsdickn === In da Wandlåg geht weniger Mass an da Wånd vorbei, ois wenn d’Strëmung überall mit <math>U_\mathrm e</math> laffa dad. D’'''Vadrängungsdickn''' <math>\delta^*</math> gibt o, um wia vui d’Außenstrëmung durch den Gschwindigkeitsverlust nach draußn vadruckt werd: :<math> \delta^*=\int_0^\infty\left(1-\frac{u}{U_\mathrm e}\right)\,\mathrm dy </math> Ma kå se aa so vorstèjn: D’wirklichĕ Wandlåg und a gedachte stehende Låg mit da Dickn <math>\delta^*</math> håm den gleichen Massnfehla gegenüber da freien Strëmung.<ref name="Purdue-BL" /> === Impulsverlustdickn === D’'''Impulsverlustdickn''' <math>\theta</math> beschreibt den Impuls, der in da Wandlåg fehlt: :<math> \theta=\int_0^\infty\frac{u}{U_\mathrm e}\left(1-\frac{u}{U_\mathrm e}\right)\,\mathrm dy </math> De Greß braucht ma zum Beispui fia d’Impulsbilanz und fia d’Rechnung vo da Wåndreibung.<ref name="Purdue-BL" /> === Formfaktor === Aus da Vadrängungsdickn und da Impulsverlustdickn baut se da Formfaktor <math>H</math> auf: :<math> H=\frac{\delta^*}{\theta} </math> Da Formfaktor zoagt mit o, wia voll oda wia spitz s’Gschwindigkeitsprofil is. Bei òăna laminarn und òăna turbulentn Wandlåg fallt er unterschiedlich aus. Gäht er auffe, kå des aa auf a nahendĕ Wandlågoblösung hindeitn. == Laminarĕ und turbulentĕ Wandlåg == Ma unterscheidt in zwoa Grundforma. === Laminarĕ Wandlåg === Bei da laminarn Wandlåg lafft d’Strëmung weitgehend geordnet. De Fluadteil bewegn se in Lågn nebmanand her, und quer zur Haptstrëmung mengen se se wenig duachanand. Drum is d’Wåndreibung meistens kloaner ois bei da turbulentn Wandlåg. De laminarĕ Wandlåg is empfindlicha auf Störunga und auf an Gegndruckgradientn. Wenn sa se ablöst, kå da Widerstånd deutlich auffe geh. === Wandlågübergång === Mit wachsender Reynoldszoi werd a laminarĕ Wandlåg empfindlicha auf Störunga. Es entstehen zerscht Schwankunga und nåchad Wirbén. Den Übergång vo laminar auf turbulent nennt ma '''Wandlågübergång''' oda ''Transition''. An oanzign allgemeingültign Grenzwert gibt’s ned. De Stèj vom Übergång hängt aa vo da Rauigkeit, vom Druckverlauf, vo Schwingunga und vo da Turbulenz in da Zustrëmung o. === Turbulentĕ Wandlåg === Durch a turbulentĕ Wandlåg entstehen Wirbén unterschiedlicha Greß. De Wirbén mengen d’Strëmung duachanand und bringan Impuls aus da schnèjan Außenstrëmung nåchta zur Wånd. Dadua werd s’Gschwindigkeitsprofil voller. D’Wåndreibung geht zwar auffe, dafür kå d’Strëmung gegn an Gegndruckgradientn oft länger bickableibm. De zeitlich gmittelte turbulentĕ Wandlåg wird mit Turbulenzmodéj, Integralgleichunga oda aufwendigen numerischn Rechnunga beschriem.<ref name="NASA-TMR">{{Internetquelle |url=https://www.nasa.gov/nasa-turbulence-modeling-resource/ |titel=NASA Turbulence Modeling Resource |hrsg=NASA |sprache=en |abruf=2026-10-04 }}</ref> == Wandlågoblösung == Gäht da Druck in Strëmungsrichtung auffe, dann muaß d’Strëmung gegn an '''Gegndruckgradientn''' arban. Glei an da Wånd is wenig Impuls do. Wird d’wandnahĕ Strëmung z’stark ogbremst, geht d’Wåndschubspånnung auf null und kå nåchad ihr Richtung umdrahn. Dann löst se d’Wandlåg vo da Obaflechn. Hintan da Ablösestèj bildet se häufig a '''Ruckstrëmungsblåsn'''. In derer kå d’Strëmung zeitweis in d’Gegnrichtung laffa. Weida hint kå sa se wieda olegn. A Wandlågoblösung kå an Druckwiderstånd stark auffe treibm. Bei Tragflügl kå sa zum Strëmungsåbriss fiahn. In Diffusorn und Turbomaschinan bringt sa oft zåsätzlichĕ Verluste. == Schublåg, Mischlåg und Wirbéschleppn == Treffan Strëmunga mit unterschiedlicha Gschwindigkeit aufanand, bildet se a '''Schublåg'''. De Gschwindigkeitsunterschied erzeugt Schubspånnunga und kå Wirbén aufbaun. Mengen se de Strëmunga duachanand, redt ma vo òăna '''Mischlåg'''. Bei am freien Stråhl bildet se am Rand a '''Stråhlschublåg'''. Hintam umströmtn Körper bleibt oft a '''Wirbéschleppn''' mit langsamara Strëmung und abglösten Wirbén zruck. == D’Gleichunga vo da Wandlåg == Fia de klassischn Wandlåggleichunga nimmt ma a stationärĕ, zweidimensionalĕ und inkompressiblĕ Strëmung her. D’Wandlåg muaß dabei schmåi sei im Vagleich zu da Läng, de d’Strëmung an da Wånd zrucklegt. D’Änderunga normal zur Wånd san nåchad vui greßa ois de Änderung in Strëmungsrichtung.<ref name="Stanford-BL">{{Internetquelle |url=http://aero-comlab.stanford.edu/aa200b/lect_notes/lect7.pdf |titel=Solutions to the Boundary Layer Equations |hrsg=Stanford University |datum=2005-01-25 |sprache=en |format=PDF |abruf=2026-10-04 }}</ref><ref name="UNM-BL">{{Internetquelle |url=https://www.math.unm.edu/~nitsche/mctp/summer/lecturenotes/fluids/nsf-boundary_layers.pdf |titel=Boundary Layers |hrsg=University of New Mexico |sprache=en |format=PDF |abruf=2026-10-04 }}</ref> D’Koordinatn und d’Gschwindigkeitskomponentn san: * <math>x</math> in Strëmungsrichtung, * <math>y</math> normal vo da Wånd weg, * <math>u</math> parallel zur Wånd, * <math>v</math> normal zur Wånd. === Kontinuitätsgleichung === Weil koane Mass valorn geht, gilt: :<math> \frac{\partial u}{\partial x}+\frac{\partial v}{\partial y}=0 </math> Ändert se <math>u</math> in Strëmungsrichtung, dann gleicht des a passendĕ Querbewegung <math>v</math> aus. === Impulsgleichung === Fia d’Bewegung parallel zur Wånd gilt: :<math> u\frac{\partial u}{\partial x}+v\frac{\partial u}{\partial y}=-\frac{1}{\rho}\frac{\partial p}{\partial x}+\nu\frac{\partial^2u}{\partial y^2} </math> Dobei is * <math>\rho</math> d’Dichtn vom Fluad, * <math>p</math> da statischĕ Druck, * <math>\nu</math> d’kinematische Viskositåt. Quer zur Wånd ändert se da Druck in òăna schmåin Wandlåg kaum. Drum gilt näherungsweis: :<math> \frac{\partial p}{\partial y}=0 </math> Da Druck in da Wandlåg is damit an jeda <math>x</math>-Stèj praktisch da gleiche wia draußn in da Außenstrëmung.<ref name="Stanford-BL" /><ref name="UNM-BL" /> === Druck und Außenstrëmung === Außahoib vo da Wandlåg gilt fia d’Außenstrëmung d’Bernoulli-Beziehung: :<math> -\frac{1}{\rho}\frac{\mathrm d p_\mathrm e}{\mathrm d x}=U_\mathrm e\frac{\mathrm d U_\mathrm e}{\mathrm d x} </math> Setzt ma des in d’Impulsgleichung ei, folgt: :<math> u\frac{\partial u}{\partial x}+v\frac{\partial u}{\partial y}=U_\mathrm e\frac{\mathrm d U_\mathrm e}{\mathrm d x}+\nu\frac{\partial^2u}{\partial y^2} </math> Bleibt da Druck in Strëmungsrichtung gleich, dann bleibt aa <math>U_\mathrm e</math> gleich. Nåchad vereinfacht se d’Gleichung zu: :<math> u\frac{\partial u}{\partial x}+v\frac{\partial u}{\partial y}=\nu\frac{\partial^2u}{\partial y^2} </math> === Randvorgåbn === An da ruhign Wånd gilt: :<math> u(x,0)=0 </math> Bei òăna dichten Wånd geht aa koane Strëmung durch d’Wånd: :<math> v(x,0)=0 </math> Weida draußn nähert se <math>u</math> da Außenstrëmung o: :<math> u(x,y)\rightarrow U_\mathrm e(x)\qquad\text{fia}\qquad y\rightarrow\infty </math> == Wåndschubspånnung == Weil d’Gschwindigkeit glei an da Wånd null is und danehma gãch auffe geht, entsteht a Gschwindigkeitsgradient. Der erzeugt d’Wåndschubspånnung: :<math> \tau_\mathrm w=\mu\left.\frac{\partial u}{\partial y}\right|_{y=0} </math> Dobei is <math>\mu</math> d’dynamische Viskositåt. Je gãcha d’Gschwindigkeit glei an da Wånd auffe geht, umso greßa is d’Wåndschubspånnung. Da örtlichĕ Reibungsbeiwert is: :<math> c_\mathrm f=\frac{\tau_\mathrm w}{\tfrac{1}{2}\rho U_\mathrm e^2} </math> == Reynoldszoi == D’Reynoldszoi setzt den Einfluss vom Impuls ins Verhältnis zum Einfluss vo da Viskositåt. Fia d’Streckn <math>x</math> gilt: :<math> \mathrm{Re}_x=\frac{U_\mathrm e x}{\nu}=\frac{\rho U_\mathrm e x}{\mu} </math> Bei kloanara Reynoldszoi bleibt d’Wandlåg eher laminar. Gäht d’Reynoldszoi auffe, kå d’Wandlåg instabil und turbulent wern. Da tatsächliche Übergång hängt oba ned bloß vo da Reynoldszoi o.<ref name="NASA-BL" /> == Blasius-Wandlåg == Fia a laminarĕ Strëmung an òăna ebenen Plåttn ohne Druckgradientn håt da [[Blasius Paul Richard Heinrich]] a Ähnlichkeitslösung gfundn. Mit :<math> \eta=y\sqrt{\frac{U_\infty}{\nu x}} </math> und da Strëmungsfunktion :<math> \psi=\sqrt{\nu U_\infty x}\,f(\eta) </math> geht d’Wandlåggleichung in de gewöhnlichĕ Differentialgleichung :<math> f'''+\frac{1}{2}ff''=0 </math> üwa. D’Randvorgåbn san: :<math> f(0)=0,\qquad f'(0)=0,\qquad f'(\infty)=1 </math> Daraus folgen fia d’ebenĕ Plåttn unter ånderm: :<math> \delta_{99}\approx\frac{5x}{\sqrt{\mathrm{Re}_x}} </math> und :<math> c_{\mathrm f,x}=\frac{0{,}664}{\sqrt{\mathrm{Re}_x}} </math> D’Form vom Gschwindigkeitsprofil bleibt dabei ähnlich; mit wachsendm <math>x</math> werd s’Profil bloß in <math>y</math>-Richtung auseinandazogn.<ref name="PSU-Blasius">{{Internetquelle |url=https://www.me.psu.edu/cimbala/me320web_Fall_2012/pdf/Flat_plate_BL_solution_Blasius.pdf |titel=The Laminar Flat Plate Boundary Layer Solution of Blasius |hrsg=Pennsylvania State University |sprache=en |format=PDF |abruf=2026-10-04 }}</ref> == Impulsintegralgleichung == Integriert ma d’Impulsgleichung über d’ganze Wandlåg, kriagt ma fia a undurchlässigĕ Wånd d’Von-Kármán-Impulsintegralgleichung: :<math> \frac{\mathrm d\theta}{\mathrm dx}+\left(2+H\right)\frac{\theta}{U_\mathrm e}\frac{\mathrm dU_\mathrm e}{\mathrm dx}=\frac{c_\mathrm f}{2} </math> Mit <math>H=\delta^*/\theta</math> verbindet de Gleichung d’Entwicklung vo da Impulsverlustdickn mitm Druckverlauf und da Wåndreibung. Wenn <math>U_\mathrm e</math> gleich bleibt, fällt da Druckgradient weg und es bleibt: :<math> \frac{\mathrm d\theta}{\mathrm dx}=\frac{c_\mathrm f}{2} </math> == Turbulentĕ Wandlåg und Gsetz vo da Wånd == Bei da turbulentn Wandlåg schwankt d’Gschwindigkeit ständig. Drum teilt ma se häufig in an zeitlich gmitteltn und an schwankenden Teil auf: :<math> u=\overline{u}+u',\qquad v=\overline{v}+v' </math> Durch des Mittln kimmt in da Impulsgleichung d’Reynolds-Schubspånnung dazua: :<math> -\rho\,\overline{u'v'} </math> De is ned von selber bekannt. Drum braucht ma a Turbulenzmodéj oda a entsprechend fein aufglöste Rechnung.<ref name="NASA-TMR" /> Fia d’wandnahĕ Strëmung verwendet ma oft de dimensionslousn Greßn :<math> u_\tau=\sqrt{\frac{\tau_\mathrm w}{\rho}},\qquad y^+=\frac{y u_\tau}{\nu},\qquad u^+=\frac{u}{u_\tau} </math> Glei an da Wånd gilt in da zaachen Unterlåg näherungsweis: :<math> u^+=y^+ </math> Weida draußn folgt in da Loglåg näherungsweis s’logarithmischĕ Gsetz vo da Wånd: :<math> u^+=\frac{1}{\kappa}\ln(y^+)+B </math> Dobei is <math>\kappa</math> d’Von-Kármán-Konstantn und <math>B</math> a weitere Konstantn. Siech aa: [[Gsetz vo da Wand]]. == Wärmewandlåg == Ham Wånd und Fluad unterschiedlicha Temperaturn, bildet se a '''Wärmewandlåg'''. Glei an da Wånd håt as Fluad bei guadn thermischn Kontakt d’Wåndtemperatur. Weida draußn nähert se d’Temperatur da Außenstrëmung o. Fia a stationärĕ, zweidimensionalĕ Strëmung mit konstante Stoffwert gilt in da Wärmewandlåg: :<math> u\frac{\partial T}{\partial x}+v\frac{\partial T}{\partial y}=\alpha\frac{\partial^2T}{\partial y^2} </math> Dobei is <math>\alpha</math> d’Temperaturleitfähigkeit. D’Wärmestromdichtn an da Wånd folgt ausm Fourierschn Gsetz: :<math> q''_\mathrm w=-\lambda\left.\frac{\partial T}{\partial y}\right|_{y=0} </math> D’Prandtl-Zoi :<math> \mathrm{Pr}=\frac{\nu}{\alpha} </math> setzt d’Impulsdiffusion ins Verhältnis zur Wärmediffusion. Bei <math>\mathrm{Pr}=1</math> san Gschwindigkeitswandlåg und Wärmewandlåg ähnlich dick. Bei <math>\mathrm{Pr}>1</math> is d’Wärmewandlåg schmåia; bei <math>\mathrm{Pr}<1</math> is sa breita.<ref name="EN-BL">{{Internetquelle |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Boundary_layer |titel=Boundary layer |werk=Wikipedia |sprache=en |abruf=2026-10-04 }}</ref> D’greßte Wärmeüwadrogung is gråd glei an da Wånd, weil dort da Temperaturgradient am greßtn is. == Wandlåg in da numerischn Strëmungsmechanik == In da numerischn Strëmungsmechanik braucht d’Wandlåg a passends Netz und a zum Netz passends Turbulenzmodéj. De erste Zéjn an da Wånd, d’Zéjngreß in Normalrichtung und d’Zoi vo de Prismalågn machan an Unterschied, ob d’wandnahĕ Strëmung sauber grechnet werd. Bei òăna wandauflösenden Rechnung liegt d’erste Zéjn in da zaachen Unterlåg. Bei Wåndfunktionen liegt sa weida draußn, und s’Gsetz vo da Wånd verbindet d’erste Zéjn mit da Wånd. A fallends Residuum alloa langt ned. Ma muaß aa de Massenbilanz, d’Wåndschubspånnung, den Druckverlust, d’Wärmeüwadrogung und d’Unabhängigkeit vom Netz prüafa. == Gschicht == D’Grundidee vo da Wandlåg geht auf an [[Prandtl Ludwig]] zruck. Er håt d’Wandlåg am 12. August 1904 beim dritten Internationaln Mathematikerkongress in Heidelberg vorgstèjd. Sei Beitrag ''Über Flüssigkeitsbewegung bei sehr kleiner Reibung'' is nåchad in de Kongressakten aussekemma.<ref name="Anderson-Prandtl">{{Internetquelle |url=https://jontalle.web.engr.illinois.edu/uploads/493/PDFs/PrandtlBoundLayer.05.pdf |titel=Ludwig Prandtl’s Boundary Layer |autor=John D. Anderson Jr. |werk=Physics Today |datum=2005-12 |sprache=en |format=PDF |abruf=2026-10-04 }}</ref> Vorher håt ma de Gleichunga fia zaache Strëmunga zwar scho kennt. Mit da beobachteten Reibung, da Wåndschubspånnung und da Strëmungsoblösung håt ma des oba nur schwar zammabracht. Da Prandtl Ludwig håt erkannt, dass d’Viskositåt hauptsächlich in da Näh vo da Wånd wichtig is, während d’Außenstrëmung oft ohne ihrn Einfluss betrachtet wern kå. Dadua håt se d’Strëmung in d’schmåie Wandlåg und in d’Außenstrëmung aufteiln lassn. Des is heit a Grundlag da Strëmungsmechanik.<ref name="Anderson-Prandtl" /><ref name="NASA-BL" /> == Siech aa == * [[Gsetz vo da Wånd]] * [[Strëmungsmechanik]] * [[Strëmungsdynamik]] * [[Turbulenz]] * [[Reynoldszoi]] * [[Prandtl-Zoi]] * [[Strëmungsoblösung]] * [[Wåndschubspånnung]] * [[Schublåg]] * [[Mischlåg]] == Literatua == * Hermann Schlichting, Klaus Gersten: ''Grenzschicht-Theorie.'' 9. Auflåg. Springer, Berlin 1997, ISBN 3-540-55744-X. * ''Prandtl-Führer durch die Strömungslehre. Grundlagen und Phänomene.'' 13. Auflåg. Springer Vieweg, 2012, ISBN 978-3-8348-1918-5. * Ludwig Prandtl: ''Über Flüssigkeitsbewegung bei sehr kleiner Reibung.'' In: ''Verhandlungen des III. Internationalen Mathematiker-Kongresses.'' Leipzig 1905, S. 484–491. == Beleg == <references /> == Im Netz == * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/boundary-layer/ Boundary Layer] beim NASA Glenn Research Center (englisch) * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Boundary_layer Buidl und Diagramm zur Wandlåg] auf Wikimedia Commons [[Kategorie:Strëmungsmechanik]] [[Kategorie:Aerodynamik]] [[Kategorie:Wärmelehr]] dpbrlw0e7daht6i3c7c18hd3q031xjl 854788 854787 2026-10-04T20:14:48Z Wammerlbeißer 51207 854788 wikitext text/x-wiki [[Datei:Laminar boundary layer scheme.svg|mini|hochkant=1.35|A Buidl vo da Wandlåg an òăna glåttn Plåttn. Glei an da Wånd is d’Gschwindigkeit null; weida draußn kimmt sa auf d’Freistròmgschwindigkeit auffe.]] Strëmt a [[Fluad]] bei òăna festen [[Wånd]] vorbei, dann bickt as glei an da Obaflechn. Je weida ma vo da Wånd weg kimmt, umso schnèja werd d’Strëmung. D’Låg dazwischn hoaßt '''Wandlåg''' (standarddaitsch: ''Grenzschicht'', englisch: ''boundary layer'').<ref name="NASA-BL">{{Internetquelle |url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/boundary-layer/ |titel=Boundary Layer |werk=Beginners Guide to Aeronautics |hrsg=NASA Glenn Research Center |sprache=en |abruf=2026-10-04 }}</ref> Ohne [[Viskosität|Viskositåt]] gabads koa Wandlåg. D’Wandlåg mocht an Unterschied, ob d’Strëmung bickableibt oda se ablöst. Aa da Reibungswiderstånd, d’[[Wandschubspannung|Wåndschubspånnung]] und d’Wärmeüwadrogung hängan stark vo ihr o.<ref name="NASA-BL" /> == Wia d’Wandlåg zamma kimmt == Glei an da Wånd bickt as Fluad an da Obaflechn. Bei òăna ruhign Wånd is d’Gschwindigkeit dort null. Des hoaßt '''Haftbedingung''' oda englisch ''no-slip condition''. D’Fluadteil direkt danehma wern durch d’Viskositåt mit ogbremst. Weida vo da Wånd weg werd der Einfluss schwächa. So kimmt d’Gschwindigkeit nach und nach auf den Wert vo da freien Strëmung auffe. Genau de Låg, in dera des passiert, is d’Wandlåg.<ref name="NASA-BL" /> D’Wandlåg braucht ned an jeda Stèj gleich dick sei. Ihre Form hängt unter ånderm vo deana Sacha o: * vo da Gschwindigkeit vo da Außenstrëmung, * vo da Dichtn und vo da Viskositåt vom Fluad, * vo da Rauigkeit und vo da Form vo da Obaflechn, * vom Druckverlauf in Strëmungsrichtung, * und davon, wia stark d’Zustrëmung scho gstört is. == Wårum d’Wandlåg wichtig is == D’Wandlåg mocht bloß an Teil vo da ganzen Strëmung aus. Trotzdem entsteht gråd dort da Reibungswiderstånd an da Wånd. Wenn sa se ablöst, ändert se aa da Druck um an Körper und damit oft da ganze Widerstånd. Bei am Tragflügl hängt vo da Wandlåg o, ob d’Strëmung bickableibt oda ob’s zum Strëmungsåbriss kimmt. Bei Fahrzeugn, Turbomaschinan, Rohrn und Kanäln wirkt sa auf Druckverlust und Wirkungsgrad. Bei Kühlern, Wärmetauschern und hoaßn Bauteiln bestimmt sa de Wärmeüwadrogung mit.<ref name="NASA-BL" /> == Dickn vo da Wandlåg == D’Wandlåg hört ned an òăna scharfn Grenz auf. D’Gschwindigkeit nähert se bloß nach und nach da Außenstrëmung o. Drum gibt’s mehrere Greßn, mit de ma ihre Dickn beschreibm kå.<ref name="Purdue-BL">{{Internetquelle |url=https://engineering.purdue.edu/~wassgren/teaching/ME30800/NotesAndReading/BoundaryLayer_Thicknesses_Reading.pdf |titel=Boundary Layers |hrsg=Purdue University |sprache=en |format=PDF |abruf=2026-10-04 }}</ref> === 99-Prozent-Wandlågdickn === Ois Wandlågdickn <math>\delta</math> nimmt ma meistens den Wåndåbstånd, bei dem 99 Prozent vo da Außenstròmgschwindigkeit erreicht san: :<math> u(x,\delta)=0{,}99\,U_\mathrm e(x) </math> Dobei is <math>U_\mathrm e</math> d’Gschwindigkeit am Rand vo da Wandlåg. De Definition is praktisch, aa wenn de Wandlåg damit ned schlagartig aufhört.<ref name="Purdue-BL" /> === Vadrängungsdickn === In da Wandlåg geht weniger Mass an da Wånd vorbei, ois wenn d’Strëmung überall mit <math>U_\mathrm e</math> laffa dad. D’'''Vadrängungsdickn''' <math>\delta^*</math> gibt o, um wia vui d’Außenstrëmung durch den Gschwindigkeitsverlust nach draußn vadruckt werd: :<math> \delta^*=\int_0^\infty\left(1-\frac{u}{U_\mathrm e}\right)\,\mathrm dy </math> Ma kå se aa so vorstèjn: D’wirklichĕ Wandlåg und a gedachte stehende Låg mit da Dickn <math>\delta^*</math> håm den gleichen Massnfehla gegenüber da freien Strëmung.<ref name="Purdue-BL" /> === Impulsverlustdickn === D’'''Impulsverlustdickn''' <math>\theta</math> beschreibt den Impuls, der in da Wandlåg fehlt: :<math> \theta=\int_0^\infty\frac{u}{U_\mathrm e}\left(1-\frac{u}{U_\mathrm e}\right)\,\mathrm dy </math> De Greß braucht ma zum Beispui fia d’Impulsbilanz und fia d’Rechnung vo da Wåndreibung.<ref name="Purdue-BL" /> === Formfaktor === Aus da Vadrängungsdickn und da Impulsverlustdickn baut se da Formfaktor <math>H</math> auf: :<math> H=\frac{\delta^*}{\theta} </math> Da Formfaktor zoagt mit o, wia voll oda wia spitz s’Gschwindigkeitsprofil is. Bei òăna laminarn und òăna turbulentn Wandlåg fallt er unterschiedlich aus. Gäht er auffe, kå des aa auf a nahendĕ Wandlågoblösung hindeitn. == Laminarĕ und turbulentĕ Wandlåg == Ma unterscheidt in zwoa Grundforma. === Laminarĕ Wandlåg === Bei da laminarn Wandlåg lafft d’Strëmung weitgehend geordnet. De Fluadteil bewegn se in Lågn nebmanand her, und quer zur Haptstrëmung mengen se se wenig duachanand. Drum is d’Wåndreibung meistens kloaner ois bei da turbulentn Wandlåg. De laminarĕ Wandlåg is empfindlicha auf Störunga und auf an Gegndruckgradientn. Wenn sa se ablöst, kå da Widerstånd deutlich auffe geh. === Wandlågübergång === Mit wachsender Reynoldszoi werd a laminarĕ Wandlåg empfindlicha auf Störunga. Es entstehen zerscht Schwankunga und nåchad Wirbén. Den Übergång vo laminar auf turbulent nennt ma '''Wandlågübergång''' oda ''Transition''. An oanzign allgemeingültign Grenzwert gibt’s ned. De Stèj vom Übergång hängt aa vo da Rauigkeit, vom Druckverlauf, vo Schwingunga und vo da Turbulenz in da Zustrëmung o. === Turbulentĕ Wandlåg === Durch a turbulentĕ Wandlåg entstehen Wirbén unterschiedlicha Greß. De Wirbén mengen d’Strëmung duachanand und bringan Impuls aus da schnèjan Außenstrëmung nåchta zur Wånd. Dadua werd s’Gschwindigkeitsprofil voller. D’Wåndreibung geht zwar auffe, dafür kå d’Strëmung gegn an Gegndruckgradientn oft länger bickableibm. De zeitlich gmittelte turbulentĕ Wandlåg wird mit Turbulenzmodéj, Integralgleichunga oda aufwendigen numerischn Rechnunga beschriem.<ref name="NASA-TMR">{{Internetquelle |url=https://www.nasa.gov/nasa-turbulence-modeling-resource/ |titel=NASA Turbulence Modeling Resource |hrsg=NASA |sprache=en |abruf=2026-10-04 }}</ref> == Wandlågoblösung == Gäht da Druck in Strëmungsrichtung auffe, dann muaß d’Strëmung gegn an '''Gegndruckgradientn''' arban. Glei an da Wånd is wenig Impuls do. Wird d’wandnahĕ Strëmung z’stark ogbremst, geht d’Wåndschubspånnung auf null und kå nåchad ihr Richtung umdrahn. Dann löst se d’Wandlåg vo da Obaflechn. Hintan da Ablösestèj bildet se häufig a '''Ruckstrëmungsblåsn'''. In derer kå d’Strëmung zeitweis in d’Gegnrichtung laffa. Weida hint kå sa se wieda olegn. A Wandlågoblösung kå an Druckwiderstånd stark auffe treibm. Bei Tragflügl kå sa zum Strëmungsåbriss fiahn. In Diffusorn und Turbomaschinan bringt sa oft zåsätzlichĕ Verluste. == Schublåg, Mischlåg und Wirbéschleppn == Treffan Strëmunga mit unterschiedlicha Gschwindigkeit aufanand, bildet se a '''Schublåg'''. De Gschwindigkeitsunterschied erzeugt Schubspånnunga und kå Wirbén aufbaun. Mengen se de Strëmunga duachanand, redt ma vo òăna '''Mischlåg'''. Bei am freien Stråhl bildet se am Rand a '''Stråhlschublåg'''. Hintam umströmtn Körper bleibt oft a '''Wirbéschleppn''' mit langsamara Strëmung und abglösten Wirbén zruck. == D’Gleichunga vo da Wandlåg == Fia de klassischn Wandlåggleichunga nimmt ma a stationärĕ, zweidimensionalĕ und inkompressiblĕ Strëmung her. D’Wandlåg muaß dabei schmåi sei im Vagleich zu da Läng, de d’Strëmung an da Wånd zrucklegt. D’Änderunga normal zur Wånd san nåchad vui greßa ois de Änderung in Strëmungsrichtung.<ref name="Stanford-BL">{{Internetquelle |url=http://aero-comlab.stanford.edu/aa200b/lect_notes/lect7.pdf |titel=Solutions to the Boundary Layer Equations |hrsg=Stanford University |datum=2005-01-25 |sprache=en |format=PDF |abruf=2026-10-04 }}</ref><ref name="UNM-BL">{{Internetquelle |url=https://www.math.unm.edu/~nitsche/mctp/summer/lecturenotes/fluids/nsf-boundary_layers.pdf |titel=Boundary Layers |hrsg=University of New Mexico |sprache=en |format=PDF |abruf=2026-10-04 }}</ref> D’Koordinatn und d’Gschwindigkeitskomponentn san: * <math>x</math> in Strëmungsrichtung, * <math>y</math> normal vo da Wånd weg, * <math>u</math> parallel zur Wånd, * <math>v</math> normal zur Wånd. === Kontinuitätsgleichung === Weil koane Mass valorn geht, gilt: :<math> \frac{\partial u}{\partial x}+\frac{\partial v}{\partial y}=0 </math> Ändert se <math>u</math> in Strëmungsrichtung, dann gleicht des a passendĕ Querbewegung <math>v</math> aus. === Impulsgleichung === Fia d’Bewegung parallel zur Wånd gilt: :<math> u\frac{\partial u}{\partial x}+v\frac{\partial u}{\partial y}=-\frac{1}{\rho}\frac{\partial p}{\partial x}+\nu\frac{\partial^2u}{\partial y^2} </math> Dobei is * <math>\rho</math> d’Dichtn vom Fluad, * <math>p</math> da statischĕ Druck, * <math>\nu</math> d’kinematische Viskositåt. Quer zur Wånd ändert se da Druck in òăna schmåin Wandlåg kaum. Drum gilt näherungsweis: :<math> \frac{\partial p}{\partial y}=0 </math> Da Druck in da Wandlåg is damit an jeda <math>x</math>-Stèj praktisch da gleiche wia draußn in da Außenstrëmung.<ref name="Stanford-BL" /><ref name="UNM-BL" /> === Druck und Außenstrëmung === Außahoib vo da Wandlåg gilt fia d’Außenstrëmung d’Bernoulli-Beziehung: :<math> -\frac{1}{\rho}\frac{\mathrm d p_\mathrm e}{\mathrm d x}=U_\mathrm e\frac{\mathrm d U_\mathrm e}{\mathrm d x} </math> Setzt ma des in d’Impulsgleichung ei, folgt: :<math> u\frac{\partial u}{\partial x}+v\frac{\partial u}{\partial y}=U_\mathrm e\frac{\mathrm d U_\mathrm e}{\mathrm d x}+\nu\frac{\partial^2u}{\partial y^2} </math> Bleibt da Druck in Strëmungsrichtung gleich, dann bleibt aa <math>U_\mathrm e</math> gleich. Nåchad vereinfacht se d’Gleichung zu: :<math> u\frac{\partial u}{\partial x}+v\frac{\partial u}{\partial y}=\nu\frac{\partial^2u}{\partial y^2} </math> === Randvorgåbn === An da ruhign Wånd gilt: :<math> u(x,0)=0 </math> Bei òăna dichten Wånd geht aa koane Strëmung durch d’Wånd: :<math> v(x,0)=0 </math> Weida draußn nähert se <math>u</math> da Außenstrëmung o: :<math> u(x,y)\rightarrow U_\mathrm e(x)\qquad\text{fia}\qquad y\rightarrow\infty </math> == Wåndschubspånnung == Weil d’Gschwindigkeit glei an da Wånd null is und danehma gãch auffe geht, entsteht a Gschwindigkeitsgradient. Der erzeugt d’Wåndschubspånnung: :<math> \tau_\mathrm w=\mu\left.\frac{\partial u}{\partial y}\right|_{y=0} </math> Dobei is <math>\mu</math> d’dynamische Viskositåt. Je gãcha d’Gschwindigkeit glei an da Wånd auffe geht, umso greßa is d’Wåndschubspånnung. Da örtlichĕ Reibungsbeiwert is: :<math> c_\mathrm f=\frac{\tau_\mathrm w}{\tfrac{1}{2}\rho U_\mathrm e^2} </math> == Reynoldszoi == D’Reynoldszoi setzt den Einfluss vom Impuls ins Verhältnis zum Einfluss vo da Viskositåt. Fia d’Streckn <math>x</math> gilt: :<math> \mathrm{Re}_x=\frac{U_\mathrm e x}{\nu}=\frac{\rho U_\mathrm e x}{\mu} </math> Bei kloanara Reynoldszoi bleibt d’Wandlåg eher laminar. Gäht d’Reynoldszoi auffe, kå d’Wandlåg instabil und turbulent wern. Da tatsächliche Übergång hängt oba ned bloß vo da Reynoldszoi o.<ref name="NASA-BL" /> == Blasius-Wandlåg == Fia a laminarĕ Strëmung an òăna ebenen Plåttn ohne Druckgradientn håt da [[Blasius Paul Richard Heinrich]] a Ähnlichkeitslösung gfundn. Mit :<math> \eta=y\sqrt{\frac{U_\infty}{\nu x}} </math> und da Strëmungsfunktion :<math> \psi=\sqrt{\nu U_\infty x}\,f(\eta) </math> geht d’Wandlåggleichung in de gewöhnlichĕ Differentialgleichung :<math> f'''+\frac{1}{2}ff''=0 </math> üwa. D’Randvorgåbn san: :<math> f(0)=0,\qquad f'(0)=0,\qquad f'(\infty)=1 </math> Daraus folgen fia d’ebenĕ Plåttn unter ånderm: :<math> \delta_{99}\approx\frac{5x}{\sqrt{\mathrm{Re}_x}} </math> und :<math> c_{\mathrm f,x}=\frac{0{,}664}{\sqrt{\mathrm{Re}_x}} </math> D’Form vom Gschwindigkeitsprofil bleibt dabei ähnlich; mit wachsendm <math>x</math> werd s’Profil bloß in <math>y</math>-Richtung auseinandazogn.<ref name="PSU-Blasius">{{Internetquelle |url=https://www.me.psu.edu/cimbala/me320web_Fall_2012/pdf/Flat_plate_BL_solution_Blasius.pdf |titel=The Laminar Flat Plate Boundary Layer Solution of Blasius |hrsg=Pennsylvania State University |sprache=en |format=PDF |abruf=2026-10-04 }}</ref> == Impulsintegralgleichung == Integriert ma d’Impulsgleichung über d’ganze Wandlåg, kriagt ma fia a undurchlässigĕ Wånd d’Von-Kármán-Impulsintegralgleichung: :<math> \frac{\mathrm d\theta}{\mathrm dx}+\left(2+H\right)\frac{\theta}{U_\mathrm e}\frac{\mathrm dU_\mathrm e}{\mathrm dx}=\frac{c_\mathrm f}{2} </math> Mit <math>H=\delta^*/\theta</math> verbindet de Gleichung d’Entwicklung vo da Impulsverlustdickn mitm Druckverlauf und da Wåndreibung. Wenn <math>U_\mathrm e</math> gleich bleibt, fällt da Druckgradient weg und es bleibt: :<math> \frac{\mathrm d\theta}{\mathrm dx}=\frac{c_\mathrm f}{2} </math> == Turbulentĕ Wandlåg und Gsetz vo da Wånd == Bei da turbulentn Wandlåg schwankt d’Gschwindigkeit ständig. Drum teilt ma se häufig in an zeitlich gmitteltn und an schwankenden Teil auf: :<math> u=\overline{u}+u',\qquad v=\overline{v}+v' </math> Durch des Mittln kimmt in da Impulsgleichung d’Reynolds-Schubspånnung dazua: :<math> -\rho\,\overline{u'v'} </math> De is ned von selber bekannt. Drum braucht ma a Turbulenzmodéj oda a entsprechend fein aufglöste Rechnung.<ref name="NASA-TMR" /> Fia d’wandnahĕ Strëmung verwendet ma oft de dimensionslousn Greßn :<math> u_\tau=\sqrt{\frac{\tau_\mathrm w}{\rho}},\qquad y^+=\frac{y u_\tau}{\nu},\qquad u^+=\frac{u}{u_\tau} </math> Glei an da Wånd gilt in da zaachen Unterlåg näherungsweis: :<math> u^+=y^+ </math> Weida draußn folgt in da Loglåg näherungsweis s’logarithmischĕ Gsetz vo da Wånd: :<math> u^+=\frac{1}{\kappa}\ln(y^+)+B </math> Dobei is <math>\kappa</math> d’Von-Kármán-Konstantn und <math>B</math> a weitere Konstantn. Siech aa: [[Gsetz vo da Wand]]. == Wärmewandlåg == Ham Wånd und Fluad unterschiedlicha Temperaturn, bildet se a '''Wärmewandlåg'''. Glei an da Wånd håt as Fluad bei guadn thermischn Kontakt d’Wåndtemperatur. Weida draußn nähert se d’Temperatur da Außenstrëmung o. Fia a stationärĕ, zweidimensionalĕ Strëmung mit konstante Stoffwert gilt in da Wärmewandlåg: :<math> u\frac{\partial T}{\partial x}+v\frac{\partial T}{\partial y}=\alpha\frac{\partial^2T}{\partial y^2} </math> Dobei is <math>\alpha</math> d’Temperaturleitfähigkeit. D’Wärmestromdichtn an da Wånd folgt ausm Fourierschn Gsetz: :<math> q''_\mathrm w=-\lambda\left.\frac{\partial T}{\partial y}\right|_{y=0} </math> D’Prandtl-Zoi :<math> \mathrm{Pr}=\frac{\nu}{\alpha} </math> setzt d’Impulsdiffusion ins Verhältnis zur Wärmediffusion. Bei <math>\mathrm{Pr}=1</math> san Gschwindigkeitswandlåg und Wärmewandlåg ähnlich dick. Bei <math>\mathrm{Pr}>1</math> is d’Wärmewandlåg schmåia; bei <math>\mathrm{Pr}<1</math> is sa breita.<ref name="EN-BL">{{Internetquelle |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Boundary_layer |titel=Boundary layer |werk=Wikipedia |sprache=en |abruf=2026-10-04 }}</ref> D’greßte Wärmeüwadrogung is gråd glei an da Wånd, weil dort da Temperaturgradient am greßtn is. == Wandlåg in da numerischn Strëmungsmechanik == In da numerischn Strëmungsmechanik braucht d’Wandlåg a passends Netz und a zum Netz passends Turbulenzmodéj. De erste Zéjn an da Wånd, d’Zéjngreß in Normalrichtung und d’Zoi vo de Prismalågn machan an Unterschied, ob d’wandnahĕ Strëmung sauber grechnet werd. Bei òăna wandauflösenden Rechnung liegt d’erste Zéjn in da zaachen Unterlåg. Bei Wåndfunktionen liegt sa weida draußn, und s’Gsetz vo da Wånd verbindet d’erste Zéjn mit da Wånd. A fallends Residuum alloa langt ned. Ma muaß aa de Massenbilanz, d’Wåndschubspånnung, den Druckverlust, d’Wärmeüwadrogung und d’Unabhängigkeit vom Netz prüafa. == Gschicht == D’Grundidee vo da Wandlåg geht auf an [[Prandtl Ludwig]] zruck. Er håt d’Wandlåg am 12. August 1904 beim dritten Internationaln Mathematikerkongress in Heidelberg vorgstèjd. Sei Beitrag ''Über Flüssigkeitsbewegung bei sehr kleiner Reibung'' is nåchad in de Kongressakten aussekemma.<ref name="Anderson-Prandtl">{{Internetquelle |url=https://jontalle.web.engr.illinois.edu/uploads/493/PDFs/PrandtlBoundLayer.05.pdf |titel=Ludwig Prandtl’s Boundary Layer |autor=John D. Anderson Jr. |werk=Physics Today |datum=2005-12 |sprache=en |format=PDF |abruf=2026-10-04 }}</ref> Vorher håt ma de Gleichunga fia zaache Strëmunga zwar scho kennt. Mit da beobachteten Reibung, da Wåndschubspånnung und da Strëmungsoblösung håt ma des oba nur schwar zammabracht. Da Prandtl Ludwig håt erkannt, dass d’Viskositåt hauptsächlich in da Näh vo da Wånd wichtig is, während d’Außenstrëmung oft ohne ihrn Einfluss betrachtet wern kå. Dadua håt se d’Strëmung in d’schmåie Wandlåg und in d’Außenstrëmung aufteiln lassn. Des is heit a Grundlag da Strëmungsmechanik.<ref name="Anderson-Prandtl" /><ref name="NASA-BL" /> == Siech aa == * [[Gsetz vo da Wånd]] * [[Strëmungsmechanik]] * [[Strëmungsdynamik]] * [[Turbulenz]] * [[Reynoldszoi]] * [[Prandtl-Zoi]] * [[Strëmungsoblösung]] * [[Wåndschubspånnung]] * [[Schublåg]] * [[Mischlåg]] == Literatua == * Hermann Schlichting, Klaus Gersten: ''Grenzschicht-Theorie.'' 9. Auflåg. Springer, Berlin 1997, ISBN 3-540-55744-X. * ''Prandtl-Führer durch die Strömungslehre. Grundlagen und Phänomene.'' 13. Auflåg. Springer Vieweg, 2012, ISBN 978-3-8348-1918-5. * Ludwig Prandtl: ''Über Flüssigkeitsbewegung bei sehr kleiner Reibung.'' In: ''Verhandlungen des III. Internationalen Mathematiker-Kongresses.'' Leipzig 1905, S. 484–491. == Beleg == <references /> == Im Netz == * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/boundary-layer/ Boundary Layer] beim NASA Glenn Research Center (englisch) * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Boundary_layer Buidl und Diagramm zur Wandlåg] auf Wikimedia Commons [[Kategorie:Strëmungsmechanik]] [[Kategorie:Aerodynamik]] [[Kategorie:Wärmelehr]] sr3t9cz2j01hs1atyag3ghru5l5sm9o 854789 854788 2026-10-04T20:44:30Z Wammerlbeißer 51207 854789 wikitext text/x-wiki [[Datei:Laminar boundary layer scheme.svg|mini|hochkant=1.35|A Buidl vo da Wandlåg an òăna glåttn Plåttn. Glei an da Wånd is d’Gschwindigkeit null; weida draußn kimmt sa auf d’Freistròmgschwindigkeit auffe.]] Strëmt a [[Fluid|Fluad]] bei òăna festen [[Wånd]] vorbei, dann bickt as glei an da Obaflechn. Je weida ma vo da Wånd weg kimmt, umso schnèja werd d’Strëmung. D’Låg dazwischn hoaßt '''Wandlåg''' (standarddaitsch: ''Grenzschicht'', englisch: ''boundary layer'').<ref name="NASA-BL">{{Internetquelle |url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/boundary-layer/ |titel=Boundary Layer |werk=Beginners Guide to Aeronautics |hrsg=NASA Glenn Research Center |sprache=en |abruf=2026-10-04 }}</ref> Ohne [[Viskosität|Viskositåt]] gabads koa Wandlåg. D’Wandlåg mocht an Unterschied, ob d’Strëmung bickableibt oda se ablöst. Aa da Reibungswiderstånd, d’[[Wandschubspannung|Wåndschubspånnung]] und d’Wärmeüwadrogung hängan stark vo ihr o.<ref name="NASA-BL" /> == Wia d’Wandlåg zamma kimmt == Glei an da Wånd bickt as Fluad an da Obaflechn. Bei òăna ruhign Wånd is d’Gschwindigkeit dort null. Des hoaßt '''Haftbedingung''' oda englisch ''no-slip condition''. D’Fluadteil direkt danehma wern durch d’Viskositåt mit ogbremst. Weida vo da Wånd weg werd der Einfluss schwächa. So kimmt d’Gschwindigkeit nach und nach auf den Wert vo da freien Strëmung auffe. Genau de Låg, in dera des passiert, is d’Wandlåg.<ref name="NASA-BL" /> D’Wandlåg braucht ned an jeda Stèj gleich dick sei. Ihre Form hängt unter ånderm vo deana Sacha o: * vo da Gschwindigkeit vo da Außenstrëmung, * vo da Dichtn und vo da Viskositåt vom Fluad, * vo da Rauigkeit und vo da Form vo da Obaflechn, * vom Druckverlauf in Strëmungsrichtung, * und davon, wia stark d’Zustrëmung scho gstört is. == Wårum d’Wandlåg wichtig is == D’Wandlåg mocht bloß an Teil vo da ganzen Strëmung aus. Trotzdem entsteht gråd dort da Reibungswiderstånd an da Wånd. Wenn sa se ablöst, ändert se aa da Druck um an Körper und damit oft da ganze Widerstånd. Bei am Tragflügl hängt vo da Wandlåg o, ob d’Strëmung bickableibt oda ob’s zum Strëmungsåbriss kimmt. Bei Fahrzeugn, Turbomaschinan, Rohrn und Kanäln wirkt sa auf Druckverlust und Wirkungsgrad. Bei Kühlern, Wärmetauschern und hoaßn Bauteiln bestimmt sa de Wärmeüwadrogung mit.<ref name="NASA-BL" /> == Dickn vo da Wandlåg == D’Wandlåg hört ned an òăna scharfn Grenz auf. D’Gschwindigkeit nähert se bloß nach und nach da Außenstrëmung o. Drum gibt’s mehrere Greßn, mit de ma ihre Dickn beschreibm kå.<ref name="Purdue-BL">{{Internetquelle |url=https://engineering.purdue.edu/~wassgren/teaching/ME30800/NotesAndReading/BoundaryLayer_Thicknesses_Reading.pdf |titel=Boundary Layers |hrsg=Purdue University |sprache=en |format=PDF |abruf=2026-10-04 }}</ref> === 99-Prozent-Wandlågdickn === Ois Wandlågdickn <math>\delta</math> nimmt ma meistens den Wåndåbstånd, bei dem 99 Prozent vo da Außenstròmgschwindigkeit erreicht san: :<math> u(x,\delta)=0{,}99\,U_\mathrm e(x) </math> Dobei is <math>U_\mathrm e</math> d’Gschwindigkeit am Rand vo da Wandlåg. De Definition is praktisch, aa wenn de Wandlåg damit ned schlagartig aufhört.<ref name="Purdue-BL" /> === Vadrängungsdickn === In da Wandlåg geht weniger Mass an da Wånd vorbei, ois wenn d’Strëmung überall mit <math>U_\mathrm e</math> laffa dad. D’'''Vadrängungsdickn''' <math>\delta^*</math> gibt o, um wia vui d’Außenstrëmung durch den Gschwindigkeitsverlust nach draußn vadruckt werd: :<math> \delta^*=\int_0^\infty\left(1-\frac{u}{U_\mathrm e}\right)\,\mathrm dy </math> Ma kå se aa so vorstèjn: D’wirklichĕ Wandlåg und a gedachte stehende Låg mit da Dickn <math>\delta^*</math> håm den gleichen Massnfehla gegenüber da freien Strëmung.<ref name="Purdue-BL" /> === Impulsverlustdickn === D’'''Impulsverlustdickn''' <math>\theta</math> beschreibt den Impuls, der in da Wandlåg fehlt: :<math> \theta=\int_0^\infty\frac{u}{U_\mathrm e}\left(1-\frac{u}{U_\mathrm e}\right)\,\mathrm dy </math> De Greß braucht ma zum Beispui fia d’Impulsbilanz und fia d’Rechnung vo da Wåndreibung.<ref name="Purdue-BL" /> === Formfaktor === Aus da Vadrängungsdickn und da Impulsverlustdickn baut se da Formfaktor <math>H</math> auf: :<math> H=\frac{\delta^*}{\theta} </math> Da Formfaktor zoagt mit o, wia voll oda wia spitz s’Gschwindigkeitsprofil is. Bei òăna laminarn und òăna turbulentn Wandlåg fallt er unterschiedlich aus. Gäht er auffe, kå des aa auf a nahendĕ Wandlågoblösung hindeitn. == Laminarĕ und turbulentĕ Wandlåg == Ma unterscheidt in zwoa Grundforma. === Laminarĕ Wandlåg === Bei da laminarn Wandlåg lafft d’Strëmung weitgehend geordnet. De Fluadteil bewegn se in Lågn nebmanand her, und quer zur Haptstrëmung mengen se se wenig duachanand. Drum is d’Wåndreibung meistens kloaner ois bei da turbulentn Wandlåg. De laminarĕ Wandlåg is empfindlicha auf Störunga und auf an Gegndruckgradientn. Wenn sa se ablöst, kå da Widerstånd deutlich auffe geh. === Wandlågübergång === Mit wachsender Reynoldszoi werd a laminarĕ Wandlåg empfindlicha auf Störunga. Es entstehen zerscht Schwankunga und nåchad Wirbén. Den Übergång vo laminar auf turbulent nennt ma '''Wandlågübergång''' oda ''Transition''. An oanzign allgemeingültign Grenzwert gibt’s ned. De Stèj vom Übergång hängt aa vo da Rauigkeit, vom Druckverlauf, vo Schwingunga und vo da Turbulenz in da Zustrëmung o. === Turbulentĕ Wandlåg === Durch a turbulentĕ Wandlåg entstehen Wirbén unterschiedlicha Greß. De Wirbén mengen d’Strëmung duachanand und bringan Impuls aus da schnèjan Außenstrëmung nåchta zur Wånd. Dadua werd s’Gschwindigkeitsprofil voller. D’Wåndreibung geht zwar auffe, dafür kå d’Strëmung gegn an Gegndruckgradientn oft länger bickableibm. De zeitlich gmittelte turbulentĕ Wandlåg wird mit Turbulenzmodéj, Integralgleichunga oda aufwendigen numerischn Rechnunga beschriem.<ref name="NASA-TMR">{{Internetquelle |url=https://www.nasa.gov/nasa-turbulence-modeling-resource/ |titel=NASA Turbulence Modeling Resource |hrsg=NASA |sprache=en |abruf=2026-10-04 }}</ref> == Wandlågoblösung == Gäht da Druck in Strëmungsrichtung auffe, dann muaß d’Strëmung gegn an '''Gegndruckgradientn''' arban. Glei an da Wånd is wenig Impuls do. Wird d’wandnahĕ Strëmung z’stark ogbremst, geht d’Wåndschubspånnung auf null und kå nåchad ihr Richtung umdrahn. Dann löst se d’Wandlåg vo da Obaflechn. Hintan da Ablösestèj bildet se häufig a '''Ruckstrëmungsblåsn'''. In derer kå d’Strëmung zeitweis in d’Gegnrichtung laffa. Weida hint kå sa se wieda olegn. A Wandlågoblösung kå an Druckwiderstånd stark auffe treibm. Bei Tragflügl kå sa zum Strëmungsåbriss fiahn. In Diffusorn und Turbomaschinan bringt sa oft zåsätzlichĕ Verluste. == Schublåg, Mischlåg und Wirbéschleppn == Treffan Strëmunga mit unterschiedlicha Gschwindigkeit aufanand, bildet se a '''Schublåg'''. De Gschwindigkeitsunterschied erzeugt Schubspånnunga und kå Wirbén aufbaun. Mengen se de Strëmunga duachanand, redt ma vo òăna '''Mischlåg'''. Bei am freien Stråhl bildet se am Rand a '''Stråhlschublåg'''. Hintam umströmtn Körper bleibt oft a '''Wirbéschleppn''' mit langsamara Strëmung und abglösten Wirbén zruck. == D’Gleichunga vo da Wandlåg == Fia de klassischn Wandlåggleichunga nimmt ma a stationärĕ, zweidimensionalĕ und inkompressiblĕ Strëmung her. D’Wandlåg muaß dabei schmåi sei im Vagleich zu da Läng, de d’Strëmung an da Wånd zrucklegt. D’Änderunga normal zur Wånd san nåchad vui greßa ois de Änderung in Strëmungsrichtung.<ref name="Stanford-BL">{{Internetquelle |url=http://aero-comlab.stanford.edu/aa200b/lect_notes/lect7.pdf |titel=Solutions to the Boundary Layer Equations |hrsg=Stanford University |datum=2005-01-25 |sprache=en |format=PDF |abruf=2026-10-04 }}</ref><ref name="UNM-BL">{{Internetquelle |url=https://www.math.unm.edu/~nitsche/mctp/summer/lecturenotes/fluids/nsf-boundary_layers.pdf |titel=Boundary Layers |hrsg=University of New Mexico |sprache=en |format=PDF |abruf=2026-10-04 }}</ref> D’Koordinatn und d’Gschwindigkeitskomponentn san: * <math>x</math> in Strëmungsrichtung, * <math>y</math> normal vo da Wånd weg, * <math>u</math> parallel zur Wånd, * <math>v</math> normal zur Wånd. === Kontinuitätsgleichung === Weil koane Mass valorn geht, gilt: :<math> \frac{\partial u}{\partial x}+\frac{\partial v}{\partial y}=0 </math> Ändert se <math>u</math> in Strëmungsrichtung, dann gleicht des a passendĕ Querbewegung <math>v</math> aus. === Impulsgleichung === Fia d’Bewegung parallel zur Wånd gilt: :<math> u\frac{\partial u}{\partial x}+v\frac{\partial u}{\partial y}=-\frac{1}{\rho}\frac{\partial p}{\partial x}+\nu\frac{\partial^2u}{\partial y^2} </math> Dobei is * <math>\rho</math> d’Dichtn vom Fluad, * <math>p</math> da statischĕ Druck, * <math>\nu</math> d’kinematische Viskositåt. Quer zur Wånd ändert se da Druck in òăna schmåin Wandlåg kaum. Drum gilt näherungsweis: :<math> \frac{\partial p}{\partial y}=0 </math> Da Druck in da Wandlåg is damit an jeda <math>x</math>-Stèj praktisch da gleiche wia draußn in da Außenstrëmung.<ref name="Stanford-BL" /><ref name="UNM-BL" /> === Druck und Außenstrëmung === Außahoib vo da Wandlåg gilt fia d’Außenstrëmung d’Bernoulli-Beziehung: :<math> -\frac{1}{\rho}\frac{\mathrm d p_\mathrm e}{\mathrm d x}=U_\mathrm e\frac{\mathrm d U_\mathrm e}{\mathrm d x} </math> Setzt ma des in d’Impulsgleichung ei, folgt: :<math> u\frac{\partial u}{\partial x}+v\frac{\partial u}{\partial y}=U_\mathrm e\frac{\mathrm d U_\mathrm e}{\mathrm d x}+\nu\frac{\partial^2u}{\partial y^2} </math> Bleibt da Druck in Strëmungsrichtung gleich, dann bleibt aa <math>U_\mathrm e</math> gleich. Nåchad vereinfacht se d’Gleichung zu: :<math> u\frac{\partial u}{\partial x}+v\frac{\partial u}{\partial y}=\nu\frac{\partial^2u}{\partial y^2} </math> === Randvorgåbn === An da ruhign Wånd gilt: :<math> u(x,0)=0 </math> Bei òăna dichten Wånd geht aa koane Strëmung durch d’Wånd: :<math> v(x,0)=0 </math> Weida draußn nähert se <math>u</math> da Außenstrëmung o: :<math> u(x,y)\rightarrow U_\mathrm e(x)\qquad\text{fia}\qquad y\rightarrow\infty </math> == Wåndschubspånnung == Weil d’Gschwindigkeit glei an da Wånd null is und danehma gãch auffe geht, entsteht a Gschwindigkeitsgradient. Der erzeugt d’Wåndschubspånnung: :<math> \tau_\mathrm w=\mu\left.\frac{\partial u}{\partial y}\right|_{y=0} </math> Dobei is <math>\mu</math> d’dynamische Viskositåt. Je gãcha d’Gschwindigkeit glei an da Wånd auffe geht, umso greßa is d’Wåndschubspånnung. Da örtlichĕ Reibungsbeiwert is: :<math> c_\mathrm f=\frac{\tau_\mathrm w}{\tfrac{1}{2}\rho U_\mathrm e^2} </math> == Reynoldszoi == D’Reynoldszoi setzt den Einfluss vom Impuls ins Verhältnis zum Einfluss vo da Viskositåt. Fia d’Streckn <math>x</math> gilt: :<math> \mathrm{Re}_x=\frac{U_\mathrm e x}{\nu}=\frac{\rho U_\mathrm e x}{\mu} </math> Bei kloanara Reynoldszoi bleibt d’Wandlåg eher laminar. Gäht d’Reynoldszoi auffe, kå d’Wandlåg instabil und turbulent wern. Da tatsächliche Übergång hängt oba ned bloß vo da Reynoldszoi o.<ref name="NASA-BL" /> == Blasius-Wandlåg == Fia a laminarĕ Strëmung an òăna ebenen Plåttn ohne Druckgradientn håt da [[Blasius Paul Richard Heinrich]] a Ähnlichkeitslösung gfundn. Mit :<math> \eta=y\sqrt{\frac{U_\infty}{\nu x}} </math> und da Strëmungsfunktion :<math> \psi=\sqrt{\nu U_\infty x}\,f(\eta) </math> geht d’Wandlåggleichung in de gewöhnlichĕ Differentialgleichung :<math> f'''+\frac{1}{2}ff''=0 </math> üwa. D’Randvorgåbn san: :<math> f(0)=0,\qquad f'(0)=0,\qquad f'(\infty)=1 </math> Daraus folgen fia d’ebenĕ Plåttn unter ånderm: :<math> \delta_{99}\approx\frac{5x}{\sqrt{\mathrm{Re}_x}} </math> und :<math> c_{\mathrm f,x}=\frac{0{,}664}{\sqrt{\mathrm{Re}_x}} </math> D’Form vom Gschwindigkeitsprofil bleibt dabei ähnlich; mit wachsendm <math>x</math> werd s’Profil bloß in <math>y</math>-Richtung auseinandazogn.<ref name="PSU-Blasius">{{Internetquelle |url=https://www.me.psu.edu/cimbala/me320web_Fall_2012/pdf/Flat_plate_BL_solution_Blasius.pdf |titel=The Laminar Flat Plate Boundary Layer Solution of Blasius |hrsg=Pennsylvania State University |sprache=en |format=PDF |abruf=2026-10-04 }}</ref> == Impulsintegralgleichung == Integriert ma d’Impulsgleichung über d’ganze Wandlåg, kriagt ma fia a undurchlässigĕ Wånd d’Von-Kármán-Impulsintegralgleichung: :<math> \frac{\mathrm d\theta}{\mathrm dx}+\left(2+H\right)\frac{\theta}{U_\mathrm e}\frac{\mathrm dU_\mathrm e}{\mathrm dx}=\frac{c_\mathrm f}{2} </math> Mit <math>H=\delta^*/\theta</math> verbindet de Gleichung d’Entwicklung vo da Impulsverlustdickn mitm Druckverlauf und da Wåndreibung. Wenn <math>U_\mathrm e</math> gleich bleibt, fällt da Druckgradient weg und es bleibt: :<math> \frac{\mathrm d\theta}{\mathrm dx}=\frac{c_\mathrm f}{2} </math> == Turbulentĕ Wandlåg und Gsetz vo da Wånd == Bei da turbulentn Wandlåg schwankt d’Gschwindigkeit ständig. Drum teilt ma se häufig in an zeitlich gmitteltn und an schwankenden Teil auf: :<math> u=\overline{u}+u',\qquad v=\overline{v}+v' </math> Durch des Mittln kimmt in da Impulsgleichung d’Reynolds-Schubspånnung dazua: :<math> -\rho\,\overline{u'v'} </math> De is ned von selber bekannt. Drum braucht ma a Turbulenzmodéj oda a entsprechend fein aufglöste Rechnung.<ref name="NASA-TMR" /> Fia d’wandnahĕ Strëmung verwendet ma oft de dimensionslousn Greßn :<math> u_\tau=\sqrt{\frac{\tau_\mathrm w}{\rho}},\qquad y^+=\frac{y u_\tau}{\nu},\qquad u^+=\frac{u}{u_\tau} </math> Glei an da Wånd gilt in da zaachen Unterlåg näherungsweis: :<math> u^+=y^+ </math> Weida draußn folgt in da Loglåg näherungsweis s’logarithmischĕ Gsetz vo da Wånd: :<math> u^+=\frac{1}{\kappa}\ln(y^+)+B </math> Dobei is <math>\kappa</math> d’Von-Kármán-Konstantn und <math>B</math> a weitere Konstantn. Siech aa: [[Gsetz vo da Wand]]. == Wärmewandlåg == Ham Wånd und Fluad unterschiedlicha Temperaturn, bildet se a '''Wärmewandlåg'''. Glei an da Wånd håt as Fluad bei guadn thermischn Kontakt d’Wåndtemperatur. Weida draußn nähert se d’Temperatur da Außenstrëmung o. Fia a stationärĕ, zweidimensionalĕ Strëmung mit konstante Stoffwert gilt in da Wärmewandlåg: :<math> u\frac{\partial T}{\partial x}+v\frac{\partial T}{\partial y}=\alpha\frac{\partial^2T}{\partial y^2} </math> Dobei is <math>\alpha</math> d’Temperaturleitfähigkeit. D’Wärmestromdichtn an da Wånd folgt ausm Fourierschn Gsetz: :<math> q''_\mathrm w=-\lambda\left.\frac{\partial T}{\partial y}\right|_{y=0} </math> D’Prandtl-Zoi :<math> \mathrm{Pr}=\frac{\nu}{\alpha} </math> setzt d’Impulsdiffusion ins Verhältnis zur Wärmediffusion. Bei <math>\mathrm{Pr}=1</math> san Gschwindigkeitswandlåg und Wärmewandlåg ähnlich dick. Bei <math>\mathrm{Pr}>1</math> is d’Wärmewandlåg schmåia; bei <math>\mathrm{Pr}<1</math> is sa breita.<ref name="EN-BL">{{Internetquelle |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Boundary_layer |titel=Boundary layer |werk=Wikipedia |sprache=en |abruf=2026-10-04 }}</ref> D’greßte Wärmeüwadrogung is gråd glei an da Wånd, weil dort da Temperaturgradient am greßtn is. == Wandlåg in da numerischn Strëmungsmechanik == In da numerischn Strëmungsmechanik braucht d’Wandlåg a passends Netz und a zum Netz passends Turbulenzmodéj. De erste Zéjn an da Wånd, d’Zéjngreß in Normalrichtung und d’Zoi vo de Prismalågn machan an Unterschied, ob d’wandnahĕ Strëmung sauber grechnet werd. Bei òăna wandauflösenden Rechnung liegt d’erste Zéjn in da zaachen Unterlåg. Bei Wåndfunktionen liegt sa weida draußn, und s’Gsetz vo da Wånd verbindet d’erste Zéjn mit da Wånd. A fallends Residuum alloa langt ned. Ma muaß aa de Massenbilanz, d’Wåndschubspånnung, den Druckverlust, d’Wärmeüwadrogung und d’Unabhängigkeit vom Netz prüafa. == Gschicht == D’Grundidee vo da Wandlåg geht auf an [[Prandtl Ludwig]] zruck. Er håt d’Wandlåg am 12. August 1904 beim dritten Internationaln Mathematikerkongress in Heidelberg vorgstèjd. Sei Beitrag ''Über Flüssigkeitsbewegung bei sehr kleiner Reibung'' is nåchad in de Kongressakten aussekemma.<ref name="Anderson-Prandtl">{{Internetquelle |url=https://jontalle.web.engr.illinois.edu/uploads/493/PDFs/PrandtlBoundLayer.05.pdf |titel=Ludwig Prandtl’s Boundary Layer |autor=John D. Anderson Jr. |werk=Physics Today |datum=2005-12 |sprache=en |format=PDF |abruf=2026-10-04 }}</ref> Vorher håt ma de Gleichunga fia zaache Strëmunga zwar scho kennt. Mit da beobachteten Reibung, da Wåndschubspånnung und da Strëmungsoblösung håt ma des oba nur schwar zammabracht. Da Prandtl Ludwig håt erkannt, dass d’Viskositåt hauptsächlich in da Näh vo da Wånd wichtig is, während d’Außenstrëmung oft ohne ihrn Einfluss betrachtet wern kå. Dadua håt se d’Strëmung in d’schmåie Wandlåg und in d’Außenstrëmung aufteiln lassn. Des is heit a Grundlag da Strëmungsmechanik.<ref name="Anderson-Prandtl" /><ref name="NASA-BL" /> == Siech aa == * [[Gsetz vo da Wånd]] * [[Strëmungsmechanik]] * [[Strëmungsdynamik]] * [[Turbulenz]] * [[Reynoldszoi]] * [[Prandtl-Zoi]] * [[Strëmungsoblösung]] * [[Wåndschubspånnung]] * [[Schublåg]] * [[Mischlåg]] == Literatua == * Hermann Schlichting, Klaus Gersten: ''Grenzschicht-Theorie.'' 9. Auflåg. Springer, Berlin 1997, ISBN 3-540-55744-X. * ''Prandtl-Führer durch die Strömungslehre. Grundlagen und Phänomene.'' 13. Auflåg. Springer Vieweg, 2012, ISBN 978-3-8348-1918-5. * Ludwig Prandtl: ''Über Flüssigkeitsbewegung bei sehr kleiner Reibung.'' In: ''Verhandlungen des III. Internationalen Mathematiker-Kongresses.'' Leipzig 1905, S. 484–491. == Beleg == <references /> == Im Netz == * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/boundary-layer/ Boundary Layer] beim NASA Glenn Research Center (englisch) * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Boundary_layer Buidl und Diagramm zur Wandlåg] auf Wikimedia Commons [[Kategorie:Strëmungsmechanik]] [[Kategorie:Aerodynamik]] [[Kategorie:Wärmelehr]] dbnjo5816muaq2h52wmuh6ngmxrxdpw