Йәшен ташы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.2</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Йәшен ташы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4612</id>
    <revision>
      <id>1297032</id>
      <parentid>1230931</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:18:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2909" sha1="qk4lkpv90ujt6etm332m6f6zk1op0rr" xml:space="preserve">'''«Йәшен ташы»''' — [[Башҡортостан]]дың [[Белорет районы]] [[Асы (Белорет районы)|Асы ауылынан]] йыраҡ түгел, [[Юрмаш (йылға)|Юрмаш йылғаһының]] уң яҡ ярында ятҡан ҡыҙғылт төҫтәге ҙур таш өйөмдәре. Элек-электән тирә-яҡтағы [[башҡорттар]] араһында, әгәр ҙә шул таштарға һуҡһаң йәки яңылыш тейһәң — йәшен йәшнәй, тигән ырым йәшәй. Кешеләр һәм көтөүҙә йөрөгән малдар яңылыш теймәһен өсөн, таштар кәртәләп алынған.

[[XX быуат]]тың 70-се йылдарында профессор Г. Фахрушев был таштарҙы өйрәнергә була. Тау тоҡомдары [[балсыҡ]]лы [[эзбизташ]]тан торған [[мергель]] булып сыға. Таштарҙың тәбиғи булмаған көсө тураһындағы «уйҙырма»ны шунда уҡ алып ташлай һәм был феноменға үҙенең аңлатмаһын бирә: «Был урын йәшен болоттарын үҙенә тартып тора. [[Юрмаш (йылға)|Юрмаш йылғаһы]] буйында ҙур тау массивтары урынлашҡан. Ул тауҙарҙың башында — таштары ҡойолоп ятҡан яланғас түбәләр. Шулай уҡ был тирәлә [[Ер ҡабығы]] сатнаған урындар аша [[радиоактив газдар]] сыға. [[Радиоактив газдар]] һауаны ионлаштыра һәм йәшен болоттарын хасил итеүҙә булышлыҡ итә».

Бындай асыштан һуң 20 йыл эсендә тәбиғәттең «асыуы»н килтерергә теләүсе туристар һаны ҡырҡа арта. Шуныһы ҡыҙыҡ, «Батый яуы»нан һуң был тирәлә йәшен атыу осрағы ла бермә-бер күбәйә. Ләкин [[метеорология|метеорологтар]] был күренеште сираттағы [[ҡояш әүҙемлеге]]нә бәйләй.

== Был турала уҡығыҙ ==

* [http://archive.li/tlNhx Башҡортостандың серле урындары {{ref-ru}}]
* [http://www.2r.ru/objects/25161 Грозовые камни на Юрмаше] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822071210/http://www.2r.ru/objects/25161 |date=2019-08-22 }}

=== Ҡарағыҙ ===
* [[Йәй ташы]]
* [[Башҡортостанда мистик урындар]]

[[Категория:Башҡорт халыҡ йолалары]]
[[Категория:Белорет районы]]</text>
      <sha1>qk4lkpv90ujt6etm332m6f6zk1op0rr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәй ташы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6518</id>
    <revision>
      <id>1297022</id>
      <parentid>1240121</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T12:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6057" sha1="aojpfaqtkgez0rjyfggfyevxuyzh02g" xml:space="preserve">{{coord|display=title|54|10|49|N|56|33|01|E|type:region:RU-BA}}
[[Рәсем: jadatash.gif|thumb|right|Таштар ятҡан урын]]
'''Йәй ташы''' — [[Башҡортостан]]дың [[Ғафури районы]] [[Ерек (Ғафури районы)|Ерек]] ауылынан йыраҡ түгел баҫыу уртаһында ятҡан, ямғыр культы менән бәйле мәжүси аллаларға табыныу ваҡытынан ҡалған, береһе ҡыҙғылт, икенсеһе йәшкелт төҫтәге эре таштар.

[[XI быуат]]та уҡ төрөк ғалимы [[Мәхмүд Ҡашғари]] «[[Диуану лөғәт әт-төрк]]» («Төрөк һүҙҙәренә аңлатма») тигән хеҙмәтендә йәй ташы (ядаташ) тураһында яҙа: ҡоролоҡ ваҡытында кешеләр таштарҙы һыу менән йыуалар, туҡтамай ямғыр яуһа, таштарҙы һары май менән майлайҙар. Был йола үҙенең сығышы менән шаманизмға барып тоташа&lt;ref&gt;[http://cheloveknauka.com/v/455666/a?#?page=23] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250419103258/https://cheloveknauka.com/v/455666/a#?page=23 |date=2025-04-19 }} Автореферат диссертации по филологии, специальность ВАК РФ 10.01.02 
диссертация на тему: Тюркские письменные памятники VII - XI вв. и башкирская словесность. 2007. Искакова Лена Нурисламовна. Стр.23&lt;/ref&gt;.

Йәй ташын тәрбиәләү йолаһын мең йылға яҡын ерле халыҡ, быуындан-быуынға күсереп, һаҡлап ҡалған. Улар бында [[мәжүсилек]]кә ҡаршы көрәш заманында ла, дингә ҡаршы [[атеизм]] ваҡытында ла таштарҙы һыу менән йыуырға, майларға килгән. Риүәйәт буйынса, әгәр ҡоро йыл булһа — ямғыр яуған, ямғырлы йыл булһа — ҡояшлы көндәр башланған.

Был таштар менән бик күп риүәйәттәр бәйле. Бер әбей бәләкәй генә таш киҫәген өйөнә алып ҡайтып сынаяҡ аҫтына һалған. Был таш төнө буйы сылтырап «илап» сыҡҡан. Таң атыу менән әбей «Илама, атайың-инәйең ошонда» тип ташты урынына алып барып һалған. Икенсе легенда буйынса, таштарға һабан йәки башҡа ер эшкәртеү йыһазы менән тейһәләр, тиҙ генә болоттар килеп сығып, ямғыр яуып үтә икән. Әгәр ямғыр яуҙырам тип юрый тейһәң, күпме тырышһаң да, ямғыр яумай икән.

[[Рәсем: Shedg_196.jpg|thumb|left| &quot;Йәй ташы&quot;н тәрбиәләү йолаһын Шәжәрә байрамында макетта күрһәтәләр]]
[[Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереү]] заманында был таштар ер эшкәртергә ҡамасаулай тип, ситкә күсерергә уйлайҙар. Ләкин эштәре бер ҙә килеп сыҡмай, йә трос өҙөлә, йә тракторҙың көсө етмәй, йә ҡапыл ғына башҡа ашығыс эш килеп сыға. Уларҙы баҫыу ситенә күсергән осраҡта ла, таштар киренән үҙ урындарына күсә икән. Таштар үҙҙәре күсәме, әллә күсергән кеше күсерәме икәне асыҡланмай ҡала.

Хәҙерге ваҡытта таштар ятҡан урын кәртәләп алынған.

Культ урынынан йыраҡ түгел [[Башҡортостандың географик үҙәге]]н билдәләгән стела ҡуйылған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{commonscat|Йәй ташы}}
# [https://vk.com/bashradio?z=video-51891258_456239092%2F67b374fe04e10d615d%2Fpl_wall_-51891258] Филиал ВГТРК ГТРК &quot;Башкортостан&quot;
* http://www.krasnousolskii.com/articles.php?article_id=111 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090727003611/http://www.krasnousolskii.com/articles.php?article_id=111 |date=2009-07-27 }}
* [http://kitap.net.ru/kashgaryi.php/ Диване Лөгатет-Төрк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118065643/http://kitap.net.ru/kashgaryi.php/ |date=2012-01-18 }}
* «Диван лугат ат-тюрк» (Словарь тюркских наречий&quot;, первый перевод на русский язык, Зифа-Алуа Ауэзова-Эрмерс). Алматы, «Дайк-Пресс», 2006, 1300 стр.
* [http://www.agidel.ru/?param1=15627&amp;tab=7| «Республика Башкортостан» гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110428/http://www.agidel.ru/?param1=15627&amp;tab=7%7C |date=2016-03-04 }}
* [http://yuldashfm.ru/ru/mp3_id/2493 Таштарға бәйле тыйыуҙар. ''Юлдаш радиоһында тапшырыу яҙмаһы''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190209231636/http://yuldashfm.ru/ru/mp3_id/2493 |date=2019-02-09 }}

== Ҡарағыҙ ==
* [[Йәшен ташы]]
* [[Ямғыр тәңреһе]]

== Видеоматериалдар ==
# {{YouTube|_Bo2C0INUn4|logo=1}} Филиал ВГТРК ГТРК &quot;Башкортостан&quot; Опубликовано: 28 сент. 2016 г.

[[Категория:Башҡорт халыҡ йолалары]]
[[Категория:Ғафури районының иҫтәлекле урындары]]</text>
      <sha1>aojpfaqtkgez0rjyfggfyevxuyzh02g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Капитал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7058</id>
    <revision>
      <id>1297049</id>
      <parentid>1209086</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T16:30:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53429" sha1="e06svgajv06a6he71rmcouew5ljai2n" xml:space="preserve">
'''Капитал''' ( {{Lang-la|capitalis}} «мөлкәт, байлыҡ»&lt;ref&gt;[http://latinlexicon.org/definition.php?p1=1002107 Definition of capitalis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131025012548/http://latinlexicon.org/definition.php?p1=1002107 |date=2013-10-25 }}&lt;/ref&gt;) — ирекле [[Алмашыу (иҡтисад)|алмашыу]] нигеҙендәге һөҙөмтәле һәм хужалыҡ эшмәкәрлеге аша табыш алыу өсөн ҡулланылған [[ҡиммәт]].

Капитал — ҡиммәт кенә түгел, ә үҙ-үҙен арттырыусы ҡиммәт&lt;ref&gt;Ильин М. А., Рабинович М. А. Политическая экономия капитализма в вопросах и ответах. — Издание 3-е, дополненное. — М.: Политиздат, 1973. — С. 62&lt;/ref&gt;. Активтарҙы етештереүҙә йәки хеҙмәттәрҙә табыш алыу өсөн урынлаштырыу шулай уҡ капитал һалыу йәки [[Инвестициялар|''инвестициялар'']] тип атала.

Бойондороҡһоҙ булараҡ, ''капитал'' термины хәҙерге бухгалтер иҫәбендә ҡулланылмай, әммә финанс анализының бер нисә оҡшаш күрһәткесе бар, мәҫәлән, өлөшсө капитал — компания активтарының ҡиммәте менән уның йөкләмәләре суммаһы араһындағы айырма. Ҡағиҙә булараҡ, был ҡиммәт устав капитал (компания хужаларының иғәнәләре), өҫтәмә капитал (мөлкәтте ҡайтанан баһалау, эмиссия килемдәре), бүленмәгән табыш һәм резервтар (табыштан барлыҡҡа килгән) иҫәбенә барлыҡҡа килә.

== Башҡа билдәләмәлере ==

=== Физиократтар ===
[[Франсуа Кенэ]] сәйәси иҡтисадта [[Физиократия|физиократик]] йүнәлешкә нигеҙ һалыусы була. Ул әйләнеш һөҙөмтәһендә табышҡа ҡарата меркантилизм ҡарашын кире ҡаға, быны етештереү процесы менән аңлатырға тырыша. Был капиталға һәм уның ролен ентеклерәк анализлауға килтерә.

Был мәктәп берҙән-бер үҙ аллы етештереү факторын [[тупраҡ]] һәм [[тәбиғәт]] тип һанаған. Был осраҡта артыҡ ҡиммәт [[ауыл хужалығы]]нда ғына барлыҡҡа килә һәм ер ҡуртымға алыу формаһын ала. Физиократтар капиталдың матди компоненттарын анализлай, «йыллыҡ аванстарҙы», «йыллыҡ сығымдарҙы» һәм «беренсел аванстарҙы» изоляциялай, был хәҙерге төп һәм әйләнештәге капиталға бүленеүгә тап килә. Етештереү капиталы ауыл хужалығына һалынған капитал ғына тип һаналған. СәФизиократтар сәнәғәт капиталын «таҙа продукт» булдырмай, «алға китештәргә» бүлеүҙе күҙ уңында тотмай, «буш» тип һанаған. [[Аҡса]] «аванс» төрҙәренең береһенә лә ҡарамаған, аҡса капиталы төшөнсәһе булмаған. Физиократтар аҡсаның бер генә функцияһын таный: әйләнеш саралары.

=== Классик һәм неоклассицизм иҡтисад мәктәбендә ===
{{Цитата башы}}Капитал иҡтисадта — тауарҙар етештереүҙә йәки хеҙмәттәр күрһәтеүҙә ҡулланылырға мөмкин булған ресурс. Классик иҡтисадта етештереүҙең өс факторының береһе; ҡалған икәүһе — ер һәм хеҙмәт.
{{Oq|en|Capital in economics, a stock of resources that may be employed in the production of goods and services. In classical economics it is one of the three factors of production, the others being labour and land.}}
{{Цитата аҙағы}}
&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;&lt;div class=&quot;mw-collapsible mw-collapsed ts-Скрытый_блок ts-Скрытый_блок-gray ts-Скрытый_блок-rightHideLink ts-oq&quot; style=&quot;border:none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;ts-Скрытый_блок-title ts-Скрытый_блок-title-leftTitle ts-oq-header&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;Классик сәйәси иҡтисадта «капитал» ғәҙәттә физик (реаль, етештереү) капиталға — тауарҙар һәм хеҙмәттәр етештереү өсөн ҡулланылған етештереү сараларына ҡарай: машиналар, ҡорамалдар, биналар, ҡоролмалар. Берәй әйбер капитал тип иҫәпләнһен өсөн түбәндәге характеристикаларға эйә булырға тейеш:

* башҡа тауарҙар етештереүҙә лә ҡулланылырға мөмкин (''етештереү факторы'');
* ҡайтанан эшкәртеү һөҙөмтәһе булып тора (эшкәртелмәгән тәбиғи ресурстар — йәғни файҙалы ҡаҙылмалар — ер ресурстары);
* етештереү процесында тулыһынса ҡулланылмай (ул капиталды [[сеймалдан]] йәки ярым әҙер продукциянан айыра).

Итальян иҡтисадсыһы Пьеро Сраффтың 1920-се йылдар уртаһындағы эше нео-рикардинизмдың теоретик нигеҙҙәре булып тора&lt;ref&gt;{{БРЭ|Неорикардианство}}&lt;/ref&gt;. Уның [[Рикардо Давид|Рикардо]]ға аңлатмаһы һәм «Тауарҙар аша тауарҙар етештереү» китабы айырым әһәмиәткә эйә була. Асылда, Сраффа «ҡапма-ҡаршылыҡлы» терминлы ''капиталдан'' баш тарта&lt;ref&gt;''Сраффа П.'' Производство товаров посредством товаров. Ч.1. Гл.2, § 7&lt;/ref&gt;, был уға Кембридждарҙың капитал тураһындағы бәхәстәрендә мөһим роль уйнаған элекке хеҙмәт продуктына тиңләшә.

Хәҙерге авторҙар фекеренсә&lt;ref&gt;[[Paul A. Samuelson]] and [[William Nordhaus|William D. Nordhaus]] (2004). ''[[Экономика: вводный анализ|Economics]]'', 18th ed.,&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Glossary of Terms, «Capital (capital goods, capital equipment).»&lt;br /&gt; • Deardorff’s Glossary of International Economics, [http://www-personal.umich.edu/~alandear/glossary/c.html#capital Capital.]&lt;/ref&gt;, капитал корпоратив хоҡуҡтарҙа (мәҫәлән, акцияларҙың дөйөм ҡиммәтендә — капиталлаштырыуҙа) сағыла. Айырмалы рәүештә, [[инвестициялар]] — бер йыл эсендә капиталдың артыуы була . Бындай ҡараш ''капиталды'' күпмелер ваҡытҡа билдәләнгән ҡиммәт итеп ҡарай, ә [[Инвестициялар]] был осорға аҡса йәлеп итеү/урынлаштырыу акцияһы, капитал һалыуҙар, финанс ағымы булараҡ ҡарала..

=== Марксистик сәйәси иҡтисадта ===
Ниндәй ҙә булһа хеҙмәт сараларын физик капитал тип билдәләү классик сәйәси иҡтисадҡа хас. [[Карл Маркс|Маркс]] был алымды дөрөҫ түгел тип һанай һәм «капитал» терминын «''үҙ-үҙен арттырыусы ҡиммәт''» тип ҡылыҡһырлай&lt;ref&gt;[http://www.esperanto.mv.ru/Marksismo/Kapital1/kapital1-05.html#p206 Карл Маркс. Капитал. т. 1, гл. 5 «Процесс труда и процесс увеличения стоимости», раздел 2 «Процесс увеличения стоимости», стр. 206]&lt;/ref&gt;. Маркс капиталды билдәле бер мөлкәт төрөнә тиңләмәгән. Ул ҡиммәттең «үҙ-үҙен үҫтереүенең» кәрәкле шарты тип һанаған социаль мөнәсәбәттәр комплексының мөһимлеген һыҙыҡ өҫтөнә алған. Маркс фекеренсә, хеҙмәт саралары туранан-тура йә ситләтелгән рәүештә хеҙмәт власы хужалары менән иҡтисади мөнәсәбәттәргә ингәндә генә капиталға әйләнеүе мөмкин (ҡиммәтте үҙ ҡиммәтенән күберәк килтерә). Мәҫәлән, металл киҫеү машинаһы үҙ хужаһына бер ниндәй ҙә яңы ҡиммәт килтермәй. Станокты хужаның шәхсән ҡулланыуы машинаны капиталға әйләндермәй. Хужаһы продукцияны үҙе ҡулланмаһа ла, һатһа ла, килемдең бер өлөшө ҡорамалдарҙың амортизацияһы була, ә икенсе өлөшө машина хужаһының эш хаҡы ла, табыш та түгел, ә үҙендә берләштергән эшен башҡарыу була. Машина эшсе яллағандан йәки станокты ҡуртымға алғандан һуң ғына «капиталға» әйләнә, сөнки был осраҡта ғына алынған артыҡ туҙҙырыу түләнгән эш хаҡына һәм машина хужаһының табышына бүленә.
{{Цитата башы}}
Капитал етештереү саралары һәм йәшәү саралары хужаһы баҙарҙа ирекле эшсене үҙенең хеҙмәт ҡеүәтен һатыусы тип тапҡан осраҡта ғына барлыҡҡа килә.&lt;ref&gt;[http://esperanto-mv.pp.ru/Marksismo/Kapital1/kapital1-04.html#c4.3 Карл Маркс. Капитал. т. 1, гл. 4 «Превращение денег в капитал», раздел 3 «Купля и продажа рабочей силы», стр. 181]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
…&lt;br&gt;
Капитал — йәмғиәт производствоһы мөнәсәбәттәренең билдәле бер тарихи формалашыуына ҡараған бер нәмә түгел, ә билдәле бер, социаль, ул әйберҙәрҙә тәҡдим ителә һәм был әйбергә аныҡ социаль характер бирә. Капитал материалдың һәм етештерелгән етештереү сараларының суммаһы ғына түгел. Капитал — капиталға әйләндерелгән етештереү сараһы, улар үҙҙәрендә алтын йәки көмөш аҡса кеүек үк капитал булып тора..&lt;ref name=&quot;Kapital&quot;&gt;[http://www.esperanto.mv.ru/Marksismo/Kapital3/kapital3-48.html Карл Маркс. Капитал. т. 3, гл. 48, стр. 886—887]&lt;/ref&gt;
{{Oq|de|Das Kapital kündigt daher von vornherein eine Epoche des gesellschaftlichen Produktionsprozesses an. &lt;br&gt;…&lt;br&gt;Das Kapital ist kein Ding, sondern ein bestimmtes, gesellschaftliches, einer bestimmten historischen Gesellschaftsformation angehöriges Produktionsverhältnis, das sich an einem Ding darstellt und diesem Ding einen spezifischen gesellschaftlichen Charakter gibt.
Das Kapital ist nicht die Summe der materiellen und produzierten Produktionsmittel. Das Kapital, das sind die in Kapital verwandelten Produktionsmittel, die an sich so wenig Kapital sind, wie Gold oder Silber an sich Geld ist.}}
{{Цитата аҙағы}}
&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;Маркстың ҡарашы етештереү сараларына (капиталистар араһында) һәм эшсе көстәргә (эшселәр араһында) айырым милек хоҡуғын күҙҙә тота. Әммә тәүҙә эшселәр, ғәҙәттә, етештереү сараларына хужа булалар. Шуға ла ''капиталды башланғыс туплауҙың'' әҙерлек осоро бүленә. Терминдың авторы — [[Адам Смит]]. Маркс, Европа илдәре өлгөһөндә, ваҡ милекселәрҙең хеҙмәт сараларынан мәжбүри мәхрүм ителеүен күрһәтә, шунан һуң улар ялланып эшкә алына. Маркс бындай процестар капиталистик система шарттарын булдырыу өсөн кәрәк тип һанаған. Шул уҡ ваҡытта [[Төньяҡ Америка]] һәм [[Австралия]] миҫалдары ла был схемаға тап килмәй. Хәҙерге заман авторҙары билдәләүенсә, инглиз индустриализацияһының беренсе стадияһында эшҡыуарҙарҙың күпселеге крәҫтиән булған, шулай уҡ башҡа социаль төркөмдәр вәкилдәре — сауҙагәрҙәр, ер биләүселәр, протестанттар общиналары булған&lt;ref&gt;Hill C. Reformation to Industrial Revolution. A Social and Economic History of Britain, 1530—1780. Bristol, 1967, pp. 199—201&lt;/ref&gt;, ә кәртә менән файҙаланғандар бөтөнләй булмаған. Бөгөнгө көндә капиталды туплау факторы булып инвестицияларҙы туплау һәм һаҡлыҡ аҡсалары тора, мәҫәлән, [[банк]] системаһы аша, әммә мәжбүри саралар түгел.

Маркс билдәләүенсә, капиталға әүерелдереү өсөн яраҡлы ҡиммәт күләменең минималь лимиты бар. Маркс ''үҙгәреүсән капиталдың'' минималь күләме әйләнеш циклы осоронда бер эшсене эшкә алыу сығымдарына тиң булырға тәҡдимләй. ''Даими капиталдың'' минималь күләме сеймал, материалдар һатып алыуға киткән сығымдарға, әйләнеш циклы осоронда ялланған эшсе өсөн кәрәкле ҡорамалдарҙың туҙҙырылыуына тиң. Был минималь дәүмәлдәрҙең суммаһы капиталға әйләнергә мөмкин булған иң әҙ дәүмәлде бирә. Шул уҡ ваҡытта алынған табыш күләме эшсенең эш хаҡынан күпкә кәмерәк булыуы ихтимал. Маркс, табыш эшсегә ҡарағанда юғарыраҡ йәшәү кимәлен тәьмин итеп кенә ҡалмай, капитал күләмен дә арттырырға мөмкинлек бирһен өсөн, реаль минимум бер нисә тапҡырға күберәк буласаҡ, тип фаразлай. Был минимум күп факторҙарға бәйле булһа ла, ул ҡаралған йәмғиәт, тарихи осор, эшмәкәрлек тармағы сиктәрендә ярайһы уҡ үҙенсәлекле. «[[:ru:Капитал (Маркс)|Капиталдың]]&lt;nowiki/&gt;» 1-се томының 9-сы бүлегендә Маркс билдәләүенсә, етештереүҙең ҡайһы бер тармаҡтары айырым кешеләр ҡулында булмаған минималь капитал талап итә. Был осраҡта шәхси шәхестәр йә дәүләт субсидияларына таяна, йә аҡсаларын башҡа кешеләрҙең аҡсаһына берләштерә, мәҫәлән, [[акционерҙар йәмғиәте]] формаһында.

=== Австрия иҡтисад мәктәбендә ===
Австрия иҡтисад мәктәбенең үҙенсәлеге булып шәхси ҡулланыуҙың субъектив торошонан иҡтисади күренештәрҙе анализлау тора. Капитал туранан-тура ҡулланыу өсөн тәғәйенләнмәгәнлектән, Австрия мәктәбе вәкилдәренең был төшөнсәнең бер генә билдәләмәһе лә булмаған&lt;ref&gt;''М. Г. Покидченко, И. Г. Чаплыгина'' История экономических учений. М.: Инфра-М, 2008. — 271 с. Часть 3. Зарождение современной экономической теории в конце XIX — начале XX в, глава 1.1 Экономические теории австрийской школы&lt;/ref&gt;.

Австрия мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе Бём-Баверк фекеренсә, «Капитал — оҙайлы етештереү циклының һәр этабында барлыҡҡа килгән аралаш продукция тупланмаһынан башҡа бер нәмә лә түгел» тип һанай.  Австрия мәктәбе [[инвестициялар]] — киләсәк файҙаһына хәҙер ҡулланыуҙы кире ҡағыу, тип иҫәпләй. Бём-Баверк күҙлегенән ҡарағанда, эшҡыуар буласаҡ тауарҙарҙы ағымдағы хаҡҡа, йәғни ташлама менән һатып ала. Көтөү мөҙҙәте етештереү циклының оҙайлығына бәйле, уның аҙағында тауар ҡиммәтен арттыра, сөнки улар хәҙерге яҡшылыҡҡа әйләнә, ә эшҡыуар килем (капитал буйынса проценттар) ала, был хәҙерге һәм буласаҡ тауарҙарға хаҡтарҙың айырмаһы булып тора.

Австрия мәктәбенең башҡа формулировкаларында капитал — хәҙерге ваҡытта ҡулланылмаған, әммә киләсәктә ҡулланыуҙың юғары кимәлен алыу өсөн файҙаланылған ресурстар тип аңлатыла. Был осраҡта капиталдың ҡайтарылыуы процент килеме тип аңлатыла, йәғни:

: а) кисектерелгән ҡулланыу өсөн түләү
: б.) ҡулланыу мөмкинлеген юғалтыу хәүефе өсөн түләү.

Шулай итеп, Австрия мәктәбе процентлы килемде төрлө ваҡыт арауығында тауарҙарға хаҡтар үҙенсәлектәренән килеп сыҡҡан сағыштырмаса бойондороҡһоҙ күренеш тип һанай, ә капитал яңы тауарҙар етештереү процесының аралаш этаптары тип ҡарала.

=== Капитал тураһындағы хәҙерге заман идеяларының бәхәсле характеры ===
ХХ быуат уртаһынан алдынғы иҡтисадсылар капиталдың асылы һәм уның иҡтисади роле тураһында бәхәстәр алып бара. Тәнҡит баҫмалары 1950-се йылдар уртаһында башлана һәм 1970-се йылдар уртаһына тиклем дауам итә. Тупланма етештереү һәм таратыуҙың неоклассицистик иҡтисади теорияһы тәнҡитле анализға дусар була{{Sfn|Tcherneva|2011|с=}}, һөҙөмтәлә теорияның «{{Тәржемәһеҙ 5|Ошибочность композиции|композиция хатаһы||Fallacy of composition}}» менән яфаланыуы таныла — беҙ микроэкономик төшөнсәләрҙе макроиҡтисадҡа тарата алмайбыҙ. Бәхәс һөҙөмтәһе иҡтисадсылар араһында консенсуслы аңлатма бирмәй һәм бәхәсле булып ҡала&lt;ref name=&quot;Васильев&quot;/&gt;.

Фекерләү барышын һәм асыҡланған ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы түбәндәгесә йомға ашырырға мөмкин. Етештереү факторының сикке кире ҡайтарылыу төшөнсәһен маржинализмда ҡулланыу етештереү факторҙарының һәр береһе ҡулланған дәүмәлдәрҙе иҫәпләп сығарырға һәм бер факторҙың дәүмәле үҙгәреүенең продукция сығарыуға йоғонтоһон анализларға мөмкин тигән фекерҙә. Әгәр маржинализм сиктәрендә етештереү факторҙарының береһенең күләмен билдәләү мөмкин булмаһа, был факторҙың ғына түгел, башҡаларҙың да кире ҡайтарыуын билдәләү мөмкин түгел. Сикке ҡайтарыу идеяһы башҡаларҙың һаны үҙгәрешһеҙ булған бер генә факторҙың һанын үҙгәртеү мөмкинлегенә нигеҙләнә, был мотлаҡ ҡулланылған бөтә факторҙарҙы һан яғынан үлсәү һәм контролдә тотоу һәләтен талап итә. Маржинализм төшөнсәһе фаразлауынса, «хеҙмәт» һәм «капитал» (эш хаҡы, процент ставкаһы) факторҙарының килемен баҙар ихтыяж һәм тәҡдим балансынан билдәләй — тигеҙлек нөктәһендә факторҙың хаҡы уның сикке етештереүсәнлегенә тиң. Шулай итеп, тауар берәмегендәге сикке хеҙмәт продукты эш хаҡын етештереү күләме буйынса бүлеүгә тиң буласаҡ. Был фекер алышыу өсөн иң мөһиме — ҡайтарыу ставкаһы (процент ставкаһы) капиталдың сикке продуктына тиң булырға тейеш.

Маржинализм һөҙөмтәһендә килеп сыҡҡан икенсе мөһим эҙемтә — етештереү факторы хаҡының үҙгәреүе был факторҙы ҡулланыуҙың үҙгәреүенә һәм уның йомғаҡлау продуктындағы өлөшөнә килтерәсәк. Мәҫәлән, эш хаҡының түбәнәйеүе ике эҙемтәгә килтерә: 1) табыш тиҙлегенең артыуы һәм 2) производствола хеҙмәтте файҙаланыуҙың артыуы. ''Сикке килемде кәметеү законы'' факторҙарҙың береһен күберәк ҡулланыу, башҡа ''бөтә нәмәнең тигеҙ булыуы'' сикке етештереүсәнлекте кәметеүҙе тигәнде аңлата: сөнки фирма, ''табышты максималь арттырыу'' шарты менән, төп активтарҙың сираттағы берәмеген ҡушыуҙан алдағыһынан аҙыраҡ табыш алғанлыҡтан, был өҫтәмә берәмекте ҡулланыуҙы дәртләндереү өсөн табыш темпы артырға тейеш.

Шуға ярашлы, макроиҡтисад масштабында сикке етештереүсәнлек теорияһы ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙыра: әгәр килемде хеҙмәт менән капитал араһында бүлеү әлегә булмаһа, капиталдың дөйөм (аҡса) ҡиммәтен билдәләү мөмкин түгел, сөнки ул килемде бүлеү (һуңғы табыш) һәм табыш ставкаһы һөҙөмтәһен белеү нигеҙендә иҫәпләнә. Әгәр ҙә инде килемде бүлеү булған икән, капиталдың аҡсалата ҡиммәте тураһында һүҙ бара, әммә ул саҡта килемде бүлеүҙе аңлатыу өсөн сикке етештереүсәнлек теорияһы ҡулланыла алмай, сөнки был бүлеү баҙар эсендәге шарттарҙан түгел, ә тышҡы билдәләнгән тип ҡараласаҡ&lt;ref name=&quot;Васильев&quot;/&gt;.Кембридж эше бәхәсенә башланған Пьеро Сраффа һәм Джоан Робинсон үлсәү системаһында проблема барлығын билдәләй. Дөйөм алғанда, дөйөм табыш (йәки мөлкәттән алынған килем) капитал суммаһына ҡабатланған табыш ставкаһы тип билдәләнә. 1954 йылда уҡ Робинсон етештереү функцияһы концепцияһын һәм килемдәрҙе бүлеүҙең неоклассицистик теорияһын тәнҡитләй.&lt;ref name=&quot;Васильев&quot; /&gt;. Былай тип яҙа:{{Цитата башы}}Етештереү функцияһы телһеҙ ҡалыуҙың ҡеүәтле ҡоралы булып тора һәм булып ҡала. Иҡтисади теорияны өйрәнеүсе студент: '''Q = f (L, K)''',  тип яҙырға мәжбүр, унда '''L''' — хеҙмәт күләме,'''K''' — капитал күләме, ә '''Q''' — тауарҙар сығарыу. Студенты бөтә эшселәрҙе лә бер төрлө ҡарарға һәм кеше сәғәттәрендә '''L''' тип үлсәргә өйрәтәләр; сығарыу күрһәткесен һайлағанда уға индекс проблемаһы тураһында нимәлер һөйләйҙәр; һәм артабан '''K'''-ның нимә менән үлсәнеүен һорарға онотор тигән өмөт менән киләһе һорауға күсергә ашығалар. Бындай һорау тыуа башлар алдынан ул үҙе профессор була. Тимәк, интеллектуаль иғтибарһыҙлыҡ ғәҙәте быуындан быуынға күсә.{{Цитата аҙағы}}
&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;Робинсон раҫлауынса, һәр капитал тауары хаҡынан тыш, был тауарҙарҙа өҫтәлә алған башҡа айырылғыһыҙ элемент юҡ һәм һөҙөмтәлә капитал күләме ҡарала. Ә ҡаралған модель, хаҡтарҙы билдәләр алдынан уҡ, «капитал күләмен» белеүҙе йәки иҫәпләү мөмкинлеген талап итә, йәғни бөтөнләй төрлө физик объекттарҙы йомғаҡлауҙы талап итә — мәҫәлән, компьютерҙар һанына йөк машиналары һанын өҫтәү. Әгәр етештереү функцияһы өсөн аргументтар аҡса йәһәтенән ҡабул ителһә, түңәрәк буйлап йөрөү күҙәтелә: етештереү функцияһы факторҙарҙың сикке етештереүсәнлеген билдәләй, был факторҙар буйынса килемдең акцияларға бүленеүен билдәләй, ә капиталдың килемдәге өлөшө капиталдың күләмен билдәләй (йәғни башланғыс параметрҙы билдәләй). Килеп сыҡҡан ҡапма-ҡаршылыҡ етештереү һәм һөҙөмтә факторҙарын үлсәүҙең тәбиғи-материаль, бер төрлө берәмектәрен табыу юлы менән генә хәл ителә ала&lt;ref name=&quot;Васильев&quot;&gt;''Е. П. Васильев'' [https://cyberleninka.ru/article/n/agregirovannaya-proizvodstvennaya-funktsiya-spor-dvuh-kembridzhey Агрегированная производственная функция («Спор двух Кембриджей»)] // [[Вопросы экономики]] 6 (138) — 2006 &lt;/ref&gt;.

Фекер алышыу етештереүҙең тупланма функцияһының сикләнгәнлеген һәм капиталды етештереүҙең «ябай» факторы тип аңлатыу мөмкин түгеллеген күрһәтә алған тип иҫәпләнә, уның хужаһы, башҡа факторҙарҙың хужалары кеүек үк, һирәк һәм сикке етештереүсәнлеккә пропорциональ рәүештә килем ала. Был маржиналь бүлеү теорияһының үҙенә генә хас тап килмәүен күрһәтә. Баҙар «күҙ уңында тотҡан факторлы түләүҙәр» етештереү ҡиммәтенә тап килмәүе һәм алынған капитал күләменең ысынлап та «нормаль» етештереү факторы булыуы менән сағыштырғанда проблема булыуы таныла. Әммә бер ниндәй ҙә альтернатив ҡоралдар тәҡдим ителмәй, был неоклассицистик үҫеш моделен аныҡ абстракт теорияның тәрбиәүи иллюстрацияһы булып ҡалырға мөмкинлек бирә.

== Бухгалтер иҫәбе һәм финанс анализы ==
''Бухгалтер иҫәбе'' теорияһында капитал матди ҡиммәттәр һәм аҡса, финанс инвестициялары һәм ойошманың хужалыҡ эшмәкәрлеген тормошҡа ашырыу өсөн кәрәкле хоҡуҡтар һәм өҫтөнлөктәр алыу өсөн сығымдар йыйылмаһы булараҡ ҡарала&lt;ref&gt;Бухгалтерский учет/Под ред. П. С. Безруких. — М.: Бухгалтерский учет, 1999. -С. 479.&lt;/ref&gt;.

Ғәмәлдә капиталдың бойондороҡһоҙ төшөнсәһе бухгалтер иҫәбендә ҡулланылмай. Әммә финанс анализы тағы ла бер нисә аныҡ күрһәткесте ҡарай:

* ''Үҙ капиталы'' — компания активтарының ҡиммәте менән уның йөкләмәләре суммаһы араһындағы айырма. Устав капиталының, өҫтәмә һәм резерв капиталдың, һаҡланып ҡалған табыштың һәм башҡа резервтарҙың (траст фондтарының һәм резервтарҙың) дөйөмлөгө.
* ''Йәлеп ителгән (үҙләштерелгән) капитал'' — кредиттар, бурыстар һәм бурыстар рәүешендәге йөкләмәләр.
* ''Даими (йәки даими, тотороҡло) капитал'' — үҙ капиталының һәм оҙайлы мөҙҙәтле үҙләштерелгән капиталдың дөйөм суммаһы
* ''Әйләнештәге капитал (йәки саф әйләнештәге)капитал ({{Lang-en|Working Capital}})'' — ағымдағы активтар менән ағымдағы йөкләмәләр араһындағы айырма (йыш ҡына, ҡыҫҡа мөҙҙәтле бурыслы аҡсаһыҙ, бөтә ағымдағы йөкләмәләр урынына тик түләнергә тейешле иҫәптәр генә ҡулланыла.

== Капитал әйләнеше ==
Иҡтисади процесҡа йәлеп ителгән капитал даими хәрәкәттә.  Йышыраҡ етештереү һәм хеҙмәт сараларын алыу өсөн алға киткән аҡса капиталы башланғыс нөктә булып тора. Етештереү барышында иҡтисади факторҙар үҙ-ара тәьҫир итешкән, һөҙөмтәлә әҙер продукция етештерелә йәки хеҙмәт күрһәтелә, улар баҙар аша тауар формаһын ҡабаттан аҡсаға алмаштыра. Аванслы аҡса капиталы уның хужаһына кире ҡайтарыла.

:: &lt;big&gt;Д ——&gt; Т ——&gt; Пр ——&gt; Т' ——&gt; Д'&lt;/big&gt;

Был капитал хәрәкәтенең маҡсаты — табыш (проценттар) алыу. Әммә һәр хәлдә йомғаҡлау һөҙөмтәһе етештереү характерындағы күп факторҙарға ла, баҙарҙағы хәлгә лә бәйле. Капитал хужаһы көтөлгән табыш урынына юғалтыу кисереүе ихтимал.

== Табыш ==
Табыш килем (тауарҙар һәм хеҙмәттәр һатыуҙан килгән килем) менән был тауарҙарҙы һәм хеҙмәттәрҙе етештереүгә йәки һатып алыуға һәм һатыуға киткән сығымдар араһындағы айырма булараҡ иҫәпләнә.

Табыштың иҡтисади характерына төрлө ҡараштар бар.

* Конъюнктур теориялар: ҡайһы бер тышҡы сәбәптәр арҡаһында баҙарҙағы хәл үҙгәрә (мәҫәлән, билдәле кешеләр осраҡлы телгә алыу арҡаһында тауарҙарға ихтыяж арта), был килемдең үҙгәреүенә килтерә. Әммә сығымдар үҙгәрешһеҙ ҡала, етештереү килеме факторҙары хужаларына элеккеһенән артыҡ түләргә сәбәп юҡ. Етештереү факторҙары хужалары араһында бүленмәгән килемдең бер өлөшө — фирманың табышы йәки юғалтыуы.
* Монополия: Баҙарҙа хаҡтар элементтары менән өҫтөнлөк итеү арҡаһында конкурентлы тигеҙһеҙлектән ныҡлы табыш тулы монополияға тиклем барып етә.
* Капитал: Ун XVIII—XIX быуат иҡтисадсылары сығымдарҙы ҡаплағандан һуң капиталист алған профицитты эш хаҡы һәм ҡуртым хаҡы менән бер рәттән тулайым килемдең өсөнсө өлөшө тип һанай. «Капиталдан табыш» АА. Смит (1723—1790), Н. У. Сениор (1790—1864) һәм Дж. С. Милль (1806—1873) инвестицияланған капиталға — ағымдағы ҡулланыуға үҙ капиталын тотоноуҙан «эшҡыуарҙан баш тартҡан өсөн премияға» проценттар иҫәбенә бүленә; һәм эшҡыуарлыҡ килеменә — предприятие менән идара итеү өсөн түләү һәм бизнес өсөн билдәле бер хәүеф тыуҙырыуға.
* Артыҡ ''(өҫтәмә хаҡ)'' ҡиммәте: Карл Маркс &quot;Капитал&quot; китабында (1867) табыш нигеҙен артыҡ ҡиммәт тип күрһәтә.  Шул уҡ ваҡытта алдау ҙа  йәки мәжбүри итеүҙә юҡ. Табыш билдәле бер «Хеҙмәт ҡеүәте» тауары яңы [[ҡиммәт]] булдырыуға һәләтле булыуы менән бәйле барлыҡҡа килә, уның күләме хеҙмәт ҡеүәтенең реаль дәүмәленән артып китә.. Артыҡ ҡиммәттең бер өлөшө «сығымдар» формаһына — кредит, ҡуртым, һалымдар, эш хаҡын арттырыу буйынса проценттар формаһына әүерелә.
* Эшҡыуар хеҙмәттәре өсөн түләү: Ж.-Б. Сэй (1767—1832) һәм башҡа ҡайһы бер иҡтисадсылар табышты предприятие етәкселеге өсөн капиталистка түләүгә тиклем кәметә, әммә был эшселәрҙең эш хаҡынан бөтөнләй айырылмай.
* Инновациялар: табыш — инновацияларҙы тормошҡа ашырыу һөҙөмтәһе, етештереүҙең айырым факторы — эшҡыуарлыҡ килеме.
* Хәүеф: эшҡыуарға үҙ эшенең уңышы йәки уңышһыҙлығы өсөн «хәүеф йөгөн» күтәргән өсөн компенсация сифатында табыш алыу.

== Капитал төрҙәре ==

=== Тарихи төшөнсәләр ===
[[Адам Смит]] ''төп'' һәм ''әйләнештәге'' капиталды айыра («Халыҡтар байлығының тәбиғәте һәм сәбәптәре тураһындағы тикшеренеү», II китап, 1 бүлек):

* ''төп капитал'' — күп кенә етештереү циклдарында ҡулланыла, үҙ ҡиммәтен деталдәргә туҙҙырыу (мәҫәлән, станок ҡоралы) рәүешендә тапшыра;
* ''әйләнештәге капитал'' — бер генә етештереү циклында ҡулланыла, үҙ ҡиммәтен бер юлы продукцияға тапшыра (мәҫәлән, икмәк бешергәндә [[он]]).

[[Карл Маркс]] ''артыҡ ҡиммәтте'' анализлағанда капиталды ''даими'' һәм ''үҙгәреүсәнгә'' бүлергә тәҡдим итә:

* ''даими капитал'' — эш хаҡынан башҡа бөтә сығымдар; үҙенең ҡиммәтен етештереү һөҙөмтәһенә күсерә (кисекмәҫтән йә өлөшләп), әммә уның дөйөм күләмен үҙгәртмәй;
* ''үҙгәреүсән капитал'' — хеҙмәт ҡеүәтен яллау өсөн ҡулланыла, эш хаҡы формаһына эйә, етештереү процесында тотонолған үҙгәреүсән капиталдың ҡиммәте урынына яңы [[ҡиммәт]] булдырыла, уның күләме, ҡағиҙә булараҡ, тотонолған капиталдан ҙурыраҡ була.

Ғәҙәттә компания хужаларының маҡсаты — табыш алыу. Маркс гипотезаһына ярашлы, табыш — «артыҡ ҡиммәттең» сағылышы. Маркс фекеренсә, тик ''үҙгәреүсән капитал'' ғына артыҡ ҡиммәт тыуҙыра, ә ''даими капитал'' капиталист милек хоҡуғын бөтә тауарға, шул иҫәптән артыҡ ҡиммәткә лә таратыусы шарттар тыуҙыра. Даими капитал күләменең үҙгәреүсән дәүмәлгә нисбәтен Маркс ''капиталдың органик структураһы'' тип атаған. Конкуренция һәм табышты арттырыу теләге машиналар ҡулланыуҙың артыуына килтерә. Маркс, даими капиталдың ҡиммәте үҙгәреүсән капитал (хеҙмәт сығымдары) хаҡына ҡарағанда тиҙерәк үҫә, һөҙөмтәлә, Маркс теорияһы буйынса, ''табыштың кәмеү тенденцияһы'' булырға тейеш, тип иҫәпләгән.&lt;ref group=&quot;п.&quot;&gt;Данные взгляды К. Маркса оспаривались с момента их публикации и оспариваются в настоящем многими экономистами. Впервые последовательную критику Маркса дала [[австрийская экономическая школа]], представленная, например, в работах [[Бём-Баверк, Ойген фон|О. Бём-Баверка]]: Ойген Бём-Баверк «К завершению марксистской системы». Челябинск, «Социум»,2002&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге бухгалтер иҫәбендә компания капиталының ''даими'' һәм ''үҙгәреүсәнгә'' бүленеше юҡ.

=== Өҫтәмә төшөнсәләр ===
Ҡайһы бер иҡтисадсылар һәм сәйәсмәндәр ҡайһы берҙә «капитал» төшөнсәһенең өҫтәмә градацияларын ҡуллана:

* ''Физик (реаль йә етештереү) капиталы'' — бизнесҡа һалынған, етештереү саралары рәүешендәге эшсе килем сығанағы: машиналар, ҡорамалдар, биналар, ҡоролмалар, [[ер]], сеймал запасы, тауарҙар һәм хеҙмәттәр етештереү өсөн ҡулланылған ярым-әҙер һәм әҙер продукция.
* ''Аҡса капиталы (капиталдың аҡса формаһы)'' — инвестициялар өсөн тәғәйенләнгән [[аҡса]]. Ғәҙәттә унан физик капитал алалар. Билдәләп китергә кәрәк, был аҡсаға туранан-тура эйә булыу килем килтермәй, йәғни улар автоматик рәүештә, алмашыуһыҙ капиталға әйләнмәй. Был ''финанс'' капиталынан айырыла, сөнки аҡса формаһын һаҡлап ҡала, ғәмәлдәге хужаһын ғына алмаштыра. Бухгалтер иҫәбендә ''аҡса капиталы'' төшөнсәһе юҡ
* ''Финанс капиталы'' — капиталдың аҡса формаһы формаль рәүештә тауарҙарға аҡса алмаштырмайынса табыш алырға мөмкинлек биргән шарттар йыйылмаһы. Финанс капиталы өҙлөкһөҙ барлыҡҡа килә һәм сәнәғәт һәм банк капиталына күсә. Был үҫешкән банк системаһы менән вкладтар һәм кредитлау системаһы аша мөмкин була. Финанс капиталының заманса версияһы — ''[[Венчурлы капитал|венчурлы капитал,]]'' ул банкротлыҡ хәүефе юғары булған, шулай уҡ потенциаль табыш уртаса кимәлдән күпкә юғары булған яңы проекттарға йүнәлтелгән.

[[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] финанс капиталының асылын түбәндәгесә билдәләй: «Етештереү концентрацияһы; унан үҫеп сыҡҡан монополиялар; банктарҙы сәнәғәт менән берләштереү йәки үҫештереү — был финанс капиталының барлыҡҡа килеү тарихы һәм ошо концепцияның йөкмәткеһе»&lt;ref&gt;В. И. Ленин Полное собрание соч., 5 изд., т. 27, с. 344&lt;/ref&gt;. Уның фекеренсә, финанс капиталының барлыҡҡа килеүе [[Империализм|империализмдың]] төп билдәләренең береһе булып тора.

Ҡайһы бер авторҙар [[Белем|белемдән]], оҫталыҡтан, һәләттәрҙән торған [[Кеше капиталы|кеше капиталын]] бүлә. Термин тәүге тапҡыр Теодор Шульц тарафынан 1960 йылдар аҙағындағы бер нисә әҫәрҙә ҡулланыла. Ҡайһы бер иҡтисадсылар (мәҫәлән, Эдвард Денисон) хәҙерге шарттарҙа кеше капиталы ябай капиталға ҡарағанда күпкә артыҡ ҡиммәткә эйә тип иҫәпләй.

Бухгалтер иҫәбендә ''физик, аҡса, финанс, кеше'' капиталы төшөнсәләре ҡулланылмай.

Украинаның Милли банкы ''норматив капиталды'' банк эшмәкәрлеге күрһәткесе сифатында ҡуллана — банктың ҡайһы бер активтарҙың (бүлендек ойошмаларға, башҡа банктарға, аффилирланған компанияларға инвестицияларҙы) иҫәпкә алмағанда билдәләнгән һәм өҫтәмә капитал суммаһы булараҡ иҫәпләнгән үҙ фондтарының дөйөмлөгө&lt;ref&gt;[http://managebank.ru/menedzhment-kapitala-banka/sostav-i-funkcii-bankovskogo-kapitala/77-reguljativnyj-kapital.html Регулятивный капитал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141104150928/http://managebank.ru/menedzhment-kapitala-banka/sostav-i-funkcii-bankovskogo-kapitala/77-reguljativnyj-kapital.html |date=2014-11-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/z0841-01 Інструкція про порядок регулювання діяльності банків в Україні]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

=== Акциялар капиталы ===
Хәүефте кәметеү өсөн акциялар капиталының төрлө схемалары ҡулланыла. Тәүҙә был ябай ширҡәттәр була, һуңыраҡ акционерҙар йәмғиәте барлыҡҡа килә. [[Интернет]] үҫеше менән акциялар капиталының бүленгән схемалары яңы эшләнмәләрҙе финанслау өсөн киң таралыу ала, мәҫәлән, Kickstarter.

== Шулай уҡ ==
{{Колонки|3}}
* Тәбиғи капитал
* Капиталдың башланғыс тупланыуы
* Капитализм
* Рантье
* Ваҡытҡа нигеҙләнгән иҡтисад
* Етештереү факторҙары
* Вәкәләтле капитал
* Өҫтәмә капитал
* Резерв капиталы
* Капиталдың осошо
* Капитал миграцияһы
* Интеллектуаль капитал
* [[Кеше капиталы]]
* Социаль капитал
* Капиталь ремонт
* [[Венчурлы капитал]]
* Аванс капиталы
{{Конец кол}}

== Комментарий ==
{{Иҫкәрмәләр|group=&quot;п.&quot;}}

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{БРЭ|Капитал|id=2042974|автор=Р. Г. Ольхова}}
* {{БРЭ|Финанс капиталы|id=4713738|автор=Т. Г. Леонова}}
* {{Китап|автор=[[Джевонс, Уильям Стенли|Уильям С. Джевонс]]|заглавие=Аҡса һәм алмашыу механизмы|оригинал=Money and the mechanism of exchange (1875)|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=Силәбе|издательство=Социум|год=2006|страниц=185|серия=|isbn=5-901901-51-7|тираж=2000|ref=Джевонс}}
* {{Китап|автор=[[Маркс, Карл|К. Маркс]]|заглавие=[[Капитал (Маркс)|Капитал. Сәйәси иҡтисадты тәнҡитләү.]]|оригинал={{lang-de|Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie}} (1867)|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|серия=|isbn=|тираж=|ref=К. Маркс}}
* {{Китап|автор=[[Смит, Адам|А. Смит]]|заглавие=[[Халыҡтар байлығының тәбиғәте һәм сәбәптәре тураһында тикшеренеү]]|оригинал={{lang-en|An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations}} (1776)|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Наука|год=1993|страниц=570|серия=|isbn=|тираж=2500|ref=А. Смит}}
* {{Китап|автор=В. Н. Ткачёв|заглавие=Халыҡ-ара капитал ағымы һәм финанс кризистары проблемаһы.|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=Мәскәү|издательство=Макс-Пресс|год=2008|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Джоан Робинсон|Robinson J.]]|страницы=81|archiveurl=|ref=Джоан Робинсон|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=2|заглавие=Етештереү функцияһы һәм капитал теорияһы|выпуск=|том=21|год=1953|издательство=|место=|тип=|издание=Review of Economic Studies|автор издания=|ссылка=|оригинал=The Production Function and the Theory of Capital|archivedate=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Pavlina Tcherneva|заглавие=Bernanke’s paradox: can he reconcile his position on the federal budget with his recent charge to prevent deflation?|место=|том=33|выпуск=3|издание=Journal of Post Keynesian Economics|год=2011|isbn=|pages=|ссылка=https://docs.wixstatic.com/ugd/f4c1a3_40249cee161e4f988eb83872788d4b6c.pdf|ref=Tcherneva}}
* {{Мәҡәлә|автор=А. Коэн, Дж. Харкурт|страницы=|archiveurl=|ref=А. Коэн, Дж. Харкурт|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=0042-8736|isbn=|номер=8|заглавие=Ике Кембридждың капитал теорияһы тураһында фекер алышыу яҙмышы.|выпуск=|том=|год=2009|издательство=|место=|тип=|издание=[[Вопросы экономики]]|автор издания=|ссылка=http://institutiones.com/theories/1281-teoriya-kapitala.html|оригинал=|archivedate=}} ([https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/folder/grmtbdc6yt/direct/74787472 в формате PDF]; оригинал: Cohen, Avi J. &amp; Harcourt, G.C. (2003). [http://piketty.pse.ens.fr/files/CohenHarcourt03.pdf «Whatever Happened to the Cambridge Capital Theory Controversies?»], ''Journal of Economic Perspectives'', 17(1), pp. 199—214)
[[Категория:Сәйәси иҡтисад]]
[[Категория:Капитализм]]
[[Категория:Етештереү шарттары]]
[[Категория:Иҡтисад терминдары]]
[[Категория:Капитал]]</text>
      <sha1>e06svgajv06a6he71rmcouew5ljai2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бали диңгеҙе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9173</id>
    <revision>
      <id>1297090</id>
      <parentid>500513</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T22:34:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>GrandEscogriffe</username>
        <id>34556</id>
      </contributor>
      <comment>cross-wiki replacement of an incorrect, low-quality map by a correct, higher-resolution one</comment>
      <origin>1297090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1869" sha1="p2jklan2nsyopkkzxqemow1tu0zxtyv" xml:space="preserve">{{Море
 |Название                = Бали диңгеҙе
 |Изображение             = Bali Sea location.svg
  |Ширина изображения     = 250px
  |Подпись                = Бали диңгеҙе зәңгәр төҫ менән күрһәтелгән
 |lat_dir = S|lat_deg =7 |lat_min =39 |lat_sec =43 
 |lon_dir = E|lon_deg =116 |lon_min =4 |lon_sec = 14
 |region                  = 
 |CoordScale              = 2000000
 |Расположение            = 
  |Длина                  = 
  |Ширина                 = 
  |Площадь                = 40000
 |Объём                   = 
 |Длина береговой линии   = 
 |Наибольшая глубина      = 1590
 |Средняя глубина         = 411
 |Площадь водосбора       = 
  |Впадающие реки         = 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Бали диңгеҙе''' ({{lang-en|''Bali Sea''}}, {{lang-id|Laut Bali}} — [[Тымыҡ океан]]да Ява утрауының көнсығышы һәм Бали, Ломбок, Сумбава, Сулавеси, Мадура утрауҙары араһында урынлашҡан [[диңгеҙ]]. Майҙаны 40 мең кВ.км., уртаса тәрәнлеге 411 м. Һыу температураһы 27-28[[Цельсий градусы|°C]]. Тоҙлолоғо 33,0-34,0[[Промилле|‰]]. Төбө вулкан туфынын барыҡҡа килгән ултырма менән йәйелгән. Диңгеҙҙен көньяғындағы утрауҙарҙа бер нисә эре [[вулкан]] бар: Батур (һуңгы атылыу 1926 й.), Агунг (һуңғы атылыу 1964 й.), Тамбора һ.б..

Төп порты — Сурабая (Ява утрауы).

{{Sea-stub}}</text>
      <sha1>p2jklan2nsyopkkzxqemow1tu0zxtyv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кромсдорф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29246</id>
    <revision>
      <id>1297119</id>
      <parentid>678312</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T07:47:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5257" sha1="78wu3vvnjp0os0qmz3rd20mynloaml6" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Кромсдорф 
 |төп исеме                                         = Kromsdorf 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      =  
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 59|lat_sec     56 
 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 22|lon_sec  = 25 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Веймар (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Веймар (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            = 2 район  
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Гунтер Браник  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 10,72  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 200  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 1559 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 99441 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = AP 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 71 048 
 |Commons-тағы категория                     =  Kromsdorf 
 |сайт                                                                  = http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Кромсдорф''' ({{lang-de|Kromsdorf}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 1559 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 10,72 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99441 һәм автомобиль коды — AP. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
== Һылтанмалар ==
* [http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001035415/http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ |date=2009-10-01 }}.

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>78wu3vvnjp0os0qmz3rd20mynloaml6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡытай теле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57872</id>
    <revision>
      <id>1297041</id>
      <parentid>1286355</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:48:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lp0 on fire</username>
        <id>46760</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Isalliiss|Isalliiss]] эшләгән [[Special:Diff/1278807|1278807]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Isalliiss|фекер алышыу]]) cross-wiki spam</comment>
      <origin>1297041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39631" sha1="ovt6fn9j7dzpazwg8u6dlda1w80m7e3" xml:space="preserve">{{Спецсимволы|азиатские}}
{{Язык
| карта            = New-Map-Sinophone World.PNG
| описание карты   = Ҡытай теленең доньяла таралыуы:
{{legend|#0E0069|Страны, где он является основным или официальным}}
{{legend|#7FABAB|Страны, где более 5 млн говорящих}}
{{legend|#9fceff|Страны, где более 1 млн говорящих}}
{{legend|#D5E8FF|Страны, где более 0,5 млн говорящих}}
{{legend|#F7D5FF|Страны, где более 0,1 млн говорящих}}
{{legend|#0080ff|Города со значительным числом говорящих}}
| самоназвание     =
*''һөйләшеү теле:''
*{{lang-zh2|漢語}}, {{lang-zh2|汉语}}
*''яҙма тел:''
*{{lang-zh2|中文}}
| страны           = [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]], [[Ҡытай Республикаһы|Тайвань]], [[Сингапур]], [[Филиппины]], [[Малайзия]], [[Индонезия]], [[Көнсығыш Тимор]], [[Таиланд]], [[Вьетнам]], [[Мьянма]], [[Камбоджа]], [[АҠШ]], [[Россия]], [[Һиндостан]]
| официальный язык = {{флагификация|Китай}}&lt;br&gt;{{флагификация|Китайская Республика}}&lt;br&gt;{{флагификация|Сингапур}}&lt;br&gt;
[[Ва (дәүләт)|Ва]] (танылмаған)&lt;br&gt;
'''Ойошмалар:'''&lt;br&gt;
{{флагификация|ООН}}&lt;br&gt; [[ШОС]]&lt;br&gt;[[АСЕАН]]
}}

'''Ҡытай теле''' (үҙ атамаһы 中文, 汉语) — туған тел булараҡ иң күп һөйләшеүселәр һаны булған тел. Син-тибет телдәре ғаиләһенә ҡарай. Ҡытай теле бер береһенән ныҡ айырылған диалекттар йыйылмаһынан тора, шуға күрә күп кенә тел белгестәре ҡытай телен туғандаш булған айырым телдәр системаһы тип ҡарай.

Ҡытай теле син-тибет телдәре ғаиләһендәге ҡытай тармағына ҡарай. Тәүҙә [[хань (халыҡ)|хань]] этник төркөмөнөң төп теле булған. Хәҙерге формала ҡытай теле [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|КХР-ның]], [[Сингапур]] һәм [[Тайвань]]дың рәсми теле булып тора, шулай уҡ БМО рәсми телдәренең береһе.

Бөтә донъяла ҡытай телендә 1,3 млрд кеше һөйләшә. Тарихи яҡтан был Ҡытай халҡының күпселеге булған хань халҡының теле (ил халҡының 90 % артығы). Бынан тыш, үҙ телен һаҡлаған тиҫтәләрсә миллион ҡытайлылар Көньяҡ-көнсығыш [[Азия]]ла йәшәй, ҡытай диаспораһы бөтә донъяға таралған.

2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса [[Рәсәй]]ҙә ҡытайса 70722 кеше һөйләшә.

Бөтә доньяла ҡытай телендә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны — 1,3 млрд кеше.

== Лингвистик география ==

=== Таралыуы һәм  һаны ===
Ҡытай теле — ҠХР, Тайвань һәм Сингапурҙың рәсми теле. Бөтә донъяла 1,3 миллиардтан ашыу кеше һөйләшкән тел.

Ҡытайҙар БМО-ның 6 рәсми һәм эш теленең береһе булып хеҙмәт итә.Был тел - боронғо  хань халҡының теле. ҠХР-ҙың милли составында өҫтөнлөк итә, ил халҡының 90 проценттан ашыуы. Бынан тыш, үҙ телен һаҡлап ҡалған тиҫтәләрсә миллион ҡытайҙар Көньяҡ-Көнсығыш Азияның бөтә илдәрендә тиерлек йәшәй (Сингапурҙа, халыҡтың 75 проценттан ашыуын тәшкил итә); ҡытай диаспораһы бөтә донъяға таралған.

Нью-Йорк штатында һайлау ҡануниәтенә төҙәтмә индерелә, уға ярашлы, миллиондан ашыу кеше йәшәгән дәүләттең бөтә ҡалаларында ла һайлау барышына ҡағылышлы барлыҡ документтар ҡытай теленең өс диалектына күсерелергә тейеш. Ҡытайҙарҙан тыш, исемлеккә [[Испан теле|испан]], [[Корей теле|корей]], филиппин һәм [[Рус теле|рус тел]]дәре ингән .&lt;ref&gt;[http://www.annews.ru/news/detail.php?ID=190830 Русский язык стал официальным языком в штате Нью-Йорк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100916071357/http://www.annews.ru/news/detail.php?ID=190830 |date=2010-09-16 }}&lt;/ref&gt;.

[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә 2010 йылғы [[Халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса, ҡытай телендә 70 722 кеше һөйләшә.

=== Диалект төркөмдәре===
[[Файл:Map of sinitic languages-ru.svg|thumb|upright=1.5]]
10 ҡытай диалект төркөмө бар: төньяҡ төркөм (北 bei, Иң эреләре — 800 миллиондан ашыу һөйләшеүсе), Цзинь, Хой, У (吴), Сян (湘), Гань (赣), Хакка (客家), Юэ (粤), Пингхуа һәм Мин Стөркөмө (闽). Диалекттар фонетик яҡтан айырыла (был үҙ-ара аралашыуҙы ауырлаштыра, диалекттар өндәрҙең даими тап килеүе менән бәйле булһа ла), лексика, өлөшләтә грамматика, грамматика нигеҙҙәре бер төрлө булһа ла. Төрлө диалекттарҙа һөйләшеүселәр араһында аралашыу сараһы булып норматив ҡытай теле тора, Ҡытайҙа путонгхуа (яп. 普通话), Сингапур хуайу (华语) Гойу (国语) тип атала, улар араһында фонетика буйынса ҙур булмаған айырмалар бар, Путонгхуа һәм хуайу яҙыуҙа ябайлаштырылған персонаждар ҡулланыла, ә гоюла — традицион.

Әҙәби тел төньяҡ диалекттарына нигеҙләнгән. Хәҙерге заман фонетик нормаһы пекин әйтелешенә  нигеҙләнгән. Ләкин  элек әйтелештең   башҡа нормалары ла булған, ҡайһы берҙә пекин әйтелешенән  ныҡ айырылып торған: мәҫәлән, Тан династияһы осоронда, күпселек классик ҡытай текстарын төҙөгәндә, норма хәҙерге «Хакка» диалект төркөмө һыҙаттарына яҡын көньяҡ ҡытай әйтелешенә нигеҙләнгән.

== Ҡытай яҙмаһы ==
Күпселек яҙмаларҙан айырмалы рәүештә, ҡытай яҙмаһы хәрефтәрҙән түгел, ә иероглифтарҙан тора, шулай ҙа йыш ҡына төрлө ҡытай алфавиттары ҡулланыла (ҠХР-ҙа пиньинь һәм Тайвань Республикаһында Чжуйинь фухао йәки бопомофо киң таралған). Һәр иероглиф айырым ижек һәм айырым морфеманы билдәләй. Иероглифтарҙың дөйөм һаны 80 меңдән ашыу, әммә уларҙың күбеһен классик ҡытай әҙәбиәте ҡомартҡыларында ғына осратырға мөмкин.
* Хәҙерге заман ҡытай тексын 80 процент аңлау өсөн 500 иероглиф етә, 1000 һәм 2400 тамға белеү 91 % һәм 99 процентын аңларға мөмкинлек бирә.
* 3000 иероглиф гәзит һәм журналдар уҡыу өсөн етә.
* Ике томлы эре һүҙлектәргә ғәҙәттә 6000-8 000 иероглиф инә. Был том араһында бик һирәк ҡулланылған иероглифтар ҙа бар, мәҫәлән, боронғо йола (ритуал) әйберҙәр йәки традицион ҡытай медицинаһы дарыуҙары атамаларында ҡулланыла.
* Иероглифтарҙың иң тулы һүҙлеге ''Чжунхуа цзыхай'' («Море китайских иероглифов» [[Чжунхуа цзыхай|中華字海]]) 1994 йылғы баҫмаһы 85 568 иероглифтарҙан тора&lt;ref&gt;Дэниэл Г. Пибл, [http://www.cs.dartmouth.edu/reports/TR2007-592.pdf SCML: структурное представление китайских иероглифов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310162228/http://www.cs.dartmouth.edu/reports/TR2007-592.pdf |date=2016-03-10 }}, 29 мая 2007&lt;/ref&gt;.
[[Файл:K'ang Hsi Dictionary.jpg|thumb|[[Канси цзыдянь]] — ҡытай теленең классик һүҙлеге.]]

Хәҙерге ваҡытта ҡытай иероглифтарының 2 варианты бар: ябайлаштырылған, Ҡытай материктарында ҡабул ителгән, традицион — [[Тайвань]], [[Гонконг]] һәм башҡа ҡайһы бер илдәрҙә.

Ғәҙәттә ҡытайҙар өҫтән аҫҡа ҡарай яҙған, ә бағаналар уңдан һулға күскән. Хәҙерге ваҡытта ҠХР-ҙа башлыса горизонталь, һулдан уңға, Европа телдәре өлгөһөнә эйәреп яҙалар; вертикаль яҙыу Тайванда горизонталь яҙыу менән бер рәттән ҡулланылыуын дауам итә. Ләкин Ҡытай утрауҙарында вертикаль яҙыу һәм реформаға тиклемге иероглифтар элеккесә традицион ҡытай мәҙәниәтенә семантик һылтанма булараҡ ҡулланыла.
2004 йылдың май башында Тайвань парламенты яҙма тураһында яңы закон ҡабул итә. Хәҙер барлыҡ рәсми документтар горизонталь юлдарҙа ғына яҙылырға тейеш. Спикер аңлатыуынса,үҙгәреш документтарға индерелгән һандар һәм инглиз һүҙҙәре хаос тыуҙырыуы менән бәйле. Яңы үҙгәрештәр нәфис әҙәбиәткә йоғонто яһамай.

Ҡытай телен алфавит яҙмаһына транскрипциялау системалары күп. Иң киң ҡулланылғаны — [[ҠХР]]-ҙа һәм [[БМО]]-ла рәсми статусҡа эйә булған Ханю пиньинь системаһы. Кире процесс — һүҙҙәрҙе башҡа телдәрҙән иероглифтарға тәржемә итеү — ул тиклем ҡәтғи көйләнмәгән, шуға күрә бер сит телдән ингән һүҙҙә иероглиф яҙыуҙың бер нисә варианты булыуы мөмкин.

Ҡытай йәштәре яҙышҡан саҡта мәғәнәле фразалар кеүек яңғыраған махсус һанлы кодтар ҡуллана (мәҫәлән, 520 — u er lin = 我爱你 vo ai ni, мин һеҙҙе яратам).

[[Файл:Orakelknochen.JPG|thumb|Цзягувэнь (甲骨文)- ташбаҡалар ҡабығында һәм мал тиреһендәге боронғо Ҡытай яҙмалары. Б. э. т. XVII быуат]]
== Тарихы ==
Ҡытай теле — донъяла иң боронғо телдәрҙең береһе. Шулай уҡ хәҙерге ваҡытта ҡулланылыуҙа булған иң боронғо яҙыу системаһына эйә. Ҡытай теле [[иероглиф]]икаһы үҙ алфавиттары (кана, хангыль) менән бер рәттән [[Япон теле|япон]] һәм [[Корей теле|корей телд]]әрен дә үҙ эсенә ала (һуңғыһы — көньяҡ корея версияһында ғына, һәм бик сикле).
Ҡытай теле барлығын раҫлаған яҙма документтарҙың иң боронғо корпусы — ҡорбан хайуандары һөйәктәренә һәм ташбаҡалар ҡабығына (беҙҙең эраға тиклем XIV—XI быуаттар) цзягуванэнь (фалсы, илаһи) яҙыуҙар. Шан-Инь осоронда уҡ формалашҡан тел системаһы барлығы тураһында шаһит булып торалар. Уларҙы асА башлау [[XX быуат]] башына ҡарай, тикшеренеү беҙҙең көндәргә тиклем дауам итә һәм әлегә тамамланмаған.
Ҡытай теле традицияһын нығытҡан төп элемент булып вэньяндың рәсми яҙма теле тора. Берҙәм яҙма системаның өҫтөнлөгө төрлө диалекттар булыуына юл ҡуйған уникаль күренешкә әүерелә, улар күпмелер ваҡыт бойондороҡһоҙ дәүләттәр сиктәрендә үҫешә.
Сәйәси сәбәптәр арҡаһында ҡытай телендә төньяҡ диалекттары өҫтөнлөк итә. Улар нигеҙендә империяның рәсми теле статусын алған «чиновниктар теле» гуанхуа барлыҡҡа килә. Уның менән бергә байхуа тип аталған ябай халыҡтың һөйләү теле лә үҫешә.
Ҡытай мәҙәниәте тарихында һөйләү телен яҙма ҡулланыу кардинал боролош була; Цзинь Шэнтан (ҡы金聖歎, ябыл. 金圣叹, 1610?—1661) беренсе булып өҫтөнлөк ала. XX быуат башында грамоталылыҡты демократлаштырыу хәрәкәте байхуаға төп яҙма аралашыу теле һәм ҡытай диалекттарын берләштереүҙең башы булараҡ революцион күсеүҙе билдәләй.

Ҡытай теленең лексикаһы үҙгәртеп ҡороуҙың ике баҫҡысы аша үтә: б. э. I быуатында [[буддизм]]дың Ҡытайға үтеп инеүе менән барлыҡҡа килгән яңы семантик ҡатламдың яраҡлашыуы — яңы дәүерҙең донъя лексиконы менән берләшеү, уның иң ҡулайлы йөрөтөүсеһе булып япон теле була: XX быуат башынан күп кенә көнбайыш төшөнсәләре үтеп инә башлай, улар ҡасандыр үҙләштерелгән ҡытай иероглифтары аша яраҡлаштырыла, ләкин [[Япония]]ла барлыҡҡа килә. Шулай итеп, ҡытайҙар өсөн улар үҙләштерелгән һүҙҙәре булып тора.

Статистика мәғлүмәттәре буйынса, [[1911 йыл]]ға тиклем Ҡытайҙа ҡытай теленә арналған 4813 эш 12 067 баҫмала нәшер ителә&lt;ref&gt;Galambos, Imre. ''Orthography of Early Chinese Writing: Evidence from Newly Excavated Manuscripts''. Budapest, 2006:12 n.4.&lt;/ref&gt;.
== Лингвистическая характеристика ==

=== Фонетика и фонология ===
Ҡытай тартынҡылары һәм һуҙынҡылары билдәләнгән составтың сикләнгән тонлы ижектәренә ойошторолған. Путонгхуала 414 ижек бар&lt;ref&gt;По разным подсчётам, от 397 до 420 слогов. См.: Гун Ши (恭士)。Бэйцзин хуа ли цзю цзин ю дошао иньцзе? (北京话里究竟有多少音节？-- Сколько же слогов в пекинском диалекте?) // Чжунго юйвэнь (中国语文)，1958，№ 4. Приводится по: Софронов М. В. Китайский язык и китайская письменность. М., 2007. С. 20&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор = Алексахин А.Н.|заглавие = Теоретическая фонетика китайского языка. Базовый курс теоретической фонетики современного китайского языка путунхуа.|ответственный = Алексахин А.Н.|издание = Допущено Министерством образования и науки Российской Федерации в качестве учебного пособия для студентов педагогических вузов по специальности &quot;Иностранные языки&quot;. Издание второе, исправленное и дополненное|место = Москва|издательство = Восточная книга|год = 2011|страницы = 342|страниц = 1 -342|isbn = 978-5-7873-0541-8}}&lt;/ref&gt;, с учётом тоновых вариантов — 1332&lt;ref&gt;Алексахин А. Н. Теоретическая фонетика китайского языка&lt;/ref&gt; , тон варианттарын иҫәпкә алып — 1332&lt;ref&gt;Алексахин А. Н. Теоретическая фонетика китайского языка&lt;/ref&gt; (Путонхуала семантик айырыу тондары бар, һәр ижек 1 -ҙән 4 тонға тиклем + нейтраль тонға эйә булырға мөмкин)&lt;ref name=&quot;ЛЭС225&quot;&gt;{{статья|автор=Солнцев В. М.|заглавие=Китайский язык|ссылка=|издание=[[Лингвистический энциклопедический словарь]]|тип=|год=1990|том=|номер=|страницы=225|isbn=5-85270-031-2}}&lt;/ref&gt;. Ижек морфологик яҡтан әһәмиәтле, йәғни һәр ижек — морфеманың тауыш ҡабығы йәки ябай һүҙ. Тон системаһында уҡыу ҡағиҙәләре бар: тондарҙы үҙгәртергә йәки нейтралләштерергә мөмкин.

Путонхуа теленең белем кимәле буйынса дәүләт һынауын үткәндә, ҡулланылған хәҙерге таблицаларға тон айырмаһын иҫәпкә алмайынса, 400 ижек инә. Таблицалар хәҙерге заман норматив фонетик һүҙлегенә нигеҙләнгән Синьхуа цзыидянь (Пекин, 1987), ижектәр исемлегенән 18 ымлыҡ йәки һирәк уҡылған диалект йәки иҫке китап иероглифтары, тип алып ташланған&lt;ref&gt;О. И. Завьялова. Китайский язык // Духовная культура Китая: энциклопедия: в 5 т. 2006-- Т. 3. Литература. Язык и письменность. М., 2008. С. 643.&lt;/ref&gt;.

=== Морфология ===
Морфема, ғәҙәттә, бер ижекле була. Иҫке бер ижекле һүҙҙәрҙең ҡайһы берҙәре синтактик яҡтан үҙ аллы түгел — улар ҡушма һүҙҙәрҙең һәм яһалма һүҙҙәрҙең компоненттары сифатында ғына ҡулланыла. Ике ижекле (ике морфемалы) һүҙҙәр өҫтөнлөк итә. Терминология үҫешкән һайын ике ижекле һүҙҙәр һаны арта бара&lt;ref name=&quot;ЛЭС225&quot;/&gt;.
Һүҙьяһалыш һүҙҙәрҙЕ ҡушыу, аффиксация (ялғауҙар) һәм конверсия ярҙамында барлыҡҡа килә.

Ҡытай телендә туранан-тура һүҙҙәрҙе үҙләштереүҙәр булмаған, ләкин семантик калькалар киң ҡулланылған, мәҫәлән, 电 — электр, хәрефтәр, йәшен, 电脑 — компьютер, электр мейеһе, 笔记本电脑 — ноутбук, хәреф. дәфтәр-компьютер. Хәҙерге ваҡытта фонетик үҙләштереүҙәр, мәҫәлән, 克隆 (kelong) 'clong' кеүек ғәҙәти була бара. Ҡайһы бер яңы үҙләштергән һүҙҙәре, мәҫәлән, 巴士 (bāshì) 'bus' (ингл. bus) 公公共汽车, булған калькаларҙы ҡыҫырыҡлап сығара башлай.

Ҡытай телендә күп осраҡта ҡушма һүҙҙе һүҙбәйләнештән айырыу мөмкин түгел. Һүҙ үҙгәртеү башлыса ҡылым төрҙәре суффикстарынан ғибәрәт. Муффикс 们 (men) формаһындағы факультатив күплек формаһы кешеләрҙе һәм зат алмаштарҙы аңлатҡан исемдәргә хас.

Бер аффиксты «төркөм» яһау өсөн ҡулланырға мөмкин, йәғни ҡайһы бер үҙ аллы һүҙҙәрҙе күҙҙә тота ала. Аффикстар бик аҙ, ҡайһы берҙә факультатив һәм агглютинатив тәбиғәтле. Ҡытай телендә агглютинация һүҙҙәр араһындағы бәйләнештең сағылышы булып хеҙмәт итмәй, ә тел структураһы башлыса айырым булып ҡала.
Ҡытай синтаксаһы һүҙҙең билдәләнгән тәртибе булған номинатив структураһы менән ҡылыҡһырлана: аныҡлаусы һәр ваҡыт аныҡланыусы һүҙҙән алда килә.
Һөйләмдә хәл ҡылым булып килгән рәүеш дәрәжәләре килгән ҡылым алдында тора; «тултырыусы» (ваҡыт, һөҙөмтә) ғәҙәттә ҡылым артынан эйәрә.

Һөйләмдәр актив һәм пассив конструкция формаһында була ала; синтаксик әһәмиәте булмаған һүҙҙәрҙең урынын алмаштырыу (билдәле бер сиктәрҙә) мөмкин. Ҡытай телендә теркәүесле һәм теркәүесһеҙ бәйләнешле ҡушма һөйләмдәр ныҡ үҫешкән.

Үҙ-аллы һүҙ төркөмдәре шартлы рәүештә «исемдәргә» һәм «предикаттарға-хәбәрҙәргә» бүленә. Һуңғыһына сифаттар ҙа инә. Күп һүҙҙәр өсөн яртылаш ҡулланыу мөмкин. Хәҙерге ҡытай телендә хәҙерге заман менән үткән заман араһында айырма бар, аспект күрһәткестәренең инвентаризацияһы һәм модаль киҫәксәләрҙең ҡатмарлы системаһы бар.
Ҡытай телендә ярҙамсы һүҙҙәренең үҫешкән системаһы бар. Төп ярҙамсы һүҙҙәр: бәйләүестәр, теркәүестәр, киҫәксәләр, иҫәп һүҙҙәр, һөйләм киҫәгенең күрһәткестәре, хәбәрлекте күҙаллаусылар.

Предмет менән объекттың үҙ-ара бәйләнеше күҙлегенән ҡарағанда, ҡытайҙар актив телдәргә ҡарай, ләкин актив һәм стаив ҡылымдар араһындағы айырма морфологик түгел, ә синтактик яҡтан сағыла.
== Антропонимика ==
Ғәҙәттә. ҡытайҙарҙың исеме фамилиянан һуң яҙылған бер-ике ижекле исемдән тора. Ҡытай исеме путонхуаға тәржемә ителергә тейеш тигән ҡағиҙә бар. Был ҡағиҙә билдәле осраҡ менән бәйле, сөнки атаһы ,үтә бирелгән интернет ҡулланыусыға, улын &quot;@ исеме менән теркәүҙән баш тартҡандар&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/kaleidoscope/20070816/71832430.html В Китае родители пытались назвать своего ребёнка именем «@»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090406181358/http://www.rian.ru/kaleidoscope/20070816/71832430.html |date=2009-04-06 }}&lt;/ref&gt;.

Элек ҡытайҙарҙың ғүмер буйы бер нисә исеме булған: бала саҡта — «һөт», йәки бала исеме (xiao-ming, ҡt. yabyl. 小名, пиньинь: xiǎo míng), үҫкәс рәсми исем алған (мин, ҡит. ябыл. 名 Пиньинь: míng), туғандары араһында хеҙмәткәрҙәр икенсе исем йөрөтә (цзы, ҡит. yabeyl. 字, пиньинь: zì), ҡайһы берҙәре шулай уҡ псевдоним ала (хao, ҡyt. jabeil. 号, пиньинь: hào). Ләкин 1980-се йылдар уртаһына өлкәндәргә бер генә рәсми мин исеме бирелһә лә, бала саҡта «һөт» исемдәр киң таралған була&lt;ref name=&quot;SLI&quot;/&gt;{{rp|164-165}}.

Рус телендә, ҡағиҙә булараҡ, ҡытай фамилияһы менән исеме араһында буш юл (пробел) ҡалдырыла, «Фамилия» һәм «Исем» шул уҡ ваҡытта бергә яҙыла. Иҫке сығанаҡтарҙа ҡытай исемдәре дефис менән яҙылған (Фэн Ю-сян), ләкин һуңыраҡ ғуышып яҙыу орфографияһы ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;SLI&quot;/&gt; (дөрөҫ яҙылыш — Фэн Юйсян). Ҡытай фамилияларының иң киң таралғаны — Ли (ҡыт. яϫбйл: 李; пиньинь: Lǐ), Ван (ҡmd. ябай⪃. 王, пиньинь: Ванг), Чжан (ҡыт. yabyil. 张, пиньинь: Zhāng)&lt;ref name=&quot;SLI&quot;&gt;{{Статья|автор=Крюков М.В., Решетов А.М.|заглавие=Китайцы|издание=Системы личных имён у народов мира|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|место={{М}}|год=1989|страницы=164—170}}&lt;/ref&gt;.

Ҡытай ҡатын-ҡыҙҙары, кейәүгә сыҡҡас, ҡыҙ фамилияларын һаҡлап ҡала һәм ир фамилияһын ([[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]нда бөтә донъя буйынса тиерлек) ҡабул итмәй, ләкин балалар, ғәҙәттә, атаһының фамилияһын ала.
== Топонимика ==
Ҡытай телендә топонимдар географик объекттың класс идентификацияһын үҙ эсенә ала. Ҡытай телендә инденфикатор класы топоним аҙағында урынлаштырыла. Был осраҡта күлдәрҙең һәм тауҙарҙың исемдәре ике йүнәлештә яҙылырға мөмкин: «X
күл»&lt;ref&gt;http://www.mwr.gov.cn/english1/20040802/38171.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314013321/http://www.mwr.gov.cn/english1/20040802/38171.asp |date=2009-03-14 }} — Ministry of Water Resources&lt;/ref&gt;/ «X күле» һәм «X тау» / «X тауы».

== Фразеологизмдар һәм аллюзиялар ==
[[Файл:熟語關係圖.png|thumb|upright=1.5|Взаимосвязь между различными видами фразеологических единиц и их место в диапазоне «устная речь — письменный язык» (разряд 谚语 объединён с 俗语)]]

Хәҙерге ваҡытта ҡытай фразеологияһында ҡытай тел белгесе Ма Гофан (马国凡) тәҡдим иткән классификация биш категориянан тора:
# Чэнъюй ({{Китайский|成語|成语|chéngyŭ||готовое выражение}}) — идиомдар.
# Яньюй ({{Китайский|諺語|谚语|yànyŭ}}) — [[мәҡәл]]
# Сехоуюй ({{Китайский|歇後語|歇后语|xiēhòuyǔ||речение с усечённой концовкой}}) — кинәйә, аллегория
# Гуаньюнъюй ({{Китайский|慣用語|惯用语|guànyòngyŭ||привычное выражение}}) — [[Фразеологик берәмектәр|фразеологик берәмек]]
# Суюй ({{Китайский|俗語|俗语|súyǔ||просторечное выражение}}) — әйтем

Ҡытай телендә боронғо һәм хәҙерге заман фразеологизмдарынан тыш, ҡытай телендә «диангу» (ҡытайса 典典故) тип аталған аллюзиялар (стилистик фигуралар), йәки прецедент феномендар ҙә бар, улар боронғо текстарҙан алынған фразалар (иң ҙур сығанаҡтарҙың береһе — «Өс батшалыҡ» романы). Фразеологизмдарға килгәндә, Ҡытайҙа бындай әйтемдәрҙең айырым һүҙлектәре бар&lt;ref&gt;{{статья|автор=Былевский В. П.|заглавие=Функции прецедентных феноменов (дяньгу) в текстах СМИ КНР|издание=Электронный научный журнал «Медиаскоп»|номер=3|год=2015|ссылка=http://www.mediascope.ru/1817|язык=ru}}&lt;/ref&gt;. &quot;Дянгу&quot;ның булыуы, атап әйткәндә, ҡытай классик шиғриәтен аңлауҙы етди ҡатмарлаштыра, уҡыусының белемле булыуын талап итә&lt;ref&gt;{{статья|автор=[[Федоренко, Николай Трофимович|Федоренко Н.]]|заглавие=Китайская поэзия|издание=Антология китайской поэзии|ответственный=Перевод с китайского под общей редакцией [[Го Можо|Го Мо-Жо]] и [[Федоренко, Николай Трофимович|Н. Т. Федоренко]]|место=М.|год=1957|издательство=[[Государственное издательство художественной литературы]]|страницы=11|том=1|язык=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Былевский В. П.
[https://search.rsl.ru/ru/record/01008742167 Прецедентные феномены (дяньгу) в дискурсе СМИ КНР] : диссертация на степень кандидата филологических наук : 10.0110 / [МГУ]. — Москва, 2016. — 275 с. : ил.&lt;/ref&gt;.

== Иероглифтар төрҙәре 6 төркөм буйынса ==

=== Күрһәтеү ===
# 上 ''шан'' (Аңлатма: өҫтөнән, өҫтәрәк, өҫкө яҡҡа табаныраҡ)
# 下 ''ся'' (Аңлатма: аҫтына, төбөнә)
Ошо иероглифтарҙа вертикаль һыҙыҡ күрһәтеү ымға оҡшап һүрәтләнә.
Аңлатмаһы айырым осраҡтарҙа төрлө булырға мөмкин. Мәҫәлән, 上 … 下 ''шан … ся'' һүҙе «: өҫтөнән… аҫтына» ғына түгел, ә «етәкселәр.. буйһонған (ҡул аҫтындағы) кеше», «бер яҡтан… икенсе яҡтан» тигәнде аңлата.

== Пиньин теле ==
Һәр иероглифтың үҙ әйтелеше булыу ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. 1958 йылдан һәр иероглифты латин хәрефтәре менән яҙа башланылар. Ошо система пиньин теле тигән исем алды.

Хәҙерге ваҡытта [[Ҡытай]] мәктәптәрен тамамлаусылар 2000 иероглиф һәм уның латин хәрефтә яҙылышын белергә тейеш.

Пиньин теленең өндәре (тауышы) инициалға (беренсе бүлек) һәм финалдарға (икенсе бүлек) бүленә. 21 инициаль һәм 35 финаль бар&lt;ref name=&quot;nsa1&quot;&gt;[http://www.kitailanguage.com/kitajskij-alfavit-2 ]&lt;/ref&gt;.

Инициалдар әйтелеше:

d (дэ)

t (тхэ)

f (фо)

m (мо)

z (цзы)

x (cи)

s (cы)

ch (чи)

sh (ши)

zh (чжи)

r (эр)

j (цзи)

q (ци)

Финалдар әйтелеше :

ai (ай)

e (э)

I (и)

ou (оу)

er (ар)

ei (эй)

en (энь)

iou (йоу)

ong (он)

ang (ан)

eng (эн)

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
Ҡытай теле [[Гиннесстың рекордтар китабы]]на иероглиф яҙмаһы арҡаһында донъялағы иң ҡатмарлы телдәрҙең береһе (европалылар күҙлегенән ҡарағанда) индерелгән, шулай уҡ киң таралған [[омоним]]ия ла шул уҡ иероглифтар тарафынан кәметелгән&lt;ref&gt;[http://www.speakrus.ru/articles/guinlang.htm Книга рекордов Гиннесса. Языковые рекорды. Самые сложные языки]&lt;/ref&gt;. 
Шул уҡ ваҡытта хәҙерге ҡытай телендәге омофондар һәм омонимдар тирә-яҡ контекст аша, шулай уҡ уларға аңлатмалы  һүҙҙәр өҫтәп кәмей, контекст мәғәнәһен асыҡлау юлы менән ҡулланыла. Рекордлы яҙмалар исемлегендә чиппева, хайда, табасаран һәм эскимос телдәре менән бер рәттән телгә алына.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Interwiki|zh|Wikipedia:首页|Ҡытай|}}
* [http://www.nciku.com Handwriting Recognition + Ҡытайса-инглизсә һүҙлектәр]{{ref-en}}
* [http://www.zein.se/patrick/3000char.html The most common Chinese characters in order of frequency.]
* [http://lingua.mtsu.edu/chinese-computing/statistics/index.html Character frequency lists.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100128052138/http://lingua.mtsu.edu/chinese-computing/statistics/index.html |date=2010-01-28 }}
* [http://hieroglyphs.ru/ Китайские иероглифы и их значение на русском.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100223081013/http://hieroglyphs.ru/ |date=2010-02-23 }}
* [http://t-lar.narod.ru/hierog.html 20902 иероглифа представленных в Юникоде]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
== Әҙәбиәт ==
* ''Кожевников И. Р.'' Словарь привычных выражений современного китайского языка. М., 2005
* {{книга
 |автор         = Юань Цзя-хуа.
 |ответственный = Под ред. проф. Г.П. Сердюченко
 |заглавие      = Диалекты китайского языка
 |место         = М.
 |издательство  = Наука
 |год           = 1965
 |страниц       = 55
 |тираж         = 1200
}}
* {{книга
 |автор        = [[Курдюмов, Владимир Анатольевич|Курдюмов В. А.]]
 |заглавие     = Курс китайского языка. Теоретическая грамматика
 |место        = М.
 |издательство = Цитадель-трейд, Лада
 |год          = 2005
 |страниц      = 576
 |isbn         = 5-9564-0015-3
 |тираж        = 3000
}}
* ''Войцехович И. В.'' Практическая фразеология современного китайского языка. М., 2007
* [[Духовная культура Китая (энциклопедия)|Духовная культура Китая: энциклопедия в 5 т]]. М., 2006. — Т. 3. Литература. Язык и письменность. 2008. 727 с. Авторы статей общего раздела «Язык и письменность» — [[Завьялова, Ольга Исааковна|О. И. Завьялова]] и А. М. Карапетьянц, авторы словарных статей о языке и письменности — [[Завьялова, Ольга Исааковна|О. И. Завьялова]], И. Т. Зограф, Л. Р. Концевич, А. В. Немтинова, Ф. Ю. Тавровский, Р. Г. Шапиро. Избранная библиография работ на русском языке подготовлена В. П. Журавлевой
* [[Завьялова, Ольга Исааковна|Завьялова О. И.]] Большой мир китайского языка. М.: Восточная литература, 2010. 287 c. ISBN 978-5-02-036434-9.


[[Категория:Ҡытай теле|*]]
[[Категория:Ҡытай телдәре]]
[[Категория:АҠШ телдәре]]
[[Категория:Гонконг телдәре]]
[[Категория:Тайвань телдәре]]
[[Категория:Малайзия телдәре]]
[[Категория:Индонезия телдәре]]
[[Категория:Канада телдәре]]
[[Категория:Австралия телдәре]]
[[Категория:Монголия телдәре]]</text>
      <sha1>ovt6fn9j7dzpazwg8u6dlda1w80m7e3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кацусика Хокусай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59218</id>
    <revision>
      <id>1297084</id>
      <parentid>1183801</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T19:01:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11511" sha1="cm7w1n8hqwujnyxunkio8eoyvjobmao" xml:space="preserve">{{Художник
 |фон                  = 
 |имя                  = Кацусика Хокусай
 |оригинал имени       = 北斎
 |имя при рождении     = 
 |изображение          = Hokusai portrait.jpg
 |ширина               = 150px
 |описание изображения = Автопортрет
 |дата рождения        = 31.10.1760
 |место рождения       = Эдо (хәҙер {{ТУ|Токио}})
 |дата смерти          = 10.05.1849
 |место смерти         = Эдо (хәҙер {{ВБУ|Токио}})
 |происхождение        = 
 |подданство           = 
 |гражданство          = 
 |жанр                 = 
 |учёба                = 
 |стиль                = [[укиё-э]]
 |работы               = 
 |покровители          = 
 |влияние              = 
 |влияние на           = [[импрессионизм]]
 |награды              = 
 |звания               = 
 |премии               = 
 |сайт                 = 
 |викисклад            = category:Katsushika Hokusai
}}

[[Рәсем:Katsushika Hokusai - Fine Wind, Clear Morning (Gaifū kaisei) - Google Art Project.jpg|thumb|200px|Көньяҡ еле. Аяҙ көн. (Ҡыҙыл Фудзи). 1823—1831]]
{{нихонго|'''Кацусика Хокусай'''|葛飾 北斎}}; [[31 октябрь]] [[1760 йыл]], Эдо (хәҙерге [[Токио]]) — [[10 май]] [[1849 йыл]], шунда уҡ) — укиё-э йүнәлешендә эшләгән япон рәссамы{{sfn|Коломиец А. С.|1967|с=3}}, иллюстратор, Эдо дәүерендәге гравёр. Бик күп ҡушаматтар менән эшләй. Көнсығышта иң танылған Япон граверҙарынан иҫәпләнә. Япон ксилография дәүерен тамамлаусы иҫ киткес шәп оҫта.

Хокусай үҙ ғүмерендә утыҙлап псевдоним ҡулланған. Шуға ҡарамаҫтан, ҡушаматтар ҡулланыу ул осорҙағы япон рәссамдары өсөн ябай бер практика ғына булған. Ҡушаматтар һаны буйынса ул танылған рәссамдарҙың барыһын да уҙып киткән. Ҡушаматтары менән йыш ҡына уның ижадының осорҙарын билдәләйҙәр&lt;ref name=&quot;weston116&quot;&gt;Weston, Mark (1999). ''Giants of Japan: The Lives of Japan’s Most Influential Men and Women.'' New York: Kodansha International. P. 116. ISBN 1-56836-286-2.&lt;/ref&gt;.

== Биография ==

=== Бала сағы ===
Һөнәрсе ғаиләһендә тыуған. Ғаилә Кацусика районында йәшәгән, ул ҡаланан алыҫ булмаған ярлы биҫтә. Рәссамдың ысын исеме — {{нихонго|Токитаро|時太郎}}&lt;ref name=&quot;nagata&quot;&gt;Nagata, Seiji (1995). ''Hokusai: Genius of the Japanese Ukiyo-e.'' Kodansha International, Tokyo.&lt;/ref&gt;. Атаһы {{нихонго|Накадзима Исэ|中島 伊勢}} булған тип һанала, ул [[сёгун]] өсөн көҙгөләр яһаған&lt;ref name=&quot;nagata&quot;/&gt;. Хокусай атаһының вариҫы булмай, шуға күрә, фараздар буйынса, уның әсәһе [[конкубина]]&lt;ref name=&quot;weston116&quot;&gt;Weston, Mark (1999). ''Giants of Japan: The Lives of Japan’s Most Influential Men and Women.'' New York: Kodansha International. P. 116. ISBN 1-56836-286-2.&lt;/ref&gt; булған. Хокусай ижадын өйрәнеүсе {{нихонго|Нарадзаки Мунэсигэ|楢崎 宗重}} фекеренсә, Накадзима Исэ малайҙың үгәй атаһы булған, ул малайҙы һөнәренә өйрәткән. Ә ысын атаһы итеп ғалим крәҫтиән Кавамуруны һанай, ул малайҙы Накадзимаға дүрт-биш йәшендә бирә. Хокусай ғаиләһе ярлы булып, барлыҡ балаларын да үҫтерергә мөмкинлектәре булмай. Шулай уҡ тәрбиәгә кинйә балаларҙы ғына биргәндәр,
ул оло бала булмаған тигән фекергә килә өйрәнеүсе.

Алты йәшендә һүрәт төшөрә башлай, бәлки атаһынан да өйрәнгәндер, сөнки көҙгө эшләгәндә, уны биҙәү ҙә кәрәк булған&lt;ref name=&quot;weston116&quot;/&gt;.

=== Юл башы ===
Хокусай Судзуки Харунобу, Кацукава Сюнсё, Утагава Тоёхару япон гравюра оҫталары менән бер ваҡытта йәшәй. Оҫтаханала Хокусай ағасты һырларға өйрәнә. Әммә Хокусай үҙ йүнәлешен эҙләй һәм үҙ һүрәттәре буйынса гравюра төшөрөү менән мәшғүл була.

1778 йылда Хокусай билдәле укиё-э рәссамы Сюнсё (1726—1792) студияһына уҡырға инә, ул актерҙар һүрәттәрен (кабуки) төшөрө- менән шөғөлләнә. Уның оҫтаханаһы Эдола иң ҙурҙарынан һанала. Хокусай ижады ошо ваҡыттан «Сюнро дәүере» тип атала, сөнки ошо исем менән ҡул ҡуя. 1779 йылда йәш рәссам театр портреттары серияһын эшләй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
;рус телендә
* {{книга
 |автор         = Коломиец А. С.
 |заглавие      = Манга: Сборник рисунков Хокусая
 |ссылка        = 
 |ответственный = Отв. ред. Н. И. Конрад
 |место         = М.
 |издательство  = Наука (ГРВЛ)
 |год           = 1967
 |страниц       = 136
 |страницы      = 
 |тираж         = 3&amp;nbsp;000
 |isbn          = 
 |ref           = Коломиец А. С.
}}
* {{статья
 |автор    = Воронова Б. Г.
 |заглавие = Искусство суримоно Кацусика Хокусая
 |ссылка   = 
 |язык     = ru
 |издание  = Сообщения Музея изобразительных искусств им. Пушкина
 |выпуск   = 3
 |тип      = 
 |год      = 1966
 |том      = 
 |номер    = 
 |страницы = 66—73
 |doi      = 
 |issn     = 
}}
* {{книга
 |автор         = Белецкий П. А.
 |заглавие      = Одержимый рисунком
 |ссылка        = 
 |ответственный = Платон Белецкий
 |издание       = 
 |место         = Л.
 |издательство  = Детская литература
 |год           = 1970
 |страницы      = 
 |страниц       = 176
 |серия         = В мире прекрасного
 |тираж         = 50&amp;nbsp;000
}} (в пер., суперобл.)
* ''Воронова Б. Г.'' Кацусика Хокусай. Графика. — М.: Искусство, 1975.
* {{книга
 |автор         = 
 |заглавие      = Новые открытия советских реставраторов: Японская гравюра
 |ссылка        = 
 |ответственный = Составитель С. В. Ямщиков; Отбор поэтических текстов и переводы стихов с японского А. А. Долина]]; ВХНРЦ имени академика И. Э. Грабаря
 |место         = М.
 |издательство  = Советский художник
 |год           = 1979
 |страниц       = 144
 |страницы      = 
 |тираж         = 40&amp;nbsp;000
}} (обл.)
* {{cite web
 |url         = http://www.museum700.org/events/surimono-poeticheskoe-pozdravlenie.html
 |title       = Суримоно. Поэтическое поздравление.
 |author      = 
 |quote       = 
 |date        = 
 |format      = 
 |work        = 
 |publisher   = Музей «700 лет – Ландскрона, Невское устье, Ниеншанц»
 |accessdate  = 2012-05-10
 |lang        = ru
 |description = 
 |deadlink    = 
 |archiveurl  = http://www.webcitation.org/67gcGu1XK
 |archivedate = 2012
}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524162531/http://www.museum700.org/events/surimono-poeticheskoe-pozdravlenie.html |date=2013-05-24 }}

;Сит ил телдәрендә
* Bowie, Theodore (1964). ''The Drawings of Hokusai.'' Indiana University Press, Bloomington.
* Forrer, Matthi (1988). ''Hokusai'' Rizzoli, New York. ISBN 0-8478-0989-7.
* Forrer, Matthi; van Gulik, Willem R., and Kaempfer, Heinz M. (1982). ''Hokusai and His School: Paintings, Drawings and Illustrated Books.'' Frans Halsmuseum, Haarlem. ISBN 90-70216-02-7
* Hillier, Jack (1955). ''Hokusai: Paintings, Drawings and Woodcuts.'' Phaidon, London.
* Hillier, Jack (1980). ''Art of Hokusai in Book Illustration.'' Sotheby Publications, London. ISBN 0-520-04137-2.
* Lane, Richard (1989). ''Hokusai: Life and Work.'' E.P. Dutton. ISBN 0-525-24455-7.
* van Rappard-Boon, Charlotte (1982). ''Hokusai and his School: Japanese Prints c. 1800—1840 (Catalogue of the Collection of Japanese Prints, Rijksmuseum, Part III).'' Rijksmuseum, Amsterdam.

== Һылтанмалар ==
* {{япония-ая|k59|Кацусика Хокусай|18-11-2009}}
* [http://grani.agni-age.net/articles3/hokusai.htm Смирнова И. Кацусика Хокусай. «Грани эпохи», № 51, 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311091007/http://grani.agni-age.net/articles3/hokusai.htm |date=2007-03-11 }}
* [http://visipix.dynalias.com/sites/specials/hokusai/hoku_start.htm Одно из крупнейших собраний работ Хокусая (ок. 3000) в Интернет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120715220056/http://visipix.dynalias.com/sites/specials/hokusai/hoku_start.htm |date=2012-07-15 }}
* [http://www.tvkultura.ru/news.html?id=1101132&amp;tid=31282&amp;cid=11846 «Манга Хокусая» — энциклопедия японской жизни в картинках (Ч. 1). Телевизионная лекция Е. С. Штейнера в рамках проекта «ACADEMIA» телеканала «Культура»]
* [http://www.tvkultura.ru/news.html?id=1102332&amp;tid=31282&amp;cid=11846 «Манга Хокусая» — энциклопедия японской жизни в картинках (Ч. 2). Телевизионная лекция Е. С. Штейнера в рамках проекта «ACADEMIA» телеканала «Культура»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{youtube|PEaJ919ZDh8|О Хокусае в киножурнале «Хочу всё знать», № 187}}

{{DEFAULTSORT:Хокусай, Кацусика}}
[[Категория:Эдо дәүере]]
[[Категория:Япония рәссамдары]]


{{Painter-stub}}</text>
      <sha1>cm7w1n8hqwujnyxunkio8eoyvjobmao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зөбәржәт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59441</id>
    <revision>
      <id>1297024</id>
      <parentid>1276178</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T12:39:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lp0 on fire</username>
        <id>46760</id>
      </contributor>
      <comment>Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Daniyann|Daniyann]] ([[User talk:Daniyann|talk]]): Cross-wiki spam (TwinkleGlobal)</comment>
      <origin>1297024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1892" sha1="prh2qc0ja2clrmrxl3a6o5zg65m0ab5" xml:space="preserve">{{Минерал
 |Название    = Зөбәржәт
 |Изображение =Béryl_var._émeraude_sur_quartz_(Carnaiba_Mine_Bahia_-_Brésil).jpg
 |Подпись     =  [[Бразилия]] зөбәржәте
 |Формула     = {{Химическая формула|Be|3|Al|2|Si|6|O|18|sort=ne}}
 |Цвет        = Йәшел, һаоғылт-йәшел
 |Цвет черты  = Аҡ
 |Блеск       = Быяла
 |Прозрачность= Үтә күренеүсән, ярым үтә күренеүсән
 |Спайность   = бик яҡшы түгел
 |Сингония    = [[Гексагональ сингония|Гексагональ]]
 |Твердость   = Моос шкалаһы буйынса7,5 - 8,0 
 |Излом       = Тигеҙһеҙ
 |Примесь     = Fe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, V&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, Cr&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
 |Плотность   = 2,69 - 2,78
 |Показатель преломления = n&lt;sub&gt;ω&lt;/sub&gt; = 1.564–1.595,&lt;br&gt; n&lt;sub&gt;ε&lt;/sub&gt; = 1.568–1.602
}}

'''Зөбәржә́т''' — үтә күренеп торған асыҡ йәшел төҫтәге [[аҫыл таш]].&lt;ref&gt;Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)&lt;/ref&gt; Химик формулаһы — Be&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;(SiO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;

== Һылтанмалар ==
{{commons|emerald}}
* [http://www.interlinks.ru/jewelry/1359.html Изумруд в мифах и фактах]{{ref-ru}}
* [http://www.colombia.su/Economia/esmerald1.html Колумбия — земля изумрудов]{{ref-ru}}
* Нәфис фильм «Остров дикарей» {{ref-ru}}
* Нәфис фильм «Зеленый огонь» {{ref-ru}}


{{Mineral-stub}}</text>
      <sha1>prh2qc0ja2clrmrxl3a6o5zg65m0ab5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клавдий Гален</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67867</id>
    <revision>
      <id>1297093</id>
      <parentid>1279582</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T01:40:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40096" sha1="78hw70nnp1k6urc5a7px4qrovdu7a1s" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Гален
| Оригинал имени       = Γαληνός
| Изображение          = Galen detail.jpg
| Ширина               = 
| Описание изображения = 
| Дата рождения        = [[129]] йә [[131]] йыл
| Место рождения       = [[Пергам]]
| Дата смерти          = [[200]] йә [[217]] йылда
| Место смерти         = {{ВБУ|Рим|Римда}}
| Гражданство          = 
| Научная сфера        = [[медицина]], [[анатомия]]
| Место работы         = 
| Альма-матер          = 
| Научный руководитель = 
| Знаменитые ученики   = 
| Известен как         = 
| Награды и премии     = 
| Викитека             = 
}}

'''Клавдий Гален''' ({{lang-el|Γαληνός}}; [[129]] йәки [[131]] йыл — [[200]] йәки [[215]] йыл) — [[Боронғо Греция|Грек]] сығышлы [[Боронғо Рим]] табибы, хирургы һәм философы&lt;ref&gt;«''[https://books.google.com/books?id=HPjqJWakX7IC&amp;pg=PA63&amp;dq&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Life, death, and entertainment in the Roman Empire]''». David Stone Potter, D. J. Mattingly (1999). [[University of Michigan Press]]. p.63. ISBN 0-472-08568-9&lt;/ref&gt;. Гален күп кенә фәнни дисциплиналар төшөнсәләренә,
шул иҫәптән [[анатомия]]&lt;ref&gt;[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1081972/ Galen on the affected parts]&lt;/ref&gt;, физиология&lt;ref name=&quot;brock&quot;&gt;Arthur John Brock (translator), ''Introduction. Galen. On the Natural Faculties''. Edinburgh 1916&lt;/ref&gt;, фармакология&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=al9FH5tynlAC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=galen+on+pharmacology&amp;source=bl&amp;ots=q9JZ5JRP2D&amp;sig=bBRFNdLCu4aeyJVj0EKpStKbcRU&amp;hl=en&amp;ei=ytfVS9b6A4LO8wSSoO20Dw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=2&amp;ved=0CB8Q6AEwAQ#v=onepage&amp;q&amp;f=false Galen on pharmacology]&lt;/ref&gt; һәм неврология, шулай уҡ философия&lt;ref name=&quot;Galen on the brain&quot;&gt;[https://www.amazon.com/Galen-Brain-Physiological-Speculation-Multilingual/dp/9004125124 Galen on the brain]&lt;/ref&gt; һәм логикаға һиҙелерлек өлөш индергән.

Киң таралған ''Клавдий Гален'' исеменең яҙылышы (лат. Claudius Galenus) Яңырыу дәүерендә генә барлыҡҡа килә һәм яҙмаларҙа телгә алынмаған; Cl-ның (Clarissimus) хаталы уҡылышы, тип һанала&lt;ref&gt;Античная философия: Энциклопедический словарь. М., 2008. С. 250&lt;/ref&gt;.

Гален исеме греч. Γαληνός, Galēnos «γαληνός», «тыныс» тигән һүҙҙе аңлата&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgalhno%2Fs γαληνός]. ''Liddell, H. G., Scott, R.'' A Greek-English Lexicon / on Perseus Digital Library.&lt;/ref&gt;.

Бай архитектрҙың улы булараҡ. Гален бик һәйбәт белем ала, бик күп сәйәхәт ҡыла, медицина өлкәһендә бик күп мәғлүмәттәр йыя. Римда йәшәй, рим аҡ һөйәктәрен дауалай һәм бер аҙҙан бер нисә Рим императорының шәхси табибы булып китә.
Уның теориялары Европа медицинаһында 1300 йыл дауамында өҫтөнлөк ала. Уның анатомияһын 1543 йылда барлыҡҡа килгән Андреас Везалийҙың «Кеше тәненең төҙөлөшө тураһында» исемле хеҙмәте баҫтырылып сыҡҡанға тиклем ҡулланалар&lt;ref name=Vesalius1543&gt;{{книга
|заглавие=[[О строении человеческого тела|De humani corporis fabrica]]
|издательство=[[Опорин, Иоганн|Johannes Oporinus]]
|место=[[Базель|Basel]], [[Швейцария|Switzerland]]
|язык=[[Latin]]
|год=1543
|ссылка=http://vesalius.northwestern.edu/
|автор=[[Везалий, Андреас|Andreas Vesalius]]
}}&lt;/ref&gt;, уның ҡан әйләнеше теорияһы 1628 йылға тиклем ғәмәлдә була, тап ошо йылда Уильям Гарвей үҙенең «Хайуандарҙың йөрәге һәм ҡан әйләнеше хәрәкәте буйынса анатомик тикшеренеү» хеҙмәтен баҫтырып сығара&lt;ref name=Harvey1628&gt;{{книга
|заглавие={{Нп3|Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus}}
|издательство=Sumptibus Guilielmi Fitzeri
|место=[[Франкфурт-на-Майне|Frankfurt]], [[Германия|Germany]]
|язык=[[Latin]]
|год=1628
|страницы=72
|ссылка=http://www.rarebookroom.org/Control/hvyexc/index.html
|isbn=0-398-00793-4
|автор=[[Гарвей, Уильям|William Harvey]]
}}&lt;/ref&gt;, унда ул ҡан әйләнешендә йөрәктең роленә тасуирлама бирә&lt;ref name=Furley1984&gt;Furley, D, and J. Wilkie, 1984, ''Galen On Respiration and the Arteries'', Princeton University Press, and Bylebyl, J (ed), 1979, ''William Harvey and His Age'', Baltimore: Johns Hopkins University Press&lt;/ref&gt;. Буласаҡ табиптар Галендың хеҙмәттәрен XIX быуаттың аҙағына тиклем өйрәнә. Уның, мейе нервылар системаһы ярҙамында хәрәкәттәрҙе контролдә тота тигән теорияһы, әлегәсә актуаль булып ҡала.

Уның мираҫы күбеһенсә сирия, ғәрәп, иврит, латынь һәм боронғо әрмән телдәренә тәржемә ителеү арҡаһында һаҡланып ҡалған&lt;ref&gt;{{книга |автор=Greg Woolf. |часть= |ссылка часть= |заглавие=The Cambridge Illustrated History of the Roman World |оригинал= |ссылка=https://books.google.am/books?id=qO54sAEvDL4C&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=2003 |volume= |pages= 248|columns= |allpages= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Rebecca Flemming }}{{oq|en|So much of Galen's oeuvre has survived, in a range of languages from its original Greek through Syriac, Arabic, Hebrew, Latin and Armenian, because of the dominant position Galen attained in the classical medical tradition.}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
[[Файл:Galeni De curandi ratione V00212 00000008.tif|thumb|Галендың ''De curandi ratione'' исемле хеҙмәтенең титул бите. 1529 йылғы баҫма]]

Гален, үҙе яҙыуынса, 129 йылдың сентябрь айында тыуған&lt;ref name=&quot;nutton73&quot;/&gt;.. Уның атаһы, Никон, бай кеше һәм билдәле архитектор һәм төҙөүсе була, шул уҡ ваҡытта ул философия, математика, логика, астрономия, ауыл хужалығы һәм әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһынған. Гален үҙенең атаһын «бик яғымлы, ябай, яҡшы күңелле» кеше итеп тасуирлай. Ул ваҡытта Пергам мәҙәни һәм интеллектуаль билдәле ҡала була, Александрия китапханаһынан һуң икенсе урында торған китапханаһы менән дан тота (Эвмен II)&lt;ref name=&quot;brock&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;metzger&quot;&gt;''Metzger, B. M.'' [https://books.google.ca/books?id=NrEeAAAAIAAJ New Testament Studies: Philological, Versional, and Patristic.] — BRILL, 1980. — ISBN 90-04-06163-0, ISBN 978-90-04-06163-7.&lt;/ref&gt;. Гален Пергам философтары менән ун дүрт йәшендә таныштырыла. Ул философия менән Аристотелдән башлап эпикуреизмға тиклем шөғөлләнә. Атаһы улына әҙәбиәт һәм медицина мәсьәләләрендә белем бирергә тырыша, сөнки киләсәктә улын ул сәйәсмән йәки философ итеп күрә. Гален утверждает, 145 йылда, Гален яҙыуынса, атаһы төш күргән: йәнәһе, Асклепий Никонға улын медицинаға өлкәһендә уҡырға барһын тип әйткән. Атаһы аҡса йәлләмәй, Гален 16 йәшендә Асклепионда медицинаны өйрәнә башлай. Һуңғараҡ ул үҙенең бер трактатында атаһына рәхмәт белдерә һәм грамматика һәм математика өлкәләрендә алған белемен бик юғары баһалай. Асклепион бер үк ваҡытта сиркәү ҙә, хәстәхана ла була, бында һәр ауырыу килә алған. Бында бик күптәр ярҙам алған. Сиркәү бик билдәле кешеләр өсөн дә төйәккә әйләнә, мәҫәлән, тарихсы Авл Клавдий Харакс, оратор Элий Аристид, софист Антоний Полемон, консул Руфин Куспийға&lt;ref name=&quot;nutton73&quot;&gt;{{статья |заглавие=The Chronology of Galen's Early Career |издание=Classical Quarterly |том=23 |номер=1 |страницы=158—171 |doi=10.1017/S0009838800036600 |pmid=11624046 |язык=und |автор=Nutton, V. |год=1973}}&lt;/ref&gt;.

148 йылда, Галенға 19 йәш булғанда, уның атаһы үлеп ҡала, бөтә мөлкәте улына күсә. Гален Гиппократтың&lt;ref&gt;[http://daedalus.umkc.edu/hippocrates/HippocratesLoeb1/page.66.php?size=240x320 Hippocrates. Airs, Waters, and Places] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930083013/http://daedalus.umkc.edu/hippocrates/HippocratesLoeb1/page.66.php?size=240x320 |date=2011-09-30 }}. / Jones (ed.). — 70—2.&lt;/ref&gt; кәңәшенә ҡолаҡ һалып, уҡырға китә. Смирна, Коринф, Крит, Киликия, Кипр һәм, ниһайәт, Александрияның бөйөк медицина мәктәбен барып күрә, бында ул үҙ заманының төрлө традицияларын өйрәнә. Төрлө оҫталарҙа уҡыу буласаҡ ғалимдың фекерләүенә ҙур йоғонто яһай: ғүмеренең аҙағынаса ул ниндәйҙер бер айырым медицина йүнәлешенә йәки мәктәбенә инанмай. Уның фекеренсә, кешене дауалау өсөн иң яҡшыһын ғына һайлап алырға һәм тәжрибә һәм практика менән нығытылған берҙәм система булдырырға кәрәк. Бындай ҡарашты ''эклектик'' ҡараш тип әйтәләр, әммә ул уға ғүмер буйы хеҙмәт итә.

157 йылда 28-йәшлек Гален Пергам әйләнеп ҡайта һәм Азия провинцияһында иң бай һәм абруйлы кешеләрҙең береһе булған төп дин әһеленең гладиаторҙар табибы булып китә. Гален аңлатыуынса, маймылдың эске ағзаларын сығарып һалып, башҡа табиптарға уларҙы урынына урынлаштырырға тәҡдим иткәндән һуң, дин әһеле уны һайлай. Улар баш тартҡандан һуң, Гален үҙе уларҙы урынына һала һәм дин әһеленең ышанысын яулай. Был вазифала дүрт йыл эшләгән осорҙа Гален диетаның, спорттың, гигиенаның кәрәклегендә инана, анатомияны, һынған урындарҙы һәм ауыр йәрәхәттәрҙе дауалау ысулдарын өйрәнә. Ул эшләгән осорҙа барыһы биш кенә гладиатор һәләк була, шул уҡ ваҡытта унан алда эшләгән табипта үлгән гладиаторҙар һаны 60-ҡа етә. Ошо уҡ ваҡытта гален теоретик медицинаһын һәм философия менән&lt;ref name=&quot;nutton73&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ustun&quot;&gt;''Ustun, C.'' Galen and his anatomic eponym: Vein of Galen. / Clinical Anatomy, 2004 — Vol. 17. — Issue 6. — P. 454—457.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;grant&quot;&gt;[https://books.google.ca/books?id=tyip3Kf68TYC&amp;pg=PP9 Galen On Food and Diet]. / Grant, M (trans.) — Routledge, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Gleason, M.'' Making Men: Sophists and Self-Presentation in Ancient Rome. — Princeton, 1995.&lt;/ref&gt;.

== Өлгөрөп еткән йылдары ==
Гален [[Боронғо Рим|Римға]] 162 йылда килә һәм табип булып эшләй башлай. Холҡоноң ҡыҙыулығы арҡаһында Гален башҡа коллегалар менән низағҡа инә. Уның һәләтлеге күп кенә табиптарға оҡшап етмәй, улар уға ҡаршы фетнә ҡоралар һәм ул, ғүмере өсөн хәүефләнеп, үҙ ихтыяры менән ҡаланы ташлап сыға&lt;ref name=&quot;D.E. Eichholz 1951, p. 60–71&quot;&gt;D.E. Eichholz, 1951, Galen and His Environment, Greece &amp; Rome 20 no. 59, Cambridge University Press, p. 60-71&lt;/ref&gt;.

161 йылдан алып Рим һуғышҡа йәлеп ителә. Марк Аврелий һәм Луций Вер төньяҡта маркомандар менән алышалар&lt;ref&gt;Elizabeth C. Evans, 1956, Galen the Physician as Physiognomist, American Philological Association&lt;/ref&gt;. 169 йылдың көҙөндә, Рим ғәскәрҙәре Аквилейға ҡайтҡан саҡта, ҡурҡыныс эпидемия башлана, һәм гален кире Римға саҡырыла. Ул Марк Аврелийҙы һәм Луций Верҙы германияла оҙатып йөрөргә тейеш. Икенсе йылына Марк Аврелий үҙе Галенды бушата&lt;ref name=&quot;M.L. Littman p. 243–255&quot;&gt;R.J. Littman and M.L. Littman, 1973 Galen and the Antonine Plague, The American Journal of Philology 94 no. 3, p. 243—255&lt;/ref&gt;. Ул табип булараҡ император вариҫы Коммодҡа ебәрелә. Тап ошонда, батша һарайында, гален медицина тематикаһы буйынса бик күп яҙа. Яҙмыш шаярыуы буйынса, Луций Вер — 169 йылда, ә Марк Аврелий 180 йылда эпидемия ҡорбандары булып һәләк булалар.

Гален императорҙың ғүмеренең аҙағына тиклем уның шәхси табибы була. Дион Кассий раҫлауынса, яҡынса 189 йылда Коммодтың батшалығы осоронда бик эре эпидемия була, көн һайын Римда 2000 кеше һәләк була.&lt;ref name=&quot;M.L. Littman p. 243–255&quot;/&gt;.

Гален шулай Септимий Северҙың табибы була. Үҙенең яҙмаларында ул Септимийҙы һәм Каракалланы дарыуҙар менән тәьмин итеүҙә ярҙам өсөн маҡтай&lt;ref name=&quot;D.E. Eichholz 1951, p. 60–71&quot;/&gt;.

'''Антонин чумаһы'''

Антонин чумаһы Марк Аврелийҙың ғаилә исеменән алынған. Шулай уҡ уны гален исеме менән дә йөрөткәндәр. Гален Риме да 166 йылда була, тап эпидемия башланған осорҙа, шулай уҡ 168—169 йылдарҙың ҡышында ҡабатланған эпидемия осоронда Аквилейҙа ғәскәрҙәр араһында була. Гален был эпидемияны оҙайлы тип атай. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Галендың яҙмалары бик ҡыҫҡа һәм системаһыҙ, сөнки ул киләһе быуындар өсөн сирҙе тасуирларға тырышмай, уны күберәк ауырыуҙың симптомдары һәм дауалау алымдары ҡыҙыҡһындыра.
Кеше үлеме 7—10 % тәшкил итә. 165—168 йылдарҙағы эпидемия 3,5 миллиондан 5 миллионға тиклем кеше ғүмерен ҡыя. Ҡайһы бертикшеренеүселәре[кто?] империяның ярты халҡы һәләк булған, тип яҙа&lt;ref name=&quot;M.L. Littman p. 243–255&quot;/&gt;.Антонин чумаһы оспа вирусынан килеп сыҡҡан, тип һанала, сөнки Гален ауырыуҙың симптомдары тураһында етерлек мәғлүмәт ҡалдырған.
Гален, тәндә сыҡҡан әҫпе ғәҙәттә ҡара төҫтә була, әммә бер ниндәй ҙә сейләнгән урын булмай, тип яҙа, ә сирҙән һуң һауыҡҡандарҙың тәнендә ҡара әҫпеләр ҡала, сөнки эренле күперткеләрҙә ҡан ҡалдыҡтары була һәм күперткеләр ҙә була. Гален фекеренсә, тән әҫпеһе Фукицид тасуирлағаннға оҡшай&lt;ref name=&quot;M.L. Littman p. 243–255&quot;/&gt;. Гален ашҡаҙан-эсәктәр проблемалары һәм диарея тураһында яҙа. Оло ярауы ҡара төҫтә булһа, кеше үлә [21]. Шулай уҡ биҙгәк симптомдары, ҡоҫоу, йүткереү, ауыҙҙан килгән алама еҫ тураһында тасуирлай&lt;ref name=&quot;M.L. Littman p. 243–255&quot;/&gt;.

X быуат энциклопедияһында (Суда) гален 70 йәшендә вафат булған тип яҙылған, йәғни, яҡынса 199 йылда. Шуға ҡарамаҫтан, Галендың «Пизонға териак тураһында» исемле трактатында 204 йылғы ваҡиғалар тасуирлана (ялғанлыҡ булыуы ла бар. Ҡайһы бер ғәрәп сғанаҡтарында ул 87 йәшендә үлгән тип яҙылған, йәғни 17 йыл медицинаны өйрәнгәндән һәм 70 йыл практиканан һуң, тимәк, ул 217 йылда вафат улған. Тикшеренеүселәр, ғәрәп сығанаҡтарында дөрөҫ даталар бирелгән тип һанайҙар, энциклопедияла 70 йыллыҡ дауалау практикаһын 70 йыл йәшәгән тип яңылыш яҙғандар&lt;ref&gt;Nutton V. Ancient Medicine. Routledge, 2004 226-7&lt;/ref&gt;.

== Ҡаҙаныштары ==
* Яҡынса 30 кеше мускулын тасуирлаған.
* Йөрәк түгел, ә баш һәм арҡа мейеһе «хәрәкәттең, һиҙгерлектең һәм рухи эшмәкәрлектең тупланышы» булып тора, тип иҫбатлаған.
* «Нервыһыҙ тәндең бер өлөшө лә, ирекле тип исемләнгән бер хәрәкәте лә, бер ниндәй ҙә хис-тойғоһо ла» булыуы мөмкин түгеллеген иҫбатлаған.
* Арҡа мейеһен арҡырыға киҫеп, киҫелгән урындан аҫтараҡ ятҡан тән өлөштәренең һиҙгерлеге юғалғанын күрһәткән.
* Элек һаналғанса, артериялар буйлап «пневма» түгел, ҡандың ағыуын иҫбатлаған.

Философия, медицина һәм фармакология буйынса 400 тирәһе хеҙмәт ижад иткән, улар араһынан йөҙгә яҡыны беҙҙең ваҡытҡа тиклем килеп еткән. Медицина, фармация, анатомия, физиология һәм фармакология буйынса антик фәне туплаған мәғлүмәттәрҙе йыйған һәм классификациялаған.

Урта мейеһе дүрт түбәләстән, баш һөйәге нервыларының ете парын, гиҙеп йөрөгөн нервты тасуирлаған; сусҡаларҙың арҡа мейеһен киҫеү буйынса тәжрибәләр үткәреп, арҡа мейеһенең тамырсаларының функциональ айырмаһын күрһәткән.

Күҙәтеүҙәр нигеҙендә тарихта тәүге ҡан әйләнеше теорияһын булдырған. Кесе ҡан әйләнешенең булыуын белмәйенсә, йөрәк ҡарынсыҡтары араһында уларҙы тоташтырған тишек барлығын күҙаллаған (сабый балаларҙың йөрәгендә бындай тишек ысынлап та бар, ул уны сабый мәйеттәрен ярған саҡта күреүе ихтимал).
Фармакологияға нигеҙ һала. Әлегә тиклем билдәле бер ысул менән эшләнгән төнәтмәләрҙе һәм майҙарҙы «гален препараттары» тип йөрөтәләр.

Гален буйынса дауаланыу — дөрөҫ диета һәм дарыу саралары. Гиппократтан айырмалы рәүештә Гүҫемлек һәм хайуан сығышлы дарыуҙарҙа файҙалы һәм балластлы матдәләр булыуын иҫбатлай. Гален үләндәрҙән алынған матдәләр менән дауалаған, сироптар, шараптар, һеркә менән балдың ҡатышмаһын киң ҡулланған&lt;ref&gt;{{книга|автор=Блинова К. Ф. и др.|часть=|заглавие=Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|ответственный=Под{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }} ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева|место={{М}}|издательство=Высш. шк.|год=1990|страницы=266|isbn=5-06-000085-0}}&lt;/ref&gt;.

Үҙенең әҫәрҙәрендә гален 304 үҫемлекте, 80 хайуанды һәм 60 минералды телгә алған.
[[Файл:Гален на почтовой марке Греции 1996 года.jpg|мини|Гален Греция почта маркаһында, 1996 йыл]]

== Мираҫы ==
[[Файл:Galen Opera Venedig 1550 Textseiten (Isny).jpg|thumb|Галендың хеҙмәтенән бер бит]]

=== Һуңғы антик осоро ===
Йәшәгән осорҙа уҡ Гален легендар табип һәм философ булып һанала&lt;ref name=&quot;nutton84a&quot;&gt;Nutton V. Galen in the eyes of his contemporaries. BHM 58(3) fall 1984 315-24&lt;/ref&gt;, император Марк Аврелий уны «Primum sane medicorum esse, philosophorum autem solum» (табиптар араһында беренсе һәм философтар араһында уникаль) тип баһалай. Грек авторҙары(Феодот Кожевник, Афиней һәм Александр Афродисийский) уның менән ризалашалар.

Шулай булыуға ҡарамаҫтан, уның фәнгә индергә өлөшө замандаштары тарафынан кәрәгенсә баһаланмай&lt;ref name=&quot;brock&quot;/&gt; Рим империяһы ҡолатылғандан һуң Көнбайышта тулыһынса Галендың хеҙмәттәрен өйрәнеү туҡтатыла. Шул уҡ ваҡытта Византияла Галендың күп кенә хеҙмәттәре һаҡланып ҡалған һәм өйрәнелгән.
Сирия христиандары Галендың хеҙмәттәре тураһында Византия Сирия һәм Көнбайыш Месопотамия менән идара иткән осорҙа белеп ҡалалар. Етенсе быуатта был ерҙәрҙе мосолмандар баҫып ала. 750 йылдан һуң мосолмандар һәм Сирия христиандары Галендың хеҙмәттәрен ғәрәп теленә тәржемә итәләр. Ошо ваҡыттан Гален һәм бөтә грек медицинаһы Яҡын Көнсығыштың Урта быуат мәҙәниәтенә үҙләштерелә&lt;ref name=&quot;brock&quot;/&gt;

=== Ислам медицинаһына йоғонтоһо ===
Галендың хеҙмәттәрен тәүге етди тәржемәсеһе Сирия христианы Хунанйн, ул Галендың 129 хеҙмәтен ғәрәп теленә тәржемә итә.&lt;ref&gt;[http://press.princeton.edu/titles/7100.html Dear P. Revolutionizing the Sciences: European Knowledge and Its Ambitions, 1500—1700. Princeton, NJ: Princeton University Press (2001), 37-39] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012180439/http://press.princeton.edu/titles/7100.html |date=2008-10-12 }} {{недоступная ссылка|число=14|месяц=05|год=2013|url=http://press.princeton.edu/titles/7100.html}}&lt;/ref&gt;. Бер тәржемәһе (‘Китаб ила Аглуган фи Шифа аль Амраз’) Аюү Сина Академияһында һаҡлана. Галендың Александрия йыйынтығының бер өлөшө — этот манускрипт 10 быуат манускрипты — ике өлөштән тора, унда биҙгәктең төрҙәре һәм төрлө шешеү процестары тураһында бәйән ителә Бынан тыш, 150-нән ашыу дарыуҙар рецептары бирелгән. Китап Грек һәм Рим медицинаһы тураһында бик күп мәғлүмәттәрҙе үҙ эсенә алған.
 
Ғәрәп сығанаҡтары ([Ар-Рази, Абу Бакр Мөхәмәттең хеҙмәттәре) Галендың юғалған хеҙмәттәре тураһында сығанаҡ булып тора&lt;ref name=&quot;nuttonchoice&quot;&gt;[https://www.jstor.org/pss/639325 Nutton V. The Patient’s Choice: A New Treatise by Galen. The Classical Quarterly, New Series, Vol. 40, No. 1 (1990), pp. 236—257]&lt;/ref&gt;. Разестың, шулай уҡ Ибн-Зухрҙың һәм Ибн-ән-Нәфистең хеҙмәттәрендә&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=Traditional Medicine Among Gulf Arabs, Part II: Blood-letting |издание=Heart Views |том=5 |номер=2 |страницы=74—85 [80] |язык=en |тип=journal |автор=Reflections Chairman's |год=2004}}&lt;/ref&gt; Галендың хеҙмәттәре артабанғы тикшеренеүҙәр өсөн нигеҙ булып ҡулланыла.

==== Рәсәйҙә ====
Хәҙерге ваҡытта Гален хеҙмәттәренең урыҫ теленә барыһы ике тәржемәләре бар. Уларҙың беренсеһе — [http://lechebnik.info/422/index.htm «О назначении человеческого тела»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200205111046/http://lechebnik.info/422/index.htm |date=2020-02-05 }} 1971 йылда академик В. Н. Терновский мөхәррирлеге аҫтында баҫтырыла. 2014 йылда И. М. Сеченов исемендәге Беренсе МГМУ-ның медицина, Ватан тарихы һәм культурология кафедраһы хеҙмәткәрҙәре тарафынан у «Гален: врач и философ» китабы сығарыла, ктапҡа философтың 3 тексы һәм уларҙың тарихи-философия анализы индерелгән. В перевод вошли следующие тексты: «Способ распознавания и лечения страстей любой, в том числе и своей собственной», «О распознавании и лечении заблуждений всякой души», «О том, что лучший врач — ещё и философ». авторҙарҙың фекеренсә, сит ил тарихнамәһендә Галендың мираҫына ҡыҙыҡһыныу аҙаҡҡы егерме йыл эсендә көсәйә. авторҙар был процесты тарихсыларҙың һәм философтарҙың фән һәм диндең үҙ-ара бәйләнештәренә фекерҙәр үҙгәреүе һәм фәнни-техник прогресс осоронда фәнни парадигманың үҙгәреүе менән бәйләйҙәр. Был теория Галендың гипотезаһы менән тап килә, сөнки Гален ысын табип өҫтәүенә философ та булырға тейеш, тип һанаған. 2014 йылдан ошо уҡ коллектив Галендың хеҙмәттәрен урыҫ телендә сығара башлай; 2019 йылға ҡарата 1—5 томдар нәшер ителгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
: ''Ентекле библиографияһын ҡара {{iw|корпус Галена||en|Galenic corpus}}''
Тексттар:
* ''Galeni'' Opera omnia. Lpz., 1821—1833. repr. Hldh., 1965.

Тәржемәләр:
* ''Гален, Клавдий''. О назначении частей человеческого тела / Пер. С. П. Кондратьева, под ред. и с примеч. В. Н. Терновского, вступ. ст. В. Н. Терновского и Б. Д. Петрова. М.: Медицина. 1971. 555 стр. 5000 экз.
* ''Гален, Клавдий''. Сочинения. Том I / Общ. ред., сост., вступ. ст. и коммент. Д. А. Балалыкина, пер. с древнегр. А. П. Щеглова. — М.: Весть, 2014. — 654 с. (ТРАКТАТЫ: О том, что лучший врач — ещё и философ; О наилучшем преподавании; [http://historymedjournal.com/volume/number_2/2_2014_Balalikin_Filisivskie%20smisli.pdf О побуждении к медицине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713191807/http://historymedjournal.com/volume/number_2/2_2014_Balalikin_Filisivskie%20smisli.pdf |date=2019-07-13 }}; Способ распознавания и лечения страстей любой, в том числе и своей собственной души; О распознавании и лечении заблуждений всякой души; О зависимости свойств души от темпераментов тела; О вскрытии вен, против последователей Эрасистрата, живущих в Риме; Три комментария на книгу Гиппократа О природе человека).
* ''Гален''. [https://iphras.ru/uplfile/histph/yearbook/2011/hphy-2011_galenus.pdf О том, что наилучший врач есть также философ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129195633/https://iphras.ru/uplfile/histph/yearbook/2011/hphy-2011_galenus.pdf |date=2020-11-29 }} / Пер., прим. и вступ. ст. И. В. Пролыгиной // [[Историко-философский ежегодник]] 2011. Институт философии РАН. М.: Канон+. 2013. С. 82-100.
*''Гален, Клавдий''. О том, что лучший врач — ещё и философ // Балалыкин Д. А., Щеглов А. П., Шок Н. П. Гален: врач и философ. М.: Академиздатцентр Наука РАН., 2014. С. 406 сл.
* ''Гален''. Увещание к занятию медициной / Пер., прим. и вступ. ст. И. В. Пролыгиной // Вестник древней истории. № 3. М., 2014. С. 283—299.
* ''Гален''. Ars medica. Медицинское искусство (I—XVIII) / Пер., прим. и вступ. ст. И. В. Пролыгиной // Интеллектуальные традиции в прошлом и настоящем. Вып. 2. М.: Аквилон, 2014. С. 95-129.
* ''Гален''. Ars medica. Медицинское искусство (XIX-XXXVII) / Пер., прим. и вступ. ст. И. В. Пролыгиной // Интеллектуальные традиции в прошлом и настоящем. Вып. 3. М.: Аквилон, 2016. С. 102—153.
* ''Гален, Клавдий''. О распознавании и лечении заблуждений всякой души // Балалыкин Д. А., Щеглов А. П., Шок Н. П. Гален: врач и философ. М.: Академиздатцентр Наука РАН, 2014. С. 371 сл.
* ''Гален, Клавдий''. Способ распознавания и лечения страстей любой, в том числе и своей собственной души // Балалыкин Д. А., Щеглов А. П., Шок Н. П. Гален: врач и философ. М.: Академиздатцентр Наука РАН, 2014. С. 319 сл.
*[https://iphras.ru/uplfile/histph/yearbook/2016/50-68.pdf ''Гален''. О порядке собственных книг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129185842/https://iphras.ru/uplfile/histph/yearbook/2016/50-68.pdf |date=2020-11-29 }} / Пер. и примеч. И. В. Пролыгиной // Историко-философский ежегодник 2016. Институт философии РАН. М.: Аквилон, 2016. С. 50-68.
*''Гален, Клавдий''. О собственных книгах / Пер. и примеч. И. В. Пролыгиной // ΣΧΟΛΗ. Философское антиковедение и классическая традиция. Vol. 11. 2. Новосибирск, 2017. С. 636 — 677.
* [http://www.nsu.ru/classics/schole/9/9-1-galen-af.pdf ''Гален, Клавдий''. О толках для начинающих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200205024826/https://nsu.ru/classics/schole/9/9-1-galen-af.pdf |date=2020-02-05 }} / Пер. Е. В. Афонасина // ΣΧΟΛΗ. Философское антиковедение и классическая традиция. Vol. 9. 1. Новосибирск, 2015. С. 56-72.
* [http://www.nsu.ru/classics/schole/10/10-1-galen.pdf ''Гален, Клавдий''. О моих воззрениях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200205024833/https://nsu.ru/classics/schole/10/10-1-galen.pdf |date=2020-02-05 }} / Пер. Е. В. Афонасина // ΣΧΟΛΗ. Философское антиковедение и классическая традиция. Vol. 10. 1. Новосибирск, 2016. С. 190 — 215.
* 
* «[[Loeb Classical Library]]» серияһында (71-се) «О естественных способностях» трактаты нәшер ителә [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman см. английский перевод «On the Natural Faculties» онлайн]
* «[[Collection Budé]]» серияһында әҫәрҙәр нәшер ителә башлаған (3 том сығарылған): ''Galien''. Oeuvres:
** Tome II: Exhortation à l'étude de la médecine. Art médical. Texte établi et traduit par V. Boudon. 2e tirage 2002. 464 p. ISBN 978-2-251-00483-9
** Tome VII: Les Os pour les débutants — L’Anatomie des muscles. Texte établi et annoté par I. Garofalo, traduit par I. Garofalo et A. Debru. 2005. XII, 350 p. ISBN 978-2-251-00524-9
** Tome VIII: L’Anatomie des nerfs. L’Anatomie des veines et des artères. Texte établi et annoté par Ivan Garofalo, traduit par Ivan Garofalo et Armelle Debru. 2008. 224 p. ISBN 978-2-251-00544-7

Тикшеренеүҙәр:
* ''[[Солопова, Мария Анатольевна|Солопова М. А.]]'' Гален // Античная философия: Энциклопедический словарь. — М., 2008. — С. 245—251 (с библиографией).
* ''[[Симон, Константин Романович|Симон К. Р.]]'' История иностранной библиографии. — М.: Изд-во ВКП, 1963. — С. 33-34.
* ''[[Семеновкер, Борис Арьевич|Семеновкер Б. А.]]'' Памятники древнегреческой библиографии // [[Советская библиография]]. — 1983. — № 4. — С. 60.
* ''Хорькова И. В.'' Гален против Аристотеля: к вопросу о формировании медицинской терминологии // Индоевропейское языкознание и классическая филология. Институт лингвистических исследований РАН (Санкт-Петербург) № 21. 2017. С.832-837
* {{книга
 | автор         = Балалыкин Д. А., Щеглов А. П., Шок Н. П.
 | заглавие      = Гален: врач и философ
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = М.
 | издательство  = Весть
 | год           = 2014
 | страниц       = 416
 | серия         = 
 | isbn          = 5-93213-012-1
 | doi           = 
 | тираж         = 1000
 | ref           = 
}}
* {{книга
 | автор         = Гуковский М. А.
 | часть         = Леонардо һәм Гален (А. С. Кантор-Гуковскаяның тәржемәһе]])
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Культура эпохи Возрождения
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = Л.
 | издательство  = Наука. Ленингр. отд-ние
 | год           = 1986
 | страницы      = 
 | страниц       = 256
 | doi           = 
 | тираж         = 43600
 | ref           = 
}}

[[Категория:«Илаһи комедия» персонаждары]]
[[Категория:Хирургтар]]</text>
      <sha1>78hw70nnp1k6urc5a7px4qrovdu7a1s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таллинн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68149</id>
    <revision>
      <id>1297149</id>
      <parentid>1281420</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T10:38:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географияһы */</comment>
      <origin>1297149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41912" sha1="jyw61l2o5kugi66ih2aboi0xj8xzmtv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Та́ллинн''' ({{lang-et|Tallinn}} — {{IPA|[ˈtɑlʲˑinˑ]}}) — [[Эстония]]ның баш ҡалаһы. Эре транспорт, диңгеҙ порты.

[[Эстония]]ның сәйәси, ғилми, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Ҡалала республика власының бөтә тармаҡтары ла урынлашҡан, илдең күпселек юғары һәм урта профессиональ уҡыу йорттары тупланған.

=== Исеме ===
«Tallinn» [[эстон теле]]ндә «taani linn» («датчандар ҡалаһы»), «tali linn» («ҡышҡы ҡалаһы») йәки «talu linn» («йорт») һүҙҙәренән килә. –linn тамыры урыҫса « град», немецса «burg» — бер һүҙе.

Таллин тураһында беренсе тапҡыр [[1154]] йылда&lt;ref&gt;[[Эстонский энциклопедический словарь]]. Таллинн, 2008.&lt;/ref&gt; ғәрәп географы [[Әл-Иҙриси]] үҙенең хеҙмәтендә  [[Колывань (Таллин)|Колывань]] (''Quoluwany'') тип яҙған. Был топонимдың нисек итеп йәнле телмәргә инеп китеүе билдәле түгел. Әммә атама боронғо эстон телендәге ''Kalevan'' (Калева ҡалаһы, эсттарҙың мифик олатаһы). Боронғо урыҫ яҙма сығанаҡтарында был атама 1223 йылдан алып осрай, әммә тик XVIII ҡулланылыштан төшөп ҡала.

[[Файл:Таллин ҡултығы.JPG|thumb|400px|Карта]]

Аҙағыраҡ скандинавтар һәм немецтар ҡаланы ''Ре́валь'' тип йөрөтә, ({{lang2|sv|de|устар. Reval}}) — элекке мааконд (кенәзлек) атамаһы ''Räval''-дан, борон Таллин ошо кенәзлектең баш ҡалаһы була.

Урыҫса ''Ре́вель'' атамаһы немец (швед) теленән алына [[Төньяҡ һуғыш]] барышында хәҙерге Эстония территорияһын [[Рәсәй империяһы]]на ҡушҡас рәсмиләштерелә. 1719 йылда шулай уҡ [[Ревель губернаһы]] булдырыла.

[[Октябрь революцияһы]]нан һуң совет власы Рәсәй халыҡтарының үҙбилдәләнешкә хоҡуғын таный, шул иҫәптән урындағы атамалар элек ерле халыҡ нисек ҡулланған булһа, шул килеш ҡалдырыла.

Эстон ССР-ы Юғары Советының 1988 йылдыңа 7 декабрендәге сессияһында ЭССР Конституцияһының урыҫса тексына төҙәтмә ҡабул ителә, уға ярашлы 1989 йылдың 1 ғинуарынан Эстон ССР-ы Конституцияһының урыҫса тексында ҡаланың исеме ике «н» менән: Таллин тип яҙыла&lt;ref name=&quot;9session&quot;&gt;{{Книга|часть=Закон Эстонской Советской Социалистической Республики «О внесении изменений в русский текст Конституции (Основного закона) Эстонской ССР»|заглавие=Девятая сессия Верховного Совета Эстонской ССР одиннадцатого созыва, 5—7 декабря 1988 года: стенографический отчет|место=Таллинн|издательство=OLION|год=1990|страницы=308|isbn=5-460-00085-8}}&lt;/ref&gt;. Ҡаланың урыҫса атамаһын эстон телендәге атамаға яҡынайтыу маҡсатында ошо үҙгәртеү ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://old.prospekt.ee/old/print.php?sid=1414|title=Мы за «Таллинн», но не с Языковой инспекцией|last=Викулов Р.|publisher=Кренгольмский проспект|accessdate=2009-09-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100610013555/http://old.prospekt.ee/old/print.php?sid=1414|archivedate=2010-06-10|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610013555/http://old.prospekt.ee/old/print.php?sid=1414 |date=2010-06-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Пялль П.|title=О названии столицы Эстонской ССР|url=http://www.eki.ee/knn/tlnru88.htm|publisher=eki.ee|accessdate=2016-06-24}}&lt;/ref&gt;.

=== Хәҙерге заман ===
Эстонияла урыҫ теленең рәсми статусы булмаһа ла урыҫ телендә нәшер ителгән эстон мәғлүмәт сараларында, ҡала атамаһы Тел инспекцияһы талаптарына нигеҙләнеп, ''Таллинн'' тип яҙыла&lt;ref&gt;{{ref-et}} Правила транскрибирования и транслитерации топонимов. [https://www.riigiteataja.ee/ert/act.jsp?id=966497 Постановление министра образования и науки ЭР № 51 от 6.12.2005]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ref-et}} Правила транскрибирования и транслитерации топонимов. [https://www.riigiteataja.ee/ert/act.jsp?id=13073380 Постановление министра образования и науки ЭР № 64 от 20.11.2008]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;predpisanie&quot;&gt;[http://rus.delfi.ee/archive/article.php?id=2822086 Предписание Языковой инспекции порталу rus.delfi.ee]&lt;/ref&gt;.

[[Рәсәй]] территорияһында ҡала исеме ''Таллин'' тип рәсми рәүештә нығытылған&lt;ref&gt;Распоряжение администрации Президента Российской Федерации от [[17 августа]] [[1995 год|1995 года]] № 1495 «О написании названий государств-бывших республик СССР и их столиц»&lt;/ref&gt;. Исемдең ошолай яҙылышы Росреестр (Роскартографией) тарафынан ҡабул ителгән&lt;ref&gt;[[:Файл:Росреестр - О наименовании некоторых админ. единиц в Казахстане, Эстонии, Франции и Абхазии.gif|Росреестр о наименовании города Таллин]]&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
Таллин [[Төньяҡ Европа]]ла, [[Фин ҡултығы]]ның көньяҡ ярында, [[Хельсинки]]нан көньяҡҡа табан 80 километрҙа урынлашҡан. Географик һәм мәҙәни йәһәттән [[Северная Эстония|Төньяҡ Эстонияның]] бер өлөшө булып тора. Таллиндың иң ҙур күле — [[Юлемисте (күл)|Юлемисте]] (майҙаны — 9,6 км²). Ул — ҡаланың төп эсәр һыу сығанағы. [[Харку (күл)|Харку күле]] — ҙурлығы буйынса икенсе урынды биләй (майҙаны — 1,6 км²). Башҡа күп кенә ҙур ҡалаларҙан айырмалы рәүештә, Таллиндағы берҙән-бер ҙур йылға, [[Пирита (йылға)|Пирита]], ҡала үҙәгенән бик алыҫ урынлашҡан (ҡала районы [[Пирита (район)|Пирита]]). Был һоҡланғыс ландшафтлы һыу бассейны закон тарафынан һаҡ аҫтына алынған.

Ҡала биләмәһе буйлап [[Балтийско-Ладожский уступ|Глинт]] йәки Балтиҡ-Ладога эзбизташ киртләсе һуҙылған. Уны [[Вышгород (Таллин)|Тоомпеанан]] һәм [[Ласнамяэ]]нан күрергә була.

Таллиндың иң юғары нөктәһе (диңгеҙ кимәленән 64 метр) ҡаланың көньяҡ-көнбайышында [[Нымме]] районында урынлашҡан.

Яр буйының оҙонлоғо — 46 километр. Баш ҡала эсендә яр буйҙары өс ҙур ярымутрау: [[Копли (полуостров)|Копли]], [[Пальяссааре (ярымутрау)|Пальяссааре]] һәм [[Какумяэ (ярымутрау)|Какумяэ]]; дүрт ҡултыҡ ([[Таллинн ҡултығы|Таллин]], [[Пальяссааре (ҡултыҡ)|Пальяссааре]], [[Копли (ҡултыҡ)|Копли]] и [[Какумяэ (ҡултыҡ)|Какумяэ]]) барлыҡҡа килтерә.

== Климат ==
{{main|Таллин климаты}}
* Уртаса йыллыҡ [[температура]]: +5,9 °C.
* Уртаса йыллыҡ [[Бофорт шкалаһы|ел тиҙлеге]]: 4,1 м/с.
* Уртаса йыллыҡ [[һауаның сағыштырмаса дымлылығы]]: 80 %.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;70%&quot; style=&quot;text-align:center;margin:auto&quot;
! colspan=&quot;13&quot; | Уртаса айлыҡ максималь һәм минималь температура&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://pogoda.ru.net/monitor2.php?id=26038 |title = Климатик монитор}}&lt;/ref&gt;
|-
! Ай
! Ғин
! Фев
! Мар
! Апр
! Май
! Июн
! Июл
! Авг
! Сен
! Окт
! Ноя
! Дек
|-
! Иң йылы, °C
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|1.0}}&quot;| 1,0
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|2.3}}&quot;| 2,3
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|2.9}}&quot;| 2,9
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|6.5}}&quot;| 6,5
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|12.6}}&quot;| 12,6
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|18.2}}&quot;| 18,2
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|21.5}}&quot;| 21,5
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|19.6}}&quot;| 19,6
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|14.4}}&quot;| 14,4
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|9.1}}&quot;| 9,1
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|5.1}}&quot;| 5,1
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|5.7}}&quot;| 5,7
|-
! Иң һыуыҡ, °C
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|-15.6}}&quot;| −15,6
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|-14.3}}&quot;| −14,3
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|-10.0}}&quot;| −10,0
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|-0.7}}&quot;| −0,7
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|6.6}}&quot;| 6,6
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|11.3}}&quot;| 11,3
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|14.1}}&quot;| 14,1
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|13.2}}&quot;| 13,2
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|8.0}}&quot;| 8,0
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|1.3}}&quot;| 1,3
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|-3.1}}&quot;| −3,1
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|-9.6}}&quot;| −9,6
|-
|}

{{Ҡала климаты
|Город_род=Таллина (норма 1981-2010)
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate2/26038.htm Һауа торошо һәм климат] [http://data.oceaninfo.info/atlas/Balt/2_watertemp_station_86095_1.html ЕСИМО]
|Янв_ср=-3.4|Янв_ср_осад=49
|Фев_ср=-4.3|Фев_ср_осад=32
|Мар_ср=-1.0|Мар_ср_осад=31
|Апр_ср=4.5 |Апр_ср_осад=30
|Май_ср=10.1|Май_ср_осад=36
|Июн_ср=14.1|Июн_ср_осад=57
|Июл_ср=17.2|Июл_ср_осад=74
|Авг_ср=16.0|Авг_ср_осад=73
|Сен_ср=11.3|Сен_ср_осад=60
|Окт_ср=6.5 |Окт_ср_осад=65
|Ноя_ср=1.3 |Ноя_ср_осад=61
|Дек_ср=-1.9|Дек_ср_осад=49
|Год_ср=5.9 |Год_ср_осад=618
|Янв_ср_мин=-5.8|Янв_ср_макс=-1.2
|Фев_ср_мин=-7.0|Фев_ср_макс=-1.6
|Мар_ср_мин=-4.2|Мар_ср_макс=2.3
|Апр_ср_мин=0.6 |Апр_ср_макс=9.2
|Май_ср_мин=5.2 |Май_ср_макс=15.2
|Июн_ср_мин=9.6 |Июн_ср_макс=18.8
|Июл_ср_мин=12.7|Июл_ср_макс=21.8
|Авг_ср_мин=12.0|Авг_ср_макс=20.4
|Сен_ср_мин=7.8 |Сен_ср_макс=15.2
|Окт_ср_мин=3.8 |Окт_ср_макс=9.4
|Ноя_ср_мин=-0.8|Ноя_ср_макс=3.4
|Дек_ср_мин=-4.2|Дек_ср_макс=0.3
|Год_ср_мин=2.5 |Год_ср_макс=9.4
|Янв_а_макс=9.3 |Янв_а_мин=-31.1
|Фев_а_макс=10.1|Фев_а_мин=-31.0
|Мар_а_макс=15.9|Мар_а_мин=-25.5
|Апр_а_макс=27.2|Апр_а_мин=-17.2
|Май_а_макс=29.7|Май_а_мин=-5.0
|Июн_а_макс=31.2|Июн_а_мин=0.0
|Июл_а_макс=34.3|Июл_а_мин=4.0
|Авг_а_макс=33.9|Авг_а_мин=2.1
|Сен_а_макс=28.5|Сен_а_мин=-5.0
|Окт_а_макс=22.0|Окт_а_мин=-10.5
|Ноя_а_макс=12.8|Ноя_а_мин=-21.3
|Дек_а_макс=10.6|Дек_а_мин=-31.0
|Год_а_макс=34.3|Год_а_мин=-31.1
| Янв_вода=1.0
| Фев_вода=0.5 
| Мар_вода=0.6 
| Апр_вода=2.3 
| Май_вода=6.5 
| Июн_вода=11.8 
| Июл_вода=16.2 
| Авг_вода=16.7 
| Сен_вода=13.0 
| Окт_вода=9.5
| Ноя_вода=6.0 
| Дек_вода=2.8 
| Год_вода=7.3
|}}

== Административ бүленеше һәм ҡалаға идара итеү ==
{{main|Таллин (муниципалитет)}}
[[Файл:Districts of Tallinn.jpg|thumb|250px|Части города Таллин ҡалаһы өлөштәре]]
Таллин Эстонияла иң эре [[Муниципалитеты Эстонии|урындағы үҙидаралыҡ]] булып тора, ул [[Харьюмаа]] өйәҙе составына инә.

Совет осоронда ҡала дүрт районға бүленә: Калинин (элекке Коплиский), Ленин, Диңгеҙ, Октябрь райондары. Урындағы үҙидаралыҡ реформаһын үткәреү барышында [[1993 йыл]]дың [[4 март]]ында дүрт райондан ҡаланың 8 өлөшө хасил була ({{lang-et|linnaosad}}) (см. также: [[Административное деление Эстонии|административно-территориальные единицы]]):
* 1) [[Хааберсти]] ({{lang-et|Haabersti}});
* 2) [[Кесклинн]] ({{lang-et|Kesklinn}}, ҡала үҙәге, үҙ эсенә шулай уҡ [[Ваналинн]]ды ({{lang-et|Vanalinn}} «иҫке ҡаланы») һәм [[Аэгна]] утрауын ({{lang-et|Aegna}}ала);
* 3) [[Кристийне]] ({{lang-et|Kristiine}});
* 4) [[Ласнамяэ]] ({{lang-et|Lasnamäe}});
* 5) [[Мустамяэ]] ({{lang-et|Mustamäe}});
* 6) [[Нымме]] ({{lang-et|Nõmme}}, [[1940 йыл]]ға тиклем айырым ҡала);
* 7) [[Пирита (район)|Пирита]] ({{lang-et|Pirita}});
* 8) [[Пыхья-Таллинн|Пыхья-Таллин]] ({{lang-et|Põhja-Tallinn}}, Төньяҡ Таллин).

Ҡаланың һәр өлөшө управаһы башында старейшиналар ({{lang-et|linnaosavanem}}) тора. Уларҙы ҡала өлөштәренең административ советтары менән консультация үткәргәндән һуң [[Мэр Таллина|мэр]] күрһәтеүе буйынса [[Городская управа Таллина|Таллин ҡалаһы управаһы]] тәғәйенләй.

== Тарихы ==
{{кратное изображение
 | зона           = right
 | направление    = vertical
 | заголовок      = Старый город
 | зона_заголовка = center
 | фон_заголовка  = #6699FF
 | ширина         = 250
 | изобр1         = Tallinn-old-town.jpg
 | ширина1        = 250
 | подпись1       = Вид на Вышгород (Тоомпеа)
 | изобр2         = Tallinna Raekoda 11-06-2013.jpg
 | ширина2        = 250
 | подпись2       = Таллинская ратуша
 | изобр3         = Torre de Margarita la Gorda, Tallinn, Estonia, 2012-08-05, DD 02.JPG
 | ширина3        = 250
 | подпись3       = Башня «Толстая Маргарита»
}}

{{Main|Эстония тарихы}}
Хәҙерге Таллиндан алыҫ булмаған урында Беренсе мең йыллыҡтың икенсе яртыһында {{iw|Иру (городище)|Иру|et|Iru linnamägi}} [[ҡаласығ]]ы төҙөлә. XI быуат уртаһында ни сәбәптәндер ул ҡалдырып кителә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=tallinn.ee|title=tallinn.ee|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt; Хәҙерге Таллин урынында булған тораҡ пункты беренсе тапҡыр 1154 йылда, ғәрәп географы [[Әл-Иҙриси]] тарафынан  Quoluwany булараҡ атап үтелә, уны «ҡәлғәгә оҡшаған бәләкәй ҡала» тип тасуирлай, тәбиғи гаване булыуын да билдәләй. Урыҫ йылъяҙмаларында ҡәлғә ''[[Колывань (Таллин)|Колывань]]'' булараҡ атала.

=== Дат осоро ===
{{main|Дат Эстляндияһы}}
[[Файл:Tallinn-2007-rr-031.jpg|thumb|200px|Вышгородта (Тоомпеа) риүәйәт буйынса ергә дат флагы төшкән урын]]
1219 йылда [[Дания|даттар]] тарафынан баҫып алына. [[Генрих Латвийский]]ҙың «Ливония хроникаһы»  түбәндәгесә бәйән итә: 1219 йылдың йәйендә король [[Вальдемар II]] командалығындағы ҙур ғәскәр Рявале еренә килеп төшә, даттар «ряваластарҙың ҡаласығы булған Линданиста төпләнәләр, иҫке ҡаласыҡты емереп, яңыһын төҙөй башлайҙар»&lt;ref&gt;{{книга|автор=Генрих Латвийский. |часть=Двадцать первый год епископства Альберта |ссылка часть=http://www.livonia.veles.lv/chronicles/henricus/chronicle/albert_year21.htm |заглавие=Хроника Ливонии |оригинал= |ссылка=https://web.archive.org/web/20140326072256/http://www.livonia.veles.lv/chronicles/henricus/index.htm |викитека= |ответственный=Введение, перевод и комментарии С. А. Аннинского |издание=2-е издание |место=Москва — Ленинград |издательство=Издательство Академии Наук СССР |год=1938 |страницы= |страниц= |isbn=}} {{Cite web |url=http://www.livonia.veles.lv/chronicles/henricus/index.htm |title=Архивированная копия |accessdate=2013-02-10 |archive-date=2014-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326072256/http://www.livonia.veles.lv/chronicles/henricus/index.htm |deadlink=unfit }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326072256/http://www.livonia.veles.lv/chronicles/henricus/index.htm |date=2014-03-26 }}&lt;/ref&gt;.

Даттар ҡулында ҡалғас, ҡалаға [[эстар]] һәм хәҙерге [[Латвия]]ның һәм хәҙерге көньяҡ  [[Эстония]]ның территорияларын биләп алған немецтарҙың [[Ҡылыс йөрөтөүселәр Ордены]] даими рәүештә барымта яуҙары менән килә башлай.

1227 йылда Ревель Ҡылыс йөрөтөүселәр Ордены тарафынан баҫып алына. 1238—1346 йылдарҙа ҡайтанан [[Дания]] ҡулында була. 1334 йылда Изге Рух госпиталенә нигеҙ һалына&lt;ref&gt;[http://rmbic.ru/upload/file/calend_znamen_dat_2019.pdf Знаменательные и юбилейные даты истории медицины и здравоохранения 2019 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190602050018/http://rmbic.ru/upload/file/calend_znamen_dat_2019.pdf |date=2019-06-02 }}&lt;/ref&gt;. 1346 йылда Дания Эсландиялағы үҙ өлөшөн Тевтон орденының бөйөк магистрына һата, артабан ул Тевтон орденының Ливониялағы ландмейстерына тапшырыла. 1347 йылда ҡалаға өҫтөнлөктәр бирелә&lt;ref&gt;''Tuchtenchagen R.'' Geschichte der baltischen Länder. — München: C.H. Beck, 2005, S. 24.&lt;/ref&gt;.

=== Ганза осоро ===
[[XV]] быуат башы — [[XVI]] быуат уртаһы — боронғо Ревелдең алтын быуаты. Ҡала [[Ганза союзы]]на инә һәм Балтиҡ диңгеҙе төбәгендә мөһим роль уйнай. Ул дәүерҙәге иҡтисади күтәрелеш ҡала сиктәрен ышаныслы итеп нығытыуға ғына ҡайтып ҡалмай, ул шулай уҡ әүҙем ижадсылыҡ, архитектура һәм художество ҡиммәттәрен булдырыу өсөн нигеҙ булып тора. [[Реформация|реформация хәрәкәте]] киң таралыу ала. Әммә Ливония орденының көсһөҙләнеүе һәм [[Ливония һуғышы]] осоронда барлыҡҡа килгән иҡтисади көрсөк ҡаланың элекке әһәмиәтен юғалтыуға килтерә.

=== Швеция составында ===
{{main|Швед Эстляндияһы}}
[[Ливония һуғышы]] барышында 1561 йылда [[Ливония Ордены]] йәшәүҙән туҡтай. Урыҫ ғәскәрҙәре Ревель сиктәренә барып етә. Яҡлаусы эҙләп Ревель бюргерҙары Литва менән Швецияға ҡурсалауҙарын үтенеп мөрәжәғәт итә. Литванан хәрби ярҙам килмәгәс, ҡала 1561 йылдың 6 июнендә швед короле [[Эрик XIV|Эрик Ун дүртенсегә]] тоғролоҡ менән хеҙмәт итергә ант бирә. Ревель швед короллегенең иң эре сауҙа ҡалаһына әүерелә, ул тышҡы сауҙа ҙурлығы һәм күләмдәре буйынса хатта [[Стокгольм]]ды уҙып китә&lt;ref name=&quot;batsurina&quot;&gt;{{книга|автор= Бачурина Ю., Кац Й. |заглавие= Таллинн времён шведского господства и Европа (1561—1710) |ссылка= |место= Таллинн |издательство= издательство «КПД» |год= 2002 |серия= серия: Урок-Õppetund. |страниц= 232 |isbn= 9985-899-21-0}}&lt;/ref&gt;. 1568 йылда ҡала поляк флоты тарафынан диңгеҙҙән ҡамап алына, 1569 йылда дат флоты уны бомбаға тота, ә 1570—1571 йылдарҙа Ливония короле тип иғлан ителгән дат принцы [[Магнус (Ливония короле)|Магнустың]] ғәскәре ҡамауҙа тота. 1577 йыл башында урыҫ ғәскәрҙәре ҡайтанан Ревелде ҡамауға ала, ләкин өс ай буйына ҡамауҙа тотоу бер ниндәй һөҙөмтә лә бирмәй. Шул уҡ йылда тағун (чума) эпидемияһы тарала. Ливония һуғышы һөҙөмтәһендә Ревелдә сауҙа көрсөккә барып терәлә, һәм ҡала Рәсәй менән транзит сауҙаһындағы әһәмиәтен юғалта, сауҙа хәҙер [[Нарва]] аша алып барыла.

1583 йылда урыҫ-швед солохо төҙөлгәндән һуң Эстонияның төньяҡ өлөшө Швеция ҡулында ҡала һәм үҙәге Ревелдә булған Эстлянд герцоглығы тип атала. Ҡалала Любек ҡала хоҡуғы ғәмәлдә ҡала, уның өҫтөнлөктәре һаҡлана, әммә швед королдәре периодик рәүештә уларҙы сикләргә һәм ҡалала швед закондарын индерергә тырышаып ҡарай&lt;ref name=&quot;batsurina&quot; /&gt;{{rp|63, 71}}.

XVII йылда Ревель яңы күтәрелеш кисерә, һөнәрселәрҙең эшмәкәрлеге киңәйә, тәүге [[мануфактура]]лар барлыҡҡа килә, уҡыу йорттары һаны арта. Швед осоро аҙағына ҡала халҡының күпселеге уҡый-яҙа белә. Типография, ҡағыҙ фабрикаһы барлыҡҡа килә. 1637 йылда эстон телендә тәүге китап нәшер ителә. 1689 йылда тәүге Revalische Post-Zeitung гәзите сыға. XVII быуат уртаһында яңы ер нығытмалары — бастиондар төҙөлә.

Швед идараһы йылдарында Ревель транзит сауҙаһындағы үҙ урынына ҡайтарып ала алмай һәм, үҙаллы ҡала-дәүләттән провинцияның административ үҙәгенә әйләнеп, үҙенең күп кенә өҫтөнлөктәрен юғалта&lt;ref name=&quot;batsurina&quot; /&gt;.

=== Рәсәй империяһы составында ===
[[Төньяҡ һуғыш]] барышында 1710 йылдың 18 авгусында ҡала ситенә килеп еткән [[Баур Родион Христианович|Р. Х. Баур]] командалығындағы урыҫ ғәскәрҙәре Ревелде ҡамауға ала. Үҙ иректәре менән бирелгән осраҡта ҡалаға бөтә өҫтөнлөктәрҙе һаҡлап ҡалыу вәғәҙә ителә. Эстляндияның вице-губернаторы Д. Паткуль тәҡдимдән баш тарта, ҡала янында траншеялар ҡаҙырға һәм ҡала ситендәге бөтә ҡоролмаларҙы яндырырға ҡуша. Ошо мәлдә ҡалала тағун эпидемияһы башлана, кешеләр күпләп ҡырыла. Магистрат мәғлүмәттәре буйынса 1710 йылдың декабрендә 1962 кеше булһа, шул ваҡытҡа тағундан 5687 кеше үлгән була&lt;ref name=&quot;batsurina&quot; /&gt;. Ҡамау ваҡытында әүҙем хәрби хәрәкәттәр күҙәтелмәй, ҡала хатта тулыһынса ҡамауға алынмаған була, ләкин эсә торған һыуға юл ябыҡ була. Сентябрҙә тағы ла ике тапҡыр ирекле рәүештә бирелергә, тигән тәҡдим ебәрелә; 26 сентябрҙә капитуляция шарттары тураһында һөйләшеүҙәр башлана; 29 сентябрҙә килешеүгә ҡул ҡуйыла, һәм 1710 йылдың 30 сентябрендә Ревель бирелә. Швед гарнизоны ҡалдыҡтары ҡаланан Ҙур диңгеҙ ҡапҡаһы аша сығып китә, шул уҡ ваҡытта Собор ҡапҡаһы аша ҡалаға урыҫ ғәскәрҙәре инә&lt;ref name=&quot;osada&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/XVIII/1700-1720/Sdacha_Revelja_1710/text.htm |title = Осада и сдача Ревеля в 1710 году. Beitraege zur Kunde Est.-Liv.- и. Kurlands, стр. 26—64  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100701071451/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/XVIII/1700-1720/Sdacha_Revelja_1710/text.htm |archivedate = 2010-07-01 }}&lt;/ref&gt;. [[Пётр I]] батша дворяндарға һәм ҡала ҡатламдарына жалованный грамоталар тапшыра. Ҡалала тағун сире 1711 йылға тиклем дауам итә. Ҡайһы бер мәғләүмәттәр буйынса, ул 15 000 кеше ғүмерен алып киткән&lt;ref name=&quot;osada&quot; /&gt;.
[[Файл:Виды Ревеля, 1876.jpg|thumb|250пкс|Виды города, 1876 год]]
Төньяҡ һуғыш тамамланғандан һуң Балтиҡ буйында [[Санкт-Петербург]]тан ҡала [[Рига]] [[Рәсәй империяһы]]ның төп үҙәге булыуына ҡарамаҫтан, Ревель тиҙ арала аяҡҡа баҫа. Ике быуатҡа Рәсәйҙең Балтик флоты  базаларының береһенә әйләнгән хәрби гавань төҙөлә. Ҡала ситендә Екатериненталь (Кадриорг) паркы булдырыла, унда батша һарайы төҙөлә. [[Ревель губернаһы|Ревель]] артабан [[Эстлянд губернаһы]] үҙәге була.

Император [[Павел I]] батшалыҡ итеүенең аҙағына ҡала инглиз флоты, ә [[Ҡырым һуғышы|1854—1855 йылдарҙа Ҡырым һуғышы]] мәлендә берлектәге инглиз-француз флоты
тарафынан ҡамауҙа тотола. 1871 йылда [[Балтик тимер юлы]] төҙөлгәндән һуң сауҙа күләме байтаҡҡа арта, йыллыҡ тауар әйләнеше 100 млн һумға тиклем барып етә&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Ревель}}&lt;/ref&gt;

XIX быуат аҙағында ҡала сәнәғәте дәррәү күтәрелә. «Двигатель» вагон төҙөү заводы, «Вольта» электр-механика заводы, «Балтиҡа мануфактураһы» туҡыу фабрикаһы, суднолар төҙөү заводы һәм башҡа предприятиелар төҙөлә. Ревель порты империялав Санкт-Петербург, Рига һәм Одессанан ҡала тауар әйләнеше буйынса дүртенсе урынды биләй&lt;ref name=&quot;bse-tallin&quot;&gt;{{БСЭ3|заглавие=Таллин}}&lt;/ref&gt;.

=== Эстонияның тәүге бойондороҡһоҙлоғо осоро ===
[[Файл:Vabaduse Sammas Püsti.jpg|thumb|250px|Таллиндың Азатлыҡ майҙанындағы Еңеү монументы]]
1918 йылдың 18 февралендә немец оккупацияһы башлана. 1918 йылдың 23 февралендә (Пярнала) һәм 24 февралдә Ревелдә Эстонияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. 3 мартта [[Германия империяһы]] һәм РСФСР араһындағы [[Брест-Литва тыныслыҡ килешеүе]] (статья IV) шарттары буйынса Эстонияны немецтарҙың оккупациялауы юридик яҡтан нығытыла.

1919 йылда Ревель рәсми рәүештә эстонса хәҙерге ''Tallinn'' атамаһын ала.

1919 йылдың авгусында бында Эстония профсоюздарының беренсе съезы эшләй башлай, ул полиция тарафынан ҡыуыла. 74 делегат һәм 28 эшсе-активист ҡулға алына. Ҡулға алынғандарҙың 25-е атыла&lt;ref&gt;{{книга|автор=Томберг Т. Е. |заглавие=Таллин, столица Эстонской ССР. Путеводитель |издание=5-е изд., доп. |место=Таллин |издательство=Периодика |год=1985 |страницы=68—69 |страниц=96 |isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1918—1920 йылдарҙағы Азатлыҡ һуғышы барышында [[Эстония|Эстон Республикаһы]] ғәскәрҙәре Төньяҡ-Көнбайыш армияһының Петроградҡа походында ҡатнаша. Бөтәһе 20 мең штык һәм ҡылыс: 17,5 мең урыҫ һәм 2,5 мең эстон. Еңелгәндән һәм Эстония территорияһына тотҡон итеп ябыу, 1920 йылдың 2 февралендә РСФСР һәм Эстония араһында Тарту солох килешеүе төҙөлә. Таллин ул ваҡытта тик РСФСР хөкүмәте тарафынан ғына танылған дәүләттең баш ҡалаһына әүерелә.

1925 йылда ''Tallinna'' ҡаланың рәсми атамаһына әйләнә. 1933 йылда яңынан ''Tallinn'' исеме ҡайтарыла.

Бойондороҡһоҙлоҡ осоронда ҡала ярайһы уҡ уңышлы үҫешә. [[Таллин университеты|Педагогика]] һәм [[Таллин техник университеты|политехник]] институттарға,  Сәнғәт академияһына нигеҙ һалына. Рәсәй империяһы дәүерендәге күбеһенсә Рәсәй баҙарына йөҙ тотҡан эре предприятиялар 1920-се йылдарҙа ябыла йәки эш йүнәлешен үҙгәртә. 1920-се йылдар башында ҡала өсөн СССР-ҙан транзит йөктәрҙең килеүе ҙур әһәмиәткә эйә була, 1924 йылда ул максимумға — 346 мең тоннаға етә. 1924 йылдың 1 декабрендә эстон коммунистарының ихтилалы баҫтырылғандан һуң киләүе йылына транзит йөктәр күләме 2,6 тапҡырға кәмей, ә 1938 йылға 1,6 мең. тонна тәшкил итә. 1930-сы йылдар уртаһынан бик ауыр [[Бөйөк депрессия|1929—1933 йылдарҙағы иҡтисади көрсөктән]] сыҡҡандан һуң сәнәғәт күтәрелә башлай.

1939 йылдың 23 авгусындағы [[Германия менән Советтар Союзы араһында һөжүм итмәү килешеүе]]нә мәнфәғәттәр өлкәләрен сикләү тураһындағы йәшерен өҫтәлмә протоколға ҡул ҡуйыу һөҙөмтәһендә Эстония СССР мәнфәғәттәре өлкәһенә ҡарай. Эстонияны Советтар Союзы составына индереү, советлаштырыу һәм күләмле репрессияларҙың башланыуы ошо документтарҙың эҙемтәһе була ла инде. В 1939—1940 йылдарҙа СССР баҫым яһау һәм янау юлы менән Эстония территорияһына эре хәрби контенгентты урынлаштырыуға, шунан һуң ил хөкүмәтен алмаштырыуға өлгәшә. СССР вәкилдәре етәкселегендә эшләгән эстон һулдары партияһы парламентҡа һайлауҙар үткәрә, ул Эстонияны совет социалистик республикаһы тип иғлан итә һәм СССР составына инеүҙе һорай.
1940 йылдың 21 июлендә [[Эстон Совет Социалистик Республикаһы]] ойошторола, ул 1940 йылдың 6 авгусында [[СССР]] составына индерелә.

=== Советтар Союзы составында ===
[[Файл:EE-TLN-Sõpruse.JPG|thumb|250px|Ҡаланың Мустамяэ өлөшөндәге Сыпрузе урамы]]
[[Икенсе донъя һуғышы]] барышында ҡала бомбаға тотоуҙан ҙур зыян күрә. Совет ғәскәрҙәре 1941 йылдың 5 — 28 авгусында Таллин оборонаһын 23 көн буйы тота, шунан һуң уны ҡалдырырға мәжбүр була. 1944 йылдың 9 һәм 10 мартында совет авиацияһы ҡалала урынлашҡан немец ғәскәрҙәренә бомбалар яуҙыра. Таллиндың торлаҡ райондарына яҡынса 2000 шатлатҡыс һәм 1500 яндырғыс бомбалар ташлана. Харью урамы бигерәк күп зыян күрә; «Эстония» театрына ла бомбалар төшә&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://rus.err.ee/topnews/01897615-9d82-4ca3-8abc-d85acb40e400 |title = В Таллинне вспоминают жертв мартовских бомбардировок 1944-го  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130927181149/http://rus.err.ee/topnews/01897615-9d82-4ca3-8abc-d85acb40e400 |archivedate = 2013-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

1944 йылдың 22 сентябрендә Таллин операцияһы барышында совет ғәскәрҙәре ҡаланы үҙ ҡулына ала. СССР Юғары Советы Президиумының 1984 йылдың 7 майындағы Указы менән «Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә ҡала хеҙмәтсәндәре күрһәткән батырлыҡтары, хужалыҡ һәм мәҙәни төҙөлөштә өлгәшкән уңыштары өсөн Таллин I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.

Һуғыштан һуң ҡала үҙенең майҙанын киңәйтә. Ҡалала [[Мустамяэ]], [[Вяйке-Ыйсмяэ]], [[Ласнамяэ]] райондары төҙөлә.

[[1980 йылғы Йәйге Олимпия уйыцндары]] сиктәрендә Таллинда парус спорты үҙәгендә яхтсмендар ярыштары үткәрелә.

1988 йылда ҡалала СССР-ҙа беренсе булып «Халыҡ фронты» антикоммунистик ижтимағи-сәйәси хәрәкәт барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.rahvarinne.ee/rr/0/ |title = Сайт Народного фронта Эстонии |archiveurl = https://web.archive.org/web/20081230095359/http://www.rahvarinne.ee/rr/0/ |archivedate = 2008-12-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081230095359/http://www.rahvarinne.ee/rr/0/ |date=2008-12-30 }}&lt;/ref&gt;. 1988 йылдың июнь-сентябрендә тарихҡа «Йырлаусы революция» булараҡ инеп ҡалған саралар булып үтә.

=== Советтарҙан һуңғы осор ===
1991 йылда, СССР тарҡалғандан һуң, Таллин — яңынан бойондороҡһоҙ [[Эстония|Эстон Республикаһының]] баш ҡалаһы.

1997 йылда Таллиндың тарихи өлөшө — Иҫке ҡала [[ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелә.
[[Файл:Tallinn old city and sea view two.jpg|1040px|thumb|center|Ҡаланың төньяҡ өлөшө панорамаһы һәм Изге Олаф сиркәүе башняһынан [[Фин ҡултығы]]на күренеш]]{{-}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Хәйруллина Флүзә Тимерғәзим ҡыҙы]] (7.02.1960), [[Эстония]]ның баш ҡалаһы Таллинда эшләп килеүсе «Ағиҙел» [[башҡорт]] мәҙәни ойошмаһы рәйесе, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007), III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2015).

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2|collapsed}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.tallinn.ee/rus Сайт города Таллин] {{ref-ru}} {{ref-et}} {{ref-en}} {{ref-de}} {{ref-sv}} {{ref-fi}}

{{Европа башҡалалары}}

[[Категория:Европа баш ҡалалары]]
[[Категория:Эстония ҡалалары]]
[[Категория:Ганза]]
[[Категория:Таллин]]
[[Категория:Европаның йәшел баш ҡалаһы]]</text>
      <sha1>jyw61l2o5kugi66ih2aboi0xj8xzmtv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәрйен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80206</id>
    <revision>
      <id>1297023</id>
      <parentid>1278356</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T12:39:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lp0 on fire</username>
        <id>46760</id>
      </contributor>
      <comment>Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Daniyann|Daniyann]] ([[User talk:Daniyann|talk]]): Cross-wiki spam (TwinkleGlobal)</comment>
      <origin>1297023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2499" sha1="ijptrxrmrenj4lfb1ch1bvd19v8rcam" xml:space="preserve">[[Файл:Brain coral.jpg|thumb|200px|Мәрйен]]
[[Файл:Koral1.jpg|200px|thumb|Мәрйен биҙәүес]]

'''Мәрйен, кора́лл''' — төркөм-төркөм булып ҡаяларға йәбешеп хәрәкәтһеҙ торған, полиптар төрөнә ингән диңгеҙ йәнлеге&lt;ref&gt;Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)&lt;/ref&gt;.
Был класҡа яңғыҙ йәшәүсе һәм колониялар барлыҡҡа килтереүсе полиптар ҡарай. Ҡайһы берҙәре ергә йәбешеп тереклек итә. Ҡайһы берҙәре [[диңгеҙ]] төбөндә күсеп йөрөүгә һәләтле. Мәрйен полиптарының мөгөҙгә оҡшаған матдәнән тороусы [[эзбиз]] [[һөлдә]]ләре була.

Мәрйен полиптарының үҫеүе иң уңайлы шарттарҙа ла йылына 1 см-ҙан артмай, шуға күрә уларҙың формалашыуына йөҙәр йылдар үтә, ә [[утрау]]ҙар барлыҡҡа килеү өсөн меңәр йылдар сарыф ителә.

Мәрйендәр биҙәүес әйберҙәр етештереүҙә ҡалланыла.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Мәрйен рифтары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 |автор         = Смит Г.
 |заглавие      = Драгоценные камни
 |оригинал      = Gemostones by G. F. Herbert Smith, London, «Chapman and Hall» 1972
 |ответственный = под ред. Петрова В.П.
 |место         = Москва
 |издательство  = «Мир»
 |год           = 1980
 |тираж         = 120 000
 |ref           = Смит
}}
* Латюшин В. В. Хайуандар. Дөйөм белем биреү учреждениелары өсөн дәреслек. — Өфө.: Китап. 2011. ISBN 978-5-295-05368-9

== Һылтанмалар ==
* [http://wiki.web.ru/wiki/Коралл Кораллы в энциклопедии GeoWiki]{{ref-ru}}
* [http://mindraw.web.ru/mineral_Corall.htm Камень коралл]{{ref-ru}}

[[Категория:Мәрйен полиптары]]
[[Категория:Мәрйен рифтары]]</text>
      <sha1>ijptrxrmrenj4lfb1ch1bvd19v8rcam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Залив</title>
    <ns>10</ns>
    <id>87383</id>
    <revision>
      <id>1297085</id>
      <parentid>556355</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T19:08:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1297085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5832" sha1="kslbjznh2ekf9hs04bg2bmc898xvdsd" xml:space="preserve">{{ВО:Общие проверки|infobox-size=860|{{{1|}}}}}&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Геокар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-water&quot; data-name=&quot;Залив&quot;&gt;
{{Геокар|Название|{{{Название|}}}|{{{Национальное название|}}}}}
{{Геокар|Изображение|{{{Изображение|}}}|{{{Подпись изображения|}}}}}&lt;!-- 

Ҡылыҡһырламалар

--&gt;
{{Геокар|Заголовок|Характеристики|{{{Тип залива|}}}{{{Площадь|}}}{{{Объём|}}}{{{Длина береговой линии|}}}{{{Средняя величина прилива|}}}{{{Наибольшая глубина|}}}{{{Средняя глубина|}}}{{{Солёность|}}}{{{Прозрачность|}}}{{{Площадь водосбора|}}}{{{Впадающие реки|}}}}}
{{Геокар|Параметр|1|Тип залива|{{#if:{{{Тип залива|}}}|{{#switch:{{{Тип залива|}}}|губа|Губа=Губа (залив)|#default = {{{Тип залива|}}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Һыу кимәле|{{{Уровень воды|}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Майҙаны|{{{Площадь|}}}|км²}}
{{Геокар|Параметр|0|Күләме|{{{Объём|}}}|км³}}
{{Геокар|Параметр|0|Яр һыҙығы оҙонлоғо|{{{Длина береговой линии|}}}|км}}
{{Геокар|Параметр|0|Уртаса һыу ҡалҡыу дәүмәле|{{{Средняя величина прилива|}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Иң ҙур тәрәнлек|{{{Наибольшая глубина|}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Уртаса тәрәнлек|{{{Средняя глубина|}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Тоҙлолоҡ|{{{Солёность|}}}|[[промилле|‰]]}}
{{Геокар|Параметр|0|Үтә күренмәлелеге|{{{Прозрачность|}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|{{#iferror:{{#invoke:Wikibase|id|P1200}}|Бассейн|{{#if:{{#invoke:Wikibase|page|{{#invoke:Wikibase|id|P1200}}}}|[[:{{#invoke:Wikibase|page|{{#invoke:Wikibase|id|P1200}}}}|Бассейн]]|[[К:Карточка ВО: Викиданные: заполнить: категория бассейна]][[d:{{#invoke:Wikibase|id|P1200}}#sitelinks-wikipedia{{!}}{{comment|Бассейн|бассейн водного объекта в иноязычной Википедии}}]]}}}}|{{{Площадь водосбора|}}}|км²}}
{{#ifeq:{{{Впадающие реки|}}}/123|{{#titleparts:{{{Впадающие реки|}}}/123|1|2}}|[[К:Карточка на геокаре: исправить: Впадающие реки]]|{{Геокар|Множественный|1|Впадающая река|Впадающие реки|{{{Впадающие реки|}}}}}}}&lt;!-- 

Урынлашыуы

--&gt;
{{Геокар|Заголовок|Расположение|{{wikidata|p625|{{{Координаты|}}}|plain=true}}{{{Страна|}}}{{{Регион|}}}{{{Район|}}}{{{Вышестоящая акватория|}}}}}
{{Геокар|Координаты|{{{Координаты|}}}|Страна={{#titleparts:{{{Страна|}}}|1|1}}|type=waterbody|CoordScale={{{CoordScale|}}}}}
{{Геокар|Множественный|1|Вышестоящая [[акватория]]|Вышестоящие [[Акватория|акватории]]|{{{Вышестоящая акватория|}}}}}
{{Геокар|Страна|{{{Страна|}}}}}
{{Геокар|Регион|{{{Регион|}}}|{{{Страна|}}}}}
{{Геокар|Район|{{{Район|}}}|{{{Регион|}}}|{{{Страна|}}}}}
{{Геокар|Индексы|{{{Название|}}}}}
{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Позиционная карта|}}}|{{{Позиционная карта|}}}|{{#titleparts:{{{Страна|}}}|1|1}}}}|{{{Координаты|}}}|Ук. карты=physical|Ук. арены={{{Ук. арены|physical}}}|Ук. метки=m9|Подпись метки={{{Название|}}}|Позиция подписи={{{Позиция подписи|}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу|}}}}}{{#ifeq:{{{Позиционная карта 1|}}}|0||
{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Позиционная карта 1|}}}|{{{Позиционная карта 1|}}}|{{#titleparts:{{{Страна|}}}|1|1}} {{#if:{{{Регион|}}}|{{{Регион}}}|0}}}}|{{{Координаты|}}}|Ук. карты={{{Ук. карты 1|physical}}}|Ук. арены={{{Ук. арены 1|physical}}}|Ук. метки=m9|Подпись метки={{{Название|}}}|Позиция подписи={{{Позиция подписи 1|}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху 1|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу 1|}}}}}}}
{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}
{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Категория на Викискладе|}}}|{{{Название|}}}}}
&lt;/table&gt;
{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Алфавит буйынса ҡултыҡтар]]
{{#if:{{{Регион|}}}||[[К:Карточка на Геокаре: заполнить: Регион|Заливы]]}}
{{#if:{{{Объём|}}}|[[К:Карточка на Геокаре: исправить: Объём]]}}
{{#if:{{wikidata|p625|{{{Координаты|}}}|plain=true}}||[[К:Карточка залива: заполнить: Координаты]]}}
{{#invoke:AdjustSortKey|main|Залив|Бухта|Губа}}
}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kslbjznh2ekf9hs04bg2bmc898xvdsd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297086</id>
      <parentid>1297085</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T19:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1297086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5832" sha1="0okzsev7cr1hdwtx15f0k8mtcs493x1" xml:space="preserve">{{ВО:Общие проверки|infobox-size=860|{{{1|}}}}}&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Геокар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-water&quot; data-name=&quot;Залив&quot;&gt;
{{Геокар|Название|{{{Название|}}}|{{{Национальное название|}}}}}
{{Геокар|Изображение|{{{Изображение|}}}|{{{Подпись изображения|}}}}}&lt;!-- 

Характеристики

--&gt;
{{Геокар|Заголовок|Ҡылыҡһырламалар|{{{Тип залива|}}}{{{Площадь|}}}{{{Объём|}}}{{{Длина береговой линии|}}}{{{Средняя величина прилива|}}}{{{Наибольшая глубина|}}}{{{Средняя глубина|}}}{{{Солёность|}}}{{{Прозрачность|}}}{{{Площадь водосбора|}}}{{{Впадающие реки|}}}}}
{{Геокар|Параметр|1|Тип залива|{{#if:{{{Тип залива|}}}|{{#switch:{{{Тип залива|}}}|губа|Губа=Губа (залив)|#default = {{{Тип залива|}}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Һыу кимәле|{{{Уровень воды|}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Майҙаны|{{{Площадь|}}}|км²}}
{{Геокар|Параметр|0|Күләме|{{{Объём|}}}|км³}}
{{Геокар|Параметр|0|Яр һыҙығы оҙонлоғо|{{{Длина береговой линии|}}}|км}}
{{Геокар|Параметр|0|Уртаса һыу ҡалҡыу дәүмәле|{{{Средняя величина прилива|}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Иң ҙур тәрәнлек|{{{Наибольшая глубина|}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Уртаса тәрәнлек|{{{Средняя глубина|}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Тоҙлолоҡ|{{{Солёность|}}}|[[промилле|‰]]}}
{{Геокар|Параметр|0|Үтә күренмәлелеге|{{{Прозрачность|}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|{{#iferror:{{#invoke:Wikibase|id|P1200}}|Бассейн|{{#if:{{#invoke:Wikibase|page|{{#invoke:Wikibase|id|P1200}}}}|[[:{{#invoke:Wikibase|page|{{#invoke:Wikibase|id|P1200}}}}|Бассейн]]|[[К:Карточка ВО: Викиданные: заполнить: категория бассейна]][[d:{{#invoke:Wikibase|id|P1200}}#sitelinks-wikipedia{{!}}{{comment|Бассейн|бассейн водного объекта в иноязычной Википедии}}]]}}}}|{{{Площадь водосбора|}}}|км²}}
{{#ifeq:{{{Впадающие реки|}}}/123|{{#titleparts:{{{Впадающие реки|}}}/123|1|2}}|[[К:Карточка на геокаре: исправить: Впадающие реки]]|{{Геокар|Множественный|1|Впадающая река|Впадающие реки|{{{Впадающие реки|}}}}}}}&lt;!-- 

Расположение

--&gt;
{{Геокар|Заголовок|Урынлашыуы|{{wikidata|p625|{{{Координаты|}}}|plain=true}}{{{Страна|}}}{{{Регион|}}}{{{Район|}}}{{{Вышестоящая акватория|}}}}}
{{Геокар|Координаты|{{{Координаты|}}}|Страна={{#titleparts:{{{Страна|}}}|1|1}}|type=waterbody|CoordScale={{{CoordScale|}}}}}
{{Геокар|Множественный|1|Вышестоящая [[акватория]]|Вышестоящие [[Акватория|акватории]]|{{{Вышестоящая акватория|}}}}}
{{Геокар|Страна|{{{Страна|}}}}}
{{Геокар|Регион|{{{Регион|}}}|{{{Страна|}}}}}
{{Геокар|Район|{{{Район|}}}|{{{Регион|}}}|{{{Страна|}}}}}
{{Геокар|Индексы|{{{Название|}}}}}
{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Позиционная карта|}}}|{{{Позиционная карта|}}}|{{#titleparts:{{{Страна|}}}|1|1}}}}|{{{Координаты|}}}|Ук. карты=physical|Ук. арены={{{Ук. арены|physical}}}|Ук. метки=m9|Подпись метки={{{Название|}}}|Позиция подписи={{{Позиция подписи|}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу|}}}}}{{#ifeq:{{{Позиционная карта 1|}}}|0||
{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Позиционная карта 1|}}}|{{{Позиционная карта 1|}}}|{{#titleparts:{{{Страна|}}}|1|1}} {{#if:{{{Регион|}}}|{{{Регион}}}|0}}}}|{{{Координаты|}}}|Ук. карты={{{Ук. карты 1|physical}}}|Ук. арены={{{Ук. арены 1|physical}}}|Ук. метки=m9|Подпись метки={{{Название|}}}|Позиция подписи={{{Позиция подписи 1|}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху 1|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу 1|}}}}}}}
{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}
{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Категория на Викискладе|}}}|{{{Название|}}}}}
&lt;/table&gt;
{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Алфавит буйынса ҡултыҡтар]]
{{#if:{{{Регион|}}}||[[К:Карточка на Геокаре: заполнить: Регион|Заливы]]}}
{{#if:{{{Объём|}}}|[[К:Карточка на Геокаре: исправить: Объём]]}}
{{#if:{{wikidata|p625|{{{Координаты|}}}|plain=true}}||[[К:Карточка залива: заполнить: Координаты]]}}
{{#invoke:AdjustSortKey|main|Залив|Бухта|Губа}}
}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0okzsev7cr1hdwtx15f0k8mtcs493x1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Терракотанан яһалған армия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95898</id>
    <revision>
      <id>1297039</id>
      <parentid>1278645</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:48:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lp0 on fire</username>
        <id>46760</id>
      </contributor>
      <comment>Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Isalliiss|Isalliiss]] ([[User talk:Isalliiss|talk]]): Cross-wiki spam (TwinkleGlobal)</comment>
      <origin>1297039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5389" sha1="4blt6rgdyctr9magg3t9ru63tgmk9bf" xml:space="preserve">[[Файл:Soldier_Horse.JPG|thumb|Терракоттанан яһалған һалдат менән ат]]
[[Файл:Xian_museum.jpg|thumb|Цинь музейы]]
'''Терракотанан яһалған армия''' ''(ҡытай |兵馬俑|兵马俑|bīngmǎ yǒng|бинма юн)'' — Ҡытайҙа император [[Цинь Ши Хуан]] мавзолейы янында ерләнгән [[терракота]]нан яһалған ҡытай яугирҙары скульптуралары. Был скульптуралар егерме быуат элек эшләнгән һәм Сиань ҡалаһы янында ергә күмелгән булған. 1974 йылда фермерҙар һыу ҡойоһо ҡаҙыған ваҡытта табылалар. Меңдәрсә яугир һәм ат фигуралары табыла. Һуңға мәғлүмәт буйынса 6000, һәм меңдәрсәһе әле ҡаҙып алынмаған.

Ҡытай тарихсыһы [[Сыма Цянь]] белделеүенсә, [[Цинь Ши Хуан]] Б. Э.Т 221 йылда Ҡытайҙың беренсе императоры булғанға тиклем был армияны төҙөргә ҡушҡан. Эштәр Б. Э.Т 247 йылда Цинь король булғас башлана&lt;ref&gt;UNESCO Long description of the Mausoleum of the first Qin Emperor. [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&amp;id_site=441]&lt;/ref&gt;. Был фигуралар Цинь үлгәс, теге донъяла уны һаҡлау өсөн эшләнә. Ул Б. Э.Т 210 йылда вафат була. Ер аҫтындағы ҡаланы 700,000 эшсе төҙөй. Ҡала байлыҡ менән тултырылған һәм матур итеп биҙәлгән була. Ҡытай хөкүмәтенең ер аҫтындағы һарайҙы ҡаҙып алырға пландары юҡ.

Һәр яугир балсыҡтан эшләнгән. Уларҙың оҙонлоғо 2-шәр метр, армия командирҙары тағы ла бейегерәк. Скульптуралар шул тиклем ентекләп эшләнгән, уларҙың һәр береһенең йәшен, чинын һәм индивидуаллеген билдәләп була. Бер-береһенә оҡшаған ике һалдат юҡ. Ҡайһы берҙәре кинжал, уҡ, йәйә, ҡылыс, һөңгө менән коралланған.

== Йыйыу конвейеры ==
Терракотта фигуралары оҫтаханала эшләнгән. Баш, аяҡ-ҡулдар, кәүҙә айырым эшләнгән һәм аҙаҡ йыйылған&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.upf.edu/materials/huma/central/abast/ledder.htm «A Magic army for the Emperor»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128181533/http://www.upf.edu/materials/huma/central/abast/ledder.htm |date=2011-11-28 }}.&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Тикшереүҙәр битте эшләү өсөн 8 форма булған икәнен күрһәтә. Битте ҡойғас, балсыҡтан ҡабатланмаҫ индивидуыллеген эшләп ҡуйғандар&lt;ref&gt;Jane Portal and Qingdao Dan 2007. &lt;/ref&gt;. Барыһын да бергә йыйғас, мимика өҫтәп ҡуйғандар.

Аяҡтары ла ошондай ысул менән эшләнгән. Был ысул туҡтауһыҙ эшләргә мөмкинлек биргән. Балсыҡ фигураларҙы яндырғандар. Һәр оҫтахана фигураларға үҙ билдәләрен ҡуйған. Һәр фигура үҙ хәрби формированиеһында дәрәжәһенә ҡарап үҙ соҡорона күмелгән.

== Башҡа сайттар ==
* [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&amp;id_site=441 UNESCO World Heritage Site page of the Terracotta Army and the Mausouleum of the Qin Emperor]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Debainne-Francfort, Corrine. «The Search for Ancient China». (Harry N. Abrams Inc. Pub. 1999): 91-99.
* Dillon, Michael(ed). «China: A Cultural and Historical Dictionary». (Curzon Press, 1998): 196.
* Ledderose, Lothar. «A Magic Army for the Emperor» from «Ten Thousand Things : Module and Mass Production in Chinese Art» ed. Lothar Ledderose, (Princeton UP, 2000): 51-73.
* Perkins, Dorothy. «Encyclopedia of China: The Essential Reference to China, Its History and Culture». (Roundtable Press, 1999): 517—518.
* Ульянов, М. Ю. Цинь Шихуан и его армия — Восточная коллекция, 2007, с. 20-38.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.computerra.ru/xterra/homo/31082/ Спасение Терракотовой армии. computerra.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090629203335/http://www.computerra.ru/xterra/homo/31082/ |date=2009-06-29 }}
* [http://www.geliopolis.ru/emotion/turizm/terracota-voisko/ Терракотовое войско. Автор: Т.Захарова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815025547/http://geliopolis.ru/emotion/turizm/terracota-voisko/ |date=2015-08-15 }}

[[Категория:Археология]]
[[Категория:Ҡытайҙа бөтә донъя мираҫы]]</text>
      <sha1>4blt6rgdyctr9magg3t9ru63tgmk9bf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эльбурс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104407</id>
    <revision>
      <id>1297048</id>
      <parentid>1240217</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T16:22:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* География */</comment>
      <origin>1297048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3983" sha1="igny9o9sv0a44i4xe7ufwgl27xndj1p" xml:space="preserve">{{Бутамаҫҡа|Кавказ|Кавказдағы|[[Эльбрус]] тауы}}
{{Горная система
 |Название                = Эльбурс
  |Национальное название  = 
 |Изображение             = 
  |Подпись                = 
 |Координаты              = 36/N/52/E
  |CoordScale             = 
 |Расположение            = 
 |Период образования      = 
 |Площадь                 = 
  |Длина                  = яҡынса 900
  |Ширина                 = 
 |Высочайшая вершина      = Демавенд
  |Высота                 = 5610
 |Карта                   = 
 |Страна                 = Иран
 |Позиционная карта 1     = 
}}
'''Эльбу́рс''' ({{lang-fa|البرز}} — ''Alborz'') — [[Иран]]дың төньяғында, [[Каспий диңгеҙе]]нең көньяҡ яр буйында урынлашҡан тау системаһы.

== География ==
Оҙонлоғо — яҡынса 900 км. Бейеклеге — 5610 метрға тиклем (иң бейек нөктәһе — ''Демавенд'' һүнгән вулканы).

Тау системаһының формаһы S латин хәрефенә оҡшаш: Каспий диңгеҙенең көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ яр буйҙарын уратып, Эльбурс төньяҡ-көнсығышҡа борола, ә артабан көньяҡ-көнсығышҡа йүнәлә һәм [[Афғанстан]] сиге буйында тамамлана. Эльбурс өс айырым өлөштәрҙән тора: төньяҡ-көнбайышында ''Талыш тауҙары'' (бейеклеге 2150—2450 м); һуңынан ''Үҙәк Эльбурс'' (бейеклеге 2450—3050 м, ҡайһы-бер айырым түбәләренеке 3650 метрҙан аша); артабан көнсығышта ''Төрөкмән-Хөрәсән тауҙары'' (бейеклеге 1500—1850 м). Эльбурс тауҙарында, Ирандың баш ҡалаһы [[Тәһран]]дан төньяҡ-көнсығыштараҡ Урта Көнсығыштың иң юғары нөктәһе — ''Демавенд'' һүнгән вулканы (5604 м) урынлашҡан. Уның түбәһе боҙлоҡтар менән ҡапланған.

== Геология ==
Эльбурс һырттары башлыса эзбиз һәм ҡомташтарҙан яһалған. Тау системаһы сиктәрендә ике эре геологик ярылған урын бар: береһе Эльбурстың көнбайыш өлөшөндә, Сефидруд йылғаһы тарлауығы Талыш тауҙары менән Үҙәк Эльбурсты айырған урында, ә икенсеһе көнсығышта бейеклек үҙгәреүе яҡынса 900 метр тәшкил иткән урында урынлашҡан.

Эльбурста таш күмер һәм ҡара ҡурғаш-цинк ятҡылыҡтары бар.

== Түбәләре ==
* Демавенд
* Точал
* Камар-кух

== Флора ==
Төньяҡ битләүҙәре гиркан тибындағы киң япраҡлы урмандар (имән, акация, тимерағас), тау далаһы һәм яландары, ә бик аҙ яуым-төшөм алған көньяҡ битләүҙәре ксерофит ҡыуаҡтары менән ҡапланған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00093/16600.htm}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эльбурс}}

[[Категория:Азия тау системалары]]
[[Категория:Иран тауҙары]]
[[Категория:Альп бөрмәләре]]</text>
      <sha1>igny9o9sv0a44i4xe7ufwgl27xndj1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Корей теле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110800</id>
    <revision>
      <id>1297038</id>
      <parentid>1276021</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lp0 on fire</username>
        <id>46760</id>
      </contributor>
      <comment>Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Isalliiss|Isalliiss]] ([[User talk:Isalliiss|talk]]): Cross-wiki spam (TwinkleGlobal)</comment>
      <origin>1297038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13274" sha1="py5xa1ht4rlp4ng83izamk6qaonnidi" xml:space="preserve">{{Язык
|цвет=изолят
|имя=Корей теле
|самоназвание={{lang|ko|한국어}}, {{lang|ko-kp|조선어}}, {{lang|ko-kp|조선말}}&lt;br /&gt;{{lang|ko|韓國語}}, {{lang|ko-kp|朝鮮語}}, {{lang|ko-kp|朝鮮말}}
|страны=[[КНДР]], [[Корея Республикаһы]], [[Ҡытай]], [[Япония]], [[АҠШ]], [[Канада]], [[Рәсәй]]
|регионы=
|официальный язык={{Флагификация|КНДР}}&lt;br /&gt;{{Флагификация|Республика Корея}},&lt;br /&gt; 
'''Региональный язык'''
* {{Флаг|КНР}} Яньбянь-Корейский автономный округ 
|число носителей=78 млн.
|регулирующая организация=Коньяҡ Кореяла — Корей теленең милли институты
|рейтинг=11
|статус= живой 
|вымер=
|категория=Евразия телдәре
|классификация=
изоляцияланған	
|письмо=хангыль, ханча
|ГОСТ 7.75-97=коо 330
|ISO1=ko
|ISO2=kor
|ISO3=kor
}}

[[Файл:Map of Korean language.png|thumb|upright=1.5]]
[[Файл:Koreandialects.png|thumb|Корей теле диалекттары]]
'''Коре́й теле '''— Корейҙар һәм Корей ярымутрауының ике дәүләтенең: КНДР һәм Корей Республикаһының теле. Ҡытай, Япония, [[АҠШ]], [[Рәсәй]]ҙә, Урта Азия илдәрендә таралған. Ошо телдә дөйөм һөйләшеүселәр иҫәбе 78 млн кеше. Күп кенә тикшеренеүселәр уны айырым телдәр төркөмөнә индерә.
&lt;ref&gt;Song, Jae Jung (2005) [http://books.google.com/books?id=rIk52cJ1vDEC&amp;pg=PA15&amp;dq=Korean+%22Language+isolate%22&amp;ei=_JVSS8LtGI6szASz-r36Cw&amp;cd=1#v=onepage&amp;q=Korean%20%22Language%20isolate%22&amp;f=false «The Korean language: structure, use and context»] Routledge, p. 15&lt;br /&gt;Lyle Campbell &amp; Mauricio Mixco. 2007. ''A Glossary of Historical Linguistics''. University of Utah Press. («Korean, A language isolate», pg. 90; «Korean is often said to belong with the Altaic hypothesis, often also with Japanese, though this is not widely supported», pp. 90-91; «…most specialists…no longer believe that the…Altaic groups…are related», pg. 7)&lt;br /&gt;David Dalby. 1999/2000. ''The Linguasphere Register of the World’s Languages and Speech Communities''. Linguasphere Press.&lt;br /&gt;Nam-Kil Kim. 1992. «Korean», ''International Encyclopedia of Linguistics''. Volume 2, pp. 282—286. («…scholars have tried to establish genetic relationships between Korean and other languages and major language families, but with little success», pg. 282)&lt;br /&gt;András Róna-Tas. 1998. «The Reconstruction of Proto-Turkic and the Genetic Question», ''The Turkic Languages''. Routledge. Pp. 67-80. («[Ramstedt’s comparisons of Korean and Altaic] have been heavily criticised in more recent studies, though the idea of a genetic relationship has not been totally abandoned», pg. 77.)&lt;br /&gt;Claus Schönig. 2003. «Turko-Mongolic Relations», ''The Mongolic Languages''. Routledge. Pp. 403—419. («…the 'Altaic' languages do not seem to share a common basic vocabulary of the type normally present in cases of genetic relationship», pg. 403)&lt;/ref&gt;, шулай ҙа ҡайһы берәүҙәр уны  [[Алтай телдәре]]нең гипотезаға нигеҙләнгән өлөшө тип йөрөтә.
&lt;ref&gt;Stratification in the peopling of China: how far does the linguistic evidence match genetics and archaeology? In; Sanchez-Mazas, Blench, Ross, Lin &amp; Pejros eds. Human migrations in continental East Asia and Taiwan: genetic, linguistic and archaeological evidence. 2008. Taylor &amp; Francis&lt;/ref&gt;. Корей теле — агглютинатив тел, һүҙҙәр тәртибе «SOV» тибында&lt;ref&gt;Корейский язык // БРЭ. Т.15. М., 2009.&lt;/ref&gt;.

== Тарихы һәм өйрәнелеүе ==
Хәҙерге Өс корей батшалығы корей телдәре — пэкче (тел), силла (тел) һәм когурёск теле мәсьәләһе, өс телдең лексикаһында һәм грамматик төҙөлөшөндә оҡшашлыҡ булһа ла, бәхәсле ҡала.

Ҡайһы бер лингвистарҙың фекере буйынса ошо телдәр араһында когурёск теленең генә оҡшашлығы аҙ. Уны күп кенә тел белгестәре [[япон теле]]нең ҡәрҙәш теле тип һанай. Силла теле киреһенсә, корей теленән килеп сыҡҡан тел булараҡ ҡарала

Корей һәм япон теленең оҡшашлығына тәүгеләрҙән булып, Огура Симпэй иғтибар итә. Хәҙерге көнбайыш лингвистикаһында корей, япон һәм Корей ярымутрауының боронғо телдәре йыш ҡына пуё телдәрен бер төркөмгә берләштерә.

== Телдең үҙ атамаһы ==
[[1945]] йылға тиклем «чосонмаль»  ({{lang-ko3|조선말|朝鮮말}}) йәки «чосоно» атамаһы файҙаланыла. ({{lang-ko3|조선어|朝鮮語}}); ошо уҡ атама  Төньяҡ Кореяла әле лә  файҙаланыла. Көньяҡ Кореяла әле «хангуго» йәки һирәгерәк «хангунмаль» атамаһы ҡулланыла.  ({{lang-ko3|한국어|韓國語}})  ({{lang-ko3|한국말|韓國말}}); йыш ҡына  «куго» ({{lang-ko3|국어|國語}}, «дәүләт теле»). Шулай уҡ, Кореяның ике өлөшөндә лә «урималь» тип аталған һөйләү теле лә бар.  ({{lang-ko2|우리말}}, «беҙҙең тел»).

== Телдең төҙөлөшө ==
Телдең флектив йүнәлешен көсәйтеүсе агглютинатив телдәр. SOV һүҙҙәр тәртибе (эйә— тултырыусы— хәбәр). Буйһонған һөйләм киҫәге баш һүҙҙең алдынан була.

== Лингвистик характеристика ==
=== Фонетика ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |
!иренләшкән тартынҡылар
!Альвеоляр тартынҡылар
!Постальвеоляр тартынҡылар
!тел арты тартынҡылары (Веляр)
!йотҡолоҡ тартынҡылары
|-
! colspan=2|Танау тартынҡылары
| {{lang|ko|[[wikt:ㅁ|ㅁ]]}} {{IPA|/m/}}
| {{lang|ko|[[wikt:ㄴ|ㄴ]]}} {{IPA|/n/}}
|
| {{lang|ko|[[wikt:ㅇ|ㅇ]]}} {{IPA|/ŋ/}} (в конце слога)
|
|-
! rowspan=3|шартлаулы тартынҡылар &lt;br /&gt; һәм &lt;br /&gt;Аффрикаттар
!&lt;small&gt;ябай&lt;/small&gt;
| {{lang|ko|[[wikt:ㅂ|ㅂ]]}} {{IPA|/p/}}
| {{lang|ko|[[wikt:ㄷ|ㄷ]]}} {{IPA|/t/}}
| {{lang|ko|[[wikt:ㅈ|ㅈ]]}} {{IPA|/t͡ɕ/}}
| {{lang|ko|[[wikt:ㄱ|ㄱ]]}} {{IPA|/k/}}
|
|-
! &lt;small&gt;Көсөргәнешле тартынҡылар&lt;/small&gt;
| {{lang|ko|[[wikt:ㅃ|ㅃ]]}} {{IPA|/p͈/}}
| {{lang|ko|[[wikt:ㄸ|ㄸ]]}} {{IPA|/t͈/}}
| {{lang|ko|[[wikt:ㅉ|ㅉ]]}} {{IPA|/t͈͡ɕ/}}
| {{lang|ko|[[wikt:ㄲ|ㄲ]]}} {{IPA|/k͈/}}
|
|-
! &lt;small&gt;ышҡылыулы&lt;/small&gt;
| {{lang|ko|[[wikt:ㅍ|ㅍ]]}} {{IPA|/pʰ/}}
| {{lang|ko|[[wikt:ㅌ|ㅌ]]}} {{IPA|/tʰ/}}
| {{lang|ko|[[wikt:ㅊ|ㅊ]]}} {{IPA|/t͡ɕʰ/}}
| {{lang|ko|[[wikt:ㅋ|ㅋ]]}} {{IPA|/kʰ/}}
|
|-
! rowspan=2|Фрикатив тартынҡылар
! &lt;small&gt;ябай&lt;/small&gt;
|
| {{lang|ko|[[wikt:ㅅ|ㅅ]]}} {{IPA|/s/}}
|
|
| {{lang|ko|[[wikt:ㅎ|ㅎ]]}} {{IPA|/h/}}
|-
! &lt;small&gt;көсөргәнешле&lt;/small&gt;
|
| {{lang|ko|[[wikt:ㅆ|ㅆ]]}} {{IPA|/s͈/}}
|
|
|
|-
! colspan=2|Талғын тартынҡылар
|
| {{lang|ko|[[wikt:ㄹ|ㄹ]]}} {{IPA|/l/}}
|
|
|
|}

корей телендә музыкаль баҫым бар.

=== Морфология ===

==== Исемдәр====
Корей телендә исемдәрҙең [[килеш]] системаһы үҫешкән. Һүҙ яһаусы ялғауҙар бөтә исемдәр өсөн дә бер төрлө, шуға күрә килеш менән үҙгәртеү һәм уны өйрәнеү ҡыйын түгел.

==== Ҡылымдар ====
Корей ҡылымы үҙенә яраҡлы һүҙ яһаусы ялғауҙарҙы ҡушып, төрлө эш-хәлде белдерә. Бөтә һүҙ яһаусы ялғауҙар ҙа ике ҡылым формаһының береһенә ҡушыла.

====Сифаттар ====
Корей сифаттары ике формаға эйә: аныҡлаусы һәм йомғаҡлаусы.

==== Сифат ҡылым ====
Корей сифат ҡылымы, рус теленән айырмалы рәүештә, төрлө грамматик заманда (хәҙерге, үткән, киләсәк) булырға мөмкин.

==== Һандар ====
Корей һандар системаһы Япон һандарына оҡшаған. Төп Корей сығышлы һандар ҙа, үҙләштерелгән ҡытай һандары ла бар. Күп булмаған предметтар иҫәбе корей телендә иҫәпләнә, әгәр предметтар күп икән, иҫәп ҡытай һанына күсә. Шул уҡ ваҡытта сәғәтте иҫәпләгәндә корей һандары, ә минуттар ҡытай-корей һандары менән иҫәпләнә. Предметтарҙы корей һандары менән 1-ҙән 99-ға тиклем һанап була.

==== Рәт һандары ====
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot;|Корейские !! colspan=&quot;2&quot;|Китайские
|-
! Формула !! Пример !! Примечание !! Формула!! Пример
|-
| Числительное + 째 (ччэ) || 스물째 ''(сымульччэ)'' — двадцатый || «первый» — 첫째 ''(чхоччэ)'' || 제 (че) + числительное || 제오 ''(чео)'' — пятый
|}
==== Иҫәп һүҙҙәре ====
Ҡытай теленән корей теленә бөтә исемдәр менән дә ҡулланылған  иҫәп һүҙе лә күсә.

====Йыйыу һүҙҙәре ====
Корей телендә йыйыу ялғауҙары бар, улар ҡылымдар араһында йыйыу теркәүестәре ролен үтәй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{публикация|книга|заглавие=Большой корейско-русский словарь|оригинал={{lang|ko-kp|조로대사전}}|подзаголовок=Около 150 000 слов|томов=2|ответственный=Акад. общ. наук КНДР, Ин-т языкознания|ответственный2=Акад. наук СССР, Ин-т востоковедения|ответственный3=Под ред. Л. Б. Никольского и Цой Ден Ху|место=М.|издательство=Русский язык|год=1976}} — Т. 1 : {{lang|ko-kp|ㄱ}} [Киык] — {{lang|ko-kp|ㅅ}} [Сиыт]. — 1976. — 811 с. ; Т. 2 : {{lang|ko-kp|ㅈ}} [Чиыт] — {{lang|ko-kp|ㅞ}} [Ве]. — 1976. — 671 с.
* {{публикация|книга
 |автор         = Дмитриева
 |автор имя     = В. Н.
 |автор линк    = Дмитриева Валентина Николаевна
 |заглавие      = Корейский язык: Практический курс
 |ссылка        = 
 |ответственный = В. Н. Дмитриева
 |издание       = 
 |место         = М.
 |издательство  = МГИМО (У) МИД России
 |год           = 2008
 |страницы      = 
 |страниц       = 254
 |серия         = 
 |isbn          = 978-5-9228-0332-8
 |тираж         = 300
}} (обл.)

== Һылтанмалар ==
{{Interwiki|ko|위키백과:대문|корейском|}}
{{wiktionarycat|type= корейского языка|category=Корейский язык}}
* [http://koryo-reporter.livejournal.com/32661.html Как писать корейские названия и имена]
{{Внешние ссылки нежелательны}}

{{Корей теле}}
{{Корейҙар}}
{{Евразия телдәре төркөмдәре}}
[[Категория:Корей теле|*]]
[[Категория:Ҡаҙағстан телдәре]]
[[Категория:Корея телдәре]]
[[Категория:Австралия телдәре]]
[[Категория:Канада телдәре]]
[[Категория:Ҡытай телдәре]]
[[Категория:Ҡырғыҙстан телдәре]]
[[Категория:Рәсәй телдәре]]
[[Категория:АҠШ телдәре]]
[[Категория:Япония телдәре]]</text>
      <sha1>py5xa1ht4rlp4ng83izamk6qaonnidi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ковпак Сидор Артемьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112727</id>
    <revision>
      <id>1297094</id>
      <parentid>1123982</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T02:39:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22240" sha1="a3578ua2a84szie7t5mlr9smw437fwf" xml:space="preserve">{{Военный деятель
|имя     = Сидор Артёмьевич Ковпак
|дата рождения  = 7.6.1887 
|дата смерти    = 11.12.1967
|место рождения = {{ТУ|Украина}}, [[Полтава өлкәһе]], Котельва районы, Котельва ҡала тибындағы ҡасабаһы
|место смерти = {{ВБУ|Киев}}, [[УССР]], [[СССР]]
|изображение = Sydir Artemovych Kovpak, 1945 (cropped).jpg
|ширина = 
|описание изображения = 
|прозвище = Дед
|принадлежность = {{Российская империя}} &lt;br&gt;{{Флагификация|РСФСР|1918}} &lt;br&gt;{{Флагификация|УССР|1918}} &lt;br&gt;{{Флагификация|СССР|армия}}
|годы службы =
|звание = {{СССР, Генерал-майор}}
|род войск =
|командовал = {{s|1-се Украина партизан дивизияһы}}
|часть =
|сражения = [[Беренсе донъя һуғышы]] &lt;br&gt;[[Граждандар һуғышы]] &lt;br&gt;[[Бөйөк Ватан һуғышы]]
|награды = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Медаль Золотая Звезда|1942}} {{!!}} {{Медаль Золотая Звезда|1944}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{Орден Ленина|23.1.1948}} {{!!}} {{Орден Ленина}}
{{!}}-
{{!}} {{Орден Красного Знамени}} {{!!}} {{Орден Суворова 1 степени}} {{!!}} {{Орден Богдана Хмельницкого 1 степени}}{{!!}}{{медаль Партизану Отечественной войны 1 степени|}}
{{!}}-
{{!}}{{медаль Партизану Отечественной войны 2 степени|}}{{!!}}{{медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.|}}{{!!}}{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
{{!}}-
{{!}}{{Медаль В память 800-летия Москвы}}{{!!}}{{Медаль В память 250-летия Ленинграда}}{{!!}}
{{!}}}
'''Рәсәй империяһы наградалары:'''
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Георгиевский крест 3 степени}} {{!!}} {{Георгиевский крест 4 степени}} {{!!}} {{Георгиевская медаль 3 степени}} {{!!}} {{Георгиевская медаль 4 степени}}
{{!}}}
'''Башҡа дәүләттәрҙеке''':
{{{!}}
{{!}} {{Орден Крест Грюнвальда 3 степени}}{{!!}} {{Чехословацкий Военный крест 1939}} 
{{!}}}

|связи =
|в отставке = Президиум ағзаһы һәм Украина ССР-ы  Юғары Советы рәйесе урынбаҫары
|сайт =
|викисклад =
}}
'''Ковпак Сидор Артемьевич''' ({{lang-uk|Сидір Артемович Ковпак}}; [[7 июнь]] [[1887 йыл]] — [[11 декабрь]] [[1967 йыл]]) — совет хәрби начальнигы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында — Путивль партизан отряды (һуңыраҡ — Сумы партизан берләшмәһе, унан да һуңыраҡ — 1-се Украина партизан дивизияһы) командиры, Украина КП(б)-һы Үҙәк Комитеты ағзаһы, генерал-майор. Ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]].

== Биографияһы ==
Сидор Артемьевич (Артемович) Ковпак 1887 йылдың 7 июнендә хәҙерге Украинаның [[Полтава өлкәһе]] Котельва ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Күп балалы ғаиләлә алты ул һәм дүрт ҡыҙ тәрбиәләнә. Әрме хеҙмәтен [[Һарытау]] ҡалаһында Александр полкында үтә. Хеҙмәттән һуң Һарытауҙа ҡала, йөк ташыусыһы булып эшләй.

[[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] (186-сы Асландуз пехота полкында хеҙмәт итә) һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. Беренсе донъя һуғышы осоронда Көньяҡ-Көнбайыш фронтында һуғыша, Брусилов прорывы ҡатнашыусыһы. [[1915 йыл]]дың апрелендә почетлы ҡарауыл составында шәхсән Николай II ҡулынан Георгий тәреһе менән бүләкләнә. Барлығы III һәм IV дәрәжәле Георгий тәреһе һәм III һәм IV дәрәжәле «Батырлыҡ өсөн» миҙалдары («Георгий» миҙалдары) менән бүләкләнә.

=== Граждандар һуғышы һәм тыныс ваҡыт ===
[[1919 йыл]]дан — РКП(б) ағзаһы. Граждандар һуғышы ваҡытында Украинала немец оккупанттары менән һуғышҡан А. Я. Пархоменко менән берлектә урындағы партизан отрядын етәкләй, һуңынан Көнсығыш фронтында Чапаев дивизияһы яугиры була, бында ул казактарҙы ҡоралһыҙландырыу менән шөғөлләнә (Чапаев дивизияһының трофей командаһы башлығы була), Көньяҡ фронтында А. И. Деникин һәм [[Врангель Пётр Николаевич|Врангель]] генералдары армиялары менән алыштарҙа ҡатнаша.

[[1921]]—[[1926]] йылдарҙа өйәҙ хәрби комиссары, өйәҙ хәрби комиссары ярҙамсыһы, Екатеринослав губернаһының Павлоград округы хәрби комиссары (1926 йылдан — Украинаның [[Днепропетровск өлкәһе]]). Шул уҡ ваҡытта, 1925—1926 йылдарҙа — Вербки ауылында ауыл хужалығы рәйесе. [[1926 йыл]]дан — Павлоград хәрби-кооператив хужалығы директоры, һуңынан — Путивлдә ауыл хужалығы кооперативы рәйесе, [[1935 йыл]]дан Путивль район башҡарма комитетының юл бүлеге мөдире, [[1937 йыл]]дан Украина ССР-ы [[Сумы өлкәһе]] Путивль ҡала башҡарма комитеты рәйесе.

=== Бөйөк Ватан һуғышы ===
[[1941 йыл]]дың сентябренән Бөйөк Ватан һуғышында. Украинала партизан хәрәкәтен ойоштороусыларҙың береһе — Путивль партизан отрядының командиры, ә һуңынан — [[Сумы өлкәһе]] партизан отрядтары берләшмәһенең командиры. Шулай уҡ партизан хәрәкәтенә уның ҡустыһы Семен Артемьевичтың да ҡатнашлығы була.

1941—1942 йылдарҙа Ковпак берләшмәһе [[Сумы өлкәһе|Сумы,]] [[Курск өлкәһе|Курск,]] [[Орёл өлкәһе|Орел]] һәм [[Брянск өлкәһе|Брянск өлкәләрендәге]] дошман тылына рейдтар ойоштора, 1942—1943 йылдарҙа — Брянск урмандарынан Уң яҡ Украинаға [[Гомель өлкәһе|Гомель,]] Пинск, [[Волынь өлкәһе|Волынь]], [[Ровно өлкәһе|Ровно]], [[Житомир өлкәһе|Житомир]] һәм [[Киев өлкәһе|Киев]] өлкәләре буйлап рейд үтә; 1943 йылда — Карпат рейды. Сумы партизан берләшмәһе Ковпак командованиеһы аҫтында һуғышып, немец фашистарының тылынан 10 меңдән артыҡ километр үтә, 39 торлаҡ пунктында дошман гарнизондарын ҡыйрата. Ковпактың рейдтары немец оккупанттарына ҡаршы партизан хәрәкәтен йәйелдереү эшендә ҙур роль уйнай.

1942 йылдың 31 авгусында уны [[Сталин]] менән Ворошилов Мәскәүҙә шәхсән ҡабул итәләр, бында ул башҡа партизан командирҙары менән берлектә кәңәшмәлә ҡатнаша. Ковпактың партизан берләшмәһенә партизан көрәшен Уң яҡ Украинаға йәйелдереү өсөн [[Днепр]] аръяғына рейд яһау маҡсат итеп ҡуйыла. Карпат рейдына сығыу ваҡытына берләшмәлә яҡынса 2000 партизан була. Ҡоралдарҙан 130 пулемёт, 380 автомат, 9 орудие, 30 миномет, 30 танкыға ҡаршы мылтыҡ, винтовкалар һәм башҡа төрлө ҡорал иҫәпләнә.

1943 йылдың апрелендә С. А. Ковпакка «генерал-майор» хәрби званиеһы бирелә.

[[1944 йыл]]дың ғинуарында Сумы партизан берләшмәһе П. П. Вершигора командованиеһы аҫтында С. А. Ковпак исемендәге 1-се Украина партизан дивизияһы тип үҙгәртелә.

=== Һуғыштан һуңғы осор ===
[[1944 йыл]]дан С. А. Ковпак — Украина ССР-ы Юғары Суды ағзаһы, [[1947 йыл]]дан — УССР-ҙың Юғары Советы Президиумы рәйесе урынбаҫары , ә [[1967 йыл]]дан — Украина ССР-ы Юғары Совет Президиумы ағзаһы. СССР-ҙың 2-7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

1967 йылдың [[11 декабрь|11 декабрендә]] вафат була. [[Киев]]та Байков зыяратында ерләнгән.

== Наградалары ==
* Ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]]:
** [[СССР]] Юғары Совет Президиумының 1942 йылдың 18 майындағы указына ярашлы дошман тылында хәрби заданиеларҙы теүәл үтәгәне, күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Ковпак Сидор Артемьевич «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын йондоҙ» миҙалы (708-се) тапшырыла;&lt;ref&gt;[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1942/1942_020.pdf «О присвоении звания Героя Советского Союза т. т. Ковпаку С. А., Копенкину И. И., Сабурову А. Н., Фёдорову А. Ф., особо отличившимся в партизанской борьбе в тылу против немецких захватчиков» от 18 мая 1942 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 5 июня (№ 20 (179)). — С. 1.&lt;/ref&gt;
** Икенсе «Алтын Йондоҙ» миҙалына генерал-майор Ковпак Сидор Артемьевич, СССР Юғары Советы Президиумының [[1944 йыл]]дың 4 ғинуарындағы указына ярашлы, Карпат рейдын уңышлы үткәргәне өсөн лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_002.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О награждении Героев Советского Союза Ковпака Сидора Артемьевича и Фёдорова Александра Фёдоровича второй медалью «Золотая звезда»» от 4 января 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 13 января (№ 2 (262)). — С. 1&lt;/ref&gt;;
* дүрт [[Ленин ордены]] (18.5.1942, 4.1.1944, 23.1.1948, 25.5.1967);
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (24.12.1942);
* I дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены (7.8.1944);
* [[Суворов ордены|I дәрәжә Суворов]] ордены, (2.5.1945);
* миҙалдар;
* сит ил ордендары һәм миҙалдары, шул иҫәптән:
* III дәрәжә (ПНР) «Грюнвальд тәреһе» ордены;
* Хәрби тәреһе (ЧССС);
* «Гарибальди» миҙалы ([[Италия]]).

== Ковпак образы кинола ==
1975 йылда режиссёр Т. В. Левчук А. Довженко исемендәге киностудияла Ковпак партизан дивизияһының хәрби юлы тураһында «Ковпак хаҡында уйланыуҙар» исемле нәфис фильм-трилогия төшөрә («''Набат''», «''Буран''», «''Карпаты, Карпаты…''»). С. А. Ковпак ролен Константин Степанков башҡара.

2011 йылда «Эра» телеканалы һәм «Патерик-фильм» студияһы [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда Украиналағы партизан хәрәкәтенең 70-йыллығын байрам итеүгә арнап, Сидор Артемьевич Ковпак тураһында «Уны ДЕД, тип йөрөттөләр» («Его звали ДЕД») исемле документаль фильм-уйланыу төшөрә.

== Хәтер ==
Ковпак иҫтәлегенә Котельва ҡала тибындағы ҡасабала — бронза бюст, [[Сумы]] ҡалаһында 16-сы һөнәри-техник училище территорияһында (Ковпак урамы, ҡаланың Ковпак районы) — бюст, [[Киев]]та Ковпак исемендәге 111-се урта мәктәптә — бюст (2016 йылда декоммунизация кампанияһы барышында һүтелеп ташланды) ҡуйылған. Ковпак исеме Глухов техникумына бирелә, шул уҡ техникумда партизан хәрәкәте музейы ойошторолған. Яремче ҡалаһында иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.

[[Киев]]та, Путивлдә, [[Севастополь|Севастополдә]], Павлоградта, Токмакта, Конотопта, [[Коростень|Коростендә]], [[Полтава|Полтавецта]], [[Харьков]]та, Лельчицтарҙа, Сумыла, [[Хмельницкий|Хмельницкиҙә]], [[Түбәнге Новгород]]та Ковпак исемен йөрөткән урамдар; [[Донецк]]та Ковпак проспекты бар.

1971 йылда Сидор Ковпак исеме Херсон караптар төҙөү заводында эшләнгән карапҡа бирелә&lt;ref&gt;[http://www.mycity.kherson.ua/gallery/displayimage.php?pid=3457 Корабли Херсонского судозавода — Сидор Ковпак — Фотогалерея сайта «Мой город — Херсон»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150214164648/http://www.mycity.kherson.ua/gallery/displayimage.php?pid=3457 |date=2015-02-14 }}.&lt;/ref&gt;. 1987 йылда СССР-ҙа Ковпак төшөрөлгән почта маркаһы сығарыла.

[[2012 йыл]]дың [[22 март]]ында Украинаның Юғары Радаһы коммунист-депутат Владимир Даниленко инициативаһы буйынса Ковпактың тыуыуына 125 йыл тулыу уңайынан байрам ойоштороу буйынса ҡарар ҡабул итә&lt;ref&gt;[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb_n/webproc4_1?id=&amp;pf3511=42209 Проект Постановления Верховной Рады Украины о празднование 125-летия со дня рождения дважды героя Советского союза, одного из организаторов партизанского движения на Украине в годы Великой Отечественной войны Сидора Артемовича Ковпака]. ''Официальный сайт Верховной Рады Украины'' 23 марта 2012.&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың 8 июнендә Украина Милли Банкы Сидор Ковпак иҫтәлегенә тәңкә сығара&lt;ref&gt;[http://www.bank.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=101784&amp;cat_id=78969 Витяг із постанови Правління НБУ від 27.04.2012 № 172] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921090428/http://www.bank.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=101784&amp;cat_id=78969 |date=2016-09-21 }}. ''Официальный сайт Национального Банка Украины'' 27 апреля 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://numizmat.com.ua/catalog/coins/?576 Памятная монета «Сидор Ковпак»].&lt;/ref&gt;.&lt;center class=&quot;&quot;&gt;
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;2&quot; class=&quot;toccolours&quot;
|[[Файл:ВП_Яремче_памятник_советским_воинам.jpg|граница|181x181пкс]]
|[[Файл:1987_CPA_5841.jpg|граница|181x181пкс]]
|[[Файл:2_grn_Kovpak.jpg|граница|368x368пкс]]
|-
|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;small&gt;Яремче ҡалаһында&lt;br&gt; совет партизан —&lt;br&gt; ковпаковсыларға һәйкәл.&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;small&gt;Почта маркаһы, СССР,&lt;br&gt;
[[1987 йыл]].&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;small&gt;2 гривна номиналындағы Украина тәңкәһе&lt;br&gt;
2012 йылға.&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|}
&lt;/center&gt;

== Әҫәрҙәре ==
* От Путивля до Карпат. — М., 1945. (Автор литературного текста — член Союза писателей СССР Е. Н. Герасимов). Из дневника партизанских походов. — М., 1964. Люди с чистой совестью. — М., Советский писатель, 1955. П. П. Вершигора.

== Документтар ==
* [http://zakon.rada.gov.ua/rada/show/4603-vi Украинала Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында партизан хәрәҡәтен ойоштороусыларҙың береһе, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Сидор Артемьевич Ковпактың тыуған көнөнән 125 йыллығын тантаналы үткәреү тураһында Украинаның Юғары Рада ҡарары].

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Warheroes|id=1192}}

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Генерал-майорҙар (СССР)]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:6-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:7-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Изге Георгий ордены билдәһе кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Чехословакия Хәрби тәреһе ордены кавалерҙары 1939]]
[[Категория:Георгий миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Ватан һуғышы партизанына» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1887 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1967 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]</text>
      <sha1>a3578ua2a84szie7t5mlr9smw437fwf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фотография</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115456</id>
    <revision>
      <id>1297025</id>
      <parentid>1278155</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T12:39:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lp0 on fire</username>
        <id>46760</id>
      </contributor>
      <comment>Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Daniyann|Daniyann]] ([[User talk:Daniyann|talk]]): Cross-wiki spam (TwinkleGlobal)</comment>
      <origin>1297025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45478" sha1="13wlrc5vkll105119co08kyym70z39f" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Фотография''' — оптик нурланышты яҡтылыҡҡа һиҙгер фотографик материал йәки ярымүткәргесле конвертер ярҙамында яҙҙырыу ысулы. Ҡайһы бер башҡа телдәрҙән айырмалы рәүештә, рус телендә «фотография» һүҙе тик статик һүрәттәргә ҡарата ғына ҡулланыла. Шул уҡ ваҡытта профессиональ кинола был термин кинематографист төшөргән фильмдың пикториаль сиселешен билдәләй. Фотография шулай уҡ фото ҡағыҙында химик ысул йәки принтер ысулы менән эшләнгән һүрәтенең баҫмаһы атала.

'''Фотография технологиялары''' — һынлы сәнғәт төрҙәренең береһе тип һаналған һәм хәҙерге заман масса мәҙәниәтендә төп урынды биләгән фотография сәнғәтенең нигеҙе. Беренсе тотороҡло фотография һүрәте 1822 йылда француз уйлап табыусыһы Иосиф Ниеппе тарафынан эшләнгән, әммә беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған. IX Халыҡ-ара фәнни һәм ғәмәли фотографиялар конгресы ҡарары менән техника уйлап табыу датаһы — 1839 йылдың 7 ғинуары, Франсуа Араго Франция Фәндәр академияһы ултырышында дагерротипия (иң тәүге фотографиялар) тураһында доклад менән сығыш яһай.{{Sfn|Общий курс фотографии|1987|с=3}}{{Sfn|Творческая фотография|1986|с=9}}{{Sfn|Краткий справочник фотолюбителя|1985|с=11}}{{Sfn|Химия и жизнь|1966|с=45}}.

Фотоға төшөүсе кешене ''фотограф'' тип атайҙар. Фотограф күп осраҡта фотоһүрәт төшөрөүҙең башҡа этаптарын да башҡара, әммә йыш ҡына эштең техник өлөшөн фотолаборанттар, ретушерҙар, фотомөхәррирҙәр һәм башҡа һөнәрҙәр эйәләре башҡара. Профессиональ студияла фотограф үҙенең ярҙамсыларына ҡайһы бер бурыстарҙы йөкмәтә.
[[Файл:Posing_Cliff_Berryman.jpg|мини|400x400пкс|Фотоательела фототөшөрөү сеансы. 1920 йыл]]
[[Файл:Beckenbauer_Pressefotografen2.jpg|мини|400x400пкс|Фотожурналисттар эшләй. 2008 йыл]]

== Этимология ==
«Фотография» термины (боронғо грек φῶς (φφωτςς) «яҡтылыҡ» һәм γρπφω «яҙам»); яҡтылыҡ яҙам — яҡтылыҡ менән һүрәт төшөрөү техникаһы) 1839 йылда барлыҡҡа килә, уны бер үк ваҡытта һәм үҙ аллы ике астроном — инглиз Джон Хершель, немец Иоганн фон Медлер ҡуллана&lt;ref&gt;[http://www.answers.com/topic/etymology-of-photography Etymology of «photography»].&lt;/ref&gt;. [[Рәсәй империяһы]]нда оҙаҡ ваҡыт шул уҡ терминдың туранан-тура тәржемәһе «светопись» ҡулланыла, әммә,ахыр сиктә, дөйөм ҡабул ителгән термин ҡулланыла.

== Фотография тарихы ==
[[Файл:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|мини|200x200пкс|камера-обскурала пейзаж төшөрөү]]
Фотографияны уйлап табыу бер нисә асыштарҙы берләштереү юлы менән мөмкин булған. Боронғо тибет философы Мо-цзы беҙҙең эраға тиклем V быуатта камера-обскураны тасуирлай.{{Sfn|Лекции по истории фотографии|2014|с=11}}. Бәлки, камера-обскура тураһында [[Аристотель|Аристотелдә]] лә телгә алғандыр, ул Ҡояш нурының квадрат тишек аша үтеп нисек түңәрәк барлыҡҡа килеүе тураһында уйлаған&lt;ref&gt;[http://inventors.about.com/gi/dynamic/offsite.htm?site=http://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html The Camera Obscura : Aristotle to Zahn.]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Рәссамдар был ҡоролманы [[Урта быуаттар]]ҙа картиналар эшләү өсөн ҡуллана башлайҙар, ә ренессанс рәссамдары араһында камера-обскура «ҡараңғы бүлмә» булараҡ киң билдәле булған.

1694 йылда Вильгельм Хомберг яҡтылыҡ тәьҫирендә матдәләр төҫөн үҙгәрткән фотохимик реакцияларҙы тасуирлай. Ул шулай уҡ Бөйөк Альберт өс быуат элек асҡан көмөш нитратының яҡтылығына һиҙгерлегенә иғтибар итә.{{Sfn|Очерки по истории фотографии|1987|с=186}}.Немец физигы Иоганн Генрих Шульце йылылыҡ түгел, ә яҡтылыҡ көмөш тоҙҙо ҡараңғы итә, тип иҫбатлаусы беренсе кеше була. 1725 йылда, яҡтыртыусы матдә әҙерләгәндәа, ул осраҡлы рәүештә аҡбурҙы бер аҙ ирегән [[көмөш]] булған азот кислотаһы менән бутай. Шульце, ҡояш нурҙары аҡ ҡатнашмаға эләккәс, ҡатнашма ҡарайя, шул уҡ ваҡытта ҡояш нурҙарынан һаҡланған ҡатнашма бөтөнләй үҙгәрмәне, тип иғтибар итә. Был тәжрибә химияла бер нисә күҙәтеү, асыштар һәм уйлап табыуҙарға етәргес бирә, улар бер быуаттан ашыу ваҡыт үткәс фотография уйлап табыуға килтерә.

=== Фотография уйлап табыу ===
[[Файл:View_from_the_Window_at_Le_Gras,_Joseph_Nicéphore_Niépce,_uncompressed_UMN_source.png|справа|мини|200x200пкс|Һаҡланып ҡалған иң боронғо фотоһүрәт — «Ле-Гра тәҙрәһенән күренеш», 1826 йыл]]
[[Файл:Talbot_Erkerfenster.jpg|справа|мини|259x259пкс|Тальботты «Лекок аббатлығы тәҙрәһе» фотоһүрәтенең ҡағыҙ негативы. 1835 йыл]]
[[Файл:Daguerreotype_Daguerre_Atelier_1837.jpg|мини|200x200пкс|Иң беренсе дагеротип. 1837 йыл]]
Һүрәтте химик ысулдар менән төшөрөргә тырышыу томас Уэдгвуд һәм Хамфри Дэви тарафынан башҡарыла. 1802 йылда уҡ улар, рәсемде ''нығытырға'' (фиксировать изображение) белмәйенсә, көмөш тоҙҙар ярҙамында фотограммалар ала алған{{Sfn|Очерки по истории фотографии|1987}}. Был камера-обскура технологияһы менән төшөрөлгән һаҡланып ҡалған иң беренсе һүрәт 1826 йылда төшөрөлгән һәм «Ле-Грастағы тәҙрәнән күренеш» булараҡ билдәле. Бер аҙ камиллашҡас, гелиография һуңыраҡ башҡа ысулдар менән алынған әҙер һүрәттәрҙе ҡабатлау өсөн ҡулланыла, әммә тормоштан төшөрөү өсөн яраҡһыҙ булып сыға. Рәсем бик контрастлы була, ярам тондар һәм ваҡ деталдәр бөтөнләй булмай.{{sfn|Foto&amp;video|2010|с=88}}

1829 йылдың 14 декабрендә Niépce беренсе диораманы төҙөүсе Луи Дагерре менән артабанғы эш тураһында нотариаль килешеүгә ҡул ҡуя. Күпмелер ваҡыт уйлап табыусылар үҙ эштәрен параллель алып бара, әммә уңышҡа Дагерре партнеры үлгәндән һуң өлгәшәләр. [[1839 йыл]]да көмөш менән ҡапланған баҡыр пластинала һүрәт алыу ысулын нәшер итә. ''Экспонирование''нан һуң йылытылған пластинканы терегөмөш парҙарында тотола, ә һуңынан тоҙ иретмәһендә нығытыла. Ошо рәүешле билдәле бер яҡтыртыу аҫтында алынған һүрәттең берҙән-бер инстанцияһы, предметтарҙың иң бәләкәй деталдәрен ентекләп тасуирлап, сифатлы ''позитив'' эшләнә{{sfn|Фотография|1988}}. Дагер үҙенең фотография һүрәтен алыу ысулын «дагерреотип» тип атай һәм 1839 йылдың 14 июнендә уны ғүмерлек пенсияға алмаштырып йәмәғәт милкенә тапшыра.{{sfn|100 лет фотографии|1938|с=37}}

Л. Дагер менән бер үк ваҡытта тиерлек инглиз Уильям Генри Фокс Тальбот фотографик һүрәт алыуҙың ''негатив-позитив'' технологияһын уйлап таба, уны ул «калотиппия» тип атай. Һүрәтте төшөрөү өсөн Тальбот көмөш хлорид менән ҡапланған ҡағыҙ ҡуллана. Процесс ''контактлы фотопечать'' ярҙамында позитив рәсемде тиражларға мөмкинлек бирҙе. Килеп сыҡҡан ыңғай позитив дагерреотиптан түбәнерәк була, сөнки ҡағыҙҙың сүсле төҙөлөшө һәм тупаҫ ярымтондары рәсемде боҙоп күрһәтә. Дагерреотиптың оҙаҡ ваҡыт фотопроцеста өҫтөнлөклө роль уйнай. Уның портрет өсөн ҡулланалар. [[1840 йыл]]дар уртаһына дагерреотип портреты портрет миниатюраһын тулыһынса тиерлек алмаштыра, был йүнәлештә эшләгән рәссамдарҙың күпселеген фотограф һөнәренә ҡайтанан уҡытырға мәжбүр булалар{{sfn|Краткая история фотографии|2015|с=18}}.

Фотография тарихында Ипполит Байард билдһеҙ ҡала, ул 1839 йылда үҙенең фотография эшләү өсөн тура позитив ысулын ҡуллана.{{sfn|Новая история фотографии|2008|с=28}} Бынан тыш, 1833 йылда франко-бразил уйлап табыусыһы һәм рәссамы Геркуле Флоренция көмөш нитраты ярҙамында фотоһүрәттәр алыу ысулын баҫтырып сығарған. Үҙ ысулын патентламай, уның асыштары тик 1970-се йылдарҙа ғына билдәле була. {{sfn|Лекции по истории фотографии|2014|с=20}}

Дагерреотипия һәм калотиия [[XIX быуат]]тың икенсе яртыһына тиклем ҡулланыла, был Тальботтың позитив-негатив ысулының өҫтөнлөктәрен һәм юғары фотоһиҙгерлекте берләштереп, ''еүеш коллодион процесына'' юл аса. Бер үк ваҡытта барлыҡҡа килгән альбомин баҫмаһы (албуминовая печать) быяла коллодион негативтарҙар сифатлы ҡағыҙ позитив баҫмалар биргән. Еүеш коллоидтың төп етешһеҙлеге булып эмульсияны һыулағандан һуң фотопластинка фотоһиҙгерлеген юғалтмаҫ элек экспонирование эшләргә кәрәк булған. Проблема [[1871 йыл]]да инглиз табибы Ричард Маддокс желатин-көмөш процесын һәм «ҡоро» фотоплитикаларҙы уйлап тапҡандан һуң ғына хәл ителә.{{sfn|Лекции по истории фотографии|2014|с=33}}

1887 йылда Ганнибал Гудвинды уйлап табыу арҡаһында быяла урынына һығылмалы целлулоидты ҡулланырға була. Шулай итеп, XX быуат башында ''фотопластинкалар'' һәм рулонлы ''фотоплёнкалар'' өҫтөнлөк алды. Технологияны камиллаштырыу һәм бер үк ваҡытта фотографияны ябайлаштырыу һәм арзанайтыу фотографияны киң ҡулланыуға мөмкинлек бирҙе. Тарихсылар фекеренсә, был «портретомания» хәрәкәтен тыуҙырған. Һуңынан XIX быуатта фотоһүрәттәр һаҡлай торған ғаилә фотоальбомдары барлыҡҡа килде.

=== Төҫлө фотография ===
Фотографияны тәбиғи төҫтәр менән төшөрөргә тырышыу фотография уйлап табылғандан һуң уҡ башлана. Хатта Ниепс та төҫтө туранан-тура төҙәтергә тырыша, ҡайһы бер матдәләрҙең үҙсәнлегенә таянып, төҫлө нурланыш тәьҫирендә төҫөн үҙгәртә. Был тикшеренеүҙәрҙең беренсе һөҙөмтәһе булып «гелиохромиум» тора, уны 1853 йылда американлы Ливи Хилл патентларға тырыша&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://enc.vkarp.com/2014/11/23/аддитивные-методы-в-фотографии/|title=Аддитивные методы в фотографии|author=Вячеслав Карп|date=2014-11-23|publisher=Энциклопедия театра|accessdate=2016-03-06|lang=ru|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306154057/http://enc.vkarp.com/2014/11/23/%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D1%8B-%D0%B2-%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/|archivedate=2016-03-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306154057/http://enc.vkarp.com/2014/11/23/%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D1%8B-%D0%B2-%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/ |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;. Әммә технологияның деталдәрен уйлап табыусы асмай, төҫлө фотоға төшөрөү өсөн буялған дагерреотиптарҙы төҫлө фотоһүрәт тип күрһәтә тип замандаштарының күбеһе уны мутлашыусы тип һанай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://printservice.pro/fotojemulsija|title=Этапы развития фотографии. Фотоэмульсия|work=История фотографии|publisher=Printservice|accessdate=2016-03-06|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Александр Беккерель был йүнәлештә башҡарған билдәле эштәре, 1849 йылда хлорланған көмөш пластинкала күренеп торған спектрҙың төҫлө һүрәтен ала, туранан-тура яҡтылыҡ аҫтында һүрәт бик тиҙ уңа. Был тикшеренеүҙәрҙең логик һығымтаһы булып 1891 йылда Липпман процесын уйлап табыу була, был процесс һүрәттә төҫтөң теүәл ҡабатланыуын бирә, әммә ғәмәли ҡулланыу өсөн яраҡһыҙ булып сыға{{sfn|Фотокинотехника|1981|с=402}}.

Төҫлө фотографияны эшләү буйынса төп тырышлыҡтар 1855 йылда Джеймс Максвелл эшләгән ''төҫтәрҙе айыра алыу'' теорияһына була. Хельмхольц-Юнг теорияһы буйынса [[Күҙ|кешенең күҙендә]] яҡтылыҡҡа һиҙгер һауытсаларҙың өс төрө бар. Был теорияға ярашлы, яҡтылыҡты өс төп компонентҡа бүлергә кәрәк, һәр төҫ компоненты айырым теркәлә, ә һуңынан метамерия күренеше арҡаһында тулы төҫтәге берләштерелгән һүрәт барлыҡҡа килә. Томас Суттондың «Тартан таҫмаһы» тигән беренсе тотороҡло фотоһүрәт [[1861 йыл]]да төшөрөлә. Әммә ул ваҡытта булған фотография материалдары [[йәшел]], [[һары]] һәм [[ҡыҙыл]] яҡтылыҡҡа һиҙҙермәҫлек була, был спектрҙың зәңгәр-фиолет һәм ультрафиолет компоненттарын ғына төшөрөргә мөмкинлек бирә. Шуға күрә төҫлө фотографияны булдырыуҙа икенсе мөһим аҙым булып 1873 йылда немец фотохимик Герман Вогель тарафынан спектраль сенсибилизация күренешен көмөш берләшмәләргә спектраль һиҙгерлекте еткереүсе матдәләр ярҙамында асыла.{{sfn|Основы чёрно-белых и цветных фотопроцессов|1990|с=167}}
[[Файл:Rgb-compose-Alim_Khan.jpg|мини|200x200пкс|Прокудин-Горскийҙың төҫтәр айырып төшөрөлгән позитив төҫлө һүрәте ]]
Иосиф Эдерҙың эритрозин ярҙамында ортохроматик эмульсиялар сығарыуынан башлап, фотографик материалдарҙы һиҙҙереү стадияһында башлана.{{sfn|Очерки по истории фотографии|1987|с=102}} Бөтә күренеп торған спектр 1906 йылда Бенно Гомолка ҡыҙыл сенсицизер пинацианолды асҡандан һуң ғына ҡулланыла. Шунан һуң ғына өс төҫлө фотоһүрәт предметтарҙың тәбиғи төҫтәрен тулыһынса күрһәтә алды. «Төҫлө» камераларҙың күп һанлы конструкциялары була, улар төрлө яҡтылыҡ фильтрҙары артында эҙмә-эҙлекле йәки бер үк ваҡытта төшөрөүҙе тормошҡа ашыра. Оҙаҡҡа һуҙылған панхроматик фотоплитудияла эҙмә-эҙлекле төшөрөү өсөн камераларҙың иң популяр төрө немец ғалимы Адольф Мите проекты буйынса эшләнгән, ә күпләп етештереүҙе Вильгельм Бермполь башлап ебәрә.{{sfn|Карманный справочник по фотографии|1933|с=287}} «Бермполь-Мите» фотоаппаратында Рәсәй фотографы [[Сергей Прокудин-Горский]] үҙ заманы өсөн иң ҙур төҫлө фотоһүрәттәр коллекцияһын төшөрҙө&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bogdan-63.dreamwidth.org/3087485.html|title=Камера Прокудина-Горского|date=2012-01-17|publisher=Блог доктора и гражданина|accessdate=2016-02-28|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pand2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pandia.ru/824264/|title=Творческий путь фотографа и журналиста С. М. Прокудина-Горского|publisher=Pandia|accessdate=2016-03-06|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

XX быуат башынан төҫтәрҙе өлөшләтә айырыу һүрәттәрен айырым төшөрөү менән бер рәттән, киң таралған фотография материалына спектрҙың төрлө компоненттарын беркетеп, төҫлө фотографияның растер ысулдары ла әүҙем үҫешә башлай. Атап әйткәндә, 1907 йылда ағалы-ҡустылы Люмьерҙарҙың Автохром фотопластинкалары патентлана һәм ирекле һатыуға сыға, был ябай фотоаппарат менән төҫлө слайдтар төшөрөргә мөмкинлек бирә.

Күп һанлы етешһеҙлектәргә ҡарамаҫтан (түбән сиселешле һәм тиражлау мөмкин түгел) ысул тиҙ арала популярлыҡ яулай, ә 1935 йылға бөтә донъяла 50 миллион Автохром фотопластинкаһы етештерелә. Иртә төҫлө фотография технологияларындағы етешһеҙлектәрҙең күбеһе бер-береһе өҫтөндә урынлашҡан төрлө эмульс ҡатламдарында өлөшләтә һүрәттәр яҙҙырған күп ҡатлы фотография материалдарында ғына бөтөрөлә.

1912 йылда немец ғалимдары Рудольф Фишер һәм Иоганн Сигрист тормошҡа ашырған принциптарға ярашлы төҫ синтезы хромоген фотоматериалдар уйлап табыуы хәл иткес роль уйнай. Процесс 1936 йылда «Агфалор Ной» тигән фильм сығарған Agfa компанияһы арҡаһында тулы кәүҙәләнеш ала. Бер үк ваҡытта тиерлек АҠШ-та бер йыл элек сыҡҡан ошондай уҡ «Кодахром» фильмының фотографик версияһы сыға.

== Типтары ==
=== Һәүәҫкәр ===
Һәүәҫкәр фотографтар бизнес йәки эш булараҡ түгел, ә шәхси ҡулланыу өсөн, хобби сифатында йәки осраҡлы ҡыҙыҡһыныуҙарҙан фотоға төшөрә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Amateur Photographer|url=https://www.fastslang.com/amateur-photographer/normal-tone|access-date=2024-01-29|website=www.fastslang.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=What Is The Difference Between An Amateur And A Professional Photographer?|url=https://michiganstopsmartmeters.com/what-is-the-difference-between-an-amateur-and-a-professional-photographer/|access-date=2024-01-29|website=michiganstopsmartmeters.com}}&lt;/ref&gt;. Һәүәҫкәрҙәрҙең сифатын байтаҡ профессионалдарҙың сифаты менән сағыштырырға мөмкин&lt;ref&gt;{{Cite web|title=If Amateur Photographers Are As Good As Professionals, Then We Can All Be Professional Photographers|url=https://www.techdirt.com/2010/03/31/if-amateur-photographers-are-as-good-as-professionals-then-we-can-all-be-professional-photographers/|access-date=2024-01-29|website=www.techdirt.com}}&lt;/ref&gt;. Һәүәҫкәрҙәргә коммерция яғынан файҙалы йәки һатыла торған булмаһа, уларҙы төшөрөргә ярамаған фәндәрҙәге йәки темаларҙағы бушлыҡты тултырырға мөмкин. Һәүәҫкәр фотоһүрәт ҡулдан төшөрөлгән фотокамераны популярлаштырыу арҡаһында 19 быуат аҙағында үҫә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Home Portraiture|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03087298.2011.606727|access-date=2024-01-29|website=www.tandfonline.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Nineteenth Century: The Invention of Photography|url=https://www.nga.gov/features/in-light-of-the-past/the-19th-century-the-invention-of-photography.html|access-date=2024-01-29|website=www.nga.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kodak and the Rise of Amateur Photography|url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/kodk/hd_kodk.htm|access-date=2024-01-29|website=www.metmuseum.org}}&lt;/ref&gt;.

=== Коммерция ойошмаһы ===
Коммерция фотоһүрәтен фотографҡа сәнғәт әҫәрҙәре өсөн түгел, ә һүрәттәр өсөн түләгән теләһә ниндәй фото булараҡ билдәләү яҡшыраҡ булыр, моғайын&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Fine Art Photography vs Commercial Photography (What’s the Diff?)|url=https://artistryfound.com/fine-art-photography-vs-commercial-photography/|access-date=2024-01-29|website=artistryfound.com}}&lt;/ref&gt;. Был йәһәттән аҡса фото объекты йәки фото өсөн түләнергә мөмкин. Уға фотоһүрәтте күмәртәләп, ваҡлап һәм профессиональ файҙаланыу инә. Коммерция фотоһы донъяһы түбәндәгеләрҙе үҙ эсенә ала:

Реклама фотоһүрәте: иллюстрация өсөн төшөрөлгән һәм, ҡағиҙә булараҡ, хеҙмәт йәки продукт һатыу өсөн төшөрөлгән фотоһүрәттәр.
Архитектура фотоһы биналарҙы һәм архитектура ҡоролмаларын төшөрөүҙә туплана&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Architecture Photography – Everything You Need To Know|url=https://www.nfi.edu/architecture-photography/|access-date=2024-01-29|website=www.nfi.edu}}&lt;/ref&gt;.
Ваҡиғаларҙың фотоһүрәте ваҡиғаларҙы фотоға төшөрөүгә йүнәлтелгән. Мәҫәлән, йөклөлөккә арналған фотосессия&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Captura el amor: guía para tu sesión de embarazo en pareja|url=https://www.wonderstory.es/blog/sesion-de-embarazo-en-pareja|access-date=2024-01-29|website=www.wonderstory.es}}&lt;/ref&gt;.
Модалы һәм шыма фотоһүрәт, ғәҙәттә, моделдәрҙе үҙ эсенә ала һәм реклама фотоһы формаһы булып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Top Questions on Fashion Photography and Design|url=https://www.format.com/online-portfolio-website/fashion-photography/guide|access-date=2024-01-29|website=www.format.com}}&lt;/ref&gt;. Модалы фотолар кейем-һалымға һәм башҡа тауарҙарға баҫы; гламур тәндең моделен һәм формаһын билдәләй. Сағыу фото рекламала һәм ир-егеттәр журналында бик популяр.
360-сы тауарҙың фотоһүрәте әйләнеүсе объекттың тәьҫирен тыуҙырған фотоһүрәттәр серияһын сағылдыра&lt;ref&gt;{{Cite web|title=360 Product Photography: What It Is &amp; Why eCommerce Businesses Need It|url=https://www.spyne.ai/blogs/360-product-photography|access-date=2024-01-29|website=www.spyne.ai}}&lt;/ref&gt;. Был алымды, ғәҙәттә, һатып алыусыларға тауарҙарҙы һүрәтләргә ярҙам итеү өсөн электрон коммерцияның веб-сайттары ҡуллана.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{Refbegin|2}}
* {{Китап|автор=[[Беньямин, Вальтер|Беньямин В.]]|заглавие=Краткая история фотографии|ответственный=Сергей Ромашко|место=М.|издательство=«Ад Маргинем Пресс»|год=2015|страниц=168|isbn=978-5-91103-251-7|ref=Краткая история фотографии}}
* ''Ван Лиер А.'' Философия фотографии. Харьков: Гуманитарный центр, 2019. 202 с. ISBN 978-617-7528-13-4
* {{Мәҡәлә|автор=Г. Васильев|заглавие=Растровая стереофотография|язык=ru|издание=«[[Советское фото]]»|тип=журнал|год=1970|номер=4|страницы=36—37|ref=Советское фото|issn=0371-4284}}
* ''Васильева Е.'' Фотография и внелогическая форма. М.: Новое литературное обозрение, 2019.
* ''Васильева Е.'' Идея знака и принцип обмена в поле фотографии и системе языка // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета. 2016. Серия 15, вып. 1. С. 4-33.
* {{Мәҡәлә|автор=Вендровский К. В.|заглавие=Вы нажимаете на кнопку — мы делаем остальное|ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/KODAK.HTM|язык=ru|издание=«[[Химия и жизнь — XXI век|Химия и жизнь]]»|тип=журнал|год=1988|номер=11|страницы=30—37|ref=Химия и жизнь|issn=0130-5972}}
* {{Китап|автор=Власенко В. И.|часть=Глава III. Интегральная фотография|заглавие=Техника объёмной фотографии|ответственный=А. Б. Долецкая|место=М.|издательство=«Искусство»|год=1978|страниц=102|страницы=36—66|тираж=50000|ref=Техника объёмной фотографии}}
* ''Гавришина О.'' Империя света: фотография как визуальная практика эпохи «современности». — М.: Новое литературное обозрение. 2011. — 192 с.: ил. ISBN 978-5-86793-898-7
* {{Мәҡәлә|автор=Александр Галкин|заглавие=Солнечный рисунок|ссылка=http://www.foto-video.ru/art/review/57309/|язык=ru|издание=«Foto&amp;video»|тип=журнал|год=2010|номер=12|страницы=86—89|ref=Foto&amp;video|issn=}}
* {{Китап|автор=[[Иофис, Евсей Абрамович|Иофис Е. А.]]|заглавие=Фотокинотехника|место=М.|издательство=«Советская энциклопедия»|год=1981|страниц=449|тираж=100000|ref=Фотокинотехника}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Иофис, Евсей Абрамович|Иофис Е. А.]]|заглавие=Фотография. Близкое и далёкое|язык=ru|издание=«[[Химия и жизнь — XXI век|Химия и жизнь]]»|тип=журнал|год=1966|номер=3|страницы=45—49|ref=Химия и жизнь|issn=0130-5972}}
* ''[[Краусс, Розалинда|Краусс Р.]]'' [http://ec-dejavu.ru/f/Foto.html Переизобретение средства: История фотографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161230172051/http://ec-dejavu.ru/f/Foto.html |date=2016-12-30 }} // [[Синий диван]]. — 2003. — № 3. — С. 105—127.
* ''[[Краусс, Розалинда|Краусс Р.]]'' Дискурсивные пространства фотографии // Подлинность авангарда и другие социальные мифы. М.: Художественный журнал, 2003, с. 135—152. — ISBN 5-901116-05-4
* ''[[Краусс, Розалинда|Краусс Р.]]'' [[Фотографическое: опыт теории расхождений]] / Пер. с англ. и фр. А. Шестаков. М.: Ад Маргинем, 2014. ISBN 978-5-91103-191-6
* {{Китап|автор=Лауберт Ю. К.|заглавие=Фотомеханические процессы|ссылка=http://books.e-heritage.ru/book/10071805|ответственный=В. Попов|место=М.|издательство=«Гизлегпром»|год=1932|страниц=416|тираж=7000|ref=Фотомеханические процессы}}
* {{Китап|автор=[[Левашов, Владимир (историк)|Владимир Левашов]]|часть=Лекция 1. Предыстория и открытие медиума|заглавие=Лекции по истории фотографии|ответственный=Галина Ельшевская|место=М.|издательство=«Тримедиа Контент»|год=2014|издание=2-е изд.|страниц=464|страницы=11—28|isbn=978-5-903788-63-7|ref=Лекции по истории фотографии}}
* {{Мәҡәлә|автор=Алекс Мастер|заглавие=Камера Lytro Cinema|ссылка=http://www.mediavision-mag.ru/uploads/05-2016/37-39%20Mediavision%2305_2016.pdf|язык=ru|издание=«MediaVision»|тип=журнал|год=2016|номер=5|страницы=37—39|ref=MediaVision|issn=}}
* {{Китап|автор=Максимова А. В., Мисюра-Аладова К. А., Богданова Ю. А.|заглавие=Идентификация, хранение и консервация фотоотпечатков, выполненных в различных техниках|ссылка=http://rosphoto.org/wp-content/uploads/2016/07/identification_2013.pdf|ответственный=Е. А. Васильева|место=СПб.|издательство=«Государственный музейно-выставочный центр РОСФОТО»|год=2013|страниц=47|ref=Идентификация, хранение и консервация фотоотпечатков, выполненных в различных техниках}}
* {{Китап|автор=Микулин В. П.|часть=Урок 10. Съёмка движущихся объектов|ссылка часть=http://www.photoline.ru/theory/book05-10.htm|заглавие=25 уроков фотографии|ответственный=Н. Н. Жердецкая|издание=11-е изд.|место=М.|издательство=«Искусство»|год=1961|страниц=480|страницы=191—207|тираж=1300000|ref=25 уроков фотографии}}
* {{Китап|автор=Митчел Э.|заглавие=Фотография|ссылка=http://soul-foto.ru/photo_books/Эрл%20Митчел.%20Фотография.%201988.pdf|ответственный=А. Г. Симонов|место=М.|издательство=«Мир»|год=1988|страниц=420|тираж=100000|isbn=5-03-000742-3|ref=Фотография}}
* {{Китап|автор=Сергей Морозов|часть=Часть I|заглавие=Творческая фотография|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00282679|ответственный=А. Фомин|издание=2-е изд.|место=М.|издательство=«Планета»|год=1986|страниц=415|страницы=[https://archive.org/details/libgen_00282679/page/n62 8]—24|тираж=25000|ref=Творческая фотография}}
* {{Китап|автор=Панфилов Н. Д., Фомин А. А.|часть=II. Первые в мире снимки|заглавие=Краткий справочник фотолюбителя|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00282940|место=М.|издательство=«Искусство»|год=1985|страниц=367|страницы=[https://archive.org/details/libgen_00282940/page/n8 8]—13|тираж=100000|ref=Краткий справочник фотолюбителя}}
* ''[[Петровская, Елена Владимировна|Петровская Е.]]'' Теория образа. М.: Российский государственный гуманитарный университет, 2011. — 283 c. ISBN 978-5-7281-1173-3.
* {{Китап|автор=Редько А. В.|заглавие=Основы чёрно-белых и цветных фотопроцессов|ответственный=Под ред. Н. Н. Жердецкой, Е. А. Козыревой|место=М.|издательство=[[Искусство (издательство)|Искусство]]|год=1990|страниц=256|isbn=5-210-00390-6|тираж=50000|ref=Основы чёрно-белых и цветных фотопроцессов}}
* ''[[Раппапорт, Александр Гербертович|Раппапорт А.]]'' Историческое время в фотографии // Мир фотографии / Сост. ''[[Стигнеев, Валерий Тимофеевич|В.Стигнеев]]'' и ''[[Липков, Александр Иосифович|А.Липков]]''. — М.: [[Планета (издательство)|Планета]], 1989. — С. 35—39.
* ''Руйе А.'' Фотография. Между документом и современным искусством. — СПб: Клаудберри, 2014. — 712 с. ISBN 978-5-903974-04-7
* ''Савчук В. В'' Философия фотографии. СПб.: Издательство «Академия исследований культуры», 2015. — 335 с.
* {{Китап|автор=Саломатин С. А., Артишевская, И. Б., Гребенников О. Ф.|часть=1. Профессиональная киносъёмочная аппаратура и тенденции её развития в СССР|заглавие=Профессиональная киносъёмочная аппаратура|издание=1-е изд|ответственный=Т. Г. Филатова|место=Л.|издательство=«Машиностроение»|год=1990|страницы=4—36|ref=Артишевская|страниц=288|isbn=5-217-00900-4}}
* ''[[Сапаров, Ариф Васильевич|Сапаров М. А.]]'' Импрессионизм и фотография // Материалы научной конференции, посвящённой первой выставке импрессионистов. Государственный Эрмитаж. 22-23 октября 1974 г. — Л.: 1974. — С. 17-19. [http://www.proza.ru/2012/06/29/1531 Выставка на сайте.]
* ''{{Тәржемәһеҙ 5|Секула, Аллан|Секула А.|en|Allan Sekula}}'' [https://syg.ma/@julia-altukhova/allan-siekula-ob-izobrietienii-fotoghrafichieskogho-znachieniia Об изобретении фотографического значения] = On the invention of photographic meaning (1975).
* ''Сонтаг С.'' О фотографии/ Пер. Викт. Голышева. М.: Ад Маргинем Пресс, 2013. — 272 с. ISBN 978-5-91103-136-7
* ''Сосна Н.'' Фотография и образ: визуальное, непрозрачное, призрачное. М.: Новое литературное обозрение, 2011. — 200 с. ISBN 978-5-86793-860-4
* {{Китап|автор=Стефан Стефанов|заглавие=Краткая энциклопедия печатных технологий|место=М.|издательство=«Флинта-наука»|год=2012|isbn=978-5-9765-1061-6|ref=Краткая энциклопедия печатных технологий}}
* {{Мәҡәлә|автор=Максим Томилин|заглавие=Из истории цветного фотопроцесса|язык=ru|издание=«[[Советское фото]]»|тип=журнал|год=1982|номер=7|страницы=41—42|ref=Советское фото|issn=0371-4284}}
* {{Китап|автор=Э. Фогель|заглавие=Карманный справочник по фотографии|ответственный=Ю. К. Лауберт|издание=14-е изд.|место=М.|издательство=«Гизлегпром»|год=1933|страниц=368|тираж=50000|ref=Карманный справочник по фотографии}}
* {{Китап|автор=Фомин А. В.|заглавие=Общий курс фотографии|ссылка=http://media-shoot.ru/books/Fomin-spravochnik_fotografija.pdf|ответственный=Т. П. Булдакова|издание=3-е|место=М.|издательство=«Легпромбытиздат»|год=1987|страницы=3—4|страниц=256|ref=Общий курс фотографии|тираж=50000}}
* {{Китап|автор=Мишель Фризо|заглавие=Новая история фотографии|оригинал=Nouvelle Histoire de la Photographie|ответственный=А. Г. Наследников, А. В. Шестаков|место=СПб.|издательство=Machina|год=2008|страниц=337|isbn=978-5-90141-066-0|тираж=|ref=Новая история фотографии}}
* {{Китап|автор=Р. В. Г. Хант|заглавие=Цветовоспроизведение|ответственный=А. Е. Шадрин|место=СПб.|издательство=|год=2009|издание=6-е изд.|страниц=887|isbn=|ref=Цветовоспроизведение}}
* {{Китап|автор=Хокинс Э., Эйвон Д.|заглавие=Фотография: Техника и искусство|ссылка=http://soul-foto.ru/photo_books/Эндрю%20Хокинс,%20Деннис%20Эйвон.%20Фотография.%20Техника%20и%20искусство.%201986.pdf|ответственный=А. В. Шеклеин|место=М.|издательство=«Мир»|год=1986|страниц=280|страницы=56—65|тираж=50000|ref=Фотография: Техника и искусство}}
* {{Китап|автор=[[Чибисов, Константин Владимирович|К. В. Чибисов]]|заглавие=Очерки по истории фотографии|ответственный=Н. Н. Жердецкая|место=М.|издательство=«Искусство»|год=1987|страниц=255|страницы=15—23|ref=Очерки по истории фотографии|тираж=50000}}
* {{Китап|автор=Ираклий Шанидзе|заглавие=Фотография. Искусство обмана|ответственный=Т. Коробкина|место=М.|издательство=«[[Эксмо]]»|год=2018|страниц=176|isbn=978-5-699-96574-8|тираж=3000|ref=Фотография. Искусство обмана}}
* {{Китап|заглавие=100 лет фотографии. Дагер, Ньепс, Тальбот|ссылка=http://rangefinder.ru/manual/books/100_let_fotografii.pdf|ответственный=|место=М.|издательство=«Госкиноиздат»|год=1938|страниц=62|ref=100 лет фотографии}}
* ''Флюссер В.'' За философию фотографии. СПб.: Издательство СПбГУ, 2006
* {{Мәҡәлә|заглавие=Фототерапия|язык=ru|издание=«[[Советское фото]]»|тип=журнал|год=1988|номер=11|страницы=46|ref=Советское фото|issn=0371-4284}}
* {{Мәҡәлә|заглавие=Шаги в Россию|язык=ru|издание=«Фотомагазин»|тип=журнал|год=1995|номер=7—8|страницы=3|ref=Фотомагазин|issn=1029-609-3}}
{{Refend}}
[[Категория:Яратҡан шөғөл]]
[[Категория:Фотография]]</text>
      <sha1>13wlrc5vkll105119co08kyym70z39f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колчак Александр Васильевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119910</id>
    <revision>
      <id>1297095</id>
      <parentid>1267619</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T03:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42560" sha1="akwxwa25cgusfuajb5oc6ikmdnulc1r" xml:space="preserve">{{Һайланған мәҡәлә}}
{{Ук}}
'''Колчак Александр Васильевич''' ([[16 ноябрь]] [[1874 йыл]], [[Санкт-Петербург]] — [[7 февраль]] [[1920 йыл]], [[Иркутск]]) — [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби һәм сәйәси эшмәкәре, ғалим-океанограф, поляр тикшеренеүсе ([[1900]]—[[1903]]), флотоводец ([[1915]]—[[1917]]), тарихҡа аҡтар хәрәкәте ваҡытында Рәсәйҙәге [[Граждандар һуғышы]] осоронда Аҡтар хәрәкәтенең етәксеһе булараҡ ингән. Рәсәй юғары хакимы һәм [[Урыҫ армияһы (1919)|рус армияһы]]ның юғары баш командующийы (ноябрь [[1918]] — ғинуар [[1920]]).

Рус-япон һәм [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя һуғыштарында]] ҡатнашыусы. Георгий ордендары кавалеры. Адмирал (1918).

[[1920 йыл]]дың ғинуарында аҡтарҙың сигенеүе һәм сит ил интервенттарының Себерҙән эвакуациялауы ваҡытында Чехословакия корпусы командованиеһы Иркутскиҙа урындағы властарға бирә. Уның урынына урындағы власть Чехословакия эшелондарын һәм союздаш хәрби миссияларҙы Владивостокка иркен үткәрергә тейеш була. 1920 йылдың 7 февралендә Иркутск хәрби-революцион комитеты ҡарары буйынса судһыҙ һәм тикшереү аҙағына тиклем бөтмәһә лә, атып үлтерелә. Был комитет менән большевиктар етәкселек итә һәм ул РСФСР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советы рәйесе В. И. Лениндың шәхси күрһәтмәләре буйынса эш итә&lt;ref&gt;[https://zakon.ru/blog/2019/03/30/kazn_kolchaka__nezakonnaya_rasprava_revolyucionnyj_vyvod_smolninskogo_suda_sankt-peterburga «Казнь Колчака — незаконная расправа»: громогласный вывод Смольнинского суда Санкт-Петербурга&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref name = sudact&gt;{{Cite web |url=https://sudact.ru/regular/doc/KP55iz3TVQZl/?regular-txt=&amp;regular-case_doc=2%D0%B0-185%2F2017&amp;regular-lawchunkinfo=&amp;regular-date_from=&amp;regular-date_to=&amp;regular-workflow_stage=&amp;regular-area=&amp;regular-court=%D0%A1%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D1%83%D0%B4+%28%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4+%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82-%D0%9F%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%29&amp;regular-judge=&amp;_=1579047802460 |title=Описательно-мотивировочная часть Решения Смольнинского районного суда г. Санкт-Петербурга под председательством судьи Т. П. Матусяк от 24 января 2017 года по делу № 02а-0185/2017 |access-date=2020-01-15 |archive-date=2020-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614204212/https://sudact.ru/regular/doc/KP55iz3TVQZl/?regular-txt=&amp;regular-case_doc=2%D0%B0-185%2F2017&amp;regular-lawchunkinfo=&amp;regular-date_from=&amp;regular-date_to=&amp;regular-workflow_stage=&amp;regular-area=&amp;regular-court=%D0%A1%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D1%83%D0%B4+%28%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4+%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82-%D0%9F%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%29&amp;regular-judge=&amp;_=1579047802460 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

== Сығышы ==
Колчактар нәҫеле [[Рәсәй империяһы]]ның служивый дворянлығына ҡараған, нәҫел байтаҡ ҙур булған, төрлө быуындарҙа уның вәкилдәре йыш ҡына хәрби эшмәкәрлеге менән бәйле була{{sfn|Плотников|1998|с=11|name=P11}}.
Колчактың ата-бабаһы Ислам динен ҡабул иткән Босния сербы, төрөк хәрби начальнигы булған тигән версия бар. Хәҙерге тарихсылар, Колчактар Рәсәйҙә 1793 йылдағы Польшаның икенсе бүленешенән һуң барлыҡҡа килгәндәр, тип билдәләйҙәр{{sfn|Зырянов|2012|с=8}}&lt;ref&gt;''Кручинин А. С.'' Адмирал Колчак: жизнь, подвиг, память. — М.: АСТ, Астрель, Полиграфиздат, 2010. — 538 с. — ISBN 978-5-17-063753-9{{уточнить}}&lt;!-- страницы--&gt;&lt;/ref&gt;.

[[Павел I]] һәм [[Александр I]] осорондағы сығанаҡтарҙа 1803 йылда ойошторолған һәм [[Днестр]] буйлап Рәсәй сиктәрен һаҡлаған Буг казак ғәскәрендә Лукьян Колчак телгә алына. Үҙенең туғандары менән Херсон губернаһының Ананьевск өйәҙендә ер биләмәләрен алған Лукьян А. В. Колчактың ҡарт олатаһы була. Сотниктың өс улы була: Иван (1790 йылғы), Антон (1802 йылғы) һәм Фёдор (1817 йылғы) Фёдор Лукьянович полковник дәрәжәһенә етә. Иван Лукьянович [[Одесса]]ға күсенеп китә һәм граждан хеҙмәтенә төшә. Антон Лукьяновичтың ғаиләһе булмай. Сенаттың 1843 йылдың 1 майындағы указға ярашлы Колчактар тоҡомдан килгән дворянлыҡта раҫлана һәм Херсон губернаһының шәжәрә китабына индерелә{{sfn|Зырянов|2012|с=8}}{{sfn|Плотников|1998|с=12}}.

Иван Лукьянович күп балалы ғаилә башлығы була, уның өс улы һәм өс ҡыҙы була. Улдары Василий, Петр һәм Александр хәрби карьераһын һайлайҙар, диңгеҙ артиллеристары булалар. Кесе улы, Петр, 1-се ранглы капитан дәрәжәһенә етә, ә Александр — уның нәҫеленән Тамбов губернаһы помещиктары барлыҡҡа килгән — хеҙмәтен генерал-майор чинында тамамлай.
 
[[Файл:KolchakParents.jpg|thumb|350 px|А. В. Колчактың ата-әсәһе]]

А. В. Колчактың әсәһе — Ольга Ильинична (ҡыҙ фамилияһы Посохова) (1855—1894), сығышы менән сауҙагәр ғаиләһенән.

А. В. Колчактың ата-әсәһе 1870 йылда өйләнешкәндән һуң Обухов заводы янындағы Александровск ауылында йәшәй башлайҙар. Ҡатыны иренән 18 йәшкә кесе була. 1874 йылдың 4 ноябрендә уларҙың Александр исемле улдары тыуа{{sfn|Кручинин|2010|с=12}}.

== Граждандар һуғышына тиклемге тормош юлы ==
[[1885]]—[[1888 йыл]]дарҙа Александр 6-сы Петербург классик гимназияһында уҡый — 6-сы гимназияла, башҡа баш ҡала уҡыу йорттары менән сағыштырмаса бында төрлө ҡатлам һәм синыфтар балалары уҡый. Александрҙың уҡыуы бик шәптән булмай{{sfn|Зырянов|2012|с=15}}.
[[Файл:MorskoyKadetskiyKorpus.jpg|left|thumb|Диңгеҙ кадет корпусы бинаһы. XX быуат башы открыткаһы]]

[[1888 йыл]]да Александр Диңгеҙ училищеһенә уҡырға инә{{sfn|Зырянов|2012|с=18}}. Гимназиянан училищеға күсеү менән Александрҙың уҡыуға ҡарашы ҡырҡа үҙгәрә. Бында Колчактың бөтә һәләттәре һәм таланттары асыла. Ул бик күп һәм ныҡышмалы эшләй, фәндәрҙе, хәрби-диңгеҙ эшен өйрәнә. Александр уңыштары менән башҡаларҙан айырылып тора{{sfn|Зырянов|2012|с=21}}

[[1892 йыл]]да Александрға кесе унтер-офицеры чины бирелә.
Диңгеҙ корпусын тамамлағандан һуң Колчак штурман эштәре менән шөғөлләнеү өсөн Кронштадт диңгеҙ обсерваторияһына тәғәйенләнә. Тиҙҙән ул яңы 1-се ранглы «Рюрик» крейсерына вахта офицеры булараҡ ебәрелә{{sfn|Зырянов|2012|с=26}}. Был ваҡытта Колчак океанография һәм Тымыҡ океандың гидрологияһы менән мауыға башлай.

[[1900]]—[[1903]] һәм [[1908]]—[[1911]] йылдарҙа поляр экспедицияларында ҡатнаша.
[[Файл:KolchakTakesWaterTemperature.jpg|thumb|300 px|left|Гидрограф А. В. Колчак Тимченко барометр менән гидрохимик анализға һыу пробаһын ала. 1901 йыл]]

[[1901 йыл]]да Толль (экспедиция етәксеһе) А. В. Колчактың исемен экспедиция Таймыр ҡултығында асҡан утрауға һәм шул уҡ райондағы моронға (мыс) бирә. Үҙенең поляр экспедициялары ваҡытында Колчак та башҡа бер утрауға һәм моронға үҙенең кәләше Омирова Софья Федоровнаның исемен бирә. Софья мороно хәҙерге ваҡытҡа тиклем үҙенең исемен һаҡлап ҡалған.

Урыҫ — япон һуғышы башланыуы тураһында ишетеү менән Колчак уны Порт-Артурға йүнәлдереүен һорай{{sfn|Зырянов|2012|с=98|name=Z98}}.
[[Файл:Иркутск. Харлампиевская церковь 1.jpg|thumb|Иркутск. А. В. Колчак никахлашҡан Харлампиев сиркәүе]]
Был һуғышта ул наградалар ала, яралана, әсирлеккә эләгә. Госпиталдән һуң Колчакка алты айлыҡ отпуск бирелә{{sfn|Зырянов|2012|с=174|name=Z174}} һәм ул поляр экспедицияларында йыйылған бай материалдарҙы эшкәртеү менән шөғөлләнә.

[[1906]]—[[1909]], [[1911]]—[[1914]] йылдарҙа Диңгез Генераль Штабында хеҙмәт итә.
Баш ҡалала йәш офицерҙар башланғысы менән Петербург хәрби-диңгеҙ түңәрәге ойошторола, һуңынан уның рәйесе А. В. Колчак була.
[[1908 йыл]]дың 13 апрелендә Колчакка 2-се ранглы капитан званиеһы бирелә.
[[Файл:Pogranichnik.jpg|thumb|250 px| 1913—1914 йылдарҙа 2-се ранглы капитан А. В. Колчак етәкселек иткән «Пограничник» эскадра миноносецы]]
[[Файл:Ryurik(II)1910.jpg|thumb|250 px|Рюрик (крейсер, 1906)|1914—1915 йылдарҙа 1-се ранглы капитан А. В. Колчак йөрөгән броненослы крейсер «Рюрик»]]

А. В. Колчак — [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнаша.
Һуғыштың беренсе ике йылында ул флаг-капитан вазифаһында хеҙмәт итә, оператив заданиелар һәм пландар әҙерләй, шул уҡ ваҡытта алыштарҙа үҙе шәхсән ҡатнашырға тырыша{{sfn|Плотников|1998|с=56—57|name=P56-57}}.
Тиҙҙән Колчакты штаб эше ялҡыта башлай, ул миноносецҡа эләгергә хыяллана. Мина дивизияһы менән етәкселек итергә теләүен йәшермәй һәм флот командующийы ла Колчакка адмирал званиеһын биреп, Мина дивизияһын уға тапшырырға ниәтләй.
1915 йылдың сентябрь башында Мина дивизияһының етәксеһе вазифаһы бушай һәм уны Колчакка ышанып тапшыралар.
[[Файл:Kolchak12.jpg|left|thumb|250px|Вице-адмирал Колчак хәрби кораблдә. Июль, 1916 йыл]]
Һуғыш Колчактың яңы талантын аса, поляр экспедицияларҙан, ғилми эштәрҙән, штаб эштәренән һуң Колчак флотоводец һәм минер булараҡ асыла. 1915 йылдың 23 авгусында [[Николай II]] Юғары баш командующийы булып киткәс, флотҡа ҡараш яҡшы яҡҡа үҙгәрә. 1916 йылдың 10 апрелендә Александр Васильевич контр-адмирал дәрәжәһенә лайыҡ була.

== Граждандар һуғышы ==
Колчак Владивостокка [[1918 йыл]]дың 19 — 20 сентябрендә килә. Бында ул [[Өфө]]лә үткән төрлө демократик көстәрҙең кәңәшмәһе һәм «Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте» роленә дәғүә иткән Волганан Себергә тиклем берләшкән большевиктарға ҡаршы торған хөкүмәт — [[Өфө директорияһы|Директория]] ойошторолоуы тураһында ишетә.
Шәхсән кәңәшмәлә Колчак үҙ-ара көрәшкән хөкүмәттәр араһынан Себер хөкүмәтенә өҫтөнлөк биреүе тураһында белдерә. Владивостокта Колчак чехословак ғәскәрҙәренең етәксеһе Р. Гайда менән осраша һәм уның менән артабанғы берлектәге эшмәкәрлек тураһында һүҙ ҡуйыша{{sfn|Зырянов|2012|с=398—406|name=Z398-406}}{{sfn|Плотников|1998|с=149|name=P149}}.
1918 йылдың 13 октябрендә Колчак [[Омск]]иға килә һәм, тәүге нәүбәттә, Ирекле армия вәкилдәре менән бәйләнешкә инә.
Улар Директорияға ҡәтғи ҡаршы булалар. Колчак менән мөнәсәбәттәр булдырырға хөкүмәттең башҡа ағзалары ла теләк белдерә, шул иҫәптән Директорияның етәксеһе [[Авксентьев Николай Дмитриевич|Н. Д. Авксентьев]]. Омскиға килгәнгә тиклем уҡ Колчак большевиктарҙы еңәсәк көс ''хәрби диктатура'' булыуына инанған була.
Колчактың кандидатураһы антибольшевиктар араһында күптән инде телгә алына килә. Тарихсы И. Ф. Плотников, Милли үҙәктә Колчактың 1918 йылдың яҙы-йәйе Алыҫ Көнсығышта булғаны тураһында хәбәрҙар булғандарын һәм уны бөтә Рәсәй диктаторҙарына кандидат булараҡ иҫәптә тотҡандарын, билдәләй&lt;ref name=P149/&gt;.
1918 йылдың 5 ноябрендә Колчакты Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтенең хәрби һәм диңгеҙ министры итеп тәғәйенләйҙәр&lt;ref&gt;Указ Временного Всероссийского Правительства // Прибайкальская жизнь, Верхнеудинск, № 65, 9 ноября 1918 года, стр.3&lt;/ref&gt;.

Бер нисә хәрби уңышһыҙлыҡтарҙан һәм [[Ижевск]]иҙы (7 ноябрҙә) юғалтыуҙан һуң Директорияның абруйы ныҡ ҡаҡшай. [[Өфө директорияһы|Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте]]нең реаль хакимлығы булмай&lt;ref&gt;''Кенез П.'' Красная атака, белое сопротивление. 1917—1918 / Пер. с англ. К. А. Никифорова. — М.: Центрполиграф, 2007. — С. 258. — (Россия в переломный момент истории). — ISBN 978-5-9524-2748-8.&lt;/ref&gt;.

Эсерҙарҙы ҡулға алғандан һуң Министрҙар Советы (Колчак улар яҡлы була) Директорияны ғәмәлдән сығарылған тип таный һәм тулыһынса юғары хакимлыҡты үҙ өҫтөнә алыуы тураһында иғлан итә, хәрби һәм гражданлыҡ хакимлығы бер абруйлы кеше ҡулында булырға тейеш, тип белдерә{{sfn|Кручинин|2010|с=273}}.
«Диктаторҙарға» кандидаттар итеп Директория генералы В. Г. Болдырев, КВЖД идарасыһы генерал Д. Л. Хорват һәм хәрби һәм диңгеҙ министры вице-адмирал А. В. Колчак күрһәтелә. Министрҙар Советы тауыш биреү аша Колчакты һайлай. Колчактың дәрәжәһе тулы адмиралға тиклем күтәрелә, уға юғары дәүләт хакимлығын атҡарыу бурысы йөкмәтелә һәм Юғары хаким дәрәжәһе бирелә. Уға дәүләттең бөтә ғәскәрҙәре буйһона. Юғары хакимға ҡораллы көстәрҙе тәьмин итеү, шулай уҡ гражданлыҡ тәртибен һәм законлыҡты урынлаштырыу буйынса киң хоҡуҡтар, ғәҙәттән тыш саралар индереүгә тиклем, бирелә&lt;ref&gt;''Зимина В. Д.'' Белое дело взбунтовавшейся России: Политические режимы Гражданской войны. 1917—1920 гг. — М.: Рос. гуманит. ун-т, 2006. —С. 147. — 467 с. — (История и память). — ISBN 5-7281-0806-7.&lt;/ref&gt;.
Колчак ''ҡаты идаралыҡ вертикален'' төҙөй. Күренекле большевик, Себер ревкомы рәйесе И. Н. Смирнов Колчак диктатураһы осоронда [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]]ға: «Себерҙә ҙур армиялы һәм ҡеүәтле тармаҡлы контрреволюция дәүләт аппараты дөрөҫ ойошторолған дәүләткә ойошто», — тип хәбәр итә.

=== 1919 йылдың яҙында Көнсығыш фронты армияларының генераль һөжүме ===
{{Main|Урыҫ армияһының яҙғы һөжүме (1919)}}

[[1919 йыл]]дың башында Колчак ғәскәрҙәрҙе үҙгәртеп ҡороу ойоштора. Элекке [[Екатеринбург]] ғәскәрҙәр төркөмө Себер армияһына үҙгәртелә, уның етәксеһе итеп генерал Гайда тәғәйенләнә. Көнбайыш армияһы менән генерал Ханжин етәкселек итә, уның армияһына генерал Беловтың Көньяҡ армия төркөмө оператив рәүештә буйһондорола{{sfn|Плотников|1998|с=229—235|name=P229-235}}.
[[РККА-ның Көнсығыш фронты]] флангтары көслө, әммә үҙәге бушаҡ була, был [[Урыҫ армияһының Көнсығыш фронты]]на совет Рәсәйенең үҙәгенә һөжүм итергә мөмкинлек бирә{{sfn|Зырянов|2012|с=457|name=Z457}}.
Колчак Ставкаһының стратегик планы буйынса башта һөжүмдәрҙе [[Пермь]] — Вятка һәм [[Һамар]] — [[Һарытау]] йүнәлештәрендә, артабан ике йүнәлеш менән Мәскәүгә табан үҫештерергә тейеш була{{sfn|Белое движение. Поход от Тихого Дона до Тихого океана|2007|с=106—112|name=Goncharenko}}. Генераль һөжүм 1919 йылдың апреленә планлаштырыла{{sfn|Кручинин|2010|с=438}}.

Март башында Колчактың армиялары ҡыҙылдарҙың 5-се армияһының һул флангы һәм 2-се армияһының уң флангы араһына һөжүм итәләр һәм рус армияһының ғәскәрҙәре бик тиҙ [[Волга]]ға яҡынлаша башлайҙар&lt;ref name=Z457/&gt;. Уң флангта Себер армияһы Вятка йүнәлешендә һөжүмен башлай һәм Архангель хөкүмәте ғәскәрҙәре менән осраша. Генерал Ханжиндың Көнбайыш армияһының частары март айында [[Бөрө]]нө, [[Өфө]]нө, [[Стәрлетамаҡ]]ты{{sfn|Зырянов|2012|с=459|name=Z459}}, апрелдә — [[Минзәлә]]не, [[Бәләбәй]]ҙе, [[Боғорослан]]ды, [[Бөгөлмә]]не, [[Яр Саллы]]ны яулайҙар. Себер армияһы апрелдә Воткинск заводын, Сарапулды, Ижевск заводын ала. Апрель аҙағында Колчак армиялары мөһим сәнәғәт һәм ауыл хужалығы ресурслы [[Ҡазан]], [[Һамар]], [[Сембер]] территорияларына сыға. Был райондарҙы яулау Колчак армияларына туранан-тура [[Мәскәү]]гә юл аса ине&lt;ref name=Goncharenko/&gt;.

Колчактың абруйы шаҡтай арта, уға ҙур өмөттәр бағлайҙар. Союздаштарҙан ярҙам килә башлай. Колчак янында [[Урыҫ армияһы (1919)|берҙәм ҡораллы көстәр]] булдырыла һәм [[Рәсәй дәүләте (1918—1920)|Рәсәй дәүләте]] төҙөлә{{sfn|Зырянов|2012|с=463}}

=== 1919 йылдың йәй — көҙөндәге Көнсығыш фронтының сигенеүе ===
1919 йылдың уртаһына [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армияһының]] һаны 1,5 миллион кешегә барып етә. Большевиктар һан буйынса Көнсығыш фронтында өҫтөнлөк алалар һәм төп йүнәлештә 33 меңлек группировка туплайҙар. [[Фрунзе Михаил Васильевич|М. В. Фрунзе]] үҙенең ҡарамағына дүрт армия ала, уның дөйөм һаны 80 мең кеше тәшкил итә һәм генерал Ханжиндың Көнбайыш армияһы яугирҙары һанынан ике тапҡырға артығыраҡ була.

Шулай ҙа 1919 йылдың 28 апрелендә ҡыҙылдарҙың һөжүме аҡтарҙың ныҡышмалы ҡаршылығына осрай. Аҡтарҙың хәүефле хәлен [[Тарас Шевченко]] исемендәге украин курене көсәйтә, уларға тағы ла дүрт полк һәм егер батальоны ҡушылыуы фронтты ҡыҙылдар йырып үтеүҙең төп факторы була{{sfn|Зырянов|2012|с=481—485|name=Z481-485}}&lt;ref&gt;''Гагкуев Р. Г.'' Генерал Каппель // Каппель и каппелевцы. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Посев, 2007. — С. 79. — ISBN 978-5-85824-174-4.&lt;/ref&gt;. Көнбайыш армияһына сигенергә тура килә. Башҡа йүнәлештәрҙә аҡтар һөжүмдәрен дауам итә.
Ҡыҙылдар [[Өфө]]нө алғандан (9 июнь) һәм [[Волга]] буйынан сигенгәндән һуң Колчак стратегик инициативаһын юғалта. 1919 йылда Аҡтар армияларында кадрҙар етмәүе уңышһыҙлыҡҡа килтерә. Кадрҙарҙың урындарын алмаштырыу ҙа һөҙөмтәләр бирмәй. Июлдә Лебедев менән Сахаровтың ҡыҙылдарҙың 5-се армияһын [[Силәбе]]гә хәйлә менән индереү буйынса авантюралы планы бойомға ашмай. Көнбайыш һәм Себер армиялары [[Урал аръяғы]]на сигенәләр. Колчак хакимлыҡты үҙәкләштереү буйынса төрлө саралар күрә, бюрократ аппаратын ҡыҫҡарта, ғәскәрҙәрҙә пропаганданы көсәйтә. Офицерҙар аша һалдаттарға дәүләттең берҙәмлеген, православие динен, милли ҡиммәттәрҙе һаҡлау мәсьәләләрен аңлатыу эшен йәйелдерә. Колчак үҙе һәр саҡ шәхсән фронттың алдынғы һыҙығында булырға тырыша.

Көнсығыш фронтының төп бурысы булып Деникин көстәренә Мәскәү йүнәлешендәге походында ярҙам итеү тора. Аҡтар Көнсығыш фронтында аҙаҡҡы һөжүм алышында — сентябрҙәге Тубыл операцияһында — еңеү яулайҙар. Ҡыҙылдар [[Тубыл]]дан 100 километр ары алып ташлана. Оҙайлы уңышһыҙлыҡтарҙан һуң сентябрь еңеүҙәре Граждандар һуғышының киҫелешле боролошо тип һанала. Колчак хатта сигенгән саҡта эшләргә теләмәгән аҙымға бара — Дәүләт иҡтисади кәңәшмәһен халыҡ тарафынан һайлана торған органға үҙгәртә{{sfn|Зырянов|2012|с=515}}.

Тубылдағы сентябрь алыштарынан һуң бер аҙ тынлыҡ урынлаша. Октябрь уртаһында ҡыҙылдар яңы көстәр менән һөжүм башлайҙар. Аҡтар үҙҙәренең терәк пункттарын юғалталар{{sfn|Зырянов|2012|с=520—522}}. Аҡтар частарының сигенеүе башлана. Колчак аҙаҡҡы мөмкинлектәрҙе файҙаланып, Омскиҙы һаҡлап ҡалырға кәрәклеген аңлай, сөнки армия тылында уға ҡаршы булған көстәрҙең хәрәкәткә килеүен күҙаллай, әммә бер ни ҙә килеп сыҡмай, Колчак армияһы менән бергә сигенергә ҡарар итә.
Июндә Колчак К. Г. Маннергеймдың [[Финляндия]] бойондороҡлоғона алмашҡа 100 меңлек армияһын [[Петроград]]ҡа оҙатыу буйынса тәҡдимен кире ҡаға&lt;ref&gt;Красный архив. — 1929. — Т. 2 (33). — С. 95—96.&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ француз генералы Жанендың һәм дипломатик корпусының алтын запасты халыҡ-ара ҡурсыуына алыуын да кире ҡаға: «Мин һеҙгә ышанмайым. Алтынды союздаштарға биргәнсе, ҡыҙылдарға ҡалдырам», — тип әйтә. Ошо ваҡыттан алып сит ил вәкилдәре Колчакка ҡарата ҡыҙыҡһыныуын юғалта{{sfn|Зырянов|2012|с=531}}.
Омск ҡалаһын ҡалдырғандан һуң Көнсығыш фронтының армиялары үҙенең «Бөйөк Себер Боҙ походын» башлай.

=== Бөйөк Себер Боҙ походы ===
{{Main|Бөйөк Себер Боҙ походы}}
Омскиҙы ҡалдырғандан һуң, Көнсығыш фронтының командованиеһы ҡыҙылдарҙың һөжүмен [[Обь]] йылғаһы рубежында туҡтатырға ниәтләй. Армияны тыл берләшмәләре иҫәбенә тулыландырырға, ә фронтты Томск — Новосибирск — Барнаул — Бийск рубежында тергеҙергә уйлайҙар, әммә ғәскәрҙәр был ваҡытҡа тик эре тораҡ пункттарын ғына контролдә тоталар, ә уларҙың күпселегендә ихтилалдар күтәрелә. Оборонаны ойоштороу килеп сыҡмай һәм 11 декабрҙә Барнаул, 13 декабрҙә — Бийск, 14 декабрҙә — Новониколаевск ҡалдырыла&lt;ref name=Gagkuev92-95/&gt;.
1919 йылдың ноябрендә Рәсәй дәүләте хөкүмәте һәм рус армияһы командованиеһы менән чехословак сәйәси һәм хәрби етәкселеге араһындағы конфликт бәрелешкә барып етә. Союздаштарҙың ғәмәлдәре аҡтарҙың Көнсығыш фронтының уңышһыҙлыҡтарын катастрофаға әйләндерә: армия тылдан айырыла, ваҡытында боеприпастар алыу мөмкинселегенән һәм яралыларҙы эвакуациялауҙан мәхрүм була&lt;ref name=&quot;Gagkuev92-95&quot;&gt;''Р. Г. Гагкуев'' Генерал Каппель //[[Каппель, Владимир Оскарович|Каппель]] и каппелевцы. 2-е изд., испр. и доп. М.: НП «Посев», 2007 ISBN 978-5-85824-174-4, стр.92—95&lt;/ref&gt;.

21 декабрҙә Черемховола ихтилал ҡуба. Өс көндән РКП(б)-ның йәшерен комитеттары менән эсерҙар һәм меньшевиктарҙың Политүҙәге тарафынан әҙерләнгән ихтилал — Глазковта, ә 27 декабрҙең кисенә — [[Иркутск]]иҙың үҙендә башлана. Колчак атаман Семеновтың ғәскәрҙәре ярҙамында ҡаланы кире ҡайтарырға маташа, әммә уларға ҡалаға инергә мөмкинлек булмай. [[1920 йыл]]дың [[3 ғинуар]]ында Нижнеудинскиҙа Колчак министрҙар Советы тарафынан хакимлыҡтан баш тартыу һәм уны яңы Юғары хакимы булараҡ А. И. Деникинға тапшырыу талабы менән телеграмма ала.
Колчак һәм уның ярҙамсылары артабанғы ғәмәл варианттарын барлайҙар. [[Монголия]]ға китеү планы ла күҙ уңында тотола. Адмирал үҙенең һалдаттарына һәм офицерҙарына ышана. 500 кешенән торған конвойына пландарын асып һала һәм уларға бергә китергә тәҡдим яһай. Иртәнсәккә 500 кешенән тик унлап кеше ҡалған була. Бер төн эсендә Колчактың сәстәре ағара{{sfn|Зырянов|2012|с=559}}.

=== Колчактың ҡулға алыныуы һәм аҙаҡҡы көндәре ===
[[Файл:Kamera Kolchaka.JPG|thumb|200px|Колчак 5-се камерала, 1-се СИЗО, Иркутск ҡалаһы]]
10 ғинуарҙа союздаштарға ышанып Колчак ултырған эшелон Нижнеудинcкиҙән сыға һәм 15 ғинуарҙа Иркутскиға килә. Колчактың вагонын һаҡсылар отряды уратып ала. Адмиралға көн элгәре генә ҡаланы бөтә союздаш миссиялары ташлап китеүе билдәле була. Чехословактар Колчакты урындағы властарға тапшыра. Адмиралдың ҡулға алыныуы һәм уны эсер-меньшевиктарҙың Политүҙәгенә тапшырылыуы тураһында алдан уҡ чехтар союздаштарҙың вәкилдәре менән үҙ-ара һөйләшелгән булған&lt;ref&gt;''Мельгунов С. П.'' Трагедия адмирала Колчака: В 2 книгах. — Книга вторая: Часть III. — М.: Айрис-пресс, Лагуна-Арт, 2005. — 496 с. + вклейка 8 с. — (Белая Россия). ISBN 5-8112-0547-3, стр. 443, 461&lt;/ref&gt;, сделаны были для обеспечения свободного продвижения их эшелонов на Восток&lt;ref&gt;''Гагкуев Р. Г.'' Генерал Каппель // Каппель и каппелевцы. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Посев, 2007. — С. 106. — ISBN 978-5-85824-174-4.&lt;/ref&gt;. Биргән анттарына хыянат итеп, Жанен һәм чехтар адмиралды һаталар. «Политцентр» Колчак менән Пепеляевҡа ҡулға алыныуҙары тураһында иғлан итә һәм уларҙы губерна төрмәһенә урынлаштыралар.

Допрос алған ваҡытта Колчак бер нәмәне лә йәшермәй һөйләй, бөтә һорауҙарға ла тулы яуап бирә.

Колчакка тоғролоҡ һаҡлаған генерал [[Каппель Владимир Оскарович|Каппель]] [[Урыҫ армияһының Көнсығыш фронты]] ҡалдыҡтары менән. ҡаты һыуыҡҡа һәм тәрән ҡарға ҡарамайынса, уны ҡотҡарыр өсөн ярҙамға ашыға&lt;ref name = H12&gt;''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043944.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «Адмирал уходит в последнее плавание»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921055535/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043944.phtml |date=2013-09-21 }}&lt;/ref&gt;. Бик хөрт ҡоралланған дивизиялары менән, ҙур юғалтыуҙар аша каппелевсылар Иркутскиға бик яҡын киләләр. Иркутск ВРК-ы ҡала ҡамалыш хәлендә тип иғлан итә. Бөтә [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] тарихында тиң булмаған Иркутск өсөн бәрелештәр башлана. Әсирлеккә бер кемде лә алмайҙар. Чехословактар, ҡаланы штурмлауға бик аҙ ваҡыт ҡалғас, ҡыҙылдар менән килешеүгә киләләр. Ошо уҡ ваҡытта Колчакты үлтергәндәре билдәле була. Генерал Войцеховский һөжүмде туҡтата һәм каппелевсылар Байкал аръяғына сигенә башлайҙар&lt;ref name=&quot;Melgunov470&quot;&gt;''[[Мельгунов, Сергей Петрович|Мельгунов С. П.]]'' Трагедия адмирала Колчака: В 2 кн. — Кн. вторая, ч. III. — М.: Айрис-пресс, Лагуна-Арт, 2005. — С. 470. — 496 с. — (Белая Россия). — ISBN 5-8112-0547-3.&lt;/ref&gt;.

1920 йылдың 6 февралдән 7 февраленә ҡараған төндә адмирал Колчак һәм Рәсәй дәүләтенең Министрҙар советы рәйесе В. Н. Пепеляев Иркутск хәрби-революцион комитеты ҡарарына ярашлы судһыҙ атып үлтерелә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

=== А. В. Колчактың хеҙмәттәре ===
* {{статья|заглавие=Лёд Карского и Сибирского морей|издание=Зап. Имп. АН. Сер. 8. Физ.-мат. отд-ние|ссылка=|год=1909|том=26|номер=1|страницы=}}
* {{статья|заглавие=Последняя экспедиция на о. Беннета, снаряженная академией наук для поисков барона Толля|издание=Изв. Имп. Рус. геогр. об-ва|ссылка=|год=1906|том=42|выпуск=2—3|страницы=}}
* Какой нужен России флот // ''Мор. сборник''. — 1908. — № 6, 7.
* Современные линейные корабли / Военные флоты 1909 г. — СПб., [1909]. — С. 229—283.
* Служба Генерального штаба. — СПб., 1912.
* Инструкция для уклонения от атак подводных лодок. — [Ревель], 1915.
* {{книга|автор=Колчак, В. И., Колчак, А. В.|заглавие=Избранные труды|ответственный=сост. В. Д. Доценко|ссылка=|место=СПб.|издательство=Судостроение|год=2001|страниц=384|isbn=5-7355-0592-0}}
* Письмо Верховного правителя адмирала А. В. Колчака Донскому атаману генералу А. П. Богаевскому. 28 июня 1919 г. // [http://www.archive.org/details/bielyiarkhivseri008800 ''Белый архив''.] — 1926. — Т. 1. — С. 136.

== Һылтанмалар ==
* [http://belrussia.ru/page-id-400.html Биография Александра Васильевича Колчака]
* [http://irkol.livejournal.com/ Блог, посвящённый Александру Васильевичу Колчаку]
* [http://sizo.irkutsk.ru/muzei1.php#panel-19 Музей истории Иркутского тюремного замка имени Колчака] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130914042753/http://sizo.irkutsk.ru/muzei1.php#panel-19 |date=2013-09-14 }}
* [http://www.pseudology.org/chtivo/RasstrelKolchaka.htm Расстрел Колчака: свидетельство очевидца]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.geni.com/family-tree/index/6000000017406288684 Профиль во всемирном родословном древе]
* [http://my-irk.ru/kolchak-monument-in-irkutsk.html Памятник в Иркутске]
* {{cite web|url=http://100.histrf.ru/commanders/kolchak-aleksandr-vasilevich/|title=Колчак, Александр Васильевич|author=Пахалюк К.|publisher=Проект РВИО и ВГТРК «100 великих полководцев»|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HPmdDKv6|archivedate=2013-06-16}}
* ''Хандорин В.'' [http://rusk.ru/st.php?idar=62468 А. В. Колчак и «финляндский вопрос»]
* ''Шмелёв А. В.'' [http://eupress.ru/books/index/item/id/262 Внешняя политика правительства адмирала Колчака (1918—1919 гг.)] / Анатолий Шмелёв. — СПб.: Изд-во Европ. ун-та в Санкт-Петербурге, 2017. — 266 с. — (Эпоха войн и революций; вып. 9). — ISBN 978-5-94380-221-8.
{{-}}

{{Ҡара диңгеҙ флоты командующийҙары}}
{{Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы командующийҙары}}
{{Рәсәй хәрби ведомстволар етәкселәре}}

[[Категория:Шәхестәр:Аҡтар хәрәкәте]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]]
[[Категория:Рус-япон һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:1917 йылға тиклем Рус география йәмғиәте ағзалары]]</text>
      <sha1>akwxwa25cgusfuajb5oc6ikmdnulc1r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жданов Андрей Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121318</id>
    <revision>
      <id>1297089</id>
      <parentid>1246359</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T19:38:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Andrei_Zhdanov.jpg рәсеме [[commons:User:CptViraj|CptViraj]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: [[:c:COM:CSD#G2|G2]]: Broken redirect.</comment>
      <origin>1297089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28259" sha1="bve3uxfjar007obu4bs7yqgp4211hp4" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
| имя        = Андрей Александрович Жданов
| изображение            =
| описание изображения            = 
| ширина    = 
|должность           = ВКП(б) Политбюроһы ағзаһы
|флаг		     = Symbol-hammer-and-sickle.svg
|периодначало        = 22 март 1939
|периодконец         = 31 август 1948
| должность_2        = ЦК ВКП(б) секретары
| флаг_2             = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| периодначало_2     = 10 февраль 1934
| периодконец_2      = 31 август 1948
| должность_3        =  ВКП(б) ҡала комитеты һәм Ленинград өлкә комитетының беренсе секретары 
| флаг_3             = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| периодначало_3     = 15 декабрь 1934
| периодконец_3      = 17 январь 1945
| предшественник_3   = [[Киров Сергей Миронович|Сергей Киров]]
| преемник_3         = Алексей Кузнецов
|титул_4             = СССР-ҙың Юғары Советы Союзы рәйесе 
|флаг_4		     = СССР-ҙың флагы 18 апрель 1924 йыл.png
|периодначало_4      = 12 март 1946
|периодконец_4       = 25 февраль 1947
|предшественник_4    = Андрей Андреев
|преемник_4          = Иван Парфёнов
| должность_5        = ВКП(б) Үҙәк комитетының пропаганда һәм агитация Идаралығы начальнигы
| флаг_5             = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| периодначало_5     = 21 март 1939
| периодконец_5      = 6 сентябрь 1940
| предшественник_5   = вазифа булдырыла
| преемник_5         = Георгий Александров
| должность_6        = РСФСР-ҙың Юғары Советы рәйесе
| флаг_6             = Flag of the Russian SFSR 1937-1954.svg
| флаг2_6            = Emblem_of_the_Russian_SFSR_(1920-1978).svg
| периодначало_6     = 15 июль 1938
| периодконец_6      = 20 июнь 1947
| преемник_6         = Михаил Тарасов
| должность_7        = Түбәнге Новгород (Горький) ВКП (б) өлкә комитетының беренсе секретары (1929 йылдың 10 авгусынан), 1924 йылдан -  ВКП(б) губерна комитетының яуаплы секретары          
|флаг_7              = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| периодначало_7     = август 1924
| периодконец_7      = 20 февраль 1934
| предшественник_7   = Вазифа булдырыла
| преемник_7         = Эдуард Прамнэк
| должность_8        = Тверь губернаһы СРКД Башҡарма комитеты рәйесе
| флаг_8             = 
| периодначало_8     = апрель
| периодконец_8      = 15 июль 1922
| предшественник_8   = Михаил Чудов
| преемник_8         = Ян Полуян
| дата рождения      = 26.2.1896 (14)
| место рождения     =   [[Рәсәй империяһы]], Екатеринослав губернаһы, Мариуполь
| дата смерти = 31.8.1948
| место смерти = «Валдай» шифаханаһы, [[Совет Рәсәйе|РСФСР]], [[СССР]]
| похоронен = Кремль стенаһы некрополе, [[Мәскәү]]
| партия = большевиктар (1915 йылдан)
| годы службы =
| принадлежность =
| род войск =
| звание = {{СССР, Генерал-полковник}}
| командовал =
| сражения = [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин һуғышы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]: [[Ленинград оборонаһы]]
| награды =
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден Ленина|1935}}{{!!}} {{Орден Ленина|1946}}{{!!}}{{Орден Красного Знамени|1940}}{{!!}}{{Орден Суворова 1 степени|1944}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Кутузова 1 степени|1944}}{{!!}}{{Орден Трудового Красного Знамени|1939}}{{!!}}{{Медаль За оборону Ленинграда}}{{!!}}{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
{{!}}-
{{!}} {{Медаль За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль В память 800-летия Москвы}} 
{{!}}}
}}

'''Жданов Андрей Александрович''' ([[26 февраль|14 (26) февраль]] [[1896 йыл]], Мариуполь, Рәсәй империяһы — [[31 август]] [[1948 йыл]], «Валдай» шифаханаһы, РСФСР, СССР&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/17600 Ъ-Власть — Путино-Дачное]&lt;/ref&gt;) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре.1939 йылдан — ВКП (б)-ның Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзаһы (1935 йылдан алып кандидат), 1934 йылдан ВКП (б) Үҙәк комитеты секретары һәм 1930 йылдын ВКП (б) Оргбюроһы ағзаһы (1925 йылдан кандидат). Генерал-полковник (18 июнь 1944).

ВЦИК-тың һәм СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы, 1-се һәм 2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты.

== Биографияһы ==
Халыҡ училищелары инспекторы Александр Алексеевич Ждановтың (1862—1909) ғаиләһендә тыуған. Әсәһе яғынан Мәскәү Рухани академия инспекторы Павел Платонович-Горскийҙың ейәне.

Уның атаһы Рәсәйҙә беренселәрҙән булып Апокалипсисты тикшерә һәм семинарияларҙа популяр булған Тәүрат тарихы буйынса лекцияларҙы тыуҙырыусы булған, шулай уҡ ул марксизм һәм социал-демократия идеялары менән мауығып китә. Атаһы Андрей улы өсөн беренсе уҡытыусыһы була&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://www.apn-spb.ru/publications/article8971.htm АПН Северо-Запад / Жданов: неразгаданный сфинкс Ленинграда]&lt;/ref&gt; һәм уға ҙур йоғонто яһай&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.dissercat.com/content/andrei-aleksandrovich-zhdanov-ideologicheskaya-deyatelnost-v-1920-1940-e-gg Диссертация на тему «Андрей Александрович Жданов :Идеологическая деятельность в 1920—1940-е гг.» автореферат по специальности ВАК 07.00.02 — Отечественная история | disserCat …]&lt;/ref&gt;.

Атаһы вафат булғандан һуң, ғаилә — әсәһе, уның өс һеңлеһе һәм Андрей — Тверь губернаһына күсә. 1910 йылда реаль училищеһында уҡырға инә, уны гел бишлегә тиерлек тамамлай. 1915 йылдан большевиктар партияһы ағзаһы.

1916 йылдың июлендә хәрби хеҙмәткә Царицын студенттар батальонына саҡырыла, артабан Тифлиста пехота прапорщиктары училищеһында уҡый, 1917 йылдан Шадринск ҡалаһында 139-сы запас пехота полкында хеҙмәт итә.

1918 йылда Шадринскиҙа эсерҙарҙың «Народная мысль» гәзитен яптыра һәм «Путь к коммуне» совет гәзитен ойоштора.

1918 йылдың июнендә РККА-ға хеҙмәткә инә: Урал округ хәрби комиссариатының инспекторы, 3-сө армия сәйәси бүлегенең хеҙмәткәре, 1919 йылдың башында — Өфө губерна хәрби комиссариатында культура-ағартыу бүлеге мөдире һәм РККА-ның Көнсығыш фронты 5-се армияһы сәйәси бүлеге хеҙмәткәре.

8-се Бөтә Рәсәй Советтар съезында ВЦИК ағзаһы итеп һайлана

1922 йылдың апрель-июлендә Тверь губерна башҡарма комитеты рәйесе. Артабан 1934 йылға тиклем Түбәнге Новгородта партия крайкомының беренсе секретары.

1934 йылдан Мәскәүҙә партия эшендә&lt;ref&gt;[http://www.knowbysight.info/2_KPSS/04277.asp Сельскохозяйственный отдел ЦК ВКП(б)] // Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991&lt;/ref&gt;, совет яҙыусыларының беренсе съезын ойоштороуыларҙың береһе. 1930 йылдан алып партияның абруйлы идеологы, Сталин һәм Киров менән берлектә тарихты уҡытыу һәм өйрәнеүҙең төп принциптары буйынса иҫкәрмәләр авторҙашы (1936 йылда нәшер ителә). &quot;ВКП (б) тарихының ҡыҫҡа курсы&quot;н төҙөүҙә ҡатнаша.

Кировты үлтергәндән һуң, 1934 йылдың 17 ғинуарынан 1945 йылдың 15 декабренә тиклем Ленинград өлкә комитетының һәм ВКП (б) ҡала комитетының 1-се секретары, Ленинград хәрби округы Хәрби советы ағзаһы (1935—1941)).

Ҙур террор йылдарында Жданов атыу исемлектәренә (расстрельные списки) ҡул ҡуйған Үҙәк комитеты Политбюроһының ағзаларының береһе була. 1937 йылдың көҙөндә [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт]] партия ойошмаһында&lt;ref&gt;[http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&amp;num=5356 «ЖИЗНЬ БРАЛА ПОД КРЫЛО…» ::: Азнабаев К.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925223524/https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&amp;num=5356 |date=2020-09-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&amp;num=6104 Я спрашиваю себя ::: Ваза Э.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201020151457/https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&amp;num=6104 |date=2020-10-20 }}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ Татар АССР-да һәм Ырымбур өлкәһендә репрессиялар инициаторы була.

[[Файл:Great_Purge_Stalin_Voroshilov_Kaganovich_Zhdanov_Molotov.jpg|мини|Ленинград буйынса ВКВС судына тейешле кешеләр исемлеге. [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]], Ворошилов, Каганович, Жданов һәм Молотовтың ҡултамғалары. Апрель, 1937 йыл.&lt;ref&gt;АП РФ, оп.24, дело 409, лист 54&lt;/ref&gt;]]

1939 йылдан (ВКП (б)-ның XVIII съезы) алып вафатына тиклем — Политбюро ағзаһы.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Башҡортостанда сәйәси репрессиялар]]

== Һуғыш һәм һуғыштан һуңғы осор ==
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында — Төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендәге Хәрби советы ағзаһы һәм 1944 йылға тиклем — Ленинград фронты Хәрби советы ағзаһы.
[[Файл:Terijokipakten.jpg|мини|Жданов СССР һәм Финляндия демократик республикаһы араһында килешеүгә ҡул ҡуйған ваҡытта.]]
КПСС Үҙәк комитеты һәм Политбюро ағзаһы булараҡ, идеология һәм тышҡы сәйәсәт өсөн яуаплы була, 1946 йылдың апреленән агитация һәм пропаганда Идаралығын һәм Тышҡы сәйәсәт бүлеген етәкләй, август айынан Маленков урынына Үҙәк комитеты Оргбюроһы ултырыштарында рәйес була&lt;ref&gt;[http://www.airo-xxi.ru/gb/statji/tjulpanov.htm Загадка полковника Сергея Тюльпанова]&lt;/ref&gt;.
1946 йылда яңы партия программаһының проектын тәҡдим иткән комиссияны етәкләй&lt;ref&gt;[http://archive.svoboda.org/programs/TD/2002/TD.110302.asp [ Радио Свобода: Программы: История и современность: Разница во времени &amp;#x5D;]&lt;/ref&gt;.

Һуғыштан һуң идеология фронтында социалистик реализмын яҡлап компартия линияһын үткәрә. 1946 йылдың авгусында А. Ахматова һәм М. Зощенконы, шулай уҡ Мережков Дмитрий, Вячеслав Иванов, Михаил Кузмин, Андрей Белый, Зинаида Гиппиус, Фёдор Сологуб кеүек күренекле шағирҙарҙы тәнҡит утына тотҡан доклад менән сығыш яһай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.akhmatova.org/bio/zhdanov.htm|title=Доклад т. Жданова о журналах &quot;Звезда&quot; и &quot;Ленинград&quot;|accessdate=2014-03-26}}&lt;/ref&gt;. Шул доклады «Звезда» һәм «Ленинград» журналдары тураһында&quot; тип аталған партия ҡарарына нигеҙ һалды.

== Ауырыуы һәм вафаты ==
[[Файл:Kremlin_Wall_Necropolis_05.JPG|мини|Кремль стенаһы некрополендә ҡәбер ташы.]]
Жданов 1948 йылдың 31 авгусында оҙайлы йөрәк сиренән ВКП (б) Үҙәк комитетының Валдай күле янындағы шифаханаһында вафат була&lt;ref name=&quot;kutuzov&quot;&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/Кутузов,_Владислав_Александрович В.]&lt;/ref&gt;. Кәүҙәһен матәм поезында Мәскәүгә алып киләләр&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_1723.html|title=«Дело врачей». Медленное начало следствия // Жорес Медведев|accessdate=2013-01-24|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E7RHtez6|archivedate=2013-02-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://berkovich-zametki.com/Nomer26/Lyass1.htm Lyass1]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://vlastitel.com.ru/stalin/vov/st_front.html|title=Рыбин А.Т. Сталин на фронте - правда о Сталине - Великие властители прошлого|accessdate=2013-01-24|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E7RJ8Zgr|archivedate=2013-02-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/17600|title=Ъ-Власть - Путино-Дачное|accessdate=2013-01-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E7RKLgqk|archivedate=2013-02-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Леонид Романовичев {{cite web|url=http://www.sich.zp.ua/index.php/ru/istoriya-i-geografiya/1607-tovarishch-zhdanov-i-ego-smert|title=Товарищ Жданов и его смерть|accessdate=2013-01-24|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E7RIYSvX|archivedate=2013-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140130043506/http://www.sich.zp.ua/index.php/ru/istoriya-i-geografiya/1607-tovarishch-zhdanov-i-ego-smert |date=2014-01-30 }}&lt;/ref&gt;. Ҡыҙыл майҙанда Кремль стенаһы некрополендә ерләнә.

Ждановтың вафатынан алда бер нисә көн элек врач Лидия Тимашук Үҙәк комитетына Ждановты дауалағанда ебәрелгән хаталар тураһында хат менән мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/12n/n12n-s25.shtml|title=ОСОБАЯ ПАПКА. АРЕСТОВАННАЯ МЕДИЦИНА|accessdate=2013-01-24|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E7RLtFyX|archivedate=2013-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128040453/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/12n/n12n-s25.shtml |date=2012-01-28 }}&lt;/ref&gt;; [[1952 йыл]]да был яҙыуға иғтибар бирелә һәм ул «врачтар эшен» әҙерләгән саҡта өҫкә ҡалҡа. Жданов «ҡоротҡос-врачтарҙың» ҡорбандарының береһе булған тип иғлан ителә, ә 1953 йылдың 20 ғинуарында Тимашук Ленин ордены менән бүләкләнә.

== Наградалары ==
* өс [[Ленин ордены]] (1935, 1940, 1946);
* 1-се дәрәжә [[Суворов ордены]], (21 февраль 1944);
* 1-се дәрәжә Кутузов ордены, (29 июль 1944);
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл байраҡ ордены]] (4 апрель 1939).
* Миҙалдары:
* «Ленинградты обороналау өсөн» (22 декабрь 1942);
* «1941 — 1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (1945);
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» (1945).

== Хәтер ==
[[Файл:Stamp_of_USSR_1308.jpg|справа|мини|266x266пкс|[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың почта маркаһы, [[1948 йыл]]]]
СССР-ҙа бик күп объекттарға Жданов исеме бирелгән була, шул иҫәптән уның тыуған ҡалаһы Мариуполгә, [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград университетына]], Санкт-Петербургтағы Ғалимдар йортона, Мәскәү, Киев һәм [[Ленинград]] ҡалалары урамдарына, Мәскәү метроһындағы станцияға (хәҙер «Выхино»), крейсерға, хәрби училищеларға, заводтарға, институттарға, совхоздарға һ. б.

Үҙгәртеп ҡороу осоронда КПСС етәкселеге тарафынан Жданов исеме рәсми рәүештә хөкөм ителде. 1989 йылдың ғинуарында КПСС Үҙәк комитетының  «А. А. Жданов иҫтәлеген мәңгеләштереү менән бәйле хоҡуҡи акттарҙы ғәмәлдән сығарыу тураһында» ҡарары сыҡты, бер ниндәй ғәйептәре булмаған совет кешеләренә ҡарата 30 — 40 йылдарҙағы массауи репрессияларҙы ойоштороусыларының береһе булыуы аныҡланды&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/Известия Известия] 18 января 1989 г.&lt;/ref&gt;. [[1989 йыл|1989 йылдың 13 ғинуарында]] КПСС Үҙәк комитетының 46-сы һанлы ҡарары менән А. А. Ждановтың иҫтәлеген мәңгеләштереү акттарын юҡҡа сығарҙы&lt;ref name=&quot;mariupol&quot;&gt;[http://www.mariupolweb.com/mariupol/5/ История Мариуполя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150603194221/http://www.mariupolweb.com/mariupol/5/ |date=2015-06-03 }}&lt;/ref&gt;

Мариуполь ҡалаһына үҙ исеме ҡайтарылды. Ҡалала бер аҙны эсендә өс һәйкәл һүтелде, уның исемен йөрөткән музей халыҡ көнкүреше музейына үҙгәртелде. Әммә Рәсәйҙә хәҙерге көндә лә бер нисә ҡасаба һәм ауыл (Түбәнге Новгород, Воронеж өлкәләрендә, Дағстанда), шулай Жданов дачаһы янындағы күл (Ждановское озеро) уның исемен йөрөтә.

[[2016 йыл]]да, Декоммунизация законына ярашлы, Украинаның [[Днепропетровск өлкәһе]]ндә ҡасаба һәм [[Хмельницкий өлкәһе]]ндә ауыл исемдәре үҙгәртелде.

== Хеҙмәттәре һәм телмәрҙәре ==
* Жданов А. А. Советская литература — самая идейная, самая передовая литература в мире [Текст] : речь на Первом Всесоюз. съезде советских писателей 17 авг. 1934 г. / А. А. Жданов. — [Б. м.] : Госполитиздат, 1953. — 10 с.
* Жданов, А. А. Стахановцы — настоящие большевики производства [Текст] : речь 16 ноября 1935 г. / А. А. Жданов. — М. : Партиздат ЦК ВКП(б), 1935. — 14 с
* Жданов А. А. Речь на торжественном пленуме ЦК ВЛКСМ совместно с активом, посвященном XX-летию ВЛКСМ, в Большом театре 29 октября 1938 года [Текст] / А. А. Жданов. — Б. м. : Молодая гвардия, 1939. — 15 с
* Жданов А. А. Выступление на дискуссии по книге Г. Ф. Александрова «История западноевропейской философии». 24 июня 1947 г. [Текст] / А. А. Жданов. — Б. м. : Госполитиздат, 1947. — 44 с.
* Жданов А. А. Доклад товарища Жданова о журналах «Звезда» и «Ленинград» [Текст] : сокращенная и обобщенная стенограмма докладов т. Жданова на собрании партийного актива и на собрании писателей в Ленинграде / А. А. Жданов. — М. : Госполитиздат, 1946. — 38 с.
* Жданов А. А. О преобразовании Карельской Автономной Советской Социалистической Республики в Союзную Карело-Финскую Советскую Социалистическую Республику [Текст] : доклад депутата Жданова А. А. на заседании VI Сессии Верх. Сов. / А. А. Жданов.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''А. Н. Волынец.'' Жданов. — М.: Молодая гвардия, 2013. — ([[Жизнь замечательных людей]]).
* Борисов С. Б. «Андрей Александрович Жданов: опыт политической биографии». — Шадринск, 1998.
* Народные избранники Карелии: Депутаты высших представительных органов власти СССР, РСФСР, РФ от Карелии и высших представительных органов власти Карелии, 1923—2006: справочник / авт.-сост. А. И. Бутвило. — Петрозаводск, 2006. — 320 с.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.praviteli.org/rsfsr/rsfsr1/zhdanov.php Биография: Жданов Андрей Александрович — Правители России и Советского Союза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163737/http://www.praviteli.org/rsfsr/rsfsr1/zhdanov.php |date=2011-07-16 }}
* [http://old-mariupol.com.ua/zhizn-zhdanova-neizvestnye-fakty-2/ Проект «Старый Мариуполь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170529175928/http://old-mariupol.com.ua/zhizn-zhdanova-neizvestnye-fakty-2/ |date=2017-05-29 }}
* [http://www.apn-spb.ru/publications/print8971.htm Проект «АПН Северо-Запад»]
* [http://alter-vij.livejournal.com/tag/%D0%96%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 Статьи А. А. Жданова и фрагменты биографии на странице alter_vij]

[[Категория:Ленинград блокадаһы]]
[[Категория:Большевиктар]]
[[Категория:СССР-ҙың дәүләт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:2-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Кутузов ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Шәхестәр:Ленинград блокадаһы]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Кремль стенаһы некрополендә ерләнгәндәр]]
[[Категория:26 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:1896 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Екатеринослав губернаһында тыуғандар]]
[[Категория:31 августа вафат булғандар]]
[[Категория:1948 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Совет-фин һуғышында (1939—1940) ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Коминтерн башҡарма комитеты ағзалары]]</text>
      <sha1>bve3uxfjar007obu4bs7yqgp4211hp4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Низами Гәнжәүи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122902</id>
    <revision>
      <id>1297051</id>
      <parentid>1286572</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T16:41:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1297051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126968" sha1="36j0s3iortc0vjhfkemf5bczdofrfr7" xml:space="preserve">{{һайланған мәҡәлә}}
{{Шәхес
 |Имя                  = Низами Гәнжәүи
 |Оригинал имени       = {{lang-fa|نظامی گنجوی}} &lt;br /&gt;
{{lang-ku|Nîzamî Gencewî, نیزامی گه‌نجه‌وی}}&lt;br /&gt;
 |Изображение          = Портрет Низами.jpg	
 |Описание изображения = Низами портреты, рәссам Газанфар Халыков, [[1940 йыл]]
 |Имя при рождении     = Әбү Мөхәммәт Ильяс ибн Йософ
 |Псевдонимы           = Низами Гәнжәүи
 |Дата рождения        = Яҡынса [[1141 йыл]]
 |Место рождения       = {{ТУ|Гәнжә|Гәнжәлә}}, Арран өлкәһе, Илдегизидтар дәүләте
 |Дата смерти          = Яҡынса [[1209 йыл]]
 |Место смерти         = {{ВБУ|Гәнжә|Гәнжәлә}}
 |Род деятельности     = [[шиғриәт]]
 |Годы активности      = 
 |Направление          = 
 |Жанр                 = 
 |Язык произведений    = [[фарсы теле]]
 |Викитека             = 
}}

'''Әбү Мөхәммәт Ильяс ибн Йософ ''' — '''Низами́ Гянджеви́''' {{comment|тәхәллүсе|псевдонимы}} менән танылған ({{lang-fa|نظامی گنجوی}}, {{lang-ku|Nîzamî Gencewî, نیزامی گه‌نجه‌وی}};  1141 йылдар тирәһе, Ғәнжә, [[Илдегиҙиҙәр дәүләте|Илдегиҙиҙәр дәүләте]] (беҙҙең быуатта — хәҙерге Әзербайжандағы ҡала) — яҡынса 1209 йылда, (шунда уҡ)) — фарсы шиғриәтенең классигы, урта быуаттар Көнсығышының (макрорегион) иң бөйөк шағирҙарының береһе. Фарсы эпик әҙәбиәтенең арҙаҡлы шағир-романтигы. [[Фарсы әҙәбиәте|Фарсы]] эпик шиғриәтенә аралашыу теле һәм реалистик стилде индереүсе.
  
Ғәҙәти халыҡ ауыҙ-тел ижады һәм яҙма-тарихи хроникаларҙағы темаларын ҡулланып, Низами үҙенең поэмалары аша Оло Ирандағы исламға ҡәҙәре һәм хәҙерге [[ислам]] осорҙарын берләштерә.

Низамиҙың героик-романтик шиғриәте быуаттар дауамында бар фарсы телле халыҡты һәм уға эйәрергә теләгән йәш шағирҙар, яҙыусылар һәм драматургтарға оҙаҡ йылдар [[Персия]]ның үҙендә генә түгел, бар тирә-яҡ биләмәләрҙә ҙур йоғонто яһай. Шулай уҡ күрше [[Әзербайжан]], [[Әрмәнстан]], [[Афғанстан]], [[Грузия]], [[Һиндостан]], [[Иран]], [[Пакистан]], [[Тажикстан]], [[Төркиә]], [[Үзбәкстан]] мәҙәниәте лә бынан ситтә ҡалмай.

Уның ижады бөйөк шағирҙар: Хафиз Ширази, Йәләлетдин Руми һәм Саади ижадтарына ла йоғонто яһай. Уның биш мәснәүиһе («Хәмсә» күләмле поэмаһы) төрлө белем өлкәләренән алынған темаларҙы сағылдыра һәм дан ҡаҙана. Поэмаларҙың геройҙары — Хосров һәм Ширин, Ләйлә һәм Мәжнүн, Искәндәр — бөгөнгө көндә лә барлыҡ ислам донъяһында ла, башҡа илдәрҙә лә билдәле.

1991 йыл, тыуыуына 850 йыл тулыу уңайынан, [[ЮНЕСКО]] тарафынан Низами йылы тип иғлан ителә.

== Дәүерҙең тарихи-мәҙәни хәле ==
[[Файл:King Qizil Arslan Welcomes the Poet Nizami.jpg|thumb|left|300px|Илдегизиттәр дәүләте хакимы Ҡыҙыл-Арслан Низами Ғәнжәүине ҡабул итә. 1481 йылғы ҡулъяҙманан миниатюра. Уолстер Художество музейы]]

1135/36 йылдан 1225 йылдарға тиклем Әзербайжандың тарихи өлкәләре (хәҙерге Иран Әзербайжанының бер өлөшө) һәм Арранда, Персид Ирагының Бөйөк Атабектары Сәлжүк солтандары сифатында Илдегизиттәр династияһы хакимлыҡ иткән. Был династия башында Шәмсетдин Илдегиз торған. Ул фарсы Ирагындағы (Көнбайыш Ираҡ) сәлжүк солтанының иреккә ебәрелгән ҡол-һалдаты, {{comment|гүләм|гулям}}, сығышы менән ҡыпсаҡ булған.

Әзербайжан менән Арранға күрше генә Ширваншахтар дәүләте булған. Унда Кесранидтар династияһы хакимлыҡ иткән. Династия [[ғәрәптәр]]ҙән сыҡһа ла, [[XI быуат]]та Кесранидтар фарсылашҡан һәм үҙҙәрен боронғо фарсы сәсәнит батшаларының вариҫтары тип атағандар&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Barthold, W., C. E. Bosworth.
 |заглавие      = Encyclopaedia of Islam - Shirwan Shāh 
 |ответственный = P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs
 |ссылка        = 
 |место         = 
 |издательство  = Brill
 |год           = 1997
 |том           = 9
 |страниц       = 
 |страницы      = 488
 |isbn          = 
}}
&lt;blockquote&gt;We can also discern the '''progressive Persianisation of this originally Arab family''' (a process parallel to and contemporary with that of the Kurdicisation of the Rawwadids [q.v.] in Adharbaydjan). After the '''Shah Yazid b. Ahmad''' (381—418/991-1028), Arab names give way to Persian ones like Manuchihr, Kubadh, Faridun, etc., very likely as a reflection of marriage links with local families, and possibly with that of the ancient rulers in Shabaran, the former capital, and the Yazidids now began to claim a nasab going back to Bahrain Gur or to Khusraw Anushirwan.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Низами тыуған осорҙа Иран һәм Кавказ аръяғына төрөк-сәлжүктәрҙең баҫып инеүенә йөҙ йыл үткән була. Француз тарихсыһы Рене Груссе фекеренсә, сәлжүк солтандары, Персияның солтандары булып алғас, уны төркиләштермәгәндәр, ә киреһенсә, «үҙ теләге менән, боронғо сәсәнит батшалар кеүек, фарсы булып киткәндәр һәм иран халҡын баҫҡынсыларҙан һаҡлағандар» һәм иран мәҙәниәтен төркимәнлектән ҡотҡарғандар&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Grousset, Rene.
 |заглавие      = The Empire of the Steppes: A History of Central Asia
 |ответственный = 
 |ссылка        = http://books.google.com/books?id=CHzGvqRbV_IC&amp;dq=Grousset,+Rene+The+Empire+of+the+Steppes&amp;source=gbs_navlinks_s
 |место         = 
 |издательство  = Rutgers University Press
 |год           = 1970
 |том           = 
 |страниц       = 718
 |страницы      = 161-164
 |isbn          = 0813513049, 9780813513041
}}&lt;blockquote&gt;«It is to be noted that the Seljuks, those Turkomans who became sultans of Persia, did not Turkify Persia — no doubt because they did not wish to do so. On the contrary, it was they who '''voluntarily became Persians and who, in the manner of the great old Sassanid kings, strove to protect the Iranian populations from the plundering of Ghuzz bands and save Iranian culture from the Turkoman menace'''.»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.
[[XII быуат]]тың аҙаҡы сирегендә, Низами «Хәмсә» («Пятерица») китабына ингән поэмалар өҫтөндә эшләй башлағас, сәлжүктәрҙең юғары етәкселегенең абруйы төшкән, сәйәси һәм социаль ҡаршылыҡтар артҡан ваҡыт була. Шулай булһа ла фарсы мәҙәниәте сәйәси етәкселек тарҡау, ә фарсы теле — төп тел булған саҡта ныҡ үҫешә. Был хәл Низами йәшәгән кавказ ҡалаһы Гәнжәгә лә ҡағыла&lt;ref&gt;Peter J. Chelkowski, «Mirror of the Invisible World». — New York: Metropolitan Museum of Art, 1975, P.2&lt;/ref&gt;. Ҡалала башлыса иран халҡы йәшәгән була&lt;ref name=&quot;Blois1&quot;&gt;
{{книга
 |автор         = Francois De Blois.
 |заглавие      = Persian Literature - A Biobibliographical Survey: Volume V Poetry of the Pre-Mongol Period
 |ответственный = Francois De Blois
 |ссылка        = http://books.google.com/books?id=UeMOAAAAQAAJ&amp;dq=Persian+Literature+-+A+Bio+Bibliographical+Survey:+Volume+V+Poetry+of+the+Pre-Mongol+Period%22&amp;source=gbs_navlinks_s
 |место         = 
 |издательство  = Routledge
 |год           = 2004
 |том           = V
 |страниц       = 544 
 |страницы      = 363
 |isbn          = 0947593470, 9780947593476
}}
&lt;blockquote&gt;Nizami Ganja’i, whose personal name was Ilyas, is the most celebrated native poet of the Persians after Firdausi… His nisbah designates him as a native of Ganja (Elizavetpol, Kirovabad) in Azerbaijan, then still a country with an Iranian population, and he spent the whole of his life in Transcaucasia; the verse in some of his poetic works which makes him a native of the hinterland of Qom is a spurious interpolation.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Был хаҡта Низаминың замандашы, Гәнжә ҡалаһында йәшәгән әрмән тарихсыһы Киракос Гандзакеци (1200—1271) ла әйтә&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Киракос Гандзакеци. 
 |заглавие      = КРАТКАЯ ИСТОРИЯ ПЕРИОДА, ПРОШЕДШЕГО СО ВРЕМЕНИ СВЯТОГО ГРИГОРА ДО ПОСЛЕДНИХ ДНЕЙ, ИЗЛОЖЕННАЯ ВАРДАПЕТОМ КИРАКОСОМ В ПРОСЛАВЛЕННОЙ ОБИТЕЛИ ГЕТИК
 |ответственный = Ханларян Л. А.
 |ссылка        = http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Gandzakeci/frametext3.htm
 |место         = М.
 |издательство  = Наука 
 |год           = 1976
 |том           = 
 |страниц       = 356
 |страницы      = 154
 |isbn          = 
}}&lt;blockquote&gt;Глава 21. О разорении города Гандзак — &quot;Этот многолюдный город [''Гандзак''] '''был полон персов, а христиан там было мало.''' &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Урта быуаттарҙа әрмәндәр иран теллеләрҙең барыһын да «парсик» тип атағандар&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Kirakos Gandzakatsi.
 |заглавие      = Kirakos Gandzakats'i's History of the Armenians
 |ответственный = translation from Classical Armenian by Robert Bedrosian
 |ссылка        = http://rbedrosian.com/kg8.htm
 |место         = New York
 |издательство  = 
 |год           = 1986
 |том           = 
 |страниц       = 
 |страницы      = 197
 |isbn          = 
}}&lt;blockquote&gt;This city was densely populated with '''Iranians''' and a small number of Christians. &lt;/blockquote&gt;. XIII быуаттың аноним хронологиялар яҙыусыһы ҡала халҡы араһында ике төркөм — христиан һәм перстар — булыуын телгә алған ([http://gradaran.ejmiatsin.am/patm-ananun-jamanakagir-a.html Анонимный хронист])&lt;/ref&gt;.

Низами йәшәгән осорҙа Гәнжә иран мәҙәниәте үҙәктәренең береһе була. Был хаҡта XIII быуат шиғриәте антологияһының береһендә генә — 24 фарсы шағирының шиғриәтен туплаған Нөсхәт әл Мәжлис — китабында йыйылған әҫәрҙәр асыҡ һөйләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.iranica.com/articles/nozhat-al-majales|title=NOZHAT AL-MAJĀLES|publisher=[[Encyclopædia Iranica]]|accessdate=7 сентября 2010|archiveurl=http://www.webcitation.org/61HMElZED|archivedate=2011-08-28}}&lt;blockquote&gt;The most significant merit of [[Ноузхат аль-Маджалес|Nozhat al-majāles]], as regards the history of Persian literature, is that it embraces the works of some 115 poets from the northwestern Iran (Arrān, Šarvān, Azerbaijan; '''including 24 poets from Ganja alone'''), where, due to the change of language, the heritage of Persian literature in that region has almost entirely vanished.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

XI—XII быуаттарҙа Гәнжәнең иран телле халҡы араһында ҡордтар ҙа була. Уларҙың тупланыуы ҡордтарҙан сыҡҡан Шеддадидтар династияһы хакимлыҡ итеүенән килә. Ҡордтарҙың өҫтөнлөклө хәле, тарихсылар фекеренсә, Низаминың атаһы Куманың бында күсеп килеүенә лә бәйле, сөнки Низаминың әсәһе ҡорд милләтле була&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = V. Minorsky.
 |заглавие      = review of G. H. Darab translation of Makhzan al-Asrar
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         = 
 |издательство  = BSOAS
 |год           = 1948
 |том           = 
 |страниц       = 441
 |страницы      = 5
 |isbn          = 
}}&lt;blockquote&gt;«…Nizami’s mother was of Kurdish origin, and this might point to Ganja where the Kurdish dynasty of Shaddad ruled down to AH. 468; even now Kurds are found to the south of Ganja».&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = V. Minorsky.
 |заглавие      = Studies in Caucasian History
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         = 
 |издательство  = Cambridge University Press
 |год           = 1957
 |том           = 
 |страниц       = 
 |страницы      = 34
 |isbn          = 
}}&lt;blockquote&gt;«The author of the collection of documents relating to Arran Mas’ud b. Namdar (c. 1100) '''claims Kurdish nationality'''. The mother of the poet Nizami of Ganja was Kurdish (see autobiographical digression in the introduction of Layli wa Majnun). In the 16th century there was a group of 24 septs of Kurds in Qarabagh, see Sharaf-nama, I, 323. Even now the Kurds of the USSR are chiefly grouped south of Ganja. Many place-names composed with Kurd are found on both banks of the Kur»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Низаминың тормошо тураһында бик аҙ билдәле. Берҙән-бер мәғлүмәт сығанағы — шәхси тормошонан күп хәлдәрҙе тасуирлаған әҫәрҙәре генә&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Rypka, Jan.
 |заглавие      = &quot;Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods&quot;, в &quot;The Cambridge History of Iran&quot;
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         = 
 |издательство  = January 1968
 |год           = 
 |том           = 5 - The Saljuq and Mongol Periods
 |страниц       = 
 |страницы      = 578
 |isbn          = 
}}&lt;blockquote&gt;'''Hakim Jamal al-din Abu Muhammad Ilyas b. Yusuf b. Zaki b. Mu’ayyad Nizami''' a native of Ganja in Azarbaijan… Little is known of his life, the only source being his own works, which in many cases provided no reliable information.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Шуға ла уның исеме бихисап легендаларға солғанған&lt;ref name=&quot;Oxford&quot;&gt;{{книга
 |автор         = Niẓāmī Ganjavī,
 |заглавие      = The haft paykar: a medieval Persian romance
 |ответственный = Julie Scott Meisami
 |ссылка        = http://books.google.com/books?id=8vxjAAAAMAAJ&amp;q=Julie+Scott+Meisami+%22The+Haft+Paykar:+A+Medieval+Persian+Romance&amp;dq=Julie+Scott+Meisami+%22The+Haft+Paykar:+A+Medieval+Persian+Romance&amp;hl=en&amp;ei=yjZ4TbXAFsa48gOH7K2gDA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCcQ6AEwAA
 |место         = Oxford
 |издательство  = Oxford University Press
 |год           = 1995
 |том           = 
 |страниц       = 307
 |страницы      = 
 |isbn          = 0-19-283184-4
}}&lt;blockquote&gt;«Abû Muhammad Ilyas ibn Yusuf ibn Zaki Mu’ayyad, known by his pen-name of Nizami… He lived in an age of both political instability and intense intellectual activity, which his poems reflect; but '''little is known about his life, his relations with his patrons, or the precise dates of his works, as the accounts of later biographers are colored by the many legends built up around the poet.'''»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Исеме һәм әҙәби тәхәллүсе ===

Шағирҙың шәхси исеме — «Ильяс», атаһы — «Йософ», олатаһы — «Зәки» була. Уның «Мөхәммәт» исемле улы тыуғас, был исем дә шағирҙың тулы исеменә ҡушылып китә. Бына шулай итеп шағирҙың тулы исеме — '''Әбү Мөхәммәт Ильяс ибн Йософ ибн Зәки Муайад'''&lt;ref name=&quot;Blois1&quot;/&gt;, ә әҙәби тәхәллүс (ләҡаб) итеп ул «'''Низами'''» исемен ала&lt;ref&gt;{{книга  
 |автор         = Julie Scott Meisami.
 |заглавие      = &quot;The Haft Paykar: A Medieval Persian Romance (Oxford World's Classics)&quot;
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         = 
 |издательство  = Oxford University|Oxford University Press
 |год           = 1995
 |том           = 
 |страниц       = 
 |страницы      = 
 |isbn          = 0-19-283184-4
}}&lt;blockquote&gt;«Abû Muhammad Ilyas ibn Yusuf ibn Zaki Mu’ayyad, known by his pen-name of Nizami, was born around 1141 in Ganja, the capital of Arran in Transcaucasian Azerbaijan, where he remained until his death in about 1209.»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Урта быуаттағы «биография»лар, йәғни «тәзкирәт» яҙыусылар был исемде шулай аңлата: сигеү — ғаилә һөнәре була, ә Низами, шиғри әҫәрҙәр ижад итеү өсөн был һөнәрҙән ваз кисә&lt;ref&gt;{{книга
 |автор          = Abdolhossein Zarrinkoob.
 |часть          = Nizami, a life-long quest for a utopia
 |заглавие       = Colloquio sul poeta persiano Nizami e la leggenda iranica di Alessandro magno (ROMA, 25-26 MARZO 1975)
 |оригинал       = 
 |ссылка         = 
 |ответственный  = G. Bardi
 |издание        = 
 |место          = Roma
 |издательство   = deH'Accademia Nazionale dei Lincei
 |год            = 1977
 |volume         = 
 |pages          = 7
 |allpages       = 
 |серия          = 
 |isbn           = 
 |тираж          = 
}}&lt;blockquote&gt;The generous gifts of these royal patrons, which included a Turkish slave-maid with one or two pieces of land, offered a good opportunity for the poet to work on his poetical craft with the patience of a skillful embroiderer. In fact, some writers of Tadhkiras have stated(4) that embroidering was the inherited profession of the poet’s family and that, he himself had renounced it for the sake of poetry, although there is nothing in the poet’s work that might assure us of this point. … But in all these facts, there is nothing to assure us about the poet’s craft.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Уның рәсми исеме былай була: Низам әд-Дин Әбү Мөхәммәт Ильяс ибн Йософ ибн Зәки ибн Муайад&lt;ref name=&quot;Oxford&quot;/&gt;. Ян Рыпка үҙенең яҙмаларында Хәким Джамал әд-Дин Әбү Мөхәммәт Ильяс ибн Йософ ибн Зәки ибн Муайад Низами исеменең башҡа рәсми формаһын да килтерә&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Rypka, Jan, &quot;Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods&quot;
 |заглавие      = &quot;The Cambridge History of Iran&quot;
 |ответственный = William Bayne Fisher, Ilya Gershevitch, Ehsan Yar Shater
 |ссылка        = http://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC&amp;dq=the+cambridge+history+of+iran&amp;source=gbs_navlinks_s
 |место         = Cambridge
 |издательство  = Cambridge University Press 
 |год           = 1993
 |том           = 5 - The Saljuq and Mongol Periods
 |страниц       = 771
 |страницы      = 578
 |isbn          = 052106936X, 9780521069366
}}&lt;blockquote&gt;As the scene of the greatest flowering of the panegyrical qasida, southern Caucasia occupies a prominent place in New Persian literary history. But this region also gave to the world Persia’s finest creator of romantic epics. '''Hakim Jamal al-din Abu Muhammad Ilyas b. Yusuf b. Zaki b. Mu’ayyad Nizami''' a native of Ganja in Azarbaijan, is an unrivaled master of thoughts and words, a poet whose freshness and vigor all the succeeding centuries have been unable to dull.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Инаныу буйынса Низами сөннәт мосолман диненә ҡарай&lt;ref&gt;E.E. Bertels (1962), Selected Works, Nizami and Fizuli, «the fact that unlike the Shia Iranians, „Nizami was righteous Sunni“», Oriental Literature&lt;/ref&gt;.

=== Тыуған көнө һәм урыны ===
Низаминың тыуған көнө аныҡ ҡына билдәле түгел. Бары тик Низаминың [[1140]]—[[1146]] (535—540) йылдар арауығында тыуғаны ғына билдәле&lt;ref name=&quot;Rypka2&quot;&gt;
{{книга
 |автор         = Rypka, Jan.
 |заглавие      = Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods’, in The Cambridge History of Iran, Volume 5, The Saljuq and Mongol Periods
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         = 
 |издательство  = 
 |год           = January 1968
 |том           = 
 |страниц       = 
 |страницы      = 578
 |isbn          = 
}}&lt;blockquote&gt;«We can only deduce that '''he was born between 535 and 540 (1140-46)''' …»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.
Низами биографияһын яҙыусылар һәм хәҙерге заман тикшеренеүселәре уның тыуған көнөндә яҡынса алты йылға бер-береһенән айырылалар (535-40/1141-6)&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia 
|author =  Chelkowski, P.
|editor = P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs
|encyclopedia = Энциклопедия ислама Online
|title = Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad
|publisher = Brill Academic Publishers
|id = ISSN 1573-3912}}&lt;blockquote&gt;The traditional biographers, and some modern researchers, differ by six years about the exact date of his birth (535-40/1141-6)…&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;

Низаминың тыуған йылы 1141 йыл тип ЮНЕСКО тарафынан рәсмиләштерелгән&lt;ref name=&quot;ref0&quot;/&gt;. Низами үҙе лә «Хосров һәм Ширин» поэмаһында, «Был китапты яҙыуҙы аҡлау өсөн» тигән бүлегендә ошо йыл хаҡында әйтә:
{{цитата|Мой знаешь гороскоп? В нём — лев, но я сын персти&lt;ref&gt;{{cite web
 | author      = 
 | date        = 
 | url         = http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc2p/306566
 | title       = ПЕРСТЬ - Толковый словарь Даля
 | work        = Словари и энциклопедии на Академике
 | publisher   = Академик
 | accessdate  = 2010-09-06
 | lang        = ru
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61HMG3YpR
 | archivedate = 2011-08-28
}}&lt;blockquote&gt;пыль, прах, земля, земь; вещество, плоть, материя, противоположно духу&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;,|И если я и лев, я только лев из [[Суфизм|шерсти]],|И мне ли на врага, его губя, идти?|Я лев, который смог лишь на себя идти!|(К. Липскеров тәрж.)}}

Был юлдарҙан шағирҙың Арыҫлан йондоҙлоғо аҫтында тыуыуын билдәдәлргә мөмкин. Ошо уҡ бүлектә был поэманы яҙа башлағанда уға 40 йәш булыуын да телгә ала ул. Ә поэманы ул Һижри йыл иҫәбе буйынса 575 йылда яҙа башлай. Тимәк, Низами 535-се Һижри йылда (йәғни 1141 йылда) тыуған. Был йылда ҡояш Арыҫлан йондоҙлоғонда 17 августан 22 сентябргә ҡәҙәре булған. Ошонан сығып Низами Гәнжәүинең 1141 йылдың 17 һәм 22 авгусы араһындағы бер көндә тыуыуын асыҡлап була&lt;ref name=&quot;Низами Г.&quot;&gt;Низами Гянджеви. Избранное. — Баку: «Азернешр», 1989. — 6 с.&lt;/ref&gt;.

Шағирҙың тыуған урыны бик оҙаҡ бәхәс тыуҙыра. Лүтф Али Бей «Атешкида» биографик яҙмаларында ([[XVIII быуат]]) Урта Ирандағы Ҡом ҡалаһын атай. Ул Низаминың «[[Искәндәрнамә]]» шиғырына һылтана:
{{цитата| Хотя я затерян в море Гянджи, словно жемчужина,| Но я из Кухистана&lt;ref&gt;букв. — «Горной страны» -  города Кум&lt;/ref&gt;|В Тафрише есть деревня, и свою славу&lt;ref&gt;букв. — «своё имя»&lt;/ref&gt;| Низами стал искать оттуда.}}

Урта быуаттың күп биографтары (Ауфи Садид-әд-дин XIII б., Дәүләтшах Сәмәрҡанди XV б. Һәм башҡалар) Низамины Гәнжә ҡалаһында тыуған һәм шунда үлгән тигән фекерҙә. Академик Е. Э. Бертельс уға билдәле ҡулъяҙмаларында Низами Ҡом тураһында телгә алмаған&lt;ref&gt;''[[Бертельс, Евгений Эдуардович|Бертельс Е. Э.]]'' Великий азербайджанский поэт Низами. — Баку: издательство АзФАН, 1940. — стр. 26:&lt;blockquote&gt;«В лучшей и старейшей из известных мне рукописей Низами, принадлежащей Национальной библиотеке в Париже и датированной 763 г. (1360 г. н. э.), этой строки не имеется.»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.
Бөгөнгө заманда академик авторҙар ҡабул иткән, Низаминың атаһы Ҡомда тыуған&lt;ref name=&quot;Oxford&quot;/&gt;, ә Низами үҙе Гәнжәлә тыуған&lt;ref name=&quot;Blois1&quot;/&gt; тигән фекер йәшәй. Низами йәшәгән осорҙа Гәнжә Сәлжүк империяһына ҡараған була&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/413374/Nezami
 | title       = Nezami
 | author      = 
 | date        = 
 | work        = 
 | publisher   = Encyclopædia Britannica
 | accessdate  = 2011-02-08
 | lang        = en
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61HMHDXyC
 | archivedate = 2011-08-28
}}&lt;blockquote&gt;Neẓāmī, in full Elyās Yūsof Neẓāmī Ganjavī, Neẓāmī also spelled Niẓāmī (b. c. 1141, '''Ganja, Seljuq empire''' [now Ganca, Azerbaijan]—d. 1209, Ganja), greatest romantic epic poet in Persian literature, who brought a colloquial and realistic style to the Persian epic.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Ошонда уҡ әйтеп китергә кәрәк: &quot;[[Искәндәрнамә]]&quot;лә телгә алынған Тәфриш ҡалаһы — зароастрий диненең ҡеүәтле үҙәге булған. Был ҡала Таһрандан (Үҙәк Иран) 222 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

Низами ҡалала тыуа&lt;ref name=&quot;Rypka2&quot;/&gt;, һәм бөтә ғүмере ҡала мөхитендә уҙа. Ул ваҡытта тыуған Гәнжә ҡалаһында фарсы халҡы йәшәгән була&lt;ref name=&quot;Blois1&quot;/&gt;. Уның тормошо тураһында аныҡ билдәле булмаһа ла ул Кавказ аръяғын ташламай йәшәгән, тигән фекер йәшәй&lt;ref name=&quot;Blois1&quot;/&gt;. Тормош юлы тураһында аҙ-маҙ белешмәне уның әҫәрҙәренән генә табырға мөмкин&lt;ref name=&quot;Rypka2&quot;/&gt;.

=== Ата-әсәһе һәм туғандары ===

Низаминың атаһы, Йософ ибн Зәки, моғайын да чиновник булған һәм Гәнжәгә Ҡом (Үҙәк Иран) ҡалаһынан күсеп килгән&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Julie Scott Meisami.
 |заглавие      = &quot;The Haft Paykar: A Medieval Persian Romance (Oxford World's Classics)&quot;
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         = 
 |издательство  = Oxford University|Oxford University Press
 |год           = 1995
 |том           = 
 |страниц       = 
 |страницы      = 
 |isbn          = 0-19-283184-4
}}&lt;blockquote&gt;«Abû Muhammad Ilyas ibn Yusuf ibn Zaki Mu’ayyad, known by his pen-name of Nizami, was born around 1141 in Ganja, the capital of Arran in Transcaucasian Azerbaijan, where he remained until his death in about 1209. '''His father''', who had migrated to Ganja from Qom in north central Iran, '''may have been a civil servant'''; his mother was a daughter of a Kurdish chieftain; having lost both parents early in his life, Nizami was brought up by an uncle.»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Әсәһе иран сығышлы&lt;ref name=&quot;Rypka2&quot;/&gt; Рәйсә, Низаминың үҙ һүҙҙәренә ҡарағанда, ҡорд милләтенән&lt;ref&gt;
{{книга
 |автор         = Rypka, Jan.
 |заглавие      = Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods’, in The Cambridge History of Iran, Volume 5, The Saljuq and Mongol Periods
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         = 
 |издательство  = 
 |год           = January 1968
 |том           = 
 |страниц       = 
 |страницы      = 578
 |isbn          = 
}}&lt;blockquote&gt;«At all events his mother was of Iranian origin, the poet himself calling her '''Ra’isa and describing her as Kurdish.'''»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = V. Minorsky.
 |заглавие      = Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin
 |ответственный = 
 |ссылка        = http://books.google.com/books?id=Pzg8AAAAIAAJ&amp;lpg=PP12&amp;ots=HwajV0cSHD&amp;dq=MINORSKY%2C%20V.%20Studies%20in%20Caucasian%20History.%20%3A%20New%20Light%20on%20the%20Shaddadids%20of%20Ganja.%20The%20Shaddadids%20of%20Ani.%20Prehistory%20of%20Saladin.&amp;hl=ru&amp;pg=PA34#v=onepage&amp;q=Nizami%20Ganja&amp;f=false
 |место         = 
 |издательство  = CUP Archive
 |год           = 1953
 |том           = I
 |страниц       = 208
 |страницы      = 34
 |isbn          = 
}}
&lt;/ref&gt;, ҡорт ырыуы башлығының ҡыҙы&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Julie Scott Meisami.
 |заглавие      = &quot;The Haft Paykar: A Medieval Persian Romance (Oxford World's Classics)&quot;
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         = 
 |издательство  = Oxford University|Oxford University Press
 |год           = 1995
 |том           = 
 |страниц       = 
 |страницы      = 
 |isbn          = 0-19-283184-4
}}&lt;blockquote&gt;«Abû Muhammad Ilyas ibn Yusuf ibn Zaki Mu’ayyad, known by his pen-name of Nizami, was born around 1141 in Ganja, the capital of Arran in Transcaucasian Azerbaijan, where he remained until his death in about 1209. His father, who had migrated to Ganja from Qom in north central Iran, may have been a civil servant; '''his mother was a daughter of a Kurdish chieftain'''; having lost both parents early in his life, Nizami was brought up by an uncle.»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt; булған.

Шағирҙың ата-әсәһе иртә үләләр&lt;ref name=&quot;TalatoffClinton&quot;&gt;«The Poetry of Nizami Ganjavi: Knowledge, Love, and Rhetortics», Edited by Kamran Talattof and Jerome W. Clinton, Palgrave Macmillan, New York, 2001, ISBN 978-0-312-22810-1, ISBN 0-312-22810-4. pg 210: &lt;blockquote&gt;«'''His father, Yusuf and mother, ''Rai’sa'', died while he was still relatively young''', but maternal uncle, Umar, assumed responsibility for him»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Атаһы үлгәс Ильясты әсәһе тәрбиәләй, ә әсәһе лә вафат булғас, әсәһенең ағаһы Хужа Ғүмәр ҡарап үҫтерә&lt;ref name=autogenerated4&gt;«The Poetry of Nizami Ganjavi: Knowledge, Love, and Rhetortics», New York, 2001. pg 2: &lt;blockquote&gt;«His father, Yusuf and mother, ''Rai’sa'', died while he was still relatively young, but '''maternal uncle, Umar, assumed responsibility for him'''»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Дәүләтшах Сәмәрҡәнди (1438—1491) үҙенең «Тәзкирәт ош-шура» («Шағирҙар тураһында яҙмалар») трактатында Низаминың ағаһы, шулай уҡ шағир булған, Ҡивами Мотаризи тураһында телгә ала.

=== Белем алыуы ===

Заманына күрә Низами үтә белемле булған&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Seyyed Hossein Nasr, Mehdi Amin Razavi.
 |заглавие      = The Islamic intellectual tradition in Persia»,RoutledgeCurzon; annotated edition edition
 |ответственный = Mehdi Amin Razavi
 |ссылка        = http://books.google.com/books?id=rXDSeOhHihcC&amp;dq=nasr+razavi+nizami&amp;source=gbs_navlinks_s
 |место         = 
 |издательство  = Routledge
 |год           = 1996
 |том           = 
 |страниц       = 375
 |страницы      = 179
 |isbn          = 0700703144, 9780700703142
}}&lt;blockquote&gt;When Nizami, who was an unusual gifter child, began his formal education, he encountered a vast ocean of Islamic sciences. He studied the religious sciences as his work reflect and mastered the art of quaranic interpretation and Hadith which are the fundamental and foundational bases of the Islamic sciences.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Ул заманда шағирҙар күп төрлө белемгә эйә булырға тейеш тип һаналған. Был талаптарҙан уҙып та киткән Низами үҙенең ғалимлығы менән айырылып торған. Уның поэмалары ғәрәп һәм фарсы әҙәбиәтен, тел һәм яҙма йолаларын яҡшы белеүен генә түгел, ә математика, астрономия, астрологияны&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Nizami.
 |заглавие      = The Story of Layla and Majnun, by Nizami 
 |ответственный = Translated Dr. Rudolf. Gelpke in collaboration with E. Mattin and G. Hill
 |ссылка        = 
 |место         = 
 |издательство  = Omega Publications
 |год           = 1966
 |том           = 
 |страниц       = 
 |страницы      = 
 |isbn          = #0-930872-52-5
}}&lt;/ref&gt;, Алхимия, медицина, ботаника, дин белеме, Ҡөрән тәфсирҙәрен, ислам ҡанундарын, христианлыҡты, йәһүҙилекте&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia 
|author = Abel, A.
|editor = P.J. Bearman, Th. Bianquis, [[Босворт, Клиффорд Эдмунд|К. Эд. Босворт]], E. van Donzel and W.P. Heinrichs
|encyclopedia = [[Encyclopaedia of Islam|Энциклопедия ислама]]
|title = Iskandar Nama
|publisher = Brill Academic Publishers
|id = ISSN 15-73-3912}}&lt;blockquote&gt;&quot;As a learned Iranian poet, Niẓami, who demonstrates his eclecticism in the information he gives (he says, «I have taken from everything just what suited me and I have borrowed from recent histories, Christian, Pahlavi and Jewish … and of them I have made a whole»), locates the story of his hero principally in Iran.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, иран халыҡтары мифтарын һәм легендаларын&lt;ref name=&quot;Subtelny, Maria&quot;&gt;{{книга
 |автор         = Subtelny, Maria. 
 |заглавие      = Visionary Rose: Metaphorical Application of Horticultural Practice in Persian Culture, «Botanical progress, horticultural information and cultural changes»
 |ответственный = Michel Conan and W. John Kress
 |ссылка        = http://books.google.com/books?id=dmclFThar_UC&amp;source=gbs_navlinks_s
 |место         = USA
 |издательство  = Dumbarton Oaks
 |год           = 2007
 |том           = 2004
 |страниц       = 278
 |страницы      = 12
 |isbn          = 0884023273, 9780884023272
}}&lt;blockquote&gt;In a highly evocative tale he relates in the Makhzan al-Asrar («Treasury of Secrets»), the twelfth-century Persian poet, Nizami whose oeuvre is an acknowledged repository of Iranian myths and legends, illustrates the way in which the rose was perceived in the Medieval Persian imagination.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, тарих, этика, философия, эзотерика, музыка һәм һынлы сәнғәтте&lt;ref name=&quot;Oxford&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia 
|author =  Chelkowski, P.
|editor = P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs
|encyclopedia = Энциклопедия ислама Online
|title = Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad
|publisher = Brill Academic Publishers
|id = ISSN 1573-3912}}&lt;blockquote&gt;From his poetry, it is evident that he was learned not only in mathematics, astronomy, medicine, jurisprudence, history, and philosophy but also in music and the arts.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt; яҡшы белеүе хаҡында һөйләй.

=== Тормошо ===
[[Файл:Nizami Ganjavi at shah's reception miniature.JPG|left|thumb|190px|Низами Гәнжәүине шах ҡабул итә. 1570 йылғы миниатюра. Әзербайжан тарихы музейы]]
Низаминың тормошо тураһында мәғлүмәт аҙ, әммә уның батша һарайы янындағы шағир булмауы билдәле. Шулай була ҡалһа ул тоғролоҡ, ғәҙеллек һәм ижад иреклеген юғалтыуынан ҡурҡа&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
|author =  Chelkowski, P.
|editor = P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs
|encyclopedia = Энциклопедия ислама Online
|title = Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad
|publisher = Brill Academic Publishers
|id = ISSN 1573-3912}}&lt;blockquote&gt;«Usually, there is more precise biographical information about the Persian court poets, but Nizāmī was not a court poet; he feared loss of integrity in this role and craved primarily for the freedom of artistic creation.»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Шулай булһа ла, йолаға тоғро ҡалып, Низами төрлө династия хакимдарына арнап әҫәрҙәр яҙған. Мәҫәлән, «Ләйлә һәм Мәжнүн» поэмаһын Низами Ширваншахтарға, ә «[[Ете гүзәл (Низами)|Ете гүзәл]]» поэмаһын Илдегизиттарға ҡаршы булған Мәрәһи атабектарының береһе (Әхмәдилиздар) Ала-әл-Динәгә бағышлап яҙа&lt;ref&gt;{{cite web
 | author      = K. A. Luther
 | date        = December 15, 1987
 | url         = http://www.iranica.com/articles/atabakan-e-maraga-also-called-ahmadilis-a-family-of-local-rulers-of-maraga-who-ruled-from-the-early-6th-12th-cent
 | title       = ATĀBAKĀN-E MARĀḠA
 | work        = 
 | publisher   = Iranica
 | accessdate  = 2010-09-02
 | lang        = eng
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61HMIC6iR
 | archivedate = 2011-08-28
}}&lt;blockquote&gt;«Alāʾ-al-dīn of Marāḡa… He seems to have been a man of pronounced literary interests, since at his request the poet Neẓāmī Ganǰavī composed the Haft peykar».&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Низами Гәнжәлә йәшәй. Өс тапҡыр өйләнә&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Julie Scott Meisami.
 |заглавие      = &quot;The Haft Paykar: A Medieval Persian Romance (Oxford World's Classics)&quot;
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         = 
 |издательство  = Oxford University|Oxford University Press
 |год           = 1995
 |том           = 
 |страниц       = 
 |страницы      = 
 |isbn          = 0-19-283184-4
}}&lt;blockquote&gt;«… Nizami was brought up by an uncle. '''He was married three times''', and in his poems laments the death of each of his wives, as well as proferring advice to his son Muhammad. He lived in an age of both political instability and intense intellectual activity, which his poems reflect; but little is known about his life, his relations with his patrons, or the precise dates of his works, as the accounts of later biographers are colored by the many legends built up around the poet.»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.
 
Тәүге һәм яратҡан ҡатыныҡол-кәнизәк (половчанка) Офоҡҡа бағышлап бик күп шиғырҙар яҙа. «Ғорур һынлы, гүзәл, аҡыллы» ҡыҙҙы уға Дербент хакимы Музаффар әд-Дин яҡынса 1174 йылда бүләк итә. Уларҙың Мөхәммәт исемле улдары тыуа. 1178 йәки 1179 йылда, Низами «Хосров һәм Ширин» поэмаһын тамамлап килгәндә ҡатыны Офоҡ вафат була. Ҡалған ике ҡатыны ла ваҡытынан алда үләләр. Иң ҡыҙығы — улар Низами яңы поэмаһын тамамлаған йылдарҙа китәләр. Шуға әрнегән шағир: {{цитата|Хоҙайым, ни өсөн мин һәр поэмам өсөн ҡатынымды ҡорбан итергә тейешмен!&lt;ref&gt;{{cite web
 | author      = Iraj Bashiri
 | date        = 2000
 | url         = http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Teahouse/Figures.html#Nizami
 | title       = The Teahouse at a Glance - Nizami's Life and Works
 | work        = 
 | publisher   = 
 | accessdate  = 2010-09-06
 | lang        = 
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61HMIxMmR
 | archivedate = 2011-08-28
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Julie Scott Meisami.
 |заглавие      = &quot;The Haft Paykar: A Medieval Persian Romance (Oxford World's Classics)&quot;
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         = 
 |издательство  = Oxford University|Oxford University Press
 |год           = 1995
 |том           = 
 |страниц       = 
 |страницы      = 
 |isbn          = 0-19-283184-4
}}&lt;blockquote&gt;«… '''He was married three times''', and '''in his poems laments the death of each of his wives,''' as well as proferring advice to his son Muhammad.»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;}}тип яҙа.

Низами сәйәси тотороҡһоҙлоҡ һәм юғары интеллектуаль әүҙемлек заманында йәшәй. Шул поэмаларыда ла сағыла. Уны ҡурсыу аҫтына алыусылар хаҡында бер нимә лә билдәле түгел, шулай уҡ ҡайһы бер әҫәрҙәренең яҙылыу ваҡыты ла бары тик унан һуң йәшәгән биография яҙыусылар фантазияларына бәйле&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Julie Scott Meisami.
 |заглавие      = &quot;The Haft Paykar: A Medieval Persian Romance (Oxford World's Classics)&quot;
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         = 
 |издательство  = Oxford University|Oxford University Press
 |год           = 1995
 |том           = 
 |страниц       = 
 |страницы      = 
 |isbn          = 0-19-283184-4
}}&lt;blockquote&gt;«… Nizami … '''He lived in an age of both political instability and intense intellectual activity, which his poems reflect'''; but little is known about his life, his relations with his patrons, or the precise dates of his works, as the accounts of later biographers are colored by the many legends built up around the poet.»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Тере сағында ла Низами шөһрәт һәм ихтирам ҡаҙанған. Бер риүәйәт йәшәй: атабек Низамины күп тапҡыр үҙ һарайына саҡыра, әммә шағир килмәй. Шулай ҙа ул, шағирҙы изге кеше тип иҫәпләп, Низамиға биш мең динар аҡса бүләк итә. Аҙаҡтан идара итеүгә 14 ауылды тапшыра&lt;ref&gt;{{cite web
 | author      = 
 | date        = 2000
 | url         = http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D17604010%26ct%3D0
 | title       = PREFACE
 | work        = Lailî and Majnûn - Persian Literature in Translation
 | publisher   = The Packard Humanities Institute
 | accessdate  = 2011-01-31
 | lang        = en
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61HMJTOZL
 | archivedate = 2011-08-28
}}&lt;blockquote&gt;In honour of Nizámi, it is related that Ata Beg was desirous of forming and cultivating an acquaintance with him, and with that view ordered one of his courtiers to request his attendance. But it was replied, that Nizámi, being an austere recluse, studiously avoided all intercourse with princes. Ata Beg, on hearing this, and suspecting that the extreme piety and abstinence of Nizámi were affected, waited upon him in great pomp for the purpose of tempting and seducing him from his obscure retreat; but the result was highly favourable to the poet; and the prince ever afterwards looked upon him as a truly holy man, frequently visiting him, and treating him with the most profound respect and veneration. Nizámi also receiv­ed many substantial proofs of the admiration in which his genius and learning were held. On one occasion, five thousand dinars were sent to him, and on another he was presented with an estate consisting of fourteen villages.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Тыуған йылы кеүек уның үлгән йылы ла оҙаҡ ваҡыт аныҡ билдәле булмай. Гәнжәләге ғәрәп яҙмаларына нигеҙләп, Низаминың 605 Һижрә йылында үлеүен (1208/1209 йыл) Бертельс асыҡлаған&lt;ref&gt;{{книга
 ||автор         = Francois De Blois.
 |заглавие      = Persian Literature - A Biobibliographical Survey: Volume V Poetry of the Pre-Mongol Period
 |ответственный = Francois De Blois
 |ссылка        = http://books.google.com/books?id=UeMOAAAAQAAJ&amp;dq=Persian+Literature+-+A+Bio+Bibliographical+Survey:+Volume+V+Poetry+of+the+Pre-Mongol+Period%22&amp;source=gbs_navlinks_s
 |место         = 
 |издательство  = Routledge
 |год           = 2004
 |том           = V
 |страниц       = 544 
 |страницы      = 370
 |isbn          = 0947593470, 9780947593476
}}&lt;/ref&gt;.

Икенсе фекер «[[Искәндәрнамә]]» поэмаһына Низами үлгәндән һуң уның яҡындары индереп яҙып ҡуйған яҙмаларҙа телгә алына. Бында 598 Һижрә йылы күрһәтелә (1201/1202)&lt;ref&gt;{{книга
 ||автор         = Francois De Blois.
 |заглавие      = Persian Literature - A Biobibliographical Survey: Volume V Poetry of the Pre-Mongol Period
 |ответственный = Francois De Blois
 |ссылка        = http://books.google.com/books?id=UeMOAAAAQAAJ&amp;dq=Persian+Literature+-+A+Bio+Bibliographical+Survey:+Volume+V+Poetry+of+the+Pre-Mongol+Period%22&amp;source=gbs_navlinks_s
 |место         = 
 |издательство  = Routledge
 |год           = 2004
 |том           = V
 |страниц       = 544 
 |страницы      = 369
 |isbn          = 0947593470, 9780947593476
}}&lt;/ref&gt;:
{{цитата|&lt;poem&gt;
Шестьдесят было лет и три года ему,
И шесть месяцев сверх, — и ушёл он во тьму,
Всё сказав о мужах, озарявших своими
Поученьями всех, он ушёл вслед за ними &lt;ref&gt;Низами Гянджеви. Собрание сочинений в 3 т. Т. 3. С. 688. — Баку: «Азернешр», 1991&lt;/ref&gt;.
         (К. Липскеров тәрж.) 
&lt;/poem&gt;}}

== Ижады ==
Низами иран мәҙәниәте солғанышында ижад иткән шағир. Ул ислам һәм исламға тиклемге Иран араһына һәм Иран менән боронғо донъя мәҙәниәтенә «күпер ҡора»&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter J. Chelkowski.
 |заглавие      = Nezami's Iskandarnameh, Colloquio sul poeta persiano Nizami e la leggenda iranica di Alessandro magno
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         = Roma
 |издательство  = 
 |год           = 1977
 |том           = 
 |страниц       = 
 |страницы      = 13
 |isbn          = 
}}&lt;blockquote&gt;Nizami was a typical product of the Iranian culture. He created a bridge between Islamic Iran and pre-Islamic Iran and also between Iran and the whole ancient world.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Низами Гәнжәүи [[Кавказ]]да, Персия тирәһендә, йәшәһә лә, ижадында, ул ваҡыттағы бар фарсы әҙәбиәтендәге кеүек, үҙәккә ынтылыу, берегеү тойғолары менән яҙа. Был хистәр тел һәм йөкмәтке берлегендә лә, гражданлыҡ берлегендә лә һиҙелә. [[Ете гүзәл (Низами)|«Ете гүзәл»]] поэмаһында [[Иран]]ды — «донъяның йөрәге» тип (руссаға тәржемәлә — «донъяның йәне») атай&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Jan Rypka.
 |заглавие      = History of Iranian literature (перевод «Dějiny perské a tadžické literatury», Praha: ČSAV, 1956)
 |ответственный = Karl Jahn 
 |ссылка        = 
 |место         = Netherlands
 |издательство  = Reidel Publishing Company
 |год           = 1968
 |том           = 
 |страниц       = 929
 |страницы      = 76
 |isbn          = 9027701431
}}&lt;blockquote&gt;The centripetal tendency is evident in the unity of Persian literature from the points of view of language and content and also in the sense of civic unity. Even the Caucasian Nizami, although living on the far-flung periphery, does not manifest a different spirit and apostrophizes Iran as the Heart of the World.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Pepe Escobar.
 |заглавие      = Globalistan: How the Globalized World is Dissolving into Liquid War
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         = 
 |издательство  = Nimble Books
 |год           = 2007
 |том           = 
 |страниц       = 368 
 |страницы      = 10
 |isbn          = 0978813820, 9780978813826
}}&lt;blockquote&gt;{{начало цитаты}}
: Весь мир — тело, а Иран — сердце,
: Не устыдится высказавший это сравнение.
: Так как Иран — сердце мира,
: то сердце лучше тела, несомненно.
: ''(подстрочный перевод с персидского)''
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Nizami Ganjavi.
 |заглавие      = Haft Paykar: A Medieval Persian Romance
 |ответственный = J. S. Meisami (Editor)
 |ссылка        = http://www.amazon.com/Haft-Paykar-Medieval-Persian-Classics/dp/0192831844/ref=sr_1_1?s=books&amp;ie=UTF8&amp;qid=1286217678&amp;sr=1-1
 |место         = USA
 |издательство  = Oxford University Press 
 |год           = 1995
 |том           = 
 |страниц       = 368
 |страницы      = 19
 |isbn          = 978-0192831842
}&lt;blockquote&gt;… the great 12th century Persian poet Nezami, who in the famous Haft Peykar («The Seven Portraits») wrote that «The world is the body and Iran is its heart».&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://ganjoor.net/nezami/5ganj/7peykar/sh5/
 |title       = هفت پیکر
 |author      = نظامی گنجوی
 |date        = 
 |work        = آثار سخنسرایان پارسیگو
 |publisher   = 
 |accessdate  = 2011-02-10
 |lang        = fa
 |archiveurl  = http://www.webcitation.org/61HMJxk6I
 |archivedate = 2011-08-28
}}
{{cite web
 |url         = http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D17601040%26ct%3D11
 |title       = THE HAFT PAIKAR (THE SEVEN BEAUTIES)
 |author      = NIZĀMĪ OF GANJA (Editor and translator - C. E. Wilson)
 |date        = 1924(London)
 |work        = Persian Literature in Translation
 |publisher   = The Packard Humanities Institute
 |accessdate  = 2010-10-04
 |lang        = en
 |archiveurl  = http://www.webcitation.org/61HMKWFN9
 |archivedate = 2011-08-28
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120310171012/http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile=17601040&amp;ct=11 |date=2012-03-10 }}&lt;blockquote&gt;The world entire is body, Persia, heart,
: the writer shames not at this parallel;
: For since that land’s the heart of (all) the earth
: the heart is better than the body, sure*295.
: Of these dominions which the rulers have
: the best of places to the best accrue.&lt;/blockquote&gt; Сноска: &lt;blockquote&gt;295. '''The sense is apparently, «since Persia is the heart of the earth, Persia is the best part of the earth, because it is certain that the heart is better than the body.'''»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Семь красавиц», пер. В. Державина. Низами. Собр. соч. В 3-х т. Баку, 1991. Т.2. С. 324&lt;/ref&gt;

{{начало цитаты}}
: Вся вселенная — лишь тело, а Иран — душа.
: Говорю об этом смело, правдою дыша.
: Дух земли — Иран. И ныне — внемли каждый слух:
: Пусть прекрасно тело мира — выше тела дух.
: ''(перевод В. Державина)''{{конец цитаты}}

=== Әҙәби йоғонтоһо ===
[[Файл:Nizami and thinkers.jpg|left|thumb|220px|Низами һәм аҡыл эйәләре. Миниатюра. 1485 йылғы. Әҙербайджандың ҡулъяҙмалар фәнни институты, Баҡы]]

Профессор Челковский фекеренсә, Низами [[Фирҙәүси]]нең «[[Шаһнамә]]»һен («Батшалар китабы») уҡырға яратҡан”&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Chelkowski, P.
 |заглавие      = &quot;Nezami's Iskandarnameh:&quot;in Colloquio sul poeta persiano Nizami e la leggenda iranica di Alessandro magno
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         = Roma
 |издательство  = 
 |год           = 1977
 |том           = 
 |страниц       = 
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}&lt;blockquote&gt;«It seems that Nezami’s favorite pastime was reading Firdawsi’s monumental epic Shahnameh(The book of Kings)»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Низами ижадына башҡа фарсы шағирҙары, мәҫәлән, Ҡатран Тәбризи, Һанаи, Фәхреддин Гүргәни һәм тарихсы Әт-Тәбәриҙәр йоғонто яһаһа ла, Фирҙәүси ижады Низаминың илһам сығанағы һәм «[[Искәндәрнамә]]» поэмаһын тыуҙырыуға нигеҙ һала.Үҙенең әҫәрҙәрендә ул йыш ҡына Фирҙәүиси әҫәрҙәренә һылтана. Бигерәк тә «Искәндәрнамә»нең инеш өлөшөндә. Хатта уны Фирҙәүси ижадына һоҡланған һәм үҙенә маҡсат итеп Фирҙәүисинең «[[Шаһнамә]]»һенә тиң булырлыҡ героик эпос яҙыуҙы ҡуя. Низами «Шаһнамә» поэмаһын үҙе ижад иткән өс эпик поэманың — [[Ете гүзәл (Низами)|«Ете гүзәл»]], «Хосров һәм Ширин», «Искәндәрнамә» — сығанағы итеп ҡуллана&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Chelkowski, P.
 |заглавие      = &quot;Nezami's Iskandarnameh:&quot;in Colloquio sul poeta persiano Nizami e la leggenda iranica di Alessandro magno
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         = Roma
 |издательство  = 
 |год           = 1977
 |том           = 
 |страниц       = 
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}&lt;blockquote&gt;«However, it was not Tabari directly, but Ferdowsi who was Nizami’s source of inspiration and material in composing Iskandarnameh. Nizami constantly alludes to the Shahnameh in his writing, especially in the prologue to the Iskandarnameh. It seems that he was always fascinated by the work of Firdawsi and made it a goal of his life to write an heroic epic of the same stature.»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Низами  Фирҙәүсине «хаким» — «аҡһаҡал», «даанаа» — «белемсе» һәм «һүҙҙәрҙе туйға кейенгән ҡыҙ кеүек биҙәүсе» телмәр оҫтаһы (оратор) тип таный. Ширваншаһтың улына «Шаһнамә»не уҡырға һәм аҡыл эйәһенең тос фекерҙәрен ятлап алырға кәңәш итә&lt;ref&gt;Dr. Ali Asghar Seyed Gohrab. «Layli and Majnun: Love, Madness and Mystic Longing», Brill Studies in Middle Eastern literature, Jun 2003. pg 276.&lt;/ref&gt;. Әммә Е. Э. Бертельс буйынса, «Низами үҙенең шиғырҙарын Фирҙәүсинекенән юғарыраҡ тип һанай», &quot;Ул «балаҫтан» «ебәк» туҡырға, ә «көмөштө» «алтынға» әйләндерергә йыйына&quot;&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Бертэльс, Е. Э. 
 |заглавие      = &quot;Низами и Фирдоуси&quot;
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         = Баку
 |издательство  = 
 |год           = 1981
 |том           = 
 |страниц       = 
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}&lt;/ref&gt;.

Низами ижадына XI быуат фарсы шағиры Фәхреддин Гүрғәни ижады ҙур йоғонто яһай. Күп кенә сюжеттарын бөйөк фарсы шағиры Фирҙәүисинән алып, шиғриәт ҡанундары, телмәр образлығы һәм композиция техникаһы йәһәтенән Низами Гүрғәни ижадына нигеҙләнә. Был «Хосров һәм Ширин» поэмаһында һиҙелә. Бигерәк тә ғашиҡтарҙың талашыу сәхнәһе Гүрғәниҙең «Вис һәм Рамин» поэмаһына тартым килеп сыға. Бынан тыш Низамиҙың поэмаһы Гүрғәниҙәге кеүек бер үк үлсәм (хазадж) менән яҙылған. Гүрғәниҙең Низамиға тәъҫире икеһенең дә астрология менән ҡыҙыҡһыныуына ла бәйле&lt;ref&gt;{{cite web
 | author      = Dick Davis
 | date        = July 20, 2005
 | url         = http://www.iranica.com/articles/vis-o-ramin
 | title       = VIS O RĀMIN
 | work        = 
 | publisher   = Iranica
 | accessdate  = 2010-09-04
 | lang        = en
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61HML4TpV
 | archivedate = 2011-08-28
}}&lt;blockquote&gt;The poem had an immense influence on Neẓāmi, who takes the bases for most of his plots from Ferdowsi but the basis for his rhetoric from Gorgāni. This is especially noticeable in his Ḵosrow o Širin, which imitates a major scene (that of the lovers arguing in the snow) from Vis o Rāmin, as well as being in the same meter (hazaj) as Gorgāni’s poem. Nezami’s concern with astrology also has a precedent in an elaborate astrological description of the night sky in Vis o Rāmin. Given Nezami’s own paramount influence on the romance tradition, Gorgāni can be said to have initiated much of the distinctive rhetoric and poetic atmosphere of this tradition, with the exception of its Sufi preoccupations, which are quite absent from his poem.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Үҙенең тәүге монументаль әҫәрен Низами фарсы шағиры Һанаиның «Хаҡиҡәт баҡсаһы» («Хәдиҡәт әл-Хакиҡәт») поэмаһы тәъҫирендә ижад итә &lt;ref&gt;{{cite web
 | author      = J.T.P. De Bruijn
 | date        = December 15, 2002
 | url         = http://www.iranica.com/articles/hadiqat-al-haqiqa-wasariat-al-tariqa
 | title       = ḤADIQAT AL-ḤAQIQA WA ŠARIʿAT AL-ṬARIQA
 | work        = 
 | publisher   = Iranica
 | accessdate  = 2010-09-06
 | lang        = en
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61HMLrrhP
 | archivedate = 2011-08-28
}}&lt;blockquote&gt;The Ḥadiqat al-ḥaqiqa is not only one of the first of a long line of Persian didactical maṯnawis, it is also one of the most popular works of its kind as the great number of copies made throughout the centuries attest. Its great impact on Persian literature is evidenced by the numerous citations from the poem occurring in mystical as well as profane works. It has been taken as a model by several other poets, including Neẓāmi, ʿAṭṭār, Rumi, Awḥadi, and Jāmi.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;JTP de Bruijn. Persian Sufi Poetry, An Introduction to the Mystical — Taylor and Francis(Routledge) 1997 pp 97:&lt;blockquote&gt;The first poet who frankly acknowledged his indebtedness to Sanai as a writer of a didactical Masnavi was Ilyas ibn Yusuf Nizami of Ganja (1141—1209).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Яҙыу стиле һәм донъяға ҡараштары ===
Низами шиғри әҫәрҙәр яҙа, әммә улары драматизм менән һуғарылған. Романтик поэмаларындағы сюжет психологик йәһәттән махсус рәүештә ҡатмарландырылып ҡоролған. Уның геройҙары хәрәкәт итеү баҫымы аҫтында йәшәйҙәр һәм үҙҙәрен дә, башҡаларҙың да уй-ниәттәрен асыҡлар өсөн тиҙ арала ниндәйҙер ҡарар ҡабул итергә тейештәр&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
|author =  Chelkowski, P.
|editor = P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs
|encyclopedia = Энциклопедия ислама Online
|title = Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad
|publisher = Brill Academic Publishers
|id = ISSN 1573-3912}}&lt;blockquote&gt;Though he did not write for the stage, he could be called a master dramatist. The plot in his romantic stories is carefully constructed to enhance the stories' psychological complexities. The characters work and grow under the stress of action to discover things about themselves and others and to make swift decisions.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Ул үҙенең геройҙарының психологик портретын һүрәтләй. Улар күңеленең байлығын һәм ҡатмарлы хистәр кисереүен көслө һәм емерелмәҫ мөхәббәт менән ҡапма-ҡаршы осраштырып аса &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia 
|author =  Chelkowski, P.
|editor = P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs
|encyclopedia = Энциклопедия ислама Online
|title = Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad
|publisher = Brill Academic Publishers
|id = ISSN 1573-3912}}&lt;blockquote&gt;Niẓāmī's originality lies in his psychological portrayal of the richness and complexity of the human soul when confronted with intense and abiding love.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

[[Файл:4 Nizami v Baku.JPG|thumb|220px| Баҡы ҡалаһында Низами Гәнжәүи һәйкәле. Скульпторы Ф. Г. Абдурахманов, 1949.]]

Низами ябай кешеләрҙе лә, батша әһелдәрен дә бер үк оҫталыҡ һәм тәрәнлек менән һүрәтләй. Бигерәк тә һөнәрселәрҙе Низами йылылыҡ менән һүрәтләй. Шулай ул ул рәссам, скульптор, архитектор һәм музыканттарҙы ла поэмаларында төп образдар итеп ала&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
|author =  Chelkowski, P.
|editor = P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs
|encyclopedia = Энциклопедия ислама Online
|title = Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad
|publisher = Brill Academic Publishers
|id = ISSN 1573-3912}}&lt;blockquote&gt;He delineated simple people with as much insight and compassion as the princely heroes in his mat̲h̲nawīs. Artisans were particularly dear to him. Painters, sculptors, architects and musicians are carefully portrayed and often play crucial roles.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Низами романтик эпос жанры оҫтаһы була. Хисле шиғырҙарында Низами кешеләрҙе ниндәй хистәр ҡылығын үҙгәртергә, аҡылһыҙлыҡ йәки батырлыҡтар ҡылырға әйҙәүен, күңел алышын, эске кисерештәр трагедияһын аңлатып бирә&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia 
|author =  Chelkowski, P.
|editor = P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs
|encyclopedia = Энциклопедия ислама Online
|title = Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad
|publisher = Brill Academic Publishers
|id = ISSN 1573-3912}}&lt;blockquote&gt;Niẓāmī was a master in the genre of the romantic epic. In erotic sensuous verse, he explains what makes human beings behave as they do, revealing their follies and their glories, all their struggles, unbridled passions and tragedies.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Низами өсөн дөрөҫлөк шиғриәттең асылы булып ҡала. Бындай ҡараш нигеҙендә ул үҙенең ярһыуын һарай шағирҙарына сығара, уларҙы һәләттәрен көндәлек бүләккә һатыуҙа ғәйепләй. Ижадта Низами ғаләм ғәҙеллеген эҙләй һәм ярлы, күндәм кешеләрҙе яҡларға тырыша. Шулай уҡ көс-ҡеүәткә эйә хужаларҙың ни өсөн шулай бәйһеҙ һәм ҡаты ҡыланыуҙарын өйрәнергә тырыша. Низами кешеләрҙе тормоштоң мәңгелек түгел, күсәгилешле булыуы тураһында киҫәтә&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia 
|author =  Chelkowski, P.
|editor = P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs
|encyclopedia = Энциклопедия ислама Online
|title = Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad
|publisher = Brill Academic Publishers
|id = ISSN 1573-3912}}&lt;blockquote&gt;To Niẓāmī, truth was the very essence of poetry. On this principle, he attacks the court poets who sell their integrity and talents for earthly returns. The Islamic law served as the loom on which the philosophy of his Mak̲h̲zan al-asrār was woven in intricate patterns. He was looking for universal justice, and is trying to protect the poor and humble people and to put under scrutiny the excesses of the powerful of the world. The guidelines for people in the poem are accompanied by warnings of the transitory nature of life.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Кешеләр яҙмышы тураһында уйланып, гуманист булараҡ, Низами «Искәндәрнамә» поэмаһында бар яҡтан килгән идеаль йәмғиәт – утопияны һүрәтләп ҡарай &lt;ref&gt;{{книга
 |автор          = Abdolhossein Zarrinkoob.
 |часть          = Nizami, a life-long quest for a utopia
 |заглавие       = Colloquio sul poeta persiano Nizami e la leggenda iranica di Alessandro magno (ROMA, 25-26 MARZO 1975)
 |оригинал       = 
 |ссылка         = 
 |ответственный  = G. Bardi
 |издание        = 
 |место          = Roma
 |издательство   = deH'Accademia Nazionale dei Lincei
 |год            = 1977
 |volume         = 
 |pages          = 5
 |allpages       = 
 |серия          = 
 |isbn           = 
 |тираж          = 
}}&lt;blockquote&gt;… the poet Nizami has attempted to picture a perfect society—a utopia.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Низами мистик шағир була, әммә уның ижадында мистиканы эротиканан, рухи ҡиммәттәрҙе донъяүи хистәрҙән айырып булмай&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
|author =  Chelkowski, P.
|editor = P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs
|encyclopedia = [[Encyclopaedia of Islam|Энциклопедия ислама Online]]
|title = Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad
|publisher = Brill Academic Publishers
|id = ISSN 1573-3912}}&lt;blockquote&gt;It is virtually impossible to draw a clear line in Niẓāmī's poetry between the mystical and the erotic, the sacred and the profane.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ Низаминың рәсми рәүештә бер ниндәй суфыйсылыҡ орденына ла ҡабул ителмәүе билдәле&lt;ref&gt;{{книга
 |автор          = Abdolhossein Zarrinkoob.
 |часть          = Nizami, a life-long quest for a utopia
 |заглавие       = Colloquio sul poeta persiano Nizami e la leggenda iranica di Alessandro magno (ROMA, 25-26 MARZO 1975)
 |оригинал       = 
 |ссылка         = 
 |ответственный  = G. Bardi
 |издание        = 
 |место          = Roma
 |издательство   = deH'Accademia Nazionale dei Lincei
 |год            = 1977
 |volume         = 
 |pages          = 6
 |allpages       = 
 |серия          = 
 |isbn           = 
 |тираж          = 
}}&lt;blockquote&gt;… As a matter of fact, contrary to what the usually inaccurate Dawlatshah has maintained, our poet was never received formally in a Sufi order.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Низами шиғриәтендә суфыйсылыҡ традициялары, символдары, образдары сағыла. Мәҫәлән, «Серҙәр хазинаһы» поэмаһында Низами урта быуат Персияһында рауза гөлөн ябай кешеләр нисек итеп ҡабул итеүен тасуирлай&lt;ref&gt;{{cite web
 | author      = Hušang Aʿlam
 | date        = December 15, 2001
 | url         = http://www.iranica.com/articles/gol
 | title       = GOL
 | work        = Encyclopedia
 | publisher   = Iranica
 | accessdate  = 2011-02-15
 | lang        = eng
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61HMMcllm
 | archivedate = 2011-08-28
}}&lt;blockquote&gt;Gol or gul; rose (Rosa L. spp.) and, by extension, flower, bloom, blossom.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Subtelny, Maria&quot; /&gt;.

Исламда рауза гөлө Мөхәммәт Пәйғәмбәр образына ауаздаш. Был дини текстарҙа һәм әҙәби яҙмаларҙа осрай&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Subtelny, Maria. 
 |заглавие      = Visionary Rose: Metaphorical Application of Horticultural Practice in Persian Culture, «Botanical progress, horticultural information and cultural changes»
 |ответственный = Michel Conan and W. John Kress
 |ссылка        = http://books.google.com/books?id=dmclFThar_UC&amp;source=gbs_navlinks_s
 |место         = USA
 |издательство  = Dumbarton Oaks
 |год           = 2007
 |том           = 2004
 |страниц       = 278
 |страницы      = 12
 |isbn          = 0884023273, 9780884023272
}}&lt;blockquote&gt;The association of the rose with Islam’s prophet was expressed in many spiritually and artistically creative ways…&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Иранда был традицияның таралыуы шунан килә: исламға тиклемге мәҙәниәттә һәр бер хоҙайҙы берәй сәскәгә оҡшатып һүрәтләгәндәр. Сәскә мәҙәниәте Иранда фарсы баҡсаларын үҫтереү менән тығыҙ бәйләнгән. Урта быуат фарсы баҡсаһы дүрт мөйөшлө архитектур баҡса формаһында була ((''чагарбаг''). Ул  Ахеменид батшаларының боронғо фарсы ожмах баҡсаһы (''парадаиза''), батшалар һарайының бер өлөшө тип һанала. Хатта Ислам диненең таралыуы ла был фарсы баҡсалары мәҙәниәтенә кире йоғонто яһай алмай&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Subtelny, Maria. 
 |заглавие      = Visionary Rose: Metaphorical Application of Horticultural Practice in Persian Culture, «Botanical progress, horticultural information and cultural changes»
 |ответственный = Michel Conan and W. John Kress
 |ссылка        = http://books.google.com/books?id=dmclFThar_UC&amp;source=gbs_navlinks_s
 |место         = USA
 |издательство  = Dumbarton Oaks
 |год           = 2007
 |том           = 2004
 |страниц       = 278
 |страницы      = 14
 |isbn          = 0884023273, 9780884023272
}}&lt;blockquote&gt;The culture of flowers in Iran was always closely linked with the cultivation of the Persian garden… The medieval Persian garden, in the form of the quadripartite architectural garden (chaharbagh), was the direct descendent of the ancient Persian «paradise» (paridaiza) of the Achemenid kings, which had formed an intrinsic part of the imperial palace institution. Even the advent of Islam to Iran did not exert a negative impact on Persian garden culture.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Руми, Аттар, Саади кеүек мистик-шағирҙар кеүек Низами ла рауза образын илаһилыҡтың символик сағылышы тип һүрәтләй&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Subtelny, Maria. 
 |заглавие      = Visionary Rose: Metaphorical Application of Horticultural Practice in Persian Culture, «Botanical progress, horticultural information and cultural changes»
 |ответственный = Michel Conan and W. John Kress
 |ссылка        = http://books.google.com/books?id=dmclFThar_UC&amp;source=gbs_navlinks_s
 |место         = USA
 |издательство  = Dumbarton Oaks
 |год           = 2007
 |том           = 2004
 |страниц       = 278
 |страницы      = 15-16
 |isbn          = 0884023273, 9780884023272
}}&lt;blockquote&gt;… many Persian mystical authors utilized the image of the rose as a symbolical depiction of the Divinity&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.
 
Низами ислам космологияһын яҡшы белгән һәм ул ошо белемен шиғриәттә лә ҡулланған. Ислам космологияһы буйынса Ер ете планета уртаһында урынлашҡан. Бына ул планеталар: Ай, Меркурий, Венера, Юпитер һәм Сатурн. Улар хоҙайҙың илселәре һәм Ерҙәге һәр тереклеккә йоғонто яһайҙар тип һанағандар. Мәҫәлән, [[Ете гүзәл (Низами)|«Ете гүзәл»]] поэмаһында Бахрам тыуғас аҡыл эйәләре уға йондоҙманә ҡоралар.

Низами, астрологияны яҡшы белгәнгә күрә, алдан уҡ Бахрамдың холоҡ һыҙаттарын һәм яҙмышын билдәләп ҡуя:
{{цитата|&lt;poem&gt;
Поднялась в ту ночь к Плеядам месяца глава,
Апогей звезды Бахрама был в созвездье Льва.
Утарид блеснул под утро в знаке Близнецов,
А Кейван от Водолея отогнал врагов.
(''пер. Вл. Державина'')&lt;/poem&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Низами Гянджеви.
 |заглавие      = Семь красавиц
 |ответственный = перевод Вл. Державина
 |ссылка        = 
 |место         = М.
 |издательство  = ГИХЛ
 |год           = 1959
 |том           = 
 |страниц       = 396
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}&lt;/ref&gt;}}
Низами донъяның бөтөнлөгөн арифметика, геометрия һәм музыка ярҙамында тойоу мөмкинлегенә ышанған. Ул шулай уҡ нумерологияны белә һәм бер-береһенә бәйләнгән йыһандың асҡысы ла тап һандарҙа икәнен әйткән. Сөнки тап һандар  ярҙамында күп берәмек бер бөтөнгә әүерелә, ә диссонанс гармонияға күсә&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
|author =  Chelkowski, P.
|editor = P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs
|encyclopedia = Энциклопедия ислама Online
|title = Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad
|publisher = Brill Academic Publishers
|id = ISSN 1573-3912}}&lt;blockquote&gt;In Islamic cosmology, the earth was placed in the centre of the seven planets: the moon, Mercury, Venus, the sun, Mars, Jupiter and Saturn. These were considered agents of God, and in their motion influenced beings and events on earth. Niẓāmī firmly believed as well that the unity of the world could be perceived through arithmetical, geometrical, and musical relations. Numbers were the key to the one interconnected universe; for through numbers multiplicity becomes unity and discordance, harmony.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. «Ләйлә һәм Мәжнүн» поэмаһында ул үҙенең исеменең нумерологик мәғәнәһен (абджадия) асыҡлай – Низами ({{lang-fa|نظامی}} = 50+900+1+40+10) = 1001: 
{{цитата|&lt;poem&gt;
Мне «Низами» прозвание дано,
Имен в нем тыща и ещё одно.
Обозначенье этих букв благих
Надежней стен гранитных крепостных.
(''Перевод Т. Стрешневой'')&lt;/poem&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Низами Гянджеви.
 |заглавие      = Лейли и Меджнун
 |ответственный = перевод Т. Стрешневой
 |ссылка        = 
 |место         = М.
 |издательство  = ХЛ
 |год           = 1957
 |том           = 
 |страниц       = 228
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}&lt;/ref&gt;}}

Низами шиғыры һәм поэмаларының теле үҙенсәлекле. Шағир фарсы телендә яҙа. Әммә ул телде аллегория, притча һәм күп мәғәнәле һүҙҙәр ҡулланып яңы бейеклеккә күтәрә, байыта, балҡыта&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
|author =  Chelkowski, P.
|editor = P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs
|encyclopedia = Энциклопедия ислама Online
|title = Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad
|publisher = Brill Academic Publishers
|id = ISSN 1573-3912}}&lt;blockquote&gt;Niẓāmī's use of allegories, parables and words with double meaning raised the Persian language to a new height.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Ул яңы метафоралар һәм әҙәби образдар тыуҙыра, неологизмдар булдыра &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia 
|author =  Chelkowski, P.
|editor = P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs
|encyclopedia = Энциклопедия ислама Online
|title = Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad
|publisher = Brill Academic Publishers
|id = ISSN 1573-3912}}&lt;blockquote&gt;The language of Niẓāmī is unconventional. He introduces new and lucid metaphors and images as well as coining new words.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Низами төрлө стилистик фигуралар, гиперболалар, анафоралар, ҡабатлауҙар, аллюзия, ҡатмалы һүҙҙәр һәм образдарҙы герой хистәренең тәъҫир көсөн арттырыу өсөн бергә ҡушып ҡулланыу оҫталығын күрһәтә&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = A. A. Seyed-Gohrab.
 |заглавие      = Layli and Majnun: Love, Madness and Mystic Longing in Nezāmi’s Epic Romance
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         = Leiden / Boston
 |издательство  = E.J. Brill
 |год           = 2003
 |том           = 
 |страниц       = 395
 |страницы      = 31-40
 |isbn          = 9004129421
}}&lt;blockquote&gt;… the compounds and images are welded together with various elements of the narrative to enhance its force.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Низаминың стиле шуныһы менән айырыла, ул геройҙарының холҡон, уйҙарын, хистәрен асыу өсөн ябай һүҙҙәр ҡулланмаҫҡа тырыша&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = A. A. Seyed-Gohrab.
 |заглавие      = Layli and Majnun: Love, Madness and Mystic Longing in Nezāmi’s Epic Romance
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         = Leiden / Boston
 |издательство  = E.J. Brill
 |год           = 2003
 |том           = 
 |страниц       = 395
 |страницы      = 34
 |isbn          = 9004129421
}}&lt;blockquote&gt;Another remarkable feature of Nizaml’s style is his avoidance of every-day words for human occupations, emotions and behaviour.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Икенсе үҙенсәлеге: афоризмдар уйлап сығара. Мәҫәлән, «Ләйлә һәм Мәжнүн»дә “эпиграммалар стиле” уйлап сығара, ә Низаминың күп афоризмдары мәҡәлгә әүерелгән &lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = A. A. Seyed-Gohrab.
 |заглавие      = Layli and Majnun: Love, Madness and Mystic Longing in Nezāmi’s Epic Romance
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         = Leiden / Boston
 |издательство  = E.J. Brill
 |год           = 2003
 |том           = 
 |страниц       = 395
 |страницы      = 34
 |isbn          = 9004129421
}}&lt;blockquote&gt;Another salient feature of Nizamfs style is the introduction of aphorisms. Long passages of Layll and Majnun are composed in epigrammatic style, and many of the poem’s maxims have become proverbs.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. 
Низами шиғриәтендә һөйләш телен оҫта ҡуллана. Уның теле идиомаларға бай, ябай. Бигерәк тә диалогтарҙа һәм монологтарҙа &lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = A. A. Seyed-Gohrab.
 |заглавие      = Layli and Majnun: Love, Madness and Mystic Longing in Nezāmi’s Epic Romance
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         = Leiden / Boston
 |издательство  = E.J. Brill
 |год           = 2003
 |том           = 
 |страниц       = 395
 |страницы      = 33
 |isbn          = 9004129421
}}&lt;blockquote&gt;… the use of concise and pithy expressions but also in the insertion of colloquial speech. The poet’s language is idiomatically rich but stylistically deceptively relaxed and simple, especially in dialogues and monologues.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.  Үҙенең стилен Низами «''гариб''» тип атай, йәғни “һирәк, яңы”. Үҙен иһә “һүҙҙәрҙең тылсымсыһы” һәм “күренмәгәнде күрһәткән көҙгө” тип нарыҡлай &lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = A. A. Seyed-Gohrab.
 |заглавие      = Layli and Majnun: Love, Madness and Mystic Longing in Nezāmi’s Epic Romance
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         = Leiden / Boston
 |издательство  = E.J. Brill
 |год           = 2003
 |том           = 
 |страниц       = 395
 |страницы      = 31
 |isbn          = 9004129421
}}&lt;blockquote&gt;Nizami describes his own style as gharib, meaning 'rare,' 'unique,' 'strange,' or nau, 'new,' 'novel.' He refers to himself as the magician of words whose name is &quot;the mirror of the invisible.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Әҫәрҙәре ===

Беҙҙең көндәргә тиклем Низаминың тик аҙ ғына шиғыр өлгөләре килеп еткән. Башлыса улар ҡасыдалар, одалар һәм ғәзәлдәр (лирик шиғырҙар). Һаҡланған лирик «диван»ында 6 ҡасыд, 116 ғәзәл, 2 ҡыта һәм 30 робағи бар. Бер аҙ робағиҙары (дүртюллыҡтар№ фарсы шиғриәте антологияһы – Нузхәт ол-Мәджәлистә (XIII быуатта Джамал әл-Дин Хәлил Ширвани төҙөгән) һаҡланып ҡалған&lt;ref&gt;{{cite web
 | author      = Moḥammad Amin Riāḥi
 | date        = 15 декабря 2008
 | url         = http://www.iranica.com/articles/nozhat-al-majales
 | title       = NOZHAT AL-MAJĀLES
 | work        = 
 | publisher   = [[Encyclopædia Iranica]]
 | accessdate  = 2010-07-30
 | lang        = английский
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61HMElZED
 | archivedate = 2011-08-28
}}&lt;blockquote&gt;NOZHAT AL-MAJĀLES, an anthology of some 4,000 quatrains (robāʿi; a total of 4,139 quatrains, 54 of which have been repeated in the text) by some 300 poets of the 5th to 7th/11th-13th centuries, compiled around the middle of the 7th/13th century by the Persian poet Jamāl-al-Din Ḵalil Šarvāni.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, однако впервые описанной только в 1932 г&lt;ref&gt;Sharvānī, Jamāl Khalīl, fl. 13 cent., Nuzhat al-majālis / Jamāl Khalīl Sharvānī; tāʼlīf shudah dar nīmah-ʼi avval-i qarn-i haftum, tashih va muqaddimah va sharh-i hal-i gūyandigān va tawzīḥāt va fihristhā az Muḥammad Amīn Riyāḥī. Tehran]: Intishārāt-i Zuvvār, 1366 [1987]. 764 страницы (Полная публикация книги на персидском языке). Цифровая версия [https://tarnama.org/library/Nozhat.al-Majales.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101130111133/https://tarnama.org/library/Nozhat.al-Majales.pdf |date=2010-11-30 }}[http://www.azargoshnasp.net/Pasokhbehanirani/Nozhat_al_Majales.pdf]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

==== Хәмсә ''(«Пятерица»)'' ====
[[Файл:Muhammad during the Isra and Mi'raj - from Nezami's Khamsa dated 1494.jpg|thumb|Хәмсә ҡулъяҙмаһынан миниатюра. 1494 йыл тип ҡуйылған. Мөхәммәттең һауаға (Миһражға) олғашыуы, шулай уҡ күп ҡанатлы Ябраил фәрештә һыны (уңда)]]

Низаминың төп әҫәрҙәре булып Хәмсә — биш поэманан тора. Улар «Пандж Гандж», йәғни «Биш хазина» дөйөм исем аҫтында берләштерелгән. («Хәмсә» исеме аҫтында ла билдәле, «хәмисә» ғәрәпсәнән «биш» тип тәржемәләнә).

* «Мәхсән әл-Асрар» ({{lang-fa| مخزن الاسرار }}) поэмаһы — «Серҙәр хазинаһы», 1163 йылда яҙыла.  Эрзиджан хакимы Фахр ад-дин Бахрам-шахҡа бағышланған (1155—1218).
* «Хосров һәм Ширин» ({{lang-fa|خسرو و شیرین }}) поэмаһы 16 ай йылы буйына 1175/1176 һәм 1191 йылдарҙа яҙыла һәм сәлжүктәр солтаны Тоғрул III-кә  (1175—1194), атабек Мөхәммәт ибн Илдегиз Джахан Пәхлеүәнгә (1175—1186) һәм уның энеһе Ҡыҙыл-Арсланға (1186—1191) бағышлана (&lt;ref&gt;{{cite web
 | author      = Paola Orsatti
 | date        = August 15, 2006
 | url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 | title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 | work        = 
 | publisher   = Iranica
 | accessdate  = 2010-09-16
 | lang        = en
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61HMNSYm6
 | archivedate = 2011-08-28
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin… The poem was composed over a period of about 16 lunar years, between 571/1175-6 and 587/1191 (cf. de Blois, pp. 440, 446; Zarrinkub, p. 25ff.). It contains eulogies to the Seljuq sultan Ṭöḡrol III b. Arsalān (571 /1175-6-590/1194), to his nominal vassal but actual master, the atābak (q.v.) of Azerbaijan Abu Jaʿfar Moḥammad b. Ildegez Jahān-Pahlavān (571/1175-6-582/1186-7), and to the latter’s brother and successor Qezel Arsalān (582/1186-7 to 587/1191).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

* «Лейлә һәм Мәжнүн» ({{lang-fa| لیلی و مجنون }}) поэмаһы (1188 йылда яҙылған) Ахситан I ширваншаһына (1160—1196) бағышлана&lt;ref name=&quot;Chelkowski, P&quot;&gt;{{cite encyclopedia 
|author =  Chelkowski, P.
|editor = P.J. Bearman, Th. Bianquis, [[Босворт, Клиффорд Эдмунд|К. Эд. Босворт]], E. van Donzel and W.P. Heinrichs
|encyclopedia = [[Encyclopaedia of Islam|Энциклопедия ислама Online]]
|title = Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad
|publisher = Brill Academic Publishers
|id = ISSN 1573-3912}}&lt;/ref&gt;.

* [[Ете гүзәл (Низами)|«Ете гүзәл»]] поэмаһы («Хафт пейкар», {{lang-fa| هفت پیکر }}) 1197 йылда яҙыла һәм хаким Мәрәһи Аладдин Күрп-Арсланға бағышлана &lt;ref&gt;{{cite web
 | author      = François de Blois
 | date        = December 15, 2002
 | url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 | title       = HAFT PEYKAR
 | work        = 
 | publisher   = Iranica
 | accessdate  = 2011-02-09
 | lang        = en
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61HMOCiCa
 | archivedate = 2011-08-28
}}&lt;blockquote&gt;But the manuscripts of the ‘a’ recension have altered (or miscopied?) the name of the dedicatee to Qïzïl Arslān, retained the verse giving the day, month and hour of completion, but altered the year to «after ṯā (variant: tā) and ṣād and ḥē» i.e., either «after 498» (which is much too early) or «after 598/1202.»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

* «[[Искәндәрнамә]]» ({{lang-fa| اسکندرنامه }}) поэмаһының исеме «Александр китабы» тип тәржемәләнә, 1194 һәм 1202 йылдар арауығында яҙылып Ахар мәлиге Носрат-әл-Дин Бискин бин Мөхәммәткә бағышлана&lt;ref&gt;{{cite web
 | author      = François de Blois
 | date        = December 15, 1998
 | url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 | title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 | work        = 
 | publisher   = Iranica
 | accessdate  = 2011-02-9
 | lang        = en
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61HMOxGr5
 | archivedate = 2011-08-28
}}&lt;blockquote&gt;This suggests that Neẓāmī originally planned to dedicate the Eskandar-nāma, like Leylī o Majnūn, to one of the kings of Šarvān. But that dynasty evidently lost power over Ganja by the time the poems were completed, and '''in their final form they are dedicated to the malek of Ahar, Noṣrat-al-Dīn Bīškīn b. Moḥammad.''' This ruler is mentioned in the introduction to Šaraf-nāma, chap. 10, vv. 11-12, where the poet makes a pun on his name Bīškīn («whose hatred is more»), though some of the manuscripts have a superscription claiming (wrongly) that the verses evoke Bīškīn’s overlord, the atabeg Noṣrat-al-Dīn Abū Bakr.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Биш поэма ла шиғри мәснәүи (ике юллыҡтар)стилендә яҙылған. Ике юллыҡтарҙың дөйөм һаны 30 000 &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
|author =  Chelkowski, P.
|editor = P.J. Bearman, Th. Bianquis, [[Босворт, Клиффорд Эдмунд|К. Эд. Босворт]], E. van Donzel and W.P. Heinrichs
|encyclopedia = [[Encyclopaedia of Islam|Энциклопедия ислама Online]]
|title = Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad
|publisher = Brill Academic Publishers
|id = ISSN 1573-3912}}&lt;blockquote&gt;The five epic poems represent a total of close to 30,000 couplets …&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

===== «Серҙәр хазинаһы» =====
[[Файл:Khamseh Nizami 001.jpg|thumb|left|Тәбриз мәктәбе миниатюраһы. XVIб. «Солтан Санъяр һәм ҡортҡа». Британ китапханаһы, Лондон]]

«Серҙәр хазинаһыы» поэмаһы эзотерик, фәлсәфәүи һәм дини темаларҙы сағылдыра. Суфыйсылыҡ идеяларына таянып яҙылған. Поэма разделена егерме телмәр-притчаға бүленгән. Һәр бүлек апострофа, йәғни шағирҙың үҙенә аталған юлдар менән тамамлана&lt;ref name=&quot;JTP&quot;&gt;JTP de Bruijn. Persian Sufi Poetry, An Introduction to the Mystical — Taylor and Francis (Routledge) 1997 pp 97-98&lt;/ref&gt;. Низами идеаль тормош тураһында фекер итә. Кеше үҙенең юғарынан бирелгән маҡсатына тоғро йәшәргә тейеш тип билдәләй&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Риторик стилдә яҙылған поэманың маҡсаты – һарай әҙәбиәте сикләүҙәрен инҡар итеүгә ҡайтып ҡала. Ошо әҫәре менән Низами фарсы әҙәбиәтендә Санаи асҡан йүнәлеште дауам итә. Был йүнәлеште аҙаҡ бик күп шағирҙар, шул иҫәптән шағир Аттар ҙа дауам итә.

===== «Хосров һәм Ширин» =====
[[Файл:Nizami - Khusraw discovers Shirin bathing in a pool.jpg|thumb|Хосров һыу инеүсе Ширинды күрә. [[Шираз]]дан XVI быуат миниатюраһы. Фрир сәнғәт галереяһы, [[Вашингтон]]]]

«Хосров һәм Ширин» поэмаһы – Низаминың тәүге бөйөк яҙмаһы. Уны яҙғанда Фәхреддин Гүргәниҙең «Вис һәм Рамин» поэмаһы йоғонто яһаған&lt;ref&gt;{{cite web
 | author      = Paola Orsatti
 | date        = August 15, 2006
 | url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 | title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 | work        = 
 | publisher   = Iranica
 | accessdate  = 2010-09-16
 | lang        = en
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61HMNSYm6
 | archivedate = 2011-08-28
}}&lt;blockquote&gt;… the perusal of Gorgāni’s Vis o Rāmin, inspired Neẓāmi’s second major narrative poem: Ḵosrow and Širin (1181), his first masterpiece.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. «Хосров һәм Ширин» Низами өсөн генә түгел, бар фарсы әҙәбиәте өсөн һынылыш сәбәпсеһе була. Ул ғына ла түгел, «Хосров һәм Ширин»  поэмаһын фарсы әҙәбиәтендә тулы структура һәм артистик берлеккә ирешкән тәүге поэма тип атайҙар&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter Chelkowski.
 |заглавие      = &quot;Mirror of the Invisible World&quot;
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 117
 |страницы      = 6
 |isbn          = 
}}&lt;blockquote&gt;«Khosrow and Shirin» proved to be a literary turning point not only for Nizami but for all of Persian poetry. Furthermore it was the first poem in Persian literature to achieve complete structural and artistic unity&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Поэма нигеҙендә ысынбарлыҡта булған, тарихи шәхестәр кисергән тарих ята. Низами әйтеүенсә, Барҙа ҡалаһында һаҡланған бер ҡулъяҙма уға рухи этәргес бирә. Был сюжетта гонаһтарға батҡан өсөн Хоҙайҙан ярлыҡау ала алмаған йән тарихы һүрәтләнә.

===== «Ләйлә һәм Мәжнүн» =====
[[Файл:Layla and Majnun.jpg|thumb|left|Ләйлә һәм Мәжнүн. XVI быуаттың билдәһеҙ рәссамы миниатюраһы]]

«Ләйлә һәм Мәжнүн» поэмаһы Ҡайса исемле егеттең сибәр Ләйләгә ғашиҡ булыуы хаҡында. Поэма ширваншаһ Ахситан ҡушыуы буйынса яҙыла&lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = Низами Гянджеви. Лейли и Меджнун. К 840-летию Низами Гянджеви. Перевод с фарси, предисловие и комментарии Рустама Алиева.
 | ответственный = Редактор А. В. Старостин
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1981
 | тираж         = 4000
 | страницы      = 8
 | страниц       = 388
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Сара Ашурбейли]].
 | заглавие      = Государство Ширваншахов (VI-XVI вв.)
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1983 
 | страниц       = 341
 | страницы      = 143-144
}} &lt;blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
Поэмала 4600 строфа. Был романтик поэма «удри» ( «одри») жанрына ҡарай. Поэма сюжеты ябай һәм яуапһыҙ мөхәббәт тирәһендә әйләнә&lt;ref&gt;{{cite web
 | author      = A. A. Seyed-Gohrab
 | date        = July 15, 2009
 | url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 | title       = LEYLI O MAJNUN
 | work        = 
 | publisher   = Iranica
 | accessdate  = 2010-09-16
 | lang        = en
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61HMQSlHH
 | archivedate = 2011-08-28
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … The romance belongs to the ʿUḏri (ʿOḏri) genre. The plot ofʿUḏri stories is simple and revolves around unrequited love; the characters are semi-historical and their actions are similar to, and easily interchangeable with, those of characters from otherʿUḏri romances. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. 
Поэма төрлө илдәрҙә, төрлө версияла ташҡа баҫыла. Әммә иран ғалимы  Хәсән Вәхид Дастджерди  1934 йылда поэманың тикшерелгән, 1007 строфаһы алып ташланып 66 бүлек һәм 3657 строфанан торған вариантын баҫтыра. Алып ташланған юлдарҙы ғалим поэма яҙылғас башҡа кешеләр тарафынан өҫтәлгән тип һанай&lt;ref&gt;{{cite web
 | author      = A. A. Seyed-Gohrab
 | date        = July 15, 2009
 | url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 | title       = LEYLI O MAJNUN
 | work        = 
 | publisher   = Iranica
 | accessdate  = 2010-09-16
 | lang        = en
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61HMQSlHH
 | archivedate = 2011-08-28
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN. There are numerous editions of the romance from many countries, in a variety of forms. An enormous body of lithographed publications appeared in India, and these need to be examined not only for their texts but also for their illustrations. Critical editions of the romance appeared at the beginning of the twentieth century in Persia. The Persian scholar Waḥid Dastgerdi made a critical edition containing 66 chapters and 3,657 lines: he omits 1,007 couplets as interpolations, but he admits that some of these are by Neẓāmi. According to Dastgerdi, the interpolations must have taken place between 780/1349 and 800/1398. Under the supervision of Evgeniĭ E`duardovich Bertel’s, A. A. Alizada prepared another edition (Moscow, 1965) which consists of 66 chapters and 4,559 couplets. Behruz Ṯarvatiān’s edition has 63 chapters and 4, 553 verses, while the most recent critical edition of the poem, edited by Barāt Zanjāni, has 67 chapters and 4,583 verses.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

===== [[Ете гүзәл (Низами)|«Ете гүзәл»]] =====
[[Файл:Nizami Gəncəvinin Xəmsəsindən &quot;Yeddi Gözəl&quot; poemasına çəkilmiş minyatür, Behzad məktəbi, 1479.jpg|thumb|Бахрам ете һылыуҙың рәсемдәрен ҡарай. 1479 йылғы миниатюра. Бехзада мәктәбе. Низами Гәнжәүи ис. Әзербайжан әҙәбиәт музейы, [[Баҡы]]]]

[[Ете гүзәл (Низами)|«Ете гүзәл»]] («Хафт пейкар») поэмаһының исемен «ете принцесса» тип тә тәржемәләргә була. Поэма «Хафт гундбад» — «ете көмбәҙ» тип тә йөрөтөлә &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
|author =  Chelkowski, P.
|editor = P.J. Bearman, Th. Bianquis, [[Босворт, Клиффорд Эдмунд|К. Эд. Босворт]], E. van Donzel and W.P. Heinrichs
|encyclopedia = [[Encyclopaedia of Islam|Энциклопедия ислама Online]]
|title = Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad
|publisher = Brill Academic Publishers
|id = ISSN 1573-3912}}&lt;blockquote&gt;… the title of the story can be translated as the «Seven Portraits», the «Seven Effigies», as well as the «Seven Princesses». The poem is also known as the Haft gunbad or «Seven Domes».&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. 
Поэма сюжеты фарсы тарихы һәм Бахрам Гүр (сәснид шахы)  тураһындағы легендаларға таянып яҙылған. Оҙаҡ көттөрөп туған улын атаһы, аҡһаҡалдар ҡушыуы буйынса, ғәрәп батшаһы Номанға тәрбиәгә бирә. Номан гүзәл һарай – Карнак – төҙөп ҡуя. Бер заман ошо һарай эсендә Бахрам ете илдең ете һылыу принцессаларының рәсемдәрен күрә һәм һәр береһенә ғашиҡ була&lt;ref&gt;{{cite web
 | author      = François de Blois
 | date        = December 15, 2002
 | url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 | title       = HAFT PEYKAR
 | work        = 
 | publisher   = Iranica
 | accessdate  = 2010-09-16
 | lang        = en
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61HMOCiCa
 | archivedate = 2011-08-28
}}&lt;blockquote&gt;After the customary long introductory sections, the poet gives an account of the birth of Bahrām, the often-told story of his upbringing at the court of the Arab king Noʿmān (here, as often, mislocated in the Yemen instead of al-Ḥira) and the construction of Noʿmān’s fabled palace, Ḵᵛarnaq. Reared in the desert, Bahrām becomes a formidable huntsman. Wandering through the palace, Bahrām discovers a locked room containing the portraits of seven princesses, one from each of the seven climes, with whom he immediately falls in love.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt; атаһы үлгәс Бахрам Персияға ҡайта һәм тәхеткә ултыра. Батша булып алғас, Бахрам теге ете ҡыҙҙы эҙләп таба һәм өйләнә.
Поэманың икенсе тематик һыҙығы — Бахрам Гүрҙең еңел уй менән эш итеүсе батша улының нисек итеп ғәҙел һәм аҡыллы хакимға әүерелеүе һүрәтләнә. Бахрам үҙенең ҡатындары менән булышҡан арала бер министры ил етәкселеген үҙ ҡулына ала. Бахрам быны һиҙеп ҡала. Ил аҡсаһы туҙҙырылған, ә күршеләр илен баҫырға әҙерләнә. Министрҙың ҡырын эштәрен фашлап, уны язалай һәм илдә тыныслыҡ урынлаштыра. Ошо хәлдән һуң Бахрам ете сибәргә бағышлап, хоҙайға ғибәҙәт ҡылыу өсөн ете зароастрий ҡорамын төҙөтә. Бахрам үҙе һунарға тип бер мәмерйәгә китә һәм кире ҡайта алмай гүр эйәһе булып ҡала&lt;ref&gt;{{cite web
 | author      = François de Blois
 | date        = December 15, 2002
 | url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 | title       = HAFT PEYKAR
 | work        = 
 | publisher   = Iranica
 | accessdate  = 2010-09-16
 | lang        = en
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61HMOCiCa
 | archivedate = 2011-08-28
}}&lt;blockquote&gt;Years pass. While the king is busy with his wives an evil minister seizes power in the realm. Eventually Bahrām discovers that the affairs of the kingdom are in disarray, the treasury is empty and the neighboring rulers poised for invasion. To clear his mind, he goes hunting in the steppe. Returning from the hunt he comes across a herdsman who has suspended his dog from a tree. He asks him why. The shepherd tells the story of how the once faithful watchdog had betrayed his flock to a she-wolf in return for sexual favors. The king realizes that his own watchdog (the evil minister) is the cause of his misfortune. He investigates the minister. From the multitude of complainants he selects seven, who tell him of the injustices that they have suffered (the stories of the seven victims are the somber counterweight to the stories of the seven princesses). The minister is put to death. The king restores justice, and orders the seven pleasure-domes to be converted into fire temples for the worship of God. Bahrām goes hunting one last time and disappears mysteriously into a cavern. He seeks the wild ass (gūr) but finds his tomb (gūr).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

===== «Искәндәрнамә» =====
{{main|Искәндәрнамә}}
[[Файл:Iskender.jpg|thumb|left|Искәндәр һунарҙа. Миниатюра. 1648 йыл. Бухара]]

Низами«Искәндәрнамә» поэмаһын ижадын йомғаҡлаусы әҫәр тип атай. Башҡа поэмаларға ҡарағанда быныһы философик йәһәттән ҡатмарлаштырылған. Поэма Искәндәр (Александр Македонский) тураһында төрлө легенда, риүәйәттәрҙе ижади берләштереү һөҙөмтәһе. Тәүҙә Искәндәр идеаль батша булып күренә. 
Һуңынан инде Искәндәр донъя хакимы, яугир генә түгел, ә аҡыл эйәһе һәм алдағыны күреп тәфсирләүсе булып һынлана &lt;ref&gt;{{cite web
 | author      = François de Blois
 | date        = December 15, 1998
 | url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 | title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 | work        = 
 | publisher   = Iranica
 | accessdate  = 2010-09-16
 | lang        = en
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61HMOxGr5
 | archivedate = 2011-08-28
}} 
&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… In the Eqbāl-nāma Alexander, the undisputed ruler of the world, is depicted no longer as a warrior, but as a sage and a prophet. He debates with Greek and Indian philosophers, and a sizeable part of the text is occupied by the discourses in which the seven Greek sages elaborate their ideas about the creation.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Поэма ахырында Низами Искәндәрҙең үлемен һәм ете аҡыл эәйһенең һәр береһенең үлеү шарттарын тасуирлай. Аҡыл эйәләре араһында Низами үҙе лә һүрәтләнә тигән фараз йәшәй&lt;ref&gt;{{cite web
 | author      = François de Blois
 | date        = December 15, 1998
 | url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 | title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 | work        = 
 | publisher   = Iranica
 | accessdate  = 2010-09-16
 | lang        = en
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61HMOxGr5
 | archivedate = 2011-08-28
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… But we find also a number of extended parables, of only tangential connection with the Alexander story but exceptionally well told. The poet then tells of Alexander’s end and adds an account of the circumstances of the death of each of the seven sages. It is at this point that an interpolator has added the already mentioned account of Neẓāmī’s own death.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== Танылыу алыуы. Хәтер ==

[[Файл:RR3009-0048 Nezami Ganjavi 1 ruble.jpg|thumb|Низами Гәнжәүи тыуыуына 850 йылға бағышланған СССР Юбилей тәңкәһе, 1991 йыл]]

[[ЮНЕСКО]], Низаминың тыуған йылын 1141 йыл тип иҫәпләп, 1991 йылды Низами йылы тип иғлан итте. Уның тыуыуына 850 йыл үтеүгә бағышлап шул уҡ йылда [[Вашингтон]], [[Лос-Анджелес]], [[Лондон]] һәм [[Тәбриз]] ҡалаларында халыҡ-ара конгрестар уҙҙы&lt;ref name=&quot;ref0&quot;&gt;{{cite encyclopedia
|author =  Chelkowski, P.
|editor = P.J. Bearman, Th. Bianquis, [[Босворт, Клиффорд Эдмунд|К. Эд. Босворт]], E. van Donzel and W.P. Heinrichs
|encyclopedia = [[Encyclopaedia of Islam|Энциклопедия ислама Online]]
|title = Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad
|publisher = Brill Academic Publishers
|id = ISSN 1573-3912}}&lt;blockquote&gt;UNESCO recognised the 1141 date as his birth date and declared 1991 the year of Niẓāmī. To honour the 850th anniversary of his birth, there were international
Niẓāmī congresses held in 1991 in Washington, Los Angeles, London and Tabrīz.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

1940 йылда Халыҡов Гәзәнфәр Низами Гәнжәүи портретын ижад итә. Ул Низами Гәнжәүи исемендәге Әзербайжан әҙәбиәте музейында һаҡлана&lt;ref&gt;{{Из|БСЭ|заглавие=Халыков Газанфар Алекпер оглы|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_pictures/3505/Халыков}}&lt;/ref&gt;.

1947 йылда Гәнжә ҡалаһында Низами мавзолейы булдырыла.

1948 йылда әзербайжан яҙыусыһы Мамед Саид Ордубад Низами Гәнжәүигә бағышлап, «Ҡалҡан һәм ҡауырһын» тигән тарихи роман ижад итә.

* Низами Гәнжәүи —метро станцияһы ([[Баҡы]]).
* Низами урамы — Баҡының төп урамдарының береһе.
* Низами исемендәге Әҙәбиәт институты (НАНА).
* [[Баҡы]]ның Низами районы.
* Низами исеме Меркурийҙағы бер кратерға бирелгән.
* Низами исемен Ташкент дәүләт педагогия институты йөрөтә.

&lt;center&gt;
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; widths=&quot;240px&quot; heights=&quot;170px&quot; align=&quot;center&quot; &gt;
Файл:Nizami Rug Crop.jpg|&lt;small&gt;Әзербайжан келәмендәге Низами портреты (Гәнжә тарихи музейында һаҡлана)&lt;/small&gt;
00 manat 1993, Azerbaijan (obverse).jpg|&lt;small&gt;Низами Гәнжәүи рәсеме төшөрөлгән 500 манатлыҡ Әзербайжан тәңкәһе&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Шағирға бағышланған Ирандың почта маркаһы

&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;
Низами
[[Файл:Nizaminin xaraba məzarı.jpg|left|thumb|250px|Иҫке Гәнжә биләмәһендә Низами Гәнжәүи төрбәһенең харабалары [[1925 йыл]]]]
Иҫке Гәнжә биләмәһендә күренекле [[фарсы]] шиғриәте классигы Низами Гәнжәүи йәшәгән. Уның ҡәбере Гәнжәнән 5-6 км алыҫлыҡта, Гәнжә-Герән юлы буйында, боронғо почта һәм сауҙа юлы яғында{{sfn|Щеблыкин|1943|с=49}}. Низами ҡәбере өҫтәндә бәләкәй генә төрбә һалынған булған. Тбилисиҙағы 1903-05 йылдарҙа Усейн-Хан Риза-задәнең натуранан төшөргән һүрәтенән күренеүенсә, төрбә тыштан көмбәҙле куб рәүешле итеп эшләнгән булған. Төньяҡ ҡабырғаһында сите ябай һыҙатлы тар ғына ишек {{sfn|Щеблыкин|1943|с=50}}. Ҡаҙыныу эштәре XIII быуатта эшләнгән төрбәнең баштан һалынған ҡалдығы ер аҫтында тәрәндә ҡалыуын күрһәткән.ә [[1925 йыл]]ға хәтлем һаҡланған өҫкө өлөшө һуңғы йылдарҙа төҙөкләндереп эшләнгәне асыҡланған. {{sfn|Альтман|1949|с=38}}. [[1922 йыл]]да Низами ҡәберен асҡандар, уның һөйәктәрен яңы табутҡа һалып Гәнжәгә күсергәндәр, әммә Баҡынан уны элекке урынына ҡайтарырға бойороҡ килгән. [[1932 йыл]]да шағирҙың ҡәбере өҫтөндә ваҡытлыса ғына һәйкәл ҡуйыла (был ваҡытҡа элекке төрбәнән бер ни ҙә тиерлек ҡалмаған була). [[1947 йыл]]да Низами ҡәбере өҫтөндә яңы төрбә ҡуйыла. {{sfn|Щеблыкин|1943|с=50}}.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2|height=200}}

== Әҙәбиәт ==

{{refbegin|2}}
* ''Низами Гянджеви'': Собрание сочинений: В 5 т.: Пер. с фарси / Низами Гянджеви; Редкол.: Р. Алиев и др.; Сост., науч. подгот. текстов, коммент. и слов. Р. Алиева; Вступ. ст. М. Ибрагимова. — М.: «Художественная литература», 1985.
* ''[[Бертельс, Евгений Эдуардович|Бертельс Е. Э.]]'' [http://file041r.mylivepage.ru/chunk41/4782744/2681/bertels_nizami.djvu?3104828419 Великий азербайджанский поэт Низами]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — Баку: издательство АзФАН, 1940
* ''[[Бертельс, Евгений Эдуардович|Бертельс Е. Э.]]'' Низами и [[Физули, Мухаммед Сулейман оглы|Физули]]. — М., 1962
* ''[[Крымский, Агафангел Ефимович|Крымский А. Е.]]'' Низами и его современники. — Баку: «Элм», 1981.
* ''[[Крымский, Агафангел Ефимович|Крымский А. Е.]]'' История Персии, её литературы и дервишеской философии. — М., 1909
* См. также изречения Низами в книге ИСТИНЫ: Изречения персидского и таджикского народов, их поэтов и мудрецов. / Перевод [[Гребнев, Наум Исаевич|Наума Гребнева]]. Примечания Н. Османова. — М.: «Наука», главная редакция восточной литературы, 1968
* ''Вульфсон Э.'' Персы в их прошлом и настоящем. — М., 1909
* История персидской и таджикской литературы. / Под ред. Яна Рипка. — М., 1970
{{refend}}

{{refbegin|2}}
* ''Jan Rypka'', History of Iranian Literature. Reidel Publishing Company. 1968 OCLC 460598. ISBN 90-277-0143-1
* ''Peter J. Chelkowski'', «Mirror of the Invisible World». — New York: Metropolitan Museum of Art, 1975
* «Colloquio sul poeta persiano Nizami e la leggenda iranica di Alessandro magno» (ROMA, 25-26 MARZO 1975) / G. Bardi. — Roma: deH’Accademia Nazionale dei Lincei, 1977
* «The Poetry of Nizami Ganjavi: Knowledge, Love, and Rhetortics», Edited by ''Kamran Talattof and Jerome W. Clinton'', Palgrave Macmillan, New York, 2001, ISBN 978-0-312-22810-1, ISBN 0-312-22810-4
* ''Christine van Ruymbeke'', «From culinary recipe to pharmacological secret for a successful wedding night: the scientific background of two images related to fruit in the Xamse of Nezâmi Ganjavi», Festschrift in honour of Professor J.T.P. de Bruijn, Persica, Annual of the Dutch-Iranian Society, (Leiden), 2002,
* ''Subtelny, Maria'', Visionary Rose: Metaphorical Application of Horticultural Practice in Persian Culture, «Botanical progress, horticultural information and cultural changes» / Michel Conan and W. John Kress. — USA: Dumbarton Oaks, 2007. — Т. 2004, ISBN 0-88402-327-3, ISBN 978-0-88402-327-2
* ''A.A. Seyed-Gohrab'', «Layli and Majnun: Love, Madness and Mystic Longing in Nezāmi’s Epic Romance», Leiden / Boston: E.J. Brill, 2003, ISBN 90-04-12942-1
* ''Christine van Ruymbeke'', «Science and Poetry in Medieval Persia: The Botany of Nizami’s Khamsa», University of Cambridge Press, 2008, ISBN 978-0-521-87364-2, ISBN 0-521-87364-9

{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
 | Тема         = Низами Гянджеви
 | Портал       = Литература
 | Викицитатник = 
 | Викитека     = 
 }}
; На русском языке

* [http://feb-web.ru/feb/ivl/vl2/vl2-3282.htm Статья «Низами Гянджеви»] // История всемирной литературы: В 9 томах. — АН СССР, 1983
* [http://azeribooks.narod.ru/poezia/nizami/poemy.htm Произведения Низами на русском языке]

; На английском языке
* [http://encyclopedia.jrank.org/NEW_NUM/NIZAMI_11411203_.html Статья «Nizami Ganjavi»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061015011425/http://encyclopedia.jrank.org/NEW_NUM/NIZAMI_11411203_.html |date=2006-10-15 }} в Encyclopaedia Britannica
* [http://www.azargoshnasp.net/famous/nezami/nezamijuliascott.htm Статья д-ра Julie S. Meisami (Оксфорд)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930020027/http://www.azargoshnasp.net/famous/nezami/nezamijuliascott.htm |date=2007-09-30 }}
* http://www.farhangsara.com/nezami_ganjavi.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060220144908/http://www.farhangsara.com/nezami_ganjavi.htm |date=2006-02-20 }}
* http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Teahouse/Figures.html#Nizami
* http://www.did-you-mean.com/Nezami.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930202329/http://www.did-you-mean.com/Nezami.html |date=2007-09-30 }}
* http://www.sufism.ru/webmag/public_html/article.php3?mode=print&amp;story=20010918223426936{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://www.iranian.com/Books/2001/February/Nizami/index.html

;«Rar» архив произведений Низами
* [http://rira.ir/rira/php/?page=view&amp;mod=classicpoems&amp;obj=poet&amp;id=30 Оригинал на персидском] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120730221259/http://rira.ir/rira/php/?page=view&amp;mod=classicpoems&amp;obj=poet&amp;id=30 |date=2012-07-30 }}

; О национальной идентичности Низами
* [http://uni-persona.srcc.msu.su/site/authors/djakonov/posl_gl.htm Академик И. М. Дьяконов, личные впечатления о юбилее Низами 1948 г. (стр. 730—731)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080422215916/http://uni-persona.srcc.msu.su/site/authors/djakonov/posl_gl.htm |date=2008-04-22 }}
* [http://www.zerbaijan.com/NizamiGanjavi.htm Адиль Багиров: Присвоение и отторжение культурного и исторического наследия Азербайджана иранским и армянским правительствами на примере великого азербайджанского поэта Низами Гянджеви]
* [https://archive.is/20110127075347/sites.google.com/site/rakhshesh/articles-related-to-iranian-history/politicization-of-the-background-of-nizami-ganjavi--attempted-de-iranization-of-a-historical-iranian-figure-by-the-ussr-nezami-ganjei-iranian-civilization Статья «Политизация наследия Низами Гянджави: Попытки деиранизации персидской культуры в СССР»]

[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]]</text>
      <sha1>36j0s3iortc0vjhfkemf5bczdofrfr7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тәбриз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125519</id>
    <revision>
      <id>1297045</id>
      <parentid>1296938</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T15:46:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1297045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34883" sha1="05kgtsphl8ax3h8h3os8a3wh4ik3bx4" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=14 май 2026}}
{{Ук}}
'''Тәбриз''' ({{lang-fa|تبریز}}, әйтел. [tæbˈriːz] ''Tabriz'', {{lang-az|Təbriz}}) — [[Иран]]дың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. [[Көнсығыш Әзербайжан]]дың административ үҙәге.

'''Тебри́з''' {{audio|Tabriz.ogg|произношение}} ('''Табри́з''', '''Таври́з''', {{lang-fa|تبریز}}, әйтелеше [tæbˈriːz] ''Tabriz'', {{lang-az|تبریز / Təbriz}}) — [[Иран]]дағы [[ҡала]], [[Көнсығыш  Әзербайжан]] иран [[Административное деление Ирана|провинцияһыны]]ң [[административ үҙәге]]. Вулкан массивы [[Сәһәнд]] һәм Эйнали тауы араһында, [[Урмия (озеро)|Урмия]] күле буйында урынлашҡан.

Ҡала халҡының күпселеге — [[әзербайжандар]]&lt;ref name =&quot;Evered&quot;&gt;{{статья
 |автор    = Kyle Evered
 |заглавие = TABRIZ
 |ссылка   =
 |язык     =
 |издание  = Encyclopaedia of Modern Asia. Volume 5: Possession to Turkey
 |тип      =
 |год      = 2002
 |том      = 1
 |номер    =
 |страницы = 366
 |doi      =
 |issn     = 0-684-80617-7
}}&lt;/ref&gt;{{Переход|Население}}.

[[Иран]]дың ҙурлығы буйынса дүртенсе ҡалаһы. Бер үк атамалы [[Тәбриз (станция)|тимер юл станция]]һы (1916).

== Тарихы ==
III—VII быуаттар — [[Сасаниды|Сәсәниҙәр]] дәүләте составында.

IV быуат — Тәбриз, ул осорҙа әһәмиәте аҙ булған урын, әрмән-фарсы һуғышы һөҙөмтәһендә емерелгән&lt;ref name=&quot;C. E. Bosworth&quot;&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-iv|заглавие=Azerbaijan iv. Islamic History to 1941||автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|C. E. Bosworth]]}}{{oq|en|Tabrīz was a place of little importance at this time, having been largely destroyed in the Armeno-Persian wars of the fourth century (see V. Minorsky, “Tabrīz,” in EI1 IV).}}&lt;/ref&gt;.

IX быуат аҙағы — Ғәрәп хәлифәлеге һөжүменән һуң [[Саджиды|Сажиҙар]] әмирлеге барлыҡҡа килгән.

XII—XIII быуаттар — [[Государство Ильдегизидов|Илдегиҙиҙәр дәүләтене]]ң баш ҡалаһы.

1220—1222 — ҡала [[Армия Монгольской империи|монголдар]]ҙың көньяҡ Кавказға беренсе разведка походы (1220—1222) ваҡытында өс тапҡыр монголдар һөжүменә дусар була һәм уларға өс тапҡыр аҡса түләп ҡотола.

XIII—XIV быуаттар монгол [[илһан]] [[Хүләгүиҙәр]] дәүләтенең баш ҡалаларының береһе.

1375—1468 — [[Ҡара Ҡуйлылар]] [[Туркоманы|төрки төркмән]] дәүләтенең баш ҡалаһы.

1469-1501 — [[Аҡ Ҡуйлы]] төрки төркмәндәр дәүләтенең баш ҡалаһы. Аҡ Ҡуйлы осоронда Тәбриз мөһим иҡтисади әһәмиәткә эйә була, ул  [[Великий шёлковый путь|Бөйөк ебәк юлы]]нда йөк күсереп тейәү пункты була. Немец сәйәхәтсеһе [[Шильтбергер, Иоганн|Иоганн Шильтбергер]] шаһтың Тәбриздән килгән килеме ''«ҡеүәтле христиан монархының килеменән артығыраҡ, сөнки был ҡала — ҙур сауҙа әйләнеше үҙәге»'' тип яҙған&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;''.''

1474 йылда ҡалаға [[Афанасий Никитин]] килә, ул уны үҙенең «[[Хожение за три моря]]» юлъяҙмаларында телгә ала&lt;ref&gt;Хожение за три моря Афанасия Никитина. — Л., 1986. — С. 57.&lt;/ref&gt;.

1501-1555 — [[Сәфәүиҙәр |Сәфәүиҙәр]] дәүләтенең баш ҡалаһы Тәбриз 
[[Урта Көнсығыш]]тың иң эре мәҙәни һәм иҡтисади үҙәктәренең береһенә әүерелә&lt;ref name=&quot;az&quot;&gt;Искусство Азербайджана, В. Шлеев при участии Б. Веймарно; раздел «миниатюры» — Т.Каптерева&lt;/ref&gt;.

1747-1802 — Тәбриз ханлығының баш ҡалаһы, уға [[төркиләшкән]] [[Дунбули (племя)|Дунбули]] курд ҡәбиләһе вәкилдәре етәкселек итә.

1827 — [[Русско-персидская война (1826—1828)|урыҫ-фарсы һуғышы]] барышында рус ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына.

Ҡала ҡеүәтле ер тетрәүҙәр арҡаһында өс тапҡыр (858 йылда, 1041 йылда һәм 1721 йылда) емерелгән.

XX быуат башында Тәбриз бик күп радикаль ойошмаларҙың һыйыныу урыны булғанлыҡтан, 1905-1911 йылдарҙағы [[Ҡаджар Ираны]]ның [[Конституцион революцияһы]]нда мөһим роль уйнай. 1908 йылда уҡ ҡаланан Тәбриз губернаторы вазифаһын биләгән принц [[Мохаммед Али-шах|Мөхәммәт-Али шаһ]] яҡлылар ҡыуыла. Яңы мәжлес булдырыу — ҡаршы сығыусыларҙың төп талаптарының береһе була. Инглиз һәм урыҫ ғәскәрҙәре Иранға баҫып инә һәм революцияны баҫтыра. Һуңғылары Тәбризде баҫып ала, радикаль революцион төркөмдәрҙе ҡоралһыҙландыра, әммә шул уҡ ваҡытта шаһ губернаторына ҡалаға инеү мөмкинлеген танымай һәм кире ҡаға. Һөҙөмтәлә [[Мөхәммәт Али шаһ]] [[Российская Империя|Рәсәй]]гә китергә мәжбүр була, ә 1909 йылда власҡа яңы хаким, [[Ҡаджарҙар династияһы]]нан һуңғыһы [[Солтан Әхмәт шаһ]] килә&lt;ref&gt;Васильев Л. История Востока, Глава 10 Шиитский Иран в XIX—XX вв.&lt;/ref&gt;.

1941 йылдың 25 авгусында [[Иран операцияһы]] башлана һәм СССР-ҙың [[Хәрби-һауа көстәре]] Тәбризға һөжүм итә. 26 августа Ҡыҙыл Армия Тәбризде баҫып ала&lt;ref&gt;Kaveh, Farrokh. Iran at War: 1500—1988. — Oxford: Osprey Publishing, 2011. — 488 p. — (General Military). — ISBN 1-84603-491-4&lt;/ref&gt;. Ҡалала радиоразведка бурыстарын үтәгән ОСНАЗ (х/ч 95960) 442-се айырым радиодивизионы урынлашҡан булған. Совет оккупацияһынан һуң 3 йыл үткәс, 1945 йылдың 12 декабрендә, Тәбриз СССР-ҙың ҡатнашлығында ойошторолған һәм, Советтар Союзы Ирандан ғәскәрҙәрен сығарғандан һуң&lt;ref&gt;George Lenczowski. «United States' Support for Iran’s Independence and Integrity, 1945—1959», Annals of the American Academy of Political and Social Science, Vol. 401, America and the Middle East. (May, 1972), p. 49&lt;/ref&gt;, 1946 йылдың декабренә тиклем йәшәүен дауам иткән Әзербайжан Демократик Республикаһының баш ҡалаһы булған.

[[Исламская революция в Иране|Ислам революцияһы]] башланғанға тиклем Тәбриздә шаһ режимына ҡаршы [[Акции протеста 18 февраля 1978 года в Тебризе|массауи сығыштар]] булған. Улар армия көстәре тарафынан ҡаты  баҫтырыла&lt;ref&gt;{{книга
|автор = Алиев С. М.
|заглавие = История Ирана. XX век
|издательство =Институт востоковедения РАН: Крафт+
|место =М.
|год = 2004
|страницы = 437—438
|isbn = 5-93675-075-2, 5-89282-184-6
}}&lt;/ref&gt;.

1980—1988 йылдарҙағы [[Ирано-иракская война|Иран-Ираҡ һуғышы]]  ваҡытындағы хәрби хәрәкәттәр барышында ҡала ныҡ зыян күргән.

== Халҡы ==
1293-1294 йылдарҙа Тәбризгә килгән [[Поло, Марко|Марко Поло]] былай тип яҙа:
&lt;blockquote&gt;«Тәбриз халҡы, төрлө милләт вәкилдәренән: ([[Несториандар|несториандар]], [[әрмәндәр]], [[йәһүдтәр]], [[грузиндар |грузиндар]], [[Иранские народы|иранлылар]] һәм [[Мөхәммәт]]тең эйәреүселәре, йәғни Тәбриздәрҙең төп халҡы булған мосолмандарҙан торған. Һәр халыҡтың үҙ теле бар»&lt;ref&gt;Cihan Aydoğmuşoğlu, «Tarihte Tebriz», s. 74-75&lt;/ref&gt;. &lt;/blockquote&gt;

[[XV быуат]]та ҡала халҡы 200 000 кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 519&lt;/ref&gt;. 1501 йылда Тәбриздә 300 000 тирәһе кеше иҫәпләнә. [[XVI быуат]]тың беренсе яртыһында ҡала дүрт тапҡыр [[Османская империя| Ғосмандар]] тарафынан бөлгөнлөккә төшөрөлгән&lt;ref&gt;Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 638&lt;/ref&gt;. Тенрейро әйтеүенсә, [[1523 йыл]]да Тәбриздә төркиҙәр аҙ була, ҡалала [[Фарсылар|фарсылар]] йәшәй, [[әрмәндәр]] ҙә күп була&lt;ref&gt;Willem Floor and Hasan Javadi, The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran, {{oq|en|It is very interesting to learn that, according to Tenreiro, in 1523 among the people of Tabriz, there were only some Turkmen and the rest were Persians as well as many Armenians.}}&lt;/ref&gt;. [[1585 йыл]]ға Тәбриз халҡы 100 000 кешегә тиклем кәмей. [[1585]]-[[1588 йыл]]дарҙа [[Ғосман армияһы]]  [[Азербайджан (область)|Әзербайжан өлкәһе]]н баҫып алғас, Тәбриз халҡы тулыһынса юҡ ителә&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 639&lt;/ref&gt;.

=== XIX быуат ===
{{цитата|Тәбриз, Әзербайжан кеүек үк, төрки характеры менән айырылып тора. Мэри Шейл билдәләүенсә: «Фарсыстандың төп ҡалаһында булыуың Һәм шул уҡ ваҡытта фарсы телендә бер һүҙ ҙә ишетмәүең ғәжәп. Халыҡ тулып ятҡан баҙарҙа ғәрәптәр һәм фарсылар һирәк, күҙгә ташланған берҙән-бер тел — төрки теле», һәм «был төрки ҡалаһы тип әйтергә мөмкин».}}&lt;ref name=&quot;TABRIZ&quot;&gt;{{Из|Ираника|https://iranicaonline.org/articles/tabriz-05-city-in-19th-cent|заглавие= TABRIZ v. The city in the 19th century|автор=James D. Clark}}&lt;/ref&gt;

1868 йылда ҡалала 5 меңгә тиклем әрмән йәшәгән&lt;ref&gt;{{Книга|ref=Кузнецова|ссылка=https://book.ivran.ru/book?id=530|автор=Кузнецова Н.А.|заглавие=Иран в первой половине XIX века|ответственный=Ганковский Ю.В.|год=1983|место=М.|издательство=Наука. Главная редакция восточной литературы|страницы=187|страниц=265|archive-date=2022-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220211181927/https://book.ivran.ru/book?id=530}}&lt;/ref&gt;.

=== Хәҙерге заманда ===
Хәҙерге ваҡытта төп халҡы — [[Иранские азербайджанцы|әзербайжандар]]&lt;ref name =&quot;Evered&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Azerbaijanis (author Brenda Shaffer), page 206. // Encyclopaedia of Modern Asia. Volume 1: Abacus to China. Editors: David Levinson and Karen Christensen. New York: Charles Scribner’s Sons, 2002, LXVII+ 529 pages. ISBN 978-0-684-31242-2{{oq|en|Iran’s three northwesternmost provinces are inhabited predominantly by Azerbaijanis: East Azerbaijan, West Azerbaijan, and Ardabil. Tehran, the capital city, has a large Azerbaijani population as well, estimated at close to 50 percent of the city’s residents.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ciaonet.org/pbei/winep/policy_2006/2006_1146/index.html |title=Columbia Discovery Service |access-date=2017-09-21 |archive-date=2007-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201195641/http://www.ciaonet.org/pbei/winep/policy_2006/2006_1146/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ фарсылар, курдтар, әрмәндәр һәм [[Иран]]дың башҡа халыҡтары йәшәй. Халыҡ [[Азербайджанский язык|әзербайжан]] телендә лә, фарсы телдәрендә лә һөйләшә.

== Мәҙәниәт һәм сәнғәт ==

=== Тәбриз миниатюра мәктәбе ===
{{main|Тебризская школа миниатюры}}
XIV быуат башында [[Государство Хулагуидов|Хүләгүҙәр дәүләте]]нең монгол илхандары тарафынан фарсы миниатюраһының Тебриз мәктәбенә нигеҙ һалына&lt;ref&gt;G.Fehervari. Art and architecture // Peter Malcolm Holt, Ann K. S. Lambton, Bernard Lewis. The Cambridge history of Islam, vol. 2. Cambridge University Press, 1977, p. 738&lt;/ref&gt;, унда, ҡайһы берҙә көслөк менән, иң яҡшы рәссамдар һәм каллиграфтар йәлеп ителә&lt;ref name=&quot;az&quot;/&gt;, әммә уның сәскә атыуы XVI быуатҡа, [[Тимуридтар Империяһы]] тарҡалғандан һуң Сәфәүиҙәр династияһы осорона тура килә. Ул шул ваҡыттағы күп кенә художество тенденциялары, шулай уҡ көнсығыш-азия традицияларының ислам һынлы сәнғәтенә тәүге тапҡыр үтеп инеүе, атап әйткәндә, был мәктәптең эштәрендә ғалимдар ҡытай һәм монгол йоғонтоһон билдәләй&lt;ref&gt;«Tabrīz school.» Encyclopædia Britannica. 1995&lt;/ref&gt;. Әммә ҡытай һынлы сәнғәте менән танышыу Иран тарихында беренсе булғанлыҡтан, Тәбриз мәктәбенең тәүге осоронда ҡытай сюжеттарының тупаҫ күсермәһен осратырға мөмкин. Миниатюраларҙың сюжеттары, ҡағиҙә булараҡ, көнкүреш күренештәре, һарайҙағы тормош, шулай уҡ классик фарсы әҙәбиәте әҫәрҙәренән эпизодтар була, әммә, билдәләп үтергә кәрәк, миниатюраның образлы стиле йыш ҡына д

Тебризская школа XVI столетия развивалась в среде придворной культуры, её характеризовал широкий показ бытовых подробностей, нарастающая декоративность и дробность общего впечатления&lt;ref name=&quot;az&quot;/&gt;.

Представителями тебризской школы миниатюры XVI века были&lt;ref name=&quot;az&quot;/&gt;: [[Султан Мухаммед]], [[Ага Мирек]], [[Музаффар Али]], [[Мирза Али]], [[Мир Сеид Али]].

Тебризские миниатюры упоминаются в романе [[Памук, Орхан|Орхана Памука]] «[[Имя мне — Красный]]».

&lt;gallery heights=&quot;100px&quot; perrow=&quot;3&quot;&gt;
File:SchoolOfTabriz3.jpg|Похищение Заля Симургом, «Шахнаме» из дворца Топкапы.
File:The_death_of_the_hero_Rustam_and_his_horse_Rakhsh.jpg|Смерть Рустама и его коня Рахша, «Большое тебризское Шахнаме».
File:Ferhad_ve_Shirin.jpg|«Хамсе» 1481 года, Фархад несёт Ширин на плечах
&lt;/gallery&gt;

=== Келәмдәре ===
{{main|Тебризский ковёр}}
[[Файл:Azerbaijan Namazlik rug.jpg|thumb|150px|right|Ковёр «Намазлык». Тебризская школа. XV век. Частная коллекция Э. Пароваччи, Италия.]]
Несмотря на то, что понятие «Тебризский ковёр» обозначает особый вид ковров, произведенных на Северо-Западе [[Иран]]а, Тебриз занимает в этом регионе особое место как центр всей данной школы ковроткачества, начиная с V—VI веков&lt;ref&gt;Gedar. Ketabe Honare Iran. — p. 471&lt;/ref&gt;. В XVI веке многие ковры ткались для дворцов иранской шахской знати [[Сефевидское государство|эпохи Сефевидов]], несмотря на это в них оставалась связь с народными бытовыми ковровыми изделиями Азербайджана. В оформлении ковров использовались изображения охотничьих сцен, «звериные» мотивы, растительный орнамент, одна из характерных черт тебризских ковров — богатая красочная гамма&lt;ref name=&quot;az&quot;/&gt;. На протяжении XVI—XVII веков влияние тебризской школы выходило далеко за пределы северо-западного региона, так, она оказывала немалое влияние на ковровое искусство других регионов Империи&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.elibrary.az/docs/artofazerb.pdf |title=Л. С. БРЕТАНИЦКИЙ, Б. В. ВЕЙМАРН. ОЧЕРКИ ИСТОРИИ И ТЕОРИИ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНЫХ ИСКУССТВ. Искусство Азербайджана. Стр. 118—120 |access-date=2010-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215184230/http://www.elibrary.az/docs/artofazerb.pdf |archive-date=2010-02-15 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, а [[Искусство тканья азербайджанских ковров|азербайджанские ковроткачи]] Тебриза приобрели славу ткачей, способных соткать ковры любого качества и сложности, начиная от простых шерстяных заканчивая сложными шелковыми коврами&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Andrew Burke, Mark Elliot
 | заглавие      = Iran
 | издательство  = Lovely planet
 | год           = 2008
 | том           = 5
 | страницы      = 64
 | isbn          = 9781741042931
}}&lt;blockquote&gt;{{oq|en|Azari Weavers in Tabriz are renowned for being able to reproduce any type and quality of carpet, ranging from fine works in silk or with silk highlights, to simpler weaves from the village and tribal groups of the region.}}&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

{{Внешние медиафайлы
 |topic    =
 |subtopic =
 |width    = 280px
 |image1   =
 |audio1   =
 |video1   = {{youtube|b8XUwxhZLe0|Рубаба Мурадова «Dumanlı Təbriz»|logo=1 }}
}}

=== Әҙәбиәт һәм музыка ===
Близость к вулканическому массиву [[Сехенд]] вдохновляла многих творческих людей, побывавших в Тебризе. Город имеет особое место в иранской поэзии, к нему неоднократно обращались многие классики. Так, персидский поэт [[Руми]], избрал своим наставником дервиша [[Тебризи, Шамс ад-Дин|Шамса]] из Тебриза («Шамс» означает в переводе «солнце»), неоднократно обращался к Тебризу, в одном из своих произведений называл его «местом влюблённых» ({{lang-fa|شهر تبريز است و کوی دلبران}}).

Тебризу посвящены стихи Народного поэта Азербайджана [[Рустамханлы, Сабир Худу оглы|Сабира Рустамханлы]] «Təbrizlə görüş» и «İnansa Təbriz deyil»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://anl.az/down/meqale/elyazma_ins/2019/01/05(meqale).pdf |title=Tənzilə Rüstəmxanlı. Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığında Cənub mövzusu |access-date=2024-02-28 |archive-date=2024-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240228082126/http://anl.az/down/meqale/elyazma_ins/2019/01/05(meqale).pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Также известно произведение азербайджанского писателя [[Ордубади, Мамед Саид|Мамед Саида Ордубади]] «Dumanlı Təbriz» ({{tr-az|Тебриз туманный}}), посвящённое национально-освободительному движению в Южном Азербайджане в 1905—1911 годах&lt;ref&gt;[https://www.google.az/books/edition/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0/og4aAAAAIAAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;bsq=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B8+%D0%A2%D0%B5%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B7+%D1%82%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9&amp;dq=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B8+%D0%A2%D0%B5%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B7+%D1%82%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9&amp;printsec=frontcover История Азербайджана: ч. 1. Азербайджан в период пролетарской революции и построения социализма. ч. 2. Азербайджан в годы завершения строительства социалистического общества и в период развернутого строительства коммунизма]&lt;/ref&gt;. По мотивам этого произведения азербайджанским композитором [[Бадалбейли, Афрасияб Бадалбек оглы|Афрасиабом Бадалбейли]] была создана одноимённая музыкальная композиция&lt;ref&gt;[http://anl.az/down/meqale/adalet/2011/aprel/169894.htm ƏFRASİYAB BƏDƏLBƏYLİ… MUSİQİMİZİN DÜNƏNİ, BU GÜNÜ VƏ SABAHI]&lt;/ref&gt;.

== Фән һәм мәғарифы ==
В 1898 году известный персидский поэт [[Адиб-аль-Мемалик]] начал издавать в Тебризе газету «Адаб».

В Тебризе действуют около двадцати высших учебных заведений, среди которых выделяются Тебризский университет, Тебризский университет медицинских наук, [[Азербайджанский университет имени Шахид Мадани]], Университет художеств и Университет педагогов Азербайджана. В городе базируется Центр науки и технологий [[Восточный Азербайджан|Восточного Азербайджана]] и Тебризская национальная библиотека.

[[Файл:Shariyar tomb.jpg|thumb|Могила Шахрияра в «[[Мавзолей поэтов (Тебриз)|Мавзолее поэтов]]» в Тебризе]]

== Спорт ==
В Тебризе базируются футбольные клубы «[[Трактор (футбольный клуб, Тебриз)|Трактор]]» и «[[Машин Сази]]».

== Иҡтисады ==
[[Файл:Matrakçı Nasuh Map of Tabriz.JPG|thumb|250px|right|Схематичная карта города, XVI век, работа [[Матракчи Насух]]а]]

Исторически Тебриз был крупным торговым центром, о чём свидетельствует старинный [[Тебризский базар]] — памятник [[Всемирное наследие|Всемирного наследия]] [[ЮНЕСКО]].

Ныне город является вторым по значению промышленно-индустриальным центром Ирана. В городе расположена сеть профильных заводов и фабрик Иранской тракторостроительной компании «Тебриз Мохсен», составляющей ядро машиностроительной индустрии Ирана, филиалы которой действуют во многих городах страны и за рубежом. В городе расположены также нефтеперерабатывающий, химический и цементный заводы. Развита легкая и текстильная промышленность, функционирует ковроткаческая прядильная фабрика.

== Транспорты ==
* [[Тәбриз метрополитены]]

== Климаты ==
&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Климат местности
 | Ширина    = 70%
 | Положение = center
 | Место_род = Тебриза
 | Источник  = [ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/IR/40706.TXT NOAA]

 | Янв_ср = -3.2            | Янв_ср_осад = 25
 | Фев_ср = -0.8            | Фев_ср_осад = 25
 | Мар_ср = 4.9            | Мар_ср_осад = 47
 | Апр_ср = 10.9            | Апр_ср_осад = 53
 | Май_ср = 16.5            | Май_ср_осад = 41
 | Июн_ср = 21.9            | Июн_ср_осад = 18
 | Июл_ср = 26.0            | Июл_ср_осад = 3
 | Авг_ср = 25.3            | Авг_ср_осад = 4
 | Сен_ср = 21.1            | Сен_ср_осад = 9
 | Окт_ср = 13.5            | Окт_ср_осад = 28
 | Ноя_ср = 6.5            | Ноя_ср_осад = 28
 | Дек_ср = 0.3            | Дек_ср_осад = 26
 | Год_ср = 11.9            | Год_ср_осад = 311

 | Янв_ср_мин = -6.6        | Янв_ср_макс = 1.2
 | Фев_ср_мин = -4.5        | Фев_ср_макс = 3.8
 | Мар_ср_мин = 0.3        | Мар_ср_макс = 10.1
 | Апр_ср_мин = 5.7        | Апр_ср_макс = 16.5
 | Май_ср_мин = 10.6        | Май_ср_макс = 22.5
 | Июн_ср_мин = 15.2        | Июн_ср_макс = 28.6
 | Июл_ср_мин = 19.6        | Июл_ср_макс = 32.9
 | Авг_ср_мин = 19.0        | Авг_ср_макс = 32.3
 | Сен_ср_мин = 14.3        | Сен_ср_макс = 28.2
 | Окт_ср_мин = 8.0        | Окт_ср_макс = 19.9
 | Ноя_ср_мин = 2.1        | Ноя_ср_макс = 12.1
 | Дек_ср_мин = -3.0        | Дек_ср_макс = 4.9
 | Год_ср_мин = 6.7        | Год_ср_макс = 17.7

 | Янв_а_мин = -29.0         | Янв_а_макс = 16.0
 | Фев_а_мин = -26.0         | Фев_а_макс = 18.5
 | Мар_а_мин = -19.0         | Мар_а_макс = 25.0
 | Апр_а_мин = -12.0         | Апр_а_макс = 27.0
 | Май_а_мин = 0.6         | Май_а_макс = 32.1
 | Июн_а_мин = 5.0         | Июн_а_макс = 39.0
 | Июл_а_мин = 11.0         | Июл_а_макс = 42.0
 | Авг_а_мин = 11.0         | Авг_а_макс = 40.0
 | Сен_а_мин = 6.0         | Сен_а_макс = 35.2
 | Окт_а_мин = -4.0         | Окт_а_макс = 30.0
 | Ноя_а_мин = -14.0         | Ноя_а_макс = 22.0
 | Дек_а_мин = -24.0         | Дек_а_макс = 17.0
 | Год_а_мин = -29.0         | Год_а_макс = 42.0

 | Янв_вода =
 | Фев_вода =
 | Мар_вода =
 | Апр_вода =
 | Май_вода =
 | Июн_вода =
 | Июл_вода =
 | Авг_вода =
 | Сен_вода =
 | Окт_вода =
 | Ноя_вода =
 | Дек_вода =
 | Год_вода =
}}
&lt;/div&gt;

== Туғандаш ҡалалар ==
{|
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|
* {{Флаг Азербайджана}} [[Баку]], [[Азербайджан]]
* {{Флаг Государства Палестина}} [[Газа]], [[Государство Палестина]]
* {{Флаг Австрии}} [[Вена]], [[Австрия]]
* {{Флаг Азербайджана}} [[Гянджа]], [[Азербайджан]]
* {{Флаг Хорватии}} [[Загреб]], [[Хорватия]]
|
* {{Флаг Турции}} [[Измир]], [[Турция]]
* {{Флаг России}} [[Казань]], [[Россия]], с 2009 года&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kzn.ru/old/page12827.htm |title=Официальный портал мэрии Казани |access-date=2014-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131027100604/http://www.kzn.ru/old/page12827.htm |archive-date=2013-10-27 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг Ирака}} [[Кербела]], [[Ирак]]
* {{Флаг Турции}} [[Конья]], [[Турция]]
* {{Флаг Беларуси}} [[Могилёв]], [[Беларусь]]
|
* {{Флаг Турции}} [[Стамбул]], [[Турция]]
* {{Флаг КНР}} [[Ухань]], [[КНР]]
* {{Флаг Вьетнама}} [[Хошимин]], [[Вьетнам]]
* {{Флаг Таджикистана}} [[Худжанд]], [[Таджикистан]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1366716 |title=تبریز و خجند خواهر خوانده می شوند|access-date=2012-05-08 |archive-date=2012-05-08 |archive-url=https://www.webcitation.org/67VJIXLPH?url=http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1366716 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг Турции}} [[Эрзурум]], [[Турция]]
|}

== Галерея ==
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; widths=&quot;270&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Файл:Jules Laurens - The Blue Mosquee in Tabriz, Persia.jpg|«[[Голубая мечеть (Тебриз)|Голубая мечеть]]» на картине [[Лоран, Жюль|Жюля Лорана]], 1872 г.
Файл:City Gate , Tabriz by Eugène Flandin.jpg|«Ворота города» на рисунке [[Фланден, Эжен|Эжена Фландена]], 1840 г.
Файл:Tabriz by Eugène Flandin.jpg|Тебриз. Худ. Эжен Фланден, 1840 г.
Файл:Vision Tabriz.JPG|Вид на Тебриз
Файл:Behnam's House, Sahand University of Technology, Tabriz, Azerbaijan, Iran, 08-19-2006-Edit.jpg|[[Дом Бехнам (Тебриз)|Дом Бехнам]]
Файл:Армянский квартал.JPG|Армянский квартал города
Файл:Saat 4.jpg|Мэрия Тебриза
Файл:Hariri ghazalehsajedi.jpg|[[Дом Харири]]
Файл:Tabriz Metro on Bridge.jpg|Метрополитен
&lt;/gallery&gt;

=== Панорамалы күренеш ===
{{wide image|Panorama of Tabriz.jpg|1000px|&lt;center&gt;Панорамный вид города из Эль Голи, август 2010&lt;/center&gt;}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Голестан (Тебриз)]]
* [[Тебризский ковёр]]
* Футбольный клуб [[Машин Сази Табриз]]
* [[Трактор (футбольный клуб, Тебриз)|Трактор]]
* [[Тебризский музей профессий]]
* [[Табризи ловуез]] — кондитерские изделия в форме ромба из Тебриза

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БСЭ2|том=42|статья=Тебри́з (Тавриз)|страницы=95}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=jVcTp7ggiOM  Муса Мусаев — Тебриз]
* [https://www.youtube.com/watch?v=_0MHUNfjlRw Джавид Тебризли — Тебриз]

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Административные центры останов Ирана}}
{{start box}}
{{succession box|title=&lt;small&gt;Столица [[Иран]]а (Персии)&lt;/small&gt;|before=[[Ктесифон]]|after=[[Казвин]]|years=1501–1555}}
{{end box}}

[[Категория:Ирандың миллионер ҡалалары]]
[[Категория:Тәбриз|*]]
[[Категория:Тарихи дәүләттәр баш ҡалалары]]
[[Категория:Ирандың боронғо ҡалалары]]
[[Категория:Көнсығыш Әзербайжан ҡалалары]]</text>
      <sha1>05kgtsphl8ax3h8h3os8a3wh4ik3bx4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297046</id>
      <parentid>1297045</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T16:10:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тәбриз миниатюра мәктәбе */</comment>
      <origin>1297046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34939" sha1="rmfynl9vpviyf5tx2j7f3c1c222h7i4" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=14 май 2026}}
{{Ук}}
'''Тәбриз''' ({{lang-fa|تبریز}}, әйтел. [tæbˈriːz] ''Tabriz'', {{lang-az|Təbriz}}) — [[Иран]]дың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. [[Көнсығыш Әзербайжан]]дың административ үҙәге.

'''Тебри́з''' {{audio|Tabriz.ogg|произношение}} ('''Табри́з''', '''Таври́з''', {{lang-fa|تبریز}}, әйтелеше [tæbˈriːz] ''Tabriz'', {{lang-az|تبریز / Təbriz}}) — [[Иран]]дағы [[ҡала]], [[Көнсығыш  Әзербайжан]] иран [[Административное деление Ирана|провинцияһыны]]ң [[административ үҙәге]]. Вулкан массивы [[Сәһәнд]] һәм Эйнали тауы араһында, [[Урмия (озеро)|Урмия]] күле буйында урынлашҡан.

Ҡала халҡының күпселеге — [[әзербайжандар]]&lt;ref name =&quot;Evered&quot;&gt;{{статья
 |автор    = Kyle Evered
 |заглавие = TABRIZ
 |ссылка   =
 |язык     =
 |издание  = Encyclopaedia of Modern Asia. Volume 5: Possession to Turkey
 |тип      =
 |год      = 2002
 |том      = 1
 |номер    =
 |страницы = 366
 |doi      =
 |issn     = 0-684-80617-7
}}&lt;/ref&gt;{{Переход|Население}}.

[[Иран]]дың ҙурлығы буйынса дүртенсе ҡалаһы. Бер үк атамалы [[Тәбриз (станция)|тимер юл станция]]һы (1916).

== Тарихы ==
III—VII быуаттар — [[Сасаниды|Сәсәниҙәр]] дәүләте составында.

IV быуат — Тәбриз, ул осорҙа әһәмиәте аҙ булған урын, әрмән-фарсы һуғышы һөҙөмтәһендә емерелгән&lt;ref name=&quot;C. E. Bosworth&quot;&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-iv|заглавие=Azerbaijan iv. Islamic History to 1941||автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|C. E. Bosworth]]}}{{oq|en|Tabrīz was a place of little importance at this time, having been largely destroyed in the Armeno-Persian wars of the fourth century (see V. Minorsky, “Tabrīz,” in EI1 IV).}}&lt;/ref&gt;.

IX быуат аҙағы — Ғәрәп хәлифәлеге һөжүменән һуң [[Саджиды|Сажиҙар]] әмирлеге барлыҡҡа килгән.

XII—XIII быуаттар — [[Государство Ильдегизидов|Илдегиҙиҙәр дәүләтене]]ң баш ҡалаһы.

1220—1222 — ҡала [[Армия Монгольской империи|монголдар]]ҙың көньяҡ Кавказға беренсе разведка походы (1220—1222) ваҡытында өс тапҡыр монголдар һөжүменә дусар була һәм уларға өс тапҡыр аҡса түләп ҡотола.

XIII—XIV быуаттар монгол [[илһан]] [[Хүләгүиҙәр]] дәүләтенең баш ҡалаларының береһе.

1375—1468 — [[Ҡара Ҡуйлылар]] [[Туркоманы|төрки төркмән]] дәүләтенең баш ҡалаһы.

1469-1501 — [[Аҡ Ҡуйлы]] төрки төркмәндәр дәүләтенең баш ҡалаһы. Аҡ Ҡуйлы осоронда Тәбриз мөһим иҡтисади әһәмиәткә эйә була, ул  [[Великий шёлковый путь|Бөйөк ебәк юлы]]нда йөк күсереп тейәү пункты була. Немец сәйәхәтсеһе [[Шильтбергер, Иоганн|Иоганн Шильтбергер]] шаһтың Тәбриздән килгән килеме ''«ҡеүәтле христиан монархының килеменән артығыраҡ, сөнки был ҡала — ҙур сауҙа әйләнеше үҙәге»'' тип яҙған&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;''.''

1474 йылда ҡалаға [[Афанасий Никитин]] килә, ул уны үҙенең «[[Хожение за три моря]]» юлъяҙмаларында телгә ала&lt;ref&gt;Хожение за три моря Афанасия Никитина. — Л., 1986. — С. 57.&lt;/ref&gt;.

1501-1555 — [[Сәфәүиҙәр |Сәфәүиҙәр]] дәүләтенең баш ҡалаһы Тәбриз 
[[Урта Көнсығыш]]тың иң эре мәҙәни һәм иҡтисади үҙәктәренең береһенә әүерелә&lt;ref name=&quot;az&quot;&gt;Искусство Азербайджана, В. Шлеев при участии Б. Веймарно; раздел «миниатюры» — Т.Каптерева&lt;/ref&gt;.

1747-1802 — Тәбриз ханлығының баш ҡалаһы, уға [[төркиләшкән]] [[Дунбули (племя)|Дунбули]] курд ҡәбиләһе вәкилдәре етәкселек итә.

1827 — [[Русско-персидская война (1826—1828)|урыҫ-фарсы һуғышы]] барышында рус ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына.

Ҡала ҡеүәтле ер тетрәүҙәр арҡаһында өс тапҡыр (858 йылда, 1041 йылда һәм 1721 йылда) емерелгән.

XX быуат башында Тәбриз бик күп радикаль ойошмаларҙың һыйыныу урыны булғанлыҡтан, 1905-1911 йылдарҙағы [[Ҡаджар Ираны]]ның [[Конституцион революцияһы]]нда мөһим роль уйнай. 1908 йылда уҡ ҡаланан Тәбриз губернаторы вазифаһын биләгән принц [[Мохаммед Али-шах|Мөхәммәт-Али шаһ]] яҡлылар ҡыуыла. Яңы мәжлес булдырыу — ҡаршы сығыусыларҙың төп талаптарының береһе була. Инглиз һәм урыҫ ғәскәрҙәре Иранға баҫып инә һәм революцияны баҫтыра. Һуңғылары Тәбризде баҫып ала, радикаль революцион төркөмдәрҙе ҡоралһыҙландыра, әммә шул уҡ ваҡытта шаһ губернаторына ҡалаға инеү мөмкинлеген танымай һәм кире ҡаға. Һөҙөмтәлә [[Мөхәммәт Али шаһ]] [[Российская Империя|Рәсәй]]гә китергә мәжбүр була, ә 1909 йылда власҡа яңы хаким, [[Ҡаджарҙар династияһы]]нан һуңғыһы [[Солтан Әхмәт шаһ]] килә&lt;ref&gt;Васильев Л. История Востока, Глава 10 Шиитский Иран в XIX—XX вв.&lt;/ref&gt;.

1941 йылдың 25 авгусында [[Иран операцияһы]] башлана һәм СССР-ҙың [[Хәрби-һауа көстәре]] Тәбризға һөжүм итә. 26 августа Ҡыҙыл Армия Тәбризде баҫып ала&lt;ref&gt;Kaveh, Farrokh. Iran at War: 1500—1988. — Oxford: Osprey Publishing, 2011. — 488 p. — (General Military). — ISBN 1-84603-491-4&lt;/ref&gt;. Ҡалала радиоразведка бурыстарын үтәгән ОСНАЗ (х/ч 95960) 442-се айырым радиодивизионы урынлашҡан булған. Совет оккупацияһынан һуң 3 йыл үткәс, 1945 йылдың 12 декабрендә, Тәбриз СССР-ҙың ҡатнашлығында ойошторолған һәм, Советтар Союзы Ирандан ғәскәрҙәрен сығарғандан һуң&lt;ref&gt;George Lenczowski. «United States' Support for Iran’s Independence and Integrity, 1945—1959», Annals of the American Academy of Political and Social Science, Vol. 401, America and the Middle East. (May, 1972), p. 49&lt;/ref&gt;, 1946 йылдың декабренә тиклем йәшәүен дауам иткән Әзербайжан Демократик Республикаһының баш ҡалаһы булған.

[[Исламская революция в Иране|Ислам революцияһы]] башланғанға тиклем Тәбриздә шаһ режимына ҡаршы [[Акции протеста 18 февраля 1978 года в Тебризе|массауи сығыштар]] булған. Улар армия көстәре тарафынан ҡаты  баҫтырыла&lt;ref&gt;{{книга
|автор = Алиев С. М.
|заглавие = История Ирана. XX век
|издательство =Институт востоковедения РАН: Крафт+
|место =М.
|год = 2004
|страницы = 437—438
|isbn = 5-93675-075-2, 5-89282-184-6
}}&lt;/ref&gt;.

1980—1988 йылдарҙағы [[Ирано-иракская война|Иран-Ираҡ һуғышы]]  ваҡытындағы хәрби хәрәкәттәр барышында ҡала ныҡ зыян күргән.

== Халҡы ==
1293-1294 йылдарҙа Тәбризгә килгән [[Поло, Марко|Марко Поло]] былай тип яҙа:
&lt;blockquote&gt;«Тәбриз халҡы, төрлө милләт вәкилдәренән: ([[Несториандар|несториандар]], [[әрмәндәр]], [[йәһүдтәр]], [[грузиндар |грузиндар]], [[Иранские народы|иранлылар]] һәм [[Мөхәммәт]]тең эйәреүселәре, йәғни Тәбриздәрҙең төп халҡы булған мосолмандарҙан торған. Һәр халыҡтың үҙ теле бар»&lt;ref&gt;Cihan Aydoğmuşoğlu, «Tarihte Tebriz», s. 74-75&lt;/ref&gt;. &lt;/blockquote&gt;

[[XV быуат]]та ҡала халҡы 200 000 кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 519&lt;/ref&gt;. 1501 йылда Тәбриздә 300 000 тирәһе кеше иҫәпләнә. [[XVI быуат]]тың беренсе яртыһында ҡала дүрт тапҡыр [[Османская империя| Ғосмандар]] тарафынан бөлгөнлөккә төшөрөлгән&lt;ref&gt;Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 638&lt;/ref&gt;. Тенрейро әйтеүенсә, [[1523 йыл]]да Тәбриздә төркиҙәр аҙ була, ҡалала [[Фарсылар|фарсылар]] йәшәй, [[әрмәндәр]] ҙә күп була&lt;ref&gt;Willem Floor and Hasan Javadi, The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran, {{oq|en|It is very interesting to learn that, according to Tenreiro, in 1523 among the people of Tabriz, there were only some Turkmen and the rest were Persians as well as many Armenians.}}&lt;/ref&gt;. [[1585 йыл]]ға Тәбриз халҡы 100 000 кешегә тиклем кәмей. [[1585]]-[[1588 йыл]]дарҙа [[Ғосман армияһы]]  [[Азербайджан (область)|Әзербайжан өлкәһе]]н баҫып алғас, Тәбриз халҡы тулыһынса юҡ ителә&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 639&lt;/ref&gt;.

=== XIX быуат ===
{{цитата|Тәбриз, Әзербайжан кеүек үк, төрки характеры менән айырылып тора. Мэри Шейл билдәләүенсә: «Фарсыстандың төп ҡалаһында булыуың Һәм шул уҡ ваҡытта фарсы телендә бер һүҙ ҙә ишетмәүең ғәжәп. Халыҡ тулып ятҡан баҙарҙа ғәрәптәр һәм фарсылар һирәк, күҙгә ташланған берҙән-бер тел — төрки теле», һәм «был төрки ҡалаһы тип әйтергә мөмкин».}}&lt;ref name=&quot;TABRIZ&quot;&gt;{{Из|Ираника|https://iranicaonline.org/articles/tabriz-05-city-in-19th-cent|заглавие= TABRIZ v. The city in the 19th century|автор=James D. Clark}}&lt;/ref&gt;

1868 йылда ҡалала 5 меңгә тиклем әрмән йәшәгән&lt;ref&gt;{{Книга|ref=Кузнецова|ссылка=https://book.ivran.ru/book?id=530|автор=Кузнецова Н.А.|заглавие=Иран в первой половине XIX века|ответственный=Ганковский Ю.В.|год=1983|место=М.|издательство=Наука. Главная редакция восточной литературы|страницы=187|страниц=265|archive-date=2022-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220211181927/https://book.ivran.ru/book?id=530}}&lt;/ref&gt;.

=== Хәҙерге заманда ===
Хәҙерге ваҡытта төп халҡы — [[Иранские азербайджанцы|әзербайжандар]]&lt;ref name =&quot;Evered&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Azerbaijanis (author Brenda Shaffer), page 206. // Encyclopaedia of Modern Asia. Volume 1: Abacus to China. Editors: David Levinson and Karen Christensen. New York: Charles Scribner’s Sons, 2002, LXVII+ 529 pages. ISBN 978-0-684-31242-2{{oq|en|Iran’s three northwesternmost provinces are inhabited predominantly by Azerbaijanis: East Azerbaijan, West Azerbaijan, and Ardabil. Tehran, the capital city, has a large Azerbaijani population as well, estimated at close to 50 percent of the city’s residents.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ciaonet.org/pbei/winep/policy_2006/2006_1146/index.html |title=Columbia Discovery Service |access-date=2017-09-21 |archive-date=2007-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201195641/http://www.ciaonet.org/pbei/winep/policy_2006/2006_1146/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ фарсылар, курдтар, әрмәндәр һәм [[Иран]]дың башҡа халыҡтары йәшәй. Халыҡ [[Азербайджанский язык|әзербайжан]] телендә лә, фарсы телдәрендә лә һөйләшә.

== Мәҙәниәт һәм сәнғәт ==

=== Тәбриз миниатюра мәктәбе ===
{{main|Тебризская школа миниатюры}}
XIV быуат башында [[Государство Хулагуидов|Хүләгүҙәр дәүләтене]]ң монгол илхандары тарафынан фарсы миниатюраһының Тебриз мәктәбенә нигеҙ һалына&lt;ref&gt;G.Fehervari. Art and architecture // Peter Malcolm Holt, Ann K. S. Lambton, Bernard Lewis. The Cambridge history of Islam, vol. 2. Cambridge University Press, 1977, p. 738&lt;/ref&gt;, унда, ҡайһы берҙә көслөк менән, иң яҡшы рәссамдар һәм каллиграфтар йәлеп ителә&lt;ref name=&quot;az&quot;/&gt;, әммә уның сәскә атыуы XVI быуатҡа, [[Тимуридтар Империяһы]] тарҡалғандан һуң Сәфәүиҙәр династияһы осорона тура килә. Ул шул ваҡыттағы күп кенә художество тенденциялары, шулай уҡ көнсығыш-азия традицияларының ислам һынлы сәнғәтенә тәүге тапҡыр үтеп инеүе, атап әйткәндә, был мәктәптең эштәрендә ғалимдар ҡытай һәм монгол йоғонтоһон билдәләй&lt;ref&gt;«Tabrīz school.» Encyclopædia Britannica. 1995&lt;/ref&gt;. Әммә ҡытай һынлы сәнғәте менән танышыу Иран тарихында беренсе булғанлыҡтан, Тәбриз мәктәбенең тәүге осоронда ҡытай сюжеттарының тупаҫ күсермәһен осратырға мөмкин. Миниатюраларҙың сюжеттарында, ҡағиҙә булараҡ, көнкүреш күренештәре, һарайҙағы тормош, шулай уҡ классик фарсы әҙәбиәте әҫәрҙәренән эпизодтар була, әммә, билдәләп үтергә кәрәк, миниатюраның образлы стиле йыш ҡына авторҙарҙың ниәтенән алыҫлаша. XVI быуатта Тәбриз мәктәбе һарай мәҙәниәте мөхитендә үҫешә, уны көнкүреш деталдәрен киң күрһәтеү, декоративлыҡтың артыуы һәм дөйөм тәьҫораттың өҙлөкһөҙлөгө ҡылыҡһырлай&lt;ref name=&quot;az&quot;/&gt;.

XVI быуаттың Тәбриз миниатюра мәктәбе вәкилдәре&lt;ref name=&quot;az&quot;/&gt;:
[[Солтан Мөхәммәт]], [[Аға Мирек]], [[Мозаффар Али]], [[Мирза Али]], [[Мирсәйет Али]] була.

Тәбриз миниатюралары Орхан Памуктың «Имя мне Красный» романында телгә алына.

&lt;gallery heights=&quot;100px&quot; perrow=&quot;3&quot;&gt;
File:SchoolOfTabriz3.jpg|Симург Залде урлай, Топкапы һарайындағы  «Шаһнамә».
File:The_death_of_the_hero_Rustam_and_his_horse_Rakhsh.jpg|Рөстәмдең һәм уның аты Рахшаның үлеме, «Большое тебризское Шахнаме» («Ҙур Тәбриз Шаһнамәһе»).
File:Ferhad_ve_Shirin.jpg|1481 йылғы «Хамсе», Фәрхәд Ширинде иңбашында килтерә
&lt;/gallery&gt;

=== Келәмдәре ===
{{main|Тебризский ковёр}}
[[Файл:Azerbaijan Namazlik rug.jpg|thumb|150px|right|Ковёр «Намазлык». Тебризская школа. XV век. Частная коллекция Э. Пароваччи, Италия.]]
Несмотря на то, что понятие «Тебризский ковёр» обозначает особый вид ковров, произведенных на Северо-Западе [[Иран]]а, Тебриз занимает в этом регионе особое место как центр всей данной школы ковроткачества, начиная с V—VI веков&lt;ref&gt;Gedar. Ketabe Honare Iran. — p. 471&lt;/ref&gt;. В XVI веке многие ковры ткались для дворцов иранской шахской знати [[Сефевидское государство|эпохи Сефевидов]], несмотря на это в них оставалась связь с народными бытовыми ковровыми изделиями Азербайджана. В оформлении ковров использовались изображения охотничьих сцен, «звериные» мотивы, растительный орнамент, одна из характерных черт тебризских ковров — богатая красочная гамма&lt;ref name=&quot;az&quot;/&gt;. На протяжении XVI—XVII веков влияние тебризской школы выходило далеко за пределы северо-западного региона, так, она оказывала немалое влияние на ковровое искусство других регионов Империи&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.elibrary.az/docs/artofazerb.pdf |title=Л. С. БРЕТАНИЦКИЙ, Б. В. ВЕЙМАРН. ОЧЕРКИ ИСТОРИИ И ТЕОРИИ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНЫХ ИСКУССТВ. Искусство Азербайджана. Стр. 118—120 |access-date=2010-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215184230/http://www.elibrary.az/docs/artofazerb.pdf |archive-date=2010-02-15 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, а [[Искусство тканья азербайджанских ковров|азербайджанские ковроткачи]] Тебриза приобрели славу ткачей, способных соткать ковры любого качества и сложности, начиная от простых шерстяных заканчивая сложными шелковыми коврами&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Andrew Burke, Mark Elliot
 | заглавие      = Iran
 | издательство  = Lovely planet
 | год           = 2008
 | том           = 5
 | страницы      = 64
 | isbn          = 9781741042931
}}&lt;blockquote&gt;{{oq|en|Azari Weavers in Tabriz are renowned for being able to reproduce any type and quality of carpet, ranging from fine works in silk or with silk highlights, to simpler weaves from the village and tribal groups of the region.}}&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

{{Внешние медиафайлы
 |topic    =
 |subtopic =
 |width    = 280px
 |image1   =
 |audio1   =
 |video1   = {{youtube|b8XUwxhZLe0|Рубаба Мурадова «Dumanlı Təbriz»|logo=1 }}
}}

=== Әҙәбиәт һәм музыка ===
Близость к вулканическому массиву [[Сехенд]] вдохновляла многих творческих людей, побывавших в Тебризе. Город имеет особое место в иранской поэзии, к нему неоднократно обращались многие классики. Так, персидский поэт [[Руми]], избрал своим наставником дервиша [[Тебризи, Шамс ад-Дин|Шамса]] из Тебриза («Шамс» означает в переводе «солнце»), неоднократно обращался к Тебризу, в одном из своих произведений называл его «местом влюблённых» ({{lang-fa|شهر تبريز است و کوی دلبران}}).

Тебризу посвящены стихи Народного поэта Азербайджана [[Рустамханлы, Сабир Худу оглы|Сабира Рустамханлы]] «Təbrizlə görüş» и «İnansa Təbriz deyil»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://anl.az/down/meqale/elyazma_ins/2019/01/05(meqale).pdf |title=Tənzilə Rüstəmxanlı. Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığında Cənub mövzusu |access-date=2024-02-28 |archive-date=2024-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240228082126/http://anl.az/down/meqale/elyazma_ins/2019/01/05(meqale).pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Также известно произведение азербайджанского писателя [[Ордубади, Мамед Саид|Мамед Саида Ордубади]] «Dumanlı Təbriz» ({{tr-az|Тебриз туманный}}), посвящённое национально-освободительному движению в Южном Азербайджане в 1905—1911 годах&lt;ref&gt;[https://www.google.az/books/edition/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0/og4aAAAAIAAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;bsq=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B8+%D0%A2%D0%B5%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B7+%D1%82%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9&amp;dq=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B8+%D0%A2%D0%B5%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B7+%D1%82%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9&amp;printsec=frontcover История Азербайджана: ч. 1. Азербайджан в период пролетарской революции и построения социализма. ч. 2. Азербайджан в годы завершения строительства социалистического общества и в период развернутого строительства коммунизма]&lt;/ref&gt;. По мотивам этого произведения азербайджанским композитором [[Бадалбейли, Афрасияб Бадалбек оглы|Афрасиабом Бадалбейли]] была создана одноимённая музыкальная композиция&lt;ref&gt;[http://anl.az/down/meqale/adalet/2011/aprel/169894.htm ƏFRASİYAB BƏDƏLBƏYLİ… MUSİQİMİZİN DÜNƏNİ, BU GÜNÜ VƏ SABAHI]&lt;/ref&gt;.

== Фән һәм мәғарифы ==
В 1898 году известный персидский поэт [[Адиб-аль-Мемалик]] начал издавать в Тебризе газету «Адаб».

В Тебризе действуют около двадцати высших учебных заведений, среди которых выделяются Тебризский университет, Тебризский университет медицинских наук, [[Азербайджанский университет имени Шахид Мадани]], Университет художеств и Университет педагогов Азербайджана. В городе базируется Центр науки и технологий [[Восточный Азербайджан|Восточного Азербайджана]] и Тебризская национальная библиотека.

[[Файл:Shariyar tomb.jpg|thumb|Могила Шахрияра в «[[Мавзолей поэтов (Тебриз)|Мавзолее поэтов]]» в Тебризе]]

== Спорт ==
В Тебризе базируются футбольные клубы «[[Трактор (футбольный клуб, Тебриз)|Трактор]]» и «[[Машин Сази]]».

== Иҡтисады ==
[[Файл:Matrakçı Nasuh Map of Tabriz.JPG|thumb|250px|right|Схематичная карта города, XVI век, работа [[Матракчи Насух]]а]]

Исторически Тебриз был крупным торговым центром, о чём свидетельствует старинный [[Тебризский базар]] — памятник [[Всемирное наследие|Всемирного наследия]] [[ЮНЕСКО]].

Ныне город является вторым по значению промышленно-индустриальным центром Ирана. В городе расположена сеть профильных заводов и фабрик Иранской тракторостроительной компании «Тебриз Мохсен», составляющей ядро машиностроительной индустрии Ирана, филиалы которой действуют во многих городах страны и за рубежом. В городе расположены также нефтеперерабатывающий, химический и цементный заводы. Развита легкая и текстильная промышленность, функционирует ковроткаческая прядильная фабрика.

== Транспорты ==
* [[Тәбриз метрополитены]]

== Климаты ==
&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Климат местности
 | Ширина    = 70%
 | Положение = center
 | Место_род = Тебриза
 | Источник  = [ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/IR/40706.TXT NOAA]

 | Янв_ср = -3.2            | Янв_ср_осад = 25
 | Фев_ср = -0.8            | Фев_ср_осад = 25
 | Мар_ср = 4.9            | Мар_ср_осад = 47
 | Апр_ср = 10.9            | Апр_ср_осад = 53
 | Май_ср = 16.5            | Май_ср_осад = 41
 | Июн_ср = 21.9            | Июн_ср_осад = 18
 | Июл_ср = 26.0            | Июл_ср_осад = 3
 | Авг_ср = 25.3            | Авг_ср_осад = 4
 | Сен_ср = 21.1            | Сен_ср_осад = 9
 | Окт_ср = 13.5            | Окт_ср_осад = 28
 | Ноя_ср = 6.5            | Ноя_ср_осад = 28
 | Дек_ср = 0.3            | Дек_ср_осад = 26
 | Год_ср = 11.9            | Год_ср_осад = 311

 | Янв_ср_мин = -6.6        | Янв_ср_макс = 1.2
 | Фев_ср_мин = -4.5        | Фев_ср_макс = 3.8
 | Мар_ср_мин = 0.3        | Мар_ср_макс = 10.1
 | Апр_ср_мин = 5.7        | Апр_ср_макс = 16.5
 | Май_ср_мин = 10.6        | Май_ср_макс = 22.5
 | Июн_ср_мин = 15.2        | Июн_ср_макс = 28.6
 | Июл_ср_мин = 19.6        | Июл_ср_макс = 32.9
 | Авг_ср_мин = 19.0        | Авг_ср_макс = 32.3
 | Сен_ср_мин = 14.3        | Сен_ср_макс = 28.2
 | Окт_ср_мин = 8.0        | Окт_ср_макс = 19.9
 | Ноя_ср_мин = 2.1        | Ноя_ср_макс = 12.1
 | Дек_ср_мин = -3.0        | Дек_ср_макс = 4.9
 | Год_ср_мин = 6.7        | Год_ср_макс = 17.7

 | Янв_а_мин = -29.0         | Янв_а_макс = 16.0
 | Фев_а_мин = -26.0         | Фев_а_макс = 18.5
 | Мар_а_мин = -19.0         | Мар_а_макс = 25.0
 | Апр_а_мин = -12.0         | Апр_а_макс = 27.0
 | Май_а_мин = 0.6         | Май_а_макс = 32.1
 | Июн_а_мин = 5.0         | Июн_а_макс = 39.0
 | Июл_а_мин = 11.0         | Июл_а_макс = 42.0
 | Авг_а_мин = 11.0         | Авг_а_макс = 40.0
 | Сен_а_мин = 6.0         | Сен_а_макс = 35.2
 | Окт_а_мин = -4.0         | Окт_а_макс = 30.0
 | Ноя_а_мин = -14.0         | Ноя_а_макс = 22.0
 | Дек_а_мин = -24.0         | Дек_а_макс = 17.0
 | Год_а_мин = -29.0         | Год_а_макс = 42.0

 | Янв_вода =
 | Фев_вода =
 | Мар_вода =
 | Апр_вода =
 | Май_вода =
 | Июн_вода =
 | Июл_вода =
 | Авг_вода =
 | Сен_вода =
 | Окт_вода =
 | Ноя_вода =
 | Дек_вода =
 | Год_вода =
}}
&lt;/div&gt;

== Туғандаш ҡалалар ==
{|
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|
* {{Флаг Азербайджана}} [[Баку]], [[Азербайджан]]
* {{Флаг Государства Палестина}} [[Газа]], [[Государство Палестина]]
* {{Флаг Австрии}} [[Вена]], [[Австрия]]
* {{Флаг Азербайджана}} [[Гянджа]], [[Азербайджан]]
* {{Флаг Хорватии}} [[Загреб]], [[Хорватия]]
|
* {{Флаг Турции}} [[Измир]], [[Турция]]
* {{Флаг России}} [[Казань]], [[Россия]], с 2009 года&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kzn.ru/old/page12827.htm |title=Официальный портал мэрии Казани |access-date=2014-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131027100604/http://www.kzn.ru/old/page12827.htm |archive-date=2013-10-27 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг Ирака}} [[Кербела]], [[Ирак]]
* {{Флаг Турции}} [[Конья]], [[Турция]]
* {{Флаг Беларуси}} [[Могилёв]], [[Беларусь]]
|
* {{Флаг Турции}} [[Стамбул]], [[Турция]]
* {{Флаг КНР}} [[Ухань]], [[КНР]]
* {{Флаг Вьетнама}} [[Хошимин]], [[Вьетнам]]
* {{Флаг Таджикистана}} [[Худжанд]], [[Таджикистан]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1366716 |title=تبریز و خجند خواهر خوانده می شوند|access-date=2012-05-08 |archive-date=2012-05-08 |archive-url=https://www.webcitation.org/67VJIXLPH?url=http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1366716 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг Турции}} [[Эрзурум]], [[Турция]]
|}

== Галерея ==
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; widths=&quot;270&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Файл:Jules Laurens - The Blue Mosquee in Tabriz, Persia.jpg|«[[Голубая мечеть (Тебриз)|Голубая мечеть]]» на картине [[Лоран, Жюль|Жюля Лорана]], 1872 г.
Файл:City Gate , Tabriz by Eugène Flandin.jpg|«Ворота города» на рисунке [[Фланден, Эжен|Эжена Фландена]], 1840 г.
Файл:Tabriz by Eugène Flandin.jpg|Тебриз. Худ. Эжен Фланден, 1840 г.
Файл:Vision Tabriz.JPG|Вид на Тебриз
Файл:Behnam's House, Sahand University of Technology, Tabriz, Azerbaijan, Iran, 08-19-2006-Edit.jpg|[[Дом Бехнам (Тебриз)|Дом Бехнам]]
Файл:Армянский квартал.JPG|Армянский квартал города
Файл:Saat 4.jpg|Мэрия Тебриза
Файл:Hariri ghazalehsajedi.jpg|[[Дом Харири]]
Файл:Tabriz Metro on Bridge.jpg|Метрополитен
&lt;/gallery&gt;

=== Панорамалы күренеш ===
{{wide image|Panorama of Tabriz.jpg|1000px|&lt;center&gt;Панорамный вид города из Эль Голи, август 2010&lt;/center&gt;}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Голестан (Тебриз)]]
* [[Тебризский ковёр]]
* Футбольный клуб [[Машин Сази Табриз]]
* [[Трактор (футбольный клуб, Тебриз)|Трактор]]
* [[Тебризский музей профессий]]
* [[Табризи ловуез]] — кондитерские изделия в форме ромба из Тебриза

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БСЭ2|том=42|статья=Тебри́з (Тавриз)|страницы=95}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=jVcTp7ggiOM  Муса Мусаев — Тебриз]
* [https://www.youtube.com/watch?v=_0MHUNfjlRw Джавид Тебризли — Тебриз]

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Административные центры останов Ирана}}
{{start box}}
{{succession box|title=&lt;small&gt;Столица [[Иран]]а (Персии)&lt;/small&gt;|before=[[Ктесифон]]|after=[[Казвин]]|years=1501–1555}}
{{end box}}

[[Категория:Ирандың миллионер ҡалалары]]
[[Категория:Тәбриз|*]]
[[Категория:Тарихи дәүләттәр баш ҡалалары]]
[[Категория:Ирандың боронғо ҡалалары]]
[[Категория:Көнсығыш Әзербайжан ҡалалары]]</text>
      <sha1>rmfynl9vpviyf5tx2j7f3c1c222h7i4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297050</id>
      <parentid>1297046</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T16:34:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1297050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34813" sha1="3noy1hnqgmghfpnj8jcoortivsimi1u" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тәбриз''' ({{lang-fa|تبریز}}, әйтел. [tæbˈriːz] ''Tabriz'', {{lang-az|Təbriz}}) — [[Иран]]дың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. [[Көнсығыш Әзербайжан]]дың административ үҙәге.

'''Тебри́з''' {{audio|Tabriz.ogg|произношение}} ('''Табри́з''', '''Таври́з''', {{lang-fa|تبریز}}, әйтелеше [tæbˈriːz] ''Tabriz'', {{lang-az|تبریز / Təbriz}}) — [[Иран]]дағы [[ҡала]], [[Көнсығыш  Әзербайжан]] иран [[Административное деление Ирана|провинцияһыны]]ң [[административ үҙәге]]. Вулкан массивы [[Сәһәнд]] һәм Эйнали тауы араһында, [[Урмия (озеро)|Урмия]] күле буйында урынлашҡан.

Ҡала халҡының күпселеге — [[әзербайжандар]]&lt;ref name =&quot;Evered&quot;&gt;{{статья
 |автор    = Kyle Evered
 |заглавие = TABRIZ
 |ссылка   =
 |язык     =
 |издание  = Encyclopaedia of Modern Asia. Volume 5: Possession to Turkey
 |тип      =
 |год      = 2002
 |том      = 1
 |номер    =
 |страницы = 366
 |doi      =
 |issn     = 0-684-80617-7
}}&lt;/ref&gt;{{Переход|Население}}.

[[Иран]]дың ҙурлығы буйынса дүртенсе ҡалаһы. Бер үк атамалы [[Тәбриз (станция)|тимер юл станция]]һы (1916).

== Тарихы ==
III—VII быуаттар — [[Сасаниды|Сәсәниҙәр]] дәүләте составында.

IV быуат — Тәбриз, ул осорҙа әһәмиәте аҙ булған урын, әрмән-фарсы һуғышы һөҙөмтәһендә емерелгән&lt;ref name=&quot;C. E. Bosworth&quot;&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-iv|заглавие=Azerbaijan iv. Islamic History to 1941||автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|C. E. Bosworth]]}}{{oq|en|Tabrīz was a place of little importance at this time, having been largely destroyed in the Armeno-Persian wars of the fourth century (see V. Minorsky, “Tabrīz,” in EI1 IV).}}&lt;/ref&gt;.

IX быуат аҙағы — Ғәрәп хәлифәлеге һөжүменән һуң [[Саджиды|Сажиҙар]] әмирлеге барлыҡҡа килгән.

XII—XIII быуаттар — [[Государство Ильдегизидов|Илдегиҙиҙәр дәүләтене]]ң баш ҡалаһы.

1220—1222 — ҡала [[Армия Монгольской империи|монголдар]]ҙың көньяҡ Кавказға беренсе разведка походы (1220—1222) ваҡытында өс тапҡыр монголдар һөжүменә дусар була һәм уларға өс тапҡыр аҡса түләп ҡотола.

XIII—XIV быуаттар монгол [[илһан]] [[Хүләгүиҙәр]] дәүләтенең баш ҡалаларының береһе.

1375—1468 — [[Ҡара Ҡуйлылар]] [[Туркоманы|төрки төркмән]] дәүләтенең баш ҡалаһы.

1469—1501 — [[Аҡ Ҡуйлы]] төрки төркмәндәр дәүләтенең баш ҡалаһы. Аҡ Ҡуйлы осоронда Тәбриз мөһим иҡтисади әһәмиәткә эйә була, ул [[Великий шёлковый путь|Бөйөк ебәк юлында]] йөк күсереп тейәү пункты була. Немец сәйәхәтсеһе [[Шильтбергер, Иоганн|Иоганн Шильтбергер]] шаһтың Тәбриздән килгән килеме ''«ҡеүәтле христиан монархының килеменән артығыраҡ, сөнки был ҡала — ҙур сауҙа әйләнеше үҙәге»'' тип яҙған&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;''.''

1474 йылда ҡалаға [[Афанасий Никитин]] килә, ул уны үҙенең «[[Хожение за три моря]]» юлъяҙмаларында телгә ала&lt;ref&gt;Хожение за три моря Афанасия Никитина. — Л., 1986. — С. 57.&lt;/ref&gt;.

1501—1555 — [[Сәфәүиҙәр]] дәүләтенең баш ҡалаһы Тәбриз
[[Урта Көнсығыш]]тың иң эре мәҙәни һәм иҡтисади үҙәктәренең береһенә әүерелә&lt;ref name=&quot;az&quot;&gt;Искусство Азербайджана, В. Шлеев при участии Б. Веймарно; раздел «миниатюры» — Т.Каптерева&lt;/ref&gt;.

1747—1802 — Тәбриз ханлығының баш ҡалаһы, уға [[төркиләшкән]] [[Дунбули (племя)|Дунбули]] курд ҡәбиләһе вәкилдәре етәкселек итә.

1827 — [[Русско-персидская война (1826—1828)|урыҫ-фарсы һуғышы]] барышында рус ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына.

Ҡала ҡеүәтле ер тетрәүҙәр арҡаһында өс тапҡыр (858 йылда, 1041 йылда һәм 1721 йылда) емерелгән.

XX быуат башында Тәбриз бик күп радикаль ойошмаларҙың һыйыныу урыны булғанлыҡтан, 1905—1911 йылдарҙағы [[Ҡаджар Ираны]]ның [[Конституцион революцияһы]]нда мөһим роль уйнай. 1908 йылда уҡ ҡаланан Тәбриз губернаторы вазифаһын биләгән принц [[Мохаммед Али-шах|Мөхәммәт-Али шаһ]] яҡлылар ҡыуыла. Яңы мәжлес булдырыу — ҡаршы сығыусыларҙың төп талаптарының береһе була. Инглиз һәм урыҫ ғәскәрҙәре Иранға баҫып инә һәм революцияны баҫтыра. Һуңғылары Тәбризде баҫып ала, радикаль революцион төркөмдәрҙе ҡоралһыҙландыра, әммә шул уҡ ваҡытта шаһ губернаторына ҡалаға инеү мөмкинлеген танымай һәм кире ҡаға. Һөҙөмтәлә [[Мөхәммәт Али шаһ]] [[Российская Империя|Рәсәйг]]ә китергә мәжбүр була, ә 1909 йылда власҡа яңы хаким, [[Ҡаджарҙар династияһы]]нан һуңғыһы [[Солтан Әхмәт шаһ]] килә&lt;ref&gt;Васильев Л. История Востока, Глава 10 Шиитский Иран в XIX—XX вв.&lt;/ref&gt;.

1941 йылдың 25 авгусында [[Иран операцияһы]] башлана һәм СССР-ҙың [[Хәрби-һауа көстәре]] Тәбризға һөжүм итә. 26 августа Ҡыҙыл Армия Тәбризде баҫып ала&lt;ref&gt;Kaveh, Farrokh. Iran at War: 1500—1988. — Oxford: Osprey Publishing, 2011. — 488 p. — (General Military). — ISBN 1-84603-491-4&lt;/ref&gt;. Ҡалала радиоразведка бурыстарын үтәгән ОСНАЗ (х/ч 95960) 442-се айырым радиодивизионы урынлашҡан булған. Совет оккупацияһынан һуң 3 йыл үткәс, 1945 йылдың 12 декабрендә, Тәбриз СССР-ҙың ҡатнашлығында ойошторолған һәм, Советтар Союзы Ирандан ғәскәрҙәрен сығарғандан һуң&lt;ref&gt;George Lenczowski. «United States' Support for Iran’s Independence and Integrity, 1945—1959», Annals of the American Academy of Political and Social Science, Vol. 401, America and the Middle East. (May, 1972), p. 49&lt;/ref&gt;, 1946 йылдың декабренә тиклем йәшәүен дауам иткән Әзербайжан Демократик Республикаһының баш ҡалаһы булған.

[[Исламская революция в Иране|Ислам революцияһы]] башланғанға тиклем Тәбриздә шаһ режимына ҡаршы [[Акции протеста 18 февраля 1978 года в Тебризе|массауи сығыштар]] булған. Улар армия көстәре тарафынан ҡаты баҫтырыла&lt;ref&gt;{{книга
|автор = Алиев С. М.
|заглавие = История Ирана. XX век
|издательство =Институт востоковедения РАН: Крафт+
|место =М.
|год = 2004
|страницы = 437—438
|isbn = 5-93675-075-2, 5-89282-184-6
}}&lt;/ref&gt;.

1980—1988 йылдарҙағы [[Ирано-иракская война|Иран-Ираҡ һуғышы]] ваҡытындағы хәрби хәрәкәттәр барышында ҡала ныҡ зыян күргән.

== Халҡы ==
1293—1294 йылдарҙа Тәбризгә килгән [[Поло, Марко|Марко Поло]] былай тип яҙа:
&lt;blockquote&gt;«Тәбриз халҡы, төрлө милләт вәкилдәренән: ([[несториандар]], [[әрмәндәр]], [[йәһүдтәр]], [[грузиндар]], [[Иранские народы|иранлылар]] һәм [[Мөхәммәт]]тең эйәреүселәре, йәғни Тәбриздәрҙең төп халҡы булған мосолмандарҙан торған. Һәр халыҡтың үҙ теле бар»&lt;ref&gt;Cihan Aydoğmuşoğlu, «Tarihte Tebriz», s. 74-75&lt;/ref&gt;. &lt;/blockquote&gt;

[[XV быуат]]та ҡала халҡы 200 000 кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 519&lt;/ref&gt;. 1501 йылда Тәбриздә 300 000 тирәһе кеше иҫәпләнә. [[XVI быуат]]тың беренсе яртыһында ҡала дүрт тапҡыр [[Османская империя|Ғосмандар]] тарафынан бөлгөнлөккә төшөрөлгән&lt;ref&gt;Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 638&lt;/ref&gt;. Тенрейро әйтеүенсә, [[1523 йыл]]да Тәбриздә төркиҙәр аҙ була, ҡалала [[фарсылар]] йәшәй, [[әрмәндәр]] ҙә күп була&lt;ref&gt;Willem Floor and Hasan Javadi, The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran, {{oq|en|It is very interesting to learn that, according to Tenreiro, in 1523 among the people of Tabriz, there were only some Turkmen and the rest were Persians as well as many Armenians.}}&lt;/ref&gt;. [[1585 йыл]]ға Тәбриз халҡы 100 000 кешегә тиклем кәмей. [[1585]]-[[1588 йыл]]дарҙа [[Ғосман армияһы]] [[Азербайджан (область)|Әзербайжан өлкәһен]] баҫып алғас, Тәбриз халҡы тулыһынса юҡ ителә&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 639&lt;/ref&gt;.

=== XIX быуат ===
{{цитата|Тәбриз, Әзербайжан кеүек үк, төрки характеры менән айырылып тора. Мэри Шейл билдәләүенсә: «Фарсыстандың төп ҡалаһында булыуың Һәм шул уҡ ваҡытта фарсы телендә бер һүҙ ҙә ишетмәүең ғәжәп. Халыҡ тулып ятҡан баҙарҙа ғәрәптәр һәм фарсылар һирәк, күҙгә ташланған берҙән-бер тел — төрки теле», һәм «был төрки ҡалаһы тип әйтергә мөмкин».}}&lt;ref name=&quot;TABRIZ&quot;&gt;{{Из|Ираника|https://iranicaonline.org/articles/tabriz-05-city-in-19th-cent|заглавие= TABRIZ v. The city in the 19th century|автор=James D. Clark}}&lt;/ref&gt;

1868 йылда ҡалала 5 меңгә тиклем әрмән йәшәгән&lt;ref&gt;{{Книга|ref=Кузнецова|ссылка=https://book.ivran.ru/book?id=530|автор=Кузнецова Н.А.|заглавие=Иран в первой половине XIX века|ответственный=Ганковский Ю.В.|год=1983|место=М.|издательство=Наука. Главная редакция восточной литературы|страницы=187|страниц=265|archive-date=2022-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220211181927/https://book.ivran.ru/book?id=530}}&lt;/ref&gt;.

=== Хәҙерге заманда ===
Хәҙерге ваҡытта төп халҡы — [[Иранские азербайджанцы|әзербайжандар]]&lt;ref name =&quot;Evered&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Azerbaijanis (author Brenda Shaffer), page 206. // Encyclopaedia of Modern Asia. Volume 1: Abacus to China. Editors: David Levinson and Karen Christensen. New York: Charles Scribner’s Sons, 2002, LXVII+ 529 pages. ISBN 978-0-684-31242-2{{oq|en|Iran’s three northwesternmost provinces are inhabited predominantly by Azerbaijanis: East Azerbaijan, West Azerbaijan, and Ardabil. Tehran, the capital city, has a large Azerbaijani population as well, estimated at close to 50 percent of the city’s residents.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ciaonet.org/pbei/winep/policy_2006/2006_1146/index.html |title=Columbia Discovery Service |access-date=2017-09-21 |archive-date=2007-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201195641/http://www.ciaonet.org/pbei/winep/policy_2006/2006_1146/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ фарсылар, курдтар, әрмәндәр һәм [[Иран]]дың башҡа халыҡтары йәшәй. Халыҡ [[Азербайджанский язык|әзербайжан]] телендә лә, фарсы телдәрендә лә һөйләшә.

== Мәҙәниәт һәм сәнғәт ==

=== Тәбриз миниатюра мәктәбе ===
{{main|Тебризская школа миниатюры}}
XIV быуат башында [[Государство Хулагуидов|Хүләгүҙәр дәүләтене]]ң монгол илхандары тарафынан фарсы миниатюраһының Тебриз мәктәбенә нигеҙ һалына&lt;ref&gt;G.Fehervari. Art and architecture // Peter Malcolm Holt, Ann K. S. Lambton, Bernard Lewis. The Cambridge history of Islam, vol. 2. Cambridge University Press, 1977, p. 738&lt;/ref&gt;, унда, ҡайһы берҙә көслөк менән, иң яҡшы рәссамдар һәм каллиграфтар йәлеп ителә&lt;ref name=&quot;az&quot;/&gt;, әммә уның сәскә атыуы XVI быуатҡа, [[Тимуридтар Империяһы]] тарҡалғандан һуң Сәфәүиҙәр династияһы осорона тура килә. Ул шул ваҡыттағы күп кенә художество тенденциялары, шулай уҡ көнсығыш-азия традицияларының ислам һынлы сәнғәтенә тәүге тапҡыр үтеп инеүе, атап әйткәндә, был мәктәптең эштәрендә ғалимдар ҡытай һәм монгол йоғонтоһон билдәләй&lt;ref&gt;«Tabrīz school.» Encyclopædia Britannica. 1995&lt;/ref&gt;. Әммә ҡытай һынлы сәнғәте менән танышыу Иран тарихында беренсе булғанлыҡтан, Тәбриз мәктәбенең тәүге осоронда ҡытай сюжеттарының тупаҫ күсермәһен осратырға мөмкин. Миниатюраларҙың сюжеттарында, ҡағиҙә булараҡ, көнкүреш күренештәре, һарайҙағы тормош, шулай уҡ классик фарсы әҙәбиәте әҫәрҙәренән эпизодтар була, әммә, билдәләп үтергә кәрәк, миниатюраның образлы стиле йыш ҡына авторҙарҙың ниәтенән алыҫлаша. XVI быуатта Тәбриз мәктәбе һарай мәҙәниәте мөхитендә үҫешә, уны көнкүреш деталдәрен киң күрһәтеү, декоративлыҡтың артыуы һәм дөйөм тәьҫораттың өҙлөкһөҙлөгө ҡылыҡһырлай&lt;ref name=&quot;az&quot;/&gt;.

XVI быуаттың Тәбриз миниатюра мәктәбе вәкилдәре&lt;ref name=&quot;az&quot;/&gt;:
[[Солтан Мөхәммәт]], [[Аға Мирек]], [[Мозаффар Али]], [[Мирза Али]], [[Мирсәйет Али]] була.

Тәбриз миниатюралары Орхан Памуктың «Имя мне Красный» романында телгә алына.

&lt;gallery heights=&quot;100px&quot; perrow=&quot;3&quot;&gt;
File:SchoolOfTabriz3.jpg|Симург Залде урлай, Топкапы һарайындағы  «Шаһнамә».
File:The_death_of_the_hero_Rustam_and_his_horse_Rakhsh.jpg|Рөстәмдең һәм уның аты Рахшаның үлеме, «Большое тебризское Шахнаме» («Ҙур Тәбриз Шаһнамәһе»).
File:Ferhad_ve_Shirin.jpg|1481 йылғы «Хамсе», Фәрхәд Ширинде иңбашында килтерә
&lt;/gallery&gt;

=== Келәмдәре ===
{{main|Тебризский ковёр}}
[[Файл:Azerbaijan Namazlik rug.jpg|thumb|150px|right|Ковёр «Намазлык». Тебризская школа. XV век. Частная коллекция Э. Пароваччи, Италия.]]
Несмотря на то, что понятие «Тебризский ковёр» обозначает особый вид ковров, произведенных на Северо-Западе [[Иран]]а, Тебриз занимает в этом регионе особое место как центр всей данной школы ковроткачества, начиная с V—VI веков&lt;ref&gt;Gedar. Ketabe Honare Iran. — p. 471&lt;/ref&gt;. В XVI веке многие ковры ткались для дворцов иранской шахской знати [[Сефевидское государство|эпохи Сефевидов]], несмотря на это в них оставалась связь с народными бытовыми ковровыми изделиями Азербайджана. В оформлении ковров использовались изображения охотничьих сцен, «звериные» мотивы, растительный орнамент, одна из характерных черт тебризских ковров — богатая красочная гамма&lt;ref name=&quot;az&quot;/&gt;. На протяжении XVI—XVII веков влияние тебризской школы выходило далеко за пределы северо-западного региона, так, она оказывала немалое влияние на ковровое искусство других регионов Империи&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.elibrary.az/docs/artofazerb.pdf |title=Л. С. БРЕТАНИЦКИЙ, Б. В. ВЕЙМАРН. ОЧЕРКИ ИСТОРИИ И ТЕОРИИ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНЫХ ИСКУССТВ. Искусство Азербайджана. Стр. 118—120 |access-date=2010-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215184230/http://www.elibrary.az/docs/artofazerb.pdf |archive-date=2010-02-15 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, а [[Искусство тканья азербайджанских ковров|азербайджанские ковроткачи]] Тебриза приобрели славу ткачей, способных соткать ковры любого качества и сложности, начиная от простых шерстяных заканчивая сложными шелковыми коврами&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Andrew Burke, Mark Elliot
 | заглавие      = Iran
 | издательство  = Lovely planet
 | год           = 2008
 | том           = 5
 | страницы      = 64
 | isbn          = 9781741042931
}}&lt;blockquote&gt;{{oq|en|Azari Weavers in Tabriz are renowned for being able to reproduce any type and quality of carpet, ranging from fine works in silk or with silk highlights, to simpler weaves from the village and tribal groups of the region.}}&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

{{Внешние медиафайлы
 |topic    =
 |subtopic =
 |width    = 280px
 |image1   =
 |audio1   =
 |video1   = {{youtube|b8XUwxhZLe0|Рубаба Мурадова «Dumanlı Təbriz»|logo=1 }}
}}

=== Әҙәбиәт һәм музыка ===
Близость к вулканическому массиву [[Сехенд]] вдохновляла многих творческих людей, побывавших в Тебризе. Город имеет особое место в иранской поэзии, к нему неоднократно обращались многие классики. Так, персидский поэт [[Руми]], избрал своим наставником дервиша [[Тебризи, Шамс ад-Дин|Шамса]] из Тебриза («Шамс» означает в переводе «солнце»), неоднократно обращался к Тебризу, в одном из своих произведений называл его «местом влюблённых» ({{lang-fa|شهر تبريز است و کوی دلبران}}).

Тебризу посвящены стихи Народного поэта Азербайджана [[Рустамханлы, Сабир Худу оглы|Сабира Рустамханлы]] «Təbrizlə görüş» и «İnansa Təbriz deyil»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://anl.az/down/meqale/elyazma_ins/2019/01/05(meqale).pdf |title=Tənzilə Rüstəmxanlı. Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığında Cənub mövzusu |access-date=2024-02-28 |archive-date=2024-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240228082126/http://anl.az/down/meqale/elyazma_ins/2019/01/05(meqale).pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Также известно произведение азербайджанского писателя [[Ордубади, Мамед Саид|Мамед Саида Ордубади]] «Dumanlı Təbriz» ({{tr-az|Тебриз туманный}}), посвящённое национально-освободительному движению в Южном Азербайджане в 1905—1911 годах&lt;ref&gt;[https://www.google.az/books/edition/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0/og4aAAAAIAAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;bsq=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B8+%D0%A2%D0%B5%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B7+%D1%82%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9&amp;dq=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B8+%D0%A2%D0%B5%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B7+%D1%82%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9&amp;printsec=frontcover История Азербайджана: ч. 1. Азербайджан в период пролетарской революции и построения социализма. ч. 2. Азербайджан в годы завершения строительства социалистического общества и в период развернутого строительства коммунизма]&lt;/ref&gt;. По мотивам этого произведения азербайджанским композитором [[Бадалбейли, Афрасияб Бадалбек оглы|Афрасиабом Бадалбейли]] была создана одноимённая музыкальная композиция&lt;ref&gt;[http://anl.az/down/meqale/adalet/2011/aprel/169894.htm ƏFRASİYAB BƏDƏLBƏYLİ… MUSİQİMİZİN DÜNƏNİ, BU GÜNÜ VƏ SABAHI]&lt;/ref&gt;.

== Фән һәм мәғарифы ==
В 1898 году известный персидский поэт [[Адиб-аль-Мемалик]] начал издавать в Тебризе газету «Адаб».

В Тебризе действуют около двадцати высших учебных заведений, среди которых выделяются Тебризский университет, Тебризский университет медицинских наук, [[Азербайджанский университет имени Шахид Мадани]], Университет художеств и Университет педагогов Азербайджана. В городе базируется Центр науки и технологий [[Восточный Азербайджан|Восточного Азербайджана]] и Тебризская национальная библиотека.

[[Файл:Shariyar tomb.jpg|thumb|Могила Шахрияра в «[[Мавзолей поэтов (Тебриз)|Мавзолее поэтов]]» в Тебризе]]

== Спорт ==
В Тебризе базируются футбольные клубы «[[Трактор (футбольный клуб, Тебриз)|Трактор]]» и «[[Машин Сази]]».

== Иҡтисады ==
[[Файл:Matrakçı Nasuh Map of Tabriz.JPG|thumb|250px|right|Схематичная карта города, XVI век, работа [[Матракчи Насух]]а]]

Исторически Тебриз был крупным торговым центром, о чём свидетельствует старинный [[Тебризский базар]] — памятник [[Всемирное наследие|Всемирного наследия]] [[ЮНЕСКО]].

Ныне город является вторым по значению промышленно-индустриальным центром Ирана. В городе расположена сеть профильных заводов и фабрик Иранской тракторостроительной компании «Тебриз Мохсен», составляющей ядро машиностроительной индустрии Ирана, филиалы которой действуют во многих городах страны и за рубежом. В городе расположены также нефтеперерабатывающий, химический и цементный заводы. Развита легкая и текстильная промышленность, функционирует ковроткаческая прядильная фабрика.

== Транспорты ==
* [[Тәбриз метрополитены]]

== Климаты ==
&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Климат местности
 | Ширина    = 70%
 | Положение = center
 | Место_род = Тебриза
 | Источник  = [ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/IR/40706.TXT NOAA]

 | Янв_ср = -3.2            | Янв_ср_осад = 25
 | Фев_ср = -0.8            | Фев_ср_осад = 25
 | Мар_ср = 4.9            | Мар_ср_осад = 47
 | Апр_ср = 10.9            | Апр_ср_осад = 53
 | Май_ср = 16.5            | Май_ср_осад = 41
 | Июн_ср = 21.9            | Июн_ср_осад = 18
 | Июл_ср = 26.0            | Июл_ср_осад = 3
 | Авг_ср = 25.3            | Авг_ср_осад = 4
 | Сен_ср = 21.1            | Сен_ср_осад = 9
 | Окт_ср = 13.5            | Окт_ср_осад = 28
 | Ноя_ср = 6.5            | Ноя_ср_осад = 28
 | Дек_ср = 0.3            | Дек_ср_осад = 26
 | Год_ср = 11.9            | Год_ср_осад = 311

 | Янв_ср_мин = -6.6        | Янв_ср_макс = 1.2
 | Фев_ср_мин = -4.5        | Фев_ср_макс = 3.8
 | Мар_ср_мин = 0.3        | Мар_ср_макс = 10.1
 | Апр_ср_мин = 5.7        | Апр_ср_макс = 16.5
 | Май_ср_мин = 10.6        | Май_ср_макс = 22.5
 | Июн_ср_мин = 15.2        | Июн_ср_макс = 28.6
 | Июл_ср_мин = 19.6        | Июл_ср_макс = 32.9
 | Авг_ср_мин = 19.0        | Авг_ср_макс = 32.3
 | Сен_ср_мин = 14.3        | Сен_ср_макс = 28.2
 | Окт_ср_мин = 8.0        | Окт_ср_макс = 19.9
 | Ноя_ср_мин = 2.1        | Ноя_ср_макс = 12.1
 | Дек_ср_мин = -3.0        | Дек_ср_макс = 4.9
 | Год_ср_мин = 6.7        | Год_ср_макс = 17.7

 | Янв_а_мин = -29.0         | Янв_а_макс = 16.0
 | Фев_а_мин = -26.0         | Фев_а_макс = 18.5
 | Мар_а_мин = -19.0         | Мар_а_макс = 25.0
 | Апр_а_мин = -12.0         | Апр_а_макс = 27.0
 | Май_а_мин = 0.6         | Май_а_макс = 32.1
 | Июн_а_мин = 5.0         | Июн_а_макс = 39.0
 | Июл_а_мин = 11.0         | Июл_а_макс = 42.0
 | Авг_а_мин = 11.0         | Авг_а_макс = 40.0
 | Сен_а_мин = 6.0         | Сен_а_макс = 35.2
 | Окт_а_мин = -4.0         | Окт_а_макс = 30.0
 | Ноя_а_мин = -14.0         | Ноя_а_макс = 22.0
 | Дек_а_мин = -24.0         | Дек_а_макс = 17.0
 | Год_а_мин = -29.0         | Год_а_макс = 42.0

 | Янв_вода =
 | Фев_вода =
 | Мар_вода =
 | Апр_вода =
 | Май_вода =
 | Июн_вода =
 | Июл_вода =
 | Авг_вода =
 | Сен_вода =
 | Окт_вода =
 | Ноя_вода =
 | Дек_вода =
 | Год_вода =
}}
&lt;/div&gt;

== Туғандаш ҡалалар ==
{|
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|
* {{Флаг Азербайджана}} [[Баку]], [[Азербайджан]]
* {{Флаг Государства Палестина}} [[Газа]], [[Государство Палестина]]
* {{Флаг Австрии}} [[Вена]], [[Австрия]]
* {{Флаг Азербайджана}} [[Гянджа]], [[Азербайджан]]
* {{Флаг Хорватии}} [[Загреб]], [[Хорватия]]
|
* {{Флаг Турции}} [[Измир]], [[Турция]]
* {{Флаг России}} [[Казань]], [[Россия]], с 2009 года&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kzn.ru/old/page12827.htm |title=Официальный портал мэрии Казани |access-date=2014-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131027100604/http://www.kzn.ru/old/page12827.htm |archive-date=2013-10-27 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг Ирака}} [[Кербела]], [[Ирак]]
* {{Флаг Турции}} [[Конья]], [[Турция]]
* {{Флаг Беларуси}} [[Могилёв]], [[Беларусь]]
|
* {{Флаг Турции}} [[Стамбул]], [[Турция]]
* {{Флаг КНР}} [[Ухань]], [[КНР]]
* {{Флаг Вьетнама}} [[Хошимин]], [[Вьетнам]]
* {{Флаг Таджикистана}} [[Худжанд]], [[Таджикистан]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1366716 |title=تبریز و خجند خواهر خوانده می شوند|access-date=2012-05-08 |archive-date=2012-05-08 |archive-url=https://www.webcitation.org/67VJIXLPH?url=http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1366716 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг Турции}} [[Эрзурум]], [[Турция]]
|}

== Галерея ==
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; widths=&quot;270&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Файл:Jules Laurens - The Blue Mosquee in Tabriz, Persia.jpg|«[[Голубая мечеть (Тебриз)|Голубая мечеть]]» на картине [[Лоран, Жюль|Жюля Лорана]], 1872 г.
Файл:City Gate , Tabriz by Eugène Flandin.jpg|«Ворота города» на рисунке [[Фланден, Эжен|Эжена Фландена]], 1840 г.
Файл:Tabriz by Eugène Flandin.jpg|Тебриз. Худ. Эжен Фланден, 1840 г.
Файл:Vision Tabriz.JPG|Вид на Тебриз
Файл:Behnam's House, Sahand University of Technology, Tabriz, Azerbaijan, Iran, 08-19-2006-Edit.jpg|[[Дом Бехнам (Тебриз)|Дом Бехнам]]
Файл:Армянский квартал.JPG|Армянский квартал города
Файл:Saat 4.jpg|Мэрия Тебриза
Файл:Hariri ghazalehsajedi.jpg|[[Дом Харири]]
Файл:Tabriz Metro on Bridge.jpg|Метрополитен
&lt;/gallery&gt;

=== Панорамалы күренеш ===
{{wide image|Panorama of Tabriz.jpg|1000px|&lt;center&gt;Панорамный вид города из Эль Голи, август 2010&lt;/center&gt;}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Голестан (Тебриз)]]
* [[Тебризский ковёр]]
* Футбольный клуб [[Машин Сази Табриз]]
* [[Трактор (футбольный клуб, Тебриз)|Трактор]]
* [[Тебризский музей профессий]]
* [[Табризи ловуез]] — кондитерские изделия в форме ромба из Тебриза

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БСЭ2|том=42|статья=Тебри́з (Тавриз)|страницы=95}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=jVcTp7ggiOM  Муса Мусаев — Тебриз]
* [https://www.youtube.com/watch?v=_0MHUNfjlRw Джавид Тебризли — Тебриз]

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Административные центры останов Ирана}}
{{start box}}
{{succession box|title=&lt;small&gt;Столица [[Иран]]а (Персии)&lt;/small&gt;|before=[[Ктесифон]]|after=[[Казвин]]|years=1501–1555}}
{{end box}}

[[Категория:Ирандың миллионер ҡалалары]]
[[Категория:Тәбриз|*]]
[[Категория:Тарихи дәүләттәр баш ҡалалары]]
[[Категория:Ирандың боронғо ҡалалары]]
[[Категория:Көнсығыш Әзербайжан ҡалалары]]</text>
      <sha1>3noy1hnqgmghfpnj8jcoortivsimi1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Липидтар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130163</id>
    <revision>
      <id>1297156</id>
      <parentid>1100625</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T11:14:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Д.Ильин</username>
        <id>10036</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дөйөм мәғлүмәттәр */</comment>
      <origin>1297156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15676" sha1="00m31ug5hcbx19szdqkhumtar8pp8l9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Липидтар''' ({{lang-grc|λίπος}} — туңмай) — тәбиғи органик матдәләрҙең ҙур бер төркөмө. Майҙар һәм май һымаҡ матдәләрҙе үҙ эсенә ала.

== Дөйөм мәғлүмәттәр ==
[[Файл:Fettsäuren-beispiel.svg|thumb|260px|Май кислоталарының миҫалы: миристин (туйынған май кислотаһы) һәм миристолеин (туйынмаған монокислота) кислоталар, составтарында 14 углерод атомы]]
[[Файл:Phospholipid-ru.svg|thumb|260px|Фосфолипидтарҙың дөйөм төҙөлөшө&lt;br /&gt; R&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; и R² — май кислоталарҙың ҡалдығы, X-ың ҡиммәте фосфолипидтың тибына бәйле.]]
Липидтар — [[һыу]]&lt;nowiki/&gt;ҙа эремәгән, әммә бензинда, эфирҙа, ацетонда эреүсән органик матдәләр. Уларҙы ябай һәм ҡатмарлы липидтарға бүлеп йөрөтәләр.

Ябай липидтар [[спирт]] һәм май кислоталарынан төҙөлгән. Атомар составтары: [[углерод]](С), [[водород]](H) һәм [[кислород]](O).

Ҡатмарлы липидтарҙы барлыҡҡа килтереүсе компоненттар булып спирт, юғары молекуляр төҙөлөшлө майҙар һәм башҡа матдәләр тора. Атомар составтары: углерод (С), водорода (H) һәм кислородтан (О) тыш башҡа химик элементтарҙа инә. Күберәк осраҡта: [[фосфор]] (Р), [[көкөрт]](S), [[азот]] (N).

Липидтар барлыҡ күҙәнәктәрҙең дә состав өлөшөнә инәләр.

Биологик мембраналарҙың төп компоненты булараҡ, липидтар күҙәнәктәрҙең мөхит менән матдәләр алмашыуында ҙур роль уйнайҙар. Мембрана [[ферменттар]]ының әүҙемлеген көйләүҙә ҡатнашалар. Нервы импульсын тапшырыуҙа, мускулдар ҡыҫҡарыуҙа, күҙәнәк-ара контакт булдырыуҙа, иммун процесстарында мөһим урын алып торалар.

Липидтар күҙәнәктең, [[организм]]дың энергетик резервы. [[Һыу]] үткәрмәҫ һәм йылы изоляциялаусы япма барлыҡҡа килтерәләр. Ағзаларҙы механик тәьҫирҙәрҙән һаҡлайҙар.

Липидтарға составында май кислоталары булмаған матдәләрҙән терпендар һәм стериндарҙы ла индерәләр. Күп липидтар аҙыҡ булып торалар. Сәнәғәттә һәм медицина өлкәһендә сеймал булып торалар.

Липидтар гидрофоб органик матдәләр. Органик эретмәләрҙә генә эрейҙәр.

Липидтар хайуан һәм үҫемлектәрҙең бөтә [[күҙәнәк]]тәре составында бар. Улар күп күҙәнәкле структуралар составына ла инә.

Липидтарҙың иң киң таралғандары — майҙар. Майҙар күҙәнәктә, ғәҙәттә, күп түгел: 5—10 % (ҡоро матдәләрҙән).

Әммә ҡайһы бер күҙәнәктәрҙең 90%-ын майҙар тәшкил итә. [[Хайуандар]]ҙа бындай күҙәнәктәр тире аҫтында, күкрәк биҙҙәрендә, ҡаҙылыҡтарҙа урынлашҡан, [[һөтимәр]] хайуандарҙың бөтәһенең һөтөндә лә май бар.

Ҡайһы бер [[үҫемлектәр]]ҙең, мәҫәлән [[көнбағыш]]тың, [[етен]]дең, грек сәтләүегенең, [[орлоҡ]]тары һәм [[емеш]]тәрендә ҙур күләмдә май тупланған.

Күҙәнәктә, майҙарҙан тыш, башҡа липидтар, мәҫәлән лецитин, холестерин бар. Липидтарға ҡайһы бер [[витаминдар]] (А, Д) һәм [[гормондар]] (мәҫәлән, енес гормондары) инә.

== Липидтарҙы классификациялау ==
[[Файл:Palmitinsäure-3D-bälle.png|мини|Пальмитик кислотаһы молекулаһының күләмле моделе]]
Липидтарҙы, шулай уҡ биологик тәбиғәттең башҡа берләшмәләрен классификациялағандағы кеүек  бик бәхәсле һәм проблемалы процесс булып тора. 

Түбәндә тәҡдим ителгән классификация, липидологияла киң таралған булһа ла, берҙән-бер классификация түгел. 

Тәү сиратта төрлө липид төркөмдәренең структур һәм биосинтетик үҙенсәлектәренә нигеҙләнгән.

=== Ябай липидтар ===
'''- Ябай липидтар''' — углеродты (С), водородты (H), кислородты (О) үҙ эсенә алған липидтар.

'''- Май кислоталары миҫалдары:''' миристин (туйындырылған май кислотаһы) һәм миристолеин (монотуйынмаған кислота) 14 углеродлы атомға эйә

'''- Май кислоталары''' —  асыҡ сылбырлы  бер нигҙле алифатик  карбон  кислоталары (туңмайҙарҙа, майҙарҙа, үҫемлек һәм  хайуандар сығышлы балауыҙҙарҙа була)

'''- Майлы альдегидтар''' — юғары молекуляр  альдегидтар, молекулала углерод атомдары һаны 12-нән юғары.

'''- Майлы спирттар''' — 1-3 гидроксил төркөмлө  юғары молекуляр  спирттар.

'''- Оҙон алифатик сылбырлы туйынған углеводородтар'''

'''- Сфингозин нигеҙҙәр.'''

'''- Балауыҙҙар''' — юғары май кислоталары һәм юғары молекуляр спирттарҙан торған ҡатмарлы эфирҙар  .

'''- Триглицеридтар (майҙар)'''.

=== Ҡатмарлы липидтар ===
'''Ҡатмарлы липидтар''' — уларҙың составына  углерод (С), водород (H) һәм кислород (О) башҡа химик элементтар ингән липидтар. 

Йышыраҡ: фосфор (P), көкөрт (S), азот (N) инә.

==== ''Поляр липидтар'' ====
'''- Фосфолипидтар''' — күп атомлы спирттар  менән составында фосфор кислотаһы ҡалдыҡтары булған  юғары төҙөлөшөлө   май кислоталары төҙөгән ҡатмарлы эфирҙар. Шулай уҡ составтарында  төрлө химик характерҙағы өҫтәмә атомдар төркөмө бар.

'''- Гликолипидтар''' — липидтарҙың углеводтар менән ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ҡатмарлы липидтар.

'''- Фосфогликолипидтар'''

'''- Сфинголипидтар''' — алифатик аминоспирттарҙың сығарылмаларына ҡараған липидтар класы.

'''- Мышьяклылипидтар.'''

==== ''Нейтраль липидтар'' ====
'''- Акилглицеридтар'''

'''-Диглицеридтар'''

'''-Моноглицеридтар'''

'''- Церамидтар'''

'''- Стерин эфирҙары'''

'''- N-ацетилэтаноламидтар'''

==== ''Оксилипидтар'' ====
'''- Липоксигеназ  оксилипидтар'''

'''- Циклооксигенас оксилипидтар'''

== Липидтарҙың биологик әһәмиәте ==
[[Файл:Phospholipids aqueous solution structures.svg|thumb|250px|Фосфолипидтар: сферик липосома, мицеллалар һәм липид бислой]]
Липидтарҙың биологик әһәмиәте ифрат ҙур һәм күп төрлө.

* '''Төҙөү функцияһы'''. Липидтар — гидрофобтар. Был матдәләрҙең йоҡа ғына ҡатламы күҙәнәк мембраналары составына инә.  Фосфолипидтар  күҙәнәк мембраналарының билипид ҡатламының нигеҙен тәшкил итә, холестерин — мембрананың  ағыусанлығын көйләй. Архейҙарҙың мембраналар составына изопреноидлы углеводород сығарылмалары инә. 

Балауыҙ ер өҫтөндәге үҫемлектәрҙең (япраҡтарҙың һәм йәш үҫентеләрҙең) өҫкө йөҙөндә кутикула  барлыҡҡа килтерә. Балауыҙ шулай уҡ бик күп бөжәктәр тарафынан етештерелә (бал ҡорттары унан кәрәҙҙәр төҙөй, ә ҡорттар  һаҡлаусы япма барлыҡҡа килтерә). 

Бөтә тере күҙәнәктәр плазматик  мембраналар  менән уратып алынған.  Уларҙың төп структур элементы булып ике ҡатлы липидтар (билипид ҡатлам) тора. 1 мкм²  биологик мембранала миллионға яҡын липид молекулалары бар. 

'''Мембраналарҙы тәшкил иткән бөтә липидтар ҙа амфифил үҙенсәлектәргә эйә:''' гидрофил һәм гидрофобик өлөштәрҙән тора. Һыу мөхитендә бындай молекулалар гидрофобик үҙ-ара тәьҫир итешеү һөҙөмтәһендә стихиялы рәүештә мицеллалар һәм биҡатлам  барлыҡҡа килтерә. Бындай структураларҙа молекулаларҙың поляр баштары һыулы фазаға ҡарай, ә поляр булмаған ҡойроҡтары — эске яҡҡа ҡарап урынлаша.  Бындай  төҙөлөш принцибы бөтә тәбиғи мембраналарға хас. Гидрофобик ҡатламдың булыуы мембраналарҙың үҙ функцияларын башҡарыуы өсөн бик мөһим. Сөнки ул иондарҙы һәм поляр берләшмәләрҙе  үткәрмәй . 

* '''Энергетик функцияһы'''. Иң киң таралған липидтарҙың—майҙарҙың — [[энергия]] сығанағы булараҡ әһәмиәте ифрат ҙур. Күҙәнәктә майҙар углерод оксиды (IV) һәм һыуға ҡәҙәр окисланыуға һәләтле. Майҙар тарҡалған ваҡытта энергия углеводтар тарҡалғандағыға ҡарағанда ике тапҡыр күберәк бүленеп сыға.

* '''Запаслау функцияһы'''. Хайуан һәм үҫемлектәр майҙы һаҡлыҡҡа һалып ҡуялар һәм уны тереклек процесында тотоналар. Орлоҡта майҙарҙың юғары кимәле, үҫенде үҙ аллы туҡлана башлағансы, уның үҫеп сығыу энергияһын тәьмин итә.

* '''Һыу сығанағы'''. Окисланған саҡта 1 кг майҙан 1, 1 кг тирәһе һыу барлыҡҡа килә. Был ҡайһы бер хайуандарҙың нисек итеп оҙаҡ ваҡыт һыуһыҙ йәшәй алыуын аңлата. Дөйәләр, мәҫәлән, һыуһыҙ сүллектәрҙә юл үткәндә 10—12 көн буйы һыу эсмәйенсә сыҙай ала. Айыуҙар, байбаҡтар һәм йоҡоға талған башҡа хайуандар ике айҙан ашыу һыу эсмәй. Тереклек өсөн кәрәк булған һыуҙы был хайуандар майҙың окисланыуынан ала.

* '''Һаҡлау функцияһы'''. Май йылыны насар үткәрә. Ул тире аҫтында туплана, ҡайһы бер хайуандарҙа ярайһы уҡ күп йыйылып китә. Мәҫәлән, киттарҙың тире аҫтындағы май ҡатламы 1 м-ға етә, һәм был хайуанға поляр диңгеҙҙәрҙең һалҡын һыуында йәшәргә мөмкинлек бирә.Шулай уҡ, эске ағзаларҙы механик бәрелеүҙәрҙән һаҡлай.
* '''Көйләү функцияһы.''' Липидтарға:айһы бер [[витаминдар]] (А, Д, E, K);  [[гормондар]] (мәҫәлән, енес гормондары, стероидтар, эйкозаноидтар, простагландиндар һәм башҡалар );  кофакторҙар (доличол); сигнал молекулалары (диглицеридтар, ясмон кислотаһы; MP3-каскад) инә. Ҡайһы бер липидтар айырым күҙәнәктәрҙең һәм дөйөм организмдың тереклек  эшмәкәрлеген көйләүҙә әүҙем роль уйнай. Атап әйткәндә, липидтарға енси биҙҙәр һәм бөйөр өҫтө биҙҙәре  бүлеп сығарған стероид гормондар инә. Был матдәләр ҡан тарафынан бөтә организм буйлап тарала  һәм уның эшмәкәрлегенә йоғонто яһай. 
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БСЭ3|заглавие=Липиды|автор=[[Бергельсон, Лев Давидович|Л. Д. Бергельсон]]}}

== Һылтанмалар ==
* [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/8961-maj-ar Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406005237/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/8961-maj-ar |date=2016-04-06 }}
* [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7888-lipidtar Липидтар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421073603/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7888-lipidtar |date=2016-04-21 }}

[[Категория:Липидтар]]</text>
      <sha1>00m31ug5hcbx19szdqkhumtar8pp8l9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коростелин Сергей Илларионович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133714</id>
    <revision>
      <id>1297099</id>
      <parentid>1231876</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:26:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7771" sha1="9dcgf2it16ximx8yv1d2bawo9bbu5rs" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Коростелин Сергей Илларионович''' ([[21 сентябрь]] [[1906 йыл]] − ?) — комсомол органдары эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, капитан. 1937 йылдың октябренән 1938 йылдың ғинуарына тиклем [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Сергей Илларионович Коростелин [[1906 йыл]]дың 21 сентябрендә [[Тамбов]] губернаһы Лебедянь өйәҙе&lt;ref&gt;[Хәҙер Рәсәй Федерацияһының Липецк өлкәһенең Лебедянь районы]&lt;/ref&gt; Васильевка ауылында тыуған.

Милләте [[урыҫ]]. Башланғыс белемле.

1929 йылда [[ВКП (б)|Коммунистар партияһы]] сафына инә. Әүҙем, ныҡыш егет комсомол эшенең төрлө этаптарын үтә. 1926—1928 йылдарҙа егерме йәшлек Сергей Коростелин Йәш пионерҙар бюроһы рәйесе булып эшләй, һуңынан ВЛКСМ-дың Лебедянск район комитетының секретары итеп һайлана. 1932—1935 йылдарҙа — [[Мәскәү]] аппарат заводының ВКП(б) ячейкаһы секретары, артабан [[Дәүләкән]] МТС-ы политбүлек начальнигының партия-мәҙәни эше буйынса урынбаҫары вазифаһын биләй.

1935 йылдан ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының политик уҡыу секторы, эшсе йәштәр бүлеге мөдире, 1937 йылдың октябренән 1938 йылдың ғинуарына тиклем — беренсе секретары&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ru/articles/50674/ Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан». Башкирский комсомол: энциклопедия — Коростелин Сергей Илларионович]{{ref-ru}}{{V|20|09|2021}}&lt;/ref&gt;.

1938 йылдың 11 июлендә нахаҡ ошаҡ буйынса ҡулға алына. Ҡулға алынған ваҡытта [[Өфө моторҙар эшләү заводы]]нда партком секретары була&lt;ref name=&quot;Списки жертв&quot;&gt;[http://lists.memo.ru/d17/f396.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180429131312/http://lists.memo.ru/d17/f396.htm |date=2018-04-29 }}&lt;/ref&gt;. Коростелин Сергей Илларионович 58-10, 58-11 статьялары буйынса ғәйепләнә һәм 10 йылға иректән мәхрүм ителә.

[[1939 йыл]]дың 22 сентябрендә реабилитациялана&lt;ref name=&quot;Списки жертв&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Музейный комплекс «Дорога памяти» сайты мәғлүмәттәренән күренеүенсә, Сергей Коростелин 1942 йылдың 25 апрелендә [[Өфө ҡалаһы]]ның Жданов район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]]ға саҡырыла. [[Ленинград]], [[Карелия|Карел]] һәм [[Балтик буйы]] фронтарында һуғыша, башта өлкән лейтенант, артабан капитан була. Ҡаһарманлыҡтары өсөн II дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары, [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы|«Хәрби хеҙмәттәре өсөн»]], «Совет Заполярьеһын обороналаған өсөн» һәм [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн»]] миҙалдары менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/12635419/ Музейный комплекс «Дорога памяти» 2020. ВСЕ УЧАСТНИКИ ВОВ. Коростелин Сергей Илларионович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920212808/https://1418museum.ru/heroes/12635419/ |date=2021-09-20 }}{{ref-ru}}{{V|20|09|2021}}&lt;/ref&gt;.

Һуңғы миҙал менән бүләкләнеү фактына таянып, яугирҙың һуғыш аҙағынаса тиклем барып етеүен һәм Еңеү көнөн тере килеш ҡаршылауын фаразларға була.

Сергей Коростелиндың артабанғы яҙмышы тураһында башҡа мәғлүмәт юҡ.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Совет Заполярьеһын обороналаған өсөн» миҙалы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bashenc.online/ru/articles/50674/ Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан». Башкирский комсомол: энциклопедия — Коростелин Сергей Илларионович]{{ref-ru}}{{V|20|09|2021}}&lt;/ref&gt;.
* [http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_sekrbashobkomavlksm.pdf ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208212038/http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_sekrbashobkomavlksm.pdf |date=2017-12-08 }}{{ref-ru}}
* [http://lists.memo.ru/d17/f396.htm Списки жертв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180429131312/http://lists.memo.ru/d17/f396.htm |date=2018-04-29 }}
* [https://ru.openlist.wiki/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%98%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1906) Проект «Открытый список». Коростелин Сергей Илларионович (1906)]{{ref-ru}}{{V|20|09|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/12635419/ Музейный комплекс «Дорога памяти» 2020. ВСЕ УЧАСТНИКИ ВОВ. Коростелин Сергей Илларионович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920212808/https://1418museum.ru/heroes/12635419/ |date=2021-09-20 }}{{ref-ru}}{{V|20|09|2021}}

[[Категория:ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]]
[[Категория:Репрессияланғандар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]</text>
      <sha1>9dcgf2it16ximx8yv1d2bawo9bbu5rs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каширин Иван Дмитриевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145243</id>
    <revision>
      <id>1297087</id>
      <parentid>1193389</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T19:11:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15882" sha1="omit0vcz71zee12fisieerd7drd0ge4" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Каширин Иван Дмитриевич''' ([[15 ғинуар]] [[1890 йыл]] — [[20 сентябрь]] [[1937 йыл]]) —
Урал казагы, [[Октябрь революцияһы|революция]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] эшмәкәре, совет хәрби начальнигы. П Д. Кашириндың һәм Н. Д. Кашириндың туғаны.

== Биографияһы ==
[[Ырымбур губернаһы]]ның Форштадт ҡасабаһында уҡытыусы-казак, һуңынан пугачевсы, Верхнеурал станицаһы атаманы Дмитрий Иванович Каширин йортонда тыуған. Ғаиләлә ағалы-ҡустылы дүрт туған (барыһы ла революцион хәрәкәттә ҡатнашыусылар) һәм ике ҡыҙ тәрбиәләнә.

1907—1910 йылдарҙа Ырымбур юнкер училищеһында уҡый. Хорунжий дәрәжәһенән йөҙ башына тиклем (өлкән ағаһы Николай кеүек) күтәрелә, 1911—1912 йылдарҙа [[Варшава]]ла Ырымбур полкында хеҙмәт итә. Бер нисә тапҡыр тәртип боҙғандан һуң полктың строевой частары составынан ҡыуыла. [[1912 йыл]]да Верхнеурал станицаһының Форштадт ҡасабаһына ҡайта. [[Беренсе донъя һуғышы]] башланыу менән мобилизациялана. Көньяҡ-Көнбайыш фронтында һуғыша. Батша офицеры — рус император армияһының подъесаулы. наградаларға лайыҡ була, шул иҫәптән, көмөш шашкаға.

Февраль революцияһынан һуң анархистарға ылыға, дивизион комитеты рәйесе итеп һайлана. [[1918 йыл]]дың июнендә Верхнеурал өйәҙе Советының Башҡарма комитеты рәйесе ([[Ырымбур губернаһы]]), [[Дутов Александр Ильич|дутовсылар]] (Ғәскәри атаман А. И. Дутов етәкселегендәге [[Ырымбур казак ғәскәре]]), аҡтар һәм [[Чехословак корпусы|чехословактар]] менән һуғышта ҡатнаша. Ағалы-ҡустылы Кашириндарҙың Верхнеурал өйәҙендә абруйҙары ҙур була, әммә, В. К. Блюхер иҫләүенсә, &lt;blockquote&gt;«мин, улар ул ваҡытта (һүҙ 1918 йылдың июле хаҡында бара) тулыһынса сәйәси яҡтан өлгөргән һәм үҙ ролдәрен аңлаған, тип әйтмәҫ инем. И. Д. Каширин партияһыҙ була. Ул бер аҙ үтә тантаналы итеп кейенә ине, ғәҙәттә ҡыҙыл күлдәк кейә торғайны. Н. Д. Каширин үҙенең ағаһынан ҡырҡа айырыла ине. Ул шул уҡ осорҙа партия ағзаһы була. Бик тыйнаҡ, баҫалҡы һәм аҡыллы кеше ине»&lt;/blockquote&gt;. Июнь-сентябрҙә И. Д. Каширин башта — Верхнеурал-Троицк, һуңынан Верхнеурал отряды ([[1918 йыл]]дың 16 июленән партизан отрядтары Н. Д. Каширин етәкселегендәге йыйылма Урал отрядына берләштереләләр) менән етәкселек итә. 2 августа [[Верхнеурал]] ҡалаһы аша ҡамауҙан уңышһыҙ сығырға маташыу арҡаһында хәрби советы тарафынан главком вазифаһына В. К. Блюхер тәғәйенләнә, ул отрядтарҙы полктарға, батальондарға һәм роталарға үҙгәртеп ҡора. Был мәлде үҙенең иҫтәлектәрендә П. Маркелов һүрәтләй:

&lt;blockquote&gt;«Һүҙҙе Николай Каширин алды: — Күреүегеҙсә, мин етәкселек итә алмайым. Туранан-тура әйтергә кәрәк, беҙ яңылыштыҡ та. Беҙҙең [[Екатеринбург]]ка йырып сығыу планы хата ине. Василий Константиновичтың икенсе планы була — [[Кама]] тирәһендә [[Ҡыҙыл Армия]] менән тоташыу. Бөтә шарттар Блюхер яғында дөрөҫлөк икәнен дәлилләй. Уға етәкселекте бирергә кәрәк тә. Ул быға лайыҡлы. Яугирҙар уны хөрмәт итә, уның артынан барасаҡтар. Әйҙә штаб булдырһын, прорыв менән етәкселек итһен. Беҙ барыбыҙ ҙа уға ярҙам итәсәкбеҙ»&lt;/blockquote&gt;.

1918 йылдың 14 авгусынан 19 авгусҡа тиклемге осорҙа, тулыландырыуҙан һуң, В. К. Блюхер етәкселегендәге Урал партизан отрядына әүерелә. 10 сентябргә армия [[Асҡын районы]]на барып сыға, Тюйно-Озерский ауылы янында ҡамауҙы өҙөп, 12-14 сентябрҙә Көнсығыш фронтының 3-сө армияһы менән тоташа. Ун көндән һуң армия Көңгөргә килеп етә, унда уның төп массаһы 4-се Урал уҡсылар дивизияһына ҡушыла, уның командиры итеп В. К. Блюхер тәғәйенләнә. [[1918 йыл]]дың 24 сентябренән алып И. Д. Каширин — 3-сө армияның 2-се бригада командиры. (Партизан частары, 5-се Урал дивизияһы составына индерелгән Архангельск полкынан тыш, ҙур юғалтыуҙарға дусар булған 4-се Урал дивизияһына индерелә. Партизан отрядтары бригадаларға үҙгәртеп ҡорола. Верхнеурал отрядынан 2-се бригада формалаша, уның командиры итеп И. Д. Каширин тәғәйенләнә). 1918 йылдың 11 ноябрендә 4-се дивизия тарҡатылған 3-сө Урал дивизияһының ике бригадаһы менән тулыландырылғандан һуң 30-сы уҡсылар дивизияһы тип үҙгәртелә. В. К. Блюхер яңы вазифаға күсерелгәндән һуң дивизия командиры итеп И. Д. Каширин тәғәйенләнә.

Граждандар һуғышының аҙағын И. Д. Каширин 30-сә уҡсылар дивизияһы юлдары менән үтә. Һуғышты Көнсығыш фронтының [[Төркөстан армияһы (РККА)|Төркөстан армияһы]] Айырым казак кавалерия бригадаһы командиры булып тамамлай.

[[1920 йыл]]дың март айынан июлгә тиклем — Верхнеурал өйәҙ Советының Башҡарма комитеты рәйесе (Ырымбур губернаһы). [[1920 йыл]]дың июленән алып — [[Көньяҡ Урал]]да, [[Волга буйы]]нда, [[Мәскәү]]ҙә ВЧК-ОГПУ-НКВД органдарында. 1920 йылдар аҙағында — 30-сы йылдар башында Түбәнге Волга крәҫтиәндәренә ҡаршы үткәрелгән аяуһыҙ репрессияларҙа ҡатнаша. [[1920 йыл]]дың февраленән [[1921 йыл]]дың апреленә тиклем [[Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы]] рәйесе, шул уҡ ваҡытта [[1920 йыл]]дың 19 ноябренән [[1921 йыл]]дың февраленә тиклем [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] эске эштәр халыҡ комиссары. [[1921 йыл|1921]], [[1922 йыл]]дарҙа — Һарытау губерна Ғәҙәттән тыш комиссияһы рәйесе. [[1922 йыл]]да Карелияла бандитлыҡ менән көрәшеү буйынса ВЧК — ГПУ махсус тулы хоҡуҡлы вәкиле. [[1922 йыл]]дың апреленән майға тиклем — Карелия ГПУ-ның өлкә бүлеге начальнигы. Һуңынан шул уҡ [[1922 йыл]]да Олонецк губерна ГПУ-һы бүлеге начальнигы. Артабан [[Волга буйы]] буйынса РСФСР-ҙың НКВД ҡарамағындағы ГПУ-ның тулы хоҡуҡлы вәкиле булып эшләй. [[1923 йыл]]дан [[1928 йыл]]дың 27 июненә тиклем Ҡырғыҙ крайы һәм [[Ҡаҙағстан]] буйынса СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ОГПУ-ның тулы хоҡуҡлы вәкиле, бер үк ваҡытта [[1924 йыл]]дың февраленән октябргә тиклем Ҡырғыҙ АССР-ның (Ҡаҙаҡ) эске эштәр халыҡ комисары вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы. [[1928 йыл]]дың 27 июненән 1931 йылдың 29 ғинуарына тиклем Түбәнге Волга буйынса СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ОГПУ-ның тулы хоҡуҡлы вәкиле.

[[1931 йыл]]дың ғинуарынан — [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Эшсе-крәҫтиән милицияһы һәм енәйәт тикшереү идаралығы начальнигы. [[1937 йыл]]дың июненә СССР-ҙың урман сәнәғәте халыҡ комиссариатының мобилизацион бүлегенең башлығы. ВЦИК-тың һәм СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитетының ағзаһы, XI, XIV, XV, XVI партия съездары һәм конференциялары делегаты. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (5657-се һанлы), Почетлы чекист билдәһенә Грамота (207-се һанлы) менән бүләкләнгән.

== Репрессия ==
Фокин-Уралскийҙың «күрһәтмәләре» нигеҙендә [[1937 йыл]]дың 21 июнендә [[Вологда]] ҡалаһы ҡунаҡханаһында ҡулға алына, унда ул Наркомлес линияһы буйынса командировкала була. [[1937 йыл]]дың 20 сентябрендә СССР-ҙың Юғары Судының Хәрби коллегияһы тарафынан советтарға ҡаршы контрреволюцион террористик ойошмала ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп, үлем язаһына хөкөм ителә.  1937 йылдың 20 сентябрендә атып үлтерелә һәм Дон зыяратында ерләнә. 1957 йылдың 20 апрелендә реабилитациялана.

== Хәтер ==
* [[Ырымбур]], [[Көңгөр]], [[Силәбе]], Краматорск ҡалалaрында, шулай уҡ [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Сибай]] ҡалаһында, [[Архангел (Архангел районы)|Архангел]] ауылында ағалы-ҡустылы Кашириндар урамдары бар.

== Хеҙмәттәре ==
* ''Каширин И. Д.'' Последний решающий удар // Легендарный рейд. Сборник воспоминаний. — {{М.}}, 1959.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Енборисов Г. В.'' От Урала до Харбина. Памятка о пережитом. — Шанхай, 1932.
* Братья Каширины // Челябинская область за 40 лет Советской власти. — Челябинск, 1957.
* ''Плотников И. Ф.'' Героическая эпопея Уральской партизанской армии Блюхера. — Уфа, 1986.
* Гражданская война и военная интервенция в СССР. Энциклопедия. — {{М.}}, 1987.
* ''Апрелков А.'' Красные атаманы Н. Д. Каширин и И. Д. Каширин // Солдаты Октября. — Челябинск, 1988.
* '' Плотников И. Ф.'' Смута. — Уфа, 1994.
* ''Ганин А. В.'' Атаман А. И. Дутов — {{М.}}: Центрполиграф, 2006.
* ''Завершинский В. И.'' Очерки истории Тарутино. — {{М.}}, 2008.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.knowbysight.info/KKK/12398.asp Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991]
* [http://belschool8.narod.ru/kraeved/Bluher.htm Легендарный рейд под командованием В. К. Блюхера]
* [http://mos.memo.ru/shot-31.htm Расстрелы в Москве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191119162835/https://mos.memo.ru/shot-31.htm |date=2019-11-19 }}
* [http://militera.lib.ru/bio/bluher_vv/05.html У земляков Кашириных]
* [http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-10-919.html КАШИРИН Иван Дмитриевич — Уральская Историческая Энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.proza.ru/2008/12/29/144 Пришлые люди. Гражданская война на Южном Урале (Дмитрий Караганов) / рассказы / Проза.ру — национальный сервер современной прозы]

[[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]]
[[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]]
[[Категория:СССР-ҙа атылғандар]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]]
[[Категория:Ырымбур губернаһында тыуғандар]]
[[Категория:Шәхестәр:СССР махсус хеҙмәттәре]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1937 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:20 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1890 йылда тыуғандар]]
[[Категория:15 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының эске эштәр министрҙары]]</text>
      <sha1>omit0vcz71zee12fisieerd7drd0ge4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөсәл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145308</id>
    <revision>
      <id>1297040</id>
      <parentid>1279068</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:48:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lp0 on fire</username>
        <id>46760</id>
      </contributor>
      <comment>Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Isalliiss|Isalliiss]] ([[User talk:Isalliiss|talk]]): Cross-wiki spam (TwinkleGlobal)</comment>
      <origin>1297040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8324" sha1="ri7yviiu4lf2s8fnbhxqlsjhwztg5nc" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Мөсәл''' — [[ғәрәп теле|ғәрәпсә]], ''иҫкесә'' — ун ике йыллыҡ циклдан торған һәм һәр береһе айырым йәнлек исеме менән йөрөтөлгән йыл иҫәбе&lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 831-се бит.&lt;/ref&gt; Уны, башҡа төрки халыҡтар кеүек, башҡорттар ҙа ҡулланған&lt;ref&gt;Народный календарь [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/14115-kalendar-narodnyj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405174058/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/14115-kalendar-narodnyj |date=2016-04-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Ҡулланылышы ==
Был йыл иҫәбен [[Ҡытай]]ҙан тыш [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|Кореяла]], [[Япония]]ла һәм [[Монголия]]ла, шулай уҡ [[Вьетнам]], [[Бирма]], [[Непал]], [[Бутан]], [[Шри-Ланка]],[[ Камбоджа]],[[ Таиланд]] һәм [[Лаос]] кеүек Көнсығыш Азияла файҙаланалар, шулай уҡ төрки халыҡтарҙа һәм [[монголдар]]ҙа ла мөсәл һаман әле йылдар атамаһы булараҡ һаҡланып ҡалған&lt;ref&gt;12 животных восточного календаря [http://cheshuyka.ru/rub_Legendy_100202141140.html.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Йыл атамалары ==
Ҡытай мөсәлендә иҫәп:

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;standard&quot;
|+
! № || Ҡытайса/&lt;br&gt; || Хайуан&lt;br&gt;тамғаһы || Мөсәл&lt;br&gt;йылдары (башҡортса) || Ҡырғыз&lt;br&gt;телендә || Үзбәк&lt;br&gt;телендә || Урыҫ&lt;br&gt;телендә
|------
| 1 || '''子''' (zǐ) || 鼠 || [[Сысҡан йылы]] || Чычкан жылы || kalamush || Год мыши
|------
| 2 || '''丑''' (chǒu) || 牛 || [[Һыйыр йылы]] || Уй жылы || sigir || Год коровы
|------
| 3 || '''寅''' (yín) || 虎 || [[Барыҫ йылы]]&lt;ref&gt;ҡытайҙа ''Юлбарыҫ йылы''.&lt;/ref&gt; || Барс жылы || yoʻlbars || Год тигра
|------
| 4 || '''卯''' (mǎo) || 兔 || [[Ҡуян йылы]] || Коен жылы || quyon || Год зайца
|------
| 5 || '''辰''' (chén) || 龍 || [[Аждаһа йылы|Лыу (аждаһа) йылы]]|| Уулу жылы || ajdaho || Год дракона
|------
| 6 || '''巳''' (sì) || 蛇 || [[Йылан йылы]] || Жылан жылы || ilon || Год змеи
|------
| 7 || '''午''' (wǔ) || 馬 || [[Йылҡы йылы]] || Жылкы жылы || ot || Год лошади
|------
| 8 || '''未''' (wèi) || 羊 || [[Ҡуй йылы]]|| Кой жылы || qoʻy || Год овцы
|------
| 9 || '''申''' (shēn) || 鷄 || [[Маймыл йылы]]|| Маймыл (мечин) жылы || maymun || Год обезьяны
|------
| 10 || '''酉''' (yǒu) || 鷄 || [[Тауыҡ йылы]] || Короз жылы || tovuq || Год петуха
|------
| 11 || '''戌''' (xū) || 狗 || [[Эт йылы]] || Ит жылы || it || Год собаки
|------
| 12 || '''亥''' (hài) || 猪 || [[Ҡабан йылы]] || Донуз жылы || choʻchqa || Год свиньи
|}

== Мөсәл ауыҙ-тел ижадында һәм әҙәбиәттә ==

=== Һынамыштар ===
Мөсәлдең — йылдарҙың төрлө хайуандар исеме менән аталыуының — килеп сығышы «[[Урал батыр]]» эпосында ла әйтелгән:

Ай, көн һайын Уралға

Төрлө йәнлек тулған, ти,

Шул йәнлектәр, ҡош-ҡорттар

Килеү көнө кешегә

Ай, йыл һанап белеүгә

Исем булып киткән, ти.

Башҡорттар, мосолман булараҡ, [[Ислам календары]] менән файҙаланған, әммә ун ике йыллыҡ циклды ла онотмаған. Был, көнсығыш илдәренән айырмалы, күрәҙәлек итеү өсөн түгел, ә күп быуаттар дауамында йылдың нисек килеүен күҙәтеү нигеҙендә бары тик уңыш алыу менән бәйле һынамыштар булып ауыҙ-тел ижадына инеп ҡалған. Был бөтә йылдар буйынса ла булғандыр, әммә «Башҡорт халыҡ ижады» китабының «Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр» томына ҡайһы бер һынамыштар инмәгән&lt;ref&gt;Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр (Башҡорт халыҡ ижады) — Өфө, 1980. −420-се бит&lt;/ref&gt;

* '''Барыҫ йы­лы''' барын сәс, һис булмаһа тары сәс.
* '''Барыҫ йылы '''— байлыҡ.
* '''Йылан йылы''' — баллыҡ, '''Ҡабан йылы''' — байлыҡ, '''Лыу (Ажда­һа) йылы'''- һыулыҡ.
* '''Ҡуй йылы''' — ҡытлыҡ, '''Ҡу­ян йы­лы''' — йотлоҡ.
* '''Сыс­ҡан йылы''' — игенлек.
* '''Тауыҡ йылы''' тары сәс, '''Барыҫ йы­лы''' барын сәс.
* '''Тауыҡ йылы''' — ҡоро­лоҡ.
* '''Һыйыр йылы''' — туҡлыҡ.&lt;ref&gt;Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр (Башҡорт халыҡ ижады) — Өфө, 1980. −420-се бит&lt;/ref&gt;
* '''Ҡуян йылы''' менән '''Маймыл йылы''' — ҡытлыҡ.
* '''Йылҡы йылы''' — яу йылы, һыуыҡлыҡ, ҡытлыҡ.
* '''Эт йылы''' — һыуыҡ, оҙон ҡыш.&lt;ref&gt;Народный календарь [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/14115-kalendar-narodnyj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405174058/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/14115-kalendar-narodnyj |date=2016-04-05 }}&lt;/ref&gt;

=== Риүәйәттәрҙә ===
{{Цитата
|Егерме мөсәл йәшәһәң (йәғни 240 йыл), ырыуҙаштарыңды ла таный алмаҫ инең
''(&quot;Алдар менән Зөһрә&quot;'') &lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 831-се бит.&lt;/ref&gt;}}

=== Әҙәбиәттә ===
{{Цитата
|Сал тарих - олатай ғүмере тиҫтә-тиҫтә мөсәлдәр, быуаттар, осорҙар менән үлсәнә. ''Рәми Ғарипов''}}
{{Цитата
|Кеше ғүмере бер нисә мөсәл, имәндеке - бер нисә быуат. ''Ғ. Хөсәйенов''}}

== Шулай уҡ ҡара ==
* Китайский зодиак

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том — 860 бит
* Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр (Башҡорт халыҡ ижады) — Өфө, 1980. −467 бит

* Мәһәҙиев Д. Мөсәл йыл хисабы // Ватандаш. — 2000. — № 1. — Б. 189—192.
* Надршина Ф. А. Пространство и время в башкирском эпосе «Урал-батыр» // Урал-Алтай: через века в будущее. — Уфа, 2005. — С. 405—407.
* Хөсәйенов Ғ. Башҡорттарҙа боронғо календарҙар // Ватандаш. −1999. -№ 4. — Б. 194—196.
* Аминев З. Г. Пространственно временные представления в традиционной культуре башкир. Уфа, 2006.

== Һылтанмалар ==

[[Категория:Ваҡыт]]
[[Категория:Башҡорт мәҙәниәте]]
[[Категория:Башҡорт фольклоры]]
[[Категория:Мөсәл йылдары]]</text>
      <sha1>ri7yviiu4lf2s8fnbhxqlsjhwztg5nc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Перуджа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145828</id>
    <revision>
      <id>1297105</id>
      <parentid>1266919</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:58:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbalete</username>
        <id>45959</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Chiesa Templare di San Bevignate.jpg]] → [[File:Perugia - chiesa di San Bevignate - facciata - 02.jpg]]</comment>
      <origin>1297105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6589" sha1="fp4fp46vhldy6ou1wfbzfjadz5wwa3h" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Перуджа''' ({{Lang-it|Perugia}}, {{Lang-la|Perusia}}) — [[Италия|Италияның Умбрия]] төбәгендәге тарихи баш ҡалаһы. Шул уҡ исемдәге провинцияның административ үҙәге. Ҡала бер нисә убала һуҙылып ята, унан Тибр йылғаһы үҙәненең һәм Тразимен күленең бик матур күренештәрен күрергә мөмкин.

== Тарих ==
Ҡалаға нигеҙҙе һалыусылар умбрҙар була. Беренсе тапҡыр барлыҡҡа килеүе тарих биттәрендә 12 союздаш Этрурия ҡалаларының береһе булараҡ ҡалған. Б. э. тиклемге 310 йылда — римдең '''Перузия колонияһы'''. Б. э. т. 41-40 йылдарҙағы перузин һуғышы ваҡытында, [[Октавиан Август|Октавиан]] һәм Марк Антоний һуғышҡан саҡта, ҡала яндырыла. 592 йылда лангобард кенәзлегенең үҙәге була.

[[Урта быуаттар|Урта быуаттарҙа]] Перуджа бик күп һуғыштарҙы үткәрә. Формаль ирекле булған ҡала папа яҡлы була (ҡарағыҙ гвельфтар). XIII быуат барышында папалар был ҡаланың стеналары артында үҙҙәренә ҡотолоу тапҡан; бында биш конклав үтә.

[[Яңырыу|Ренессанс]] дәүерендә ҡала рәссамдары менән дан тота, улар араһында Перуджино һәм [[Рафаэль Санти]] була.

1540 йылда Пьерлуиджи Фарнезе Бальониҙағы хакимды еңә, артабан ҡала Папа өлкәһенә инә. [[1797 йыл]]дың февралендә француздар ҡыҫҡа ғына ваҡыт Перуджаны Тиберий республикаһының баш ҡалаһы итәләр. XIX быуатта ҡала бер нисә тапҡыр ер тетрәүҙән зыян күргән.

Ҡаланың ҡурсалаусыһы итеп Перуджанан изге Констанция, Геркулафл ({{Lang-it|Ercolano di Perugia}}) һәм Лаврентий һанала.

== Иҫтәлекле урындары ==
Ҡала үҙәге майҙаны булып 4 ноябрҙән алып Маджоре фонтаны тора (1275-78), ул төрлө мифологик темаларға рельефлап биҙәлгән. Майҙанға урта быуат ратушаһы ал яғы менән сығып тора (1293-97), хәҙер ул сәнғәт музейы өсөн яраҡлаштырылған, шулай уҡ изге Лаврентий соборы (1345—1430) бар, бында Дева Марияның никахлашҡан балдағы һаҡлана.

Ҡала боронғо ҡорамдарға бик бай ҡала, ундағы сиркәүҙәр:

* Сан-Анджело сиркәүе (барып тоташа V—VI бб.) — иң боронғо ғибәҙәтхананан килтерелгән колонналар менән биҙәлгән түңәрәк формала төҙөлгән ҡорам.
* Сан-Доменико сиркәүе (1305 йылда төҙөлгән, 1632 йылда яңыртылған) унда Бенедикт XI папаның ҡупшы кәшәнәһе тора.
* Сан-Пьетро сиркәүе.
* Сан-Северо капеллаһы — уның фрескаларын Рафаэль һәм Перуджино сиратлап эшләгән.
* Сан-Бевиньяте сиркәүе (1250 тирәһе) — ҡаты бәғерле тамплиерҙар ҡорамы.
* Колледжо-дель-Камбио (1452-57) Перуджиноның һәм уның уҡыусыларының монументаль фрескалары.

Перуджа — донъяла иң бәләкәй бер ҡала, унда метро бар. Перуджиҙың миниметроһы [[2008 йыл]]дың ғинуарында төҙөлгән һәм уның бар оҙонлоғо 4 км тәшкил итә&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Perugia - chiesa di San Bevignate - facciata - 02.jpg|Тамплиерҙар ҡорамы
Файл:Fontana Maggiore Perugia.jpg|Маджоре фонтаны (1278)
Файл:Perugia 023.JPG|Нотариустар йыйылышы өсөн урта быуат йыйылыштар залы
Файл:Perugia 095.JPG|Сан-Бернардино сиркәүе
Файл:Perugia Università degli stranieri.jpg|Галленганың барокко палаццоһы
&lt;/gallery&gt;

== Туғанлашҡан ҡалалары ==
* {{Флаг США|20px}} Гранд-Рапидс ([[Английский язык|англ.]] &lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Grand Rapids&lt;/span&gt;), шт. Мичиган, [[Америка Ҡушма Штаттары|США]]
* {{Флаг Словакии|20px}} [[Братислава]] ({{Lang-sk|Bratislava}}), [[Словакия]]
* {{Флаг Германии|20px}} Потсдам ({{Lang-de|Potsdam}}), [[Германия]]
* {{Флаг США|20px}} [[Сиэтл]] ([[Английский язык|англ.]] &lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Seattle&lt;/span&gt;), [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]], [[Америка Ҡушма Штаттары|США]]
* {{Флаг Германии|20px}} Тюбинген ({{Lang-de|Tübingen}}), [[Германия]]
* {{Флаг Франции|20px}} Экс-ан-Прованс ({{Lang-fr|Aix-en-Provence}}), [[Франция]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://prehome.comune.perugia.it/ Официальный сайт Перуджи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180630155818/http://prehome.comune.perugia.it/ |date=2018-06-30 }}{{ref-it}}
* [http://turismo.comune.perugia.it/ Туризм и культура Перуджи]{{ref-it}}{{ref-en}}{{ref-zh}}{{ref-ru}}
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Италия ҡалалары]]</text>
      <sha1>fp4fp46vhldy6ou1wfbzfjadz5wwa3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Комсомолдар һәйкәле (Гомель)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149101</id>
    <revision>
      <id>1297096</id>
      <parentid>1285026</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T04:14:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9174" sha1="i5to056lt2q57rur45jnul59pjdf236" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Комсомолдар һәйкәле''' — [[Беларусь|Белоруссияла]] [[Гомель өлкәһе]]нең Гомель [[Ҡала|ҡалаһындағы]] һәйкәл.

== Тарихы һәм тасуирламаһы ==
Комсомолдар һәйкәленең&lt;ref name=&quot;Гомель: Энцикл. справ./Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1991. — 527 с., 12 л. ил.&quot;&gt;Гомель: Энцикл. справ./Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1991. — 527 с., 12 л. ил.&lt;/ref&gt; бер нисә исеме бар: һәләк булған комсомолдарға һәйкәл&lt;ref&gt;[http://www.pomnite-nas.ru/mshow.php?s_OID=1112 Сайт «Помните нас!». Информация о памятнике]&lt;/ref&gt;, комсомол-подпольщиктар һәйкәле&lt;ref name=&quot;Газета «Гомельские ведомости». В Гомеле будет отреставрирован памятник комсомольцам-подпольщикам&quot;&gt;[https://newsgomel.by/news/society/5429-v-gomele-budet-otrestavrirovan-pamyatnik-komsomol-cam-podpol-schikam.html Газета «Гомельские ведомости». В Гомеле будет отреставрирован памятник комсомольцам-подпольщикам]&lt;/ref&gt;, герой-комсомолдар монументы (һәйкәле)&lt;ref name=&quot;Гомельская областная универсальная библиотека имени В. И. Ленина. Монумент героям-комсомольцам&quot;&gt;[https://monument.goub.by/?p=1062 Гомельская областная универсальная библиотека имени В. И. Ленина. Монумент героям-комсомольцам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190404145818/https://monument.goub.by/?p=1062 |date=2019-04-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wwii.space/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB/2/ Всё о Второй мировой. Памятники и мемориалы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190404114008/http://wwii.space/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB/2/ |date=2019-04-04 }}&lt;/ref&gt;.

Комсомолдар һәйкәле [[1964 йыл]]да Карпович һәм Жарковский  урамдары киҫелешендәге скверҙа&lt;ref name=&quot;Гомель: Энцикл. справ./Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1991. — 527 с., 12 л. ил.&quot;&gt;Гомель: Энцикл. справ./Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1991. — 527 с., 12 л. ил.&lt;/ref&gt;  комсомолдарҙың аҡсаһына ҡуйыла. Һәйкәл [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында  немец илбаҫарҙары менән көрәштә һәләк булған герой-комсомолдарға, яугирҙәргә һәм партизандарға арналған. Иң тәүҙә  25 метр бейеклектәге һигеҙ ҡырлы һоро обелиск ҡуйыла. Ул ҡыҙыл граниттан тура мөйөшлө һикәлтәле  цоколдә тора, уға барыу юлы декоратив газон менән биҙәлгән була&lt;ref name=&quot;Гомель: Энцикл. справ./Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1991. — 527 с., 12 л. ил.&quot;&gt;Гомель: Энцикл. справ./Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1991. — 527 с., 12 л. ил.&lt;/ref&gt;.. Был һәйкәлдә (цоколдә) текст алтын менән уйып яҙылған: «Һеҙҙең бөйөк батырлығығыҙ үлемһеҙ. 1941-1945 йылдарҙа Тыуған илебеҙ азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәштә һәләк булған геройҙарға»&lt;ref name=&quot;Гомельская областная универсальная библиотека имени В. И. Ленина. Монумент героям-комсомольцам&quot;/&gt;. Проект авторы: архитектор — Ю. Лысов, [[Скульптура|скульпторы]] — В. Летун&lt;ref name=&quot;Гомельская областная универсальная библиотека имени В. И. Ленина. Монумент героям-комсомольцам&quot;/&gt;.

[[1975 йыл|1975 йылда]] һәйкәлдең фасад ҡыры эргәһендә ҡыҙ-комсомолка скульптураһы ҡуйыла&lt;ref name=&quot;Гомель: Энцикл. справ./Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1991. — 527 с., 12 л. ил.&quot;&gt;Гомель: Энцикл. справ./Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1991. — 527 с., 12 л. ил.&lt;/ref&gt; с вымпелом в раскинутых над головой руках&lt;ref name=&quot;Гомельская областная универсальная библиотека имени В. И. Ленина. Монумент героям-комсомольцам&quot;/&gt;. Скульптура бронзанан ҡойолған, бейеклеге 2 метр&lt;ref name=&quot;Гомель: Энцикл. справ./Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1991. — 527 с., 12 л. ил.&quot;&gt;Гомель: Энцикл. справ./Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1991. — 527 с., 12 л. ил.&lt;/ref&gt;.
Леонид Васильевич Баранов — Гомель өлкәһе профсоюздар берекмәһе рәйесе  журналистар менән брифинг ваҡытында былай тип әйтә:
{{Цитата башы}}Өлкә һәм ҡала башҡарма комитеттары менән берлектә 11-се урта мәктәп эргәһендә обелиск төҙөргә ҡарар ителде. Был һәйкәл комсомол хәрәкәтенең [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыуын, йәштәрҙең ҡаршылыҡ хәрәкәтенең әһәмиәтен символлаштыра. Һәйкәл яңынан тергеҙеүҙе һәм яңыртыуҙы талап итә. Бөтә эштәрҙе 9 Майға тамамларға планлаштырыла&lt;ref name=&quot;Газета «Гомельские ведомости». В Гомеле будет отреставрирован памятник комсомольцам-подпольщикам&quot;/&gt;.{{Цитата аҙағы}}
[[2015 йыл]]дың мартында һәйкәл реставрациялана, монумент һәм уның тирә-яҡ территорияһы төҙөкләндерелә. Һәйкәлдә заманса яҡтыртыу барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Гомельская областная универсальная библиотека имени В. И. Ленина. Монумент героям-комсомольцам&quot;/&gt;.

Яңыртылған комсомолдар һәйкәле [[2015 йыл]]дың  [[8 май]]ында&lt;ref name=&quot;Гомельская областная универсальная библиотека имени В. И. Ленина. Монумент героям-комсомольцам&quot;/&gt;, Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығына асыла&lt;ref name=&quot;Газета «Гомельские ведомости». В Гомеле будет отреставрирован памятник комсомольцам-подпольщикам&quot;/&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Гомель: Энцикл. справ./Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1991. — 527 с., 12 л. ил.

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]

[[Категория:Гомель һәйкәлдәре]]</text>
      <sha1>i5to056lt2q57rur45jnul59pjdf236</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Проект:Мириада/Ҙурлығы/Тәбиғи фәндәр</title>
    <ns>102</ns>
    <id>149776</id>
    <revision>
      <id>1297129</id>
      <parentid>1295758</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T08:56:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тәбиғи фәндәр */</comment>
      <origin>1297129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="226112" sha1="7rev3df177tfw9piidt3dsiqvlaabp8" xml:space="preserve">== Тәбиғи фәндәр ==

Һуңғы яңыртыу: 13.02.2022.

* &lt;span style=&quot;background-color:#FFE0E0&quot;&gt;мәҡәлә юҡ&lt;/span&gt;
* &lt;span style=&quot;background-color:#FFFBB3&quot;&gt;ҡыҫҡа (күләме &lt; 8 000 символ)&lt;/span&gt;
* &lt;span style=&quot;background-color:#FFDAB9&quot;&gt;уртаса (8 000 &lt; күләме &lt; 16 000)&lt;/span&gt;
* &lt;span style=&quot;background-color:#E0FFE0&quot;&gt;оҙон (күләме &gt; 16 000)&lt;/span&gt;.

Барлығы: 407, оҙон: 92, уртаса: 89, ҡыҫҡа: 226, булмаған: 943.

Һайланған: 5, яҡшы: 7, сифатлы: 0.

{| class=&quot;sortable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#F9EED9&quot; align=&quot;center&quot;
!№ !! Мәҡәлә !! Урыҫ телендә !! Ҙурлығы !! Викидата !! Статус

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1
| [[Фән]]
| [[:ru:Наука|Наука]]
| align=right| 34128
| align=right| [[d:Q336]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 2
| [[Эксперимент]]
| [[:ru:Эксперимент|Эксперимент]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101965]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 3
| [[Лаборатория]]
| [[:ru:Лаборатория|Лаборатория]]
| align=right| 1729
| align=right| [[d:Q483242]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 4
| [[Лаборатор йыһаз]]
| [[:ru:Лабораторное оборудование|Лабораторное оборудование]]
| align=right| 1541
| align=right| [[d:Q834028]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 5
| [[Тәбиғәт]]
| [[:ru:Природа|Природа]]
| align=right| 22105
| align=right| [[d:Q7860]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 6
| [[]]
| [[:ru:Наблюдение (психология)|Наблюдение (психология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193181]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 7
| [[Тикшеренеү]]
| [[:ru:Исследование|Исследование]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42240]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 8
| [[Фәнни ысул]]
| [[:ru:Научный метод|Научный метод]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46857]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 9
| [[Фәнни теория]]
| [[:ru:Научная теория|Научная теория]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3239681]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 10
| [[Ғалим]]
| [[:ru:Учёный|Учёный]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q901]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 11
| [[Астрономия]]
| [[:ru:Астрономия|Астрономия]]
| align=right| 44131
| align=right| [[d:Q333]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 12
| [[Астробиология]]
| [[:ru:Астробиология|Астробиология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q411]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 13
| [[]]
| [[:ru:Межзвёздное поглощение|Межзвёздное поглощение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q943247]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 14
| [[Ерҙән ситтәге тереклек]]
| [[:ru:Внеземная жизнь|Внеземная жизнь]]
| align=right| 12117
| align=right| [[d:Q181508]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 15
| [[]]
| [[:ru:Звёздная величина|Звёздная величина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2028919]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 16
| [[Астрометрия]]
| [[:ru:Астрометрия|Астрометрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181505]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 17
| [[]]
| [[:ru:Разрешение (оптика)|Разрешение (оптика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q740898]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 18
| [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]
| [[:ru:Шкала расстояний в астрономии|Шкала расстояний в астрономии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q618164]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 19
| [[Параллакс]]
| [[:ru:Параллакс|Параллакс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165074]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 20
| [[Фотометрия (астрономия)]]
| [[:ru:Фотометрия (астрономия)|Фотометрия (астрономия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1073340]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 21
| [[Күк координаталары системаһы]]
| [[:ru:Система небесных координат|Система небесных координат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q86394]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 22
| [[Ауышлыҡ (астрономия)]]
| [[:ru:Склонение (астрономия)|Склонение (астрономия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76287]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 23
| [[Тура күтәрелеш]]
| [[:ru:Прямое восхождение|Прямое восхождение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 24
| [[Күк экваторы]]
| [[:ru:Небесный экватор|Небесный экватор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187646]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 25
| [[Күк сфераһы]]
| [[:ru:Небесная сфера|Небесная сфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12134]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 26
| [[Көн менән төн тигеҙләнеше]]
| [[:ru:Равноденствие|Равноденствие]]
| align=right| 5285
| align=right| [[d:Q1315]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 27
| [[Эклиптика]]
| [[:ru:Эклиптика|Эклиптика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79852]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 28
| [[Офоҡ]]
| [[:ru:Горизонт|Горизонт]]
| align=right| 12754
| align=right| [[d:Q43261]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 29
| [[Надир]]
| [[:ru:Надир|Надир]]
| align=right| 3375
| align=right| [[d:Q145825]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 30
| [[Ҡояш торошо]]
| [[:ru:Солнцестояние|Солнцестояние]]
| align=right| 10940
| align=right| [[d:Q123524]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 31
| [[Йондоҙҙар картаһы]]
| [[:ru:Звёздная карта|Звёздная карта]]
| align=right| 17477
| align=right| [[d:Q842617]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 32
| [[Зенит]]
| [[:ru:Зенит|Зенит]]
| align=right| 4404
| align=right| [[d:Q82806]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 33
| [[Зодиак]]
| [[:ru:Зодиак|Зодиак]]
| align=right| 20292
| align=right| [[d:Q40540]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 34
| [[Йондоҙлоҡ]]
| [[:ru:Созвездие|Созвездие]]
| align=right| 1624
| align=right| [[d:Q8928]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 35
| [[Андромеда (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Андромеда (созвездие)|Андромеда (созвездие)]]
| align=right| 1537
| align=right| [[d:Q9256]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 36
| [[Һыуғояр (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Водолей (созвездие)|Водолей (созвездие)]]
| align=right| 1491
| align=right| [[d:Q10576]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 37
| [[Бөркөт (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Орёл (созвездие)|Орёл (созвездие)]]
| align=right| 1546
| align=right| [[d:Q10586]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 38
| [[Ҡорбан салыу урыны (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Жертвенник (созвездие)|Жертвенник (созвездие)]]
| align=right| 1559
| align=right| [[d:Q9253]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 39
| [[Ҡуҙы (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Овен (созвездие)|Овен (созвездие)]]
| align=right| 1500
| align=right| [[d:Q10584]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 40
| [[Йөксө (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Возничий|Возничий]]
| align=right| 1517
| align=right| [[d:Q10476]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 41
| [[Үгеҙкөтөүсө (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Волопас|Волопас]]
| align=right| 1541
| align=right| [[d:Q8667]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 42
| [[Жираф (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Жираф (созвездие)|Жираф (созвездие)]]
| align=right| 1574
| align=right| [[d:Q8832]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 43
| [[Ҡыҫала (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Рак (созвездие)|Рак (созвездие)]]
| align=right| 1518
| align=right| [[d:Q8849]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 44
| [[Таҙылар (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Гончие Псы|Гончие Псы]]
| align=right| 1560
| align=right| [[d:Q10452]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 45
| [[Ҙур эт (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Большой Пёс|Большой Пёс]]
| align=right| 1539
| align=right| [[d:Q10538]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 46
| [[Бәләкәй эт (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Малый Пёс|Малый Пёс]]
| align=right| 1582
| align=right| [[d:Q9305]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 47
| [[Кәзәмөгөҙ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Козерог (созвездие)|Козерог (созвездие)]]
| align=right| 1574
| align=right| [[d:Q10535]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 48
| [[Киль (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Киль (созвездие)|Киль (созвездие)]]
| align=right| 1490
| align=right| [[d:Q10470]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 49
| [[Кассиопея (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Кассиопея (созвездие)|Кассиопея (созвездие)]]
| align=right| 1551
| align=right| [[d:Q10464]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 50
| [[Центавр (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Центавр (созвездие)|Центавр (созвездие)]]
| align=right| 1537
| align=right| [[d:Q8844]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 51
| [[Цефей (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Цефей (созвездие)|Цефей (созвездие)]]
| align=right| 1529
| align=right| [[d:Q10468]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 52
| [[Кит (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Кит (созвездие)|Кит (созвездие)]]
| align=right| 1433
| align=right| [[d:Q8839]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 53
| [[Күгәрсен (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Голубь (созвездие)|Голубь (созвездие)]]
| align=right| 1576
| align=right| [[d:Q10425]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 54
| [[Вероника сәс (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Волосы Вероники|Волосы Вероники]]
| align=right| 1577
| align=right| [[d:Q9285]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 55
| [[Көньяҡ таж (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Южная Корона|Южная Корона]]
| align=right| 1602
| align=right| [[d:Q10413]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 56
| [[Төньяҡ таж (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Северная Корона|Северная Корона]]
| align=right| 1581
| align=right| [[d:Q10406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 57
| [[Ҡарға (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Ворон (созвездие)|Ворон (созвездие)]]
| align=right| 1537
| align=right| [[d:Q10517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 58
| [[Сеүәтә (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Чаша (созвездие)|Чаша (созвездие)]]
| align=right| 1512
| align=right| [[d:Q9282]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 59
| [[Көньяҡ Тәре (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Южный Крест|Южный Крест]]
| align=right| 1547
| align=right| [[d:Q10542]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 60
| [[Аҡҡош (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Лебедь (созвездие)|Лебедь (созвездие)]]
| align=right| 1544
| align=right| [[d:Q8921]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 61
| [[Дельфин (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Дельфин (созвездие)|Дельфин (созвездие)]]
| align=right| 1546
| align=right| [[d:Q9302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 62
| [[Аждаһа (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Дракон (созвездие)|Дракон (созвездие)]]
| align=right| 1520
| align=right| [[d:Q8675]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 63
| [[Бәләкәй Ат (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Малый Конь|Малый Конь]]
| align=right| 1557
| align=right| [[d:Q10438]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 64
| [[Эридан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Эридан (созвездие)|Эридан (созвездие)]]
| align=right| 1518
| align=right| [[d:Q10433]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 65
| [[Игеҙәктәр (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Близнецы (созвездие)|Близнецы (созвездие)]]
| align=right| 1539
| align=right| [[d:Q8923]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 66
| [[Геркулес (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Геркулес (созвездие)|Геркулес (созвездие)]]
| align=right| 1546
| align=right| [[d:Q10448]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 67
| [[Гидра (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Гидра (созвездие)|Гидра (созвездие)]]
| align=right| 1455
| align=right| [[d:Q10578]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 68
| [[Кеҫәртке (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Ящерица (созвездие)|Ящерица (созвездие)]]
| align=right| 1541
| align=right| [[d:Q10430]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 69
| [[Арыҫлан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Лев (созвездие)|Лев (созвездие)]]
| align=right| 1520
| align=right| [[d:Q8853]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 70
| [[Бәләкәй Арыҫлан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Малый Лев|Малый Лев]]
| align=right| 1583
| align=right| [[d:Q10403]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 71
| [[Ҡуян (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Заяц (созвездие)|Заяц (созвездие)]]
| align=right| 1498
| align=right| [[d:Q10446]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 72
| [[Үлсәү (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Весы (созвездие)|Весы (созвездие)]]
| align=right| 1538
| align=right| [[d:Q10580]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 73
| [[Бүре (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Волк (созвездие)|Волк (созвездие)]]
| align=right| 1486
| align=right| [[d:Q10571]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 74
| [[Һеләүһен (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Рысь (созвездие)|Рысь (созвездие)]]
| align=right| 1507
| align=right| [[d:Q10443]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 75
| [[Лира (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Лира (созвездие)|Лира (созвездие)]]
| align=right| 1490
| align=right| [[d:Q10484]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 76
| [[Һыңармөгөҙ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Единорог (созвездие)|Единорог (созвездие)]]
| align=right| 1539
| align=right| [[d:Q10428]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 77
| [[Змееносец (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Змееносец|Змееносец]]
| align=right| 1547
| align=right| [[d:Q8906]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 78
| [[Орион (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Орион (созвездие)|Орион (созвездие)]]
| align=right| 1537
| align=right| [[d:Q8860]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 79
| [[Пегас (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Пегас (созвездие)|Пегас (созвездие)]]
| align=right| 1526
| align=right| [[d:Q8864]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 80
| [[Персей (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Персей (созвездие)|Персей (созвездие)]]
| align=right| 1538
| align=right| [[d:Q10511]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 81
| [[Балыҡтар (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Рыбы (созвездие)|Рыбы (созвездие)]]
| align=right| 1534
| align=right| [[d:Q8679]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 82
| [[Көньяҡ Балыҡ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Южная Рыба|Южная Рыба]]
| align=right| 1612
| align=right| [[d:Q10409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 83
| [[Корма (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Корма (созвездие)|Корма (созвездие)]]
| align=right| 1504
| align=right| [[d:Q9251]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 84
| [[Ҡибланма (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Компас (созвездие)|Компас (созвездие)]]
| align=right| 1518
| align=right| [[d:Q10473]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 85
| [[Уҡ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Стрела (созвездие)|Стрела (созвездие)]]
| align=right| 1492
| align=right| [[d:Q10513]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 86
| [[Уҡсы (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Стрелец (созвездие)|Стрелец (созвездие)]]
| align=right| 1538
| align=right| [[d:Q8866]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 87
| [[Саян (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Скорпион (созвездие)|Скорпион (созвездие)]]
| align=right| 1513
| align=right| [[d:Q8865]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 88
| [[Ҡалҡан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Щит (созвездие)|Щит (созвездие)]]
| align=right| 1503
| align=right| [[d:Q10529]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 89
| [[Йылан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Змея (созвездие)|Змея (созвездие)]]
| align=right| 1520
| align=right| [[d:Q8910]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 90
| [[Секстант (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Секстант (созвездие)|Секстант (созвездие)]]
| align=right| 3576
| align=right| [[d:Q10525]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 91
| [[Буға (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Телец (созвездие)|Телец (созвездие)]]
| align=right| 1525
| align=right| [[d:Q10570]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 92
| [[Өсмөйөш (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Треугольник (созвездие)|Треугольник (созвездие)]]
| align=right| 1521
| align=right| [[d:Q10565]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 93
| [[Көньяҡ Өсмөйөш (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Южный Треугольник|Южный Треугольник]]
| align=right| 1534
| align=right| [[d:Q10422]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 94
| [[Оло Етегән (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Большая Медведица|Большая Медведица]]
| align=right| 1543
| align=right| [[d:Q8918]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 95
| [[Бәләкәй Һүмес (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Малая Медведица|Малая Медведица]]
| align=right| 1598
| align=right| [[d:Q10478]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 96
| [[Елкәндәр (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Паруса (созвездие)|Паруса (созвездие)]]
| align=right| 1517
| align=right| [[d:Q10521]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 97
| [[Ҡыҙ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Дева (созвездие)|Дева (созвездие)]]
| align=right| 1427
| align=right| [[d:Q8842]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 98
| [[Бала төлкө (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Лисичка (созвездие)|Лисичка (созвездие)]]
| align=right| 1567
| align=right| [[d:Q10519]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 99
| [[Ҡытай йондоҙлоҡтары]]
| [[:ru:Китайские созвездия|Китайские созвездия]]
| align=right| 19408
| align=right| [[d:Q1074076]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 100
| [[]]
| [[:ru:Красная птица|Красная птица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1059392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 101
| [[]]
| [[:ru:Белый тигр (китайское созвездие)|Белый тигр (китайское созвездие)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1072455]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 102
| [[]]
| [[:ru:Чёрная черепаха|Чёрная черепаха]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q125696]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 103
| [[]]
| [[:ru:Лазурный дракон|Лазурный дракон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q515882]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 104
| [[]]
| [[:ru:Астрономический объект|Астрономический объект]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6999]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 105
| [[]]
| [[:ru:Центавр A|Центавр A]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q487255]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 106
| [[]]
| [[:ru:Лебедь X-1|Лебедь X-1]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q332674]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 107
| [[]]
| [[:ru:Эта Киля|Эта Киля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12185]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 108
| [[Галлей кометаһы]]
| [[:ru:Комета Галлея|Комета Галлея]]
| align=right| 33332
| align=right| [[d:Q23054]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 109
| [[]]
| [[:ru:Гиады (звёздное скопление)|Гиады (звёздное скопление)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13511]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 110
| [[Оло Магеллан Болото]]
| [[:ru:Большое Магелланово Облако|Большое Магелланово Облако]]
| align=right| 22924
| align=right| [[d:Q49957]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 111
| [[]]
| [[:ru:M 87 (галактика)|M 87 (галактика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14041]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 112
| [[]]
| [[:ru:Мира (звезда)|Мира (звезда)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12965]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 113
| [[]]
| [[:ru:Омега Центавра|Омега Центавра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14275]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 114
| [[]]
| [[:ru:Туманность Ориона|Туманность Ориона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13903]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 115
| [[]]
| [[:ru:Плеяды (звёздное скопление)|Плеяды (звёздное скопление)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13423]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 116
| [[]]
| [[:ru:Стрелец A*|Стрелец A*]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q237284]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 117
| [[]]
| [[:ru:Местная группа|Местная группа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3944]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 118
| [[]]
| [[:ru:Магеллановы Облака|Магеллановы Облака]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q50028]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 119
| [[Ҡош юлы]]
| [[:ru:Млечный Путь|Млечный Путь]]
| align=right| 13949
| align=right| [[d:Q321]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 120
| [[Андромеда галактикаһы]]
| [[:ru:Галактика Андромеды|Галактика Андромеды]]
| align=right| 30070
| align=right| [[d:Q2469]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 121
| [[Өсмөйөш галактикаһы]]
| [[:ru:Галактика Треугольника|Галактика Треугольника]]
| align=right| 15335
| align=right| [[d:Q13724]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 122
| [[Ҡояш системаһы]]
| [[:ru:Солнечная система|Солнечная система]]
| align=right| 90225
| align=right| [[d:Q544]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 123
| [[Ҡояш]]
| [[:ru:Солнце|Солнце]]
| align=right| 15406
| align=right| [[d:Q525]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 124
| [[Меркурий]]
| [[:ru:Меркурий|Меркурий]]
| align=right| 32822
| align=right| [[d:Q308]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 125
| [[Сулпан]]
| [[:ru:Венера|Венера]]
| align=right| 12126
| align=right| [[d:Q313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 126
| [[Ер]]
| [[:ru:Земля|Земля]]
| align=right| 12997
| align=right| [[d:Q2]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 127
| [[Ай (юлдаш)]]
| [[:ru:Луна|Луна]]
| align=right| 9802
| align=right| [[d:Q405]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 128
| [[Марс]]
| [[:ru:Марс|Марс]]
| align=right| 16684
| align=right| [[d:Q111]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 129
| [[Деймос]]
| [[:ru:Деймос|Деймос]]
| align=right| 11931
| align=right| [[d:Q7548]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 130
| [[Фобос]]
| [[:ru:Фобос|Фобос]]
| align=right| 23478
| align=right| [[d:Q7547]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#E0FFE0
| 131
| [[Астероидтар билбауы]]
| [[:ru:Пояс астероидов|Пояс астероидов]]
| align=right| 121960
| align=right| [[d:Q2179]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#E0FFE0
| 132
| [[Церера (кәрлә планета)]]
| [[:ru:Церера|Церера]]
| align=right| 41677
| align=right| [[d:Q596]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 133
| [[Юпитер]]
| [[:ru:Юпитер|Юпитер]]
| align=right| 29548
| align=right| [[d:Q319]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 134
| [[Ио (юлдаш)]]
| [[:ru:Ио (спутник)|Ио (спутник)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3123]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 135
| [[]]
| [[:ru:Европа (спутник)|Европа (спутник)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3143]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 136
| [[Ганимед (юлдаш)]]
| [[:ru:Ганимед (спутник)|Ганимед (спутник)]]
| align=right| 39858
| align=right| [[d:Q3169]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 137
| [[Каллисто(юлдаш)]]
| [[:ru:Каллисто (спутник)|Каллисто (спутник)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3134]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 138
| [[Сатурн (планета)]]
| [[:ru:Сатурн|Сатурн]]
| align=right| 39905
| align=right| [[d:Q193]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 139
| [[Энцелад (юлдаш)]]
| [[:ru:Энцелад (спутник)|Энцелад (спутник)]]
| align=right| 48608
| align=right| [[d:Q3303]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 140
| [[Титан (юлдаш)]]
| [[:ru:Титан (спутник)|Титан (спутник)]]
| align=right| 28007
| align=right| [[d:Q2565]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#E0FFE0
| 141
| [[Уран (планета)]]
| [[:ru:Уран (планета)|Уран (планета)]]
| align=right| 50512
| align=right| [[d:Q324]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 142
| [[Нептун]]
| [[:ru:Нептун|Нептун]]
| align=right| 15790
| align=right| [[d:Q332]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 143
| [[Тритон (юлдаш)]]
| [[:ru:Тритон (спутник)|Тритон (спутник)]]
| align=right| 31353
| align=right| [[d:Q3359]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 144
| [[Плутон]]
| [[:ru:Плутон|Плутон]]
| align=right| 11326
| align=right| [[d:Q339]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 145
| [[]]
| [[:ru:Харон (спутник)|Харон (спутник)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6604]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 146
| [[]]
| [[:ru:Эрида|Эрида]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q611]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 147
| [[]]
| [[:ru:Макемаке|Макемаке]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q604]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 148
| [[]]
| [[:ru:Хаумеа|Хаумеа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q601]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 149
| [[Койпер билбауы]]
| [[:ru:Пояс Койпера|Пояс Койпера]]
| align=right| 33177
| align=right| [[d:Q427]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 150
| [[]]
| [[:ru:Облако Оорта|Облако Оорта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40864]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 151
| [[]]
| [[:ru:PSR B1257+12 c|PSR B1257+12 c]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q73561]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 152
| [[]]
| [[:ru:51 Пегаса b|51 Пегаса b]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q242309]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 153
| [[Сириус]]
| [[:ru:Сириус|Сириус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 154
| [[]]
| [[:ru:Канопус|Канопус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12189]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 155
| [[]]
| [[:ru:Арктур|Арктур]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12985]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 156
| [[]]
| [[:ru:Альфа Центавра|Альфа Центавра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12176]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 157
| [[]]
| [[:ru:Вега|Вега]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3427]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 158
| [[Ригель (йондоҙ)]]
| [[:ru:Ригель (звезда)|Ригель (звезда)]]
| align=right| 7466
| align=right| [[d:Q12126]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 159
| [[]]
| [[:ru:Процион|Процион]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13034]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 160
| [[]]
| [[:ru:Ахернар|Ахернар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12183]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 161
| [[]]
| [[:ru:Бетельгейзе|Бетельгейзе]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12124]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 162
| [[]]
| [[:ru:Капелла (звезда)|Капелла (звезда)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12970]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 163
| [[]]
| [[:ru:Альтаир|Альтаир]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12975]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 164
| [[]]
| [[:ru:Альдебаран|Альдебаран]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q88540091]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 165
| [[]]
| [[:ru:Спика|Спика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13008]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 166
| [[]]
| [[:ru:Антарес|Антарес]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12166]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 167
| [[]]
| [[:ru:Поллукс (звезда)|Поллукс (звезда)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13028]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 168
| [[]]
| [[:ru:Фомальгаут|Фомальгаут]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13169]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 169
| [[Денеб (йондоҙ)]]
| [[:ru:Денеб|Денеб]]
| align=right| 4876
| align=right| [[d:Q12179]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 170
| [[]]
| [[:ru:RR Лиры|RR Лиры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q370994]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 171
| [[]]
| [[:ru:Акрукс|Акрукс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13102]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 172
| [[]]
| [[:ru:Хадар|Хадар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13175]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 173
| [[Алголь (йондоҙ)]]
| [[:ru:Алголь|Алголь]]
| align=right| 4928
| align=right| [[d:Q13080]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 174
| [[]]
| [[:ru:Дельта Цефея|Дельта Цефея]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13024]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 175
| [[]]
| [[:ru:Полярная звезда|Полярная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12980]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 176
| [[]]
| [[:ru:3C 273|3C 273]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q229318]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 177
| [[]]
| [[:ru:Крабовидная туманность|Крабовидная туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q10934]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 178
| [[Күк механикаһы]]
| [[:ru:Небесная механика|Небесная механика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184274]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 179
| [[Тотолоу (астрономия)]]
| [[:ru:Затмение|Затмение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q141022]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 180
| [[Ай тотолоу]]
| [[:ru:Лунное затмение|Лунное затмение]]
| align=right| 1810
| align=right| [[d:Q44235]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 181
| [[Ҡояш тотолоу]]
| [[:ru:Солнечное затмение|Солнечное затмение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3887]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 182
| [[Эфемерида]]
| [[:ru:Эфемерида|Эфемерида]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q120200]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 183
| [[Дәүер (астрономия)]]
| [[:ru:Эпоха (астрономия)|Эпоха (астрономия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2703]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 184
| [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]
| [[:ru:Вторая космическая скорость|Вторая космическая скорость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q166530]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 185
| [[]]
| [[:ru:Экваториальная система координат|Экваториальная система координат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208617]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 186
| [[]]
| [[:ru:Гравитационный манёвр|Гравитационный манёвр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q223776]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 187
| [[кеплер закондары]]
| [[:ru:Законы Кеплера|Законы Кеплера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83219]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 188
| [[Лагранж нөктәһе]]
| [[:ru:Точки Лагранжа|Точки Лагранжа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190463]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 189
| [[Тәбиғи юлдаш]]
| [[:ru:Естественный спутник|Естественный спутник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2537]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 190
| [[Орбита]]
| [[:ru:Орбита|Орбита]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4130]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 191
| [[]]
| [[:ru:Геостационарная орбита|Геостационарная орбита]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192316]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 192
| [[]]
| [[:ru:Низкая околоземная орбита|Низкая околоземная орбита]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q663611]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 193
| [[]]
| [[:ru:Элементы орбиты|Элементы орбиты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q272626]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 194
| [[]]
| [[:ru:Эксцентриситет орбиты|Эксцентриситет орбиты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208474]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 195
| [[Астродинамика]]
| [[:ru:Астродинамика|Астродинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q842433]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 196
| [[]]
| [[:ru:Покрытие (астрономия)|Покрытие (астрономия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q202746]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 197
| [[]]
| [[:ru:Задача двух тел|Задача двух тел]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q232976]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 198
| [[Ҡара упҡын]]
| [[:ru:Чёрная дыра|Чёрная дыра]]
| align=right| 49990
| align=right| [[d:Q589]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#FFE0E0
| 199
| [[]]
| [[:ru:Гравитационный радиус|Гравитационный радиус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q72755]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 200
| [[]]
| [[:ru:Сверхмассивная чёрная дыра|Сверхмассивная чёрная дыра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 201
| [[Йыһан нурҙары]]
| [[:ru:Космические лучи|Космические лучи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11547]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 202
| [[]]
| [[:ru:Тёмная туманность|Тёмная туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q204194]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 203
| [[Галактика]]
| [[:ru:Галактика|Галактика]]
| align=right| 11655
| align=right| [[d:Q318]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 204
| [[Галактикалар тупланмаһы]]
| [[:ru:Скопление галактик|Скопление галактик]]
| align=right| 2816
| align=right| [[d:Q204107]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 205
| [[Галактикалар төркөмө]]
| [[:ru:Группа галактик|Группа галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1491746]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 206
| [[]]
| [[:ru:Сверхскопление галактик|Сверхскопление галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q27521]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 207
| [[]]
| [[:ru:Великий аттрактор|Великий аттрактор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q656857]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 208
| [[]]
| [[:ru:Область H II|Область H II]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11282]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 209
| [[]]
| [[:ru:Межзвёздная среда|Межзвёздная среда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41872]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 210
| [[]]
| [[:ru:Молекулярное облако|Молекулярное облако]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q272447]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 211
| [[]]
| [[:ru:Туманность|Туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42372]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 212
| [[]]
| [[:ru:Космическое пространство|Космическое пространство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4169]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 213
| [[Ҡояш еле]]
| [[:ru:Солнечный ветер|Солнечный ветер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79833]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 214
| [[Йондоҙҙар тупланмаһы]]
| [[:ru:Звёздное скопление|Звёздное скопление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q168845]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 215
| [[]]
| [[:ru:Шаровое звёздное скопление|Шаровое звёздное скопление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 216
| [[]]
| [[:ru:Рассеянное звёздное скопление|Рассеянное звёздное скопление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11387]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 217
| [[]]
| [[:ru:Звёздные ассоциации|Звёздные ассоциации]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q736194]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 218
| [[]]
| [[:ru:Морфологическая классификация галактик|Морфологическая классификация галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1648748]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 219
| [[]]
| [[:ru:Карликовая галактика|Карликовая галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190438]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 220
| [[]]
| [[:ru:Эллиптическая галактика|Эллиптическая галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184348]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 221
| [[]]
| [[:ru:Неправильная галактика|Неправильная галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 222
| [[]]
| [[:ru:Линзовидная галактика|Линзовидная галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192078]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 223
| [[]]
| [[:ru:Спиральная галактика|Спиральная галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2488]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 224
| [[]]
| [[:ru:Активные ядра галактик|Активные ядра галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46587]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 225
| [[]]
| [[:ru:Блазар|Блазар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q221221]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 226
| [[]]
| [[:ru:Квазар|Квазар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83373]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 227
| [[]]
| [[:ru:Радиогалактика|Радиогалактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q217012]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 228
| [[]]
| [[:ru:Сейфертовская галактика|Сейфертовская галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q213930]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 229
| [[]]
| [[:ru:Галактика со вспышкой звездообразования|Галактика со вспышкой звездообразования]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q726611]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 230
| [[]]
| [[:ru:Абсолютная звёздная величина|Абсолютная звёздная величина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159653]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 231
| [[]]
| [[:ru:Видимая звёздная величина|Видимая звёздная величина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 232
| [[Обсерватория]]
| [[:ru:Обсерватория|Обсерватория]]
| align=right| 2896
| align=right| [[d:Q62832]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 233
| [[]]
| [[:ru:Космология|Космология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q338]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 234
| [[]]
| [[:ru:Возраст Вселенной|Возраст Вселенной]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q500699]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 235
| [[Ҙур шартлау]]
| [[:ru:Большой взрыв|Большой взрыв]]
| align=right| 28821
| align=right| [[d:Q323]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#FFE0E0
| 236
| [[]]
| [[:ru:Реликтовое излучение|Реликтовое излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q15605]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 237
| [[]]
| [[:ru:Тёмная энергия|Тёмная энергия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18343]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 238
| [[]]
| [[:ru:Тёмная материя|Тёмная материя]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79925]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 239
| [[]]
| [[:ru:Формирование и эволюция Солнечной системы|Формирование и эволюция Солнечной системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3535]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 240
| [[]]
| [[:ru:Эволюция галактик|Эволюция галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1995140]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 241
| [[]]
| [[:ru:Закон Хаббла|Закон Хаббла]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179916]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 242
| [[]]
| [[:ru:Солнечная туманность|Солнечная туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3400]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 243
| [[]]
| [[:ru:Небулярная гипотеза|Небулярная гипотеза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13599969]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 244
| [[]]
| [[:ru:Красное смещение|Красное смещение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76250]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 245
| [[Ғаләм]]
| [[:ru:Вселенная|Вселенная]]
| align=right| 20440
| align=right| [[d:Q1]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 246
| [[]]
| [[:ru:Метагалактика|Метагалактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q221392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 247
| [[Астероид]]
| [[:ru:Астероид|Астероид]]
| align=right| 15440
| align=right| [[d:Q3863]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFDAB9
| 248
| [[Комета]]
| [[:ru:Комета|Комета]]
| align=right| 15157
| align=right| [[d:Q3559]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 249
| [[]]
| [[:ru:Экзопланета|Экзопланета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44559]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 250
| [[]]
| [[:ru:Малая планета|Малая планета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1022867]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 251
| [[Планета]]
| [[:ru:Планета|Планета]]
| align=right| 20679
| align=right| [[d:Q634]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 252
| [[]]
| [[:ru:Карликовая планета|Карликовая планета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2199]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 253
| [[]]
| [[:ru:Газовые гиганты|Газовые гиганты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q121750]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 254
| [[]]
| [[:ru:Землеподобная планета|Землеподобная планета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128207]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 255
| [[Йондоҙҙар]]
| [[:ru:Звезда|Звезда]]
| align=right| 20445
| align=right| [[d:Q523]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 256
| [[]]
| [[:ru:Коричневый карлик|Коричневый карлик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101600]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 257
| [[Тереклек булыу зонаһы]]
| [[:ru:Зона обитаемости|Зона обитаемости]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215913]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 258
| [[]]
| [[:ru:Гамма-всплеск|Гамма-всплеск]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q22247]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 259
| [[]]
| [[:ru:Диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Диаграмма Герцшпрунга — Рассела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3270143]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 260
| [[]]
| [[:ru:Металличность|Металличность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q217030]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 261
| [[Планета системаһы]]
| [[:ru:Планетная система|Планетная система]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q206717]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 262
| [[]]
| [[:ru:Спектральные классы звёзд|Спектральные классы звёзд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179600]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 263
| [[]]
| [[:ru:Эволюция звёзд|Эволюция звёзд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6472]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 264
| [[]]
| [[:ru:Планетарная туманность|Планетарная туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13632]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 265
| [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]
| [[:ru:Формирование звезды|Формирование звезды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q16744]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 266
| [[]]
| [[:ru:Главная последовательность|Главная последовательность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3450]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 267
| [[]]
| [[:ru:Протозвезда|Протозвезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q204903]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 268
| [[]]
| [[:ru:Красный гигант|Красный гигант]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q50081]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 269
| [[]]
| [[:ru:Звезда-гигант|Звезда-гигант]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5875]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 270
| [[]]
| [[:ru:Сверхгигант|Сверхгигант]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193599]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 271
| [[]]
| [[:ru:Звезда Вольфа — Райе|Звезда Вольфа — Райе]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6251]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 272
| [[]]
| [[:ru:Компактная звезда|Компактная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q368442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 273
| [[]]
| [[:ru:Белый карлик|Белый карлик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5871]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 274
| [[]]
| [[:ru:Нейтронная звезда|Нейтронная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4202]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 275
| [[]]
| [[:ru:Чёрная дыра звёздной массы|Чёрная дыра звёздной массы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1047034]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 276
| [[]]
| [[:ru:Звёздная кинематика|Звёздная кинематика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6440]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 277
| [[Йондоҙҙарҙың магнит ҡыры]]
| [[:ru:Магнитное поле звёзд|Магнитное поле звёзд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6449]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 278
| [[]]
| [[:ru:Ядерные реакции в звёздах|Ядерные реакции в звёздах]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1057093]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 279
| [[]]
| [[:ru:Вращение звезды|Вращение звезды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6464]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 280
| [[]]
| [[:ru:Звёздная система|Звёздная система]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q595871]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 281
| [[]]
| [[:ru:Двойная звезда|Двойная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q50053]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 282
| [[]]
| [[:ru:Околозвёздный диск|Околозвёздный диск]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3235978]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 283
| [[]]
| [[:ru:Переменная звезда|Переменная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6243]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 284
| [[]]
| [[:ru:Цефеиды|Цефеиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188593]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 285
| [[]]
| [[:ru:Новая звезда|Новая звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6458]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 286
| [[]]
| [[:ru:Пульсар|Пульсар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4360]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 287
| [[]]
| [[:ru:Сверхновая звезда|Сверхновая звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3937]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 288
| [[]]
| [[:ru:Антиоксиданты|Антиоксиданты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133948]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 289
| [[]]
| [[:ru:Цикл трикарбоновых кислот|Цикл трикарбоновых кислот]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133895]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 290
| [[]]
| [[:ru:Концентрация смеси|Концентрация смеси]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3686031]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 291
| [[]]
| [[:ru:Дистилляция|Дистилляция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101017]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 292
| [[Электр тиҫкәрелек]] {{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Электроотрицательность|Электроотрицательность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q78974]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 293
| [[]]
| [[:ru:Функциональная группа|Функциональная группа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 294
| [[]]
| [[:ru:Флуоресценция|Флуоресценция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191807]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 295
| [[]]
| [[:ru:Гликолиз|Гликолиз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q162643]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 296
| [[]]
| [[:ru:Гидроксиды|Гидроксиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q425597]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 297
| [[]]
| [[:ru:Гидрофобность|Гидрофобность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q219567]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 298
| [[]]
| [[:ru:Моносахариды|Моносахариды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133516]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 299
| [[]]
| [[:ru:Полимеризация|Полимеризация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181898]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 300
| [[]]
| [[:ru:Полимеразная цепная реакция|Полимеразная цепная реакция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q176996]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 301
| [[Флогистон]]
| [[:ru:Флогистон|Флогистон]]
| align=right| 2003
| align=right| [[d:Q193353]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 302
| [[]]
| [[:ru:Полисахариды|Полисахариды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134219]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 303
| [[Стехиометрия]]
| [[:ru:Стехиометрия|Стехиометрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q213185]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 304
| [[]]
| [[:ru:Тритий|Тритий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q54389]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 305
| [[]]
| [[:ru:Радиоактивные изотопы|Радиоактивные изотопы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192900]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 306
| [[]]
| [[:ru:Растворитель|Растворитель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q146505]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 307
| [[]]
| [[:ru:Ковалентный радиус|Ковалентный радиус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q485360]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 308
| [[Окисланыу дәрәжәһе]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} 
| [[:ru:Степень окисления|Степень окисления]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q484152]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 309
| [[]]
| [[:ru:Вулканизация|Вулканизация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188631]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 310
| [[]]
| [[:ru:Геохимия|Геохимия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161764]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 311
| [[]]
| [[:ru:Геохимический цикл углерода|Геохимический цикл углерода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 312
| [[]]
| [[:ru:Эвтрофикация|Эвтрофикация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156698]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 313
| [[]]
| [[:ru:Фазовая диаграмма|Фазовая диаграмма]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q186693]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 314
| [[]]
| [[:ru:Радиус Ван-дер-Ваальса|Радиус Ван-дер-Ваальса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q166879]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 315
| [[]]
| [[:ru:Макромолекула|Макромолекула]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178593]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 316
| [[]]
| [[:ru:Поверхностно-активное вещество|Поверхностно-активное вещество]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191154]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 317
| [[]]
| [[:ru:Миллионная доля|Миллионная доля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q21006887]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 318
| [[]]
| [[:ru:Гликопротеины|Гликопротеины]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187126]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 319
| [[]]
| [[:ru:Окислитель|Окислитель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187689]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 320
| [[]]
| [[:ru:Коэффициент Пуассона|Коэффициент Пуассона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190453]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 321
| [[]]
| [[:ru:Пиролиз|Пиролиз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q176848]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 322
| [[]]
| [[:ru:Электрофорез|Электрофорез]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185098]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 323
| [[Валент электрондар]]
| [[:ru:Валентный электрон|Валентный электрон]]
| align=right| 4414
| align=right| [[d:Q107414]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 324
| [[]]
| [[:ru:Адгезия|Адгезия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188666]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 325
| [[]]
| [[:ru:Слезоточивый газ|Слезоточивый газ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190512]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 326
| [[Валентлыҡ]] {{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Валентность|Валентность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q171407]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 327
| [[Космос саңы]]
| [[:ru:Космическая пыль|Космическая пыль]]
| align=right| 2929
| align=right| [[d:Q193384]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 328
| [[]]
| [[:ru:Номенклатура ИЮПАК|Номенклатура ИЮПАК]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q20826683]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 329
| [[]]
| [[:ru:Свободные радикалы|Свободные радикалы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185056]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 330
| [[]]
| [[:ru:Изомер|Изомер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127950]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 331
| [[Химия]]
| [[:ru:Химия|Химия]]
| align=right| 11099
| align=right| [[d:Q2329]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 332
| [[]]
| [[:ru:Агрохимия|Агрохимия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q397334]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 333
| [[Биохимия]]
| [[:ru:Биохимия|Биохимия]]
| align=right| 28932
| align=right| [[d:Q7094]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 334
| [[]]
| [[:ru:Вычислительная химия|Вычислительная химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q369472]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 335
| [[]]
| [[:ru:Электрохимия|Электрохимия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7877]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 336
| [[]]
| [[:ru:Электролиз|Электролиз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q64403]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 337
| [[]]
| [[:ru:Химия окружающей среды|Химия окружающей среды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q321355]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 338
| [[]]
| [[:ru:Криминалистическая экспертиза|Криминалистическая экспертиза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q495304]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 339
| [[Органик булмаған химия]]
| [[:ru:Неорганическая химия|Неорганическая химия]]
| align=right| 10010
| align=right| [[d:Q11165]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 340
| [[Материалдар өйрәнеү]]
| [[:ru:Материаловедение|Материаловедение]]
| align=right| 5529
| align=right| [[d:Q228736]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 341
| [[]]
| [[:ru:Медицинская химия|Медицинская химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q243455]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 342
| [[Ядро химияһы]]{{Эш өҫтөндө|ZUFAr}}
| [[:ru:Ядерная химия|Ядерная химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q243545]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 343
| [[]]
| [[:ru:Таблица изотопов|Таблица изотопов]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130399]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 344
| [[Органик химия]]
| [[:ru:Органическая химия|Органическая химия]]
| align=right| 10899
| align=right| [[d:Q11351]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 345
| [[]]
| [[:ru:Металлоорганическая химия|Металлоорганическая химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q237200]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 346
| [[Фотохимия]]
| [[:ru:Фотохимия|Фотохимия]]
| align=right| 3526
| align=right| [[d:Q188651]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 347
| [[Физик химия]]
| [[:ru:Физическая химия|Физическая химия]]
| align=right| 9858
| align=right| [[d:Q11372]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 348
| [[]]
| [[:ru:Химия полимеров|Химия полимеров]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q750446]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 349
| [[]]
| [[:ru:Квантовая химия|Квантовая химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188403]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 350
| [[Алхимия]]
| [[:ru:Алхимия|Алхимия]]
| align=right| 1364
| align=right| [[d:Q39689]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 351
| [[]]
| [[:ru:Химическая связь|Химическая связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44424]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 352
| [[]]
| [[:ru:Ионная связь|Ионная связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q62500]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 353
| [[]]
| [[:ru:Ковалентная связь|Ковалентная связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127920]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 354
| [[]]
| [[:ru:Металлическая связь|Металлическая связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191390]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 355
| [[]]
| [[:ru:Водородная связь|Водородная связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q169324]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 356
| [[]]
| [[:ru:Межмолекулярное взаимодействие|Межмолекулярное взаимодействие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q245031]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 357
| [[Молекула]]
| [[:ru:Молекула|Молекула]]
| align=right| 13165
| align=right| [[d:Q11369]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 358
| [[]]
| [[:ru:Химическая технология|Химическая технология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83588]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 359
| [[]]
| [[:ru:Химическая промышленность|Химическая промышленность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q207652]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 360
| [[]]
| [[:ru:Химическая реакция|Химическая реакция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q36534]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 361
| [[]]
| [[:ru:Кислотно-основные реакции|Кислотно-основные реакции]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q378751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 362
| [[]]
| [[:ru:Катализ|Катализ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82264]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 363
| [[Химик тигеҙләмә]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} 
| [[:ru:Химическое уравнение|Химическое уравнение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182527]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 364
| [[]]
| [[:ru:Химическое равновесие|Химическое равновесие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q189520]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 365
| [[]]
| [[:ru:Химическая формула|Химическая формула]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83147]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 366
| [[]]
| [[:ru:Химическая кинетика|Химическая кинетика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q209082]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 367
| [[]]
| [[:ru:Горение|Горение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133235]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 368
| [[Ут]]
| [[:ru:Огонь|Огонь]]
| align=right| 9682
| align=right| [[d:Q3196]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 369
| [[Алмашыу реакцияһы]]
| [[:ru:Реакция обмена|Реакция обмена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13533728]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 370
| [[]]
| [[:ru:Механизм реакции|Механизм реакции]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q373406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 371
| [[Окисланыу-ҡайтарылыу реакциялары]]
| [[:ru:Окислительно-восстановительные реакции|Окислительно-восстановительные реакции]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82682]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 372
| [[]]
| [[:ru:Коррозия|Коррозия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q137056]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 373
| [[Алмаштырыу реакциялары]]
| [[:ru:Реакции замещения|Реакции замещения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q503396]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 374
| [[]]
| [[:ru:Вещество (химия)|Вещество (химия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79529]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 375
| [[]]
| [[:ru:Химический синтез|Химический синтез]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q273499]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 376
| [[]]
| [[:ru:Химик|Химик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q593644]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 377
| [[]]
| [[:ru:Закон сохранения массы|Закон сохранения массы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483948]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 378
| [[]]
| [[:ru:Пиротехника|Пиротехника]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q474100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 379
| [[]]
| [[:ru:Фейерверк|Фейерверк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127933]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 380
| [[Аналитик химия]]
| [[:ru:Аналитическая химия|Аналитическая химия]]
| align=right| 11866
| align=right| [[d:Q2346]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 381
| [[]]
| [[:ru:Хроматография|Хроматография]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170050]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 382
| [[]]
| [[:ru:Масс-спектрометрия|Масс-спектрометрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180809]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 383
| [[]]
| [[:ru:Спектроскопия|Спектроскопия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483666]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 384
| [[]]
| [[:ru:Спектр поглощения|Спектр поглощения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q865545]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 385
| [[]]
| [[:ru:Абсорбционная спектроскопия|Абсорбционная спектроскопия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13553575]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 386
| [[]]
| [[:ru:Материал|Материал]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q214609]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 387
| [[Балсыҡ]]
| [[:ru:Глина|Глина]]
| align=right| 4125
| align=right| [[d:Q42302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 388
| [[Быяла]]
| [[:ru:Стекло|Стекло]]
| align=right| 10303
| align=right| [[d:Q11469]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 389
| [[]]
| [[:ru:Масло|Масло]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42962]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 390
| [[]]
| [[:ru:Полимеры|Полимеры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81163]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 391
| [[Минерал]]
| [[:ru:Минерал|Минерал]]
| align=right| 10145
| align=right| [[d:Q7946]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 392
| [[Гипс]]
| [[:ru:Гипс|Гипс]]
| align=right| 4982
| align=right| [[d:Q82658]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 393
| [[Аш тоҙо]]
| [[:ru:Поваренная соль|Поваренная соль]]
| align=right| 3021
| align=right| [[d:Q11254]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 394
| [[]]
| [[:ru:Силикаты (соли)|Силикаты (соли)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7130787]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 395
| [[Алмас (минерал)]]
| [[:ru:Алмаз|Алмаз]]
| align=right| 49384
| align=right| [[d:Q5283]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 396
| [[Графит]]
| [[:ru:Графит|Графит]]
| align=right| 17984
| align=right| [[d:Q5309]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 397
| [[]]
| [[:ru:Кварц|Кварц]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43010]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 398
| [[Оксидтар]] {{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Оксиды|Оксиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q50690]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 399
| [[]]
| [[:ru:Пероксиды|Пероксиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107429]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 400
| [[Озон]]{{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Озон|Озон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q36933]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 401
| [[]]
| [[:ru:Карбонаты|Карбонаты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181699]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 402
| [[]]
| [[:ru:Хлориды|Хлориды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44791900]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 403
| [[]]
| [[:ru:Нитраты|Нитраты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182168]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 404
| [[]]
| [[:ru:Сульфаты|Сульфаты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172290]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 405
| [[]]
| [[:ru:Фосфорорганические соединения|Фосфорорганические соединения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2182492]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 406
| [[]]
| [[:ru:Кремнийорганические соединения|Кремнийорганические соединения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q422789]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 407
| [[]]
| [[:ru:Силиконы|Силиконы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q146439]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 408
| [[]]
| [[:ru:Сераорганические соединения|Сераорганические соединения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q422785]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 409
| [[]]
| [[:ru:Тиолы|Тиолы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q220410]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 410
| [[]]
| [[:ru:Сложные эфиры|Сложные эфиры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101487]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 411
| [[]]
| [[:ru:Простые эфиры|Простые эфиры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103230]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 412
| [[]]
| [[:ru:Углеводороды|Углеводороды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43648]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 413
| [[Ароматик берләшмәләр]]
| [[:ru:Ароматические соединения|Ароматические соединения]]
| align=right| 4859
| align=right| [[d:Q19834818]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 414
| [[]]
| [[:ru:Алкины|Алкины]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159226]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 415
| [[Химик элемент]]
| [[:ru:Химический элемент|Химический элемент]]
| align=right| 18092
| align=right| [[d:Q11344]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 416
| [[Химик элементтар исемлеге]]
| [[:ru:Список химических элементов|Список химических элементов]]
| align=right| 27290
| align=right| [[d:Q6102450]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 417
| [[]]
| [[:ru:Зарядовое число|Зарядовое число]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q23809]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 418
| [[Атом массаһы]]
| [[:ru:Атомная масса|Атомная масса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3840065]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 419
| [[Химик элементтарҙың периодик системаһы]]
| [[:ru:Периодическая система химических элементов|Периодическая система химических элементов]]
| align=right| 19913
| align=right| [[d:Q10693]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 420
| [[]]
| [[:ru:Период (химия)|Период (химия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101843]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 421
| [[Металдар]]
| [[:ru:Металлы|Металлы]]
| align=right| 16221
| align=right| [[d:Q11426]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 422
| [[]]
| [[:ru:Щелочные металлы|Щелочные металлы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19557]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 423
| [[]]
| [[:ru:Щёлочноземельные металлы|Щёлочноземельные металлы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19563]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 424
| [[Лантаноидтар]]
| [[:ru:Лантаноиды|Лантаноиды]]
| align=right| 3302
| align=right| [[d:Q19569]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 425
| [[]]
| [[:ru:Актиноиды|Актиноиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19577]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 426
| [[]]
| [[:ru:Переходные металлы|Переходные металлы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19588]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 427
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа скандия|Подгруппа скандия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q108307]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 428
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа титана|Подгруппа титана]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q189302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 429
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа ванадия|Подгруппа ванадия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 430
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа хрома|Подгруппа хрома]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193280]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 431
| [[Затлы металдар]]
| [[:ru:Благородные металлы|Благородные металлы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q585302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 432
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа меди|Подгруппа меди]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185870]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 433
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа цинка|Подгруппа цинка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191875]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 434
| [[]]
| [[:ru:Полуметаллы|Полуметаллы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19596]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 435
| [[]]
| [[:ru:Неметаллы|Неметаллы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19600]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 436
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа бора|Подгруппа бора]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q189294]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 437
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа углерода|Подгруппа углерода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106693]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 438
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа азота|Подгруппа азота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106675]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 439
| [[]]
| [[:ru:Халькогены|Халькогены]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104567]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 440
| [[Галогендар]]
| [[:ru:Галогены|Галогены]]
| align=right| 3921
| align=right| [[d:Q19605]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 441
| [[Затлы газдар]] {{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Благородные газы|Благородные газы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19609]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 442
| [[Периодик системаның беренсе периоды]]
| [[:ru:Первый период периодической системы|Первый период периодической системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191936]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 443
| [[]]
| [[:ru:Второй период периодической системы|Второй период периодической системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q207712]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 444
| [[]]
| [[:ru:Третий период периодической системы|Третий период периодической системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q211331]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 445
| [[Водород]]
| [[:ru:Водород|Водород]]
| align=right| 14174
| align=right| [[d:Q556]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 446
| [[Гелий]]
| [[:ru:Гелий|Гелий]]
| align=right| 6243
| align=right| [[d:Q560]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 447
| [[Литий]]
| [[:ru:Литий|Литий]]
| align=right| 4137
| align=right| [[d:Q568]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 448
| [[]]
| [[:ru:Бериллий|Бериллий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q569]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 449
| [[]]
| [[:ru:Бор (элемент)|Бор (элемент)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q618]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 450
| [[Углерод]]
| [[:ru:Углерод|Углерод]]
| align=right| 15084
| align=right| [[d:Q623]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 451
| [[Азот]]
| [[:ru:Азот|Азот]]
| align=right| 9809
| align=right| [[d:Q627]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 452
| [[Кислород]]
| [[:ru:Кислород|Кислород]]
| align=right| 16931
| align=right| [[d:Q629]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 453
| [[Фтор]]
| [[:ru:Фтор|Фтор]]
| align=right| 3725
| align=right| [[d:Q650]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 454
| [[Неон]]
| [[:ru:Неон|Неон]]
| align=right| 6613
| align=right| [[d:Q654]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 455
| [[]]
| [[:ru:Натрий|Натрий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q658]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 456
| [[Магний]]
| [[:ru:Магний|Магний]]
| align=right| 3920
| align=right| [[d:Q660]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 457
| [[Алюмин]]
| [[:ru:Алюминий|Алюминий]]
| align=right| 11592
| align=right| [[d:Q663]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 458
| [[Кремний]]
| [[:ru:Кремний|Кремний]]
| align=right| 2725
| align=right| [[d:Q670]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 459
| [[Фосфор]]
| [[:ru:Фосфор|Фосфор]]
| align=right| 3780
| align=right| [[d:Q674]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 460
| [[Көкөрт]]
| [[:ru:Сера|Сера]]
| align=right| 2907
| align=right| [[d:Q682]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 461
| [[Хлор]]
| [[:ru:Хлор|Хлор]]
| align=right| 5171
| align=right| [[d:Q688]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 462
| [[Аргон]]
| [[:ru:Аргон|Аргон]]
| align=right| 2902
| align=right| [[d:Q696]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 463
| [[Калий]]
| [[:ru:Калий|Калий]]
| align=right| 915
| align=right| [[d:Q703]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 464
| [[Кальций]]
| [[:ru:Кальций|Кальций]]
| align=right| 3658
| align=right| [[d:Q706]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 465
| [[]]
| [[:ru:Скандий|Скандий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q713]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 466
| [[Титан (элемент)]]
| [[:ru:Титан (элемент)|Титан (элемент)]]
| align=right| 3462
| align=right| [[d:Q716]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 467
| [[Ванадий]]
| [[:ru:Ванадий|Ванадий]]
| align=right| 858
| align=right| [[d:Q722]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 468
| [[]]
| [[:ru:Хром|Хром]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q725]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 469
| [[Марганец]]
| [[:ru:Марганец|Марганец]]
| align=right| 6458
| align=right| [[d:Q731]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 470
| [[Тимер]]
| [[:ru:Железо|Железо]]
| align=right| 12420
| align=right| [[d:Q677]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 471
| [[Кобальт]]
| [[:ru:Кобальт|Кобальт]]
| align=right| 4248
| align=right| [[d:Q740]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 472
| [[]]
| [[:ru:Никель|Никель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q744]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 473
| [[Баҡыр]]
| [[:ru:Медь|Медь]]
| align=right| 12061
| align=right| [[d:Q753]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 474
| [[Цинк]]
| [[:ru:Цинк|Цинк]]
| align=right| 1760
| align=right| [[d:Q758]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 475
| [[Галлий]]
| [[:ru:Галлий|Галлий]]
| align=right| 7497
| align=right| [[d:Q861]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 476
| [[Германий]]
| [[:ru:Германий|Германий]]
| align=right| 10859
| align=right| [[d:Q867]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 477
| [[]]
| [[:ru:Мышьяк|Мышьяк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q871]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 478
| [[Селен]]
| [[:ru:Селен|Селен]]
| align=right| 6605
| align=right| [[d:Q876]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 479
| [[Бром]]
| [[:ru:Бром|Бром]]
| align=right| 3137
| align=right| [[d:Q879]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 480
| [[Криптон]]
| [[:ru:Криптон|Криптон]]
| align=right| 6631
| align=right| [[d:Q888]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 481
| [[Рубидий]]
| [[:ru:Рубидий|Рубидий]]
| align=right| 5013
| align=right| [[d:Q895]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 482
| [[Стронций]]
| [[:ru:Стронций|Стронций]]
| align=right| 8516
| align=right| [[d:Q938]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 483
| [[Иттрий]]
| [[:ru:Иттрий|Иттрий]]
| align=right| 5013
| align=right| [[d:Q941]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 484
| [[]]
| [[:ru:Цирконий|Цирконий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1038]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 485
| [[]]
| [[:ru:Ниобий|Ниобий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1046]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 486
| [[]]
| [[:ru:Молибден|Молибден]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1053]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 487
| [[Технеций]]
| [[:ru:Технеций|Технеций]]
| align=right| 5106
| align=right| [[d:Q1054]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 488
| [[Рутений]]
| [[:ru:Рутений|Рутений]]
| align=right| 9945
| align=right| [[d:Q1086]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 489
| [[]]
| [[:ru:Родий|Родий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1087]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 490
| [[]]
| [[:ru:Палладий|Палладий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1089]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 491
| [[Көмөш]]
| [[:ru:Серебро|Серебро]]
| align=right| 11331
| align=right| [[d:Q1090]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 492
| [[Кадмий]]
| [[:ru:Кадмий|Кадмий]]
| align=right| 7833
| align=right| [[d:Q1091]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 493
| [[Индий]]
| [[:ru:Индий|Индий]]
| align=right| 6449
| align=right| [[d:Q1094]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 494
| [[Аҡ ҡурғаш]]
| [[:ru:Олово|Олово]]
| align=right| 10486
| align=right| [[d:Q1096]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 495
| [[Һөрмә]]
| [[:ru:Сурьма|Сурьма]]
| align=right| 5480
| align=right| [[d:Q1099]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 496
| [[Теллур]]
| [[:ru:Теллур|Теллур]]
| align=right| 6336
| align=right| [[d:Q1100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 497
| [[Иод]]
| [[:ru:Иод|Иод]]
| align=right| 2076
| align=right| [[d:Q1103]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 498
| [[]]
| [[:ru:Ксенон|Ксенон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1106]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 499
| [[Цезий]]
| [[:ru:Цезий|Цезий]]
| align=right| 8817
| align=right| [[d:Q1108]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 500
| [[Барий]]
| [[:ru:Барий|Барий]]
| align=right| 3262
| align=right| [[d:Q1112]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 501
| [[]]
| [[:ru:Лантан|Лантан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1801]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 502
| [[Церий]]
| [[:ru:Церий|Церий]]
| align=right| 2638
| align=right| [[d:Q1385]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 503
| [[Празеодим]]
| [[:ru:Празеодим|Празеодим]]
| align=right| 3104
| align=right| [[d:Q1386]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 504
| [[Неодим]]
| [[:ru:Неодим|Неодим]]
| align=right| 3426
| align=right| [[d:Q1388]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 505
| [[Прометий]]
| [[:ru:Прометий|Прометий]]
| align=right| 3379
| align=right| [[d:Q1809]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 506
| [[Самарий]]
| [[:ru:Самарий|Самарий]]
| align=right| 4627
| align=right| [[d:Q1819]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 507
| [[Европий]]
| [[:ru:Европий|Европий]]
| align=right| 4468
| align=right| [[d:Q1396]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 508
| [[Гадолиний]]
| [[:ru:Гадолиний|Гадолиний]]
| align=right| 1957
| align=right| [[d:Q1832]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 509
| [[Тербий]]
| [[:ru:Тербий|Тербий]]
| align=right| 4131
| align=right| [[d:Q1838]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 510
| [[Диспрозий]]
| [[:ru:Диспрозий|Диспрозий]]
| align=right| 6397
| align=right| [[d:Q1843]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 511
| [[]]
| [[:ru:Гольмий|Гольмий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1846]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 512
| [[Эрбий]]
| [[:ru:Эрбий|Эрбий]]
| align=right| 3881
| align=right| [[d:Q1849]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 513
| [[]]
| [[:ru:Тулий|Тулий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1853]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 514
| [[]]
| [[:ru:Иттербий|Иттербий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1855]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 515
| [[]]
| [[:ru:Лютеций|Лютеций]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1857]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 516
| [[Гафний]]
| [[:ru:Гафний|Гафний]]
| align=right| 2809
| align=right| [[d:Q1119]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 517
| [[]]
| [[:ru:Тантал (элемент)|Тантал (элемент)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1123]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 518
| [[Вольфрам]]
| [[:ru:Вольфрам|Вольфрам]]
| align=right| 5993
| align=right| [[d:Q743]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 519
| [[Рений]]
| [[:ru:Рений|Рений]]
| align=right| 5459
| align=right| [[d:Q737]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 520
| [[Осмий]]
| [[:ru:Осмий|Осмий]]
| align=right| 5766
| align=right| [[d:Q751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 521
| [[Иридий]]
| [[:ru:Иридий|Иридий]]
| align=right| 8572
| align=right| [[d:Q877]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 522
| [[Аҡ алтын]]
| [[:ru:Платина|Платина]]
| align=right| 8255
| align=right| [[d:Q880]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 523
| [[Алтын]]
| [[:ru:Золото|Золото]]
| align=right| 10348
| align=right| [[d:Q897]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 524
| [[Терегөмөш]]
| [[:ru:Ртуть|Ртуть]]
| align=right| 7444
| align=right| [[d:Q925]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 525
| [[Таллий]]
| [[:ru:Таллий|Таллий]]
| align=right| 4755
| align=right| [[d:Q932]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 526
| [[Ҡурғаш]]
| [[:ru:Свинец|Свинец]]
| align=right| 7547
| align=right| [[d:Q708]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 527
| [[Висмут]]
| [[:ru:Висмут|Висмут]]
| align=right| 5073
| align=right| [[d:Q942]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 528
| [[Полоний]]
| [[:ru:Полоний|Полоний]]
| align=right| 7488
| align=right| [[d:Q979]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 529
| [[Астат]]
| [[:ru:Астат|Астат]]
| align=right| 2601
| align=right| [[d:Q999]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 530
| [[Радон]]
| [[:ru:Радон|Радон]]
| align=right| 6895
| align=right| [[d:Q1133]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 531
| [[]]
| [[:ru:Франций|Франций]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q671]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 532
| [[Радий]]
| [[:ru:Радий|Радий]]
| align=right| 23851
| align=right| [[d:Q1128]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 533
| [[]]
| [[:ru:Актиний|Актиний]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1121]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 534
| [[]]
| [[:ru:Торий|Торий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1115]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 535
| [[]]
| [[:ru:Протактиний|Протактиний]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1109]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 536
| [[Уран (элемент)]]
| [[:ru:Уран (элемент)|Уран (элемент)]]
| align=right| 9019
| align=right| [[d:Q1098]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 537
| [[Нептуний]]
| [[:ru:Нептуний|Нептуний]]
| align=right| 5078
| align=right| [[d:Q1105]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 538
| [[Плутоний]]
| [[:ru:Плутоний|Плутоний]]
| align=right| 11340
| align=right| [[d:Q1102]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 539
| [[]]
| [[:ru:Америций|Америций]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1872]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 540
| [[Кюрий]]
| [[:ru:Кюрий|Кюрий]]
| align=right| 3891
| align=right| [[d:Q1876]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 541
| [[]]
| [[:ru:Берклий|Берклий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1882]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 542
| [[Калифорний]]
| [[:ru:Калифорний|Калифорний]]
| align=right| 4445
| align=right| [[d:Q1888]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 543
| [[]]
| [[:ru:Эйнштейний|Эйнштейний]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1892]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 544
| [[Фермий]]
| [[:ru:Фермий|Фермий]]
| align=right| 3462
| align=right| [[d:Q1896]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 545
| [[]]
| [[:ru:Менделевий|Менделевий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1898]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 546
| [[Нобелий]]
| [[:ru:Нобелий|Нобелий]]
| align=right| 4645
| align=right| [[d:Q1901]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 547
| [[]]
| [[:ru:Лоуренсий|Лоуренсий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1905]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 548
| [[Резерфордий]]
| [[:ru:Резерфордий|Резерфордий]]
| align=right| 3736
| align=right| [[d:Q1226]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 549
| [[Дубний]]
| [[:ru:Дубний|Дубний]]
| align=right| 7591
| align=right| [[d:Q1232]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 550
| [[Сиборгий]]
| [[:ru:Сиборгий|Сиборгий]]
| align=right| 7450
| align=right| [[d:Q1234]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 551
| [[Борий]]
| [[:ru:Борий|Борий]]
| align=right| 9221
| align=right| [[d:Q1249]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 552
| [[]]
| [[:ru:Хассий|Хассий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1252]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 553
| [[Мейтнерий]]
| [[:ru:Мейтнерий|Мейтнерий]]
| align=right| 4342
| align=right| [[d:Q1258]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 554
| [[Дармштадтий]]
| [[:ru:Дармштадтий|Дармштадтий]]
| align=right| 5944
| align=right| [[d:Q1266]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 555
| [[Рентгений]]
| [[:ru:Рентгений|Рентгений]]
| align=right| 4230
| align=right| [[d:Q1272]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 556
| [[Коперниций]]
| [[:ru:Коперниций|Коперниций]]
| align=right| 7821
| align=right| [[d:Q1278]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 557
| [[Ниһоний]]
| [[:ru:Нихоний|Нихоний]]
| align=right| 8142
| align=right| [[d:Q1301]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 558
| [[]]
| [[:ru:Флеровий|Флеровий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 559
| [[Московий]]
| [[:ru:Московий|Московий]]
| align=right| 5988
| align=right| [[d:Q1303]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 560
| [[]]
| [[:ru:Ливерморий|Ливерморий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1304]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 561
| [[]]
| [[:ru:Теннессин|Теннессин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1306]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 562
| [[]]
| [[:ru:Оганесон|Оганесон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1307]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 563
| [[Химик ҡушылмалар]]
| [[:ru:Химическое соединение|Химическое соединение]]
| align=right| 13663
| align=right| [[d:Q11173]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 564
| [[Кислоталар]]
| [[:ru:Кислоты|Кислоты]]
| align=right| 29985
| align=right| [[d:Q11158]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 565
| [[]]
| [[:ru:Уксусная кислота|Уксусная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47512]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 566
| [[]]
| [[:ru:Борная кислота|Борная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187045]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 567
| [[]]
| [[:ru:Лимонная кислота|Лимонная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159683]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 568
| [[]]
| [[:ru:Соляная кислота|Соляная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 569
| [[]]
| [[:ru:Плавиковая кислота|Плавиковая кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q209569]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 570
| [[]]
| [[:ru:Молочная кислота|Молочная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161249]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 571
| [[]]
| [[:ru:Азотная кислота|Азотная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83320]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 572
| [[]]
| [[:ru:Ортофосфорная кислота|Ортофосфорная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184782]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 573
| [[]]
| [[:ru:Серная кислота|Серная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4118]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 574
| [[]]
| [[:ru:Дубильная кислота|Дубильная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q427956]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 575
| [[Һелтеләр]]{{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Щёлочи|Щёлочи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q485742]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 576
| [[Нигеҙ (химия)]]
| [[:ru:Основание (химия)|Основание (химия)]]
| align=right| 33938
| align=right| [[d:Q11193]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 577
| [[]]
| [[:ru:Неорганические вещества|Неорганические вещества]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190065]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 578
| [[]]
| [[:ru:Аммиак|Аммиак]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4087]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 579
| [[]]
| [[:ru:Диоксид углерода|Диоксид углерода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1997]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 580
| [[]]
| [[:ru:Монооксид углерода|Монооксид углерода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2025]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 581
| [[Һыу]]
| [[:ru:Вода|Вода]]
| align=right| 16735
| align=right| [[d:Q283]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 582
| [[]]
| [[:ru:Органические вещества|Органические вещества]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q174211]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 583
| [[]]
| [[:ru:Ацетон|Ацетон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q49546]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 584
| [[Спирт]]
| [[:ru:Спирты|Спирты]]
| align=right| 13426
| align=right| [[d:Q156]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 585
| [[]]
| [[:ru:Альдегиды|Альдегиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101497]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 586
| [[]]
| [[:ru:Алканы|Алканы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41581]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 587
| [[]]
| [[:ru:Алкены|Алкены]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 588
| [[]]
| [[:ru:Амиды|Амиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188777]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 589
| [[]]
| [[:ru:Амины|Амины]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167198]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 590
| [[Бензол]]
| [[:ru:Бензол|Бензол]]
| align=right| 4423
| align=right| [[d:Q2270]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 591
| [[]]
| [[:ru:Бутан (вещество)|Бутан (вещество)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134192]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 592
| [[]]
| [[:ru:Этан|Этан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q52858]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 593
| [[]]
| [[:ru:Кофеин|Кофеин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q60235]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 594
| [[]]
| [[:ru:Карбоновые кислоты|Карбоновые кислоты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134856]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 595
| [[]]
| [[:ru:Хлорфторуглероды|Хлорфторуглероды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q960800]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 596
| [[]]
| [[:ru:Кокаин|Кокаин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41576]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 597
| [[Этанол]]
| [[:ru:Этанол|Этанол]]
| align=right| 18963
| align=right| [[d:Q153]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 598
| [[]]
| [[:ru:Этилен|Этилен]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q151313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 599
| [[]]
| [[:ru:Формальдегид|Формальдегид]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161210]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 600
| [[]]
| [[:ru:Фруктоза|Фруктоза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q122043]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 601
| [[]]
| [[:ru:Глюкоза|Глюкоза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37525]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 602
| [[]]
| [[:ru:Галогеналканы|Галогеналканы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q271026]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 603
| [[]]
| [[:ru:Кетоны|Кетоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170744]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 604
| [[Метан]]
| [[:ru:Метан|Метан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37129]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 605
| [[]]
| [[:ru:Метанол|Метанол]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14982]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 606
| [[Никотин]]
| [[:ru:Никотин|Никотин]]
| align=right| 7580
| align=right| [[d:Q28086552]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 607
| [[Фенол]]
| [[:ru:Фенол|Фенол]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130336]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 608
| [[]]
| [[:ru:Пропан|Пропан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131189]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 609
| [[]]
| [[:ru:Пропилен|Пропилен]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q151324]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 610
| [[]]
| [[:ru:Синтез-газ|Синтез-газ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3273339]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 611
| [[Тоҙҙар]]
| [[:ru:Соли|Соли]]
| align=right| 28649
| align=right| [[d:Q12370]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 612
| [[]]
| [[:ru:Квасцы|Квасцы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190527]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 613
| [[]]
| [[:ru:Нитрат аммония|Нитрат аммония]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182329]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 614
| [[]]
| [[:ru:Сульфат аммония|Сульфат аммония]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191831]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 615
| [[Кальций карбонаты]]
| [[:ru:Карбонат кальция|Карбонат кальция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q23767]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 616
| [[Кальций хлориды]]
| [[:ru:Хлорид кальция|Хлорид кальция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208451]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 617
| [[]]
| [[:ru:Сульфат магния|Сульфат магния]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q288266]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 618
| [[]]
| [[:ru:Гидроксид калия|Гидроксид калия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132298]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 619
| [[]]
| [[:ru:Нитрат калия|Нитрат калия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177836]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 620
| [[]]
| [[:ru:Гидрокарбонат натрия|Гидрокарбонат натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179731]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 621
| [[Натрий карбонаты]]
| [[:ru:Карбонат натрия|Карбонат натрия]]
| align=right| 35 321 
| align=right| [[d:Q190227]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 622
| [[]]
| [[:ru:Хлорид натрия|Хлорид натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2314]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 623
| [[]]
| [[:ru:Гидроксид натрия|Гидроксид натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102769]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 624
| [[]]
| [[:ru:Нитрат натрия|Нитрат натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184373]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 625
| [[]]
| [[:ru:Метасиликат натрия|Метасиликат натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q425397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 626
| [[]]
| [[:ru:Сульфат натрия|Сульфат натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q211737]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 627
| [[]]
| [[:ru:Оксид титана(IV)|Оксид титана(IV)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193521]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 628
| [[]]
| [[:ru:Смесь (химия)|Смесь (химия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q169336]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 629
| [[]]
| [[:ru:Аэрозоль|Аэрозоль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104541]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 630
| [[]]
| [[:ru:Коллоидные системы|Коллоидные системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181780]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 631
| [[]]
| [[:ru:Дисперсная система|Дисперсная система]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178697]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 632
| [[]]
| [[:ru:Эмульсия|Эмульсия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187634]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 633
| [[]]
| [[:ru:Пена|Пена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215414]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 634
| [[]]
| [[:ru:Гели|Гели]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185744]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 635
| [[]]
| [[:ru:Раствор|Раствор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5447188]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 636
| [[]]
| [[:ru:Суспензия|Суспензия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 637
| [[]]
| [[:ru:Пар|Пар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q255722]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 638
| [[]]
| [[:ru:Сплав|Сплав]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37756]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 639
| [[]]
| [[:ru:Амальгама|Амальгама]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182574]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 640
| [[]]
| [[:ru:Латунь|Латунь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39782]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 641
| [[Бронза]]
| [[:ru:Бронза|Бронза]]
| align=right| 4696
| align=right| [[d:Q34095]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 642
| [[]]
| [[:ru:Керамика|Керамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45621]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 643
| [[]]
| [[:ru:Чугун|Чугун]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483269]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 644
| [[]]
| [[:ru:Дюралюминий|Дюралюминий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q243558]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 645
| [[Ҡорос]]
| [[:ru:Сталь|Сталь]]
| align=right| 32240
| align=right| [[d:Q11427]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 646
| [[]]
| [[:ru:Нержавеющая сталь|Нержавеющая сталь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172587]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 647
| [[]]
| [[:ru:Таблетки|Таблетки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q206077]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 648
| [[Плацебо]]
| [[:ru:Плацебо|Плацебо]]
| align=right| 15506
| align=right| [[d:Q269829]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 649
| [[Ерҙе өйрәнеүсе фәндәр]]
| [[:ru:Науки о Земле|Науки о Земле]]
| align=right| 5092
| align=right| [[d:Q8008]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 650
| [[Картография]]
| [[:ru:Картография|Картография]]
| align=right| 659
| align=right| [[d:Q42515]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 651
| [[Географик карта]]
| [[:ru:Географическая карта|Географическая карта]]
| align=right| 6516
| align=right| [[d:Q4006]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 652
| [[Тәбиғәт һәләкәте]]
| [[:ru:Стихийное бедствие|Стихийное бедствие]]
| align=right| 32419
| align=right| [[d:Q8065]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 653
| [[Ҡар ишелмәһе]]
| [[:ru:Лавина|Лавина]]
| align=right| 10960
| align=right| [[d:Q7935]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 654
| [[Ҡоролоҡ]]
| [[:ru:Засуха|Засуха]]
| align=right| 4207
| align=right| [[d:Q43059]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 655
| [[Һыу баҫыу]]
| [[:ru:Наводнение|Наводнение]]
| align=right| 10154
| align=right| [[d:Q8068]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 656
| [[Ер тетрәү]]
| [[:ru:Землетрясение|Землетрясение]]
| align=right| 20106
| align=right| [[d:Q7944]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 657
| [[Цунами]]
| [[:ru:Цунами|Цунами]]
| align=right| 19521
| align=right| [[d:Q8070]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 658
| [[Ер төҙөлөшө]]
| [[:ru:Строение Земли|Строение Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1664027]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 659
| [[]]
| [[:ru:Складчатая дислокация|Складчатая дислокация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81659]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 660
| [[]]
| [[:ru:Формация (стратиграфическое подразделение)|Формация (стратиграфическое подразделение)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q736917]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 661
| [[]]
| [[:ru:Фоссилии|Фоссилии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40614]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 662
| [[Геология]]
| [[:ru:Геология|Геология]]
| align=right| 28314
| align=right| [[d:Q1069]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 663
| [[]]
| [[:ru:Ударный кратер|Ударный кратер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q55818]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 664
| [[Литосфера]]
| [[:ru:Литосфера|Литосфера]]
| align=right| 2301
| align=right| [[d:Q83296]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 665
| [[Ер ҡабығы]]
| [[:ru:Земная кора|Земная кора]]
| align=right| 3845
| align=right| [[d:Q15316]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 666
| [[]]
| [[:ru:Разлом|Разлом]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47089]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 667
| [[Тау тоҡомо]]
| [[:ru:Горная порода|Горная порода]]
| align=right| 27984
| align=right| [[d:Q8063]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 668
| [[Базальт]]
| [[:ru:Базальт|Базальт]]
| align=right| 3071
| align=right| [[d:Q43338]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 669
| [[Саҡматаш]]
| [[:ru:Кремень|Кремень]]
| align=right| 4047
| align=right| [[d:Q83087]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 670
| [[Магмалы тау тоҡомдары]]
| [[:ru:Магматические горные породы|Магматические горные породы]]
| align=right| 1964
| align=right| [[d:Q42045]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 671
| [[Эзбизташ]]
| [[:ru:Известняк|Известняк]]
| align=right| 4757
| align=right| [[d:Q23757]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 672
| [[Магма]]
| [[:ru:Магма|Магма]]
| align=right| 2950
| align=right| [[d:Q42278]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 673
| [[Метаморфик тау тоҡомдары]]
| [[:ru:Метаморфические горные породы|Метаморфические горные породы]]
| align=right| 1047
| align=right| [[d:Q47069]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 674
| [[Ултырма тау тоҡомдары]]
| [[:ru:Осадочные горные породы|Осадочные горные породы]]
| align=right| 1149
| align=right| [[d:Q82480]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 675
| [[]]
| [[:ru:Минералогия|Минералогия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83353]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 676
| [[Плиталар тектоникаһы]]
| [[:ru:Тектоника плит|Тектоника плит]]
| align=right| 12055
| align=right| [[d:Q7950]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 677
| [[]]
| [[:ru:Стратиграфия|Стратиграфия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134783]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 678
| [[]]
| [[:ru:Пласт (геология)|Пласт (геология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12758989]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 679
| [[]]
| [[:ru:Надвиг|Надвиг]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q496325]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 680
| [[]]
| [[:ru:Пироксены|Пироксены]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192880]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 681
| [[]]
| [[:ru:Силикаты (минералы)|Силикаты (минералы)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178977]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 682
| [[Ҡыр шпаты]]
| [[:ru:Полевые шпаты|Полевые шпаты]]
| align=right| 12905
| align=right| [[d:Q170258]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 683
| [[]]
| [[:ru:Каолинит|Каолинит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q223197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 684
| [[Тальк]]
| [[:ru:Тальк|Тальк]]
| align=right| 4326
| align=right| [[d:Q134583]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 685
| [[]]
| [[:ru:Слюды|Слюды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q114675]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 686
| [[]]
| [[:ru:Асбест|Асбест]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104085]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 687
| [[]]
| [[:ru:Берилл|Берилл]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103480]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 688
| [[Зөбәржәт]]
| [[:ru:Изумруд|Изумруд]]
| align=right| 1723
| align=right| [[d:Q43513]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 689
| [[Сапфир]]
| [[:ru:Сапфир|Сапфир]]
| align=right| 1048
| align=right| [[d:Q127583]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 690
| [[]]
| [[:ru:Рубин|Рубин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43088]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 691
| [[]]
| [[:ru:Топаз|Топаз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134985]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 692
| [[Гәрәбә]]
| [[:ru:Янтарь|Янтарь]]
| align=right| 38796
| align=right| [[d:Q25381]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 693
| [[]]
| [[:ru:Слоновая кость|Слоновая кость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82001]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 694
| [[]]
| [[:ru:Жемчуг|Жемчуг]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43436]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 695
| [[Петрология]]
| [[:ru:Петрология|Петрология]]
| align=right| 3515
| align=right| [[d:Q163082]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 696
| [[]]
| [[:ru:Конгломерат (порода)|Конгломерат (порода)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191704]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 697
| [[]]
| [[:ru:Гравий|Гравий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133833]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 698
| [[]]
| [[:ru:Гранит|Гранит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41177]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 699
| [[]]
| [[:ru:Вулканический туф|Вулканический туф]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q484924]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 700
| [[]]
| [[:ru:Кристаллические сланцы|Кристаллические сланцы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q15315]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 701
| [[]]
| [[:ru:Мрамор|Мрамор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40861]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 702
| [[Гнейс]]
| [[:ru:Гнейс|Гнейс]]
| align=right| 1825
| align=right| [[d:Q166409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 703
| [[Тупраҡ]]
| [[:ru:Почва|Почва]]
| align=right| 8576
| align=right| [[d:Q36133]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 704
| [[Ҡом]]
| [[:ru:Песок|Песок]]
| align=right| 5299
| align=right| [[d:Q34679]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 705
| [[]]
| [[:ru:Песчаник|Песчаник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13085]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 706
| [[]]
| [[:ru:Боксит|Боксит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102078]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 707
| [[Торф]]
| [[:ru:Торф|Торф]]
| align=right| 6022
| align=right| [[d:Q184624]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 708
| [[]]
| [[:ru:Кварцит|Кварцит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q237883]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 709
| [[]]
| [[:ru:Аспидный сланец|Аспидный сланец]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q207079]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 710
| [[]]
| [[:ru:Горючий сланец|Горючий сланец]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q221378]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 711
| [[Геодезия]]
| [[:ru:Геодезия|Геодезия]]
| align=right| 4540
| align=right| [[d:Q131089]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 712
| [[]]
| [[:ru:Геофизика|Геофизика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46255]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 713
| [[]]
| [[:ru:Магнитное поле Земли|Магнитное поле Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6500960]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 714
| [[]]
| [[:ru:Внутреннее ядро Земли|Внутреннее ядро Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q394352]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 715
| [[]]
| [[:ru:Внешнее ядро|Внешнее ядро]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q857867]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 716
| [[]]
| [[:ru:Мантия Земли|Мантия Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101949]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 717
| [[]]
| [[:ru:Сейсмология|Сейсмология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83371]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 718
| [[Геохронологик шкала]]
| [[:ru:Геохронологическая шкала|Геохронологическая шкала]]
| align=right| 9090
| align=right| [[d:Q43521]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 719
| [[Пангея]]
| [[:ru:Пангея|Пангея]]
| align=right| 2293
| align=right| [[d:Q4398]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 720
| [[]]
| [[:ru:Массовое вымирание|Массовое вымирание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q55814]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 721
| [[]]
| [[:ru:Массовое пермское вымирание|Массовое пермское вымирание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q141118]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 722
| [[]]
| [[:ru:Мел-палеогеновое вымирание|Мел-палеогеновое вымирание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q55811]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 723
| [[]]
| [[:ru:Ледниковый период|Ледниковый период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q49367]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 724
| [[]]
| [[:ru:Докембрий|Докембрий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103910]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 725
| [[]]
| [[:ru:Фанерозой|Фанерозой]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 726
| [[]]
| [[:ru:Палеозой|Палеозой]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q75507]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 727
| [[]]
| [[:ru:Кембрийский период|Кембрийский период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79064]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 728
| [[]]
| [[:ru:Пермский период|Пермский период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76402]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 729
| [[Мезозой]]
| [[:ru:Мезозой|Мезозой]]
| align=right| 4755
| align=right| [[d:Q83222]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 730
| [[]]
| [[:ru:Триасовый период|Триасовый период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47158]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 731
| [[]]
| [[:ru:Юрский период|Юрский период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45805]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 732
| [[Аҡбур осоро]]
| [[:ru:Меловой период|Меловой период]]
| align=right| 5682
| align=right| [[d:Q44626]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 733
| [[Кайнозой]]
| [[:ru:Кайнозой|Кайнозой]]
| align=right| 2961
| align=right| [[d:Q102416]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 734
| [[Дүртенсел осор]]
| [[:ru:Четвертичный период|Четвертичный период]]
| align=right| 3271
| align=right| [[d:Q26185]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 735
| [[Голоцен]]
| [[:ru:Голоцен|Голоцен]]
| align=right| 1769
| align=right| [[d:Q25445]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 736
| [[]]
| [[:ru:Геоморфология|Геоморфология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q52109]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 737
| [[]]
| [[:ru:Эрозия|Эрозия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q80026]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 738
| [[]]
| [[:ru:Столовая гора|Столовая гора]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q623319]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 739
| [[]]
| [[:ru:Кекур|Кекур]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q747957]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 740
| [[]]
| [[:ru:Выветривание|Выветривание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179177]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 741
| [[Рельеф формаһы]]
| [[:ru:Форма рельефа|Форма рельефа]]
| align=right| 2804
| align=right| [[d:Q271669]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 742
| [[Тау]]
| [[:ru:Гора|Гора]]
| align=right| 12035
| align=right| [[d:Q8502]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 743
| [[Тау һырты]]
| [[:ru:Горный хребет|Горный хребет]]
| align=right| 686
| align=right| [[d:Q46831]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 744
| [[Яйла]]
| [[:ru:Плато|Плато]]
| align=right| 5304
| align=right| [[d:Q75520]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 745
| [[]]
| [[:ru:Холм|Холм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q54050]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 746
| [[Үҙән]]
| [[:ru:Долина|Долина]]
| align=right| 3955
| align=right| [[d:Q39816]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 747
| [[Тигеҙлектәр]]
| [[:ru:Равнина|Равнина]]
| align=right| 4599
| align=right| [[d:Q160091]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 748
| [[]]
| [[:ru:Конус выноса|Конус выноса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q465088]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 749
| [[]]
| [[:ru:Пляж|Пляж]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40080]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 750
| [[]]
| [[:ru:Каньон|Каньон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q150784]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 751
| [[]]
| [[:ru:Клиф|Клиф]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107679]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 752
| [[Һыубаҫар туғай]]
| [[:ru:Пойма|Пойма]]
| align=right| 4316
| align=right| [[d:Q193110]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 753
| [[]]
| [[:ru:Меандр|Меандр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180537]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 754
| [[]]
| [[:ru:Оазис|Оазис]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43742]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 755
| [[Йылға һикәлтәһе]]
| [[:ru:Речной порог|Речной порог]]
| align=right| 4090
| align=right| [[d:Q695793]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 756
| [[Шарлауыҡ]]
| [[:ru:Водопад|Водопад]]
| align=right| 2886
| align=right| [[d:Q34038]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 757
| [[]]
| [[:ru:Кар (форма рельефа)|Кар (форма рельефа)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184368]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 758
| [[]]
| [[:ru:Озы|Озы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q332784]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 759
| [[]]
| [[:ru:Фьорд|Фьорд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45776]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 760
| [[]]
| [[:ru:Спелеология|Спелеология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179132]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 761
| [[Мәмерйә]]
| [[:ru:Пещера|Пещера]]
| align=right| 1708
| align=right| [[d:Q35509]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 762
| [[Карст]]
| [[:ru:Карст|Карст]]
| align=right| 13677
| align=right| [[d:Q16817]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 763
| [[]]
| [[:ru:Атолл|Атолл]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42523]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 764
| [[Ҡултыҡ]]
| [[:ru:Залив|Залив]]
| align=right| 1283
| align=right| [[d:Q39594]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 765
| [[]]
| [[:ru:Побережье|Побережье]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q93352]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 766
| [[]]
| [[:ru:Шельф|Шельф]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134851]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 767
| [[Мәрйен рифтары]]
| [[:ru:Коралловые рифы|Коралловые рифы]]
| align=right| 3091
| align=right| [[d:Q11292]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 768
| [[Лагуна]]
| [[:ru:Лагуна|Лагуна]]
| align=right| 1446
| align=right| [[d:Q187223]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 769
| [[]]
| [[:ru:Глубоководный жёлоб|Глубоководный жёлоб]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q119253]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 770
| [[Ярымутрау]]
| [[:ru:Полуостров|Полуостров]]
| align=right| 1096
| align=right| [[d:Q34763]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 771
| [[]]
| [[:ru:Перешеек|Перешеек]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q93267]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 772
| [[Утрау]]
| [[:ru:Остров|Остров]]
| align=right| 6310
| align=right| [[d:Q23442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 773
| [[]]
| [[:ru:Подводная гора|Подводная гора]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q503269]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 774
| [[Вулкан]]
| [[:ru:Вулкан|Вулкан]]
| align=right| 19254
| align=right| [[d:Q8072]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 775
| [[]]
| [[:ru:Кальдера|Кальдера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159954]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 776
| [[]]
| [[:ru:Гейзер|Гейзер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83471]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 777
| [[]]
| [[:ru:Горячая точка (геология)|Горячая точка (геология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105131]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 778
| [[]]
| [[:ru:Срединно-океанический хребет|Срединно-океанический хребет]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104698]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 779
| [[]]
| [[:ru:Вулканический кратер|Вулканический кратер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q109391]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 780
| [[]]
| [[:ru:Некк|Некк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q653139]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 781
| [[]]
| [[:ru:Вулканический купол|Вулканический купол]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q534282]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 782
| [[]]
| [[:ru:Подводный вулкан|Подводный вулкан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q674775]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 783
| [[]]
| [[:ru:Гайот|Гайот]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q151957]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 784
| [[]]
| [[:ru:Эоловые процессы|Эоловые процессы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215839]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 785
| [[]]
| [[:ru:Дюна|Дюна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25391]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 786
| [[Һыу каналы]]
| [[:ru:Канал (гидрография)|Канал (гидрография)]]
| align=right| 10542
| align=right| [[d:Q12284]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 787
| [[]]
| [[:ru:Водохранилище|Водохранилище]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131681]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 788
| [[]]
| [[:ru:Польдер|Польдер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106259]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 789
| [[]]
| [[:ru:Искусственный остров|Искусственный остров]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13691]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 790
| [[]]
| [[:ru:Дамба|Дамба]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105190]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 791
| [[]]
| [[:ru:Карьер|Карьер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188040]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 792
| [[]]
| [[:ru:Канава|Канава]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2048319]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 793
| [[]]
| [[:ru:Намывные территории|Намывные территории]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1130322]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 794
| [[Сүл]]
| [[:ru:Пустыня|Пустыня]]
| align=right| 15496
| align=right| [[d:Q8514]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 795
| [[Тундра]] Kuzgaul
| [[:ru:Тундра|Тундра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43262]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 796
| [[]]
| [[:ru:Пустошь (рельеф)|Пустошь (рельеф)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q27590]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 797
| [[Урман]]
| [[:ru:Лес|Лес]]
| align=right| 16546
| align=right| [[d:Q4421]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 798
| [[]]
| [[:ru:Джунгли|Джунгли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191086]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 799
| [[]]
| [[:ru:Мангры|Мангры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19756]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 800
| [[]]
| [[:ru:Тайга|Тайга]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q69564]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 801
| [[]]
| [[:ru:Тропический лес|Тропический лес]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1048194]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 802
| [[Ямғыр урманы]]
| [[:ru:Дождевой лес|Дождевой лес]]
| align=right| 3670
| align=right| [[d:Q9444]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 803
| [[]]
| [[:ru:Дождевые леса Амазонии|Дождевые леса Амазонии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177567]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 804
| [[]]
| [[:ru:Лес умеренной зоны|Лес умеренной зоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q622896]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 805
| [[]]
| [[:ru:Травянистые сообщества|Травянистые сообщества]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1006733]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 806
| [[]]
| [[:ru:Серраду|Серраду]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q278512]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 807
| [[]]
| [[:ru:Поле (сельское хозяйство)|Поле (сельское хозяйство)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188869]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 808
| [[]]
| [[:ru:Льянос|Льянос]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q141501]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 809
| [[]]
| [[:ru:Луг|Луг]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7777019]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 810
| [[]]
| [[:ru:Пампа|Пампа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184382]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 811
| [[]]
| [[:ru:Пастбище|Пастбище]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q30121]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 812
| [[]]
| [[:ru:Прерия|Прерия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q194281]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 813
| [[]]
| [[:ru:Сахель|Сахель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q66065]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 814
| [[]]
| [[:ru:Саванна|Саванна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42320]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 815
| [[Дала]]
| [[:ru:Степь|Степь]]
| align=right| 6681
| align=right| [[d:Q123991]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 816
| [[]]
| [[:ru:Водно-болотные угодья|Водно-болотные угодья]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170321]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 817
| [[]]
| [[:ru:Болото|Болото]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q166735]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 818
| [[Һаҙлыҡ]]
| [[:ru:Торфяное болото|Торфяное болото]]
| align=right| 8338
| align=right| [[d:Q1681353]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 819
| [[]]
| [[:ru:Верховое болото|Верховое болото]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3240227]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 820
| [[]]
| [[:ru:Педосфера|Педосфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q941094]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 821
| [[]]
| [[:ru:Почвообразование|Почвообразование]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q282070]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 822
| [[]]
| [[:ru:Почвоведение|Почвоведение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q9161265]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 823
| [[Ер атмосфераһы]]
| [[:ru:Атмосфера Земли|Атмосфера Земли]]
| align=right| 10384
| align=right| [[d:Q3230]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 824
| [[Атмосфера химияһы]]
| [[:ru:Химия атмосферы|Химия атмосферы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q287919]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 825
| [[Һауа массаһы]]
| [[:ru:Воздушная масса|Воздушная масса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216823]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 826
| [[Атмосфера баҫымы]]
| [[:ru:Атмосферное давление|Атмосферное давление]]
| align=right| 2423
| align=right| [[d:Q81809]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 827
| [[Һаҙағай]]
| [[:ru:Полярное сияние|Полярное сияние]]
| align=right| 2977
| align=right| [[d:Q40609]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 828
| [[]]
| [[:ru:Гало|Гало]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q186310]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 829
| [[]]
| [[:ru:Мираж|Мираж]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q308762]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 830
| [[Йәйғор]]
| [[:ru:Радуга|Радуга]]
| align=right| 9000
| align=right| [[d:Q1052]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 831
| [[]]
| [[:ru:Небо|Небо]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q527]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 832
| [[]]
| [[:ru:Климатология|Климатология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q52139]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 833
| [[Климат]]
| [[:ru:Климат|Климат]]
| align=right| 27988
| align=right| [[d:Q7937]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 834
| [[Эль-Ниньо]]
| [[:ru:Эль-Ниньо|Эль-Ниньо]]
| align=right| 34583
| align=right| [[d:Q7939]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#FFDAB9
| 835
| [[Глобаль йылыныу]]
| [[:ru:Глобальное потепление|Глобальное потепление]]
| align=right| 9562
| align=right| [[d:Q7942]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 836
| [[]]
| [[:ru:Классификация климатов Кёппена|Классификация климатов Кёппена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124095]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 837
| [[]]
| [[:ru:Умеренный климат|Умеренный климат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167466]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 838
| [[]]
| [[:ru:Тропический климат|Тропический климат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q135712]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 839
| [[Метеорология]]
| [[:ru:Метеорология|Метеорология]]
| align=right| 33216
| align=right| [[d:Q25261]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 840
| [[]]
| [[:ru:Барометр|Барометр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79757]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 841
| [[Дымлылыҡ]]
| [[:ru:Влажность|Влажность]]
| align=right| 290
| align=right| [[d:Q180600]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 842
| [[Атмосфера фронттары]]
| [[:ru:Атмосферный фронт|Атмосферный фронт]]
| align=right| 1815
| align=right| [[d:Q189796]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 843
| [[Һауа торошо]]
| [[:ru:Погода|Погода]]
| align=right| 13265
| align=right| [[d:Q11663]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 844
| [[Болот]]
| [[:ru:Облака|Облака]]
| align=right| 37379
| align=right| [[d:Q8074]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 845
| [[]]
| [[:ru:Перистые облака|Перистые облака]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185638]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 846
| [[]]
| [[:ru:Кучево-дождевые облака|Кучево-дождевые облака]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182311]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 847
| [[]]
| [[:ru:Кучевые облака|Кучевые облака]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14189]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 848
| [[]]
| [[:ru:Туман|Туман]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37477]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 849
| [[]]
| [[:ru:Атмосферные осадки|Атмосферные осадки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25257]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 850
| [[]]
| [[:ru:Кислотный дождь|Кислотный дождь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40178]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 851
| [[]]
| [[:ru:Гололедица|Гололедица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q220604]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 852
| [[]]
| [[:ru:Роса|Роса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41097]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 853
| [[]]
| [[:ru:Иней|Иней]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4590598]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 854
| [[Ер аҫты һыуҙары]]
| [[:ru:Подземные воды|Подземные воды]]
| align=right| 6265
| align=right| [[d:Q161598]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 855
| [[Боҙборсаҡ]]
| [[:ru:Град|Град]]
| align=right| 9295
| align=right| [[d:Q37602]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 856
| [[Ямғыр]]
| [[:ru:Дождь|Дождь]]
| align=right| 36332
| align=right| [[d:Q7925]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 857
| [[Ҡар]]
| [[:ru:Снег|Снег]]
| align=right| 32855
| align=right| [[d:Q7561]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 858
| [[]]
| [[:ru:Времена года|Времена года]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q24384]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 859
| [[Яҙ]]
| [[:ru:Весна|Весна]]
| align=right| 3894
| align=right| [[d:Q1312]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 860
| [[Йәй]]
| [[:ru:Лето|Лето]]
| align=right| 611
| align=right| [[d:Q1313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 861
| [[Көҙ]]
| [[:ru:Осень|Осень]]
| align=right| 4076
| align=right| [[d:Q1314]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 862
| [[Ҡыш]]
| [[:ru:Зима|Зима]]
| align=right| 790
| align=right| [[d:Q1311]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 863
| [[]]
| [[:ru:Сезон дождей|Сезон дождей]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3117517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 864
| [[]]
| [[:ru:Сухой сезон|Сухой сезон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q146575]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 865
| [[]]
| [[:ru:Циркуляция атмосферы|Циркуляция атмосферы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2615451]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 866
| [[]]
| [[:ru:Антициклон|Антициклон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177414]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 867
| [[]]
| [[:ru:Циклон|Циклон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79602]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 868
| [[]]
| [[:ru:Ячейка Хэдли|Ячейка Хэдли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q338589]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 869
| [[]]
| [[:ru:Полярная ячейка|Полярная ячейка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1197111]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 870
| [[Дауыл]]
| [[:ru:Буря|Буря]]
| align=right| 3042
| align=right| [[d:Q81054]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 871
| [[]]
| [[:ru:Метель|Метель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q205418]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 872
| [[]]
| [[:ru:Пыльная буря|Пыльная буря]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182878]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 873
| [[Йәшен һәм ялағай]]
| [[:ru:Молния|Молния]]
| align=right| 9692
| align=right| [[d:Q33741]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 874
| [[]]
| [[:ru:Шкала ураганов Саффира — Симпсона|Шкала ураганов Саффира — Симпсона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q205801]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 875
| [[Күк күкрәү]]
| [[:ru:Гроза|Гроза]]
| align=right| 8718
| align=right| [[d:Q2857578]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 876
| [[Ҡойон]]
| [[:ru:Смерч|Смерч]]
| align=right| 10765
| align=right| [[d:Q8081]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 877
| [[Тропик циклон]]
| [[:ru:Тропический циклон|Тропический циклон]]
| align=right| 44231
| align=right| [[d:Q8092]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 878
| [[Ел]]
| [[:ru:Ветер|Ветер]]
| align=right| 33506
| align=right| [[d:Q8094]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 879
| [[]]
| [[:ru:Шкала Бофорта|Шкала Бофорта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170464]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 880
| [[]]
| [[:ru:Высотное струйное течение|Высотное струйное течение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q202325]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 881
| [[]]
| [[:ru:Муссон|Муссон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42967]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 882
| [[Бриз]]
| [[:ru:Бриз|Бриз]]
| align=right| 2786
| align=right| [[d:Q81242]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 883
| [[]]
| [[:ru:Пассат|Пассат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160603]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 884
| [[Гидросфера]]
| [[:ru:Гидросфера|Гидросфера]]
| align=right| 3927
| align=right| [[d:Q83169]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 885
| [[]]
| [[:ru:Криосфера|Криосфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q493109]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 886
| [[]]
| [[:ru:Гляциология|Гляциология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q52120]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 887
| [[]]
| [[:ru:Фирн|Фирн]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q828861]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 888
| [[]]
| [[:ru:Ледник|Ледник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35666]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 889
| [[]]
| [[:ru:Лёд|Лёд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q23392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 890
| [[]]
| [[:ru:Ледяной щит|Ледяной щит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12599]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 891
| [[]]
| [[:ru:Шельфовый ледник|Шельфовый ледник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46966]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 892
| [[]]
| [[:ru:Айсберг|Айсберг]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47568]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 893
| [[]]
| [[:ru:Морской лёд|Морской лёд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q213926]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 894
| [[]]
| [[:ru:Многолетняя мерзлота|Многолетняя мерзлота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179918]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 895
| [[Гидрология]]
| [[:ru:Гидрология|Гидрология]]
| align=right| 3917
| align=right| [[d:Q42250]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 896
| [[Тәбиғәттә һыу әйләнеше]]
| [[:ru:Круговорот воды в природе|Круговорот воды в природе]]
| align=right| 13490
| align=right| [[d:Q81041]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 897
| [[]]
| [[:ru:Гидрография|Гидрография]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182468]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 898
| [[Йылға]]
| [[:ru:Река|Река]]
| align=right| 13508
| align=right| [[d:Q4022]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 899
| [[]]
| [[:ru:Эстуарий|Эстуарий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47053]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 900
| [[]]
| [[:ru:Дельта реки|Дельта реки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 901
| [[Лимнология]]
| [[:ru:Лимнология|Лимнология]]
| align=right| 6209
| align=right| [[d:Q165838]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 902
| [[Күл]]
| [[:ru:Озеро|Озеро]]
| align=right| 663
| align=right| [[d:Q23397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 903
| [[]]
| [[:ru:Пруд|Пруд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3253281]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 904
| [[]]
| [[:ru:Прилив и отлив|Прилив и отлив]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q23384]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 905
| [[]]
| [[:ru:Океанография|Океанография]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43518]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 906
| [[Океан]]
| [[:ru:Океан|Океан]]
| align=right| 28168
| align=right| [[d:Q9430]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 907
| [[Диңгеҙ]]
| [[:ru:Море|Море]]
| align=right| 66879
| align=right| [[d:Q165]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 908
| [[]]
| [[:ru:Морские течения|Морские течения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q129558]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 909
| [[Диңгеҙ кимәле]]
| [[:ru:Уровень моря|Уровень моря]]
| align=right| 6248
| align=right| [[d:Q125465]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 910
| [[]]
| [[:ru:Термохалинная циркуляция|Термохалинная циркуляция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q463223]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 911
| [[Физика]]
| [[:ru:Физика|Физика]]
| align=right| 32075
| align=right| [[d:Q413]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 912
| [[]]
| [[:ru:Аллотропия|Аллотропия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81915]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 913
| [[]]
| [[:ru:Эксперимент Гейгера — Марсдена|Эксперимент Гейгера — Марсдена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1648751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 914
| [[]]
| [[:ru:Осмос|Осмос]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q54237]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 915
| [[]]
| [[:ru:Квантовая теория поля|Квантовая теория поля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q54505]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 916
| [[]]
| [[:ru:Дистанционное зондирование Земли|Дистанционное зондирование Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q199687]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 917
| [[]]
| [[:ru:Альфа-распад|Альфа-распад]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179856]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 918
| [[]]
| [[:ru:Абсолютный нуль температуры|Абсолютный нуль температуры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81182]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 919
| [[]]
| [[:ru:Адиабатический процесс|Адиабатический процесс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182453]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 920
| [[]]
| [[:ru:Эффект бабочки|Эффект бабочки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187536]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 921
| [[]]
| [[:ru:Броуновское движение|Броуновское движение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178036]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 922
| [[]]
| [[:ru:Бета-распад|Бета-распад]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q306786]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 923
| [[]]
| [[:ru:Стихии (философия)|Стихии (философия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188520]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 924
| [[]]
| [[:ru:Солнечная корона|Солнечная корона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 925
| [[]]
| [[:ru:Плотность|Плотность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q29539]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 926
| [[]]
| [[:ru:Электронвольт|Электронвольт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83327]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 927
| [[]]
| [[:ru:Электронный микроскоп|Электронный микроскоп]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132560]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 928
| [[]]
| [[:ru:Фундаментальные взаимодействия|Фундаментальные взаимодействия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104934]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 929
| [[]]
| [[:ru:Фундаментальная частица|Фундаментальная частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43116]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 930
| [[]]
| [[:ru:Ферромагнетизм|Ферромагнетизм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184207]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 931
| [[]]
| [[:ru:Гравитон|Гравитон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103585]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 932
| [[]]
| [[:ru:Тепловой двигатель|Тепловой двигатель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178185]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 933
| [[]]
| [[:ru:Тяжёлая вода|Тяжёлая вода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q155890]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 934
| [[]]
| [[:ru:Гидролиз|Гидролиз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103135]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 935
| [[]]
| [[:ru:Изоляция (электротехника)|Изоляция (электротехника)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178150]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 936
| [[]]
| [[:ru:Ионосфера|Ионосфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q162219]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 937
| [[]]
| [[:ru:Число Маха|Число Маха]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160669]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 938
| [[]]
| [[:ru:Шкала Мооса|Шкала Мооса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41472]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 939
| [[]]
| [[:ru:Магнитосфера|Магнитосфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6915]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 940
| [[]]
| [[:ru:Обсидиан|Обсидиан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q53754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 941
| [[]]
| [[:ru:Физическая величина (метрология)|Физическая величина (метрология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107715]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 942
| [[]]
| [[:ru:Насос|Насос]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134574]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 943
| [[]]
| [[:ru:Водородный показатель|Водородный показатель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40936]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 944
| [[]]
| [[:ru:Прецессия|Прецессия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104225]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 945
| [[]]
| [[:ru:Квантовый компьютер|Квантовый компьютер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q176555]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 946
| [[]]
| [[:ru:Преломление|Преломление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q72277]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 947
| [[]]
| [[:ru:Стандартные условия|Стандартные условия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102145]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 948
| [[]]
| [[:ru:Кот Шрёдингера|Кот Шрёдингера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8588]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 949
| [[]]
| [[:ru:Тунгусский метеорит|Тунгусский метеорит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q125953]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 950
| [[]]
| [[:ru:Путешествие во времени|Путешествие во времени]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182154]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 951
| [[]]
| [[:ru:Электрическое напряжение|Электрическое напряжение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25428]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 952
| [[]]
| [[:ru:Длина волны|Длина волны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41364]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 953
| [[]]
| [[:ru:Кротовая нора|Кротовая нора]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7544]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 954
| [[]]
| [[:ru:Удельная теплота парообразования и конденсации|Удельная теплота парообразования и конденсации]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483538]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 955
| [[]]
| [[:ru:Баллистическая ракета|Баллистическая ракета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179348]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 956
| [[]]
| [[:ru:Гравитационная постоянная|Гравитационная постоянная]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18373]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 957
| [[]]
| [[:ru:Насыщенный пар|Насыщенный пар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2661322]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 958
| [[]]
| [[:ru:Абсолютно чёрное тело|Абсолютно чёрное тело]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161424]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 959
| [[]]
| [[:ru:Электролит|Электролит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q162908]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 960
| [[]]
| [[:ru:Гравитационная линза|Гравитационная линза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185243]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 961
| [[]]
| [[:ru:Радиус атома|Радиус атома]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483788]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 962
| [[]]
| [[:ru:Постоянная Больцмана|Постоянная Больцмана]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5962]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 963
| [[Биофизика]]
| [[:ru:Биофизика|Биофизика]]
| align=right| 16198
| align=right| [[d:Q7100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 964
| [[]]
| [[:ru:Вечный двигатель|Вечный двигатель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12623]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 965
| [[]]
| [[:ru:Точка росы|Точка росы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178828]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 966
| [[]]
| [[:ru:Эффект Комптона|Эффект Комптона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q171516]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 967
| [[]]
| [[:ru:Теплопроводность|Теплопроводность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q487005]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 968
| [[]]
| [[:ru:Растворимость|Растворимость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170731]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 969
| [[]]
| [[:ru:Энергия ионизации|Энергия ионизации]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483769]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 970
| [[]]
| [[:ru:Радиационный пояс|Радиационный пояс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188533]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 971
| [[]]
| [[:ru:Гидравлика|Гидравлика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177784]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 972
| [[]]
| [[:ru:Магнитный поток|Магнитный поток]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177831]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 973
| [[]]
| [[:ru:Закон Бойля — Мариотта|Закон Бойля — Мариотта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q175974]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 974
| [[]]
| [[:ru:Идеальный газ|Идеальный газ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172280]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 975
| [[]]
| [[:ru:Угловая скорость|Угловая скорость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161635]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 976
| [[]]
| [[:ru:Маятник Фуко|Маятник Фуко]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178841]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 977
| [[Геоцентризм]]
| [[:ru:Геоцентрическая система мира|Геоцентрическая система мира]]
| align=right| 720
| align=right| [[d:Q165800]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 978
| [[]]
| [[:ru:Апоцентр и перицентр|Апоцентр и перицентр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83481]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 979
| [[]]
| [[:ru:Метроном|Метроном]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156424]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 980
| [[]]
| [[:ru:Водяной пар|Водяной пар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190120]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 981
| [[]]
| [[:ru:Электромагнит|Электромагнит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178032]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 982
| [[]]
| [[:ru:Второе начало термодинамики|Второе начало термодинамики]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177045]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 983
| [[]]
| [[:ru:Орбитальный период|Орбитальный период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37640]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 984
| [[]]
| [[:ru:Люминесцентная лампа|Люминесцентная лампа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182925]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 985
| [[]]
| [[:ru:Первое начало термодинамики|Первое начало термодинамики]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179380]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 986
| [[]]
| [[:ru:Теплопередача|Теплопередача]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179635]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 987
| [[]]
| [[:ru:Теплоёмкость|Теплоёмкость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179388]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 988
| [[]]
| [[:ru:Проводник (физика)|Проводник (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124291]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 989
| [[]]
| [[:ru:Адсорбция|Адсорбция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180254]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 990
| [[Гелиоцентризм]]
| [[:ru:Гелиоцентрическая система мира|Гелиоцентрическая система мира]]
| align=right| 2139
| align=right| [[d:Q103983]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 991
| [[]]
| [[:ru:Огни святого Эльма|Огни святого Эльма]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q120688]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 992
| [[]]
| [[:ru:Закон Архимеда|Закон Архимеда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181404]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 993
| [[]]
| [[:ru:Внутренняя энергия|Внутренняя энергия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180241]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 994
| [[]]
| [[:ru:Астрофизика|Астрофизика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37547]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 995
| [[]]
| [[:ru:Отражение (физика)|Отражение (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165939]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 996
| [[]]
| [[:ru:Ветровые волны|Ветровые волны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165848]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 997
| [[]]
| [[:ru:Магнитная проницаемость|Магнитная проницаемость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q28352]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 998
| [[]]
| [[:ru:Твёрдость|Твёрдость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3236003]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 999
| [[]]
| [[:ru:Атомизм|Атомизм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178668]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1000
| [[]]
| [[:ru:Спин|Спин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133673]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1001
| [[]]
| [[:ru:Теоретическая физика|Теоретическая физика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18362]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1002
| [[]]
| [[:ru:Большая полуось|Большая полуось]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q171594]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1003
| [[]]
| [[:ru:Горизонт событий|Горизонт событий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181741]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1004
| [[]]
| [[:ru:Амплитуда|Амплитуда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159190]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1005
| [[Атом]]
| [[:ru:Атом|Атом]]
| align=right| 29086
| align=right| [[d:Q9121]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1006
| [[Энергия]]
| [[:ru:Энергия|Энергия]]
| align=right| 10394
| align=right| [[d:Q11379]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1007
| [[]]
| [[:ru:Эквивалентность массы и энергии|Эквивалентность массы и энергии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35875]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1008
| [[Энергия һаҡланыу законы]]
| [[:ru:Закон сохранения энергии|Закон сохранения энергии]]
| align=right| 10056
| align=right| [[d:Q11382]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1009
| [[]]
| [[:ru:Поле (физика)|Поле (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185674]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1010
| [[Көс]]
| [[:ru:Сила|Сила]]
| align=right| 29614
| align=right| [[d:Q11402]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1011
| [[Гравитация]]
| [[:ru:Гравитация|Гравитация]]
| align=right| 14208
| align=right| [[d:Q11412]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1012
| [[Көслө үҙ-ара тәьҫир итешеү]]
| [[:ru:Сильное взаимодействие|Сильное взаимодействие]]
| align=right| 18580
| align=right| [[d:Q11415]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1013
| [[Көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеү]]
| [[:ru:Слабое взаимодействие|Слабое взаимодействие]]
| align=right| 12502
| align=right| [[d:Q11418]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1014
| [[]]
| [[:ru:Материя (физика)|Материя (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35758]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1015
| [[]]
| [[:ru:Мощность|Мощность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25342]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1016
| [[]]
| [[:ru:Излучение|Излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18335]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1017
| [[]]
| [[:ru:Ионизирующее излучение|Ионизирующее излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q186161]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1018
| [[]]
| [[:ru:Пространство в физике|Пространство в физике]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1019
| [[]]
| [[:ru:Пространство-время|Пространство-время]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133327]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1020
| [[Ваҡыт]]
| [[:ru:Время|Время]]
| align=right| 29518
| align=right| [[d:Q11471]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1021
| [[]]
| [[:ru:Планковское время|Планковское время]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q202642]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1022
| [[]]
| [[:ru:Планковские единицы|Планковские единицы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q468999]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1023
| [[Вакуум]]
| [[:ru:Вакуум|Вакуум]]
| align=right| 17791
| align=right| [[d:Q11475]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1024
| [[]]
| [[:ru:Атомная физика|Атомная физика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26383]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1025
| [[]]
| [[:ru:Атомное ядро|Атомное ядро]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37147]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1026
| [[]]
| [[:ru:Атомная орбиталь|Атомная орбиталь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q53860]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1027
| [[]]
| [[:ru:Атомная теория|Атомная теория]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q210553]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1028
| [[]]
| [[:ru:Эффект Оже|Эффект Оже]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q719512]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1029
| [[]]
| [[:ru:Энергия связи|Энергия связи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q420754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1030
| [[]]
| [[:ru:Боровская модель атома|Боровская модель атома]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172948]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1031
| [[]]
| [[:ru:Тормозное излучение|Тормозное излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q655904]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1032
| [[]]
| [[:ru:Электронная конфигурация|Электронная конфигурация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q53859]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1033
| [[]]
| [[:ru:Электронная оболочка|Электронная оболочка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193793]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1034
| [[]]
| [[:ru:Возбуждение (физика)|Возбуждение (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215328]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1035
| [[]]
| [[:ru:Водородоподобный атом|Водородоподобный атом]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2333783]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1036
| [[]]
| [[:ru:Сверхтонкая структура|Сверхтонкая структура]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1413102]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1037
| [[]]
| [[:ru:Ион|Ион]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q36496]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1038
| [[]]
| [[:ru:Модель атома Томсона|Модель атома Томсона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q274116]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1039
| [[]]
| [[:ru:Главное квантовое число|Главное квантовое число]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q867448]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1040
| [[]]
| [[:ru:Вынужденное излучение|Вынужденное излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q853656]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1041
| [[]]
| [[:ru:Молекулярная орбиталь|Молекулярная орбиталь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q725417]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1042
| [[]]
| [[:ru:Теория молекулярных орбиталей|Теория молекулярных орбиталей]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q898432]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1043
| [[]]
| [[:ru:Оптика|Оптика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14620]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1044
| [[]]
| [[:ru:Лазер на свободных электронах|Лазер на свободных электронах]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q586386]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1045
| [[]]
| [[:ru:Эффект Керра|Эффект Керра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q883038]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1046
| [[]]
| [[:ru:Светимость|Светимость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105902]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1047
| [[]]
| [[:ru:Нелинейная оптика|Нелинейная оптика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q756033]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1048
| [[]]
| [[:ru:Фотоника|Фотоника]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q467054]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1049
| [[]]
| [[:ru:Волновая оптика|Волновая оптика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q942347]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1050
| [[]]
| [[:ru:Поляризация волн|Поляризация волн]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193760]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1051
| [[]]
| [[:ru:Показатель преломления|Показатель преломления]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q174102]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1052
| [[]]
| [[:ru:Физика конденсированного состояния|Физика конденсированного состояния]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q214781]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1053
| [[]]
| [[:ru:Аморфные тела|Аморфные тела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103382]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1054
| [[]]
| [[:ru:Физика твёрдого тела|Физика твёрдого тела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q715396]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1055
| [[]]
| [[:ru:Кристаллография|Кристаллография]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160398]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1056
| [[]]
| [[:ru:Кристаллы|Кристаллы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43533]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1057
| [[]]
| [[:ru:Кристаллическая структура|Кристаллическая структура]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q895901]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1058
| [[]]
| [[:ru:Сингония|Сингония]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q898786]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1059
| [[]]
| [[:ru:Кристаллизация|Кристаллизация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q284256]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1060
| [[]]
| [[:ru:Фазовый переход|Фазовый переход]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185357]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1061
| [[]]
| [[:ru:Термодинамическая фаза|Термодинамическая фаза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104837]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1062
| [[]]
| [[:ru:Кипение|Кипение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41716]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1063
| [[]]
| [[:ru:Температура кипения|Температура кипения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1003183]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1064
| [[]]
| [[:ru:Критическая точка (термодинамика)|Критическая точка (термодинамика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q111059]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1065
| [[]]
| [[:ru:Конденсация|Конденсация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q166583]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1066
| [[]]
| [[:ru:Испарение|Испарение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132814]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1067
| [[]]
| [[:ru:Отвердевание|Отвердевание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q108000]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1068
| [[]]
| [[:ru:Ионизация|Ионизация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190382]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1069
| [[]]
| [[:ru:Плавление|Плавление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106080]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1070
| [[]]
| [[:ru:Температура плавления|Температура плавления]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q15318]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1071
| [[]]
| [[:ru:Сублимация (физика)|Сублимация (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131800]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1072
| [[]]
| [[:ru:Тройная точка|Тройная точка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106410]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1073
| [[Агрегат хәл]]
| [[:ru:Агрегатное состояние|Агрегатное состояние]]
| align=right| 17768
| align=right| [[d:Q11430]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1074
| [[]]
| [[:ru:Конденсат Бозе — Эйнштейна|Конденсат Бозе — Эйнштейна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46202]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1075
| [[]]
| [[:ru:Вырожденный газ|Вырожденный газ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q51368]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1076
| [[Газ]]
| [[:ru:Газ|Газ]]
| align=right| 31571
| align=right| [[d:Q11432]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1077
| [[Шыйыҡлыҡ]]
| [[:ru:Жидкость|Жидкость]]
| align=right| 27966
| align=right| [[d:Q11435]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1078
| [[Плазма]]
| [[:ru:Плазма|Плазма]]
| align=right| 17255
| align=right| [[d:Q10251]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1079
| [[]]
| [[:ru:Кварк-глюонная плазма|Кварк-глюонная плазма]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q733096]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1080
| [[Ҡаты есем]]
| [[:ru:Твёрдое тело|Твёрдое тело]]
| align=right| 10375
| align=right| [[d:Q11438]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1081
| [[]]
| [[:ru:Сверхтекучесть|Сверхтекучесть]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106667]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1082
| [[Электромагнит тәьҫир итешеүе]]
| [[:ru:Электромагнитное взаимодействие|Электромагнитное взаимодействие]]
| align=right| 11458
| align=right| [[d:Q849919]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1083
| [[]]
| [[:ru:Диэлектрик|Диэлектрик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184996]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1084
| [[]]
| [[:ru:Опыт Милликена|Опыт Милликена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q649803]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1085
| [[Электр]]
| [[:ru:Электричество|Электричество]]
| align=right| 10777
| align=right| [[d:Q12725]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1086
| [[Магнит]]
| [[:ru:Магнит|Магнит]]
| align=right| 23435
| align=right| [[d:Q11421]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1087
| [[]]
| [[:ru:Магнетизм|Магнетизм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3294789]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1088
| [[]]
| [[:ru:Метаматериал|Метаматериал]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q497166]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1089
| [[]]
| [[:ru:Фотоэффект|Фотоэффект]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83213]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1090
| [[]]
| [[:ru:Сверхпроводимость|Сверхпроводимость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124131]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1091
| [[]]
| [[:ru:Электростатика|Электростатика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26336]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1092
| [[]]
| [[:ru:Электрический заряд|Электрический заряд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1111]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1093
| [[]]
| [[:ru:Закон Кулона|Закон Кулона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83152]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1094
| [[]]
| [[:ru:Электрическое поле|Электрическое поле]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46221]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1095
| [[]]
| [[:ru:Теорема Гаусса|Теорема Гаусса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q173356]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1096
| [[]]
| [[:ru:Электростатический потенциал|Электростатический потенциал]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q55451]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1097
| [[]]
| [[:ru:Сила Лоренца|Сила Лоренца]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172137]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1098
| [[]]
| [[:ru:Электродвижущая сила|Электродвижущая сила]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185329]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1099
| [[]]
| [[:ru:Магнитодвижущая сила|Магнитодвижущая сила]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1266982]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1100
| [[]]
| [[:ru:Электромагнитная индукция|Электромагнитная индукция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q988780]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1101
| [[]]
| [[:ru:Закон электромагнитной индукции Фарадея|Закон электромагнитной индукции Фарадея]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181465]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1102
| [[]]
| [[:ru:Уравнения Максвелла|Уравнения Максвелла]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q51501]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1103
| [[]]
| [[:ru:Электромагнитное поле|Электромагнитное поле]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177625]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1104
| [[Электромагнит нурланыш]]
| [[:ru:Электромагнитное излучение|Электромагнитное излучение]]
| align=right| 22868
| align=right| [[d:Q12969754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1105
| [[]]
| [[:ru:Электромагнитный спектр|Электромагнитный спектр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133139]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1106
| [[]]
| [[:ru:Радиоволны|Радиоволны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4262]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1107
| [[]]
| [[:ru:Микроволновое излучение|Микроволновое излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127995]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1108
| [[Инфраҡыҙыл нурланыш]]
| [[:ru:Инфракрасное излучение|Инфракрасное излучение]]
| align=right| 30650
| align=right| [[d:Q11388]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1109
| [[]]
| [[:ru:Видимое излучение|Видимое излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76299]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1110
| [[Ультрафиолет нурланыш]]
| [[:ru:Ультрафиолетовое излучение|Ультрафиолетовое излучение]]
| align=right| 9322
| align=right| [[d:Q11391]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1111
| [[]]
| [[:ru:Рентгеновское излучение|Рентгеновское излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q34777]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1112
| [[]]
| [[:ru:Гамма-излучение|Гамма-излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11523]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1113
| [[]]
| [[:ru:Вихревые токи|Вихревые токи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208598]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1114
| [[]]
| [[:ru:Магнитостатика|Магнитостатика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q665093]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1115
| [[Электр тогы]]
| [[:ru:Электрический ток|Электрический ток]]
| align=right| 9788
| align=right| [[d:Q11651]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1116
| [[]]
| [[:ru:Теорема о циркуляции магнитного поля|Теорема о циркуляции магнитного поля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q51500]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1117
| [[Магнит ҡыры]]
| [[:ru:Магнитное поле|Магнитное поле]]
| align=right| 10422
| align=right| [[d:Q11408]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1118
| [[]]
| [[:ru:Магнитный момент|Магнитный момент]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q242657]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1119
| [[]]
| [[:ru:Электрическая цепь|Электрическая цепь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132629]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1120
| [[]]
| [[:ru:Удельное электрическое сопротивление|Удельное электрическое сопротивление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q108193]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1121
| [[]]
| [[:ru:Электрическое сопротивление|Электрическое сопротивление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25358]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1122
| [[]]
| [[:ru:Закон Ома|Закон Ома]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41591]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1123
| [[]]
| [[:ru:Коэффициент передачи|Коэффициент передачи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q854659]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1124
| [[]]
| [[:ru:Электрическая ёмкость|Электрическая ёмкость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q164399]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1125
| [[]]
| [[:ru:Индуктивность|Индуктивность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177897]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1126
| [[]]
| [[:ru:Электрический импеданс|Электрический импеданс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179043]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1127
| [[]]
| [[:ru:Реактивное сопротивление|Реактивное сопротивление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193972]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1128
| [[]]
| [[:ru:Правила Кирхгофа|Правила Кирхгофа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187672]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1129
| [[Механика]]
| [[:ru:Механика|Механика]]
| align=right| 8195
| align=right| [[d:Q41217]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1130
| [[]]
| [[:ru:Аэродинамика|Аэродинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8424]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1131
| [[]]
| [[:ru:Механика сплошных сред|Механика сплошных сред]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193463]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1132
| [[]]
| [[:ru:Динамика (физика)|Динамика (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128030]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1133
| [[]]
| [[:ru:Кинематика|Кинематика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11476]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1134
| [[]]
| [[:ru:Механика грунтов|Механика грунтов]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q471872]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1135
| [[]]
| [[:ru:Статика|Статика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q169019]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1136
| [[]]
| [[:ru:Реология|Реология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q271707]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1137
| [[Тирбәлеү]]
| [[:ru:Колебания|Колебания]]
| align=right| 2915
| align=right| [[d:Q170475]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1138
| [[]]
| [[:ru:Гармонический осциллятор|Гармонический осциллятор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190070]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1139
| [[Классик механика]]
| [[:ru:Классическая механика|Классическая механика]]
| align=right| 28882
| align=right| [[d:Q11397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1140
| [[]]
| [[:ru:Система отсчёта|Система отсчёта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184876]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1141
| [[]]
| [[:ru:Трение|Трение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82580]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1142
| [[]]
| [[:ru:Импульс силы|Импульс силы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q837940]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1143
| [[]]
| [[:ru:Инерция|Инерция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q122508]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1144
| [[]]
| [[:ru:Кинетическая энергия|Кинетическая энергия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1145
| [[Масса]]
| [[:ru:Масса|Масса]]
| align=right| 12503
| align=right| [[d:Q11423]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1146
| [[]]
| [[:ru:Момент инерции|Момент инерции]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165618]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1147
| [[]]
| [[:ru:Импульс|Импульс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41273]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1148
| [[]]
| [[:ru:Механическое движение|Механическое движение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79782]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1149
| [[Тиҙләнеш]]
| [[:ru:Ускорение|Ускорение]]
| align=right| 31469
| align=right| [[d:Q11376]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1150
| [[]]
| [[:ru:Законы Ньютона|Законы Ньютона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q38433]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1151
| [[]]
| [[:ru:Скорость движения|Скорость движения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3711325]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1152
| [[Тиҙлек]]
| [[:ru:Скорость|Скорость]]
| align=right| 28698
| align=right| [[d:Q11465]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1153
| [[]]
| [[:ru:Потенциальная энергия|Потенциальная энергия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q155640]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1154
| [[]]
| [[:ru:Вращение|Вращение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107617]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1155
| [[]]
| [[:ru:Момент импульса|Момент импульса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161254]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1156
| [[]]
| [[:ru:Центробежная сила|Центробежная сила]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178733]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1157
| [[]]
| [[:ru:Центростремительная сила|Центростремительная сила]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172881]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1158
| [[]]
| [[:ru:Сила Кориолиса|Сила Кориолиса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q169973]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1159
| [[]]
| [[:ru:Классическая теория тяготения Ньютона|Классическая теория тяготения Ньютона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134465]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1160
| [[]]
| [[:ru:Момент силы|Момент силы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q48103]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1161
| [[]]
| [[:ru:Вес|Вес]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25288]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1162
| [[]]
| [[:ru:Механическая работа|Механическая работа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42213]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1163
| [[]]
| [[:ru:Механика твёрдого деформируемого тела|Механика твёрдого деформируемого тела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1080293]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1164
| [[]]
| [[:ru:Модуль упругости|Модуль упругости]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192005]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1165
| [[]]
| [[:ru:Усталость материала|Усталость материала]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q507234]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1166
| [[]]
| [[:ru:Упругость|Упругость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q62932]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1167
| [[]]
| [[:ru:Закон Гука|Закон Гука]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170282]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1168
| [[]]
| [[:ru:Пластичность (физика)|Пластичность (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q472074]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1169
| [[]]
| [[:ru:Жёсткость|Жёсткость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q569057]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1170
| [[]]
| [[:ru:Сопротивление материалов|Сопротивление материалов]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q240553]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1171
| [[]]
| [[:ru:Механическое напряжение|Механическое напряжение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q206175]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1172
| [[]]
| [[:ru:Гидроаэромеханика|Гидроаэромеханика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172145]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1173
| [[]]
| [[:ru:Закон Бернулли|Закон Бернулли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181328]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1174
| [[]]
| [[:ru:Плавучесть|Плавучесть]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6497624]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1175
| [[]]
| [[:ru:Конвекция|Конвекция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160329]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1176
| [[]]
| [[:ru:Диффузия|Диффузия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q163214]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1177
| [[]]
| [[:ru:Гидроаэродинамика|Гидроаэродинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216320]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1178
| [[]]
| [[:ru:Гидростатика|Гидростатика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177807]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1179
| [[]]
| [[:ru:Уравнения Навье — Стокса|Уравнения Навье — Стокса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q201321]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1180
| [[]]
| [[:ru:Число Рейнольдса|Число Рейнольдса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178932]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1181
| [[]]
| [[:ru:Поверхностное натяжение|Поверхностное натяжение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170749]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1182
| [[]]
| [[:ru:Турбулентность|Турбулентность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190132]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1183
| [[]]
| [[:ru:Вязкость|Вязкость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128709]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1184
| [[Квант механикаһы]]
| [[:ru:Квантовая механика|Квантовая механика]]
| align=right| 12026
| align=right| [[d:Q944]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1185
| [[]]
| [[:ru:Квантовая хромодинамика|Квантовая хромодинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q238170]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1186
| [[]]
| [[:ru:Квантовая электродинамика|Квантовая электродинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q234881]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1187
| [[]]
| [[:ru:Квантовая запутанность|Квантовая запутанность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215675]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1188
| [[]]
| [[:ru:Туннельный эффект|Туннельный эффект]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q175751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1189
| [[]]
| [[:ru:Принцип неопределённости|Принцип неопределённости]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44746]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1190
| [[]]
| [[:ru:Принцип Паули|Принцип Паули]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131594]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1191
| [[]]
| [[:ru:Уравнение Шрёдингера|Уравнение Шрёдингера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165498]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1192
| [[]]
| [[:ru:Волновая функция|Волновая функция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2362761]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1193
| [[]]
| [[:ru:Корпускулярно-волновой дуализм|Корпускулярно-волновой дуализм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193068]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1194
| [[]]
| [[:ru:Статистическая механика|Статистическая механика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188715]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1195
| [[Ядро физикаһы]]
| [[:ru:Ядерная физика|Ядерная физика]]
| align=right| 6276
| align=right| [[d:Q81197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1196
| [[]]
| [[:ru:Изотопы|Изотопы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1197
| [[Ядро бүленеше]]
| [[:ru:Деление ядра|Деление ядра]]
| align=right| 11306
| align=right| [[d:Q11429]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1198
| [[]]
| [[:ru:Термоядерная реакция|Термоядерная реакция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13082]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1199
| [[Токамак]]
| [[:ru:Токамак|Токамак]]
| align=right| 13628
| align=right| [[d:Q188589]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1200
| [[]]
| [[:ru:Управляемый термоядерный синтез|Управляемый термоядерный синтез]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q641442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1201
| [[Радиоактив тарҡалыу]]
| [[:ru:Радиоактивный распад|Радиоактивный распад]]
| align=right| 28737
| align=right| [[d:Q11448]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1202
| [[]]
| [[:ru:Альфа-частица|Альфа-частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1203
| [[]]
| [[:ru:Бета-частица|Бета-частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103531]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1204
| [[]]
| [[:ru:Физика элементарных частиц|Физика элементарных частиц]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18334]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1205
| [[]]
| [[:ru:Частица|Частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1621273]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1206
| [[]]
| [[:ru:Камера Вильсона|Камера Вильсона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q214634]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1207
| [[]]
| [[:ru:Стандартная модель|Стандартная модель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18338]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1208
| [[]]
| [[:ru:Теория струн|Теория струн]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q33198]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1209
| [[]]
| [[:ru:Спонтанное нарушение симметрии|Спонтанное нарушение симметрии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q736716]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1210
| [[]]
| [[:ru:Суперсимметрия|Суперсимметрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1211
| [[]]
| [[:ru:Ускоритель заряженных частиц|Ускоритель заряженных частиц]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130825]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1212
| [[]]
| [[:ru:Большой адронный коллайдер|Большой адронный коллайдер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40605]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1213
| [[]]
| [[:ru:Синхротрон|Синхротрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q689863]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1214
| [[]]
| [[:ru:Синхротронное излучение|Синхротронное излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q212871]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1215
| [[]]
| [[:ru:Тэватрон|Тэватрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q944533]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1216
| [[]]
| [[:ru:Субатомная частица|Субатомная частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177013]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1217
| [[]]
| [[:ru:Фермион|Фермион]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44363]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1218
| [[]]
| [[:ru:Лептоны|Лептоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82586]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1219
| [[Электрон]]
| [[:ru:Электрон|Электрон]]
| align=right| 24924
| align=right| [[d:Q2225]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1220
| [[]]
| [[:ru:Мюон|Мюон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3151]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1221
| [[]]
| [[:ru:Тау-лептон|Тау-лептон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1222
| [[]]
| [[:ru:Нейтрино|Нейтрино]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2126]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1223
| [[]]
| [[:ru:Кварк|Кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6718]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1224
| [[]]
| [[:ru:U-кварк|U-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6732]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1225
| [[]]
| [[:ru:D-кварк|D-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6745]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1226
| [[]]
| [[:ru:C-кварк|C-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1227
| [[]]
| [[:ru:S-кварк|S-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6763]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1228
| [[]]
| [[:ru:T-кварк|T-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6778]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1229
| [[]]
| [[:ru:B-кварк|B-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6786]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1230
| [[]]
| [[:ru:Адрон|Адрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101667]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1231
| [[]]
| [[:ru:Барион|Барион]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159731]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1232
| [[]]
| [[:ru:Нейтрон|Нейтрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2348]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1233
| [[]]
| [[:ru:Протон|Протон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2294]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1234
| [[]]
| [[:ru:Мезон|Мезон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102742]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1235
| [[]]
| [[:ru:Бозон|Бозон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43101]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1236
| [[]]
| [[:ru:Калибровочные бозоны|Калибровочные бозоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105580]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1237
| [[]]
| [[:ru:Глюон|Глюон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3299]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1238
| [[]]
| [[:ru:Фотон|Фотон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3198]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1239
| [[]]
| [[:ru:Бозон Хиггса|Бозон Хиггса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q402]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1240
| [[]]
| [[:ru:W- и Z-бозоны|W- и Z-бозоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q211922]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1241
| [[]]
| [[:ru:Антивещество|Антивещество]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1242
| [[]]
| [[:ru:Античастицы|Античастицы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182717]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1243
| [[]]
| [[:ru:Позитрон|Позитрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3229]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1244
| [[]]
| [[:ru:Антиводород|Антиводород]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216121]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1245
| [[]]
| [[:ru:Антипротон|Антипротон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107575]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1246
| [[]]
| [[:ru:Антинейтрон|Антинейтрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156530]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1247
| [[Сағыштырмалыҡ теорияһы]]
| [[:ru:Теория относительности|Теория относительности]]
| align=right| 13329
| align=right| [[d:Q43514]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1248
| [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]]
| [[:ru:Общая теория относительности|Общая теория относительности]]
| align=right| 88152
| align=right| [[d:Q11452]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1249
| [[Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы]]
| [[:ru:Специальная теория относительности|Специальная теория относительности]]
| align=right| 30282
| align=right| [[d:Q11455]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1250
| [[]]
| [[:ru:Лоренцево сокращение|Лоренцево сокращение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q836595]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1251
| [[]]
| [[:ru:Опыт Майкельсона|Опыт Майкельсона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q154844]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1252
| [[]]
| [[:ru:Теплота|Теплота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44432]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1253
| [[Температура]]
| [[:ru:Температура|Температура]]
| align=right| 29702
| align=right| [[d:Q11466]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1254
| [[Термодинамика]]
| [[:ru:Термодинамика|Термодинамика]]
| align=right| 33541
| align=right| [[d:Q11473]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1255
| [[]]
| [[:ru:Энтальпия|Энтальпия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161064]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1256
| [[]]
| [[:ru:Энтропия|Энтропия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45003]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1257
| [[]]
| [[:ru:Уравнение состояния идеального газа|Уравнение состояния идеального газа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191785]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1258
| [[]]
| [[:ru:Давление|Давление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39552]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1259
| [[]]
| [[:ru:Термодинамическая функция состояния|Термодинамическая функция состояния]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q230937]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1260
| [[]]
| [[:ru:Энергия Гиббса|Энергия Гиббса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q334631]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1261
| [[]]
| [[:ru:Термодинамическое состояние|Термодинамическое состояние]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q230875]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1262
| [[]]
| [[:ru:Волна|Волна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37172]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1263
| [[]]
| [[:ru:Акустика|Акустика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82811]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1264
| [[Тауыш]]
| [[:ru:Звук|Звук]]
| align=right| 13391
| align=right| [[d:Q11461]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1265
| [[]]
| [[:ru:Скорость звука|Скорость звука]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124003]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1266
| [[]]
| [[:ru:Ультразвук|Ультразвук]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q162564]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1267
| [[]]
| [[:ru:Дифракция|Дифракция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133900]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1268
| [[Йышлыҡ]]
| [[:ru:Частота|Частота]]
| align=right| 12596
| align=right| [[d:Q11652]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1269
| [[]]
| [[:ru:Интерференция волн|Интерференция волн]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q136980]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1270
| [[Яҡтылыҡ]]
| [[:ru:Свет|Свет]]
| align=right| 32087
| align=right| [[d:Q9128]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1271
| [[Яҡтылыҡ тиҙлеге]]
| [[:ru:Скорость света|Скорость света]]
| align=right| 9417
| align=right| [[d:Q2111]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1272
| [[]]
| [[:ru:Шум|Шум]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179448]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1273
| [[]]
| [[:ru:Резонанс|Резонанс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172858]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1274
| [[]]
| [[:ru:Эффект Доплера|Эффект Доплера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76436]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1275
| [[Үлсәү]]
| [[:ru:Измерение|Измерение]]
| align=right| 28698
| align=right| [[d:Q12453]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1276
| [[]]
| [[:ru:Измерительный прибор|Измерительный прибор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2041172]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1277
| [[]]
| [[:ru:Высотомер|Высотомер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1278
| [[]]
| [[:ru:Микрометр (измерительный прибор)|Микрометр (измерительный прибор)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12458]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1279
| [[]]
| [[:ru:Датчик|Датчик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167676]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1280
| [[]]
| [[:ru:Спектрометр|Спектрометр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188463]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1281
| [[]]
| [[:ru:Теодолит|Теодолит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1282
| [[]]
| [[:ru:Термометр|Термометр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q646]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1283
| [[]]
| [[:ru:Весы|Весы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134566]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1284
| [[]]
| [[:ru:Единицы физических величин|Единицы физических величин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47574]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1285
| [[]]
| [[:ru:Метрическая система мер|Метрическая система мер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q232405]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1286
| [[Халыҡ-ара берәмектәр системаһы]]
| [[:ru:Международная система единиц|Международная система единиц]]
| align=right| 19525
| align=right| [[d:Q12457]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1287
| [[Метрология]]
| [[:ru:Метрология|Метрология]]
| align=right| 8715
| align=right| [[d:Q394]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1288
| [[]]
| [[:ru:Градус (геометрия)|Градус (геометрия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q28390]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1289
| [[]]
| [[:ru:Радиан|Радиан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q33680]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1290
| [[]]
| [[:ru:Стерадиан|Стерадиан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177612]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1291
| [[]]
| [[:ru:Квадратный метр|Квадратный метр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25343]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1292
| [[]]
| [[:ru:Акр|Акр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81292]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1293
| [[]]
| [[:ru:Гектар|Гектар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35852]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1294
| [[]]
| [[:ru:Ангстрем|Ангстрем]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81454]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1295
| [[]]
| [[:ru:Астрономическая единица|Астрономическая единица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1811]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1296
| [[]]
| [[:ru:Фут|Фут]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3710]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1297
| [[Дюйм]]
| [[:ru:Дюйм|Дюйм]]
| align=right| 1489
| align=right| [[d:Q218593]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1298
| [[]]
| [[:ru:Световой год|Световой год]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q531]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1299
| [[Метр]]
| [[:ru:Метр|Метр]]
| align=right| 36981
| align=right| [[d:Q11573]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1300
| [[Миль]]
| [[:ru:Миля|Миля]]
| align=right| 1024
| align=right| [[d:Q253276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1301
| [[]]
| [[:ru:Морская миля|Морская миля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q93318]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1302
| [[]]
| [[:ru:Парсек|Парсек]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12129]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1303
| [[]]
| [[:ru:Ярд|Ярд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q482798]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1304
| [[Секунд]]
| [[:ru:Секунда|Секунда]]
| align=right| 28876
| align=right| [[d:Q11574]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1305
| [[Минут]]
| [[:ru:Минута|Минута]]
| align=right| 764
| align=right| [[d:Q7727]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1306
| [[]]
| [[:ru:Час|Час]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25235]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1307
| [[Тәүлек]]
| [[:ru:Сутки|Сутки]]
| align=right| 34408
| align=right| [[d:Q573]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1308
| [[Аҙна]]
| [[:ru:Неделя|Неделя]]
| align=right| 4471
| align=right| [[d:Q23387]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1309
| [[Ай (ваҡыт)]]
| [[:ru:Месяц|Месяц]]
| align=right| 3985
| align=right| [[d:Q5151]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1310
| [[Йыл]]
| [[:ru:Год|Год]]
| align=right| 38398
| align=right| [[d:Q577]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1311
| [[]]
| [[:ru:Десятилетие|Десятилетие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39911]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1312
| [[Мең йыллыҡ]]
| [[:ru:Тысячелетие|Тысячелетие]]
| align=right| 130
| align=right| [[d:Q36507]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1313
| [[]]
| [[:ru:Галлон|Галлон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178413]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1314
| [[Литр]]
| [[:ru:Литр|Литр]]
| align=right| 10007
| align=right| [[d:Q11582]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1315
| [[]]
| [[:ru:Вольт|Вольт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25250]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1316
| [[]]
| [[:ru:Ом|Ом]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47083]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1317
| [[]]
| [[:ru:Герц (единица измерения)|Герц (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39369]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1318
| [[]]
| [[:ru:Фарад|Фарад]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131255]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1319
| [[]]
| [[:ru:Кулон|Кулон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1320
| [[]]
| [[:ru:Генри (единица измерения)|Генри (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q163354]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1321
| [[]]
| [[:ru:Тесла (единица измерения)|Тесла (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q163343]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1322
| [[]]
| [[:ru:Вебер (единица измерения)|Вебер (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170804]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1323
| [[Ватт]]
| [[:ru:Ватт|Ватт]]
| align=right| 8548
| align=right| [[d:Q25236]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1324
| [[]]
| [[:ru:Ампер|Ампер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25272]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1325
| [[]]
| [[:ru:Кандела|Кандела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83216]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1326
| [[]]
| [[:ru:Люмен|Люмен]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q484092]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1327
| [[]]
| [[:ru:Люкс|Люкс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179836]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1328
| [[]]
| [[:ru:Атмосфера (единица измерения)|Атмосфера (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177974]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1329
| [[]]
| [[:ru:Джоуль|Джоуль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25269]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1330
| [[]]
| [[:ru:Ньютон (единица измерения)|Ньютон (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12438]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1331
| [[]]
| [[:ru:Калория|Калория]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130964]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1332
| [[]]
| [[:ru:Паскаль (единица измерения)|Паскаль (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44395]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1333
| [[Килограмм]]
| [[:ru:Килограмм|Килограмм]]
| align=right| 16003
| align=right| [[d:Q11570]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1334
| [[]]
| [[:ru:Тонна|Тонна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191118]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1335
| [[]]
| [[:ru:Фунт (единица измерения)|Фунт (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q100995]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1336
| [[]]
| [[:ru:Унция|Унция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q48013]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1337
| [[]]
| [[:ru:Атомная единица массы|Атомная единица массы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483261]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1338
| [[]]
| [[:ru:Узел (единица измерения)|Узел (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128822]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1339
| [[]]
| [[:ru:Количество вещества|Количество вещества]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104946]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1340
| [[]]
| [[:ru:Моль (единица измерения)|Моль (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41509]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1341
| [[Байт]]
| [[:ru:Байт|Байт]]
| align=right| 758
| align=right| [[d:Q8799]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1342
| [[]]
| [[:ru:Бит|Бит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8805]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1343
| [[]]
| [[:ru:Бод|Бод]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192027]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1344
| [[]]
| [[:ru:Беккерель (единица измерения)|Беккерель (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102573]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1345
| [[]]
| [[:ru:Грей (единица измерения)|Грей (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190095]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1346
| [[]]
| [[:ru:Зиверт|Зиверт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103246]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1347
| [[]]
| [[:ru:Градус Цельсия|Градус Цельсия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25267]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1348
| [[]]
| [[:ru:Градус Фаренгейта|Градус Фаренгейта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42289]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1349
| [[]]
| [[:ru:Кельвин|Кельвин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11579]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1350
| [[]]
| [[:ru:Децибел|Децибел]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5329]]
| align=right| 
|}

[[Категория:Проект:Мириада:Статистика]]</text>
      <sha1>7rev3df177tfw9piidt3dsiqvlaabp8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карл Либкнехт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153653</id>
    <revision>
      <id>1297054</id>
      <parentid>1285132</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:33:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37124" sha1="0atx4sszppilom6bsulaetqgj7z5gx0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Карл Пауль Фри́дрих А́вгуст Ли́бкнехт''' ({{lang-de|Karl Paul Friedrich August Liebknecht}}; [[13 август]] [[1871 йыл]], [[Лейпциг]] — [[15 ғинуар]] [[1919 йыл]], [[Тиргартен]], [[Берлин]]) — Германия һәм халыҡ-ара эшселәр һәм социалистар хәрәкәте эшмәкәре,  [[Германия коммунистар партияһы]]на ([[1918]]) нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Революционер [[Вильгельм Либкнехт]] улы һәм социалист, адвокат [[Теодор Либкнехт|Теодор]] һәм профессор-химик [[Отто Либкнехт]]тарҙың бер туғаны. Рәссам [[Роберт Либкнехт]]тың атаһы.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы һәм йәшлеге ===
[[Файл:GeburtshausKarlLiebknecht(Leipzig)L1050360 (2).JPG|thumb|left|250px|Дом на улице Брауштрассе, 15&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.die-linke-in-leipzig.de/nc/home/liebknechthaus/|title=DIE LINKE. Stadtverband Leipzig — Liebknechthaus|publisher=die-linke-in-leipzig.de|accessdate=2016-06-07|lang=de|description=|deadlink=|archiveurl=https://archive.is/20160607183440/http://www.die-linke-in-leipzig.de/nc/home/liebknechthaus/|archivedate=2016-06-07}}&lt;/ref&gt;, в Лейпциге, где родился Карл Либкнехт.]]
Карл Пауль Фридрих Август Либкнехт [[1871 йыл]]дың 13 авгусында [[Лейпциг]] ҡалаһында революционер, парламент сәйәсмәне [[Вильгельм Либкнехт]] ([[1826 йыл|1826]]—[[1900 йыл|1900]]) менән Наталия ([[1835 йыл|1835]]—[[1909 йыл|1909]]) (ҡыҙ фамилияһы Ре) ғаиләһендә тыуған. Әсәһенең атаһы {{нп5|Ре, Теодор|Теодор Ре|de|Theodor Reh}} — Франкфуртттағы (Майндағы) тәүге Германия парламенты президенты ([[1848 йыл]]){{sfn|Яновская|1965|loc={{М.}}|с=18}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lagis-hessen.de/pnd/116391413|title=Hessische Biografie — Erweiterte Suche — LAGIS Hessen (Reh, Jakob Ludwig Theodor)|publisher=lagis-hessen.de|accessdate=2016-06-04|lang=de|description=|deadlink=|archiveurl=https://archive.is/20160604201202/http://www.lagis-hessen.de/pnd/116391413|archivedate=2016-06-04}}&lt;/ref&gt;. Карл- икенсе бала, ул [[Либкнехт, Теодор|Теодор Либкнехттан]] һуң тыуа ([[1870]] йыл, [[19 апрель]] Изге Фома лютеран сиркәүендә суҡындырылған&lt;ref&gt;{{книга |автор= Wohlgemuth, Heinz.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Karl Liebknecht: Eine Biographie|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= {{B.}}|издательство= Dietz|год= 1975|volume= |pages= 112|columns= |allpages= 533|серия= |isbn= |тираж= |ref= }}&lt;/ref&gt;. «Доктор [[Карл Маркс]] [[Лондон]]дан» һәм «[[Фридрих Энгельс]], Лондондан [[рантье]]» уның ҡыяматлыҡ аталары булып теркәлгән{{sfn|Яновская|1965|loc={{М.}}|с=14}}. Атаһы яғынан дин белгесе һәм лютеран сиркәүен нигеҙләүсе [[Мартин Лютер]]ҙың нәҫеленән&lt;ref&gt;{{книга |автор= Чубинский В. В.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Вильгельм Либкнехт — солдат революции|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= {{М.}}|издательство= Мысль|год= 1968|том= |страницы= 6|столбцы= |страниц= 211|серия= |isbn= |тираж= |ref= Чубинский}}&lt;/ref&gt;. 1882—1890 йылдарҙа Лейпцигта Изге Николай гимназияһында уҡый (хәҙер - Яңы Изге Николай мәктәбе)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.neuenikolaischule.de/Seiten/%C3%9Cber%20uns/Geschichte%20der%20Schule|title=Geschichte der Schule — Die Geschichte der Alten Nikolaischule («История школы — История старой школы св. Николая»)|publisher=neuenikolaischule.de|accessdate=2016-06-04|lang=de|description=|deadlink=|archiveurl=https://archive.is/20160604151845/http://www.neuenikolaischule.de/Seiten/%C3%9Cber%20uns/Geschichte%20der%20Schule|archivedate=2016-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1890 йылда гимназияны тамамлағандан һуң, Карл Лейпциг университетының иҡтисад һәм хоҡуҡ факультетына уҡырға инә, ата-әсәһе Берлинға күскәс, Фридрих Вильгельм университетына күсә (Гумбольдт исемендәге университет){{sfn|Яновская|1965|loc={{М.}}|с=314}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dhm.de/lemo/biografie/karl-liebknecht|title=LeMo Biografie — Biografie Karl Liebknecht|publisher=dhm.de|accessdate=2016-06-05|lang=de|description=|deadlink=|archiveurl=https://archive.is/20150308120803/https://www.dhm.de/lemo/biografie/karl-liebknecht|archivedate=2015-03-08}}&lt;/ref&gt;. 1893—1894 йылдарҙа Потсдамда хәрби хеҙмәттә була{{sfn|Яновская|1965|loc={{М.}}|с=314}}. В 1894—1898 йылдарҙа Арнсберг менән Падеборнда рефендариат (практика) үтә, бында ул 1897 йылда «Compensationsvollzug Und Compensationsvorbringen: Nach Gemeinem Rechte» («Возмещение убытков и причины возмещения убытков в правовом обычае») тигән темаға хоҡуҡ фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҙа&lt;ref&gt;{{книга |автор= John, Matthias.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Karl Liebknecht in Leipzig|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство= Rosa-Luxemburg-Stiftung Sachsen (Санксонский фонд Розы Люксембург)|год= 1999|volume= |pages= 52|columns= |allpages= 69|серия= |isbn= |тираж= |ref= }}&lt;/ref&gt;, диссертацияны Карл Либкнехт Вюрцбург университетында яҡлай (Юлий Максимилиан университеты), уға хоҡуҡ фәндәре докторы дәрәжәһе бирелә&lt;ref&gt;{{книга |автор= Altieri, Riccardo|часть= Die deutsche «Linke» und die Russische Revolution|ссылка часть= |заглавие= Die Geschichte der Russischen Revolutionen: Erhoffte Veränderung, erfahrene Enttäuschung, gewaltsame Anpassung|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= Jacob, Frank|издание= |место= |издательство= XinXii|год= 2015|volume= |pages= |columns= |allpages= 345|серия= |isbn= 978-3-95421-094-7|тираж= |ref= }}&lt;/ref&gt;.

=== Сәйәси эшмәкәрлегенең башы ===
[[1900 йыл]]да ул Германия социал-демократтар партияһына инә, һул яҡ ҡарашлы була. 1903 йылдың майында «Искра» гәзитендә эшләүсе РСДРП ағзаһы Щеколдин Фёдор Ивановичты [[Мюнхен]]дағы судта яҡлай. Ялған паспорт менән Германияла йәшәгәне өсөн ҡулға алынған Щеколдин иреккә сыға, ләкин ул Рәсәйгә оҙатыла. 1904 йылда ул сик аша тыйылған революцион әҙәбиәт алып сығыуҙа ғәйепләнгән Германия һәм Рәсәй революционерҙарын яҡлап сығыш яһай. Либкнехт уң социал-демократтарҙың реформалар яҡлы ҡараштарын тәнҡитләй, йәштәр араһында һуғышҡа ҡаршы агитация менән сәйәси пропаганда яҡлы була. 1904 йылда Бременда үткән Германия социал-демократтар партияһының съезында Либкнехт [[милитаризм]]ды [[капитализм]]дың таянысы тип атай, [[пролетариат]] менән йәштәрҙе милитаризмға ҡаршы көрәшкә күтәреү өсөн пропаганда алып барырға өндәй.

1905—1907 йылдарҙағы рус революцияһын ул шатланып ҡабул итә. [[1905 йыл]]да Йенала үткән партия съезында Либкнехт дөйөм сәйәси стачканы ''« пролетариаттың үҙенсәлекле көрәш ҡоралы»'' тип иғлан итә. 1906 йылда Мангеймдағы партия съезында ул Германия хөкүмәтен Рәсәй хөкүмәтенә революцияны баҫтырырға ярҙам иткәне өсөн ҡаты тәнҡитләй, немец эшселәрен рус эшселәренән өлгө алырға саҡыра.

=== Германия социал-демократтарының һул яҡ йүнәлеше юлбашсыһы ===
Германия социал-демократтар партияһы ике — уң һәм һул йүнәлешкә бүленә. [[Роза Люксембург]] менән Карл Либкнехт һул социал-демократтарҙың етәксеһе булып таныла. 1907—1910 йылдарҙа Карл Либкнехт Социалистик йәштәр интернационалының рәйцесе була. 1907 йылда беренсе Халыҡ-ара йәштәр конференцияһында, Либкнехт милитаризмға көрәш тураһындағы доклад менән сығыш яһай. Шул уҡ йылда ул ''«Милитаризм һәм антимилитаризм»'' тигән китабын баҫтыра, тәүгеләрҙән булып, Либкнехт империализм осоронда милитаризмды анализлай һәм эшселәр хәрәкәтендә милитаризмға көрәште пропагандалауҙың кәрәклеген теоретик яҡтан нигеҙләй.

=== Дәүләткә хыянат итеүҙә ғәйепләнеүе===
''«Милитаризм һәм антимилитаризм»''   китабы    өсөн Либкнехт  1907 йылдың октябрендә  Лейпцигта хөкүмгә тарттырыла. Суд  Либкнехтты    дәүләткә хыянат итеүҙә ғәйепләп,  йыл ярымға иркенән мәхрүм итә.  Либкнехт Глац ҡәлғәһендә  1909 йылға тиклем ултыра.  1908  йылда, төрмәлә саҡта ,Берлиндан  Пруссия ландтагына (парламенты) депутаты булып һайлана.

=== Рейхстаг депутаты===
1912 йылдың ғинуарында   Либкнехт   рейхстаг депутаты итеп һайлана.  Ул һуғыш көҫәгән  олигархтарҙы  ҡаты тәнҡитләп сығыштар яһай.  1913 йылдың апрелендә  рейхстагта  хәрби монополияларҙың етәкселәрен, шул иҫәптән  «туптар  короле» Круппты һуғыш утын тоҡандырыусылар тип атай. 1912 йылдағы Хемництағы съезда ул  милитаризмға ҡаршы көрәштә халыҡ –ара  пролетар теләктәшлеккә  саҡыра.

[[Беренсе донъя һуғышы]]  башланғас,  социал-демократик партия фракция ағзаһы булараҡ, партия ҡарарына  буйһоноп,  1914 йылдың  4 авгусында һуғыш  кредиттары өсөн тауыш бирә. Ләкин оҙаҡламай улар ,[[Роза Люксембург]] менән бергә социал-демократик партияның етәкселегенә ҡаршы көрәш башлай.  1914 йылдың 2 декабрендә Либкнехт рейхстагта бер үҙе һуғыш  кредиттарына ҡаршы тауыш бирә. Рейхстаг рәйесе исеменә  яҙған белдереүендә ул донъя һуғышын  ғәҙел  булмаған,баҫып алыу һуғышы  тип атай, уның был хаты йәшерен листовкалар рәүешендә таратыла. 1915 йылдың 2 февралендә  уны социал-демократтарҙың рейхстагтағы фракцияһынан сығаралар.

=== Фронтта ===

1915 йылда  Либкнехт  армияға алына һәм фронтҡа китә.  Рейхстаг менән Пруссия ландтагы депутаты булараҡ,  Берлинға  ҡайтҡан саҡта ул  һуғышҡа ҡаршы сығыштарын дауам итә. Либкнехт  [[Ленин, Владимир Ильич|В. И. Ленин]] дың фекерҙәрен  хуплай: «…  [[империализм|империалистик]] һуғышты граждандар һуғышына әйләндерергә…», «… рейхстаг трибунаһынан сығышы ваҡытында:  ҡоралды ил эсендәге үҙ синфи дошманығыҙға  ҡаршы бороғоҙ!» ти&lt;ref&gt;В. И. Ленин. Полное собрание сочинений, 5 изд., т. 30, с. 346—47&lt;/ref&gt;.  « Үҙ илендәге төп дошман!»тигән   1915 май айындағы листовкала, Либкнехт немец халҡының  төп дошманы  тип герман  империализмын атай. Циммервальд  конференцияһына ебәргән хатында  (1915) Либкнехт : «Граждандар һуғышы,  ә граждандар солохо түгел! »  тип өндәй.   Либкнехт пролетар теләктәшлеккә, халыҡ-ара тыныслыҡ өсөн, социалистик революция өсөн  көрәшкә саҡыра &lt;ref&gt;Либкнехт К. Избранные речи, письма и статьи, М., 1961, с. 303&lt;/ref&gt;.  Бынан тыш, ул яңы Интернационал булдырырға өндәй.

Ленин  Либкнехтты иң  яҡшы интернационалист тип атай °&lt;ref&gt;То есть представителями правого, социал-шовинистического, крыла социал-демократии.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;В. И. Ленин. Полное собрание сочинений, 5 изд., т. 31, с. 173&lt;/ref&gt;.

Либкнехт  менән Люксембург «Спартак»  төркөмөнә нигеҙ һала (1916  йылдың ғинуарында ойоша, 1918  йылдың ноябрендә «Спартак союзы»на әйләнә),  төркөм һуғышҡа ҡаршы булған  Германия бойондороҡһоҙ социал—демократтар партияһына  инә.  1916  йылдың ғинуарында  Либкнехт рейхстагтағы социал-демократтар  фракцияһынан сығарыла.

===  Ҡулға алыныуы===

Пруссия ландтагы трибунаһынан Либкнехт немец эшселәрен  1916 йылдың   [[1 май]] ында  Потсдам  майҙанына демонстрацияға сығырға өндәй(«Һуғыш бөтһөн!», «Бөтә илдәрһең  пролетарийҙары, берләшегеҙ!»).   Был демонстрация ваҡытында  Либкнехт эшселәрҙе һуғышты дауам итеүсе хөкүмәтте ҡолатырға саҡырғаны өсөн    ҡулға алына һәм  4 йыл 1 айға иркенән мәхрүм ителә . 1916—1918  йылдарҙа Люккау  каторга төрмәһендә ултыра , бында ул   Рәсәйҙәге  [[Октябрьская революция|Октябрь революцияһы]]   тураһындағы хәбәрҙе ишетеп шатлана,   немец һалдаттарын рус революцияһы йәлләдтәре булмаҫҡа саҡыра. 1918   йылда Либкнехт иреккә сыға.

===  Германия компартияһына нигеҙ һалыу ===
Төрмәнән сығыу менән Либкнехт әүҙем революцион эшкә сума.  8  ноябрҙә сыҡҡан листовкала ул башҡа авторҙар менән бергә хөкүмәтте ҡолатырға саҡыра. 1918 йылдың  9 ноябрендә  Либкнехт менән Люксембург «Роте фане»  гәзитенең беренсе һанын баҫтырып сығара. Германияла   [[Ноябрьская революция|Ноябрь революцияһы]] [[1918]] ваҡытында    революцияны   баштан  уҡ  баҫтырырға теләгән социал-демократия лидерҙарына ,  шундай уҡ ҡарашта булған, уртала тороусы  Бойондороҡһоҙ  социал-демократтар партияһы  етәкселәренә  ҡаршы көрәшә . 1919  йылдың  30 декабрендә  Берлинда Карл Либкнехт менән Роза Люксембург  башланғысы менән [[Германия коммунистар партияһы]] ның Учредительный съезы   асыла.

=== 1919  йылғы күтәрелеш етәксеһе ===
[[1919]]  йылда ул спартаксыларҙың (коммунистарҙың)  Германияның социал-демократ  етәкселегенә ҡаршы, Совет власы урынлаштырыу өсөн  булған күтәрелешенең башында тора. Социал-демократтар Либкнехт  һәм уның фекерҙәштәре илде  граждандар һуғышына  килтерер тип ҡурҡа.  Германия социал-демократтар  партияһы «[[Форвертс (газета)|Форвертс]]» («Vorwärts») үҙ ойошмаһы ағзаларына  Германия коммунистар партияһы етәкселәрен эҙәрлекләргә ҡуша.  Карл Либкнехт  менән  Роза Люксембург тың ғүмере өсөн  100 000 марка аҡса вәғәҙә ителә.

[[Файл:SBZ 1949 229 Karl Liebknecht und Rosa Luxemburg.jpg|thumb|right|Почтовая марка Германии 1949 года, посвящённая 30-летию гибели Карла Либкнехта и Розы Люксембург]]

===  Карл  Либкнехтты  үлтереү ===
1919 йылдың  15 ғинуарында  Карл Либкнехт, Роза Люксембург һәм  [[Пик, Вильгельм|Вильгельм Пик]] ( һуңыраҡ [[Германская Демократическая Республика|ГДР]]-ҙың тәүге һәм берҙән-бер президенты) [[фрайкор]]  ағзалары тарафынан ҡулға алына (етәкселәре-  [[Пабст, Вальдемар|Вальдемар Пабст]]),  был  эште улар    Веймар республикаһы оборона рейхсминистры социал-демократ [[Носке, Густав|Густав Носке]]  ҡушыуы буйынса башҡара (  мемуарҙарында Носке быны тана&lt;ref&gt;{{книга|автор = Вильгельм II|заглавие = События и люди 1878-1918|оригинал = |издание = |место = Минск|издательство = Харвест|год = 2003|страницы = 461|isbn = 985-13-1617-2}}&lt;/ref&gt;).  Ҡулға алғанда  фрайкор ағзаһы  [[Рунге, Отто|Отто Рунге]]  ике тапҡыр  винтовка төйҙәһе менән Либкнехттың  башына  һуға.  Башын бәйләргә бинт бирмәйҙәр.

Капитан [[Пфлюгк-Хартунг, Хорст фон|Хорст фон Пфлюгк-Хартунг]], лейтенанттар [[Липман, Рудольф|Рудольф Липман]], [[Штиге, Генрих|Генрих Штиге]], [[Ритген, Ульрих фон|Ульрих фон Ритген]], [[Фогель, Курт|Курт Фогель]]  Либкнехтты төрмәгә алып китәбеҙ тигән һылтау менән отелдән алып сығалар.   Уны төрткөсләп автомобилгә ултырталар  һәм  [[Тиргартен]] (зоопарк)   баҡсаһына алып баралар. Ауыр хәлдәге Либкнехтты   Рудольф  Липман   Яңы күл  буйында атып үлтерә.  Роза Люксембургты   Рунге   винтовка  төйҙәһе менән туҡмай,  шунан һуң уны  лейтенант  [[Сушон, Герман|Герман Сушон]] атып үлтерә.  Люксембургтың кәүҙәһе [[Ландвер-канал]]ға ташлана ( зоопарктағы),   уны тик 31 майҙа ғына табалар.

[[File:Berlin Friedrichsfelde Zentralfriedhof, Gedenkstätte der Sozialisten (Rondell) - Liebknecht 2.jpg|thumb|Liebknecht's tomb in [[Berlin-Friedrichsfelde]]]]

Бер аҙҙан Карлдың ағаһы  Теодор Либкнехт РКП(б)  Үҙәк комитеты ағзаһы  [[Карл Радек]]ты Карл менән Розаның йәшерен фатирын  фрайкор ағзаларына  һатыуҙа ғәйепләй.  Радек РСФСР-ҙан немец   коммунистарына ярҙамға ебәрелгән була.&lt;ref&gt;[http://www.e-reading.club/chapter.php/1028158/20/Fomin_-_50_znamenityh_ubiystv.html 50 знаменитых убийств.]&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ был енәйәтте башҡарыусылар суд тарафынан аҡлана, ҡайһы берәүҙәре генә   ауыр булмаған яуаплылыҡҡа тарттырыла.

=== Ғаиләһе ===

1900 йылдың  8 майында Карл Либкнехт Юлия Парадизға өйләнә ( 1911  йылда хирургик операция ваҡытында үлә&lt;ref&gt;{{Книга|автор = A. T. Lane|год = 1995|isbn = 9780313264566|страниц = 614|издательство = Greenwood Publishing Group|заглавие = Biographical Dictionary of European Labor Leaders|ссылка = https://books.google.com/books?id=VlR8YCE8lkQC|страницы = 572}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор = Шейнис З. С.|год = 1990|isbn = 5-268-00914-1|страниц = 256|издательство = Сов. Россия|заглавие = Товарищ Сергей|ссылка = https://books.google.com/books?id=GsVBAAAAYAAJ|страницы = 55}}&lt;/ref&gt;), уларҙың өс балаһы була: Вильгельм (1901—1975)&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://alya-aleksej.narod.ru/index/0-196|title = ЛИБКНЕХТ Вильгельм Карлович (1901-1975)|author = |work = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [[Либкнехт, Роберт|Роберт]] (1903—1994)  һәм  Вера (1906—1934)&lt;ref&gt;{{Книга|автор = Карл Либкнехт|год = 1971|страниц = 374|издательство = «Художественная литература»|заглавие = Мысли об искусстве: трактат, статьи, речи, письма|ссылка = https://books.google.com/books?id=uKkkAQAAMAAJ|страницы = 351}}&lt;/ref&gt;.

[[file:Sophie and Karl Liebknecht.jpg|mini|hochkant=1.5|Sophie und Karl Liebknecht mit den Kindern aus seiner ersten Ehe, 1913]]

Икенсе ҡатыны ( 1.10.1912 йылдан) — [[Либкнехт, Софья Борисовна|Софья Борисовна Рысс]] (1884—1964),  [[Ростов-на-Дону]]  ҡалаһынан  бай йәһүд сауҙәгәре ҡыҙы.  Германияға студентка сағында стажировкаға килгәс,  1903 йылда Карл Либкнехт  менән таныша, беренсе ҡатыны үлгәс, уға кейәүгә сыға. Һуғышҡа тиклем ул  Гейдельберг университетының сәнғәт  ғилеме докторы исемен ала.&lt;ref&gt;[https://archive.is/20130416181312/www.e-slovo.ru/198/8pol1.files/image001.jpg Фото супругов.]&lt;/ref&gt;  Уның ағаһы— яҙыусы [[Березарк, Илья Борисович|Илья Березарк]],  һеңлеһе Сильвия (химик)  1910 йылдан математик [[Шпильрейн, Ян Николаевич|Я. Н. Шпильрейн]]дың ҡатыны була&lt;ref&gt;[http://www.pseudology.org/Psyhology/Shpilrein.htm Сабина Шпильрейн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905201913/http://www.pseudology.org/Psyhology/Shpilrein.htm |date=2019-09-05 }}&lt;/ref&gt;;  һеңлеһенең улы  — совет   ғалимы, теплоэнергетик [[Шпильрайн, Эвальд Эмильевич|Э. Э. Шпильрайн]].

1934 йылда Софья Борисовна СССР-ға ҡайта һәм 1964 йылға тиклем тыуған илендә йәшәй.

=== Кинематограф ===
* {{год в кино|1965}} — Пока я жив ([[:de:Solange Leben in mir ist|Solange Leben in mir ist]]),  Либкнехт ролендә — [[Шульце, Хорст|Хорст Шульце]].
* {{год в кино|1971}} — Несмотря ни на что ([[:de:Trotz alledem!|Trotz alledem!]]),  Либкнехт ролендә — Хорст Шульце.

== Библиография ==

=== Әҫәрҙәре ===
* Klassenkampf gegen den Krieg, В., 1919.
* Ausgewählte Reden, Briefe und Aufsätze, B., 1952.
* Gesammelte Reden und Schriften, Bd 1—9, В., 1958—68.
* Bd 8,2 ergänzte Auflage, 1972.
* Bd 9,2 ergänzte Auflage, 1971.

=== Рус теленә тәржемә ителгә әҫәрҙәре===
* ''Либкнехт К.'' Мой процесс по документам. Пг., 1918.
* ''Либкнехт К.'' [http://www.antimilitary.narod.ru/XX.htm#liebknecht Милитаризм и антимилитаризм в связи с рассмотрением интернационального движения рабочей молодёжи] Пг., 1921
* ''Либкнехт К.'' Письма. Пг., Госиздат, 1922.
* ''Либкнехт К.'' [http://www.antimilitary.narod.ru/XX.htm#liebknecht Милитаризм и антимилитаризм в связи с рассмотрением интернационального движения рабочей молодёжи]. М., Госполитиздат, 1960.
* ''Либкнехт К.'' Избранные речи, письма и статьи / Либкнехт К. — {{М.}}: Госполитиздат, 1961. — 512 с., 10 000 экз.
* ''Либкнехт К.'' Мысли об искусстве. Трактат, статьи, речи, письма. М., 1971.

=== Либкнехт тураһында ===
* ''Вольгемут Х.'' До последнего дыхания. Биография Карла Либкнехта. М.: Политиздат, 1980
* ''[[Зиновьев, Григорий Евсеевич|Зиновьев Г. Е.]]'' Карл Либкнехт, 1933. — 216 с. ([[Жизнь замечательных людей]])
* Марксистская философия в международном рабочем движении в конце 19 — начале XX века / отв. ред. д-ра философ. наук Б. В. Богданов, И. С. Нарский; Акад. наук СССР, Ин-т философии, Акад. обществен. наук при ЦК КПСС. — М.: Наука, 1984. — 447 с.
* [[Троцкий Л.]] [http://www.1917.com/Marxism/Trotsky/CW/Trotsky-VIII/VIII-01-05-01.html Мученики Третьего Интернационала (Политическая биография Розы Люксембург и Карла Либкнехта)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331155321/http://www.1917.com/Marxism/Trotsky/CW/Trotsky-VIII/VIII-01-05-01.html |date=2022-03-31 }}, [http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm174.htm Карл Либкнехт — Гуго Гаазе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823080835/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm174.htm |date=2019-08-23 }}
* ''Чёрный О. Е.'' Немецкая трагедия: Повесть о Карле Либкнехте. — М.: Политиздат, 1971. (Пламенные революционеры) — 478 с, ил., То же. — 2-е изд. — 1982. — 445 с, 7 л. ил.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга |автор= Яновская М.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Карл Либкнехт|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= М.|издательство= Молодая гвардия|год= 1965|том= |страницы= |столбцы= |страниц= 320|серия= Жизнь замечательных людей|isbn= |тираж= 65 000|ref= Яновская}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал = 
|Викисловарь =
|Викиучебник =
|Викицитатник = Карл Либкнехт
|Викитека =
|Викивиды =
|Викиновости =
|Метавики =
|Тема=Карл Либкнехт
}}
* [http://www.marxists.org/archive/liebknecht-k/index.htm Архив работ Карла Либкнехта]{{ref-de}}

{{Марксизм}}
{{ВС}}

== Хәтер ==
* '''Либкнехт исемен йөрөтә''':
** Карл Либкнехт  исемендәге ҡасаба,  Курчатов  районы  (Курск  өлкәһе)
** Карл Либкнехт исемендәге  ауылдар Рәсәйҙә һәм Украинала.
** Карл Либкнехт  ауылы, Белоозеро районы Вологда өлкәһе.
**Либкнехтовка,Ленин районы, Ҡырым
** '''Карл''' '''Либкнехт'''  ауылы,  Мөслим районы район,  '''Татарстан''  Республикаһы'.
Рәсәйҙә 2013 йылға тиклем 76  ҡала һәм ауылда һаҡланып ҡалған . [[Йошкар-Ола]]ла алты. Либкнехт исемендәг е урамдар  булған ҡалалар: [[Азов]], [[Аксай (Ростовская область)|Аксай]], [[Архангельск]]й, [[Балахна]], [[Батайск|Батайск, Белореченск]], [[Боровичи]], [[Быҙаулыҡ]], [[Бодайбо (город)|Бодайбо]], [[Великие Луки]],  [[Владивосток]], [[Волгоград]], [[Воронеж]],Вышний Волочок, [[Вязьма]] , [[Гусь-Хрустальный]], [[Демянск]], [[Дзержинск (Нижегородская область)|Дзержинск]], [[Ейск]], [[Екатеринбург]], [[Жуковка (город)|Жуковка]], Иваново, [[Ижевск]], [[Иркутск]], [[Калуга]], [[Камешково|Камешков]], [[Камышлов]], Касимов, [[Касли]], [[Киров (Кировская область)|Киров]], Кисловодск, [[Кизел]]е, [[Коломна]], [[Кольчугино|Кольчугин]], [[Королёв (город)|Королёв]], [[Красноярск]], [[Красный Сулин]], [[Кронштадт]], Крымск, [[Курск]],Кус, [[Кыштым]], [[Липецк]], [[Льгов]], [[Люберцы]], [[Людиново|Людинов,]] [[Малаховка]], [[Маркс (город)|Маркс]],  Медвежьегорск, [[Мурманск]], [[Мышкин]], [[Нерехта (город)|Нерехта]], [[Николаев (Николаевская область)|Николаев]], [[Новосибирск]], [[Нязепетровск|Нязепетровск, Нытва]], [[Омск]], [[Орехово-Зуево]], [[Остров (город)|Остров]], [[Покров (город, Россия)|Покров]], [[Прокопьевск]], [[Псков]], [[Ревда (Свердловская область)|Ревда]], Ростов-на-Дону, [[Рошаль|Рошал]], [[Рыльск]], [[Рязань]], [[Самара]], [[Саранск]], [[Сергиев Посад]], [[Славгород (Россия)|Славгород]], [[Советск (Калининградская область)|Советск]], [[Соликамск]], [[Сочи]], [[Старощербиновская]], [[Сызрань]], [[Сысерть (город)|Сысерть]], [[Таганрог]], [[Таруса]], Тверь, [[Тихорецк]], [[Туапсе]], [[Тула]], [[Ульяновск]], [[Усолье-Сибирское]], [[Усть-Лабинск]], [[Фурманов (город)|Фурманов]], &lt;nowiki/&gt;[[Челябинск]], [[Череповец|Череп]][[Череповец]],[[Чистополь|станция Чистополь]],[[Чистополь]], [[Шадринск]], Шахтау, [[Шенкурск]] &lt;nowiki/&gt;[[Шенкурск]], [[Ярославль]].
**  Белоруссияла: [[Брест]],  [[Минск]],  [[Бобруйск]], [[Слуцк]], [[Червен]].

Бынан тыш Рәсәй, Белоруссия, Ҡаҙағстанда күп кенә предприятиелар К.Либкнехт исемен йөрөтә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Әҙәбиәт ==

* {{книга |автор= Яновская М.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Карл Либкнехт|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= М.|издательство= Молодая гвардия|год= 1965|том= |страницы= |столбцы= |страниц= 320|серия= [[Жизнь замечательных людей]]|isbn= |тираж= 65 000|ref= Яновская}}

[[Категория:Революционеры Германии]]
[[Категория:Коммунисты Германии]]
[[Категория:Теоретики марксизма]]
[[Категория:Председатели Коммунистической партии Германии]]
[[Категория:Члены Независимой социал-демократической партии Германии]]
[[Категория:Члены Социал-демократической партии Германии]]
[[Категория:Марксисты]]
[[Категория:Политики Германии]]
[[Категория:Депутаты прусского ландтага]]
[[Категория:Убитые политики]]
[[Категория:Жертвы политических убийств]]
[[Категория:Антивоенные активисты Германии]]
[[Категория:Публицисты Германии]]
[[Категория:Карл Либкнехт|*]]
[[Категория:Похороненные на кладбище Фридрихсфельде]]
[[Категория:Антипатриотизм]]
[[Категория:Убитые в Германии]]</text>
      <sha1>0atx4sszppilom6bsulaetqgj7z5gx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канделаки Константин Ефимович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165830</id>
    <revision>
      <id>1297047</id>
      <parentid>1228556</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T16:16:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10453" sha1="ap606zyv5aufnbn9mzpmnngnlsps3vq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Константин Ефимович Канделаки''' йәки '''Коция Канделаки'''&lt;ref name=&quot;k2x2.info&quot;&gt;[http://www.k2x2.info/istorija/borba_i_pobedy_iosifa_stalina/p4.php ''К. К. Романенко.'' Борьба и победы Иосифа Сталина ГЛАВА 3. КРЕЩЕНИЕ]&lt;/ref&gt; (1879 йыл&lt;ref name=&quot;dlib.rsl.ru&quot;&gt;[http://dlib.rsl.ru/viewer/01003732207#page540?page=495 ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Второй созыв. М, 1907. С. 453.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Жертвы политического террора в СССР&quot;&gt;[http://lists.memo.ru/d15/f190.htm Жертвы политического террора в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180201004912/http://lists.memo.ru/d15/f190.htm |date=2018-02-01 }}&lt;/ref&gt; — 15 ғинуар 1938 йыл) — меньшевик, Батуми өлкәһе һәм Сухуми округынан II саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.

== Биографияһы ==
Константин Ефимович Канделаки [[1879 йыл]]да тыуа. Милләте буйынса грузин-имеретин. Канделаки дворяндар нәҫеленән&lt;ref name=&quot;dlib.rsl.ru&quot;/&gt;, шуға ҡарамаҫтан, атаһы — рухани була&lt;ref&gt;[http://www.tez-rus.net/ViewGood30684.html Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008. С. 231.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031000426/http://www.tez-rus.net/ViewGood30684.html |date=2020-10-31 }}&lt;/ref&gt;.

Башланғыс белемде өйҙә ала. Эшсе, «Пасека [фабрикаһы] ҡойоусыһы»&lt;ref name=&quot;samlib.ru&quot;&gt;[http://samlib.ru/k/krylow_a_n/321.shtml ''Крылов Алексей Николаевич'' Офицер русской разведки]{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. РСДРП ағзаһы, һуңыраҡ меньшевик. [[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Джугашвили]]&lt;ref name=&quot;k2x2.info&quot;/&gt; менән 1901 йылдың ноябрь һуңында, ул Батумиға килгәндә яҡындан таныша&lt;ref name=&quot;books.vmg.pp.ua&quot;&gt;[http://books.vmg.pp.ua/%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B5/Polit_econom_history/%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2/seman_stalin/seman_stalin.html#t5 ''Сергей Семанов, Владислав Кардашов'' ИОСИФ СТАЛИН: ЖИЗНЬ И НАСЛЕДИЕ]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Уның менән бергә фатирға төшә. Әгәр Коба Джугашвилиҙы «эшселәр уҡытыусыһы» тип атаһалар, Канделакиҙы «уҡытыусы ярҙамсыһы» тип йөрөтәләр&lt;ref name=&quot;soso&quot;&gt;[https://magazines.gorky.media/nz/2013/4/soso-v-batume-1902.html ''Ольга Эдельман''. Сосо в Батуме, 1902]&lt;/ref&gt;. Джугашвили тәҡдиме буйынса эшселәренең йәшерен түңәрәге кассиры була. Уның һәм башҡа социал-демократтар менән бергә Манташев (ғинуар-февраль, 1902 йыл) һәм Ротшильд (1902 йылдың 26 февраленән) заводтарында стачкалар ойоштороуҙа ҡатнаша, Сталин менән бергә типография эшен ойоштора, листовкалар баҫтыра. 24 мартта Джугашвили менән бергә Тифлисҡа рөхсәт ителмәгән әҙәбиәт артынан бара. 29 мартта Сталин К. Канделаки менән бергә Кобулетиға йүнәлә, унда эшселәр йыйылышын үткәреп, социал-демократик түңәрәк ойошторалар. Эшселәр менән аралашҡанда Джугашвили ситтәрәк торорға тырыша, шуға күрә барлыҡ эшселәр ҙә уны белеп бөтмәй, ә һөйләшеүҙәрҙе Канделаки алып бара. 1902 йылдың 5 апрелендә уларҙы бер үк ваҡытта ҡулға алалар. Канделаки төрмәнән сентябрь уртаһында сыға. 1903 йылдың 23 авгусында яңынан ҡулға алына. 1907 йылға ул сәйәси эштәр буйынса дөйөм алғанда 26 ай төрмәлә ултыра. Канделаки Сталин тураһында мемуарҙар авторы, улар Рәсәй дәүләт социаль-сәйәси тарих архивында (элекке марксизм-ленинизм институты архивы)&lt;ref&gt;ГФ ИМЛ. Ф. 8. Оп. 2. 4. 1. Д. 20. Л. 185—272.&lt;/ref&gt; һаҡлана, 1937 йылда уның өҙөктәре «Кавказ аръяғы эшселәренең бөйөк Сталин тураһында хәтирәләре» китабында баҫыла.

1907 йылдың 8 февралендә Батуми өлкәһе һәм Сухуми округынан II саҡырылыш Дәүләт Думаһына депутат итеп һайлана. Социал-демократик фракцияға инә. Дума эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнашмай. 22 ноябрь — 1 декабрҙә социал-демократик фракция процесы буйынса Сенаттың айырым ҡатнашлығында хөкөмдә ҡатнаша. 11 аҡлап хөкөм ителеүселәр араһында «Ғәйептәре иҫбат ителмәгәнлектән» 11 хөкөм ителеүсе менән бергә аҡлана&lt;ref&gt;[http://www.uhlib.ru/gosudarstvo_i_pravo/vospominanija_tom_1/p5.php ''Джунковский В. Ф.'' Воспоминания. Том 1.]&lt;/ref&gt;.

1933 йылдың 31 ғинуарында ҡулға алына. 1934 йылдың 11 апрелендә иреккә сығарыла&lt;ref&gt;[https://ru.openlist.wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D0%B8_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%95%D1%84%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1881) Канделаки Константин Ефимович (1881)]&lt;/ref&gt;.

1937 йылдағы ҡулға алыу тураһында &quot;Башҡортостан Республикаһының Хәтер китабы&quot;нда мәғлүмәт бирелгәнлектән, был ваҡытта Канделаки [[Башҡортостан]]да йәшәгән, тип фаразларға мөмкин (бәлки, һөргөндә булғандыр). Итексе-кустарҙар булып эшләй&lt;ref&gt;[https://ru.openlist.wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D0%B8_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%95%D1%84%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1879) Сталинские списки. Канделаки Константин Ефимович (1879)]&lt;/ref&gt;. 1937 йылдың 5 декабрендә ҡулға алына, РСФСР Енәйәт Кодексының, 58-10, 58-11 статьялар буйынса ғәйепләнеп, атыуға хөкөм ителә. 1938 йылдың 15 ғинуарында атыла&lt;ref name=&quot;Жертвы политического террора в СССР&quot;/&gt;.

1989 йылдың 26 апрелендә аҡлана&lt;ref name=&quot;Жертвы политического террора в СССР&quot;/&gt;.

== Хеҙмәттәре ==
* ''К. Канделаки'' Сталин прокламациялар // иҫке хикәйә тураһындағы бөйөк Сталин кавказ аръяғы эш. М., 1937. С 84-86.

== Сәнғәттә ==
Константин Канделаки [[Булгаков Михаил Афанасьевич|М. А. Булгаков]]&lt;nowiki/&gt;тың «Батум»&lt;ref&gt;[http://www.kuchaknig.ru/show_book.php?book=23473&amp;page=23 Батум. Пьеса в четырех действиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140317164932/http://www.kuchaknig.ru/show_book.php?book=23473&amp;page=23 |date=2014-03-17 }}&lt;/ref&gt; пьесаһында бар. 1939 йылда, Булгаков был пьеса өҫтөндә эшләгәндә Канделаки атылған була.

== Әҙәбиәт ==
* [http://www.tez-rus.net/ViewGood30684.html Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008. С. 231.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031000426/http://www.tez-rus.net/ViewGood30684.html |date=2020-10-31 }}
* [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003732207#page540?page=495 ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Второй созыв. М, 1907. С. 453.]
* Российский государственный исторический архив. Фонд 1278. Опись 1 (2-й созыв). Дело 177; Дело 599. Лист 9, 10.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]]
[[Категория:Рәсәй империяһының икенсе саҡырылыш Дәүләт думаһы ағзалары]]
[[Категория:РСДРП ағзалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Башҡортостанда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1938 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:15 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1879 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>ap606zyv5aufnbn9mzpmnngnlsps3vq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Килуновка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172242</id>
    <revision>
      <id>1297091</id>
      <parentid>1294554</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T00:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7700" sha1="day43zlc5zxcdkzfy8yxmcvqsbm54c6" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Килуновка''' — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡариҙел районы]]нда бөткән ауыл. [[Павловка ГЭС-ы]]н сафҡа ебәрер алдынан бөтөрөлә. Урыҫтар йәшәгән ауыл.

== Тарихы ==
Күрәһең&lt;ref name=&quot;note&quot;&gt;Судя по соседним русским деревням и истории их заселения&lt;/ref&gt; ауылға Пермь губернаһынан күсенеп килеүселәр, башҡорттарҙан ошо ерҙәрҙе һатып алыусы дәүләт крәҫтиәндәре нигеҙ һалған. Нигеҙ һалыу ваҡыты, моғайын, күрше Непряхино, [[Урғыш]] һәм Әтербаш ауылдары кеүек үк — XIX быуаттың 60-сы йылдары&lt;ref name=&quot;асфандиняров&quot;&gt;Книга Асфандиярова А.З «История сел и деревень Башкортостана и сопредельних территорий» Уфа: Китап, 2009. 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4&lt;/ref&gt;. 1877 йылда 23 ихата була, 67 ир-ат һәм 70 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән&lt;ref name=&quot;ufagen&quot;&gt;[http://ufagen.ru/node/3395 Генеалогия и архивы Башкортостана]&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
Әтер йылғаһы буйында урынлаша&lt;ref name=&quot;ufagen&quot;/&gt;.

== Халҡы ==
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
| colspan=&quot;5&quot; |'''Дөйөм демографик күрһәткес'''
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |йыл
! rowspan=&quot;2&quot; |ихата
! colspan=&quot;3&quot; |кеше һаны
|-
|ирҙәр
|ҡатын-ҡыҙҙар
|Барыһы
|-
|1877&lt;ref name=&quot;ufagen&quot;/&gt;
|23
|67
|70
|137
|-
|1920&lt;ref name=&quot;gasrb&quot;&gt;[http://www.gasrb.ru/uf/file/1926_BashRespublika.pdf Населённые пункты Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121224154623/http://www.gasrb.ru/uf/file/1926_BashRespublika.pdf |date=2012-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|54
|113
|186
|299
|}

== Исеменең килеп сығышы ==
Ауылдың бер кешеһенең фекере буйынса ауылдың исеме «кила» һүҙенән сыҡҡан. Буласаҡ ауыл менән йәнәшәлә ҡайын урмандары күп булған, ҡайындарҙың олондарында оро-бәшмәктәр, халыҡ телендә бакалар йәки килалар күп булған. Был урында уларҙың күплеге күскенселәрҙе шаҡ ҡатырған, һәм улар үҙҙәренең ауылын шулар хөрмәтенә Килуновка тип атарға ҡарар иткән. Был килаларҙы улар ағыуын юҡ итер өсөн бешергәндәр, киптергәндәр һәм аҙаҡ ут тоҡандырыу өсөн саҡма мамығы сифатында ҡулланғандар. Ошолай кипкән осраҡта ул кремний осҡононан да еңел тоҡанған һәм бик оҙаҡ быҫҡыған (хатта көнө буйына). Нығыраҡ янып китһен өсөн тик уға көслө итеп өрөргә генә кәрәк булған.

== Тасуирламаһы ==
[[Октябрь революцияһы|Революцияға]] тиклем ауыл бай, хәлле&lt;ref&gt;Многие её жители были раскулачены и сосланы в ссылку (по данным сайта [http://lists.memo.ru Жертвы политического террора в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331114659/http://lists.memo.ru/ |date=2019-03-31 }})&lt;/ref&gt; һәм төҙөк була. Килуновкала май заводы, һөт заводы эшләй, күп ҡатлы йорттар була, өҫтәүенә аҫҡы ҡаты кирбестән, ә өҫкө ҡаты ағастан була. Ауылда иркен кластар, ике залы һәм эсендә туалеты менән кирбес мәктәп (1-4 кластар) була (шул ваҡыт өсөн бик яҡшы бина).

Ауылда башлыса дәүләт крәҫтиәндәре йәшәгән&lt;ref name=&quot;note&quot;/&gt;, ләкин унда бер нисә алпауыт, шул иҫәптән Цыбин һәм Киселёв та йәшәгән. Киселёв революциянан һуң халыҡ тарафынан колхоз рәйесе итеп һайланған, был вазифаны ул [[Павловка ГЭС-ы]] төҙөлөшө алдынан ауыл бөткәнгә тиклем биләй. Фронтҡа уны алмайҙар, сөнки ҡулы булмай. Халыҡ һәр саҡ уның яҡлы була һәм ғүмер буйына уға ярҙам итә. Киселёв шулай уҡ халыҡҡа хәленән килгәнсе ярҙам итә, үҙенең ике ҡатлы йортон колхоз идаралығына тапшыра. Ә Цыбиндың ике ҡатлы йортонда балалар баҡсаһы була.

== Ауылда йәшәүсе ғаиләләр ==
Ауылда түбәндәге ғаиләләр йәшәгән:

* Долгодворовтар&lt;ref&gt;[http://www.uznal.org/book_of_memory.php?bukva=4&amp;name=47&amp;surname=65&amp;repression=7 uznal.org]&lt;/ref&gt;
* Киселевтар
* Мохнаткиндар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://rosgenea.ru/?alf=13&amp;serchcatal=%CC%EE%F5%ED%E0%F2%EA%E8%ED&amp;r=4|title=rosgenea.ru|accessdate=2012-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121003114744/http://rosgenea.ru/?alf=13|archivedate=2012-10-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003114744/http://rosgenea.ru/?alf=13 |date=2012-10-03 }}&lt;/ref&gt;
* Полушкиндар&lt;ref&gt;[http://lists.memo.ru/d26/f477.htm list.memo.ru/d26/f477.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131195102/http://lists.memo.ru/d26/f477.htm |date=2011-01-31 }}&lt;/ref&gt;
* Сычкиндар&lt;ref&gt;[http://lists.memo.ru/d31/f493.htm list.memo.ru/d31/f493.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131232444/http://lists.memo.ru/d31/f493.htm |date=2011-01-31 }}&lt;/ref&gt;
* Торопыгиндар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ufapda.ru/moren/ufa1990.html|title=ufapda.ru}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Цыбиндар&lt;ref&gt;[http://lists.memo.ru/d35/f288.htm list.memo.ru/d35/f288.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201015714/http://lists.memo.ru/d35/f288.htm |date=2011-02-01 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==

* ''Асфандияров А. З.'' История сел и деревень Башкортостана и сопредельних территорий Уфа: Китап, 2009. 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4
* [http://ufagen.ru/node/3395 Генеалогия и архивы Башкортостана]
* [http://www.gasrb.ru/uf/file/1926_BashRespublika.pdf Населённые пункты Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121224154623/http://www.gasrb.ru/uf/file/1926_BashRespublika.pdf |date=2012-12-24 }}

{{Ҡариҙел районы ауылдары}}

[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:1960 йылда бөтөрөлгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Ҡариҙел районының бөткән тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>day43zlc5zxcdkzfy8yxmcvqsbm54c6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Морзе алфавиты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185191</id>
    <revision>
      <id>1297043</id>
      <parentid>1282792</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lp0 on fire</username>
        <id>46760</id>
      </contributor>
      <comment>Restored revision 1195673 by [[Special:Contributions/Kuzgaul|Kuzgaul]] ([[User talk:Kuzgaul|talk]]): Cross-wiki spam (two different spammers) (TwinkleGlobal)</comment>
      <origin>1297043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25081" sha1="0iy7yg0nvvo78ml2nfxhk55eym69897" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:International_Morse_Code.svg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b5/International_Morse_Code.svg/314px-International_Morse_Code.svg.png|мини|402x402пкс|Морзе алфавиты]]
'''Морзе алфавиты, ''«Морзя́нка»'', Морзе коды''' — символдар менән кодлау ысулы, унда алфавит хәрефтәре, һандар, пунктуация билдәләре һәм башҡа символдар эҙмә-эҙлекле нөктә һәм һыҙыҡтар менә бирелә .&lt;ref&gt;Скляр Б. Цифровая связь. Теоретические основы и практическое применение. Пер. с англ. — М.: Издательский дом «Вильямс», 2003, 1104 с., С. 39. ISBN 978-5-8459-0497-3&lt;/ref&gt;. Эҙмә-эҙлекле элемтә каналдары буйынса тапшырыу өсөн тәғәйенләнгән. Морзе алфавитының уникаль үҙенсәлеге булып кеше тарафынан махсус терминал ҡоролмаларын ҡулланмайынса кодлау һәм декодлау мөмкинлеге тора.

Морзе әлифбаһының ишетеү алымы киң ҡулланыла, ул [[Радио|радиоэлемтә]] (ишетеү радиотелеграфы) киң таралыу ала. Хәрби-диңгеҙ флотында Морзе коды караптар араһында махсус сигнал прожекторҙары ҡулланыла. Морзе кодын тактиль тапшырыу һирәк осрай, атап әйткәндә, ул смарт-сәғәттең ҡайһы бер моделдәрендә бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://support.apple.com/ru-ru/guide/watch/apd2c755c294/watchos|title=Тактильная передача времени на Apple Watch|website=Сайт Apple|access-date=2022-05-30}}&lt;/ref&gt;

Морзе стандарт кодында [[ваҡыт]] берәмеге өсөн иң ҡыҫҡа сигнал оҙайлығы ҡабул ителә. Һыҙыҡ оҙайлығы өс нөктәгә тигеҙ. Бер тамға элементтары араһындағы пауза, 3 нөктә, 7 нөктә [[Һүҙ|һүҙҙәре]] араһында.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.itu.int/rec/R-REC-M.1677-1-200910-I/ |title=M.1677 : International Morse code |access-date=2014-04-23 |archive-date=2012-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106142719/http://www.itu.int/rec/R-REC-M.1677-1-200910-I/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; Код теләһә ниндәй тиҙлек менән тапшырыла ала, өҫтәүенә, декодлау мөмкинлеге ваҡыт интервалын үтәлмәһә лә һаҡлана.

Америка уйлап табыусыһы һәм рәссамы [[Сэмюэл Морзе]] хөрмәтенә аталған. Хәреф кодтарын (ысынында «код») Морзеның коллегаһы Альфред Вейл өҫтәй, был фактты Морзе һуңынан ҡәтғи инҡар итә (һәм шул уҡ ваҡытта телеграф уйлап табыуын да үҙенә бәйләй). Вейлем кодтың һанлы өлөшөн уйлап тапҡандыр. Ә 1848 йылда Немец Фридрих Герке тарафынан Вейл/Морзе коды камиллаштырыла. Герке камиллаштырған код бөгөн дә ҡулланыла.

== Тарихы ==

==== Морзе аппараты ====
Морзе алфавиты уйлап табыусылар Сэмюэл Финли Брейзе Морзе (1791—1872), Альфред Вейл һәм Джозеф Генри тарафынан 1838 йылда үҙҙәре уйлап сығарған «Морзе» аппараты тип аталған телеграф аппараты өсөн төҙөлә.Ҡайһы бер тикшеренеүселәр кодтың авторы Сэмюэл Морзеның бизнес-партнеры Альфред Вале булған тип иҫәпләй, ул 5 персонаждан торған төркөмдәрҙең «коммерция кодын» индереүе менән билдәле.

Уҡ тибындағы беренсе телеграф ҡоролмаларынан айырмалы рәүештә, күп сымлы элемтә линиялары һәм тиҙлеге түбән булған (сәғәтенә 25 һүҙ самаһы) күп сымлы элемтә линиялары йыш ҡына башҡарыла, Морзе аппараты бер генә сигнал сымы ярҙамында (икенсеһе ер булыуы мөмкин) тапшырыу тиҙлеген 10 тапҡырға арттырырға һәм ҡағыҙ таҫмала сигналды яҙҙырыу рәүешендә автоматик документация үткәрергә мөмкинлек бирә. Аппарат телеграф асҡысынан тора, уның менән телеграф операторы линиялағы токты ҡул менән модуляциялай һәм ҡағыҙ таҫманы энә йәки буяу роликтары алдында һуҙып торған ҡабул итеү яҙыу ҡоролмаһынан тора. Һыҙыҡҡа тоташтырылған электромагнит хәрәкәтендә роликты ҡағыҙға ҡыҫып, унда төрлө нөктә йәки һыҙыҡ ҡалдырыла, йәғни Морзе коды аша тапшырылған хәбәрҙе ҡағыҙға баҫа..

==== Морзе алфавиты үҫеше ====
Беренсе, төп нөсхә, Морзе коды хәҙергеһенән айырылып тора, унда төрлө оҙайлыҡтағы, «нөктә», «һыҙыҡ», «оҙон нөктә», «оҙон һыҙыҡ» (нөктәнән 4 тапҡырға оҙонораҡ), шулай уҡ символ эсендә төрлө оҙонлоҡтағы паузалар ҡулланыла. Мәҫәлән, «С» хәрефе (кириллица аналогы — «Ц») өс нөктә менән кодлана, унда 1-се һәм 2-се һәм 2-се пауза ҡыҫҡа була һәм 2-се һәм 3-сө оҙонораҡ була, ә «0» һаны, ҡағиҙә булараҡ, бик оҙон һыҙыҡ була (10 нөктәнән артыҡ). Тағы ла бер етешһеҙлек инглиз алфавитында булмаған хәрефтәрҙе тапшырып булмай, был кодты төрлө илдәрҙә ҡулланыуҙы ҡатмарлаштыра.

[[1848 йыл]]да [[:en:Friedrich Clemens Gerke|Фридрих]] Герке (Friedrich Clemens Gerke) Морзе кодын камиллаштыра, унда яңы символдар индерә, символ эсендә үҙгәрешһеҙ элемент-ара паузалар яһай һәм элементтың оҙайлығы буйынса ике генә элементты ҡалдыра: ҡыҫҡа — нөктә һәм оҙон — ''һыҙыҡ''. 1851 йылдан Герке коды, ''Америка'' алфавиты менән «Гамбург алфавитының» (Hamburg alphabet) йәки Морзе янындағы континенталь коды) атамаһын ала, Германияла һәм Австрияның ҡабул ителә.

[[1865 йыл]]да, Халыҡ-ара электр элемтәһе союзына нигеҙ һалыусы беренсе Халыҡ-ара телеграф конференцияһында, Морзе алфавитының ''халыҡ-ара'' варианты — International Morse code әҙерләнә һәм ҡабул ителә, ул Герке кодының артабанғы үҫеше булып тора. Оҙаҡ ваҡыт Морзе әлифбаһының төрлө версиялары төрлө илдәрҙә үҙ аллы йәшәй, был ҙур уңайһыҙлыҡтар тыуҙырмай, сөнки телеграф линиялары сымлы була, әммә XX быуат башында радиоэлемтәнең ҡыҙыу үҫеше башлана һәм 1930-сы йылдарҙа Морзе алавитының халыҡ-ара варианты ҡалғандарҙы ҡыҫырыҡлап сығара. Ул әлеге ваҡытта ла ҡулланыла.

==== Өйрәнеү ====
Уртаса тапшырыу тиҙлегендә тексты ғәҙәти ысул менән яҙып өлгөрөп булмай, шуға күрә, уҡыу барышында, йыш ҡына радиограммаларҙы ҡыҫҡартыу ысулдары ла эшләнә. Ҡағиҙә булараҡ, яҙыуҙағы иң ҡатмарлы хәрефтәр ябайлаштырылған тамғалар менән алмаштырыла. Юғары тиҙлектә тулыһынса стенографик яҙыуға йәки клавиатурала тексты ҡабул итеүгә күсә.

== Көйләү (напев) ==

==== Өйрәнеү ====
Морзе алфавитындағы символдарҙың нисек кодланыуын хәтерҙә ҡалдырыу бик ябай. Бының өсөн төрлө визуаль-ассоциатив таблицалар ярҙам итә ала, уларҙа алфавит хәрефтәре һәм һандар нөктәләр һәм һыҙыҡ рәүешендә һүрәтлә.&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Н. Папков, Е. Савицкий, Е. Юрьев|заглавие=Учим азбуку Морзе|ссылка=|язык=ru|издание=Моделист-Конструктор|тип=журнал|год=1985|том=|номер=3|страницы=45—46|doi=|issn=0131-2243}}&lt;/ref&gt; Әммә бындай уҡытыу Морзе кодын етерлек тиҙлек менән ҡабул итергә мөмкинлек бирмәй, сөнки нөктәләрҙе һәм тиреләрҙе иҫәпләү һәм һәр символдың тәржемәһе операторҙан артыҡ ҙур ваҡыт талап итә.

Ишетеү алымына өйрәтеү, йышыраҡ, билдәнең ритмик структураһын айырым нөктәләргә һәм һыҙыҡтарға бүлеп тормайынса, хәтерләргә мөмкинлек биргән һүҙ формалары ярҙамында башҡарыла. Билдәнең структураһы (йыр) тейешле оҙайлыҡ һәм интервалдар менән әйтелә торған шартлы телмәр билдәләренән тора. Һүҙ формаһы ла шундай уҡ рәүештә барлыҡҡа килә, тик һәр символ Морзе кодындағы ритмик структураһына тап килгән ижектәр һаны һәм оҙайлығы менән һүҙгә йәки фразаға сағыштырыла. Шул уҡ ваҡытта, хәтерләү ябайлығы өсөн, фразаның беренсе хәрефе йәки мәғәнәһе символ менән еңел ассоциацияланырға тейеш.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=В. Ш. Набиев|заглавие=Радиотелеграфия. Методические указания по изучению дисциплины.|nodot=|ссылка=http://lib.ulstu.ru/venec/disk/2015/Nabiev_4.pdf|ответственный=|место=Ульяновск|издательство=УВАУ ГА(И)|год=2010|том=|страниц=24|страницы=|isbn=|ref=}}&lt;/ref&gt;

Өйрәнеү барышында яңғыраш һәм символдың мәғәнәһе араһында ассоциатив-рефлектор бәйләнеш формалаша, был сағыштырмаса еңел Морзе алфавитын минутына 50-100 тамға тиҙлеге менән тапшырырға һәм ҡабул итергә мөмкинлек бирә, был уны практик радиоэлемтә ҡулланыу өсөн етерлек. Тиҙлектең артабанғы күтәрелеүе кешенең индивидуаль һәләтенә бәйле. Ҡағиҙә булараҡ, ритм тойғоһо һәм музыкаль ишетеү һәләте үҫешкән кешеләргә уҡытыу еңелерәк бирелә.

== Көйләү (йырлау) ==
Ғәмәлдә морзе кодының һәр билдәһенә тап килгән «мелодия» (мнемоник ҡылым формаһы) тип аталған мәрәйҙәр һәм даштар һанын һәм уларҙың эҙмә-эҙлелеге ятлана. «Көйләү» стандарт түгел, улар уҡыу мәктәбенә ҡарап үҙгәрергә йәки бөтөнләй ҡулланылмаҫҡа мөмкин (һуңынан стажер символдың «көйөн» ятлай). Профессиональ диңгеҙ радиооператорҙары араһында көйһеҙ уҡытыу ғәмәлгә индерелгән; өҫтәүенә, алфавитты «көйҙәр» менән ятлау ҡабул итеү тиҙлеген кәметкән аяуһыҙ ғәмәл тип һаналған.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
!Русский символ
!Латинский символ
!Код Морзе
!«Напевы»
|-
|[[А (кириллица)|А]]
|{{Audio-nohelp|A morse code.ogg|A}}
|· −
|ай-даа, ай-ваа
|-
|[[Б]]
|{{Audio-nohelp|B morse code.ogg|B}}
|− · · ·
|баа-ки-те-кут, беей-ба-ра-бан
|-
|[[В (кирил хәрефе)|В]]
|{{Audio-nohelp|W morse code.ogg|W}}
|· − −
|ви-даа-лаа, вол-чаа-таа
|-
|[[Г]]
|{{Audio-nohelp|G morse code.ogg|G}}
|− − ·
|гаа-раа-жи, гаа-гаа-рин
|-
|[[Д]]
|{{Audio-nohelp|D morse code.ogg|D}}
|− · ·
|доо-ми-ки, даай-ку-рить
|-
|[[Е (кириллица)|Е]] (также и [[Ё (кирил хәрефе)|Ё]])
|{{Audio-nohelp|E morse code.ogg|E}}
|·
|есть
|-
|[[Ж]]
|{{Audio-nohelp|V morse code.ogg|V}}
|· · · −
|я-бук-ва-жээ, же-ле-зис-тоо
|-
|[[З]]
|{{Audio-nohelp|Z morse code.ogg|Z}}
|− − · ·
|заа-каа-ти-ки
|-
|[[И]]
|{{Audio-nohelp|I morse code.ogg|I}}
|· ·
|и-ди, ишь-ты
|-
|[[Й]]
|{{Audio-nohelp|J morse code.ogg|J}}
|· − − −
|йес-наа-паа-раа, Йош-каа-роо-лаа
|-
|[[К (кириллица)|К]]
|{{Audio-nohelp|K morse code.ogg|K}}
|− · −
|каак-же-таак, каак-де-лаа
|-
|[[Л]]
|{{Audio-nohelp|L morse code.ogg|L}}
|· − · ·
|лу-наа-ти-ки
|-
|[[М (кириллица)|М]]
|{{Audio-nohelp|M morse code.ogg|M}}
|− −
|маа-маа, Маа-шаа
|-
|[[Н (кириллица)|Н]]
|{{Audio-nohelp|N morse code.ogg|N}}
|− ·
|ноо-мер, наа-те
|-
|[[О (кирил хәрефе)|О]]
|{{Audio-nohelp|O morse code.ogg|O}}
|− − −
|оо-коо-лоо
|-
|[[П]]
|{{Audio-nohelp|P morse code.ogg|P}}
|· − − ·
|пи-лаа-поо-ёт
|-
|[[Р (кириллица)|Р]]
|{{Audio-nohelp|R morse code.ogg|R}}
|· − ·
|ре-шаа-ет, ру-каа-ми
|-
|[[С (кириллица)|С]]
|{{Audio-nohelp|S morse code.ogg|S}}
|· · ·
|си-ни-е, си-не-е, са-мо-лёт
|-
|[[Т (кириллица)|Т]]
|{{Audio-nohelp|T morse code.ogg|T}}
|−
|таак, таам
|-
|[[У]]
|{{Audio-nohelp|U morse code.ogg|U}}
|· · −
|у-нес-лоо, у-бе-гуу
|-
|[[Ф]]
|{{Audio-nohelp|F morse code.ogg|F}}
|· · − ·
|фи-ли-моон-чик
|-
|[[Х (кириллица)|Х]]
|{{Audio-nohelp|H morse code.ogg|H}}
|· · · ·
|хи-ми-чи-те
|-
|[[Ц]]
|{{Audio-nohelp|C morse code.ogg|C}}
|− · − ·
|цаа-пли-наа-ши, цаа-пли-цаа-пли
|-
|[[Ч]]
|Ö
|− − − ·
|чаа-шаа-тоо-нет, чее-лоо-вее-чек
|-
|[[Ш]]
|CH
|− − − −
|шаа-роо-ваа-рыы, шуу-раа-доо-маа
|-
|[[Щ]]
|{{Audio-nohelp|Q morse code.ogg|Q}}
|− − · −
|щаа-ваам-не-шаа, щуу-каа-жи-ваа
|-
|[[Ъ]]&lt;ref&gt;Для твёрдого знака применялось также сочетание «. — — . — .». Сейчас практически всегда вместо Ъ передают Ь.&lt;/ref&gt;
|Ñ
|− − · − −
|твёёр-дыый-не-мяяг-киий
|-
|[[Ы]]
|{{Audio-nohelp|Y morse code.ogg|Y}}
|− · − −
|ыы-не-наа-доо
|-
|[[Ь]] (также и [[Ъ]])
|{{Audio-nohelp|X morse code.ogg|X}}
|− · · −
|тоо-мяг-кий-знаак, знаак-мяг-кий-знаак
|-
|[[Э]]
|É
|· · − · ·
|э-ле-роо-ни-ки, э-ле-ктроо-ни-ка
|-
|[[Ю]]
|Ü
|· · − −
|ю-ли-аа-наа
|-
|[[Я]]
|Ä
|· − · −
|я-маал-я-маал
|-
| colspan=&quot;2&quot; |{{Audio-nohelp|1 number morse code.ogg|1}}
|· − − − −
|и-тооль-коо-оо-днаа
|-
| colspan=&quot;2&quot; |{{Audio-nohelp|2 number morse code.ogg|2}}
|· · − − −
|две-не-хоо-роо-шоо
|-
| colspan=&quot;2&quot; |{{Audio-nohelp|3 number morse code.ogg|3}}
|· · · − −
|три-те-бе-маа-лоо
|-
| colspan=&quot;2&quot; |{{Audio-nohelp|4 number morse code.ogg|4}}
|· · · · −
|че-тве-ри-те-каа
|-
| colspan=&quot;2&quot; |{{Audio-nohelp|5 number morse code.ogg|5}}
|· · · · ·
|пя-ти-ле-ти-е
|-
| colspan=&quot;2&quot; |{{Audio-nohelp|6 number morse code.ogg|6}}
|− · · · ·
|поо-шес-ти-бе-ри
|-
| colspan=&quot;2&quot; |{{Audio-nohelp|7 number morse code.ogg|7}}
|− − · · ·
|даа-даа-се-ме-ри
|-
| colspan=&quot;2&quot; |{{Audio-nohelp|8 number morse code.ogg|8}}
|− − − · ·
|воо-сьмоо-гоо-и-ди
|-
| colspan=&quot;2&quot; |{{Audio-nohelp|9 number morse code.ogg|9}}
|− − − − ·
|ноо-наа-ноо-наа-ми
|-
| colspan=&quot;2&quot; |{{Audio-nohelp|0 number morse code.ogg|0}}
|− − − − −
|нооль-тоо-оо-коо-лоо
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[Нөктә (тыныш билдәһе)|Точка]]
|· · · · · · [[:en:Morse code#Letters, numbers, punctuation, prosigns for Morse code and non-English variants|('''· − · − · − ''')]]
|то-чеч-ка-то-чеч-ка
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[Өтөр|Запятая]]
|· − · − · − [[:en:Morse code#Letters, numbers, punctuation, prosigns for Morse code and non-English variants|('''− − · · − − ''')]]
|крю-чоок-крю-чоок-крю-чоок
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[Ике нөктә|Двоеточие]]
|− − − · · ·
|двоо-ее-тоо-чи-е-ставь
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[Нөктәле өтөр|Точка с запятой]]
|− · − · − ·
|тоо-чка-заа-пя-таа-я
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[Йәйәләр|Скобка]]
|− · − − · − [[:en:Morse code#Letters, numbers, punctuation, prosigns for Morse code and non-English variants|('''− · − − · ''', '''− · − − · − ''')]]
|скоо-бку-стаавь-скоо-бку-стаавь, скоо-бку-тыы-мнее-пи-шии
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Апостроф
|· − − − − ·
|крю-чоок-тыы-веерх-ниий-ставь
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[Тырнаҡтар|Кавычки]]
|· − · · − ·
|ка-выы-чки-ка-выы-чки, ка-выы-чки-от-крыы-ли, ка-выы-чки-за-крыы-ли 
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Тире
|− · · · · −
|чёёр-точ-ку-мне-да-ваай, чёёр-точ-ку-ты-пи-шии
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Косая черта
|− · · − ·
|дрообь-здесь-пред-стаавь-те, доо-ми-ки-ноо-мер
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Подчёркивание
|· · − − · −
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Вопросительный знак
|· · − − · ·
|вы-ку-даа-смоо-три-те, до-про-сии-лии-е-го, у-нес-лоо-доо-ми-ки, э-ти-воо-проо-си-ки
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Восклицательный знак
|− − · · − − [[:en:Morse code#Letters, numbers, punctuation, prosigns for Morse code and non-English variants|('''− · − · − − ''')]]
|оо-наа-вос-кли-цаа-лаа
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Плюс
|· − · − ·
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Знак раздела
|− · · · −
|рааз-де-ли-те-каа
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Ошибка/перебой
|· · · · · · · ·
|хи-ми-чи-те-хи-ми-чи-те, ше-стью-во-семь-со-рок-во-семь
|-
| colspan=&quot;2&quot; |@
|· − − · − ·
|со-баа-каа-ре-шаа-ет, со-баа-каа-ку-саа-ет
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Конец связи
|· · · − · −
|
|}
Цифрҙарҙың, тыныш билдәләренең һәм латин хәрефтәренең музыкаль яңғырашы '''[http://www.cqham.ru/forum/attachment.php?attachmentid=44071&amp;d=1258999489 аудиояҙмаһы]'''.

== Морзе алфавиты тапшырған беренсе хәбәр ==
Беренсе рәсми бәйләнеш 1844 йылдың 24 майында тапшырыла. Вашингтонда Юғары судтан Балтиморға бер һөйләмле телеграмма ебәрелә: «Алла нимә эшләне!»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.loc.gov/item/mmorse000107/|title=Первое телеграфное сообщение|author=|website=Библиотека Конгресса США|date=|publisher=|access-date=2017-08-11|archive-date=2017-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715101734/https://www.loc.gov/item/mmorse000107/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; Был хәбәр Чис китабынан Библия шиғырының аҙағы менән тап килә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bibleonline.ru/bible/eng/04/23/#23|title=Числа 23:23|author=Перевод Короля Иакова|website=Библия Онлайн|date=|publisher=|access-date=2017-08-11|archive-date=2017-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811185804/https://www.bibleonline.ru/bible/eng/04/23/#23|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bibleonline.ru/bible/rus/04/23/#23|title=Числа 23:23|author=Русский Синодальный Перевод|website=Библия Онлайн|date=|publisher=|access-date=2017-08-11|archive-date=2017-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811185759/https://www.bibleonline.ru/bible/rus/04/23/#23|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://ochakiv.narod.ru/content/shemy/index.html ''Г. Иванов, Б. М. Иваново'' Радиооператор. — М.: ДОСААФ, 1976]
* [https://web.archive.org/web/20130730043903/http://www.cqham.ru/forum/attachment.php?attachmentid=61019&amp;d=1282160572 ''М. Красовский'' Азбука Морзе. Асҡыс эшләү һәм ҡабул итеү һәләтен // журналдарға арзаныраҡ китапхана «бөтә Радио», вып. 19. — М.: Дәүләт нәшриәте, 1927]
* [http://archive.radio.ru/web/1973/06/015/ ''«Мелодия» телеграф коды // Журнал «Радио», № 6, 1973'']
* {{Публикация|книга|заглавие=Международный код Морзе. Рекомендация МСЭ-R M.1677-1 (10/2009)|ссылка=https://www.itu.int/dms_pubrec/itu-r/rec/m/R-REC-M.1677-1-200910-I!!PDF-R.pdf|ответственный=|место=Женева|издательство=Международный союз электросвязи ITU|год=2009|страниц=|ref=}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Процедуры телеграфии Морзе в морской подвижной службе. Рекомендация МСЭ-R M.1170-1 (03/2012)|ссылка=https://www.itu.int/dms_pubrec/itu-r/rec/m/R-REC-M.1170-1-201203-I!!PDF-R.pdf|ответственный=|место=Женева|издательство=Международный союз электросвязи ITU|год=2015|страниц=|ref=}}

== Һылтанмалар ==
** [https://morsecodetranslator.co/ Переводчик кода Морзе, аудио и флэш-сигнал](EN)
** [https://web.archive.org/web/20121207024815/http://www.radio-portal.ru/index.php/kink/130-2010-06-21-16-39-20/1953-2010-06-21-17-19-10 Как выучить азбуку Морзе (портал радиолюбителей)]

[[Категория:Кодировкалар]]
[[Категория:Радио]]</text>
      <sha1>0iy7yg0nvvo78ml2nfxhk55eym69897</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кисерештәр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190555</id>
    <revision>
      <id>1297092</id>
      <parentid>1230006</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T01:11:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4638" sha1="qnbr6jp7186k1s5osrvikfrj0s0ww2k" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[File:Эмоции в танце.jpg|thumb|280 пкс|Бейеүҙәге кисерештәр]]
'''Кисерештәр — эмоциональ процесс''', '''эмоциональ феномен''', '''эмоциональ торош''', '''эмоция''' ({{Lang-la|emoveo}} ''хайран ҡалдырам, тулҡынландырам, борсойом''), ''сленг.'' '''аффект''' ({{Lang-la|affectus}} ҡыҫҡа ваҡытлы артыҡ көслө кисереш) — объекттарҙың һәм хәл-ваҡиғаларҙың субъектив мәғәнәһен сағылдырған һәм аңда кисереш формаһында бирелгән эшмәкәрлекте ([[тәртип]], ҡабул итеү, [[фекерләү]]) дәртләндереүсе һәм көйләүсе психофизиологик процесс. Кисерештәр араһында аффекттар, [[эмоция]]лар, [[Хиссиәт|хистәр]] һәм кәйеф айырым ҡарала.

=== Төп кисерештәр ===
Күп тикшеренеүселәр, төрлө нигеҙҙә, ''төп'' йәки ''фундаменталь эмоцияларҙы'' — йәғни кеше эмоциональ тормошоноң бөтә төрлөлөгөн тәшкил иткән элементар эмоциональ процестарҙы айырып ҡарарға тырыша. Төрлө тикшеренеүселәр был эмоцияларҙың төрлө исемлеген тәҡдим итә, әммә берҙәм һәм дөйөм ҡабул ителгәндәре әлегә юҡ.

Эмоцияларҙың формаль моделе 18 төп һәм 4 ҡатмарлы эмоцияны үҙ эсенә ала.

''К. Э. Изард'' төп эмоцияларҙың түбәндәге исемлеген тәҡдим итә&lt;ref&gt;''[[Изард, Кэррол|Изард К. Э.]]'' [http://flogiston.ru/library/izard2 Эмоции человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130316010627/http://flogiston.ru/library/izard2 |date=2013-03-16 }} — М., 1980. — С. 52-71&lt;/ref&gt;:

# [[Ҡыҙыҡһыныу (хис)|Ҡыҙыҡһыныу]] — ҡуҙғыу;
# ләззәт — шатлыҡ;
# ғәжәпләнеү;
# ҡайғы — ғазап;
# асыу — ярһыу;
# күңел ҡайтыу — ерәнеү;
# түбәнһетеү — һанға һуҡмау;
# ҡурҡыу — ҡот осоу;
# оят — тартыныусанлыҡ;
# ғәйеп — тәүбә итеү.

=== Додонов классификацияһы ===
Совет психологы Б.И. Додонов ошондай эмоциональ процестарҙы классификациялауҙы тәҡдим итә:

* альтруистик;
* коммуникатив;
* глорик;
* праксик;
* пугник;
* романтик;
* [[Эпистемология|гностик]];
* эстетик;
* гедонистик;
* акизитив эмоциялар.

Додонов билдәләүенсә, һәр кешегә үҙенең «эмоциональ көйө» хас, ул кешегә иң яҡын, теләгән һәм даими эмоциялар менән характерланған дөйөм эмоциональ йүнәлеш бирә{{Sfn|Коломинский Я. Л.|1986|с=199}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Эмоцияларҙың психологик теориялары
* Эмоциональ интеллект

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

=== Китаптар ===
* Симонов П. В.,. Эмоциональный мозг. — М.: Наука, 1981. — 216 с. — 6600 экз.
* Изард, К. Э. Психология эмоций = The Psychology of Emotions. — Питер, 2007. — С. 27. — 464 с. — (Мастера психологии). — 3000 экз. — ISBN 5-314-00067-9.
* Березанская, Н. Б., Нуркова, В. В. Психология. — Юрайт-Издат, 2003. — 576 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-9692-0465-2.
* Коломинский Я. Л.,. Человек: психология. — М.: Просвещение, 1986. — 223 с.

=== Мәҡәләләр ===
* Леонтьев А. Н.. Потребности, мотивы и эмоции. — Москва: МГУ, 1971.

{{әҙерләмә}}
{{Тойғолар}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Хисле процесстар]]
[[Категория:Тойғолар]]</text>
      <sha1>qnbr6jp7186k1s5osrvikfrj0s0ww2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Копенгаген</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193251</id>
    <revision>
      <id>1297097</id>
      <parentid>1251691</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T04:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56901" sha1="bok4x0zizwz6iydlafvu73im2mc5cza" xml:space="preserve">{{другие значения}}
{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Копенгаген
 |изображение             = {{Photomontage|position=center
 | photo1a                       = Christiansborg fra Nikolaj Kirken.jpg
 | photo2a                       = Frederiksgade with the Marble Church.jpg
 | photo2b                       = Børsen - The Stock Exchange (34621560292).jpg
 | photo3a                       = Nyhavn-panorama.jpg
 | photo4a                       = Cityscape and skyline by the Copenhagen Lakes, Denmark - (36018109956).jpg
   | size                       = 270
   | spacing                    = 2
   | color                      = #FFFFFF
   | border                     = 0
   }}
 |страна                  = Дания
 |герб                    = Greater coat of arms of Copenhagen.svg
 |описание герба          = Копенгаген гербы
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
 |lat_deg = 55|lat_min= 41|lat_sec=13
 |lon_deg = 12|lon_min= 35|lon_sec=0
 |CoordScale              = 50000
 |карта региона           = 0
  |вид региона            = Өлкә
 |регион                  = Ховедстаден
 |регион в таблице        = 
 |вид района              = 
 |район                   = 
 |район в таблице         = 
 |вид общины              = Коммуна
 |община                  = Копенгаген
 |община в таблице        = 
 |внутреннее деление      = 
 |вид главы               = 
 |глава                   = 
 |дата основания          = 1167
 |первое упоминание       = XI быуат
 |прежние имена           = 
 |статус с                = XIII быуат
 |площадь                 = 86,40&lt;ref&gt;{{cite web|title=ARE207: Area by region|url=http://www.statbank.dk/ARE207|website=Statbank.dk|publisher=Statistics Denmark|accessdate=2016-08-06|lang=dk|date=2016-01|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304181436/http://statbank.dk/are207|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
 |вид высоты              = 
 |высота центра НП        = 
 |климат                  = диңгеҙ
 |официальный язык        = 
 |официальный язык-ref    = 
 |население               = 615 993&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.statbank.dk/statbank5a/SelectVarVal/saveselections.asp |title=Архивированная копия |access-date=2018-07-13 |archive-date=2015-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209013610/http://www.statbank.dk/statbank5a/selectvarval/saveselections.asp |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
 |год переписи            = 2018
 |плотность               = 6214,7
 |население агломерации   = 1 308 983 кеше 
 |национальный состав     = 
 |конфессиональный состав = 
 |этнохороним             = копенгагенлы
 |часовой пояс            = +1
 |DST                     = есть
 |телефонный код          = +45
 |почтовые индексы        = 1050–1778, 2100, 2150, 2200, 2300, 2400, 2450
 |автомобильный код       = 
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |сайт                    = https://www.kk.dk/
 |язык сайта              = da
 |язык сайта 2            = en
 |язык сайта 3            = 
 |язык сайта 4            = 
 |язык сайта 5            = 
}}

'''Копенга́ген''' ({{lang-da|København}} [{{IPA|kʰøb̥ənˈhaʊ̯ˀn}}]&lt;ref&gt;Также возможен вариант {{IPA|[kʰøb̥m̩ˈhaʊ̯ˀn]}}&lt;/ref&gt;{{audio|Da-København.ogg| }}, 1906 йылға тиклем — ''Kjøbenhavn''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sproget.dk/raad-og-regler/artikler-mv/svarbase/SV00016847 |title=Hvornår blev Kjøbenhavn til København? |access-date=2017-08-21 |archive-date=2017-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822014510/http://sproget.dk/raad-og-regler/artikler-mv/svarbase/SV00016847 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;, иҫке дан телендә: ''Køpmannæhafn'' — «сауҙа гаване»; {{lang-la|Hafnia}}) — [[Дания]]ның баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы, [[Зеландия (утрау)|Зеландия]], Слотсхольмен һәм Амагер утрауҙарында урынлашҡан. Тарихи ҡаланың халҡы 600 меңдән ашыу кеше тәшкил итә, ҡала яны биҫтәләре менән бергә 1,3 миллиондан ашыу кеше йәшәй. Ҡаланың бер өлөшө үҙ-үҙен иғлан иткән Христиания ирекле ҡалаһы өлөшләтә үҙидаралыҡта тора.

Ҡала Данияның мәҙәни, иҡтисади һәм хөкүмәт үҙәге, Копенгаген фонд биржаһы менән Төньяҡ Европаның иң ҙур финанс үҙәктәренең береһе булып тора. Эресунн күпере төҙөлөп бөткәс, Копенгаген [[Швеция]]ның Скания провинцияһы һәм уның иң ҙур ҡалаһы Мальме менән тығыҙ интеграциялана, Эресунн төбәген барлыҡҡа килтерә.

1479 йылда нигеҙләнгән [[Копенгаген университеты]] Данияның иң боронғо университеты булып тора.

== Этимологияһы ==
1043 йылда хәҙерге ҡала урынында ''Хавн''  ({{lang-da|havn}} — «пристань») балыҡсылар ауылы, уның янында 1167 йылда замок төҙөлә. Был ауылдан һәм замоктан үҫкән ҡаланы 1231 йылда ''Кьобмансхавн'' (''Kjobrmannshavn'' — «сауҙагәрҙәр пристане», ''kjobmann'' — «сауҙагәр, һатыусы», һәм ''havn'' — «пристань»), ә һуңынан ''Кьобенхавн'' (''Kjøbenhavn'') тип атайҙар. Хәҙерге дан формаһы — ''Кёбенхавн'' ({{lang-da|København}}); «Копенгаген» атамаһы ''Копенха́ген'' (''Kopenhagen'') топонимының немец формаһы йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән{{sfn|Поспелов|2002|с=214}}.

== Тарихы ==
Копенгаген урынында XII быуатта ҙур булмаған Хавн ауылы булған, уны епископ Абсалон 1167 йылда замок төҙөлгәндән һуң нығытмалы ҡала тип үҙгәрткән. 1254 йылда Копенгаген беренсе ҡала привилегияларын ала. 1416 йылда король Эрик Померанский Копенгагенды яулап ала һәм 1433 йылда уны үҙенең резиденцияһы иткән&lt;ref name=&quot;Викитека ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Копенгаген|том=XVI|страницы=162—163}}&lt;/ref&gt;.

Граф һуғышы ваҡытында Копенгаген ҡаты ҡамауға дусар була, ә 1658-1659 йылдарҙа [[Швеция]] ғәскәренән батырҙарса һаҡлап ҡалына&lt;ref name=&quot;Викитека ЭСБЕ&quot;/&gt;.

1728 йылда Копенгаген янғыны ҡала ҡоролмаларының дүрттән бер өлөшөн юҡ итә.

===Копенгаген XIX быуатта  ===
1807 йылда Копенгаген [[Британия империяһы|инглиздәрҙең]] бомбаға тотоуынан ныҡ зыян күрә&lt;ref&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Копенгаген}}&lt;/ref&gt;, ә алты йыл элек ҡала янында билдәле диңгеҙ алышы була&lt;ref name=&quot;Викитека ЭСБЕ&quot;/&gt;.

Кастеллет цитаделе ғына һаҡланып ҡалған иҫке нығытмалар урынында бульварҙар төҙөлә, уларға тиҙ үҫкән биҫтәләр (Вестербро, Нерребро һәм Эстербро) тоташа, һуңғы йылдарҙа улар ҡала менән ҡушылған тиерлек. Көнбайышта Фредериксберг (46 954 кеше), төньяҡ-көнбайышта Уттерслев (2596 кеше) һәм Амагере утрауында Зундбьерне (13310 кеше) ҡалалары хужалыҡ йәһәтенән Копенгаген менән бер бөтөн булып тора. Копенгаген ҡеүәтле диңгеҙ форттары менән нығытылған&lt;ref name=&quot;Викитека ЭСБЕ&quot;/&gt;.
[[Файл:Map of Copenhagen 1844.jpg|альт=Карта Копенгагена, 1844 г.|мини|Копенгаген картаһы, 1844 йыл.]] 
XIX быуат башындағы бәлә-ҡазаларға ҡарамаҫтан, Копенгаген Данияның «Алтын быуаты»  булараҡ билдле булған интенсив мәҙәни ижад осорон кисерә.

=== Копенгаген XX быуатта ===
XX быуат башына ҡарай Копенгаген сәскә атҡан сәнәғәт һәм административ ҡалаға әйләнә. Яңы ратуша һәм тимер юл вокзалы төҙөлгәндән һуң үҙәк көнбайышҡа күсә&lt;ref name=&quot;Københavns historie 1728-1914&quot;/&gt;. Амагерҙың Төньяҡ өлөшө Һәм Велби шулай уҡ 1901-1902 йылдарҙа Копенгаген составына индерелә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kobenhavnshistorie.dk/bog/khsd/1900/1900.html|author=Steffen Linvald.|title=Københavns hvornår skete det|publisher=København|accessdate=2016-05-27|language=dk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202230607/http://kobenhavnshistorie.dk/bog/khsd/1900/1900.html|archivedate=2013-12-02|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;. [[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында Данияның нейтралитеты Һөҙөмтәһендә Копенгаген [[Бөйөк Британия]] һәм [[Өсөнсө рейх|Германия]] менән сауҙа итеүҙән сәскә ата, ә ҡаланы һуғыш ваҡытында яҡынса 40 000 һалдат һаҡлай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dendigitalebyport.byhistorie.dk/monumenter/artikel.aspx?xid=denmark_and_southern_jutland|first=Jan|last=Baltzersen|title=Denmark and Southern Jutland during the First World War|publisher=Dansk Center for Byhistorie|accessdate=2016-05-27|language=dk|archive-date=2013-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203010028/http://dendigitalebyport.byhistorie.dk/monumenter/artikel.aspx?xid=denmark_and_southern_jutland|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

1920-се йылдарҙа халыҡ өсөн тауарҙар һәм торлаҡ йорттар етмәүе күҙәтелә. Кристиансхавндың иҫке өлөшөн емереп, ҡаланың иң насар ярлы йорттарынан ҡотолорға ниәтләйҙәр{{sfn|Schaldemose|2005|p=161}}. Шуға ҡарамаҫтан, тик 1930-сы йылдарҙа ғына, 5 ҙур торлаҡ йорт төҙөү өсөн, Кристианхавендағы Torvegade урамының бер яғы емерелә{{sfn|Schaldemose|2005|p=161}}.

=== Копенгаген XXI быуатта ===
2013 йылда Британияның Monocle журналы төҙөгән донъялағы йәшәү өсөн иң ҡулай ҡалалар рейтингында Копенгаген беренсе урынды биләй&lt;ref&gt;[http://runews24.ru/tourism/03072013-copenhagen-best-city.html Копенгаген признан лучшим для жизни городом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130820080530/http://runews24.ru/tourism/03072013-copenhagen-best-city.html |date=2013-08-20 }} // Runews24. — 3 июля 2013.{{V|3|7|2011}}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
Копенгаген — Данияның иң күп халыҡ йәшәгән ҡалаһы һәм [[Скандинавия]] илдәренең иң ҙур ҡалаларҙың береһе. Копенгаген муниципалитеты төп ҡалала — 591 481 кеше (2016 йылдың 1 ғинуарынан)&lt;ref name=&quot;pop1&quot; /&gt;. XXI быуаттың 1990-сы һәм XXI быуаттың беренсе ун йыллығында демографик шартлау була, был башлыса Данияға иммиграциялауға бәйле була. 

== Административ бүленеше ==
[[Файл:Nyhavn (Copenhagen).jpg|right|300px|thumb|Индре Бю]]
{|
|-
!Ҡала округтары
!Башҡа зоналар
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
# Индре Бю &lt;small&gt;(ҡала үҙәге) (Зеландия һәм Амагер утрауҙарында, Кристианхаун районында, шул иҫәптән Христиания ирекле ҡалаһында, Холмерҙа урынлашҡан)&lt;/small&gt;
# Эстербро
# Нёрребро
# Вестербро
# Вальбю
# Ванлёсе
# Брёнсхёй-Хусум (шул иҫәптән Тинбъерг)
# Биспебъерг
# Амагер Эст
# Амагер Вест (шул иҫәптән Эрестад районы)
|
* Фредериксберг &lt;small&gt;(ҡала эсендәге ҡала)&lt;/small&gt;
|
[[Файл:Districts of Copenhagen urban area.jpg|250px|Копенгагендың административ бүленеше]]
|}

== Климаты ==
Ҡала климаты — уртаса диңгеҙ климаты. Копенгаген климаты өсөн температураның бик аҙ йыллыҡ тирбәлеүе хас. Йәй бик һалҡын, ҡыш бик йомшаҡ.
{{Климат города
|Ширина = auto
|Город_род=Копенгагена за период 1981—2010 гг
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate2/06180.htm Погода и Климат], [http://svali.ru/catalog~29~6180~index.htm Туристический портал]
| Янв_ср_осад=46    | Янв_ср=1.3
| Фев_ср_осад=30    | Фев_ср=1.2
| Мар_ср_осад=39    | Мар_ср=3.3
| Апр_ср_осад=34    | Апр_ср=7.5
| Май_ср_осад=50    | Май_ср=12.3
| Июн_ср_осад=64    | Июн_ср=15.5
| Июл_ср_осад=61    | Июл_ср=18.0
| Авг_ср_осад=70    | Авг_ср=17.6
| Сен_ср_осад=62    | Сен_ср=13.9
| Окт_ср_осад=59    | Окт_ср=9.7
| Ноя_ср_осад=53    | Ноя_ср=5.4
| Дек_ср_осад=50    | Дек_ср=2.5
| Год_ср_осад=618   | Год_ср=9.0
| Янв_ср_мин=-0.9   | Янв_ср_макс=3.2
| Фев_ср_мин=-0.9   | Фев_ср_макс=3.4
| Мар_ср_мин=0.5    | Мар_ср_макс=6.1
| Апр_ср_мин=3.7    | Апр_ср_макс=11.3
| Май_ср_мин=8.2    | Май_ср_макс=16.4
| Июн_ср_мин=11.6   | Июн_ср_макс=19.3
| Июл_ср_мин=14.1   | Июл_ср_макс=22.0
| Авг_ср_мин=14.1   | Авг_ср_макс=21.7
| Сен_ср_мин=10.9   | Сен_ср_макс=17.4
| Окт_ср_мин=7.2    | Окт_ср_макс=12.6
| Ноя_ср_мин=3.4    | Ноя_ср_макс=7.6
| Дек_ср_мин=0.4    | Дек_ср_макс=4.3
| Год_ср_мин=6.0    | Год_ср_макс=12.1
| Янв_а_макс=10.9   | Янв_а_мин=-24.2
| Фев_а_макс=15.8   | Фев_а_мин=-20.0
| Мар_а_макс=20.8   | Мар_а_мин=-18.5
| Апр_а_макс=26.2   | Апр_а_мин=-8.8
| Май_а_макс=28.5   | Май_а_мин=-3.4
| Июн_а_макс=32.7   | Июн_а_мин=1.0
| Июл_а_макс=33.0   | Июл_а_мин=4.0
| Авг_а_макс=33.8   | Авг_а_мин=0.6
| Сен_а_макс=29.8   | Сен_а_мин=-3.2
| Окт_а_макс=23.2   | Окт_а_мин=-7.0
| Ноя_а_макс=16.6   | Ноя_а_мин=-15.2
| Дек_а_макс=12.5   | Дек_а_мин=-16.0
| Год_а_макс=33.8   | Год_а_мин=-24.2
| Янв_вода=5
| Фев_вода=4
| Мар_вода=5
| Апр_вода=8
| Май_вода=12
| Июн_вода=15
| Июл_вода=16
| Авг_вода=17
| Сен_вода=15
| Окт_вода=12
| Ноя_вода=8
| Дек_вода=5
| Год_вода=10
|}}
{{Климат города
|Ширина = auto
|Город_род=Копенгагена (аэропорт) за последние 10 лет (2009—2018 гг) 
|Источник=[https://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&amp;FYY=2009&amp;LMM=12&amp;LYY=2018&amp;WMO=06180&amp;CONT=euro&amp;REGION=0004&amp;LAND=FA&amp;ART=TEM&amp;R=0&amp;NOREGION=1&amp;LEVEL=162&amp;LANG=en&amp;MOD=tab www.weatheronline.co.uk]
| Янв_ср=1.1            | Янв_ср_осад=
| Фев_ср=0.9           | Фев_ср_осад=
| Мар_ср=3.8            | Мар_ср_осад=
| Апр_ср=8.2             | Апр_ср_осад=
| Май_ср=12.6             | Май_ср_осад=
| Июн_ср=15.8             | Июн_ср_осад=
| Июл_ср=18.7            | Июл_ср_осад=
| Авг_ср=18.0            | Авг_ср_осад=
| Сен_ср=14.9             | Сен_ср_осад=
| Окт_ср=10.4             | Окт_ср_осад=
| Ноя_ср=6.5            | Ноя_ср_осад=
| Дек_ср=3.1            | Дек_ср_осад=
| Год_ср=9.5             | Год_ср_осад=
| Янв_ср_мин=-0.5       | Янв_ср_макс=2.7
| Фев_ср_мин=-0.9      | Фев_ср_макс=2.8
| Мар_ср_мин=0.8       | Мар_ср_макс=6.7
| Апр_ср_мин=4.2       | Апр_ср_макс=12.2
| Май_ср_мин=8.5        | Май_ср_макс=16.8
| Июн_ср_мин=11.8        | Июн_ср_макс=19.8
| Июл_ср_мин=14.7       | Июл_ср_макс=22.7
| Авг_ср_мин=14.3        | Авг_ср_макс=21.8
| Сен_ср_мин=11.7        | Сен_ср_макс=18.2
| Окт_ср_мин=8.0        | Окт_ср_макс=12.7
| Ноя_ср_мин=4.9       | Ноя_ср_макс=8.2
| Дек_ср_мин=1.6       | Дек_ср_макс=4.7
| Год_ср_мин=6.6       | Год_ср_макс=12.4
| Янв_а_макс=       | Янв_а_мин=
| Фев_а_макс=       | Фев_а_мин=
| Мар_а_макс=       | Мар_а_мин=
| Апр_а_макс=       | Апр_а_мин=
| Май_а_макс=       | Май_а_мин=
| Июн_а_макс=       | Июн_а_мин=
| Июл_а_макс=       | Июл_а_мин=
| Авг_а_макс=       | Авг_а_мин=
| Сен_а_макс=       | Сен_а_мин=
| Окт_а_макс=       | Окт_а_мин=
| Ноя_а_макс=       | Ноя_а_мин=
| Дек_а_макс=       | Дек_а_мин=
| Год_а_макс=       | Год_а_мин=
| Янв_осад  = 21.6    | Янв_зам  = 14.5
| Фев_осад  = 16.7    | Фев_зам  = 15.4
| Мар_осад  = 12.3    | Мар_зам  = 11.4
| Апр_осад  = 13.4    | Апр_зам  = 2.4
| Май_осад  = 9.3    | Май_зам  = 0.2
| Июн_осад  = 12.2    | Июн_зам  = 0.0
| Июл_осад  = 15.5    | Июл_зам  = 0.0
| Авг_осад  = 18.4    | Авг_зам  = 0.0
| Сен_осад  = 18.2    | Сен_зам  = 0.0
| Окт_осад  = 21.8    | Окт_зам  = 0.7
| Ноя_осад  = 21.8    | Ноя_зам  = 2.8
| Дек_осад  = 20.9    | Дек_зам  = 8.5
| Год_осад  = 202.2   | Год_зам  = 56.0
|}}

== Иҫтәлекле урындары ==
[[Файл:不远万里从丹麦来到上海世博会的美人鱼 - panoramio.jpg|thumb|250px|right|Һыуһылыуҙың һәйкәле — бөә донъяға билдәле ҡаланың символы]]

=== Төп ғибәҙәтханалары ===
* Ҡотҡарыусы сиркәүе (90 метр бейеклектәге башняһы менән);
* Богородица сиркәүе ({{lang-da|Vor Frue Kirke}}, 1807 йылда инглиздәр тарафынан бомбаға тотоу ваҡытында емерелгән Һәм 1811-1829 йылдарҙа Ганзен тарафынан базилика стилендә, колоннадаһы һәм Торвальдсендың билдәле әҫәрҙәре (Христос, 12 апостол) менән яңынан төҙөлгән;
* Фредерик cиркәүе
* Грундтвиг cиркәүе
* Александр Невскийҙың православие сиркәүе;
* Копенгагендың ҙур мәсете (Хәмәдә бин Хәлифә цивилизация үҙәге).

=== Һарайҙар, замоктар һәм парктар ===
Һарайҙар: Христиансборг элекке король резиденцияһы (1884 йылда яна; һарай сиркәүе генә һаҡланған һәм картиналар галереяһы ҡотҡарылған); Амалиенборг (ҡышҡы резиденция), Людовик XV стилендә; Розенборг (нидерланд ренессансы стилендә), парк һәм [[Ханс Кристиан Андерсен]] статуяһы менән. Шулай уҡ [[Копенгаген университеты]] биналары (тарихи фрескалар менән), «Бристоль» ҡунаҡханаһы, Берсен биржаһы (нидерланд ренессансы стилендә), ратуша, художество музейы иғтибарға лайыҡ. Ҡала үҙәгендә Үҙәк вокзал янында Тиволи паркы урынлашҡан. Копенгагендан төньяҡта, Клампенборгта, Баккен күңел асыу паркы урынлашҡан&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bakken.dk/ |title=Bakken - Danmarks sjoveste forlystelsespark&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2013-02-26 |archive-date=2009-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220180053/http://bakken.dk/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. Парк 1583 йылда асыла. Парктың тулы исеме Dyrehavsbakken («Убалағы болан паркы» тип тәржемә ителә). Паркка инеү бушлай.

Копенгаген тирәһендә Бернсторф һәм Фреденсборг король замоктары (Дания монархтарының резиденцияһы), Дания король фарфор мануфактураһы урынлашҡан. Ҡаланан көнбайышта Фредериксборг урынлашҡан.
&lt;!-- 
=== Музеи ===
[[Государственный музей искусств]] (''Statens Museum for Kunst'') был построен в 1889—1896 годах архитектором В. Далерупом. Здесь хранятся старинные (начиная с XII века) и современные произведения искусства. В музее представлены работы [[Рубенс]]а, [[Рембрандт]]а, [[Брейгель Старший, Питер|Брейгеля]], [[Матисс, Анри|Матисса]], [[Кранах, Лукас Старший|Лукаса Кранаха]], [[Филиппо Липпи]] и многих других. Здесь же хранится одна из лучших коллекций датской живописи — [[Эккерсберг, Кристоффер Вильхельм|Кристоффер Вильхельм Эккерсберг]], Анна и Михаэль Анхер, [[Константин Хансен]]. Основу музея составила коллекция короля Кристиана IV, который первым из датских монархов начал формировать собственную коллекцию картин.

[[Национальный музей Дании]] (''Nationalmuseet'') — крупнейший культурно-исторический музей Дании. Открыт в 1892 году. Его коллекция, содержащая большое количество экспонатов, иллюстрирует историю Дании и соседних северных стран с доисторических времён. В античном разделе представлены результаты раскопок в Египте, Греции и Риме. Здесь можно увидеть одежду и орудия инуитов, рунические камни, предметы из средневековых церквей

[[Музей Торвальдсена]] (''Thorvaldsens Museum'') — уникальное собрание работ знаменитого датского скульптора [[Торвальдсен, Бертель|Бертеля Торвальдсена]] (1770—1844).

Выставочный центр современного искусства «Николай» расположен в центре города, принадлежит городским властям Копенгагена. Регулярно экспонируются выставки датских и зарубежных художников и скульпторов.

[[Глиптотека Ню Карлсберг]] (''Ny Carlsberg Glyptotek'') известна своей обширной коллекцией произведений искусства Древнего Египта, стран Востока, а также [[Греция|Греции]] и [[Италия|Италии]]. Ядро собрания составляют скульптуры античного периода. Значителен отдел этрусков. Представлена французская живопись XIX века ([[Дега, Эдгар|Дега]], [[Ренуар, Пьер Огюст|Ренуара]], [[Сислей, Альфред|Сислея]], [[Сезанн, Поль|Сезанна]], [[Моне, Клод|К. Моне]]; рисунки [[Шагал, Марк Захарович|Шагала]], [[Кандинский, Василий Васильевич|Кандинского]]; литографии [[Пикассо]]; 36 полотен [[Гоген]]а, который несколько лет жил в Дании), коллекция православных икон, живопись и скульптура Дании Золотого века. Музей вырос из коллекции скульптур (глиптотека), подаренных городу Карлом Якобсеном, основателем пивоварни «Ню Карлсберг», и построен по проекту архитектора В. Далерупа. Открыт в 1897 году. [[Файл:Rosenborg Slot.jpg|thumb|[[Замок Розенборг]] (XVII век)]]

Замок [[Розенборг]] (''Rosenborg Slot'') — единственный дворец эпохи короля Кристиана IV (1577—1648 годы), сохранившийся без изменений с момента завершения строительства в 1633 году. Здесь выставлена богатейшая коллекция драгоценностей и украшений датской королевской семьи, собрание королевского фарфора и серебра.

Собрание Хиршпрунга (''Hirschsprungske Samling'') — одна из лучших коллекций датского искусства XIX в., обязанная своим существованием датскому табачному магнату Генриху Хиршпрунгу (1836—1908)

Музей Ордрупгард (''Ordrupgaard Museum'') — небольшая, но первоклассная коллекция французских импрессионистов ([[Мане, Эдуар|Мане]], [[Писсарро, Камиль|Писсарро]], [[Дега, Эдгар|Дега]], [[Гоген]]). Музей находится в северной части Копенгагена в старом особняке, достроенном британо-иракским архитектором [[Заха Хадид|Захой Хадид]].

[[Датский королевский морской музей]] ({{lang-da2|Orlogsmuseet}}) — музей, посвящённый истории [[Королевские военно-морские силы Дании|датского королевского военно-морского флота]], выросший из собрания моделей кораблей, основанного в конце XVII века.

Музей восковых фигур Луи Тюссо — здесь представлено более 200 восковых фигур, залы королей, политиков и государственных деятелей XX века, художников, музыкантов, есть галерея сказочных персонажей и подвалы ужасов. В 1885 году Бенхард Ольсен, бывший до этого директором парка Тиволи, открыл первый музей восковых фигур в Дании. Он просуществовал около 20 лет, но был закрыт, так как публика потеряла к нему интерес. Нынешний музей был открыт в 1974 году.

Музей эротики был основан в 1992 году кинопроизводителем и фотографом Олом Еджем и Кимом Райсфелдт-Клаузеном. В 1994 году музей эротики был перемещён в одно из красивейших зданий улицы Строгет в центре Копенгагена и находится там по сей день. Музей эротики в Копенгагене повествует о развитии эротики в разные эпохи с помощью представленных экспонатов — это картины, открытки, фотографии, журналы, скульптуры, видеофильмы, секс-игрушки и масса других любопытных вещей. Здесь выставлены и экспонаты, рассказывающие об интимной жизни знаменитых людей, таких как Х. К. Андерсен, Мерилин Монро и других. Закрыт весной 2010 года.

=== Театры ===
[[Файл:Royal Danish Theatre, Copenhagen.jpg|thumb|right|230px|&lt;center&gt;[[Королевский театр Дании]]&lt;/center&gt;]]
* '''[[Королевский театр Дании|Королевский театр]]''' ({{lang-da2|Det Kongelige Teater}}) — крупнейший театр Дании, основанный в XVIII веке и являющийся первым национальным театром&lt;ref name=dkt&gt;[http://www.kglteater.dk/ Официальный сайт Королевского театра Дании] {{Wayback|url=http://www.kglteater.dk/ |date=20070124101156 }}.{{ref-da}}&lt;/ref&gt;.
* '''[[Новый театр (Копенгаген)|Новый театр]]''' ({{lang-da2|Det Ny Teater}}) — драматический театр, открытый 19 сентября 1908 года.
* '''[[Оперный театр Копенгагена|Оперный театр]]''' ({{lang-da2|Operaen på Holmen}}) — один из новейших и самых дорогостоящих оперных театров в мире&lt;ref name=dkt /&gt;. Находится в ведении [[Королевский театр Дании|Королевского театра Дании]].
* '''Театральный Дом''' ({{lang-da2|Skuespilhuset}}) — драматический театр в ведении [[Королевский театр Дании|Королевского театра Дании]].

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
Sluseholmen waterfront.jpg|Слусехольмен
Rådhuspladsen - Absalons Gård.jpg|Отель Bristol
Nyhavn MichaD.jpg|Нюхавн
&lt;/gallery&gt;

== Музыка ==
В 2001 и 2014 годах Копенгаген был выбран городом проведения [[Евровидение|конкурса песни Евровидение]].

C 2010 года в городе проводится ежегодный [[опен-эйр]] фестиваль тяжёлой музыки ''{{не переведено|Copenhell}}''.

== Образование ==

* [[Копенгагенский университет]] был основан в 1479 году и стал одним из первых на севере Европы. Среди зданий университета выделяется [[Круглая башня (Копенгаген)|Круглая башня]], где с 1642 года располагается [[Обсерватория Копенгагенского университета|астрономическая обсерватория]].
* [[Датская королевская академия изящных искусств]] — высшее учебное заведение, основано в 1754 году.
* [[Королевская библиотека Дании]].

== Экономика ==
Копенгаген является крупным экономическим и финансовым центром Дании. Экономика города основана в основном на сфере услуг и торговле. Статистические данные за 2010 год показывают, что подавляющее большинство из 350 000 работников в Копенгагене заняты в сфере услуг, прежде всего транспорте и связи, торговле и финансах, в то время как меньше чем 10 000 работают в обрабатывающей промышленности. С 2006 по 2011 гг. экономика страны выросла на 2,5 % в Копенгагене, в то время как в остальной части Дании упала примерно на 4 %&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.damvad.com/media/82689/erhvervsdata_kk-endelig.pdf |title=Udvalgte indikatorer for Københavns erhvervsmæssige præstationer og rammevilkår |publisher=DAMVAD |date=2013-11-14 |accessdate=2016-05-22 |lang=dk |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203030344/http://www.damvad.com/media/82689/erhvervsdata_kk-endelig.pdf |archivedate=2013-12-03 }}&lt;/ref&gt;.

Несколько финансовых учреждений и банков имеют штаб-квартиры в Копенгагене, в том числе ''Alm. Brand'', [[Danske Bank|''Danske Bank'']], ''Nykredit'' и ''Nordea Bank Danmark''. [[Копенгагенская фондовая биржа]] (CSE) была основана в 1620 году и в настоящее время принадлежит [[OMX]]. Копенгаген также является домом для ряда международных компаний, в том числе ''A. P. Moller-Maersk Group'', [[Novo Nordisk|''Novo Nordisk'']], ''[[Carlsberg]]'' и ''Novozymes''. Городские власти поощряют развитие [[кластер (экономика)|бизнес-кластеров]] в нескольких инновационных секторах, к которым относятся [[информационные технологии]], [[биотехнологии]], [[фармацевтика]], экологически чистых технологий и решений «умного города»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.neweuropeaneconomy.com/home-mainmenu-51/briefing-mainmenu-86/207-copenhagen--open-for-business|title=Copenhagen – Open for Business|publisher=''New European Economy''|accessdate=2016-05-23|language=dk|archiveurl=https://archive.is/20131118140713/http://www.neweuropeaneconomy.com/home-mainmenu-51/briefing-mainmenu-86/207-copenhagen--open-for-business|archivedate=2013-11-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Turning Denmark into a leader in Smart Cities|url=http://www.arup.com/news/2016_01_january/28_january_turning_denmark_into_a_leading_in|website=arup.com|publisher=Arup Group|accessdate=2016-05-23|date=2016-01-28|lang=en|archive-date=2016-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160415005718/http://www.arup.com/news/2016_01_january/28_january_turning_denmark_into_a_leading_in|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Биология является одним из важнейших секторов с огромной научно-исследовательской деятельностью.

Судоходство является ещё одним импортным сектором с «''Maersk''», крупнейшей в мире судоходной компанией, имеющей свои штаб-квартиры в Копенгагене. В городе есть промышленная гавань, Копенгагенский порт. После десятилетий застоя он пережил возрождение с 1990 года, после слияния с портом [[Мальмё]]. Оба порта находятся в ведении ''Copenhagen Malmö Port'' (СМР).

Копенгаген имеет одни из самых высоких зарплат в мире. Высокие налоги означают, что заработная плата снижается после обязательного удержания. Тем не менее он также является одним из самых дорогих городов в мире&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://korrespondent.net/lifestyle/travel/3640886-sostavlen-spysok-samykh-dorohykh-horodov-myra |title=Составлен список самых дорогих городов мира |publisher=[[Корреспондент.net]] |date=2016-03-10 |accessdate=2016-05-23 |archive-date=2016-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514055505/http://korrespondent.net/lifestyle/travel/3640886-sostavlen-spysok-samykh-dorohykh-horodov-myra |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

== Транспорт ==
[[Файл:KastrupAirport Panorama.jpg|thumb|right|upright=1.25|[[Каструп (аэропорт)|Копенгагенский аэропорт]], Каструп]]
Копенгаген — крупный транспортный узел в [[Северная Европа|Северной Европе]]. Октябрь 2013 года стал рекордным месяцем с 2,2 миллиона пассажиров, а в ноябре 2013 рисунки показывают, что количество пассажиров растёт примерно на 3 % ежегодно, на 50 % больше, чем в среднем по Европе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.moodiereport.com/document.php?doc_id=37359|author=Dermot Davitt|title=Copenhagen Airport posts solid increase in passenger traffic|publisher=The Moodie Report|accessdate=2016-05-22|archive-date=2013-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203063142/http://www.moodiereport.com/document.php?doc_id=37359|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

В городе действуют [[Копенгагенский метрополитен|метрополитен]] и два международных аэропорта ([[Каструп (аэропорт)|Каструп]] и [[Роскилле (аэропорт)|Роскилле]]). На городских магистралях проложены велосипедные дорожки. Ежедневно для поездок на работу или учёбу около 50 % копенгагенцев используют велосипед&lt;ref name=&quot;dkbic&quot;&gt;{{cite web|url=http://denmark.dk/ru/green-living-ru/danish-bicycle-culture-ru/copenhageners-love-their-bikes-ru|title=Копенгагенцы любят свои велосипеды|publisher=denmark.dk|accessdate=2014-03-07|archiveurl=https://archive.is/20140307154415/http://denmark.dk/ru/green-living-ru/danish-bicycle-culture-ru/copenhageners-love-their-bikes-ru|archivedate=2014-03-07}}&lt;/ref&gt;.

С 1863 по 1972 годы в городе действовал [[трамвай]] (первоначально [[конка]]), а с 1907 по 1971 годы — [[троллейбус]]. Начиная с 1993 года в городе какое-то время ходили [[дуобус]]ы, но их эксплуатация не была признана успешной.

Копенгаген имеет обширную сеть автодорог, включая магистрали, соединяющие город с другими частями Дании и Швеции по [[Эресуннский мост|Эресуннскому мосту]]&lt;ref name=nt&gt;{{cite web|url=http://kk.sites.itera.dk/apps/kk_pub2/pdf/746_xEwRii2m7q.pdf|title=Traffic in Copenhagen 2009|author=Niels Tørsløv|date=2010-05|publisher=Copenhagen Traffic Department|accessdate=2016-05-22|archive-date=2016-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809005129/http://kk.sites.itera.dk/apps/kk_pub2/pdf/746_xEwRii2m7q.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Копенгаген также имеет ежедневное паромное сообщение в Осло в Норвегии&lt;ref name=&quot;ferry&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aok.dk/byen-rundt/dfds-seaways|title=DFDS Seaways|publisher=AOK|accessdate=2016-05-22|archive-date=2009-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20091219161748/http://www.aok.dk/byen-rundt/dfds-seaways|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. В 2012 году Копенгагенская гавань обработала 372 круизных судов и 840 000 пассажиров&lt;ref name=&quot;ferry&quot; /&gt;.

Из Копенгагена отходят постоянные теплоходные рейсы в [[Лиепая|Лиепаю]], в главные порты [[Германия|Германии]], [[Швеция|Швеции]], [[Норвегия|Норвегии]], [[Англия|Англии]], [[Франция|Франции]], [[Средиземное море|Средиземного]] и [[Чёрное море|Чёрного]] морей, а также в [[Нью-Йорк]].

== Спорт ==
В Копенгагене базируются сильнейшие спортивные клубы страны. Футбольные команды «[[Копенгаген (футбольный клуб, 1992)|Копенгаген]]» (выступает на стадионе «[[Паркен (стадион)|Паркен]]») и «[[Брондбю (футбольный клуб)|Брондбю]]» (выступает на [[Брондбю (стадион)|одноимённом стадионе]]) по 10 раз выигрывали национальный чемпионат. В пригородах столицы расположены ещё несколько футбольных клубов.

Одним из наиболее популярных командных видов спорта в Дании является [[гандбол]], и в Копенгагене выступают ведущие мужские и женские клубы страны. Клубы, играющие в «высших» лигах — Аякс, Идун и ХИК (Хеллеруп). Есть здесь и команды по регби, хоккею с шайбой (старейший клуб был основан ещё в 1869 году).

Ежегодный Копенгагенский марафон проходит в городе с 1980 года&lt;ref&gt;{{cite web|title=Copenhagen Marathon|url=https://copenhagenmarathon.dk/|accessdate=2020-07-29|lang=da|archive-date=2020-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721212135/https://copenhagenmarathon.dk/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Пять раз Копенгаген принимал [[Чемпионат мира по шоссейным велогонкам|чемпионаты мира по шоссейным велогонкам]] ([[Чемпионат мира по шоссейным велогонкам 1931|1931]], [[Чемпионат мира по шоссейным велогонкам 1937|1937]], [[Чемпионат мира по шоссейным велогонкам 1949|1949]], [[Чемпионат мира по шоссейным велогонкам 1956|1956]] и [[Чемпионат мира по шоссейным велогонкам 2011|2011]]). Неоднократно город принимал и [[чемпионат мира по трековым велогонкам|чемпионаты мира по трековым велогонкам]], в [[чемпионат мира по трековым велогонкам 2002|2002]] и [[чемпионат мира по трековым велогонкам 2010|2010]] годах это соревнование проходило в пригороде столицы, в [[Баллеруп]]е, на мультиспортивной «Баллеруп Супер Арене». В Копенгагене также проходили чемпионаты мира и Европы по таким видам спорта как бадминтон, тхэквондо, фехтование, гандбол (в 2015 году в городе проходил чемпионат мира по гандболу среди женщин), художественная гимнастика.

== В науке ==
В честь Копенгагена назван [[астероид]] [[(362) Гафния]], открытый в 1893 году, а также химический элемент [[гафний]], открытый в 1923 году. --&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|33em|refs=
&lt;ref name=&quot;Københavns historie 1728-1914&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.denstoredanske.dk/Danmarks_geografi_og_historie/Danmarks_geografi/K%c3%b8benhavn/K%c3%b8benhavn/K%c3%b8benhavn_-_historie/K%c3%b8benhavns_historie_1728-1914|title=Københavns historie 1728–1914|publisher=''Den Store Danske''|accessdate=2013-11-14|language=Danish|archive-date=2013-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131229225655/http://www.denstoredanske.dk/Danmarks_geografi_og_historie/Danmarks_geografi/K%c3%b8benhavn/K%c3%b8benhavn/K%c3%b8benhavn_-_historie/K%c3%b8benhavns_historie_1728-1914|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pop1&quot;&gt;{{cite web|title=Population at the first day of the quarter by urban areas, age and sex|url=http://www.statbank.dk/BY1|website=statbank.dk|publisher=Statistics Denmark|accessdate=2016-04-18|date=2016-01-01|archive-date=2021-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225184438/https://www.statbank.dk/BY1|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
;урыҫ телендә
* {{ВТ-ЭСБЕ+|Копенгаген}}
* {{книга |автор=Никонов В.А.|заглавие=Краткий топонимический  словарь|издание=|ответственный= |ссылка= |место=М.|издательство=Мысль|год=1966|том= |страниц=509|страницы=|isbn=|тираж=32000 |ref=Никонов}}
* {{книга |автор=Поспелов Е. М.|заглавие=Географические названия мира. Топонимический словарь|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}}
;башҡа телдәрҙә
* {{книга |заглавие=Copenhagen, People and Places |ссылка=https://books.google.com/books?id=NNTms_rdAi0C&amp;pg=PA161 |год=2005 |издательство=Gyldendal A/S |isbn=978-87-02-02751-8 |ref=Schaldemose |язык=und |автор=Schaldemose, Anne Prytz}}
* {{книга |заглавие=Time Out Copenhagen |ссылка=https://books.google.com/books?id=YnHyBkxpLMMC |издательство=Penguin Group|isbn=978-0-14-100839-4 |ref=Booth |язык=und |автор=Booth, Michael |день=1 |месяц=1 |год=2003}}
* {{книга |заглавие=Sustainable Development and Planning VI |ссылка=https://books.google.com/books?id=jQT6U-qHE28C&amp;pg=PA24 |издательство=WIT Press |isbn=978-1-84564-714-8 |ref=Brebbia |язык=und |автор=Brebbia, C. A. |день=1 |месяц=5 |год=2013}}
* {{книга |заглавие=Materials Handbook: A Concise Desktop Reference |ссылка=https://books.google.com/books?id=PvU-qbQJq7IC&amp;pg=PA336 |издательство=Springer |isbn=978-1-84628-669-8 |ref=Cardarelli |язык=en |автор=Cardarelli, François |день=19 |месяц=3 |год=2008}}
* {{книга |заглавие=The Transit Metropolis: A Global Inquiry |ссылка=https://books.google.com/books?id=rpUhiJlbHHkC&amp;pg=PA132 |издательство=Island Press |isbn=978-1-59726-931-5 |ref=Robert |язык=und |автор=Robert Cervero|день=1 |месяц=10 |год=1998}}
* {{cite EB1911|wstitle=Copenhagen|volume=7}}
* {{книга |заглавие=Greatest Cities in the World You Should Visit |ссылка=https://books.google.com/books?id=y_AO8XBPGAAC&amp;pg=PA78 |издательство=Encouragement Press, LLC |isbn=978-1-933766-01-0 |ref=Christopher |язык=en |автор=Christopher, Paul J. |день=31 |месяц=7 |год=2006}}
* {{книга |заглавие=Lord Nelson, 1758–1805: A Bibliography |ссылка=https://books.google.com/books?id=WJ32Ss6Hqb8C&amp;pg=PA130 |издательство=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-28082-5 |ref=Cowie |язык=und |автор=Cowie, Leonard W. |день=1 |месяц=9 |год=1990}}
* {{книга |заглавие=DK Eyewitness Top 10 Travel Guide: Copenhagen |ссылка=https://books.google.com/books?id=VsB6W32ytUQC&amp;pg=PT35 |издательство=Dorling Kindersley Limited|isbn=978-1-4093-2964-0 |ref=Cunningham |язык=und |автор=Cunningham, Antonia |день=2 |месяц=4 |год=2013}}
* {{книга |заглавие=Denmark |ссылка=https://books.google.com/books?id=NQZpAAAAMAAJ |год=1944 |издательство=Naval Intelligence Division |ref=Davies |язык=und |автор=Davies, Elwyn}}
* {{книга |заглавие=Drugs in Society: European Perspectives |ссылка=https://books.google.com/books?id=SymmNEmKt24C&amp;pg=PA22 |издательство=Radcliffe Publishing |isbn=978-1-84619-093-3 |ref=Fountain |язык=und |автор=Fountain, Jane; Korf, Dirk J. |день=1 |месяц=1 |год=2007}}
* {{книга |заглавие=Scandinavian Europe |ссылка=https://books.google.com/books?id=fULqNyVRakkC&amp;pg=PA38 |год=2009 |издательство=Lonely Planet |isbn=978-1-74104-928-2 |ref=Harding |язык=und |автор=Harding, Paul}}
* {{книга |заглавие=George Canning |ссылка=https://books.google.com/books?id=qWhnAAAAMAAJ |год=1973 |издательство=Collins |ref=Hinde |язык=und |автор=Hinde, Wendy}}
* {{книга |заглавие=Patterns in Oral Literature |ссылка=https://books.google.com/books?id=rhLz70WjufcC&amp;pg=PR7 |издательство=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-081002-8 |язык=und |автор=Jason, Heda; Segal, Dimitri |день=1 |месяц=1 |год=1977}}
* {{книга |заглавие=Textbook of Sports Medicine: Basic Science and Clinical Aspects of Sports Injury and Physical Activity |ссылка=https://books.google.com/books?id=KMzvuBf31scC&amp;pg=PR11 |издательство=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-4051-4057-7 |ref=Kjaer |язык=en |автор=Kjaer, Michael; Krogsgaard, Michael; Magnusson, Peter; Lars Engebretsen, Harald Roos, Timo Takala, Savio L-Y. Woo |день=15 |месяц=4 |год=2008}}
* {{книга |заглавие=Byen brænder – den store brand i København 1728 |год=2003 |издательство=Gyldendal |место=Copenhagen |язык=da |isbn=87-02-01895-0 |ref=Lauring |автор=Lauring, Kåre}}
* {{книга |заглавие=Nelson, the New Letters |ссылка=https://books.google.com/books?id=_itX2onruHIC&amp;pg=PA247 |год=2005 |издательство=Boydell &amp; Brewer}} |isbn=978-1-84383-130-3 |ref=Nelson |язык=und |автор=Nelson, Viscount Horatio Nelson}}
* {{книга |заглавие=Copenaghen. Ediz. Inglese |ссылка=https://books.google.com/books?id=MSwMKE_L-vEC&amp;pg=PA20 |год=2005 |издательство=Lonely Planet |isbn=978-1-74104-035-7 |ref=O'Brien |язык=und |автор=O'Brien, Sally}}
* {{книга |заглавие=Arts Entrepreneurship and Economic Development: Can Every City be &quot;Austintatious&quot;? |ссылка=https://books.google.com/books?id=FaT4fgl0x1EC&amp;pg=PA40 |издательство=Now Publishers Inc |isbn=978-1-60198-412-8 |ref=Phillips |язык=en |автор=Phillips, Ron |месяц=1 |год=2011}}
* {{книга |заглавие=Horatio Nelson |ссылка=https://books.google.com/books?id=bP7LAAAACAAJ |год=1994 |издательство=Pimlico |isbn=978-0-7126-6123-2 |ref=Pocock |язык=und |автор=Pocock, Tom}}
* {{книга |заглавие=Classicism in Copenhagen |ссылка=https://archive.org/details/classicismincope0000unse |год=1998 |издательство=Gyldendal|место=Denmark |isbn=87-00-34356-0 |часть=Harsdorff shows the way |язык=und |автор=Raabyemagle, Hanne |ответственный=Raabyemagle, H.; Smidt, C.}}
* {{книга |заглавие=Copenhagen, People and Places |ссылка=https://books.google.com/books?id=NNTms_rdAi0C&amp;pg=PA161 |год=2005 |издательство=Gyldendal A/S |isbn=978-87-02-02751-8 |ref=Schaldemose |язык=und |автор=Schaldemose, Anne Prytz}}
* {{книга |заглавие=Arkæologien i metroens spor&amp;nbsp;— The archaeology in the tracks of the metro |год=2002 |издательство=The Orestad Development Corporation and Copenhagen City Museum |язык=Danish, English |isbn=87-90143-15-9 |ref=Skaarup |автор=Bi Skaarup; Jensen, Johan R. M.}}
* {{книга |заглавие=The Greenhill Napoleonic wars data book |ссылка=https://books.google.com/books?id=PfUrAQAAIAAJ |год=1998 |издательство=Greenhill Books |isbn=978-1-85367-276-7 |ref=Smith |язык=und |автор=Smith, Digby George}}
* {{книга |заглавие=Copenhagen |ссылка=https://books.google.com/books?id=gxgNAQAAIAAJ&amp;pg=PA10 |год=1998 |издательство=Manchester University Press |isbn=978-0-7190-5193-7 |ref=Woodward |язык=und |автор=Woodward, Christopher}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{навигация}}
* {{official|https://www.kk.dk|Копенгаген|lang=da}}
* [https://www.visitcopenhagen.com/copenhagen-tourist Официальный сайт о туризме в Копенгагене] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014101423/https://www.visitcopenhagen.com/copenhagen-tourist |date=2019-10-14 }}{{ref-da}}{{ref-en}}{{ref-zh}}
* [[s:Письмо о Копенгагене, писанное в июле, 1807 (Жуковский)]]

{{Внешние ссылки}}
&lt;!-- {{Дания в темах}} --&gt;
{{Столицы Европы}}

[[Категория:Копенгаген| ]]
[[Категория:XI быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]]
[[Категория:Миллионер ҡалалар]]
[[Категория:Балтик диңгеҙе порттары]]
[[Категория:Европаның йәшел баш ҡалаһы]]</text>
      <sha1>bok4x0zizwz6iydlafvu73im2mc5cza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Проект:Вики-яҙ 2026</title>
    <ns>102</ns>
    <id>199994</id>
    <revision>
      <id>1297037</id>
      <parentid>1297017</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:47:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1297037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22250" sha1="4l3xepvpahv2r83c29s8kbjwk6bfemg" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк) ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|38
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|45
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|43
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|63
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]      
|21
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>4l3xepvpahv2r83c29s8kbjwk6bfemg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297044</id>
      <parentid>1297037</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T14:23:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1297044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22281" sha1="bqqhbnabbc0eh8i0flwvzbhjtxgse0y" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|39
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|45
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|43
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|63
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]      
|21
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>bqqhbnabbc0eh8i0flwvzbhjtxgse0y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297056</id>
      <parentid>1297044</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:34:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1297056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22300" sha1="knhpgjivc4dis0iyfg0330tr5lhk8cc" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|39
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|45
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|43
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|63
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]      
|22
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>knhpgjivc4dis0iyfg0330tr5lhk8cc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297075</id>
      <parentid>1297056</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T18:33:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1297075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22310" sha1="9tq2dt7fjbabcm6iyqk6bwevdj5zeu3" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|40
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|45
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|43
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|63
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]      
|22
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>9tq2dt7fjbabcm6iyqk6bwevdj5zeu3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297082</id>
      <parentid>1297075</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T18:57:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1297082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22337" sha1="gfjx7709zri4izt1355yllft0k7ncv8" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|40
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|45
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|43
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|64
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]      
|22
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>gfjx7709zri4izt1355yllft0k7ncv8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297109</id>
      <parentid>1297082</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T06:04:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1297109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22361" sha1="itbwpy6t7oym3j3poebn4a3lf4umnh6" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|40
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|45
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|43
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|64
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]      
|23
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>itbwpy6t7oym3j3poebn4a3lf4umnh6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297117</id>
      <parentid>1297109</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T07:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1297117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22381" sha1="3fsjmc6fjai2trvutqxi18ekuln8aqo" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|40
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|45
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|44
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|64
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]      
|23
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>3fsjmc6fjai2trvutqxi18ekuln8aqo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297130</id>
      <parentid>1297117</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T09:09:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1297130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22437" sha1="1y80ltu3cjz4o2e7a6s5yzhbkehqqsx" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|40
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|45
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|44
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|64
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]      
|24
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>1y80ltu3cjz4o2e7a6s5yzhbkehqqsx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297143</id>
      <parentid>1297130</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T10:20:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1297143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22485" sha1="k5oqfky6yjk1onmeiemhqesh4kb4jh3" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|40
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|45
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|44
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|64
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]      
|25
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>k5oqfky6yjk1onmeiemhqesh4kb4jh3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297150</id>
      <parentid>1297143</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T10:42:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1297150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22495" sha1="sgu8vct2x0feb8dqy0d7hoh7c1v7qe9" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|40
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|45
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|44
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|65
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]      
|25
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>sgu8vct2x0feb8dqy0d7hoh7c1v7qe9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косово Республикаһында транспорт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200508</id>
    <revision>
      <id>1297100</id>
      <parentid>1294537</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:51:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7024" sha1="gxc12vu8zhqh9m83wnlkg2nzmdr4reu" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Kosovo_map-sq.svg|мини|206x206пкс|Косово картаһы]]
'''Косово Республикаһында транспорт''' халыҡ-ара танылыуға ҡағылышлы сәйәси проблемалар менән бәйле ҡатмарлыҡтар кисерә. [[Косово Республикаһы]] 2008 йылда [[Сербия]]нан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм әлеге ваҡытта өлөшләтә танылған дәүләт булып тора. Сербия Косовоның бойондороҡһоҙлоғон танымай, шуға ла төньяҡтан [[транспорт]] бәйләнеше өҙөлә. Косово менән сиктәш булған башҡа илдәр уның бойондороҡһоҙлоғон таный. Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң, юл инфраструктураһын, ҡала һәм һауа транспортын модернизациялау буйынса эштәр башҡарыла. Транспорт [[Косово Республикаһы иҡтисады]]нда мөһим роль уйнай.

== Автомобиль транспорты ==
[[Файл:Berat_Hoxha_18.jpg|мини|200x200пкс|[[Албания]] — Косово шоссеһы]]
[[Файл:Kosovomotorway_Kosovo.jpg|мини|200x200пкс|Р7 шоссеһының бер өлөшө]]
Һуңғы йылдарҙа Косовола юл төҙөлөшө әүҙем алып барыла.

R6 автомагистрале ({{lang-sq|Autostrada Arbën Xhaferi}}) әлеге ваҡытта төҙөлөш стадияһында тора. Е65 Европа маршрутының бер өлөшө һәм төбәктә төҙөлгән икенсе шоссе. Ул [[Приштина]]ны [[Скопье]]нан яҡынса 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан [[Дженерал-Янкович]] ҡалаһындағы [[Төньяҡ Македония|Македония]] сиге менән бәйләй. Автомагистраль төҙөлөшө 2014 йылда башлана һәм 2017—2018 йылдарҙа тамамлана. R7 автомагистрале ({{lang-sq|Autostrada Ibrahim Rugova}}) — Косовоның беренсе шоссеһы һәм E851 Европа трассаһының бер өлөшө. Ул Албания сигенән (Вермице ауылы) Приштинаға тиклем бара. Автомагистраль төҙөлөшө 2010 йылдың апрелендә башлана һәм 2013 йылда тамамлана. R7 автомобиль юлының оҙонлоғо 101 км тәшкил итә, хаҡы — [[евро|€]]700 млн/ [[доллар|$]]790 млн. Был шоссе, шулай уҡ Албанияла A1 автомагистрале төҙөлөү арҡаһында Приштинанан [[Тирана]]ға юл ваҡыты 3 сәғәткә тиклем ҡыҫҡара&lt;ref name=&quot;Kosovo Press&quot;&gt;{{cite news|title=&quot;Rruga e Kombit&quot; filloj edhe në Kosovë|first=|last=KosPress|url=http://kospress.com/portali/lajme/kosove/12653-rruga-e-kombit-filloj-edhe-ne-kosove|publisher=KosPress|date=2010-06-08|language=sq|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100907013523/http://kospress.com/portali/lajme/kosove/12653-rruga-e-kombit-filloj-edhe-ne-kosove|archivedate=2010-09-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100907013523/http://kospress.com/portali/lajme/kosove/12653-rruga-e-kombit-filloj-edhe-ne-kosove |date=2010-09-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Һауа транспорты ==
[[Файл:Prishtina International Airport &quot;Adem Jashari&quot; Limak Kosovo.jpg|мини|200x200пкс|Приштина халыҡ-ара аэропорты]]
Косовола өс [[аэропорт]] урынлашҡан: Джаковица, Батлава-Доня һәм [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]. Джаковица аэропорты [[KFOR]] тарафынан Косово һуғышынан һуң ауыл хужалығы өсөн ҡулланылған аэродром янында төҙөлә, ул башлыса хәрби һәм гуманитар рейстар өсөн ҡулланыла. Уны граждан һәм коммерция аэропортына әйләндереү пландары бар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mti-ks.org/sq/Aktivitetet-e-MTI-se/Themelohet-Ndermarrja-Publike-Aeroporti-i-Gjakoves-2882-2882|title=Aktivitetet e Ministrisë së Tregtisë dhe Industrisë: Themelohet Ndërmarrja Publike &quot;Aeroporti i Gjakovës&quot;|publisher=Ministria e Tregtisë dhe Industrisë|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150227170445/http://www.mti-ks.org/sq/Aktivitetet-e-MTI-se/Themelohet-Ndermarrja-Publike-Aeroporti-i-Gjakoves-2882-2882|archivedate=2015-02-27}}&lt;/ref&gt;.

Приштина аэропорты Приштинанан көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Был халыҡ-ара аэропорт йылына 1,75 миллиондан ашыу пассажирҙы хеҙмәтләндерә.

== Тимер юл транспорты ==
{{Main|Косовола тимер юл транспорты}}
[[Файл:Kosovo_railways.svg|мини|200x200пкс|Косовоның тимер юл системаһы картаһы]]
Косово территорияһында беренсе тимер юл линияһын төрөктәр төҙөй. Тимер юл [[Салоники]]ла башлана, Скопьенан төньяҡҡа йүнәлә һәм 1873 йылда Косовска-Митровицаға барып етә. [[Беренсе донъя һуғышы]]на тиклем ул 1918 йылдан 1992 йылға тиклем Югослав тимер юлдары булараҡ эшләй һәм Серб тимер юлдары тарафынан ҡулланыла. 1999 йылда [[НАТО]] ҡыҫылышынан һуң Косовола эшмәкәрлеген туҡтата. 2008 йылда Серб тимер юлдары Косово төбәгенең төньяғында ҡайһы бер маршруттарын тергеҙә. Trainkos компанияһы Косовола тимер юлдарҙың 430 км хеҙмәтләндерә, шуларҙың 333 км йөк һәм пассажирҙар ташыу өсөн һәм 97 км йөк ташыу өсөн генә ҡулланыла. Күп йылдар дауамында тармаҡты Призренға тиклем еткереү һәм артабан сик аша Албанияға тиклем оҙайтыу пландары була. Әммә был проекттар тормошҡа ашмай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Европа по темам 2|Транспорт|цвет=Косово}}
{{Республика Косово в темах}}

[[Категория:Косово Республикаһы]]</text>
      <sha1>gxc12vu8zhqh9m83wnlkg2nzmdr4reu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200862</id>
    <revision>
      <id>1297029</id>
      <parentid>1296945</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:04:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8286" sha1="t71kopwbd9lkpyqksd46akh6ltoit12" xml:space="preserve">{{Мост
|Название моста       = Красноярск тимер юл күпере
|Изображение          = Bridge over Yenisei.jpg
|Ширина изображения   = 300
|Подпись              = Күпер XIX быуат аҙағында−XX быуат башында
|Официальное название = 
|Область применения   = тимер юл
|Пересекает           = [[Йәнәсәй]] йылғаһын
|Место                = [[Красноярск]], Рәсәй
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 59|lat_sec = 19
 |lon_dir = E|lon_deg = 92|lon_min = 48|lon_sec = 44
 |region        = RU
 |CoordScale    = 
|Тип конструкции      = бер юллы фермалы конструкция
|Основной пролёт      = 140 метр
|Общая длина          = 1 км
|Ширина моста         = 
|Нагрузка             = 
|Дата открытия        = [[28 март]] [[1899 йыл]]
|Дата закрытия        = [[30 ғинуар]] [[1999 йыл]]
|на карте яндекс      = &lt;!-- в полном формате, начиная с http:// --&gt;
|на карте гугл        = &lt;!-- в полном формате, начиная с http:// --&gt;}}
'''Йәнәсәй йылғаһы аша тәүге тимер юл күпере''' ({{lang-ru|Железнодорожный мост через Енисей (Красноярск)}}) [[Красноярск]]иҙа 1895—1899 йылдарҙа һалына һәм 2007 йылға тиклем, һүтелгәнгә тиклем була.

Бер юллы ферма конструкцияһынан торған. Оҙонлоғо — 1 км, арауыҡтарының киңлеге 140 метрға тиклем, металл фермаларҙың бейеклеге — 20 метр.

== Тарихы ==
[[Файл:117 Молебен при закладке моста через р Енисей (cropped).jpg|thumb|left|Күпер ]]
[[Күпер]]ҙе инженер [[Кнорре Евгений Карлович|Евгений Карлович Кнорре]] етәкселегендә Император Мәскәү техник училищеһы профессоры [[Проскуряков Лавр Дмитриевич|Лавр Проскуряков]] проекты буйынса Рәсәй эшселәре һәм техникаһы һала. Төҙөлөш 1895 йылда башлана&lt;ref&gt;Йыш ҡына сығанаҡтарҙа Шухов Владимир Григорьевич|В. Г. Шухов]]ты күпере проектының авторы итеп хаталы күрһәтелә&lt;/ref&gt;. 1896 йылдың 30 авгусында яңы күпер һалына. Күпергә нигеҙ һалғанда ғибәҙәт ҡылыуҙа Йәнәсәй губернаторы П. М. Прейн, [[Кнорре Евгений Карлович|Е. К. Кнорре]], тимер юл етәкселеге һәм ҡала халҡы ҡатнаша. Доғаны Йәнәсәй һәм Красноярск епискобы Акакий ҡыла. Яр буйындағы терәктең аҫҡы өлөшөнә тәре менән таш һалына, был ташҡа нигеҙ һалыу ваҡыты, төҙөүселәрҙең һәм почетлы ҡунаҡтарҙың фамилиялары яҙылған манускрипт һалына. Дини йола ваҡытында ташҡа алтын һәм көмөш тәңкәләр 8алына, һәм һуңынан беренсе таш икенсе таш менән [[цемент]]лап ҡаплана.

Йәнәсәй күперенең үҙенсәлеге — оҙонлоғо (907 метр) һәм ул ваҡытҡа [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]]ҙә төҙөлгән ошондай ҡоролмалар араһында фермалар (144,5 метр) араһы&lt;ref name=&quot;Эра&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.sibdom.ru/journal/1214/ |title=Переправы через Енисей {{!}} Эра красноярских мостов — строительный портал Sibdom.ru |access-date=2019-10-04 |archive-date=2019-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190121010846/https://www.sibdom.ru/journal/1214/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Фермалары еңел, кессон өсөн ағас ҡулланыла. Төҙөлөш өсөн 3 миллион [[доллар]] аҡса тотонола&lt;ref name=&quot;Эра&quot; /&gt;.

Төҙөлөш 1899 йылдың 28 мартында тамамлана.
[[Файл:Zheleznodorozhnyjj most, the railway bridge over the Yenisei in Krasnoyarsk, Russia, view from the left bank.jpg|thumb|left|Хәҙерге тимер юл күпере, һул яҡ ярҙан күренеш]]
1900 йылда Парижда Бөтә донъя күргәҙмәһендә Красноярск күперенең моделе күрһәтелә. Ул Гран-приға һәм «Архитектура камиллығы һәм техник яҡтан һәйбәт башҡарылғаны өсөн» алтын миҙалына лайыҡ була&lt;ref&gt;{{книга|часть = Строительство железнодорожных мостов на рубеже XIX и XX веков|заглавие = История железнодорожного транспорта России и Советского Союза. 1836—1917 гг.|место = СПб|издательство  = «Иван Фёдоров»|год = 1994|том = 1|страницы = 232|isbn = 5-85952-005-0}}&lt;/ref&gt;. Красноярск күпере Гран-приҙы [[Эйфель башняһы]] менән бүлешкән тигән киң таралған фекер яңылыш фекер булып тора. Эйфель башняһы 1889 йылда төҙөлә һәм ошо йылда алтын миҙал ала, ә Красноярск күпере — 11 йылдан һуң.

1930-сы йылдарҙа, Транссебер магистраленең үткәреү һәләтен арттырыу өсөн икенсе юл һалынғанда, был күпер янында конструктив яҡтан оҡшаш тағы бер күпер төҙөлә. 1990 йылдарҙа өсөнсө күпер төҙөлә башлай. Уны файҙаланыуға тапшырғандан һуң, революцияға тиклемгеһе һүтеп алыныуы ихтимал тип фаразлана. Тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын яҡлаусыларҙың ризаһыҙлығына ҡарамаҫтан&lt;ref&gt;{{youtube|sktsoOb-oLU|Киножурнал «Енисейский меридиан». Выпуск 5. «Мост».}}&lt;/ref&gt;, 2002 йылда күпер һүтелә башлай.

2007 йылдың 7 авгусында металл һыныҡтарына тапшырыла&lt;ref name=&quot;http://tayga.info/news/23078/&quot;&gt;[https://tayga.info/72826 В Красноярске уникальный старинный Царский мост пошёл на металлолом — Тайга.инфо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071128084736/http://tayga.info/news/23078/ |date=2007-11-28 }}&lt;/ref&gt;.
{{Культурное наследие народов РФ|утрачен=да}}
«[[Рәсәйҙең ете мөғжизәһе]]» конкурсында ҡатнаша.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Архив сығанаҡтары ==
* РГИА, ф. 446, оп. 30, д. 11. Доклад № 111 от 2 апреля 1899 г. «Об открытии сквозного движения по Енисейскому мосту».

== Һылтанмалар ==
* [http://region.krasu.ru/article/323 История строительства ]
* [http://www.gen-volga.ru/biblio/n1899-14.htm Статья из журнала «Нива» № 14 1899 год]
* [http://www.krasplace.ru/most-cherez-enisej Мост через Енисей]

[[Категория:1899 йылда Рәсәйҙә төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]]
[[Категория:1899 йылда төҙөлгән күперҙәр]]</text>
      <sha1>t71kopwbd9lkpyqksd46akh6ltoit12</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урҙа мәмерйәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200890</id>
    <revision>
      <id>1297026</id>
      <parentid>1297014</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T12:43:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Карст мәмерйәләре]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1297026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4414" sha1="hzm4cmrx5zm4hu80x5vqfq0h4huvwnl" xml:space="preserve">{{Пещера
 |Название                = Урҙа
  |Национальное название  = 
 |Изображение             = The entrance to the Orda cave. Вход в Ординскую пещеру.jpg
  |Подпись изображения    = Урҙа мәмерйәһенә инеү урыны
 |Координаты              = 57.182/56.8881
   |Район                 = Урҙа районы
 |Глубина                 = 50
 |Длина                   = 4600
 |Объём                   = 
 |Год открытия            = 1969
 |Тип                     = карстлы
 |Вмещающие породы        = гипс
 |Число входов            = 1
 |Категория сложности     = 
 |Доступно для посетителей= 
 |Освещение               = эйе
 |Сайт                    = 
 |Страна                  = Рәсәй
  |Регион                 = Пермь крайы
}}
'''Урҙа''' мәмерйәһе — [[Пермь крайы]] Урҙа ауылының көньяҡ-көнбайыш ситендә ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]), [[Көңгөр (Ирән ҡушылдығы)|Көңгөр]] йылғаһының һул ярында. Пермь крайының [[тәбиғәт ҡомартҡыһы]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://uraloved.ru/mesta/permskiy-krai/oopt-permskogo-kraya|title=Памятники природы Пермского края (список)|author=Павел Распопов|website=Ураловед|access-date=2020-12-14|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120074423/https://uraloved.ru/mesta/permskiy-krai/oopt-permskogo-kraya|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья
| автор         = Лавров И. А.
| заглавие      = Новые пещеры в окрестностях г.Кунгура
| оригинал      = 
| ссылка        = 
| язык          = ru
| ответственный = 
| автор издания = 
| издание       = 
| тип           = 
| место         = Пермь
| издательство  = Перм. Ун-т
| год           = 1995
| выпуск        = 1
| том           = 
| номер         = 
| страницы      = 100—102
| isbn          = 
| issn          = 
| doi           = 
| ref           = 
}}
* {{статья
| автор         = Максимович Г. А.
| заглавие      = Пещеры гипсового карста
| оригинал      = 
| ссылка        = 
| язык          = ru
| ответственный = 
| автор издания = 
| издание       = 
| тип           = 
| место         = Пермь
| издательство  = Перм. Ун-т
| год           = 1969
| выпуск        = 7(8)
| том           = 
| номер         = 
| страницы      = 5—29
| isbn          = 
| issn          = 
| doi           = 
| ref           = 
}}
* {{книга
 |автор         = [[Лягушкин Виктор Николаевич|В. Лягушкин]], Б. Ващенко, Н. Максимович, И. Лавров, Н. Паньков, А. Шумейко, А. Климчук, Е. Рунков, В. Григорьев, Г. Чернявский
 |часть         = 
 |заглавие      = Иллюстрированный сборник статей: «Ординская пещера. Познание»
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |ответственный = Виктор Лягушкин
 |издание       = 1-е изд
 |место         = М
 |издательство  = Студия «4+4»
 |год           = 2011
 |том           = 1
 |страницы      = 
 |страниц       = 160
 |серия         = 
 |isbn          = 978-5-9902284-2-9
 |тираж         = 3000
 |язык = ru}}
* {{книга |заглавие = Ординская пещера. Познание |год = 2017 |ссылка = http://phototeam.pro/download/Orda_Book_PDF.pdf |издательство = PHOTOTEAM.PRO |место = М |язык = ru |автор = Г. Чернявский, Б. Ващенко}}

[[Категория:Карст мәмерйәләре]]</text>
      <sha1>hzm4cmrx5zm4hu80x5vqfq0h4huvwnl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297027</id>
      <parentid>1297026</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:01:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тасуирлама */</comment>
      <origin>1297027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9267" sha1="0k57a1zy9cf41bpwl1b1hrztuhx5c47" xml:space="preserve">{{Пещера
 |Название                = Урҙа
  |Национальное название  = 
 |Изображение             = The entrance to the Orda cave. Вход в Ординскую пещеру.jpg
  |Подпись изображения    = Урҙа мәмерйәһенә инеү урыны
 |Координаты              = 57.182/56.8881
   |Район                 = Урҙа районы
 |Глубина                 = 50
 |Длина                   = 4600
 |Объём                   = 
 |Год открытия            = 1969
 |Тип                     = карстлы
 |Вмещающие породы        = гипс
 |Число входов            = 1
 |Категория сложности     = 
 |Доступно для посетителей= 
 |Освещение               = эйе
 |Сайт                    = 
 |Страна                  = Рәсәй
  |Регион                 = Пермь крайы
}}
'''Урҙа''' мәмерйәһе — [[Пермь крайы]] Урҙа ауылының көньяҡ-көнбайыш ситендә ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]), [[Көңгөр (Ирән ҡушылдығы)|Көңгөр]] йылғаһының һул ярында. Пермь крайының [[тәбиғәт ҡомартҡыһы]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://uraloved.ru/mesta/permskiy-krai/oopt-permskogo-kraya|title=Памятники природы Пермского края (список)|author=Павел Распопов|website=Ураловед|access-date=2020-12-14|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120074423/https://uraloved.ru/mesta/permskiy-krai/oopt-permskogo-kraya|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==
[[Пермь осоро|Пермь]] йәшендәге [[гипс]]тарҙа һәм [[ангидрит]]тарҙа барлыҡҡа килгән. «Ҡоро» һәм һыу аҫты өлөшөнән тора. Әлеге ваҡытта тикшерелгән юлдарҙың оҙонлоғо 4600 метр тәшкил итә. [[Мәмерйә]]нең ҡоро ерҙәге өлөшө 300 метрҙы биләй, ә ҡалған өлөшө — һыу аҫтында&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://nashural.ru/mesta/permskij-kraj/ordinskaya-peshhera/ |title = Ординская пещера — Наш Урал |author = Наш Урал |access-date = 2020-12-14 |archive-date = 2021-01-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210128084444/https://nashural.ru/mesta/permskij-kraj/ordinskaya-peshhera/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

Киңлеге 5 м һәм бейеклеге 2 метрлыҡ мәмерйәгә инеү урыны Казовка тауының көньяҡ текә битләүендә карст упҡынында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

Мәмерйә Кристалл тау ҡыуышынан башлана. Уның төньяҡ-көнбайыш өлөшөн Боҙло күл биләй. Киләһе ҡыуыш — Боҙ һарайы, унда һыу аҫты өлөшөнә ингән Төп һәм Йылы күлдәр урынлашҡан&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

 Мәмерйәләрҙең төп галереяларын тәүге асыусылар үҙ ҡалалары хөрмәтенә атаған: Силәбе, Красноярск, Мәскәү һәм Свердловск юлдары&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://visitperm.ru/ |title = Официальный туристический сайт Пермского края |author = Официальный туристический портал Пермского края |website = visitperm.ru |access-date = 2020-12-14 |archive-date = 2020-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200928132059/http://visitperm.ru/sightseeing/architecture/bashnya_smerti_zdanie_upravleniya_vnutrennikh_del_g_permi/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

Бөгөнгө көнгә Урҙа мәмерйәһе Рәсәйҙә иң оҙон һыу баҫҡан мәмерйә булып тора. Бынан тыш, мәмерйәнең бер өлөшө [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] территорияһында иң оҙон (935 метр) [[сифон (гидрография)|сифон]] булып тора.

== Тарихы ==
Мәмерйәгә тәүге тапҡыр 1993 йылдың ғинуарында Пермь спелеологы А. Н. Самовольников килә&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = https://nat-geo.ru/nature/36180-mekka-peshchernogo-dayvinga-ordinskaya-peshchera/ |title = Мекка пещерного дайвинга: Ординская пещера — National Geographic Россия |lang = ru |website = nat-geo.ru |date =  |access-date = 2020-02-01 |url-status = live |archive-date = 2019-05-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190504033526/http://www.nat-geo.ru/nature/36180-mekka-peshchernogo-dayvinga-ordinskaya-peshchera/ }}&lt;/ref&gt;. Һыу аҫты өлөшө топографик төшөрөлә&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = https://oesolod.livejournal.com/17448.html |title = Ординская пещера — Блог Дмитрия Солодянкина |lang = ru |website = oesolod.livejournal.com |date =  |access-date = 2020-02-01 |url-status = live |archive-date = 2017-05-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170529204954/http://oesolod.livejournal.com/17448.html }}&lt;/ref&gt;.

2002 йылда Пермдәге «Наутилус» дайв-үҙәге һыу аҫтында йөҙөү буйынса донъя чемпионы Андрей Горбунов етәкселегендә мәмерйәне үҙләштерә башлай. Улар инфраструктураны үҫтерә, мәмерйә өҫтөндәге биләмәне, мәмерйәгә инеү урынын һәм Боҙ һарайы ҡыуышындағы Төп күл янындағы майҙансыҡты төҙөкләндерә. Мәмерйәгә ингән урындан 50 метр алыҫлыҡта Рәсәйҙә беренсе дайвер базаһы төҙөлә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Лавров И.А., Максимович Е.Г., Максимович Н.Г.|заглавие=Ординская пещера. Длиннейшая подводная пещера России|ответственный=|год=2006|издание=|место=Пермь|издательство=Книжный мир|страницы=23—25|страниц=64|isbn=5-93824-078-6}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья
| автор         = Лавров И. А.
| заглавие      = Новые пещеры в окрестностях г.Кунгура
| оригинал      = 
| ссылка        = 
| язык          = ru
| ответственный = 
| автор издания = 
| издание       = 
| тип           = 
| место         = Пермь
| издательство  = Перм. Ун-т
| год           = 1995
| выпуск        = 1
| том           = 
| номер         = 
| страницы      = 100—102
| isbn          = 
| issn          = 
| doi           = 
| ref           = 
}}
* {{статья
| автор         = Максимович Г. А.
| заглавие      = Пещеры гипсового карста
| оригинал      = 
| ссылка        = 
| язык          = ru
| ответственный = 
| автор издания = 
| издание       = 
| тип           = 
| место         = Пермь
| издательство  = Перм. Ун-т
| год           = 1969
| выпуск        = 7(8)
| том           = 
| номер         = 
| страницы      = 5—29
| isbn          = 
| issn          = 
| doi           = 
| ref           = 
}}
* {{книга
 |автор         = [[Лягушкин Виктор Николаевич|В. Лягушкин]], Б. Ващенко, Н. Максимович, И. Лавров, Н. Паньков, А. Шумейко, А. Климчук, Е. Рунков, В. Григорьев, Г. Чернявский
 |часть         = 
 |заглавие      = Иллюстрированный сборник статей: «Ординская пещера. Познание»
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |ответственный = Виктор Лягушкин
 |издание       = 1-е изд
 |место         = М
 |издательство  = Студия «4+4»
 |год           = 2011
 |том           = 1
 |страницы      = 
 |страниц       = 160
 |серия         = 
 |isbn          = 978-5-9902284-2-9
 |тираж         = 3000
 |язык = ru}}
* {{книга |заглавие = Ординская пещера. Познание |год = 2017 |ссылка = http://phototeam.pro/download/Orda_Book_PDF.pdf |издательство = PHOTOTEAM.PRO |место = М |язык = ru |автор = Г. Чернявский, Б. Ващенко}}

[[Категория:Карст мәмерйәләре]]</text>
      <sha1>0k57a1zy9cf41bpwl1b1hrztuhx5c47</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297028</id>
      <parentid>1297027</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:02:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тасуирлама */</comment>
      <origin>1297028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9266" sha1="engj4xcfi86omiai2n7rve76xxxxuwq" xml:space="preserve">{{Пещера
 |Название                = Урҙа
  |Национальное название  = 
 |Изображение             = The entrance to the Orda cave. Вход в Ординскую пещеру.jpg
  |Подпись изображения    = Урҙа мәмерйәһенә инеү урыны
 |Координаты              = 57.182/56.8881
   |Район                 = Урҙа районы
 |Глубина                 = 50
 |Длина                   = 4600
 |Объём                   = 
 |Год открытия            = 1969
 |Тип                     = карстлы
 |Вмещающие породы        = гипс
 |Число входов            = 1
 |Категория сложности     = 
 |Доступно для посетителей= 
 |Освещение               = эйе
 |Сайт                    = 
 |Страна                  = Рәсәй
  |Регион                 = Пермь крайы
}}
'''Урҙа''' мәмерйәһе — [[Пермь крайы]] Урҙа ауылының көньяҡ-көнбайыш ситендә ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]), [[Көңгөр (Ирән ҡушылдығы)|Көңгөр]] йылғаһының һул ярында. Пермь крайының [[тәбиғәт ҡомартҡыһы]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://uraloved.ru/mesta/permskiy-krai/oopt-permskogo-kraya|title=Памятники природы Пермского края (список)|author=Павел Распопов|website=Ураловед|access-date=2020-12-14|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120074423/https://uraloved.ru/mesta/permskiy-krai/oopt-permskogo-kraya|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==
[[Пермь осоро|Пермь]] йәшендәге [[гипс]]тарҙа һәм [[ангидрит]]тарҙа барлыҡҡа килгән. «Ҡоро» һәм һыу аҫты өлөшөнән тора. Әлеге ваҡытта тикшерелгән юлдарҙың оҙонлоғо 4600 метр тәшкил итә. [[Мәмерйә]]нең ҡоро ерҙәге өлөшө 300 метрҙы биләй, ә ҡалған өлөшө — һыу аҫтында&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://nashural.ru/mesta/permskij-kraj/ordinskaya-peshhera/ |title = Ординская пещера — Наш Урал |author = Наш Урал |access-date = 2020-12-14 |archive-date = 2021-01-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210128084444/https://nashural.ru/mesta/permskij-kraj/ordinskaya-peshhera/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

Киңлеге 5 м һәм бейеклеге 2 метрлыҡ мәмерйәгә инеү урыны Казовка тауының көньяҡ текә битләүендә карст упҡынында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

Мәмерйә Кристалл тау ҡыуышынан башлана. Уның төньяҡ-көнбайыш өлөшөн Боҙло күл биләй. Киләһе ҡыуыш — Боҙ һарайы, унда һыу аҫты өлөшөнә ингән Төп һәм Йылы күлдәр урынлашҡан&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Мәмерйәләрҙең төп галереяларын тәүге асыусылар үҙ ҡалалары хөрмәтенә атаған: Силәбе, Красноярск, Мәскәү һәм Свердловск юлдары&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://visitperm.ru/ |title = Официальный туристический сайт Пермского края |author = Официальный туристический портал Пермского края |website = visitperm.ru |access-date = 2020-12-14 |archive-date = 2020-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200928132059/http://visitperm.ru/sightseeing/architecture/bashnya_smerti_zdanie_upravleniya_vnutrennikh_del_g_permi/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

Бөгөнгө көнгә Урҙа мәмерйәһе Рәсәйҙә иң оҙон һыу баҫҡан мәмерйә булып тора. Бынан тыш, мәмерйәнең бер өлөшө [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] территорияһында иң оҙон (935 метр) [[сифон (гидрография)|сифон]] булып тора.

== Тарихы ==
Мәмерйәгә тәүге тапҡыр 1993 йылдың ғинуарында Пермь спелеологы А. Н. Самовольников килә&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = https://nat-geo.ru/nature/36180-mekka-peshchernogo-dayvinga-ordinskaya-peshchera/ |title = Мекка пещерного дайвинга: Ординская пещера — National Geographic Россия |lang = ru |website = nat-geo.ru |date =  |access-date = 2020-02-01 |url-status = live |archive-date = 2019-05-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190504033526/http://www.nat-geo.ru/nature/36180-mekka-peshchernogo-dayvinga-ordinskaya-peshchera/ }}&lt;/ref&gt;. Һыу аҫты өлөшө топографик төшөрөлә&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = https://oesolod.livejournal.com/17448.html |title = Ординская пещера — Блог Дмитрия Солодянкина |lang = ru |website = oesolod.livejournal.com |date =  |access-date = 2020-02-01 |url-status = live |archive-date = 2017-05-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170529204954/http://oesolod.livejournal.com/17448.html }}&lt;/ref&gt;.

2002 йылда Пермдәге «Наутилус» дайв-үҙәге һыу аҫтында йөҙөү буйынса донъя чемпионы Андрей Горбунов етәкселегендә мәмерйәне үҙләштерә башлай. Улар инфраструктураны үҫтерә, мәмерйә өҫтөндәге биләмәне, мәмерйәгә инеү урынын һәм Боҙ һарайы ҡыуышындағы Төп күл янындағы майҙансыҡты төҙөкләндерә. Мәмерйәгә ингән урындан 50 метр алыҫлыҡта Рәсәйҙә беренсе дайвер базаһы төҙөлә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Лавров И.А., Максимович Е.Г., Максимович Н.Г.|заглавие=Ординская пещера. Длиннейшая подводная пещера России|ответственный=|год=2006|издание=|место=Пермь|издательство=Книжный мир|страницы=23—25|страниц=64|isbn=5-93824-078-6}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья
| автор         = Лавров И. А.
| заглавие      = Новые пещеры в окрестностях г.Кунгура
| оригинал      = 
| ссылка        = 
| язык          = ru
| ответственный = 
| автор издания = 
| издание       = 
| тип           = 
| место         = Пермь
| издательство  = Перм. Ун-т
| год           = 1995
| выпуск        = 1
| том           = 
| номер         = 
| страницы      = 100—102
| isbn          = 
| issn          = 
| doi           = 
| ref           = 
}}
* {{статья
| автор         = Максимович Г. А.
| заглавие      = Пещеры гипсового карста
| оригинал      = 
| ссылка        = 
| язык          = ru
| ответственный = 
| автор издания = 
| издание       = 
| тип           = 
| место         = Пермь
| издательство  = Перм. Ун-т
| год           = 1969
| выпуск        = 7(8)
| том           = 
| номер         = 
| страницы      = 5—29
| isbn          = 
| issn          = 
| doi           = 
| ref           = 
}}
* {{книга
 |автор         = [[Лягушкин Виктор Николаевич|В. Лягушкин]], Б. Ващенко, Н. Максимович, И. Лавров, Н. Паньков, А. Шумейко, А. Климчук, Е. Рунков, В. Григорьев, Г. Чернявский
 |часть         = 
 |заглавие      = Иллюстрированный сборник статей: «Ординская пещера. Познание»
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |ответственный = Виктор Лягушкин
 |издание       = 1-е изд
 |место         = М
 |издательство  = Студия «4+4»
 |год           = 2011
 |том           = 1
 |страницы      = 
 |страниц       = 160
 |серия         = 
 |isbn          = 978-5-9902284-2-9
 |тираж         = 3000
 |язык = ru}}
* {{книга |заглавие = Ординская пещера. Познание |год = 2017 |ссылка = http://phototeam.pro/download/Orda_Book_PDF.pdf |издательство = PHOTOTEAM.PRO |место = М |язык = ru |автор = Г. Чернявский, Б. Ващенко}}

[[Категория:Карст мәмерйәләре]]</text>
      <sha1>engj4xcfi86omiai2n7rve76xxxxuwq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297030</id>
      <parentid>1297028</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:15:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1297030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15398" sha1="mckuxqwbqphj0pgz68mgbsedb39gt8b" xml:space="preserve">{{Пещера
 |Название                = Урҙа
  |Национальное название  = 
 |Изображение             = The entrance to the Orda cave. Вход в Ординскую пещеру.jpg
  |Подпись изображения    = Урҙа мәмерйәһенә инеү урыны
 |Координаты              = 57.182/56.8881
   |Район                 = Урҙа районы
 |Глубина                 = 50
 |Длина                   = 4600
 |Объём                   = 
 |Год открытия            = 1969
 |Тип                     = карстлы
 |Вмещающие породы        = гипс
 |Число входов            = 1
 |Категория сложности     = 
 |Доступно для посетителей= 
 |Освещение               = эйе
 |Сайт                    = 
 |Страна                  = Рәсәй
  |Регион                 = Пермь крайы
}}
'''Урҙа''' мәмерйәһе — [[Пермь крайы]] Урҙа ауылының көньяҡ-көнбайыш ситендә ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]), [[Көңгөр (Ирән ҡушылдығы)|Көңгөр]] йылғаһының һул ярында. Пермь крайының [[тәбиғәт ҡомартҡыһы]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://uraloved.ru/mesta/permskiy-krai/oopt-permskogo-kraya|title=Памятники природы Пермского края (список)|author=Павел Распопов|website=Ураловед|access-date=2020-12-14|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120074423/https://uraloved.ru/mesta/permskiy-krai/oopt-permskogo-kraya|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==
[[Пермь осоро|Пермь]] йәшендәге [[гипс]]тарҙа һәм [[ангидрит]]тарҙа барлыҡҡа килгән. «Ҡоро» һәм һыу аҫты өлөшөнән тора. Әлеге ваҡытта тикшерелгән юлдарҙың оҙонлоғо 4600 метр тәшкил итә. [[Мәмерйә]]нең ҡоро ерҙәге өлөшө 300 метрҙы биләй, ә ҡалған өлөшө — һыу аҫтында&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://nashural.ru/mesta/permskij-kraj/ordinskaya-peshhera/ |title = Ординская пещера — Наш Урал |author = Наш Урал |access-date = 2020-12-14 |archive-date = 2021-01-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210128084444/https://nashural.ru/mesta/permskij-kraj/ordinskaya-peshhera/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

Киңлеге 5 м һәм бейеклеге 2 метрлыҡ мәмерйәгә инеү урыны Казовка тауының көньяҡ текә битләүендә карст упҡынында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

Мәмерйә Кристалл тау ҡыуышынан башлана. Уның төньяҡ-көнбайыш өлөшөн Боҙло күл биләй. Киләһе ҡыуыш — Боҙ һарайы, унда һыу аҫты өлөшөнә ингән Төп һәм Йылы күлдәр урынлашҡан&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Мәмерйәләрҙең төп галереяларын тәүге асыусылар үҙ ҡалалары хөрмәтенә атаған: Силәбе, Красноярск, Мәскәү һәм Свердловск юлдары&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://visitperm.ru/ |title = Официальный туристический сайт Пермского края |author = Официальный туристический портал Пермского края |website = visitperm.ru |access-date = 2020-12-14 |archive-date = 2020-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200928132059/http://visitperm.ru/sightseeing/architecture/bashnya_smerti_zdanie_upravleniya_vnutrennikh_del_g_permi/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

Бөгөнгө көнгә Урҙа мәмерйәһе Рәсәйҙә иң оҙон һыу баҫҡан мәмерйә булып тора. Бынан тыш, мәмерйәнең бер өлөшө [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] территорияһында иң оҙон (935 метр) [[сифон (гидрография)|сифон]] булып тора.

== Тарихы ==
Мәмерйәгә тәүге тапҡыр 1993 йылдың ғинуарында Пермь спелеологы А. Н. Самовольников килә&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = https://nat-geo.ru/nature/36180-mekka-peshchernogo-dayvinga-ordinskaya-peshchera/ |title = Мекка пещерного дайвинга: Ординская пещера — National Geographic Россия |lang = ru |website = nat-geo.ru |date =  |access-date = 2020-02-01 |url-status = live |archive-date = 2019-05-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190504033526/http://www.nat-geo.ru/nature/36180-mekka-peshchernogo-dayvinga-ordinskaya-peshchera/ }}&lt;/ref&gt;. Һыу аҫты өлөшө топографик төшөрөлә&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = https://oesolod.livejournal.com/17448.html |title = Ординская пещера — Блог Дмитрия Солодянкина |lang = ru |website = oesolod.livejournal.com |date =  |access-date = 2020-02-01 |url-status = live |archive-date = 2017-05-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170529204954/http://oesolod.livejournal.com/17448.html }}&lt;/ref&gt;.

2002 йылда Пермдәге «Наутилус» дайв-үҙәге һыу аҫтында йөҙөү буйынса донъя чемпионы Андрей Горбунов етәкселегендә мәмерйәне үҙләштерә башлай. Улар инфраструктураны үҫтерә, мәмерйә өҫтөндәге биләмәне, мәмерйәгә инеү урынын һәм Боҙ һарайы ҡыуышындағы Төп күл янындағы майҙансыҡты төҙөкләндерә. Мәмерйәгә ингән урындан 50 метр алыҫлыҡта Рәсәйҙә беренсе дайвер базаһы төҙөлә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Лавров И.А., Максимович Е.Г., Максимович Н.Г.|заглавие=Ординская пещера. Длиннейшая подводная пещера России|ответственный=|год=2006|издание=|место=Пермь|издательство=Книжный мир|страницы=23—25|страниц=64|isbn=5-93824-078-6}}&lt;/ref&gt;.

2006 йылдың февралендә мәмерйәлә [[Бөйөк Британия|Британия]]ның бөтә донъяға билдәле спелеодайверы Мартин Фарр экспедицияһы була. Уны һыуҙың үтә күренмәлелеге һәм һыу аҫты галереяларының ҙур күләмдәре хайран ҡалдыра, уның һүҙҙәренсә, «Ҙурлығы буйынса [[Австралия]]ның ҡайһы бер [[эзбизташ]]лы һыу аҫты мәмерйәләре галереялары менән сағыштырырлыҡ»&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Лавров И. А., Максимович Е. Г., Максимович Н. Г.|заглавие=Ординская пещера. Длиннейшая подводная пещера России|ответственный=|год=2006|издание=|место=Пермь|издательство=Книжный мир|страницы=4|страниц=64|isbn=5-93824-078-6}}&lt;/ref&gt;.

2007 йылдың мартында Урҙаа мәмерйәһенә донъялағы иң тәжрибәле һәм абруйлы спелеодайверҙарҙың береһе, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] кинопродюсеры, яҙыусыһв, фотографы Джил Хайнет килә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Лавров И. А., Максимович Е. Г., Максимович Н. Г.|заглавие=Ординская пещера. Длиннейшая подводная пещера России|год=2006|место=Пермь|издательство=Книжный мир|страницы=28|страниц=64|isbn=5-93824-078-6}}&lt;/ref&gt;.

2012 йылда рәсәй һыу аҫты фотографы [[Лягушкин Виктор Николаевич|Виктор Лягушкин]] «Ординская пещера, Познание»&lt;ref&gt;{{книга |автор= Лягушкин Виктор, Максимович Николай, Лавров Игорь, Ващенко Богдана|заглавие= Ординская пещера. Познание|nodot= |язык=ru |место=М. |издательство= Студия «4+4»|год= 2011|страниц= 160 |isbn=978-5-9902284-2-9 }}&lt;/ref&gt; фотокитабын сығара, уның өсөн «Һыу аҫты донъяһы» милли премияһына&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=http://incseatech.ocean.ru/index.php/114-novosti-tsentra/172-laureaty-rossijskoj-natsionalnoj-premii-podvodnyj-mir-2012-g.html |title=Лауреаты Российской национальной премии «Подводный мир» — 2012 г. |website=IncSeaTech |access-date=2024-04-28 |lang=en |archive-date=2024-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428230650/http://incseatech.ocean.ru/index.php/114-novosti-tsentra/172-laureaty-rossijskoj-natsionalnoj-premii-podvodnyj-mir-2012-g.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; һәм «Алтын дельфин» дайверҙар фестиваленең гран-приһына лайыҡ була&lt;ref&gt;{{статья |автор= |заглавие=Гран-при за Ординскую пещеру |ссылка=https://rifey.ru/news/perm/show_id_3209/24-02-2012-gran-pri_za_ordinskuyu_pescheru |издание=Телекомпания «Рифей – Пермь» |год=2012 |месяц=2 |число=24 |archivedate=2024-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240428222028/https://rifey.ru/news/perm/show_id_3209/24-02-2012-gran-pri_za_ordinskuyu_pescheru }}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 17 декабрендә Орда мәмерйәһендә [[Ижевск]]иҙан 43 йәшлек фридайвер Владимир Федоров тын алмайынса йөҙөү буйынса рекорд ҡуя. Ул 100 метр араны 2 минут эсендә үтә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.1tv.ru/news/2012-12-17/81737-v_permskom_krae_dayver_ustanovil_rekord_v_peschere_i_gotovitsya_k_novomu|title=В Пермском крае дайвер установил рекорд в пещере и готовится к новому. Новости. Первый канал|access-date=2020-12-14|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120234858/https://www.1tv.ru/news/2012-12-17/81737-v_permskom_krae_dayver_ustanovil_rekord_v_peschere_i_gotovitsya_k_novomu|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2012/12/18/reg-pfo/perm-daiver-anons.html|title=В пермской подводной пещере дайвер проплыл 100 метров без акваланга|website=Российская газета|access-date=2020-12-14|archive-date=2013-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730130914/http://www.rg.ru/2012/12/18/reg-pfo/perm-daiver-anons.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың 28 октябрендә Урҙаа ҡасабаһының тыуған яҡты өйрәнеү музейында Урҙа мәмерйәһе тураһында экспозиция асыла&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://scuba-mafia.ru/meropriyatiya/otkrytie-ekspozitsii-ordinskaya-podvodnaya-peshchera/ |url-status = dead |title = Открытие экспозиции &quot;Ординская подводная пещера&quot; &amp;#124; Мероприятия школы дайвинга в Самаре Scuba-Mafia |access-date = 2017-05-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20170826221401/http://scuba-mafia.ru/meropriyatiya/otkrytie-ekspozitsii-ordinskaya-podvodnaya-peshchera/ |archive-date = 2017-08-26|lang=ru }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://orda-gazeta.ru/article/116440/ |url-status = dead |title = Ординцы «погрузились» в подводную пещеру и вышли сухими - Поиск - Статьи - Газета «Верный путь» Ординского района |access-date = 2017-05-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20170330120930/http://orda-gazeta.ru/article/116440/ |archive-date = 2017-03-30}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья
| автор         = Лавров И. А.
| заглавие      = Новые пещеры в окрестностях г.Кунгура
| оригинал      = 
| ссылка        = 
| язык          = ru
| ответственный = 
| автор издания = 
| издание       = 
| тип           = 
| место         = Пермь
| издательство  = Перм. Ун-т
| год           = 1995
| выпуск        = 1
| том           = 
| номер         = 
| страницы      = 100—102
| isbn          = 
| issn          = 
| doi           = 
| ref           = 
}}
* {{статья
| автор         = Максимович Г. А.
| заглавие      = Пещеры гипсового карста
| оригинал      = 
| ссылка        = 
| язык          = ru
| ответственный = 
| автор издания = 
| издание       = 
| тип           = 
| место         = Пермь
| издательство  = Перм. Ун-т
| год           = 1969
| выпуск        = 7(8)
| том           = 
| номер         = 
| страницы      = 5—29
| isbn          = 
| issn          = 
| doi           = 
| ref           = 
}}
* {{книга
 |автор         = [[Лягушкин Виктор Николаевич|В. Лягушкин]], Б. Ващенко, Н. Максимович, И. Лавров, Н. Паньков, А. Шумейко, А. Климчук, Е. Рунков, В. Григорьев, Г. Чернявский
 |часть         = 
 |заглавие      = Иллюстрированный сборник статей: «Ординская пещера. Познание»
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |ответственный = Виктор Лягушкин
 |издание       = 1-е изд
 |место         = М
 |издательство  = Студия «4+4»
 |год           = 2011
 |том           = 1
 |страницы      = 
 |страниц       = 160
 |серия         = 
 |isbn          = 978-5-9902284-2-9
 |тираж         = 3000
 |язык = ru}}
* {{книга |заглавие = Ординская пещера. Познание |год = 2017 |ссылка = http://phototeam.pro/download/Orda_Book_PDF.pdf |издательство = PHOTOTEAM.PRO |место = М |язык = ru |автор = Г. Чернявский, Б. Ващенко}}

[[Категория:Карст мәмерйәләре]]</text>
      <sha1>mckuxqwbqphj0pgz68mgbsedb39gt8b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297031</id>
      <parentid>1297030</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:17:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иҫкәрмәләр */</comment>
      <origin>1297031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15942" sha1="aftuioymrq389ixmzi0cy3ikeiahe63" xml:space="preserve">{{Пещера
 |Название                = Урҙа
  |Национальное название  = 
 |Изображение             = The entrance to the Orda cave. Вход в Ординскую пещеру.jpg
  |Подпись изображения    = Урҙа мәмерйәһенә инеү урыны
 |Координаты              = 57.182/56.8881
   |Район                 = Урҙа районы
 |Глубина                 = 50
 |Длина                   = 4600
 |Объём                   = 
 |Год открытия            = 1969
 |Тип                     = карстлы
 |Вмещающие породы        = гипс
 |Число входов            = 1
 |Категория сложности     = 
 |Доступно для посетителей= 
 |Освещение               = эйе
 |Сайт                    = 
 |Страна                  = Рәсәй
  |Регион                 = Пермь крайы
}}
'''Урҙа''' мәмерйәһе — [[Пермь крайы]] Урҙа ауылының көньяҡ-көнбайыш ситендә ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]), [[Көңгөр (Ирән ҡушылдығы)|Көңгөр]] йылғаһының һул ярында. Пермь крайының [[тәбиғәт ҡомартҡыһы]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://uraloved.ru/mesta/permskiy-krai/oopt-permskogo-kraya|title=Памятники природы Пермского края (список)|author=Павел Распопов|website=Ураловед|access-date=2020-12-14|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120074423/https://uraloved.ru/mesta/permskiy-krai/oopt-permskogo-kraya|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==
[[Пермь осоро|Пермь]] йәшендәге [[гипс]]тарҙа һәм [[ангидрит]]тарҙа барлыҡҡа килгән. «Ҡоро» һәм һыу аҫты өлөшөнән тора. Әлеге ваҡытта тикшерелгән юлдарҙың оҙонлоғо 4600 метр тәшкил итә. [[Мәмерйә]]нең ҡоро ерҙәге өлөшө 300 метрҙы биләй, ә ҡалған өлөшө — һыу аҫтында&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://nashural.ru/mesta/permskij-kraj/ordinskaya-peshhera/ |title = Ординская пещера — Наш Урал |author = Наш Урал |access-date = 2020-12-14 |archive-date = 2021-01-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210128084444/https://nashural.ru/mesta/permskij-kraj/ordinskaya-peshhera/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

Киңлеге 5 м һәм бейеклеге 2 метрлыҡ мәмерйәгә инеү урыны Казовка тауының көньяҡ текә битләүендә карст упҡынында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

Мәмерйә Кристалл тау ҡыуышынан башлана. Уның төньяҡ-көнбайыш өлөшөн Боҙло күл биләй. Киләһе ҡыуыш — Боҙ һарайы, унда һыу аҫты өлөшөнә ингән Төп һәм Йылы күлдәр урынлашҡан&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Мәмерйәләрҙең төп галереяларын тәүге асыусылар үҙ ҡалалары хөрмәтенә атаған: Силәбе, Красноярск, Мәскәү һәм Свердловск юлдары&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://visitperm.ru/ |title = Официальный туристический сайт Пермского края |author = Официальный туристический портал Пермского края |website = visitperm.ru |access-date = 2020-12-14 |archive-date = 2020-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200928132059/http://visitperm.ru/sightseeing/architecture/bashnya_smerti_zdanie_upravleniya_vnutrennikh_del_g_permi/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

Бөгөнгө көнгә Урҙа мәмерйәһе Рәсәйҙә иң оҙон һыу баҫҡан мәмерйә булып тора. Бынан тыш, мәмерйәнең бер өлөшө [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] территорияһында иң оҙон (935 метр) [[сифон (гидрография)|сифон]] булып тора.

== Тарихы ==
Мәмерйәгә тәүге тапҡыр 1993 йылдың ғинуарында Пермь спелеологы А. Н. Самовольников килә&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = https://nat-geo.ru/nature/36180-mekka-peshchernogo-dayvinga-ordinskaya-peshchera/ |title = Мекка пещерного дайвинга: Ординская пещера — National Geographic Россия |lang = ru |website = nat-geo.ru |date =  |access-date = 2020-02-01 |url-status = live |archive-date = 2019-05-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190504033526/http://www.nat-geo.ru/nature/36180-mekka-peshchernogo-dayvinga-ordinskaya-peshchera/ }}&lt;/ref&gt;. Һыу аҫты өлөшө топографик төшөрөлә&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = https://oesolod.livejournal.com/17448.html |title = Ординская пещера — Блог Дмитрия Солодянкина |lang = ru |website = oesolod.livejournal.com |date =  |access-date = 2020-02-01 |url-status = live |archive-date = 2017-05-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170529204954/http://oesolod.livejournal.com/17448.html }}&lt;/ref&gt;.

2002 йылда Пермдәге «Наутилус» дайв-үҙәге һыу аҫтында йөҙөү буйынса донъя чемпионы Андрей Горбунов етәкселегендә мәмерйәне үҙләштерә башлай. Улар инфраструктураны үҫтерә, мәмерйә өҫтөндәге биләмәне, мәмерйәгә инеү урынын һәм Боҙ һарайы ҡыуышындағы Төп күл янындағы майҙансыҡты төҙөкләндерә. Мәмерйәгә ингән урындан 50 метр алыҫлыҡта Рәсәйҙә беренсе дайвер базаһы төҙөлә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Лавров И.А., Максимович Е.Г., Максимович Н.Г.|заглавие=Ординская пещера. Длиннейшая подводная пещера России|ответственный=|год=2006|издание=|место=Пермь|издательство=Книжный мир|страницы=23—25|страниц=64|isbn=5-93824-078-6}}&lt;/ref&gt;.

2006 йылдың февралендә мәмерйәлә [[Бөйөк Британия|Британия]]ның бөтә донъяға билдәле спелеодайверы Мартин Фарр экспедицияһы була. Уны һыуҙың үтә күренмәлелеге һәм һыу аҫты галереяларының ҙур күләмдәре хайран ҡалдыра, уның һүҙҙәренсә, «Ҙурлығы буйынса [[Австралия]]ның ҡайһы бер [[эзбизташ]]лы һыу аҫты мәмерйәләре галереялары менән сағыштырырлыҡ»&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Лавров И. А., Максимович Е. Г., Максимович Н. Г.|заглавие=Ординская пещера. Длиннейшая подводная пещера России|ответственный=|год=2006|издание=|место=Пермь|издательство=Книжный мир|страницы=4|страниц=64|isbn=5-93824-078-6}}&lt;/ref&gt;.

2007 йылдың мартында Урҙаа мәмерйәһенә донъялағы иң тәжрибәле һәм абруйлы спелеодайверҙарҙың береһе, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] кинопродюсеры, яҙыусыһв, фотографы Джил Хайнет килә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Лавров И. А., Максимович Е. Г., Максимович Н. Г.|заглавие=Ординская пещера. Длиннейшая подводная пещера России|год=2006|место=Пермь|издательство=Книжный мир|страницы=28|страниц=64|isbn=5-93824-078-6}}&lt;/ref&gt;.

2012 йылда рәсәй һыу аҫты фотографы [[Лягушкин Виктор Николаевич|Виктор Лягушкин]] «Ординская пещера, Познание»&lt;ref&gt;{{книга |автор= Лягушкин Виктор, Максимович Николай, Лавров Игорь, Ващенко Богдана|заглавие= Ординская пещера. Познание|nodot= |язык=ru |место=М. |издательство= Студия «4+4»|год= 2011|страниц= 160 |isbn=978-5-9902284-2-9 }}&lt;/ref&gt; фотокитабын сығара, уның өсөн «Һыу аҫты донъяһы» милли премияһына&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=http://incseatech.ocean.ru/index.php/114-novosti-tsentra/172-laureaty-rossijskoj-natsionalnoj-premii-podvodnyj-mir-2012-g.html |title=Лауреаты Российской национальной премии «Подводный мир» — 2012 г. |website=IncSeaTech |access-date=2024-04-28 |lang=en |archive-date=2024-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428230650/http://incseatech.ocean.ru/index.php/114-novosti-tsentra/172-laureaty-rossijskoj-natsionalnoj-premii-podvodnyj-mir-2012-g.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; һәм «Алтын дельфин» дайверҙар фестиваленең гран-приһына лайыҡ була&lt;ref&gt;{{статья |автор= |заглавие=Гран-при за Ординскую пещеру |ссылка=https://rifey.ru/news/perm/show_id_3209/24-02-2012-gran-pri_za_ordinskuyu_pescheru |издание=Телекомпания «Рифей – Пермь» |год=2012 |месяц=2 |число=24 |archivedate=2024-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240428222028/https://rifey.ru/news/perm/show_id_3209/24-02-2012-gran-pri_za_ordinskuyu_pescheru }}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 17 декабрендә Орда мәмерйәһендә [[Ижевск]]иҙан 43 йәшлек фридайвер Владимир Федоров тын алмайынса йөҙөү буйынса рекорд ҡуя. Ул 100 метр араны 2 минут эсендә үтә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.1tv.ru/news/2012-12-17/81737-v_permskom_krae_dayver_ustanovil_rekord_v_peschere_i_gotovitsya_k_novomu|title=В Пермском крае дайвер установил рекорд в пещере и готовится к новому. Новости. Первый канал|access-date=2020-12-14|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120234858/https://www.1tv.ru/news/2012-12-17/81737-v_permskom_krae_dayver_ustanovil_rekord_v_peschere_i_gotovitsya_k_novomu|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2012/12/18/reg-pfo/perm-daiver-anons.html|title=В пермской подводной пещере дайвер проплыл 100 метров без акваланга|website=Российская газета|access-date=2020-12-14|archive-date=2013-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730130914/http://www.rg.ru/2012/12/18/reg-pfo/perm-daiver-anons.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың 28 октябрендә Урҙаа ҡасабаһының тыуған яҡты өйрәнеү музейында Урҙа мәмерйәһе тураһында экспозиция асыла&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://scuba-mafia.ru/meropriyatiya/otkrytie-ekspozitsii-ordinskaya-podvodnaya-peshchera/ |url-status = dead |title = Открытие экспозиции &quot;Ординская подводная пещера&quot; &amp;#124; Мероприятия школы дайвинга в Самаре Scuba-Mafia |access-date = 2017-05-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20170826221401/http://scuba-mafia.ru/meropriyatiya/otkrytie-ekspozitsii-ordinskaya-podvodnaya-peshchera/ |archive-date = 2017-08-26|lang=ru }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://orda-gazeta.ru/article/116440/ |url-status = dead |title = Ординцы «погрузились» в подводную пещеру и вышли сухими - Поиск - Статьи - Газета «Верный путь» Ординского района |access-date = 2017-05-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20170330120930/http://orda-gazeta.ru/article/116440/ |archive-date = 2017-03-30}}&lt;/ref&gt;.

== Баһалау ==
Мәмерйә оҙонлоғо буйынса донъялағы гипс мәмерйәләре араһында 21-се урында тора&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.caverbob.com/gypcave.htm |title = Самые длинные пещеры в гипсе |lang = ru |website = www.caverbob.com |date =  |access-date = 2020-02-01 |url-status = live |archive-date = 2016-12-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161204041756/http://www.caverbob.com/gypcave.htm }}&lt;/ref&gt;.

== Дайвинг ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья
| автор         = Лавров И. А.
| заглавие      = Новые пещеры в окрестностях г.Кунгура
| оригинал      = 
| ссылка        = 
| язык          = ru
| ответственный = 
| автор издания = 
| издание       = 
| тип           = 
| место         = Пермь
| издательство  = Перм. Ун-т
| год           = 1995
| выпуск        = 1
| том           = 
| номер         = 
| страницы      = 100—102
| isbn          = 
| issn          = 
| doi           = 
| ref           = 
}}
* {{статья
| автор         = Максимович Г. А.
| заглавие      = Пещеры гипсового карста
| оригинал      = 
| ссылка        = 
| язык          = ru
| ответственный = 
| автор издания = 
| издание       = 
| тип           = 
| место         = Пермь
| издательство  = Перм. Ун-т
| год           = 1969
| выпуск        = 7(8)
| том           = 
| номер         = 
| страницы      = 5—29
| isbn          = 
| issn          = 
| doi           = 
| ref           = 
}}
* {{книга
 |автор         = [[Лягушкин Виктор Николаевич|В. Лягушкин]], Б. Ващенко, Н. Максимович, И. Лавров, Н. Паньков, А. Шумейко, А. Климчук, Е. Рунков, В. Григорьев, Г. Чернявский
 |часть         = 
 |заглавие      = Иллюстрированный сборник статей: «Ординская пещера. Познание»
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |ответственный = Виктор Лягушкин
 |издание       = 1-е изд
 |место         = М
 |издательство  = Студия «4+4»
 |год           = 2011
 |том           = 1
 |страницы      = 
 |страниц       = 160
 |серия         = 
 |isbn          = 978-5-9902284-2-9
 |тираж         = 3000
 |язык = ru}}
* {{книга |заглавие = Ординская пещера. Познание |год = 2017 |ссылка = http://phototeam.pro/download/Orda_Book_PDF.pdf |издательство = PHOTOTEAM.PRO |место = М |язык = ru |автор = Г. Чернявский, Б. Ващенко}}

[[Категория:Карст мәмерйәләре]]</text>
      <sha1>aftuioymrq389ixmzi0cy3ikeiahe63</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297033</id>
      <parentid>1297031</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:21:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дайвинг */</comment>
      <origin>1297033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17709" sha1="o5pzy45ya0e2hqvz1e8dle7wbv6iuq1" xml:space="preserve">{{Пещера
 |Название                = Урҙа
  |Национальное название  = 
 |Изображение             = The entrance to the Orda cave. Вход в Ординскую пещеру.jpg
  |Подпись изображения    = Урҙа мәмерйәһенә инеү урыны
 |Координаты              = 57.182/56.8881
   |Район                 = Урҙа районы
 |Глубина                 = 50
 |Длина                   = 4600
 |Объём                   = 
 |Год открытия            = 1969
 |Тип                     = карстлы
 |Вмещающие породы        = гипс
 |Число входов            = 1
 |Категория сложности     = 
 |Доступно для посетителей= 
 |Освещение               = эйе
 |Сайт                    = 
 |Страна                  = Рәсәй
  |Регион                 = Пермь крайы
}}
'''Урҙа''' мәмерйәһе — [[Пермь крайы]] Урҙа ауылының көньяҡ-көнбайыш ситендә ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]), [[Көңгөр (Ирән ҡушылдығы)|Көңгөр]] йылғаһының һул ярында. Пермь крайының [[тәбиғәт ҡомартҡыһы]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://uraloved.ru/mesta/permskiy-krai/oopt-permskogo-kraya|title=Памятники природы Пермского края (список)|author=Павел Распопов|website=Ураловед|access-date=2020-12-14|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120074423/https://uraloved.ru/mesta/permskiy-krai/oopt-permskogo-kraya|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==
[[Пермь осоро|Пермь]] йәшендәге [[гипс]]тарҙа һәм [[ангидрит]]тарҙа барлыҡҡа килгән. «Ҡоро» һәм һыу аҫты өлөшөнән тора. Әлеге ваҡытта тикшерелгән юлдарҙың оҙонлоғо 4600 метр тәшкил итә. [[Мәмерйә]]нең ҡоро ерҙәге өлөшө 300 метрҙы биләй, ә ҡалған өлөшө — һыу аҫтында&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://nashural.ru/mesta/permskij-kraj/ordinskaya-peshhera/ |title = Ординская пещера — Наш Урал |author = Наш Урал |access-date = 2020-12-14 |archive-date = 2021-01-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210128084444/https://nashural.ru/mesta/permskij-kraj/ordinskaya-peshhera/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

Киңлеге 5 м һәм бейеклеге 2 метрлыҡ мәмерйәгә инеү урыны Казовка тауының көньяҡ текә битләүендә карст упҡынында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

Мәмерйә Кристалл тау ҡыуышынан башлана. Уның төньяҡ-көнбайыш өлөшөн Боҙло күл биләй. Киләһе ҡыуыш — Боҙ һарайы, унда һыу аҫты өлөшөнә ингән Төп һәм Йылы күлдәр урынлашҡан&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Мәмерйәләрҙең төп галереяларын тәүге асыусылар үҙ ҡалалары хөрмәтенә атаған: Силәбе, Красноярск, Мәскәү һәм Свердловск юлдары&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://visitperm.ru/ |title = Официальный туристический сайт Пермского края |author = Официальный туристический портал Пермского края |website = visitperm.ru |access-date = 2020-12-14 |archive-date = 2020-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200928132059/http://visitperm.ru/sightseeing/architecture/bashnya_smerti_zdanie_upravleniya_vnutrennikh_del_g_permi/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

Бөгөнгө көнгә Урҙа мәмерйәһе Рәсәйҙә иң оҙон һыу баҫҡан мәмерйә булып тора. Бынан тыш, мәмерйәнең бер өлөшө [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] территорияһында иң оҙон (935 метр) [[сифон (гидрография)|сифон]] булып тора.

== Тарихы ==
Мәмерйәгә тәүге тапҡыр 1993 йылдың ғинуарында Пермь спелеологы А. Н. Самовольников килә&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = https://nat-geo.ru/nature/36180-mekka-peshchernogo-dayvinga-ordinskaya-peshchera/ |title = Мекка пещерного дайвинга: Ординская пещера — National Geographic Россия |lang = ru |website = nat-geo.ru |date =  |access-date = 2020-02-01 |url-status = live |archive-date = 2019-05-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190504033526/http://www.nat-geo.ru/nature/36180-mekka-peshchernogo-dayvinga-ordinskaya-peshchera/ }}&lt;/ref&gt;. Һыу аҫты өлөшө топографик төшөрөлә&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = https://oesolod.livejournal.com/17448.html |title = Ординская пещера — Блог Дмитрия Солодянкина |lang = ru |website = oesolod.livejournal.com |date =  |access-date = 2020-02-01 |url-status = live |archive-date = 2017-05-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170529204954/http://oesolod.livejournal.com/17448.html }}&lt;/ref&gt;.

2002 йылда Пермдәге «Наутилус» дайв-үҙәге һыу аҫтында йөҙөү буйынса донъя чемпионы Андрей Горбунов етәкселегендә мәмерйәне үҙләштерә башлай. Улар инфраструктураны үҫтерә, мәмерйә өҫтөндәге биләмәне, мәмерйәгә инеү урынын һәм Боҙ һарайы ҡыуышындағы Төп күл янындағы майҙансыҡты төҙөкләндерә. Мәмерйәгә ингән урындан 50 метр алыҫлыҡта Рәсәйҙә беренсе дайвер базаһы төҙөлә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Лавров И.А., Максимович Е.Г., Максимович Н.Г.|заглавие=Ординская пещера. Длиннейшая подводная пещера России|ответственный=|год=2006|издание=|место=Пермь|издательство=Книжный мир|страницы=23—25|страниц=64|isbn=5-93824-078-6}}&lt;/ref&gt;.

2006 йылдың февралендә мәмерйәлә [[Бөйөк Британия|Британия]]ның бөтә донъяға билдәле спелеодайверы Мартин Фарр экспедицияһы була. Уны һыуҙың үтә күренмәлелеге һәм һыу аҫты галереяларының ҙур күләмдәре хайран ҡалдыра, уның һүҙҙәренсә, «Ҙурлығы буйынса [[Австралия]]ның ҡайһы бер [[эзбизташ]]лы һыу аҫты мәмерйәләре галереялары менән сағыштырырлыҡ»&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Лавров И. А., Максимович Е. Г., Максимович Н. Г.|заглавие=Ординская пещера. Длиннейшая подводная пещера России|ответственный=|год=2006|издание=|место=Пермь|издательство=Книжный мир|страницы=4|страниц=64|isbn=5-93824-078-6}}&lt;/ref&gt;.

2007 йылдың мартында Урҙаа мәмерйәһенә донъялағы иң тәжрибәле һәм абруйлы спелеодайверҙарҙың береһе, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] кинопродюсеры, яҙыусыһв, фотографы Джил Хайнет килә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Лавров И. А., Максимович Е. Г., Максимович Н. Г.|заглавие=Ординская пещера. Длиннейшая подводная пещера России|год=2006|место=Пермь|издательство=Книжный мир|страницы=28|страниц=64|isbn=5-93824-078-6}}&lt;/ref&gt;.

2012 йылда рәсәй һыу аҫты фотографы [[Лягушкин Виктор Николаевич|Виктор Лягушкин]] «Ординская пещера, Познание»&lt;ref&gt;{{книга |автор= Лягушкин Виктор, Максимович Николай, Лавров Игорь, Ващенко Богдана|заглавие= Ординская пещера. Познание|nodot= |язык=ru |место=М. |издательство= Студия «4+4»|год= 2011|страниц= 160 |isbn=978-5-9902284-2-9 }}&lt;/ref&gt; фотокитабын сығара, уның өсөн «Һыу аҫты донъяһы» милли премияһына&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=http://incseatech.ocean.ru/index.php/114-novosti-tsentra/172-laureaty-rossijskoj-natsionalnoj-premii-podvodnyj-mir-2012-g.html |title=Лауреаты Российской национальной премии «Подводный мир» — 2012 г. |website=IncSeaTech |access-date=2024-04-28 |lang=en |archive-date=2024-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428230650/http://incseatech.ocean.ru/index.php/114-novosti-tsentra/172-laureaty-rossijskoj-natsionalnoj-premii-podvodnyj-mir-2012-g.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; һәм «Алтын дельфин» дайверҙар фестиваленең гран-приһына лайыҡ була&lt;ref&gt;{{статья |автор= |заглавие=Гран-при за Ординскую пещеру |ссылка=https://rifey.ru/news/perm/show_id_3209/24-02-2012-gran-pri_za_ordinskuyu_pescheru |издание=Телекомпания «Рифей – Пермь» |год=2012 |месяц=2 |число=24 |archivedate=2024-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240428222028/https://rifey.ru/news/perm/show_id_3209/24-02-2012-gran-pri_za_ordinskuyu_pescheru }}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 17 декабрендә Орда мәмерйәһендә [[Ижевск]]иҙан 43 йәшлек фридайвер Владимир Федоров тын алмайынса йөҙөү буйынса рекорд ҡуя. Ул 100 метр араны 2 минут эсендә үтә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.1tv.ru/news/2012-12-17/81737-v_permskom_krae_dayver_ustanovil_rekord_v_peschere_i_gotovitsya_k_novomu|title=В Пермском крае дайвер установил рекорд в пещере и готовится к новому. Новости. Первый канал|access-date=2020-12-14|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120234858/https://www.1tv.ru/news/2012-12-17/81737-v_permskom_krae_dayver_ustanovil_rekord_v_peschere_i_gotovitsya_k_novomu|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2012/12/18/reg-pfo/perm-daiver-anons.html|title=В пермской подводной пещере дайвер проплыл 100 метров без акваланга|website=Российская газета|access-date=2020-12-14|archive-date=2013-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730130914/http://www.rg.ru/2012/12/18/reg-pfo/perm-daiver-anons.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың 28 октябрендә Урҙаа ҡасабаһының тыуған яҡты өйрәнеү музейында Урҙа мәмерйәһе тураһында экспозиция асыла&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://scuba-mafia.ru/meropriyatiya/otkrytie-ekspozitsii-ordinskaya-podvodnaya-peshchera/ |url-status = dead |title = Открытие экспозиции &quot;Ординская подводная пещера&quot; &amp;#124; Мероприятия школы дайвинга в Самаре Scuba-Mafia |access-date = 2017-05-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20170826221401/http://scuba-mafia.ru/meropriyatiya/otkrytie-ekspozitsii-ordinskaya-podvodnaya-peshchera/ |archive-date = 2017-08-26|lang=ru }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://orda-gazeta.ru/article/116440/ |url-status = dead |title = Ординцы «погрузились» в подводную пещеру и вышли сухими - Поиск - Статьи - Газета «Верный путь» Ординского района |access-date = 2017-05-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20170330120930/http://orda-gazeta.ru/article/116440/ |archive-date = 2017-03-30}}&lt;/ref&gt;.

== Баһалау ==
Мәмерйә оҙонлоғо буйынса донъялағы гипс мәмерйәләре араһында 21-се урында тора&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.caverbob.com/gypcave.htm |title = Самые длинные пещеры в гипсе |lang = ru |website = www.caverbob.com |date =  |access-date = 2020-02-01 |url-status = live |archive-date = 2016-12-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161204041756/http://www.caverbob.com/gypcave.htm }}&lt;/ref&gt;.

== Дайвинг ==
Урҙа мәмерйәһе бөтә донъянан дайверҙарҙы йәлеп итә. Мәмерйәләге һыу үтә күренмәле, температураһы+4 °C&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;. Бәләкәй [[ҡыҫала]]лар осрай&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Мәмерйә һыу инеү өсөн йыһазландырылған. Галереяларҙа донъяла ҡабул ителгән кейв-дайвинг стандарттарына ярашлы билдәләр ҡуйылған&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.ruf.ru/ordinskaya-peshhera.-permskij-kraj.html |title = Ординская пещера. Пермский край |website = www.ruf.ru |access-date = 2020-12-14 |archive-date = 2020-07-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200728124647/http://www.ruf.ru/ordinskaya-peshhera.-permskij-kraj.html |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

2009 һәм 2013 йылдарҙа Урҙа мәмерйәһендә дайверҙарҙың һәләк булыуының бер нисә осрағы билдәле&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.perm.kp.ru/daily/24241/440488/ |title = В Ординской пещере погибла девушка-дайвер |author =  |website = perm.kp.ru - Сайт «Комсомольской правды» |date = 2009-02-10 |access-date = 2020-12-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://rg.ru/2013/11/15/reg-pfo/perm-daiver-anons.html |title = В Пермском крае в подводной пещере погиб дайвер |website = Российская газета |access-date = 2020-12-14 |archive-date = 2018-07-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180703152034/https://rg.ru/2013/11/15/reg-pfo/perm-daiver-anons.html |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья
| автор         = Лавров И. А.
| заглавие      = Новые пещеры в окрестностях г.Кунгура
| оригинал      = 
| ссылка        = 
| язык          = ru
| ответственный = 
| автор издания = 
| издание       = 
| тип           = 
| место         = Пермь
| издательство  = Перм. Ун-т
| год           = 1995
| выпуск        = 1
| том           = 
| номер         = 
| страницы      = 100—102
| isbn          = 
| issn          = 
| doi           = 
| ref           = 
}}
* {{статья
| автор         = Максимович Г. А.
| заглавие      = Пещеры гипсового карста
| оригинал      = 
| ссылка        = 
| язык          = ru
| ответственный = 
| автор издания = 
| издание       = 
| тип           = 
| место         = Пермь
| издательство  = Перм. Ун-т
| год           = 1969
| выпуск        = 7(8)
| том           = 
| номер         = 
| страницы      = 5—29
| isbn          = 
| issn          = 
| doi           = 
| ref           = 
}}
* {{книга
 |автор         = [[Лягушкин Виктор Николаевич|В. Лягушкин]], Б. Ващенко, Н. Максимович, И. Лавров, Н. Паньков, А. Шумейко, А. Климчук, Е. Рунков, В. Григорьев, Г. Чернявский
 |часть         = 
 |заглавие      = Иллюстрированный сборник статей: «Ординская пещера. Познание»
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |ответственный = Виктор Лягушкин
 |издание       = 1-е изд
 |место         = М
 |издательство  = Студия «4+4»
 |год           = 2011
 |том           = 1
 |страницы      = 
 |страниц       = 160
 |серия         = 
 |isbn          = 978-5-9902284-2-9
 |тираж         = 3000
 |язык = ru}}
* {{книга |заглавие = Ординская пещера. Познание |год = 2017 |ссылка = http://phototeam.pro/download/Orda_Book_PDF.pdf |издательство = PHOTOTEAM.PRO |место = М |язык = ru |автор = Г. Чернявский, Б. Ващенко}}

[[Категория:Карст мәмерйәләре]]</text>
      <sha1>o5pzy45ya0e2hqvz1e8dle7wbv6iuq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297034</id>
      <parentid>1297033</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:29:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1297034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17709" sha1="ayc8muw29ww5pnrgfgdxztduk9t0nla" xml:space="preserve">{{Пещера
 |Название                = Урҙа
  |Национальное название  = 
 |Изображение             = The entrance to the Orda cave. Вход в Ординскую пещеру.jpg
  |Подпись изображения    = Урҙа мәмерйәһенә инеү урыны
 |Координаты              = 57.182/56.8881
   |Район                 = Урҙа районы
 |Глубина                 = 50
 |Длина                   = 4600
 |Объём                   = 
 |Год открытия            = 1969
 |Тип                     = карстлы
 |Вмещающие породы        = гипс
 |Число входов            = 1
 |Категория сложности     = 
 |Доступно для посетителей= 
 |Освещение               = эйе
 |Сайт                    = 
 |Страна                  = Рәсәй
  |Регион                 = Пермь крайы
}}
'''Урҙа''' мәмерйәһе — [[Пермь крайы]] Урҙа ауылының көньяҡ-көнбайыш ситендә ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]), [[Көңгөр (Ирән ҡушылдығы)|Көңгөр]] йылғаһының һул ярында. Пермь крайының [[тәбиғәт ҡомартҡыһы]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://uraloved.ru/mesta/permskiy-krai/oopt-permskogo-kraya|title=Памятники природы Пермского края (список)|author=Павел Распопов|website=Ураловед|access-date=2020-12-14|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120074423/https://uraloved.ru/mesta/permskiy-krai/oopt-permskogo-kraya|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==
[[Пермь осоро|Пермь]] йәшендәге [[гипс]]тарҙа һәм [[ангидрит]]тарҙа барлыҡҡа килгән. «Ҡоро» һәм һыу аҫты өлөшөнән тора. Әлеге ваҡытта тикшерелгән юлдарҙың оҙонлоғо 4600 метр тәшкил итә. [[Мәмерйә]]нең ҡоро ерҙәге өлөшө 300 метрҙы биләй, ә ҡалған өлөшө — һыу аҫтында&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://nashural.ru/mesta/permskij-kraj/ordinskaya-peshhera/ |title = Ординская пещера — Наш Урал |author = Наш Урал |access-date = 2020-12-14 |archive-date = 2021-01-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210128084444/https://nashural.ru/mesta/permskij-kraj/ordinskaya-peshhera/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

Киңлеге 5 м һәм бейеклеге 2 метрлыҡ мәмерйәгә инеү урыны Казовка тауының көньяҡ текә битләүендә карст упҡынында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

Мәмерйә Кристалл тау ҡыуышынан башлана. Уның төньяҡ-көнбайыш өлөшөн Боҙло күл биләй. Киләһе ҡыуыш — Боҙ һарайы, унда һыу аҫты өлөшөнә ингән Төп һәм Йылы күлдәр урынлашҡан&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Мәмерйәләрҙең төп галереяларын тәүге асыусылар үҙ ҡалалары хөрмәтенә атаған: Силәбе, Красноярск, Мәскәү һәм Свердловск юлдары&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://visitperm.ru/ |title = Официальный туристический сайт Пермского края |author = Официальный туристический портал Пермского края |website = visitperm.ru |access-date = 2020-12-14 |archive-date = 2020-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200928132059/http://visitperm.ru/sightseeing/architecture/bashnya_smerti_zdanie_upravleniya_vnutrennikh_del_g_permi/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

Бөгөнгө көнгә Урҙа мәмерйәһе Рәсәйҙә иң оҙон һыу баҫҡан мәмерйә булып тора. Бынан тыш, мәмерйәнең бер өлөшө [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] территорияһында иң оҙон (935 метр) [[сифон (гидрография)|сифон]] булып тора.

== Тарихы ==
Мәмерйәгә тәүге тапҡыр 1993 йылдың ғинуарында Пермь спелеологы А. Н. Самовольников килә&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = https://nat-geo.ru/nature/36180-mekka-peshchernogo-dayvinga-ordinskaya-peshchera/ |title = Мекка пещерного дайвинга: Ординская пещера — National Geographic Россия |lang = ru |website = nat-geo.ru |date =  |access-date = 2020-02-01 |url-status = live |archive-date = 2019-05-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190504033526/http://www.nat-geo.ru/nature/36180-mekka-peshchernogo-dayvinga-ordinskaya-peshchera/ }}&lt;/ref&gt;. Һыу аҫты өлөшө топографик төшөрөлә&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = https://oesolod.livejournal.com/17448.html |title = Ординская пещера — Блог Дмитрия Солодянкина |lang = ru |website = oesolod.livejournal.com |date =  |access-date = 2020-02-01 |url-status = live |archive-date = 2017-05-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170529204954/http://oesolod.livejournal.com/17448.html }}&lt;/ref&gt;.

2002 йылда Пермдәге «Наутилус» дайв-үҙәге һыу аҫтында йөҙөү буйынса донъя чемпионы Андрей Горбунов етәкселегендә мәмерйәне үҙләштерә башлай. Улар инфраструктураны үҫтерә, мәмерйә өҫтөндәге биләмәне, мәмерйәгә инеү урынын һәм Боҙ һарайы ҡыуышындағы Төп күл янындағы майҙансыҡты төҙөкләндерә. Мәмерйәгә ингән урындан 50 метр алыҫлыҡта Рәсәйҙә беренсе дайвер базаһы төҙөлә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Лавров И.А., Максимович Е.Г., Максимович Н.Г.|заглавие=Ординская пещера. Длиннейшая подводная пещера России|ответственный=|год=2006|издание=|место=Пермь|издательство=Книжный мир|страницы=23—25|страниц=64|isbn=5-93824-078-6}}&lt;/ref&gt;.

2006 йылдың февралендә мәмерйәлә [[Бөйөк Британия|Британия]]ның бөтә донъяға билдәле спелеодайверы Мартин Фарр экспедицияһы була. Уны һыуҙың үтә күренмәлелеге һәм һыу аҫты галереяларының ҙур күләмдәре хайран ҡалдыра, уның һүҙҙәренсә, «Ҙурлығы буйынса [[Австралия]]ның ҡайһы бер [[эзбизташ]]лы һыу аҫты мәмерйәләре галереялары менән сағыштырырлыҡ»&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Лавров И. А., Максимович Е. Г., Максимович Н. Г.|заглавие=Ординская пещера. Длиннейшая подводная пещера России|ответственный=|год=2006|издание=|место=Пермь|издательство=Книжный мир|страницы=4|страниц=64|isbn=5-93824-078-6}}&lt;/ref&gt;.

2007 йылдың мартында Урҙаа мәмерйәһенә донъялағы иң тәжрибәле һәм абруйлы спелеодайверҙарҙың береһе, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] кинопродюсеры, яҙыусыһв, фотографы Джил Хайнет килә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Лавров И. А., Максимович Е. Г., Максимович Н. Г.|заглавие=Ординская пещера. Длиннейшая подводная пещера России|год=2006|место=Пермь|издательство=Книжный мир|страницы=28|страниц=64|isbn=5-93824-078-6}}&lt;/ref&gt;.

2012 йылда Рәсәй һыу аҫты фотографы [[Лягушкин Виктор Николаевич|Виктор Лягушкин]] «Ординская пещера, Познание»&lt;ref&gt;{{книга |автор= Лягушкин Виктор, Максимович Николай, Лавров Игорь, Ващенко Богдана|заглавие= Ординская пещера. Познание|nodot= |язык=ru |место=М. |издательство= Студия «4+4»|год= 2011|страниц= 160 |isbn=978-5-9902284-2-9 }}&lt;/ref&gt; фотокитабын сығара, уның өсөн «Һыу аҫты донъяһы» милли премияһына&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=http://incseatech.ocean.ru/index.php/114-novosti-tsentra/172-laureaty-rossijskoj-natsionalnoj-premii-podvodnyj-mir-2012-g.html |title=Лауреаты Российской национальной премии «Подводный мир» — 2012 г. |website=IncSeaTech |access-date=2024-04-28 |lang=en |archive-date=2024-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428230650/http://incseatech.ocean.ru/index.php/114-novosti-tsentra/172-laureaty-rossijskoj-natsionalnoj-premii-podvodnyj-mir-2012-g.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; һәм «Алтын дельфин» дайверҙар фестиваленең гран-приһына лайыҡ була&lt;ref&gt;{{статья |автор= |заглавие=Гран-при за Ординскую пещеру |ссылка=https://rifey.ru/news/perm/show_id_3209/24-02-2012-gran-pri_za_ordinskuyu_pescheru |издание=Телекомпания «Рифей – Пермь» |год=2012 |месяц=2 |число=24 |archivedate=2024-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240428222028/https://rifey.ru/news/perm/show_id_3209/24-02-2012-gran-pri_za_ordinskuyu_pescheru }}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 17 декабрендә Урҙа мәмерйәһендә [[Ижевск]]иҙан 43 йәшлек фридайвер Владимир Федоров тын алмайынса йөҙөү буйынса рекорд ҡуя. Ул 100 метр араны 2 минут эсендә үтә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.1tv.ru/news/2012-12-17/81737-v_permskom_krae_dayver_ustanovil_rekord_v_peschere_i_gotovitsya_k_novomu|title=В Пермском крае дайвер установил рекорд в пещере и готовится к новому. Новости. Первый канал|access-date=2020-12-14|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120234858/https://www.1tv.ru/news/2012-12-17/81737-v_permskom_krae_dayver_ustanovil_rekord_v_peschere_i_gotovitsya_k_novomu|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2012/12/18/reg-pfo/perm-daiver-anons.html|title=В пермской подводной пещере дайвер проплыл 100 метров без акваланга|website=Российская газета|access-date=2020-12-14|archive-date=2013-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730130914/http://www.rg.ru/2012/12/18/reg-pfo/perm-daiver-anons.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың 28 октябрендә Урҙаа ҡасабаһының тыуған яҡты өйрәнеү музейында Урҙа мәмерйәһе тураһында экспозиция асыла&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://scuba-mafia.ru/meropriyatiya/otkrytie-ekspozitsii-ordinskaya-podvodnaya-peshchera/ |url-status = dead |title = Открытие экспозиции &quot;Ординская подводная пещера&quot; &amp;#124; Мероприятия школы дайвинга в Самаре Scuba-Mafia |access-date = 2017-05-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20170826221401/http://scuba-mafia.ru/meropriyatiya/otkrytie-ekspozitsii-ordinskaya-podvodnaya-peshchera/ |archive-date = 2017-08-26|lang=ru }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://orda-gazeta.ru/article/116440/ |url-status = dead |title = Ординцы «погрузились» в подводную пещеру и вышли сухими - Поиск - Статьи - Газета «Верный путь» Ординского района |access-date = 2017-05-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20170330120930/http://orda-gazeta.ru/article/116440/ |archive-date = 2017-03-30}}&lt;/ref&gt;.

== Баһалау ==
Мәмерйә оҙонлоғо буйынса донъялағы гипс мәмерйәләре араһында 21-се урында тора&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.caverbob.com/gypcave.htm |title = Самые длинные пещеры в гипсе |lang = ru |website = www.caverbob.com |date =  |access-date = 2020-02-01 |url-status = live |archive-date = 2016-12-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161204041756/http://www.caverbob.com/gypcave.htm }}&lt;/ref&gt;.

== Дайвинг ==
Урҙа мәмерйәһе бөтә донъянан дайверҙарҙы йәлеп итә. Мәмерйәләге һыу үтә күренмәле, температураһы+4 °C&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;. Бәләкәй [[ҡыҫала]]лар осрай&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Мәмерйә һыу инеү өсөн йыһазландырылған. Галереяларҙа донъяла ҡабул ителгән кейв-дайвинг стандарттарына ярашлы билдәләр ҡуйылған&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.ruf.ru/ordinskaya-peshhera.-permskij-kraj.html |title = Ординская пещера. Пермский край |website = www.ruf.ru |access-date = 2020-12-14 |archive-date = 2020-07-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200728124647/http://www.ruf.ru/ordinskaya-peshhera.-permskij-kraj.html |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

2009 һәм 2013 йылдарҙа Урҙа мәмерйәһендә дайверҙарҙың һәләк булыуының бер нисә осрағы билдәле&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.perm.kp.ru/daily/24241/440488/ |title = В Ординской пещере погибла девушка-дайвер |author =  |website = perm.kp.ru - Сайт «Комсомольской правды» |date = 2009-02-10 |access-date = 2020-12-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://rg.ru/2013/11/15/reg-pfo/perm-daiver-anons.html |title = В Пермском крае в подводной пещере погиб дайвер |website = Российская газета |access-date = 2020-12-14 |archive-date = 2018-07-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180703152034/https://rg.ru/2013/11/15/reg-pfo/perm-daiver-anons.html |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья
| автор         = Лавров И. А.
| заглавие      = Новые пещеры в окрестностях г.Кунгура
| оригинал      = 
| ссылка        = 
| язык          = ru
| ответственный = 
| автор издания = 
| издание       = 
| тип           = 
| место         = Пермь
| издательство  = Перм. Ун-т
| год           = 1995
| выпуск        = 1
| том           = 
| номер         = 
| страницы      = 100—102
| isbn          = 
| issn          = 
| doi           = 
| ref           = 
}}
* {{статья
| автор         = Максимович Г. А.
| заглавие      = Пещеры гипсового карста
| оригинал      = 
| ссылка        = 
| язык          = ru
| ответственный = 
| автор издания = 
| издание       = 
| тип           = 
| место         = Пермь
| издательство  = Перм. Ун-т
| год           = 1969
| выпуск        = 7(8)
| том           = 
| номер         = 
| страницы      = 5—29
| isbn          = 
| issn          = 
| doi           = 
| ref           = 
}}
* {{книга
 |автор         = [[Лягушкин Виктор Николаевич|В. Лягушкин]], Б. Ващенко, Н. Максимович, И. Лавров, Н. Паньков, А. Шумейко, А. Климчук, Е. Рунков, В. Григорьев, Г. Чернявский
 |часть         = 
 |заглавие      = Иллюстрированный сборник статей: «Ординская пещера. Познание»
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |ответственный = Виктор Лягушкин
 |издание       = 1-е изд
 |место         = М
 |издательство  = Студия «4+4»
 |год           = 2011
 |том           = 1
 |страницы      = 
 |страниц       = 160
 |серия         = 
 |isbn          = 978-5-9902284-2-9
 |тираж         = 3000
 |язык = ru}}
* {{книга |заглавие = Ординская пещера. Познание |год = 2017 |ссылка = http://phototeam.pro/download/Orda_Book_PDF.pdf |издательство = PHOTOTEAM.PRO |место = М |язык = ru |автор = Г. Чернявский, Б. Ващенко}}

[[Категория:Карст мәмерйәләре]]</text>
      <sha1>ayc8muw29ww5pnrgfgdxztduk9t0nla</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297035</id>
      <parentid>1297034</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:30:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1297035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17709" sha1="bc00vxeolglsp0f8msjuu5026wn1opk" xml:space="preserve">{{Пещера
 |Название                = Урҙа
  |Национальное название  = 
 |Изображение             = The entrance to the Orda cave. Вход в Ординскую пещеру.jpg
  |Подпись изображения    = Урҙа мәмерйәһенә инеү урыны
 |Координаты              = 57.182/56.8881
   |Район                 = Урҙа районы
 |Глубина                 = 50
 |Длина                   = 4600
 |Объём                   = 
 |Год открытия            = 1969
 |Тип                     = карстлы
 |Вмещающие породы        = гипс
 |Число входов            = 1
 |Категория сложности     = 
 |Доступно для посетителей= 
 |Освещение               = эйе
 |Сайт                    = 
 |Страна                  = Рәсәй
  |Регион                 = Пермь крайы
}}
'''Урҙа''' мәмерйәһе — [[Пермь крайы]] Урҙа ауылының көньяҡ-көнбайыш ситендә ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]), [[Көңгөр (Ирән ҡушылдығы)|Көңгөр]] йылғаһының һул ярында. Пермь крайының [[тәбиғәт ҡомартҡыһы]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://uraloved.ru/mesta/permskiy-krai/oopt-permskogo-kraya|title=Памятники природы Пермского края (список)|author=Павел Распопов|website=Ураловед|access-date=2020-12-14|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120074423/https://uraloved.ru/mesta/permskiy-krai/oopt-permskogo-kraya|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==
[[Пермь осоро|Пермь]] йәшендәге [[гипс]]тарҙа һәм [[ангидрит]]тарҙа барлыҡҡа килгән. «Ҡоро» һәм һыу аҫты өлөшөнән тора. Әлеге ваҡытта тикшерелгән юлдарҙың оҙонлоғо 4600 метр тәшкил итә. [[Мәмерйә]]нең ҡоро ерҙәге өлөшө 300 метрҙы биләй, ә ҡалған өлөшө — һыу аҫтында&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://nashural.ru/mesta/permskij-kraj/ordinskaya-peshhera/ |title = Ординская пещера — Наш Урал |author = Наш Урал |access-date = 2020-12-14 |archive-date = 2021-01-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210128084444/https://nashural.ru/mesta/permskij-kraj/ordinskaya-peshhera/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

Киңлеге 5 м һәм бейеклеге 2 метрлыҡ мәмерйәгә инеү урыны Казовка тауының көньяҡ текә битләүендә карст упҡынында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

Мәмерйә Кристалл тау ҡыуышынан башлана. Уның төньяҡ-көнбайыш өлөшөн Боҙло күл биләй. Киләһе ҡыуыш — Боҙ һарайы, унда һыу аҫты өлөшөнә ингән Төп һәм Йылы күлдәр урынлашҡан&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Мәмерйәләрҙең төп галереяларын тәүге асыусылар үҙ ҡалалары хөрмәтенә атаған: Силәбе, Красноярск, Мәскәү һәм Свердловск юлдары&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://visitperm.ru/ |title = Официальный туристический сайт Пермского края |author = Официальный туристический портал Пермского края |website = visitperm.ru |access-date = 2020-12-14 |archive-date = 2020-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200928132059/http://visitperm.ru/sightseeing/architecture/bashnya_smerti_zdanie_upravleniya_vnutrennikh_del_g_permi/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

Бөгөнгө көнгә Урҙа мәмерйәһе Рәсәйҙә иң оҙон һыу баҫҡан мәмерйә булып тора. Бынан тыш, мәмерйәнең бер өлөшө [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] территорияһында иң оҙон (935 метр) [[сифон (гидрография)|сифон]] булып тора.

== Тарихы ==
Мәмерйәгә тәүге тапҡыр 1993 йылдың ғинуарында Пермь спелеологы А. Н. Самовольников килә&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = https://nat-geo.ru/nature/36180-mekka-peshchernogo-dayvinga-ordinskaya-peshchera/ |title = Мекка пещерного дайвинга: Ординская пещера — National Geographic Россия |lang = ru |website = nat-geo.ru |date =  |access-date = 2020-02-01 |url-status = live |archive-date = 2019-05-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190504033526/http://www.nat-geo.ru/nature/36180-mekka-peshchernogo-dayvinga-ordinskaya-peshchera/ }}&lt;/ref&gt;. Һыу аҫты өлөшө топографик төшөрөлә&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = https://oesolod.livejournal.com/17448.html |title = Ординская пещера — Блог Дмитрия Солодянкина |lang = ru |website = oesolod.livejournal.com |date =  |access-date = 2020-02-01 |url-status = live |archive-date = 2017-05-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170529204954/http://oesolod.livejournal.com/17448.html }}&lt;/ref&gt;.

2002 йылда Пермдәге «Наутилус» дайв-үҙәге һыу аҫтында йөҙөү буйынса донъя чемпионы Андрей Горбунов етәкселегендә мәмерйәне үҙләштерә башлай. Улар инфраструктураны үҫтерә, мәмерйә өҫтөндәге биләмәне, мәмерйәгә инеү урынын һәм Боҙ һарайы ҡыуышындағы Төп күл янындағы майҙансыҡты төҙөкләндерә. Мәмерйәгә ингән урындан 50 метр алыҫлыҡта Рәсәйҙә беренсе дайвер базаһы төҙөлә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Лавров И.А., Максимович Е.Г., Максимович Н.Г.|заглавие=Ординская пещера. Длиннейшая подводная пещера России|ответственный=|год=2006|издание=|место=Пермь|издательство=Книжный мир|страницы=23—25|страниц=64|isbn=5-93824-078-6}}&lt;/ref&gt;.

2006 йылдың февралендә мәмерйәлә [[Бөйөк Британия|Британия]]ның бөтә донъяға билдәле спелеодайверы Мартин Фарр экспедицияһы була. Уны һыуҙың үтә күренмәлелеге һәм һыу аҫты галереяларының ҙур күләмдәре хайран ҡалдыра, уның һүҙҙәренсә, «Ҙурлығы буйынса [[Австралия]]ның ҡайһы бер [[эзбизташ]]лы һыу аҫты мәмерйәләре галереялары менән сағыштырырлыҡ»&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Лавров И. А., Максимович Е. Г., Максимович Н. Г.|заглавие=Ординская пещера. Длиннейшая подводная пещера России|ответственный=|год=2006|издание=|место=Пермь|издательство=Книжный мир|страницы=4|страниц=64|isbn=5-93824-078-6}}&lt;/ref&gt;.

2007 йылдың мартында Урҙаа мәмерйәһенә донъялағы иң тәжрибәле һәм абруйлы спелеодайверҙарҙың береһе, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] кинопродюсеры, яҙыусыһы, фотографы Джил Хайнет килә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Лавров И. А., Максимович Е. Г., Максимович Н. Г.|заглавие=Ординская пещера. Длиннейшая подводная пещера России|год=2006|место=Пермь|издательство=Книжный мир|страницы=28|страниц=64|isbn=5-93824-078-6}}&lt;/ref&gt;.

2012 йылда Рәсәй һыу аҫты фотографы [[Лягушкин Виктор Николаевич|Виктор Лягушкин]] «Ординская пещера, Познание»&lt;ref&gt;{{книга |автор= Лягушкин Виктор, Максимович Николай, Лавров Игорь, Ващенко Богдана|заглавие= Ординская пещера. Познание|nodot= |язык=ru |место=М. |издательство= Студия «4+4»|год= 2011|страниц= 160 |isbn=978-5-9902284-2-9 }}&lt;/ref&gt; фотокитабын сығара, уның өсөн «Һыу аҫты донъяһы» милли премияһына&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=http://incseatech.ocean.ru/index.php/114-novosti-tsentra/172-laureaty-rossijskoj-natsionalnoj-premii-podvodnyj-mir-2012-g.html |title=Лауреаты Российской национальной премии «Подводный мир» — 2012 г. |website=IncSeaTech |access-date=2024-04-28 |lang=en |archive-date=2024-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428230650/http://incseatech.ocean.ru/index.php/114-novosti-tsentra/172-laureaty-rossijskoj-natsionalnoj-premii-podvodnyj-mir-2012-g.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; һәм «Алтын дельфин» дайверҙар фестиваленең гран-приһына лайыҡ була&lt;ref&gt;{{статья |автор= |заглавие=Гран-при за Ординскую пещеру |ссылка=https://rifey.ru/news/perm/show_id_3209/24-02-2012-gran-pri_za_ordinskuyu_pescheru |издание=Телекомпания «Рифей – Пермь» |год=2012 |месяц=2 |число=24 |archivedate=2024-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240428222028/https://rifey.ru/news/perm/show_id_3209/24-02-2012-gran-pri_za_ordinskuyu_pescheru }}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 17 декабрендә Урҙа мәмерйәһендә [[Ижевск]]иҙан 43 йәшлек фридайвер Владимир Федоров тын алмайынса йөҙөү буйынса рекорд ҡуя. Ул 100 метр араны 2 минут эсендә үтә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.1tv.ru/news/2012-12-17/81737-v_permskom_krae_dayver_ustanovil_rekord_v_peschere_i_gotovitsya_k_novomu|title=В Пермском крае дайвер установил рекорд в пещере и готовится к новому. Новости. Первый канал|access-date=2020-12-14|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120234858/https://www.1tv.ru/news/2012-12-17/81737-v_permskom_krae_dayver_ustanovil_rekord_v_peschere_i_gotovitsya_k_novomu|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2012/12/18/reg-pfo/perm-daiver-anons.html|title=В пермской подводной пещере дайвер проплыл 100 метров без акваланга|website=Российская газета|access-date=2020-12-14|archive-date=2013-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730130914/http://www.rg.ru/2012/12/18/reg-pfo/perm-daiver-anons.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың 28 октябрендә Урҙаа ҡасабаһының тыуған яҡты өйрәнеү музейында Урҙа мәмерйәһе тураһында экспозиция асыла&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://scuba-mafia.ru/meropriyatiya/otkrytie-ekspozitsii-ordinskaya-podvodnaya-peshchera/ |url-status = dead |title = Открытие экспозиции &quot;Ординская подводная пещера&quot; &amp;#124; Мероприятия школы дайвинга в Самаре Scuba-Mafia |access-date = 2017-05-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20170826221401/http://scuba-mafia.ru/meropriyatiya/otkrytie-ekspozitsii-ordinskaya-podvodnaya-peshchera/ |archive-date = 2017-08-26|lang=ru }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://orda-gazeta.ru/article/116440/ |url-status = dead |title = Ординцы «погрузились» в подводную пещеру и вышли сухими - Поиск - Статьи - Газета «Верный путь» Ординского района |access-date = 2017-05-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20170330120930/http://orda-gazeta.ru/article/116440/ |archive-date = 2017-03-30}}&lt;/ref&gt;.

== Баһалау ==
Мәмерйә оҙонлоғо буйынса донъялағы гипс мәмерйәләре араһында 21-се урында тора&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.caverbob.com/gypcave.htm |title = Самые длинные пещеры в гипсе |lang = ru |website = www.caverbob.com |date =  |access-date = 2020-02-01 |url-status = live |archive-date = 2016-12-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161204041756/http://www.caverbob.com/gypcave.htm }}&lt;/ref&gt;.

== Дайвинг ==
Урҙа мәмерйәһе бөтә донъянан дайверҙарҙы йәлеп итә. Мәмерйәләге һыу үтә күренмәле, температураһы+4 °C&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;. Бәләкәй [[ҡыҫала]]лар осрай&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Мәмерйә һыу инеү өсөн йыһазландырылған. Галереяларҙа донъяла ҡабул ителгән кейв-дайвинг стандарттарына ярашлы билдәләр ҡуйылған&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.ruf.ru/ordinskaya-peshhera.-permskij-kraj.html |title = Ординская пещера. Пермский край |website = www.ruf.ru |access-date = 2020-12-14 |archive-date = 2020-07-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200728124647/http://www.ruf.ru/ordinskaya-peshhera.-permskij-kraj.html |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

2009 һәм 2013 йылдарҙа Урҙа мәмерйәһендә дайверҙарҙың һәләк булыуының бер нисә осрағы билдәле&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.perm.kp.ru/daily/24241/440488/ |title = В Ординской пещере погибла девушка-дайвер |author =  |website = perm.kp.ru - Сайт «Комсомольской правды» |date = 2009-02-10 |access-date = 2020-12-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://rg.ru/2013/11/15/reg-pfo/perm-daiver-anons.html |title = В Пермском крае в подводной пещере погиб дайвер |website = Российская газета |access-date = 2020-12-14 |archive-date = 2018-07-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180703152034/https://rg.ru/2013/11/15/reg-pfo/perm-daiver-anons.html |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья
| автор         = Лавров И. А.
| заглавие      = Новые пещеры в окрестностях г.Кунгура
| оригинал      = 
| ссылка        = 
| язык          = ru
| ответственный = 
| автор издания = 
| издание       = 
| тип           = 
| место         = Пермь
| издательство  = Перм. Ун-т
| год           = 1995
| выпуск        = 1
| том           = 
| номер         = 
| страницы      = 100—102
| isbn          = 
| issn          = 
| doi           = 
| ref           = 
}}
* {{статья
| автор         = Максимович Г. А.
| заглавие      = Пещеры гипсового карста
| оригинал      = 
| ссылка        = 
| язык          = ru
| ответственный = 
| автор издания = 
| издание       = 
| тип           = 
| место         = Пермь
| издательство  = Перм. Ун-т
| год           = 1969
| выпуск        = 7(8)
| том           = 
| номер         = 
| страницы      = 5—29
| isbn          = 
| issn          = 
| doi           = 
| ref           = 
}}
* {{книга
 |автор         = [[Лягушкин Виктор Николаевич|В. Лягушкин]], Б. Ващенко, Н. Максимович, И. Лавров, Н. Паньков, А. Шумейко, А. Климчук, Е. Рунков, В. Григорьев, Г. Чернявский
 |часть         = 
 |заглавие      = Иллюстрированный сборник статей: «Ординская пещера. Познание»
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |ответственный = Виктор Лягушкин
 |издание       = 1-е изд
 |место         = М
 |издательство  = Студия «4+4»
 |год           = 2011
 |том           = 1
 |страницы      = 
 |страниц       = 160
 |серия         = 
 |isbn          = 978-5-9902284-2-9
 |тираж         = 3000
 |язык = ru}}
* {{книга |заглавие = Ординская пещера. Познание |год = 2017 |ссылка = http://phototeam.pro/download/Orda_Book_PDF.pdf |издательство = PHOTOTEAM.PRO |место = М |язык = ru |автор = Г. Чернявский, Б. Ващенко}}

[[Категория:Карст мәмерйәләре]]</text>
      <sha1>bc00vxeolglsp0f8msjuu5026wn1opk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297118</id>
      <parentid>1297035</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T07:38:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1297118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17707" sha1="k7fd3ifuw7fs6mr0zurn76ypgbslelb" xml:space="preserve">{{Пещера
 |Название                = Урҙа
  |Национальное название  = 
 |Изображение             = The entrance to the Orda cave. Вход в Ординскую пещеру.jpg
  |Подпись изображения    = Урҙа мәмерйәһенә инеү урыны
 |Координаты              = 57.182/56.8881
   |Район                 = Урҙа районы
 |Глубина                 = 50
 |Длина                   = 4600
 |Объём                   = 
 |Год открытия            = 1969
 |Тип                     = карстлы
 |Вмещающие породы        = гипс
 |Число входов            = 1
 |Категория сложности     = 
 |Доступно для посетителей= 
 |Освещение               = эйе
 |Сайт                    = 
 |Страна                  = Рәсәй
  |Регион                 = Пермь крайы
}}
'''Урҙа''' мәмерйәһе — [[Пермь крайы]] Урҙа ауылының көньяҡ-көнбайыш ситендә ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]), [[Көңгөр (Ирән ҡушылдығы)|Көңгөр]] йылғаһының һул ярында. Пермь крайының [[тәбиғәт ҡомартҡыһы]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://uraloved.ru/mesta/permskiy-krai/oopt-permskogo-kraya|title=Памятники природы Пермского края (список)|author=Павел Распопов|website=Ураловед|access-date=2020-12-14|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120074423/https://uraloved.ru/mesta/permskiy-krai/oopt-permskogo-kraya|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==
[[Пермь осоро|Пермь]] йәшендәге [[гипс]]тарҙа һәм [[ангидрит]]тарҙа барлыҡҡа килгән. «Ҡоро» һәм һыу аҫты өлөшөнән тора. Әлеге ваҡытта тикшерелгән юлдарҙың оҙонлоғо 4600 метр тәшкил итә. [[Мәмерйә]]нең ҡоро ерҙәге өлөшө 300 метрҙы биләй, ә ҡалған өлөшө — һыу аҫтында&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://nashural.ru/mesta/permskij-kraj/ordinskaya-peshhera/ |title = Ординская пещера — Наш Урал |author = Наш Урал |access-date = 2020-12-14 |archive-date = 2021-01-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210128084444/https://nashural.ru/mesta/permskij-kraj/ordinskaya-peshhera/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

Киңлеге 5 м һәм бейеклеге 2 метрлыҡ мәмерйәгә инеү урыны Казовка тауының көньяҡ текә битләүендә карст упҡынында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

Мәмерйә Кристалл тау ҡыуышынан башлана. Уның төньяҡ-көнбайыш өлөшөн Боҙло күл биләй. Киләһе ҡыуыш — Боҙ һарайы, унда һыу аҫты өлөшөнә ингән Төп һәм Йылы күлдәр урынлашҡан&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Мәмерйәләрҙең төп галереяларын тәүге асыусылар үҙ ҡалалары хөрмәтенә атаған: Силәбе, Красноярск, Мәскәү һәм Свердловск юлдары&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://visitperm.ru/ |title = Официальный туристический сайт Пермского края |author = Официальный туристический портал Пермского края |website = visitperm.ru |access-date = 2020-12-14 |archive-date = 2020-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200928132059/http://visitperm.ru/sightseeing/architecture/bashnya_smerti_zdanie_upravleniya_vnutrennikh_del_g_permi/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

Бөгөнгө көнгә Урҙа мәмерйәһе Рәсәйҙә иң оҙон һыу баҫҡан мәмерйә булып тора. Бынан тыш, мәмерйәнең бер өлөшө [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] территорияһында иң оҙон (935 метр) [[сифон (гидрография)|сифон]] булып тора.

== Тарихы ==
Мәмерйәгә тәүге тапҡыр 1993 йылдың ғинуарында Пермь спелеологы А. Н. Самовольников килә&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = https://nat-geo.ru/nature/36180-mekka-peshchernogo-dayvinga-ordinskaya-peshchera/ |title = Мекка пещерного дайвинга: Ординская пещера — National Geographic Россия |lang = ru |website = nat-geo.ru |date =  |access-date = 2020-02-01 |url-status = live |archive-date = 2019-05-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190504033526/http://www.nat-geo.ru/nature/36180-mekka-peshchernogo-dayvinga-ordinskaya-peshchera/ }}&lt;/ref&gt;. Һыу аҫты өлөшө топографик төшөрөлә&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = https://oesolod.livejournal.com/17448.html |title = Ординская пещера — Блог Дмитрия Солодянкина |lang = ru |website = oesolod.livejournal.com |date =  |access-date = 2020-02-01 |url-status = live |archive-date = 2017-05-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170529204954/http://oesolod.livejournal.com/17448.html }}&lt;/ref&gt;.

2002 йылда Пермдәге «Наутилус» дайв-үҙәге һыу аҫтында йөҙөү буйынса донъя чемпионы Андрей Горбунов етәкселегендә мәмерйәне үҙләштерә башлай. Улар инфраструктураны үҫтерә, мәмерйә өҫтөндәге биләмәне, мәмерйәгә инеү урынын һәм Боҙ һарайы ҡыуышындағы Төп күл янындағы майҙансыҡты төҙөкләндерә. Мәмерйәгә ингән урындан 50 метр алыҫлыҡта Рәсәйҙә беренсе дайвер базаһы төҙөлә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Лавров И.А., Максимович Е.Г., Максимович Н.Г.|заглавие=Ординская пещера. Длиннейшая подводная пещера России|ответственный=|год=2006|издание=|место=Пермь|издательство=Книжный мир|страницы=23—25|страниц=64|isbn=5-93824-078-6}}&lt;/ref&gt;.

2006 йылдың февралендә мәмерйәлә [[Бөйөк Британия|Британия]]ның бөтә донъяға билдәле спелеодайверы Мартин Фарр экспедицияһы була. Уны һыуҙың үтә күренмәлелеге һәм һыу аҫты галереяларының ҙур күләмдәре хайран ҡалдыра, уның һүҙҙәренсә, «Ҙурлығы буйынса [[Австралия]]ның ҡайһы бер [[эзбизташ]]лы һыу аҫты мәмерйәләре галереялары менән сағыштырырлыҡ»&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Лавров И. А., Максимович Е. Г., Максимович Н. Г.|заглавие=Ординская пещера. Длиннейшая подводная пещера России|ответственный=|год=2006|издание=|место=Пермь|издательство=Книжный мир|страницы=4|страниц=64|isbn=5-93824-078-6}}&lt;/ref&gt;.

2007 йылдың мартында Урҙаа мәмерйәһенә донъялағы иң тәжрибәле һәм абруйлы спелеодайверҙарҙың береһе, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] кинопродюсеры, яҙыусыһы, фотографы Джил Хайнет килә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Лавров И. А., Максимович Е. Г., Максимович Н. Г.|заглавие=Ординская пещера. Длиннейшая подводная пещера России|год=2006|место=Пермь|издательство=Книжный мир|страницы=28|страниц=64|isbn=5-93824-078-6}}&lt;/ref&gt;.

2012 йылда Рәсәй һыу аҫты фотографы [[Лягушкин Виктор Николаевич|Виктор Лягушкин]] «Ординская пещера, Познание»&lt;ref&gt;{{книга |автор= Лягушкин Виктор, Максимович Николай, Лавров Игорь, Ващенко Богдана|заглавие= Ординская пещера. Познание|nodot= |язык=ru |место=М. |издательство= Студия «4+4»|год= 2011|страниц= 160 |isbn=978-5-9902284-2-9 }}&lt;/ref&gt; фотокитабын сығара, уның өсөн «Һыу аҫты донъяһы» милли премияһына&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=http://incseatech.ocean.ru/index.php/114-novosti-tsentra/172-laureaty-rossijskoj-natsionalnoj-premii-podvodnyj-mir-2012-g.html |title=Лауреаты Российской национальной премии «Подводный мир» — 2012 г. |website=IncSeaTech |access-date=2024-04-28 |lang=en |archive-date=2024-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428230650/http://incseatech.ocean.ru/index.php/114-novosti-tsentra/172-laureaty-rossijskoj-natsionalnoj-premii-podvodnyj-mir-2012-g.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; һәм «Алтын дельфин» дайверҙар фестиваленең гран-приһына лайыҡ була&lt;ref&gt;{{статья |автор= |заглавие=Гран-при за Ординскую пещеру |ссылка=https://rifey.ru/news/perm/show_id_3209/24-02-2012-gran-pri_za_ordinskuyu_pescheru |издание=Телекомпания «Рифей – Пермь» |год=2012 |месяц=2 |число=24 |archivedate=2024-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240428222028/https://rifey.ru/news/perm/show_id_3209/24-02-2012-gran-pri_za_ordinskuyu_pescheru }}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 17 декабрендә Урҙа мәмерйәһендә [[Ижевск]]иҙан 43 йәшлек фридайвер Владимир Федоров тын алмайынса йөҙөү буйынса рекорд ҡуя. Ул 100 метр араны 2 минут эсендә үтә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.1tv.ru/news/2012-12-17/81737-v_permskom_krae_dayver_ustanovil_rekord_v_peschere_i_gotovitsya_k_novomu|title=В Пермском крае дайвер установил рекорд в пещере и готовится к новому. Новости. Первый канал|access-date=2020-12-14|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120234858/https://www.1tv.ru/news/2012-12-17/81737-v_permskom_krae_dayver_ustanovil_rekord_v_peschere_i_gotovitsya_k_novomu|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2012/12/18/reg-pfo/perm-daiver-anons.html|title=В пермской подводной пещере дайвер проплыл 100 метров без акваланга|website=Российская газета|access-date=2020-12-14|archive-date=2013-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730130914/http://www.rg.ru/2012/12/18/reg-pfo/perm-daiver-anons.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың 28 октябрендә Урҙа ҡасабаһының тыуған яҡты өйрәнеү музейында Урҙа мәмерйәһе тураһында экспозиция асыла&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://scuba-mafia.ru/meropriyatiya/otkrytie-ekspozitsii-ordinskaya-podvodnaya-peshchera/ |url-status = dead |title = Открытие экспозиции &quot;Ординская подводная пещера&quot; &amp;#124; Мероприятия школы дайвинга в Самаре Scuba-Mafia |access-date = 2017-05-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20170826221401/http://scuba-mafia.ru/meropriyatiya/otkrytie-ekspozitsii-ordinskaya-podvodnaya-peshchera/ |archive-date = 2017-08-26|lang=ru }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://orda-gazeta.ru/article/116440/ |url-status = dead |title = Ординцы «погрузились» в подводную пещеру и вышли сухими - Поиск - Статьи - Газета «Верный путь» Ординского района |access-date = 2017-05-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20170330120930/http://orda-gazeta.ru/article/116440/ |archive-date = 2017-03-30}}&lt;/ref&gt;.

== Баһалау ==
Мәмерйә оҙонлоғо буйынса донъялағы гипс мәмерйәләре араһында 21-се урында тора&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.caverbob.com/gypcave.htm |title = Самые длинные пещеры в гипсе |lang = ru |website = www.caverbob.com |date =  |access-date = 2020-02-01 |url-status = live |archive-date = 2016-12-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161204041756/http://www.caverbob.com/gypcave.htm }}&lt;/ref&gt;.

== Дайвинг ==
Урҙа мәмерйәһе бөтә донъянан дайверҙарҙы йәлеп итә. Мәмерйәләге һыу үтә күренмәле, температураһы+4 °C&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;. Бәләкәй [[ҡыҫала]]лар осрай&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Мәмерйә һыу инеү өсөн йыһазландырылған. Галереяларҙа донъяла ҡабул ителгән кейв-дайвинг стандарттарына ярашлы билдәләр ҡуйылған&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.ruf.ru/ordinskaya-peshhera.-permskij-kraj.html |title = Ординская пещера. Пермский край |website = www.ruf.ru |access-date = 2020-12-14 |archive-date = 2020-07-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200728124647/http://www.ruf.ru/ordinskaya-peshhera.-permskij-kraj.html |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

2009 һәм 2013 йылдарҙа Урҙа мәмерйәһендә дайверҙарҙың һәләк булыуының бер нисә осрағы билдәле&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.perm.kp.ru/daily/24241/440488/ |title = В Ординской пещере погибла девушка-дайвер |author =  |website = perm.kp.ru - Сайт «Комсомольской правды» |date = 2009-02-10 |access-date = 2020-12-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://rg.ru/2013/11/15/reg-pfo/perm-daiver-anons.html |title = В Пермском крае в подводной пещере погиб дайвер |website = Российская газета |access-date = 2020-12-14 |archive-date = 2018-07-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180703152034/https://rg.ru/2013/11/15/reg-pfo/perm-daiver-anons.html |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья
| автор         = Лавров И. А.
| заглавие      = Новые пещеры в окрестностях г.Кунгура
| оригинал      = 
| ссылка        = 
| язык          = ru
| ответственный = 
| автор издания = 
| издание       = 
| тип           = 
| место         = Пермь
| издательство  = Перм. Ун-т
| год           = 1995
| выпуск        = 1
| том           = 
| номер         = 
| страницы      = 100—102
| isbn          = 
| issn          = 
| doi           = 
| ref           = 
}}
* {{статья
| автор         = Максимович Г. А.
| заглавие      = Пещеры гипсового карста
| оригинал      = 
| ссылка        = 
| язык          = ru
| ответственный = 
| автор издания = 
| издание       = 
| тип           = 
| место         = Пермь
| издательство  = Перм. Ун-т
| год           = 1969
| выпуск        = 7(8)
| том           = 
| номер         = 
| страницы      = 5—29
| isbn          = 
| issn          = 
| doi           = 
| ref           = 
}}
* {{книга
 |автор         = [[Лягушкин Виктор Николаевич|В. Лягушкин]], Б. Ващенко, Н. Максимович, И. Лавров, Н. Паньков, А. Шумейко, А. Климчук, Е. Рунков, В. Григорьев, Г. Чернявский
 |часть         = 
 |заглавие      = Иллюстрированный сборник статей: «Ординская пещера. Познание»
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |ответственный = Виктор Лягушкин
 |издание       = 1-е изд
 |место         = М
 |издательство  = Студия «4+4»
 |год           = 2011
 |том           = 1
 |страницы      = 
 |страниц       = 160
 |серия         = 
 |isbn          = 978-5-9902284-2-9
 |тираж         = 3000
 |язык = ru}}
* {{книга |заглавие = Ординская пещера. Познание |год = 2017 |ссылка = http://phototeam.pro/download/Orda_Book_PDF.pdf |издательство = PHOTOTEAM.PRO |место = М |язык = ru |автор = Г. Чернявский, Б. Ващенко}}

[[Категория:Карст мәмерйәләре]]</text>
      <sha1>k7fd3ifuw7fs6mr0zurn76ypgbslelb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-05-16</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200892</id>
    <revision>
      <id>1297021</id>
      <timestamp>2026-05-15T12:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Gurudongmar Lake Sikkim, India (edit).jpg</comment>
      <origin>1297021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="p4zvme9zxo6ivzlr2xijwuc3bgbarow" xml:space="preserve">Gurudongmar Lake Sikkim, India (edit).jpg</text>
      <sha1>p4zvme9zxo6ivzlr2xijwuc3bgbarow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юлемисте (күл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200893</id>
    <revision>
      <id>1297036</id>
      <timestamp>2026-05-15T13:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Озеро  |Название                = Юлемисте   |Национальное название  = et/Ülemiste järv  |Изображение             = Ülemiste.JPG   |Подпись изображения    = Аэросъёмка озера Юлемисте с северо-восточной стороны осенью 2009 года  |Координаты              = 59.4/24.7667   |CoordScale             = 75000  |Страна                  = Э...</comment>
      <origin>1297036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1945" sha1="itbpfgg0cygle9ewqwcq0fnkxeh3utg" xml:space="preserve">{{Озеро
 |Название                = Юлемисте
  |Национальное название  = et/Ülemiste järv
 |Изображение             = Ülemiste.JPG
  |Подпись изображения    = Аэросъёмка озера Юлемисте с северо-восточной стороны осенью 2009 года
 |Координаты              = 59.4/24.7667
  |CoordScale             = 75000
 |Страна                  = Эстония
  |Регион                 = Харьюмаа
   |Район                 = Таллин (муниципалитет)
 |Высота над уровнем моря = 35,7&lt;ref name=&quot;karta1979&quot; /&gt;
 |Длина                   = 4,720&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Ширина                  = 3,2&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Площадь                 = 9,417&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Объём                   = 0,031&lt;ref name=&quot;tallinnavesi.ee&quot; /&gt;
 |Длина береговой линии   = 15,2&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Наибольшая глубина      = 5,5&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
  |Средняя глубина        = 3,3&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Тип минерализации       = 
  |Солёность              = 
 |Прозрачность            = 0,5&lt;ref name=&quot;loodusajakiri.ee&quot; /&gt;
 |Площадь водосбора       = 99,2&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
  |Впадающие реки         = 
  |Вытекающие реки        = Хярьяпеа (река)
 |Вставка                 = {{+ИПК|Выделение=да|Метка=да|Оформление=гидро}}
}}
'''Ю́лемисте'''&lt;ref name=&quot;udarenie&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;karta1979&quot; /&gt; ({{lang-et|Ülemiste järv}})&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt; — Эстонияның баш ҡалаһы Таллиндағы күл.</text>
      <sha1>itbpfgg0cygle9ewqwcq0fnkxeh3utg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297057</id>
      <parentid>1297036</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:43:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1297057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2548" sha1="51odk7bbuih57a5x0j42f1iqubw5u22" xml:space="preserve">{{Озеро
 |Название                = Юлемисте
  |Национальное название  = et/Ülemiste järv
 |Изображение             = Ülemiste.JPG
  |Подпись изображения    = 2009 йылдың көҙөндә Юлемисте күлен төньяҡ-көнсығыш яҡтан (аэроһүрәт)
 |Координаты              = 59.4/24.7667
  |CoordScale             = 75000
 |Страна                  = Эстония
  |Регион                 = Харьюмаа
   |Район                 = Таллин (муниципалитет)
 |Высота над уровнем моря = 35,7&lt;ref name=&quot;karta1979&quot; /&gt;
 |Длина                   = 4,720&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Ширина                  = 3,2&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Площадь                 = 9,417&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Объём                   = 0,031&lt;ref name=&quot;tallinnavesi.ee&quot; /&gt;
 |Длина береговой линии   = 15,2&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Наибольшая глубина      = 5,5&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
  |Средняя глубина        = 3,3&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Тип минерализации       = 
  |Солёность              = 
 |Прозрачность            = 0,5&lt;ref name=&quot;loodusajakiri.ee&quot; /&gt;
 |Площадь водосбора       = 99,2&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
  |Впадающие реки         = 
  |Вытекающие реки        = Хярьяпеа (река)
 |Вставка                 = {{+ИПК|Выделение=да|Метка=да|Оформление=гидро}}
}}
'''Ю́лемисте'''&lt;ref name=&quot;udarenie&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;karta1979&quot; /&gt; ({{lang-et|Ülemiste järv}})&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt; — [[Эстония]]ның [[баш ҡала]]һы [[Таллинн|Таллинда]]ғы [[күл]]. Кесклинн районының көньяҡ өлөшөндә, Юлемистеярве биҫтәһе биләмәһендә урынлашҡан&lt;ref name=&quot;karser&quot; /&gt;. Күлдә 1,1 гектар майҙанлы бер [[утрау]] бар&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;.

XIV быуаттан алып ҡаланың эсәр [[һыу]] сығанағы булып тора&lt;ref name=&quot;loodusajakiri.ee&quot; /&gt;. Уртаса һыу ҡулланыу тәүлегенә 60 мең м³ тәшкил итә&lt;ref name=&quot;tallinnavesi.ee&quot; /&gt;.

== Географияһы ==</text>
      <sha1>51odk7bbuih57a5x0j42f1iqubw5u22</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297058</id>
      <parentid>1297057</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:46:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географияһы */</comment>
      <origin>1297058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5645" sha1="p5hslcyjvzwdn24bnwuf9ndsqx258x2" xml:space="preserve">{{Озеро
 |Название                = Юлемисте
  |Национальное название  = et/Ülemiste järv
 |Изображение             = Ülemiste.JPG
  |Подпись изображения    = 2009 йылдың көҙөндә Юлемисте күлен төньяҡ-көнсығыш яҡтан (аэроһүрәт)
 |Координаты              = 59.4/24.7667
  |CoordScale             = 75000
 |Страна                  = Эстония
  |Регион                 = Харьюмаа
   |Район                 = Таллин (муниципалитет)
 |Высота над уровнем моря = 35,7&lt;ref name=&quot;karta1979&quot; /&gt;
 |Длина                   = 4,720&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Ширина                  = 3,2&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Площадь                 = 9,417&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Объём                   = 0,031&lt;ref name=&quot;tallinnavesi.ee&quot; /&gt;
 |Длина береговой линии   = 15,2&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Наибольшая глубина      = 5,5&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
  |Средняя глубина        = 3,3&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Тип минерализации       = 
  |Солёность              = 
 |Прозрачность            = 0,5&lt;ref name=&quot;loodusajakiri.ee&quot; /&gt;
 |Площадь водосбора       = 99,2&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
  |Впадающие реки         = 
  |Вытекающие реки        = Хярьяпеа (река)
 |Вставка                 = {{+ИПК|Выделение=да|Метка=да|Оформление=гидро}}
}}
'''Ю́лемисте'''&lt;ref name=&quot;udarenie&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;karta1979&quot; /&gt; ({{lang-et|Ülemiste järv}})&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt; — [[Эстония]]ның [[баш ҡала]]һы [[Таллинн|Таллинда]]ғы [[күл]]. Кесклинн районының көньяҡ өлөшөндә, Юлемистеярве биҫтәһе биләмәһендә урынлашҡан&lt;ref name=&quot;karser&quot; /&gt;. Күлдә 1,1 гектар майҙанлы бер [[утрау]] бар&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;.

XIV быуаттан алып ҡаланың эсәр [[һыу]] сығанағы булып тора&lt;ref name=&quot;loodusajakiri.ee&quot; /&gt;. Уртаса һыу ҡулланыу тәүлегенә 60 мең м³ тәшкил итә&lt;ref name=&quot;tallinnavesi.ee&quot; /&gt;.

== Географияһы ==

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;170px&quot; caption=&quot;Озеро Юлемисте&quot;&gt;
2025 View of Tallinn from the airplane.jpg|Күлгә самолёттан күренеш
Airplane landing at Tallinn Airport.jpg|Күлгә һәм Таллин аэропортына күренеш
Ülemiste veepuhastusjaam.jpg|Һыу таҙартыу станцияһы
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|1|refs=
&lt;ref name=&quot;udarenie&quot;&gt;{{ИпРПГН|Эстония}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;karser&quot;&gt;{{ГИС|эстония}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;karser2&quot;&gt;{{ГИС|g}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;karta1979&quot;&gt;{{карта|O-35-14|year=1979}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;KNAB&quot;&gt;{{KNAB|96008825|Ülemiste järv|2017-08-19}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;karta1931&quot;&gt;{{карта|O-35-14|year=1931}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee2&quot;&gt;{{register.keskkonnainfo.ee|i||2017-08-16}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot;&gt;{{register.keskkonnainfo.ee|VEE2005900|Ülemiste järv|2017-08-19}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;oldmap2&quot;&gt;'''XII лист''' «Специальной карты Западной части Российской Империи, составленной и гравированной в 1/420000 долю настоящей величины при Военно-Топографическом Депо, во время управления генерал квартирмейстера Нейдгарта под руководством генерал-лейтенанта Шуберта». Масштаб: 1:420000. Издание 1832 г.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;oldmap&quot;&gt;'''[[:file:Shubert map - R03L04.jpg|Лист 4 из III ряда]]''' из комплекта топографических карт Российской империи работы Шуберта. Масштаб: 1:126000. Издание 1915 года.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;loodusajakiri.ee&quot;&gt;{{cite web |author = Tiia Trei, Tiiu Trei |author-link = |date = 12/2003 |url = https://www.loodusajakiri.ee/eesti_loodus/index.php?artikkel=547 |title = Sajand Ülemiste järves: taimed teavad tõtt |website = loodusajakiri.ee |publisher = |access-date = 2017-08-19 |lang = et |description = Статья из журнала «Природа Эстонии» (Eesti Loodus) с подробной информацией об озере Юлемисте |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304193536/https://www.loodusajakiri.ee/eesti_loodus/index.php?artikkel=547 |url-status = live }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tallinnavesi.ee&quot;&gt;{{cite web |author = |author-link = |date = |url = https://www.tallinnavesi.ee/ru/ofirme/oblast-dejatelnosti/ochistka-vody/vodoochistitelnaja-stancija/ |url-status = dead |title = Водоочистная станция Юлемисте |website = |publisher = |access-date = 2017-08-19 |lang = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20170819192203/https://www.tallinnavesi.ee/ru/ofirme/oblast-dejatelnosti/ochistka-vody/vodoochistitelnaja-stancija/ |archive-date = 2017-08-19}}&lt;/ref&gt;
}}

== Һылтанмалар ==
* {{EELIS|886568061|Ülemiste järv|2017-08-19}}

{{Озёра Эстонии}}</text>
      <sha1>p5hslcyjvzwdn24bnwuf9ndsqx258x2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297068</id>
      <parentid>1297058</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T18:14:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географияһы */</comment>
      <origin>1297068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6071" sha1="esg81az04xsd9yb0t4aps9co1ctawm1" xml:space="preserve">{{Озеро
 |Название                = Юлемисте
  |Национальное название  = et/Ülemiste järv
 |Изображение             = Ülemiste.JPG
  |Подпись изображения    = 2009 йылдың көҙөндә Юлемисте күлен төньяҡ-көнсығыш яҡтан (аэроһүрәт)
 |Координаты              = 59.4/24.7667
  |CoordScale             = 75000
 |Страна                  = Эстония
  |Регион                 = Харьюмаа
   |Район                 = Таллин (муниципалитет)
 |Высота над уровнем моря = 35,7&lt;ref name=&quot;karta1979&quot; /&gt;
 |Длина                   = 4,720&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Ширина                  = 3,2&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Площадь                 = 9,417&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Объём                   = 0,031&lt;ref name=&quot;tallinnavesi.ee&quot; /&gt;
 |Длина береговой линии   = 15,2&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Наибольшая глубина      = 5,5&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
  |Средняя глубина        = 3,3&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Тип минерализации       = 
  |Солёность              = 
 |Прозрачность            = 0,5&lt;ref name=&quot;loodusajakiri.ee&quot; /&gt;
 |Площадь водосбора       = 99,2&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
  |Впадающие реки         = 
  |Вытекающие реки        = Хярьяпеа (река)
 |Вставка                 = {{+ИПК|Выделение=да|Метка=да|Оформление=гидро}}
}}
'''Ю́лемисте'''&lt;ref name=&quot;udarenie&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;karta1979&quot; /&gt; ({{lang-et|Ülemiste järv}})&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt; — [[Эстония]]ның [[баш ҡала]]һы [[Таллинн|Таллинда]]ғы [[күл]]. Кесклинн районының көньяҡ өлөшөндә, Юлемистеярве биҫтәһе биләмәһендә урынлашҡан&lt;ref name=&quot;karser&quot; /&gt;. Күлдә 1,1 гектар майҙанлы бер [[утрау]] бар&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;.

XIV быуаттан алып ҡаланың эсәр [[һыу]] сығанағы булып тора&lt;ref name=&quot;loodusajakiri.ee&quot; /&gt;. Уртаса һыу ҡулланыу тәүлегенә 60 мең м³ тәшкил итә&lt;ref name=&quot;tallinnavesi.ee&quot; /&gt;.

== Географияһы ==
Күл Таллиндың үҙәк өлөшөнән көньяҡта [[диңгеҙ кимәле]]нән 35,7 м&lt;ref name=&quot;karta1979&quot;/&gt; бейеклектә урынлашҡан[1]. Күл янында [[Таллин (аэропорт)|Таллин аэропорты]] һәм «Юлемисте Кескус» сауҙа үҙәге урынлашҡан&lt;ref name=&quot;karser&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;karser2&quot; /&gt;.

== Тасуирлама ==

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;170px&quot; caption=&quot;Озеро Юлемисте&quot;&gt;
2025 View of Tallinn from the airplane.jpg|Күлгә самолёттан күренеш
Airplane landing at Tallinn Airport.jpg|Күлгә һәм Таллин аэропортына күренеш
Ülemiste veepuhastusjaam.jpg|Һыу таҙартыу станцияһы
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|1|refs=
&lt;ref name=&quot;udarenie&quot;&gt;{{ИпРПГН|Эстония}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;karser&quot;&gt;{{ГИС|эстония}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;karser2&quot;&gt;{{ГИС|g}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;karta1979&quot;&gt;{{карта|O-35-14|year=1979}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;KNAB&quot;&gt;{{KNAB|96008825|Ülemiste järv|2017-08-19}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;karta1931&quot;&gt;{{карта|O-35-14|year=1931}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee2&quot;&gt;{{register.keskkonnainfo.ee|i||2017-08-16}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot;&gt;{{register.keskkonnainfo.ee|VEE2005900|Ülemiste järv|2017-08-19}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;oldmap2&quot;&gt;'''XII лист''' «Специальной карты Западной части Российской Империи, составленной и гравированной в 1/420000 долю настоящей величины при Военно-Топографическом Депо, во время управления генерал квартирмейстера Нейдгарта под руководством генерал-лейтенанта Шуберта». Масштаб: 1:420000. Издание 1832 г.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;oldmap&quot;&gt;'''[[:file:Shubert map - R03L04.jpg|Лист 4 из III ряда]]''' из комплекта топографических карт Российской империи работы Шуберта. Масштаб: 1:126000. Издание 1915 года.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;loodusajakiri.ee&quot;&gt;{{cite web |author = Tiia Trei, Tiiu Trei |author-link = |date = 12/2003 |url = https://www.loodusajakiri.ee/eesti_loodus/index.php?artikkel=547 |title = Sajand Ülemiste järves: taimed teavad tõtt |website = loodusajakiri.ee |publisher = |access-date = 2017-08-19 |lang = et |description = Статья из журнала «Природа Эстонии» (Eesti Loodus) с подробной информацией об озере Юлемисте |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304193536/https://www.loodusajakiri.ee/eesti_loodus/index.php?artikkel=547 |url-status = live }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tallinnavesi.ee&quot;&gt;{{cite web |author = |author-link = |date = |url = https://www.tallinnavesi.ee/ru/ofirme/oblast-dejatelnosti/ochistka-vody/vodoochistitelnaja-stancija/ |url-status = dead |title = Водоочистная станция Юлемисте |website = |publisher = |access-date = 2017-08-19 |lang = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20170819192203/https://www.tallinnavesi.ee/ru/ofirme/oblast-dejatelnosti/ochistka-vody/vodoochistitelnaja-stancija/ |archive-date = 2017-08-19}}&lt;/ref&gt;
}}

== Һылтанмалар ==
* {{EELIS|886568061|Ülemiste järv|2017-08-19}}

{{Озёра Эстонии}}</text>
      <sha1>esg81az04xsd9yb0t4aps9co1ctawm1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297069</id>
      <parentid>1297068</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T18:19:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тасуирлама */</comment>
      <origin>1297069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7857" sha1="ksf46edrgn088is361cot21zorwgj7u" xml:space="preserve">{{Озеро
 |Название                = Юлемисте
  |Национальное название  = et/Ülemiste järv
 |Изображение             = Ülemiste.JPG
  |Подпись изображения    = 2009 йылдың көҙөндә Юлемисте күлен төньяҡ-көнсығыш яҡтан (аэроһүрәт)
 |Координаты              = 59.4/24.7667
  |CoordScale             = 75000
 |Страна                  = Эстония
  |Регион                 = Харьюмаа
   |Район                 = Таллин (муниципалитет)
 |Высота над уровнем моря = 35,7&lt;ref name=&quot;karta1979&quot; /&gt;
 |Длина                   = 4,720&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Ширина                  = 3,2&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Площадь                 = 9,417&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Объём                   = 0,031&lt;ref name=&quot;tallinnavesi.ee&quot; /&gt;
 |Длина береговой линии   = 15,2&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Наибольшая глубина      = 5,5&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
  |Средняя глубина        = 3,3&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Тип минерализации       = 
  |Солёность              = 
 |Прозрачность            = 0,5&lt;ref name=&quot;loodusajakiri.ee&quot; /&gt;
 |Площадь водосбора       = 99,2&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
  |Впадающие реки         = 
  |Вытекающие реки        = Хярьяпеа (река)
 |Вставка                 = {{+ИПК|Выделение=да|Метка=да|Оформление=гидро}}
}}
'''Ю́лемисте'''&lt;ref name=&quot;udarenie&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;karta1979&quot; /&gt; ({{lang-et|Ülemiste järv}})&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt; — [[Эстония]]ның [[баш ҡала]]һы [[Таллинн|Таллинда]]ғы [[күл]]. Кесклинн районының көньяҡ өлөшөндә, Юлемистеярве биҫтәһе биләмәһендә урынлашҡан&lt;ref name=&quot;karser&quot; /&gt;. Күлдә 1,1 гектар майҙанлы бер [[утрау]] бар&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;.

XIV быуаттан алып ҡаланың эсәр [[һыу]] сығанағы булып тора&lt;ref name=&quot;loodusajakiri.ee&quot; /&gt;. Уртаса һыу ҡулланыу тәүлегенә 60 мең м³ тәшкил итә&lt;ref name=&quot;tallinnavesi.ee&quot; /&gt;.

== Географияһы ==
Күл Таллиндың үҙәк өлөшөнән көньяҡта [[диңгеҙ кимәле]]нән 35,7 м&lt;ref name=&quot;karta1979&quot;/&gt; бейеклектә урынлашҡан[1]. Күл янында [[Таллин (аэропорт)|Таллин аэропорты]] һәм «Юлемисте Кескус» сауҙа үҙәге урынлашҡан&lt;ref name=&quot;karser&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;karser2&quot; /&gt;.

== Тасуирлама ==
Күлдең майҙаны 941,7 га тәшкил итә (Эстониялағы иң ҙур һыу ятҡылыҡтары араһында 4-се урын&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = http://www.keskkonnainfo.ee/publications/113_PDF.pdf |title = Eesti järvede nimestik. Looduslikud ja tehisjärved |lang = et |website = keskkonnainfo.ee |archive-url = https://web.archive.org/web/20160309111720/http://www.keskkonnainfo.ee/publications/113_PDF.pdf |archive-date = 2016-03-09 |access-date = 2017-08-19 |url-status = dead}}&lt;/ref&gt; һәм [[Чуд күле]] һәм [[Выртсъярв]] күленән һуң Эстония күлдәре араһында 3-сө урын&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee2&quot; /&gt;). Күлдең оҙонлоғо — 4720 м, киңлеге — 3200 м, иң тәрән урыны — 5,5 м, уртаса тәрәнлеге — 3,3 м. Яр буйы оҙонлоғо — 15 200 м. Һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 1878 км². Һыу алмашыу йылына 3 тапҡыр башҡарыла&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;.

Күлдән Хярьяпеа йылғаһы ағып сыға, уның 4,5 км оҙонлоғондағы үҙәне 1938 йылда ер аҫты канализация коллекторына йүнәлтелгән&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = http://paber.ekspress.ee/viewdoc/1715F77DDF2C4FAFC2256EB7005D4025 |url-status = dead |title = Jõgi Tallinna kesklinnas?!? |last = Muttika |first = Jüri |website = Eesti Ekspress |lang = et |access-date = 2009-11-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100212143057/http://paber.ekspress.ee/viewdoc/1715F77DDF2C4FAFC2256EB7005D4025 |archive-date = 2010-02-12 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихи атамалары ==

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;170px&quot; caption=&quot;Озеро Юлемисте&quot;&gt;
2025 View of Tallinn from the airplane.jpg|Күлгә самолёттан күренеш
Airplane landing at Tallinn Airport.jpg|Күлгә һәм Таллин аэропортына күренеш
Ülemiste veepuhastusjaam.jpg|Һыу таҙартыу станцияһы
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|1|refs=
&lt;ref name=&quot;udarenie&quot;&gt;{{ИпРПГН|Эстония}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;karser&quot;&gt;{{ГИС|эстония}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;karser2&quot;&gt;{{ГИС|g}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;karta1979&quot;&gt;{{карта|O-35-14|year=1979}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;KNAB&quot;&gt;{{KNAB|96008825|Ülemiste järv|2017-08-19}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;karta1931&quot;&gt;{{карта|O-35-14|year=1931}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee2&quot;&gt;{{register.keskkonnainfo.ee|i||2017-08-16}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot;&gt;{{register.keskkonnainfo.ee|VEE2005900|Ülemiste järv|2017-08-19}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;oldmap2&quot;&gt;'''XII лист''' «Специальной карты Западной части Российской Империи, составленной и гравированной в 1/420000 долю настоящей величины при Военно-Топографическом Депо, во время управления генерал квартирмейстера Нейдгарта под руководством генерал-лейтенанта Шуберта». Масштаб: 1:420000. Издание 1832 г.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;oldmap&quot;&gt;'''[[:file:Shubert map - R03L04.jpg|Лист 4 из III ряда]]''' из комплекта топографических карт Российской империи работы Шуберта. Масштаб: 1:126000. Издание 1915 года.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;loodusajakiri.ee&quot;&gt;{{cite web |author = Tiia Trei, Tiiu Trei |author-link = |date = 12/2003 |url = https://www.loodusajakiri.ee/eesti_loodus/index.php?artikkel=547 |title = Sajand Ülemiste järves: taimed teavad tõtt |website = loodusajakiri.ee |publisher = |access-date = 2017-08-19 |lang = et |description = Статья из журнала «Природа Эстонии» (Eesti Loodus) с подробной информацией об озере Юлемисте |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304193536/https://www.loodusajakiri.ee/eesti_loodus/index.php?artikkel=547 |url-status = live }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tallinnavesi.ee&quot;&gt;{{cite web |author = |author-link = |date = |url = https://www.tallinnavesi.ee/ru/ofirme/oblast-dejatelnosti/ochistka-vody/vodoochistitelnaja-stancija/ |url-status = dead |title = Водоочистная станция Юлемисте |website = |publisher = |access-date = 2017-08-19 |lang = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20170819192203/https://www.tallinnavesi.ee/ru/ofirme/oblast-dejatelnosti/ochistka-vody/vodoochistitelnaja-stancija/ |archive-date = 2017-08-19}}&lt;/ref&gt;
}}

== Һылтанмалар ==
* {{EELIS|886568061|Ülemiste järv|2017-08-19}}

{{Озёра Эстонии}}</text>
      <sha1>ksf46edrgn088is361cot21zorwgj7u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297081</id>
      <parentid>1297069</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T18:53:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихи атамалары */</comment>
      <origin>1297081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8701" sha1="bof4gq2r11vw8vbdjhyxnxj5lkrgvu6" xml:space="preserve">{{Озеро
 |Название                = Юлемисте
  |Национальное название  = et/Ülemiste järv
 |Изображение             = Ülemiste.JPG
  |Подпись изображения    = 2009 йылдың көҙөндә Юлемисте күлен төньяҡ-көнсығыш яҡтан (аэроһүрәт)
 |Координаты              = 59.4/24.7667
  |CoordScale             = 75000
 |Страна                  = Эстония
  |Регион                 = Харьюмаа
   |Район                 = Таллин (муниципалитет)
 |Высота над уровнем моря = 35,7&lt;ref name=&quot;karta1979&quot; /&gt;
 |Длина                   = 4,720&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Ширина                  = 3,2&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Площадь                 = 9,417&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Объём                   = 0,031&lt;ref name=&quot;tallinnavesi.ee&quot; /&gt;
 |Длина береговой линии   = 15,2&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Наибольшая глубина      = 5,5&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
  |Средняя глубина        = 3,3&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Тип минерализации       = 
  |Солёность              = 
 |Прозрачность            = 0,5&lt;ref name=&quot;loodusajakiri.ee&quot; /&gt;
 |Площадь водосбора       = 99,2&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
  |Впадающие реки         = 
  |Вытекающие реки        = Хярьяпеа (река)
 |Вставка                 = {{+ИПК|Выделение=да|Метка=да|Оформление=гидро}}
}}
'''Ю́лемисте'''&lt;ref name=&quot;udarenie&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;karta1979&quot; /&gt; ({{lang-et|Ülemiste järv}})&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt; — [[Эстония]]ның [[баш ҡала]]һы [[Таллинн|Таллинда]]ғы [[күл]]. Кесклинн районының көньяҡ өлөшөндә, Юлемистеярве биҫтәһе биләмәһендә урынлашҡан&lt;ref name=&quot;karser&quot; /&gt;. Күлдә 1,1 гектар майҙанлы бер [[утрау]] бар&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;.

XIV быуаттан алып ҡаланың эсәр [[һыу]] сығанағы булып тора&lt;ref name=&quot;loodusajakiri.ee&quot; /&gt;. Уртаса һыу ҡулланыу тәүлегенә 60 мең м³ тәшкил итә&lt;ref name=&quot;tallinnavesi.ee&quot; /&gt;.

== Географияһы ==
Күл Таллиндың үҙәк өлөшөнән көньяҡта [[диңгеҙ кимәле]]нән 35,7 м&lt;ref name=&quot;karta1979&quot;/&gt; бейеклектә урынлашҡан[1]. Күл янында [[Таллин (аэропорт)|Таллин аэропорты]] һәм «Юлемисте Кескус» сауҙа үҙәге урынлашҡан&lt;ref name=&quot;karser&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;karser2&quot; /&gt;.

== Тасуирлама ==
Күлдең майҙаны 941,7 га тәшкил итә (Эстониялағы иң ҙур һыу ятҡылыҡтары араһында 4-се урын&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = http://www.keskkonnainfo.ee/publications/113_PDF.pdf |title = Eesti järvede nimestik. Looduslikud ja tehisjärved |lang = et |website = keskkonnainfo.ee |archive-url = https://web.archive.org/web/20160309111720/http://www.keskkonnainfo.ee/publications/113_PDF.pdf |archive-date = 2016-03-09 |access-date = 2017-08-19 |url-status = dead}}&lt;/ref&gt; һәм [[Чуд күле]] һәм [[Выртсъярв]] күленән һуң Эстония күлдәре араһында 3-сө урын&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee2&quot; /&gt;). Күлдең оҙонлоғо — 4720 м, киңлеге — 3200 м, иң тәрән урыны — 5,5 м, уртаса тәрәнлеге — 3,3 м. Яр буйы оҙонлоғо — 15 200 м. Һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 1878 км². Һыу алмашыу йылына 3 тапҡыр башҡарыла&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;.

Күлдән Хярьяпеа йылғаһы ағып сыға, уның 4,5 км оҙонлоғондағы үҙәне 1938 йылда ер аҫты канализация коллекторына йүнәлтелгән&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = http://paber.ekspress.ee/viewdoc/1715F77DDF2C4FAFC2256EB7005D4025 |url-status = dead |title = Jõgi Tallinna kesklinnas?!? |last = Muttika |first = Jüri |website = Eesti Ekspress |lang = et |access-date = 2009-11-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100212143057/http://paber.ekspress.ee/viewdoc/1715F77DDF2C4FAFC2256EB7005D4025 |archive-date = 2010-02-12 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихи атамалары ==
Тарихи яҡтан күлдең төрлө атамалары булған:
* Бумажное (1900 йыл)&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt;,
* Обер-Зе ([[Старорусский язык|старорус.]] ''Оберъ-Зе'', {{lang-de|Der Ober-See}}, 1900 йыл)&lt;ref name=&quot;oldmap&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt;,
* Верхнее (1907 йыл)&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt;,
* Йеркель (старорус. ''Іеркелъ'')&lt;ref name=&quot;oldmap2&quot; /&gt; ({{lang-de|Jerkelsche See}}&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt;),
* Юлемистэ-ярв (1931 йыл)&lt;ref name=&quot;karta1931&quot; /&gt;.

{{iw|Вестринг Саломо Генрих|С. Г. Вестрингтың|de|Salomo Heinrich Vestring}} &quot;Эстон-герман лексиконы&quot;нда (1720 йыл) {{lang-et|Üllemiste Järw}}, {{lang-de|der Jerkelsche See}} булараҡ телгә алына&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;170px&quot; caption=&quot;Озеро Юлемисте&quot;&gt;
2025 View of Tallinn from the airplane.jpg|Күлгә самолёттан күренеш
Airplane landing at Tallinn Airport.jpg|Күлгә һәм Таллин аэропортына күренеш
Ülemiste veepuhastusjaam.jpg|Һыу таҙартыу станцияһы
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|1|refs=
&lt;ref name=&quot;udarenie&quot;&gt;{{ИпРПГН|Эстония}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;karser&quot;&gt;{{ГИС|эстония}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;karser2&quot;&gt;{{ГИС|g}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;karta1979&quot;&gt;{{карта|O-35-14|year=1979}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;KNAB&quot;&gt;{{KNAB|96008825|Ülemiste järv|2017-08-19}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;karta1931&quot;&gt;{{карта|O-35-14|year=1931}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee2&quot;&gt;{{register.keskkonnainfo.ee|i||2017-08-16}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot;&gt;{{register.keskkonnainfo.ee|VEE2005900|Ülemiste järv|2017-08-19}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;oldmap2&quot;&gt;'''XII лист''' «Специальной карты Западной части Российской Империи, составленной и гравированной в 1/420000 долю настоящей величины при Военно-Топографическом Депо, во время управления генерал квартирмейстера Нейдгарта под руководством генерал-лейтенанта Шуберта». Масштаб: 1:420000. Издание 1832 г.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;oldmap&quot;&gt;'''[[:file:Shubert map - R03L04.jpg|Лист 4 из III ряда]]''' из комплекта топографических карт Российской империи работы Шуберта. Масштаб: 1:126000. Издание 1915 года.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;loodusajakiri.ee&quot;&gt;{{cite web |author = Tiia Trei, Tiiu Trei |author-link = |date = 12/2003 |url = https://www.loodusajakiri.ee/eesti_loodus/index.php?artikkel=547 |title = Sajand Ülemiste järves: taimed teavad tõtt |website = loodusajakiri.ee |publisher = |access-date = 2017-08-19 |lang = et |description = Статья из журнала «Природа Эстонии» (Eesti Loodus) с подробной информацией об озере Юлемисте |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304193536/https://www.loodusajakiri.ee/eesti_loodus/index.php?artikkel=547 |url-status = live }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tallinnavesi.ee&quot;&gt;{{cite web |author = |author-link = |date = |url = https://www.tallinnavesi.ee/ru/ofirme/oblast-dejatelnosti/ochistka-vody/vodoochistitelnaja-stancija/ |url-status = dead |title = Водоочистная станция Юлемисте |website = |publisher = |access-date = 2017-08-19 |lang = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20170819192203/https://www.tallinnavesi.ee/ru/ofirme/oblast-dejatelnosti/ochistka-vody/vodoochistitelnaja-stancija/ |archive-date = 2017-08-19}}&lt;/ref&gt;
}}

== Һылтанмалар ==
* {{EELIS|886568061|Ülemiste järv|2017-08-19}}

{{Озёра Эстонии}}</text>
      <sha1>bof4gq2r11vw8vbdjhyxnxj5lkrgvu6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Юлемисте (күл)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200894</id>
    <revision>
      <id>1297042</id>
      <timestamp>2026-05-15T13:49:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Юлемисте (озеро)|15 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=күл |тема2= |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1297042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="198" sha1="8k9qhnic1yzp4e4l6v47g60hwjjxwtp" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Юлемисте (озеро)|15 май 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=күл |тема2= |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>8k9qhnic1yzp4e4l6v47g60hwjjxwtp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәттар хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200895</id>
    <revision>
      <id>1297052</id>
      <timestamp>2026-05-15T17:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/152438914|Саттар-хан]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1297052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38436" sha1="pzczk14gkcrxm85538f5g2b9y4kldlp" xml:space="preserve">'''Сәттар хан''' ( перс. ستارخان  {{Lang-az|ستارخان, Səttar xan}} ; 1860-сы йылдар – {{Үлгән көнө|17|11|1914}} йыл) — [[Тәһран|1905—1911]] йылдарҙа Ирандағы Конституцион революцияла ҡатнашыусыларҙың береһе, [[Иран Әзербайжаны|Иран Әзербайжанында]] демократик хәрәкәт эшмәкәре, Ирандың халыҡ геройы&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Большая советская энциклопедия|издательство=Государственное научное издательс︣тво|том=38|год=1950|страницы=135|isbn=}} &lt;/ref&gt; . '''Сардар-е Мелли''' ҡушаматы ала ( перс. سردار ملی  йәғни ''халыҡ етәксеһе''&lt;ref name=&quot;MGU&quot;&gt;{{Китап|автор=|заглавие=История Ирана|издательство=Изд-во МГУ|год=1977|ответственный=Отв. ред. М.С. Иванов|страницы=281|isbn=}}&lt;/ref&gt; ).

== Биографияһы ==

=== Тыуған көнө. Сығышы ===
Уның тыуған көнө аныҡ билдәләнмәгән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Генерацияланған: :Шаблон:Sfn&lt;/ref&gt;. Яҡынса тыуған көнөн И.Әмирхизи килтерә, ул туғандарынан мәғлүмәт ала ала, һәм һуңынан уға Иран авторҙары һылтана&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.  Ул 1867—1868 йылдарға тура килә. Тағы бер тыуған көнө, әммә сығанаҡтарға таянмайынса, 1868 йылдың 19 авгусы тип бирелә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; .

1908 йылда Каваз белгесе П. Петрович (М. Авдеев)  Сәттарға 45 йәш тирәһе тип яҙғас, ул Сәттар ханды яҡындан белгән ихтилалда ҡатнашыусыларҙың интервьюһына һылтана&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Генерацияланған: :Шаблон:Sfn&lt;/ref&gt;.  Тыуған көнө тураһында тағы бер версияны Тебриздағы генераль консуллыҡ секретары С. П. Голубинов килтерә, ул 1908 йылда уның хаҡында мәғлүмәттәр йыя. 1920 йылдағы докладында С.П. Голубинов, Сәттар хан 1860 йылдар башында тыуған, тип раҫлай&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Сәттар хан [[Иран Әзербайжаны|Иран Әзербайжанының]] Ҡараҙағ ауылдарының береһендә әзербайжан ғаиләһендә тыуа&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Генерацияланған: :Шаблон:Sfn&lt;/ref&gt;.  Иранлылар уның исеменә ҡушҡан «ҡараҙағ» ҡушаматын уның Ҡараҙағтан сығыуына күрһәтә, әммә ниндәй ауылда тыуыуы тураһында берҙәм фекер юҡ&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.  Әзербайжан совет энциклопедияһы  версияһы буйынса, ул Ҡараҙаг виләйәтенең Мәмәдханлы мәхәлендә (хәҙерге Минджаван) тыуған&lt;ref name=&quot;АСЭ&quot;&gt;{{Китап|автор=|заглавие=[[Азербайджанская советская энциклопедия]]|том=8|место=Баку|издательство=Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии|ответственный=Под ред. Дж. Кулиева|год=1984|страницы=399|isbn=}}&lt;/ref&gt; . Немец ислам ғалимы Аня Пистор-Хатам Джанали ауылын Сәттар хандың  уның тыуған ере тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;qas&quot;&gt;{{Китап|автор=Anja Pistor-Hatam|часть=SATTĀR KHAN|заглавие=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|ссылка=http://www.iranicaonline.org/articles/sattar-khan-one-of-the-most-popular-heroes-from-tabriz-who-defended-the-town-during-the-lesser-autocracy-in-1908-09|издательство=|место=|том=|год=|страницы=|isbn=|alleseiten=2017-10-27}}&lt;/ref&gt; .

Ул Ахара ҡалаһында йәшәүсе хажи Хәсәндең {{Sfn|Белова|1983}} &lt;ref name=&quot;Sattar&quot; /&gt; икенсе ҡатынынан тыуған улы була&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Генерацияланған: :Шаблон:Sfn&lt;/ref&gt;. Атаһы ваҡ-төйәк туҡыма сауҙагәре була&lt;ref name=&quot;Sattar&quot;&gt;{{Китап|автор=Белова Н. К.|часть=Саттар-хан и другие деятели Табризского восстания 1908-1909 гг.|заглавие=Краткие сообщения Института народов Азии. Вып. 73: Труды сессии по вопросам истории и экономики Афганистана, Ирана и Турции|место=М.|издательство=Изд-во Восточной литературы|год=1963|страницы=64|isbn=}}&lt;/ref&gt;, әммә ерҙәрен эшкәрткәндән һуң был һөнәрҙе үҙ ҡулына ала&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; . Ҡалаларҙа туҡыма һатып алып, хажи Хәсән уны Ҡараҙағ күскенселәре араһында яңынан һата&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Сәттарҙан тыш атаһының тағы дүрт ҡыҙы һәм Исмәғил исемле улы була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Конституция революцияһы ===
Ул наҙан булған һәм бер телдә лә уҡый ла, яҙа ла белмәгән&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Новая история Ирана: хрестоматия|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00326571|место=М.|издательство=Наука|год=1988|страницы=[https://archive.org/details/libgen_00326571/page/n119 231]|isbn=}}&lt;/ref&gt; . П.Петрович (М.Авдеев) яҙыуынса, Сәттар хан бала саҡта мал көтөп, баҫыуҙа эшләгән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Генерацияланған: :Шаблон:Sfn&lt;/ref&gt;. Йәш сағында уны һәм уның өлкән ағаһы Исмәғилде әсирлеккә алалар һәм сылбырҙарҙа [[Тәбриз|Тәбризгә]] алып китәләр. Бының сәбәбе — феодализмға ҡаршы көрәш етәкселәренең береһен йәшереп йөрөтәү. И.Әмирхизи яҙғанса, Исмәғил үлтерелә, ә Сәттар өс ай төрмәлә ултыра&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

[[1888 йыл|1888 йылда]] Сәттар тағы ла асыҡланмаған сәбәптәр арҡаһында ҡулға алына.  Уны, ғәҙәттә, айырыуса мөһим енәйәтселәр тотолған Әрдәбилдәге Нарин-кале төрмәһенә ултырталар. Тәүге арала ул ҡаты изоляция шарттарында була. Хәшем исемле тотҡон ярҙамында Сәттар төрмәнән ҡасып өлгөрә, шунан һуң ул Марандҡа киткәнсе Юртчи һәм Аларлу Шаһсевәндәр ырыуы араһында йәшәй. Ҡулға алыныу һәм төрмәлә ултырыу, И.Әмирхизи билдәләүенсә, Сәттарҙы ныҡ ҡырыҫландыра&lt;ref name=&quot;settar&quot;&gt;{{Китап|автор=Белова Н. К.|часть=Саттар-хан и другие деятели Табризского восстания 1908-1909 гг.|заглавие=Краткие сообщения Института народов Азии. Вып. 73: Труды сессии по вопросам истории и экономики Афганистана, Ирана и Турции|место=М.|издательство=Изд-во Восточной литературы|год=1963|страницы=65|isbn=}}&lt;/ref&gt; . Сәттар артабан Маранд- Салмас - Хой юлында һаҡсы булып хеҙмәт итә һәм  төрлө байҙарҙың имениеларын һаҡларға яллана. Мәҫәлән, Салмаста 1901—1902 йылдарҙа бай тәьмин итеүсе кешенең имениеһын һаҡлай, әммә «мөбәшир» (имение идарасыһы) бурыстарын яратмағанға, хеҙмәттән китә. Ул хатта Тәбриздәге тәхет вариҫы һарайында мәргәнсе була&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Генерацияланған: :Шаблон:Sfn&lt;/ref&gt;. Артабан, И. Әмирхизи яҙыуынса, уға хан титулы бирелә&lt;ref name=&quot;settar&quot; /&gt;.

С.П.Голубинов ҡалдырған мәғлүмәттәр буйынса, Сәттар хан 1896 йыл дауамында Рәсәй подданныйы Мирза аға Ҡарабағы хеҙмәтендә була, ә 1902 йылда Виджумбар ауылында мөбәшир була. Низам эс-Салтан бойороғо буйынса ул 1904 йылда ҡулға алына, әммә Сәттарҙың әсәһе йоғонтоло кешегә мөрәжәғәт итә, уның үтенесе буйынса уны азат итәләр. Вәлиәхдтең беренсе секретары Вәкил ол-Молек уны үҙ хеҙмәтенә ала. 2—3 айҙан һуң Сәттар хан Тәбриздәге вәлиәхдта (1904 йылдың ғинуарынан 1906 йылдың декабренә тиклем) фәррәш (һаҡсы) булып китә. Бер ни тиклем ваҡыт Сәлмәстә мөбәшир булып хеҙмәт итә, һуңыраҡ Тәбризгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Генерацияланған: :Шаблон:Sfn&lt;/ref&gt;.

Бер нисә авторҙа уның биографияһының контурҙарында ҡайһы бер тап килмәүҙәр бар. Грузияның «Али» («Ялҡын») гәзите хәбәрсеһенең хәбәренә ярашлы, Сәттар азат ителгәндән һуң 12—13 йыл буйы Жөлфә -Тәбриз районын «талаусы булған», хандарҙы һәм бәктәрҙе борсоған&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Генерацияланған: :Шаблон:Sfn&lt;/ref&gt;. «Русские ведомости» гәзите хәбәр итеүенсә, ул оҙаҡ ваҡыт Эриван тимер юлы төҙөлөшөндә, кирбес заводтарында бригадир булып, биш йыл [[Баҡы]] промыслаларында  эшләп Кавказ аръяғының сәнәғәт үҙәктәрендә аҡса таба{{Sfn|Иванов|1957|страницы=289—290}} . П.Петровичтың 1908 йылда «Вестник Баку» гәзитендә баҫылған мәҡәләһендә Сәттар хандың революцион әҙерлекте Баҡылағы «Гөммәт» ойошмаһынан түгел, ә Салмас дашнаҡтарынан алғаны тураһында раҫлана. Унда шулай уҡ ун йылдан ашыу талаусы, унан контрабандист, Керим-Аға янындағы Мәжүмдәр ауылында управляющий һәм хөкүмәт ҡарауылсыһы булыуы хаҡында яҙылған. Әммә П.Петрович фекеренсә, 1893 йылдан 1908 йылға тиклемге осорҙа Сәттар тураһында ышаныслы мәғлүмәттәре юҡ&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Сәттар хан бер нисә ай Тәһранда [[Хөрәсән]] губернаторы һыбайлылары менән була, артабан [[Мәшһәд|Мәшһәдкә]] юллана, унда «Мәшәд» тигән маҡтаулы исем ала.  Ул ике тапҡыр (1894—1895 һәм 1901—1902 йылдарҙа) [[Шиғыйҙар|шиғый мосолмандары]] өсөн изге урындарға [[Кәрбәлә]] һәм [[Ән-Нәжәф|Ән-Нәжәфкә]] хаж ҡыла &lt;ref name=&quot;settar&quot;&gt;{{Китап|автор=Белова Н. К.|часть=Саттар-хан и другие деятели Табризского восстания 1908-1909 гг.|заглавие=Краткие сообщения Института народов Азии. Вып. 73: Труды сессии по вопросам истории и экономики Афганистана, Ирана и Турции|место=М.|издательство=Изд-во Восточной литературы|год=1963|страницы=65|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Иртә йылдары ===
XX быуат башына Фарсы сит дәүләттәрҙең ярым колонияһына әүерелә. Хакимлыҡ итеүсе династияның эске сәйәсәте лә халыҡтың ризаһыҙлығын көсәйтә. 1905 йылда баш ҡалала башланған тәртипһеҙлектәр киләһе йылдың йәйенә конституцияны һәм парламент (мәжлес) саҡырыуҙы талап иткән демонстрацияларға әүерелә. Сентябрҙә Тәбриз ҡалаһында илдең тәүге һайланған революцион органы — энжумен ойошторола. 30  декабрҙә Мозаффар әд-Дин шаһ конституцияның беренсе өлөшөнә ҡул ҡуйырға мәжбүр була, ә 1907 йылдың 7 октябрендә яңы хаким , Мөхәммәт Әли шаһ, Төп законға үҙгәрештәр индереүгә ҡул ҡуя. Шуға ҡарамаҫтан, 1907 йыл дауамында шаһ мәжлесте тарҡатырға һәм конституцияны юҡҡа сығарырға тырыша, тик 1908 йылдың 23 июнендә түңкәрелеш яһай, беренсе мәжлесте тарата.

==== Тәбриздә ихтилал башланыуы ====
Мәжлес тарҡалған көндө Мир Хәшем етәкселегендәге Тәбриз реакционерҙары ҡаланы баҫып алырға һәм мөжәһиттәрҙе, федәйҙәрҙе һәм анджумдарҙы юҡ итергә тырыша. Уларға Маранд феодалы Шуджа-Незамдың ҡораллы отрядтары һәм Карамеликтан (Тәбриздең көнбайыш ҡалаһы яны) ҡораллы реакционерҙар төркөмө ярҙам итә. Тәүҙә улар ҡаланың бөтә төньяҡ-көнсығыш өлөшөн (Давачи, Сорхаб, Шешкелән һәм Бәғәмиш кварталдарын) Майданчай (Мехранруд) йылғаһынан төньяҡтараҡ ҡарай контролдә тота. Ҡайһы бер урындарҙа уның көньяҡ ярына сығып, йылға янындағы сәйед Хәмзә һәм Сәхиб әл-Әмрҙең бейек манараларын баҫып алалар, шунан федәйҙәргә ата башлайҙар. Көрәштең еңелеүен иҫәпкә алып, либераль ер хужалары, сауҙагәрҙәр һәм дин әһелдәре ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе туҡтата. Тәбриз һайланған органының бер нисә ағзаһы сит ил миссияларына һыйына: рәйес Басир ос-Солтан һәм Эжлал ол-Молк батша консуллығының һыйыныу урынында йәшенә, хажи Мехди Кузекунани һәм шәйех Сәлим Төркиә консуллығында, мирза Хөсәйен француз консуллығында һыйына. Реакционерҙарға ҡаршы көрәшкә мөжәһиттәрҙең социал-демократик ойошмаһы етәкселәре Али Мосью, Дәүәфүрүш, шулай уҡ Бағыр хан һәм Сәттар хан күтәрелә. Бағыр хандың федайҙары ҡаланың көньяҡ-көнсығыш өлөшөн үҙ ҡулында тота, ә уның төп базаһы Хиябан кварталы була, ә Сәттар хан төньяҡ Әмирхиз кварталын һаҡлай&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Новая история Ирана: хрестоматия|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00326571|место=М.|издательство=Наука|год=1988|страницы=[https://archive.org/details/libgen_00326571/page/n115 227]|isbn=}}&lt;/ref&gt; .
[[Файл:Sattar_khan_and_Bagir_khan.jpg|слева|мини|259x259пкс|Саттар хан һәм Бағыр хан .]]
Ҡала халҡы араһында тиҙ арала таралған риүәйәттә әйтелгәнсә, Сәттар хан, аҡ кейемдә, еңдәрен һәм салбарҙарын һыҙғанып, иртәнсәк биш-ун ике боевик менән көрәштең тамамланыуы символы булған аҡ флагтарҙы алып ташларға ашыға һәм бер ҡулында винотовка, икенсе ҡулында ҡыҙыл флаг тотоп, Әмирхиз кварталында ихтилалдың ҡыҙыл флагын күтәрә{{Sfn|Белова|1983|с=32}} .

Алты көн дауамында Сәттар хан һәм Бағыр хан отрядтары реакционерҙар менән һуғыша. Шаһ һуңғыларына ярҙамға Беюк хан етәкселегендәге 800 кешелек Ҡаражедаг ғәскәрен ебәрергә бойора. 18 июндә (1 июлдә) улар Тәбризгә яҡынлаша һәм уның көньяҡ-көнсығыш ситендә, Сахиб Дыуан баҡсаһында урынлаша, әммә Бағыр хан ғәскәрҙәре уларға Хиябан кварталы аша ҡалаға үтеп инергә ҡамасаулай. Сехам эд-Дәүле етәкселегендәге шаһтың Малайер полкы 26 июндә (9 июль) ҡалаға яҡынлаша, һәм шунан һуң  Боюк хандың атаһы Рәхим хан Челабианлу килеп етә, ул Ҡаражедаг атлыларының һәм пушкаларының яңы отрядтарын етәкләй. Ҡаланың һаҡсылар лагерындағы агенттар ярҙамында Хиябан кварталының ҡайһы бер федәйен командирҙарын, шул иҫәптән мулла Хәмзәне лә ҡаршылыҡты туҡтатырға һәм ҡоралдарын Рәхим ханға тапшырырға күндерәләр, был эште улар 30 (13) июлдә башҡара. Хыянатты тотҡарлай алмаған Бағыр хан үҙенең бер нисә яҡлыһы менән уларҙың береһенең  һыйына. Рәхим хан етәкселегендәге яҡынса 1500 кешенән торған Малайер полкы һәм Ҡаражедаг атлылары Хиябан кварталы аша Тәбризгә инә һәм ҡаланың көньяҡ ситендәге Бағе Шемал баҡсаһында урынлаша. Шулай итеп, Сәттар хан ҡулында булған Әмирхиз кварталы ҡаланың ҡаршылыҡ күрһәтеүен дауам иткән берҙән-бер районы булып ҡала&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Генерацияланған: :Шаблон:Sfn&lt;/ref&gt;

Рәхим хан Сәттар ханды көрәште туҡтатырға күндерергә тырыша, әммә ул был тәҡдимде кире ҡаға. 2 (15) июлдә реакционерҙар Әмирхиз кварталына һөжүм башлай, уны пушкалар менән утҡа ота, әммә улар ҡыҫҡа арауыҡҡа ғына алға китә ала{{Sfn|Иванов|1957|с=294}} . Сәттар хан уларҙың һөжүмдәрен кире ҡаға, ә кварталдың төп өлөшө уның контролендә ҡала{{Sfn|Иванов|1957|с=294}} .
[[Файл:Tabriz_Map_1908.jpg|мини|220x220пкс|Ихтилал ваҡытында Тәбриз картаһы, 1908 йылдың 27 сентябре]]
Бер нисә ай дауамында Сәттар хандың ҡораллы отряды ҡатнашыусылары (федәйҙәр) революционерҙарҙың төп терәге —  Әмирхиз районына килеп төшкән шаһ ғәскәрҙәренең  һөжүмен кире ҡаға. Һөжүмдәр араһында Сәттар ҡала оборонаһын нығытыу, федаи отрядтарын реформалау һәм яңынан ҡоралландырыу менән мәшғүл була. Ул үҙенең ғәскәрен үҙ ҡалаһы эсендә талауҙан тыйыуға өлгәшә, был федәйҙәргә, шаһ ғәскәрҙәренән айырмалы рәүештә, Тәбриз һәм уның тирә-яғы халҡының ярҙамынан файҙаланырға мөмкинлек бирә. Һөжүмдәр араһында нығытмалар төҙөлә һәм урамда һуғышыу тактикаһы эшләнә. Ниһайәт, октябрь уртаһына федәиҙәр ҡаланың бөтә райондарын, шул иҫәптән монархистар нығытмаһы Давачиҙы ла баҫып ала. Сәттар хан хөкүмәте  асыҡ интервенцияға юл ҡуймаҫ өсөн сит ил кешеләре менән нейтраль мөнәсәбәттәр һаҡларға тырыша. 1908 йылдың 16 октябрендәге Гартвигтың телеграммаһында былай тип яҙылған: ''«Шаһтың власына көн һайын зыян килтереп, Сәттарҙың һөйкөмлөлөгө арта»''&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Новая история Ирана: хрестоматия|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00326571|место=М.|издательство=Наука|год=1988|страницы=[https://archive.org/details/libgen_00326571/page/n117 233]|isbn=}}&lt;/ref&gt; .

===== Кавказдан ярҙам =====
Кавказ кешеләренән, шул иҫәптән М.Әзизбәков етәкләгән «Иран революционерҙарына ярҙам буйынса Баку комитеты» Сәттар ханға ҙур ярҙам күрһәтә. Хәрби ҡоралдан тыш, Рәсәйҙән социал-демократтар иҫәбенән ирекмәндәр Иранға юллана. Сәттар ханға килгәндәр араһында Гейдар Әми оглы ла була&lt;ref&gt;''Шамида А. И.''&amp;#x20;Гейдар Ами оглы (биографический очерк).&amp;#x20;— Баку: Азербайджанское гос. изд-во, 1973.&amp;#x20;— С.&amp;#x20;30.&lt;/ref&gt;. Батша дипломаты былай тип хәбәр итә: “Шах хөкүмәте әзербайжан ваҡиғаларында кавказ революционерҙарының роле тураһында ифрат ҡурҡыныс хәбәрҙәр алды, улар Тәбриз революционерҙары менән даими бәйләнештә тора, Сәттар ханды дәртләндерә, уны хөкүмәткә ҡаршы көрәште дауам итеү өсөн төрлө саралар менән тәьмин итә”&lt;ref&gt;''Казиев М. А.''&amp;#x20;Мешади Азизбеков: жизнь и деятельность.&amp;#x20;— Баку: Гянджлик, 1976.&amp;#x20;— С.&amp;#x20;48—49.&lt;/ref&gt;. 1908 йылдың 29 сентябрендә Гилянда Рәсәйҙең генераль консуллығы секретары генераль консулға хәбәр итә:{{Цитата башы}}
[[Решт]] Баҡы мөжәһиттәре менән тығыҙ бәйләнешкә инде. … Баҡы мөжәһиттәренә килгәндә, улар әлеге ваҡытта әүҙемлекте арттыра, күрәһең.  Эмиссарҙың Рештҡа ебәрелеүенән тыш, бында Саттар ханға ярҙамға 70 кешенән торған Тәбриз отряды ебәрелеүе тураһында ла әйтеп үтергә кәрәк. Алдан оҙатылғандар менән бергә Тәбризгә йыйылыш тарафынан килтерелгән бөтә отряд 800-гә яҡын кеше тәшкил итә. Шуның менән бер рәттән Саттар ханға панцырь һәм ике ҡорал бүләк ителде&lt;ref&gt;{{статья
|автор = Бор-Раменский Е.
|заглавие = К вопросу о роли большевиков Закавказья в иранской революции 1905—1911 годов
|издание = Журнал Историк-марксист
|номер = 11
|место = 
|издательство = 
|год = 1940
|страницы = 95
|isbn = 
}}&lt;/ref&gt;.
{{Цитата аҙағы}}

1908 йылдың 1 октябрендәге докладында илсе Гартвиг шаһитлыҡ итә: ''«Әгәр ҙә беҙҙең кавказлылар ярҙам итмәһә, Сәттар хандың лагеры күптән ҡорал һалыр ине»''&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Бор-Раменский Е.|заглавие=К вопросу о роли большевиков Закавказья в иранской революции 1905—1911 годов|издание=Журнал Историк-марксист|номер=11|место=|издательство=|год=1940|страницы=96|isbn=}}&lt;/ref&gt;. C. von Hahn фекеренсә, Сәттар Хандың лейб-гвардияһы  [[Дағстан|Дағстандан]] килгән 250 мосолмандан тора, уларҙы C. von Hahn «ҡурҡыныс башкиҫәрҙәр» тип атай&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Шитов Г. В.|заглавие=Персия под властью последних Каджаров|место=Л.|издательство=Изд-во АН СССР|год=1933|страницы=118|isbn=}}&lt;/ref&gt; . Сәттар хандың артиллерияһы менән «Алёша» исеме менән билдәле «Потёмкин» хәрби карабынан рус матросы Т. А. Гончаровский етәкселек иткән.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Шамида А. И.|заглавие=Ленин и Иран|место=Баку|издательство=Элм|год=1970|страницы=10|isbn=}}&lt;/ref&gt; .

===== Ихтилалдың кульминацион нөктәһе һәм аҙағы =====
[[1909 йыл|1909 йылдың]] ғинуар уртаһына Тәбриз янында 40 меңгә тиклем шаһ ғәскәре, шул иҫәптән феодалдар отрядтары туплана. Февраль айында ҡалаға үтеп инергә маташҡандан һуң, шаһ ғәскәрҙәре Тәбризде ҡамауға ала. Ҡалаға дөйөм штурм [[5 март|5 мартта]] башлана, әммә ул да уңышһыҙлыҡҡа осрай. Федәйҙәрҙең еңеүенә 1908 йылда төҙөлгән нығытмалар һәм Сәттар ғәскәрҙәренең бик яҡшы тактик әҙерлеге һәм дисциплинаһы һиҙелерлек йоғонто яһай.
[[Файл:Sattar_Khan_with_his_son.jpg|мини|250x250пкс|Сәттар хан берҙән-бер улы менән ]]
1908—1910 йылдарҙа Сәттар хандың исеме Европаның иң эре гәзиттәрендә даими баҫыла{{Sfn|Белова|1983}} . Рәсәй һәм Көнбайыш Европа матбуғатында Сәттар ханды «Әзербайжан [[Пугачёв Емельян Иванович|Пугачёвы]] » һәм «Фарсы Гарибальдиһы» тип атайҙар&lt;ref name=&quot;MGU&quot;&gt;{{Китап|автор=|заглавие=История Ирана|издательство=Изд-во МГУ|год=1977|ответственный=Отв. ред. М.С. Иванов|страницы=281|isbn=}}&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;История Ирана&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x20;Отв. ред. М.С. Иванов.&amp;nbsp;— Изд-во МГУ, 1977.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;281.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; . Замандаштары Сәттар хан хаҡында былай тип яҙған:{{Цитата башы}}
...үткәндәр уға ҡыйыулыҡ васыят иткән, әммә ысын рыцарь ҡыйыулығы; Сәттарҙа иң ныҡ иғтибарҙы йәлеп иткәне – тыйнаҡлыҡ. Унда диктаторлыҡ һыҙаттары бөтөнләй юҡ... «Хан» эпитеты урынына Сәттар үҙен «халыҡ хеҙмәтсеһе» тип атауҙы хуп күрә.. Был йәһәттән Азербайжан «ҡырағайы» беҙҙең мәҙәни донъя вәкилдәренән бер нисә башҡа өҫтөн тора&lt;ref&gt;{{книга
|автор = Белова Н. К.
|часть = Саттар-хан и другие деятели Табризского восстания 1908-1909 гг.
|заглавие = Краткие сообщения Института народов Азии. Вып. 73: Труды сессии по вопросам истории и экономики Афганистана, Ирана и Турции
|место = М.
|издательство = Изд-во Восточной литературы
|год = 1963
|страницы = 67
|isbn = 
}}&lt;/ref&gt;.
{{Цитата аҙағы}}

Сәттар хандың ғәмәлдәренә һоҡланыуын белдереп, шағир Миҙхәт Джамал «Тараҡҡи» гәзитендә баҫылған «Саттар хан» шиғырында Иран өсөн Сәттар хандан да яҡшыраҡ хаким теләмәҫ инем, тип яҙа{{Sfn|Белова|1983}} . Әзизбәков башланғысы менән Санкт-Петербург студенттары Сәттар ханға сәләм хаты һәм ҡотлау адресы ебәрә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Казиев М. А.|заглавие=Мешади Азизбеков: жизнь и деятельность|издательство=Гянджлик|место=Баку|год=1976|страницы=50|isbn=}}&lt;/ref&gt; .

1909 йылдың апрелендә [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] Иран Әзербайжанындағы ваҡиғаларға ҡыҫылырға ҡарар итә. [[23 апрель|23 апрелдә]] батшаның [[Кавказ|Кавказда]] наместнигы Рәсәй подданныйҙарын яҡлау маҡсатында Тәбризгә 5 меңлек отряд менән сығырға бойороҡ ала. [[30 апрель|30 апрелдә]] генерал Снарский етәкселегендәге был отряд Тәбризгә инә, һәм ҡала оборонаһы туҡтатыла. Сәттар хан, башҡа конституционалистар менән бер рәттән, йәшенергә мәжбүр була һәм Төркиә консуллығында һыйыныу урыны таба.

1914 йылдың 4 ноябрендә Тәһранда вафат була һәм Тәһран янындағы Шаһ Абдул Әзимдә ерләнә{{Sfn|Белова|1983}} .

== Хәтер ==
[[Файл:Sattar_Khan_bust.jpeg|мини|Тәбриз ҡалаһында Конституция йортона (Хане Машрут) ингән ерҙә Саттар хан статуяһы]]

* Тәбриздә Сәттар хан һәм Бағыр ханға арнап Хәтер көнө булдырыла һәм ике миҙал һуғыла, миҙалдарҙың  артҡы яғында «23 июнь 1908 й.» датаһы күрһәтелгән&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* Әлеге ваҡытта Сәттар ханға Тәбриздә һәм Ахарҙа һәйкәл ҡуйылған.
* 1946 йылда Әзербайжандың Милли хөкүмәте эшләгән осорҙа Тәбриз ҡалаһында Реза шаһ һәйкәле урынына Сәттар ханға һәйкәл ҡуйыла, Гөлистан баҡсаһы Сәттар хан баҡсаһы тип үҙгәртелә. Милли хөкүмәт ҡолағас, һәйкәл һүтелә&lt;ref&gt;''Гасанлы Дж. П.''&amp;#x20;СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны (1941—1946 гг).&amp;#x20;— Герои Отечества, 2006.&amp;#x20;— С.&amp;#x20;219, 450.&amp;#x20;— &lt;nowiki&gt;ISBN 5-91017-012-0&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;.

=== Әҙәбиәттә һәм музыкала ===

* Шағир-сатирик Мирза Алекпер Сабир «Сәттар ханға» шиғырын ижад итә («Хану» исеме аҫтында «Молла Насреддин »дә баҫыла) &lt;ref&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Сабир. Сатира и лирика (Хоп-хоп-намэ)|издательство=Советский писатель|год=1950|страницы=163—164, 352—353|isbn=}}&lt;/ref&gt; .
* [[Иран Әзербайжаны|Иран Әзербайжанынан]] тыуып үҫкән Ашуг Хөсәйен «Сәттархан» дастанын ижад иткән&lt;ref&gt;АШУ́Г ГУСЕ́ЙН.&amp;#x20;Краткая литературная энциклопедия.&amp;#x20;Дата обращения: 12 февраля 2012.&amp;#x20;Архивировано 7 марта 2016 года.&lt;/ref&gt;
* [[1957 йыл|1957]] йылда әзербайжан яҙыусыһы Панахи Макулу «Сәттар хан» тарихи-биографик романын ижад итә&lt;ref&gt;ПАНАХИ́.&amp;#x20;Краткая литературная энциклопедия.&amp;#x20;Дата обращения: 12 февраля 2012.&amp;#x20;Архивировано 7 марта 2016 года.&lt;/ref&gt;.
* Тарист Ҡорбан Пиримов Шуша йырсыһы И.Ғабдуллаев менән берлектә С.Ордубада һүҙҙәре буйынса «Сәттар хан» йырын ижад итә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Абасова Э.|заглавие=Курбан Примов|издательство=Советский композитор|год=1963|страницы=13|isbn=}}&lt;/ref&gt; .

=== Кинематографияла ===

* [[1972 йыл|1972]] йылда Иранда «Саттар хан» (режиссеры Али Хатами )  нәфис фильм төшөрөлә.
* 2018 йылда телесериал &quot;Саттар хан&quot;  {{Тәржемәһеҙ|Саттар-хан (сериал)|Саттар-хан|fa|ستارخان (مجموعه تلویزیونی)}}  донъя күрә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

** [[:ru:Конституционная_революция_в_Иране|Конституционная революция в Иране]]
** [[:ru:Мохаммад_Али-шах|Мохаммад Али-шах]] — шаханшах Персии, низложенный в ходе Конституционной революции.
** [[:ru:Багир-хан|Багир-хан]] — один из ключевых фигур Конституционной революции в Иране.
** [[:ru:Яр_Мохаммад_Хан_Керманшахи|Яр Мохаммад Хан Керманшахи]] — один из участников обороны Тебриза.
** [[:ru:Гатыр_Мамед|Гатыр Мамед]] — предводитель крестьянского движения в Ганджинской губернии Азербайджана в 1918—1919 годах.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

* {{Китап|страницы|автор=Белова Н. К.|часть=Саттар-хан — герой иранской революции 1905—1911 гг.|заглавие=Иран. История и современность|место=М.|издательство=Наука|год=1983|ref=Белова}}
* {{Китап|страницы|автор=Иванов М. С.|заглавие=Иранская революция 1905-1911 годов|место=М.|издательство=Изд-во ИМО|год=1957|ref=Иванов}}

== Һылтанмалар ==

* [https://www.youtube.com/watch?v=2f4B1zgmtXo Памяти Саттар-хана]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1914 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:15 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Карточкала даталары ҡулдан викилаштырған мәҡәләләр]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>pzczk14gkcrxm85538f5g2b9y4kldlp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297053</id>
      <parentid>1297052</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:31:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1297053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38172" sha1="n0pguiw0pa71mck6esexg4a643uggql" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Сәттар хан''' (перс. ستارخان‎, азерб. ستارخان, Səttar xan; 1860-сы йылдар — {{Үлгән көнө|17|11|1914}} йыл) — [[Тәһран|1905—1911]] йылдарҙа Ирандағы Конституцион революцияла ҡатнашыусыларҙың береһе, [[Иран Әзербайжаны]]нда демократик хәрәкәт эшмәкәре, Ирандың халыҡ геройы&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Большая советская энциклопедия|издательство=Государственное научное издательс︣тво|том=38|год=1950|страницы=135|isbn=}} &lt;/ref&gt; . '''Сардар-е Мелли''' ҡушаматы ала (перс. سردار ملی йәғни ''халыҡ етәксеһе''&lt;ref name=&quot;MGU&quot;&gt;{{Китап|автор=|заглавие=История Ирана|издательство=Изд-во МГУ|год=1977|ответственный=Отв. ред. М.С. Иванов|страницы=281|isbn=}}&lt;/ref&gt;).

== Биографияһы ==

=== Тыуған көнө. Сығышы ===
Уның тыуған көнө аныҡ билдәләнмәгән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Генерацияланған: :Шаблон: Sfn&lt;/ref&gt;. Яҡынса тыуған көнөн И.Әмирхизи килтерә, ул туғандарынан мәғлүмәт ала ала, һәм һуңынан уға Иран авторҙары һылтана&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Ул 1867—1868 йылдарға тура килә. Тағы бер тыуған көнө, әммә сығанаҡтарға таянмайынса, 1868 йылдың 19 авгусы тип бирелә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; .

[[1908 йыл]]да Каваз белгесе П. Петрович (М. Авдеев) Сәттарға 45 йәш тирәһе тип яҙғас, ул Сәттар ханды яҡындан белгән ихтилалда ҡатнашыусыларҙың интервьюһына һылтана&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Генерацияланған: :Шаблон: Sfn&lt;/ref&gt;. Тыуған көнө тураһында тағы бер версияны Тебриздағы генераль консуллыҡ секретары С. П. Голубинов килтерә, ул 1908 йылда уның хаҡында мәғлүмәттәр йыя. 1920 йылдағы докладында С. П. Голубинов, Сәттар хан [[1860 йыл]]дар башында тыуған, тип раҫлай&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Сәттар хан [[Иран Әзербайжаны]]ның Ҡараҙағ ауылдарының береһендә әзербайжан ғаиләһендә тыуа&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Генерацияланған: :Шаблон: Sfn&lt;/ref&gt;. Иранлылар уның исеменә ҡушҡан «ҡараҙағ» ҡушаматын уның Ҡараҙағтан сығыуына күрһәтә, әммә ниндәй ауылда тыуыуы тураһында берҙәм фекер юҡ&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Әзербайжан совет энциклопедияһы версияһы буйынса, ул Ҡараҙаг виләйәтенең Мәмәдханлы мәхәлендә (хәҙерге Минджаван) тыуған&lt;ref name=&quot;АСЭ&quot;&gt;{{Китап|автор=|заглавие=[[Азербайджанская советская энциклопедия]]|том=8|место=Баку|издательство=Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии|ответственный=Под ред. Дж. Кулиева|год=1984|страницы=399|isbn=}}&lt;/ref&gt; . Немец ислам ғалимы Аня Пистор-Хатам Джанали ауылын Сәттар хандың уның тыуған ере тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;qas&quot;&gt;{{Китап|автор=Anja Pistor-Hatam|часть=SATTĀR KHAN|заглавие=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|ссылка=http://www.iranicaonline.org/articles/sattar-khan-one-of-the-most-popular-heroes-from-tabriz-who-defended-the-town-during-the-lesser-autocracy-in-1908-09|издательство=|место=|том=|год=|страницы=|isbn=|alleseiten=2017—10-27}}&lt;/ref&gt; .

Ул Ахара ҡалаһында йәшәүсе хажи Хәсәндең {{Sfn|Белова|1983}}&lt;ref name=&quot;Sattar&quot; /&gt; икенсе ҡатынынан тыуған улы була&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Генерацияланған: :Шаблон: Sfn&lt;/ref&gt;. Атаһы ваҡ-төйәк туҡыма сауҙагәре була&lt;ref name=&quot;Sattar&quot;&gt;{{Китап|автор=Белова Н. К.|часть=Саттар-хан и другие деятели Табризского восстания 1908-1909 гг.|заглавие=Краткие сообщения Института народов Азии. Вып. 73: Труды сессии по вопросам истории и экономики Афганистана, Ирана и Турции|место=М.|издательство=Изд-во Восточной литературы|год=1963|страницы=64|isbn=}}&lt;/ref&gt;, әммә ерҙәрен эшкәрткәндән һуң был һөнәрҙе үҙ ҡулына ала&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; . Ҡалаларҙа туҡыма һатып алып, хажи Хәсән уны Ҡараҙағ күскенселәре араһында яңынан һата&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Сәттарҙан тыш атаһының тағы дүрт ҡыҙы һәм Исмәғил исемле улы була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Конституция революцияһы ===
Ул наҙан булған һәм бер телдә лә уҡый ла, яҙа ла белмәгән&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Новая история Ирана: хрестоматия|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00326571|место=М.|издательство=Наука|год=1988|страницы=[https://archive.org/details/libgen_00326571/page/n119 231]|isbn=}}&lt;/ref&gt; . П.Петрович (М.Авдеев) яҙыуынса, Сәттар хан бала саҡта мал көтөп, баҫыуҙа эшләгән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Генерацияланған: :Шаблон: Sfn&lt;/ref&gt;. Йәш сағында уны һәм уның өлкән ағаһы Исмәғилде әсирлеккә алалар һәм сылбырҙарҙа [[Тәбриз|Тәбризгә]] алып китәләр. Бының сәбәбе — феодализмға ҡаршы көрәш етәкселәренең береһен йәшереп йөрөтәү. И.Әмирхизи яҙғанса, Исмәғил үлтерелә, ә Сәттар өс ай төрмәлә ултыра&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

[[1888 йыл]]да Сәттар тағы ла асыҡланмаған сәбәптәр арҡаһында ҡулға алына. Уны, ғәҙәттә, айырыуса мөһим енәйәтселәр тотолған Әрдәбилдәге Нарин-кале төрмәһенә ултырталар. Тәүге арала ул ҡаты изоляция шарттарында була. Хәшем исемле тотҡон ярҙамында Сәттар төрмәнән ҡасып өлгөрә, шунан һуң ул Марандҡа киткәнсе Юртчи һәм Аларлу Шаһсевәндәр ырыуы араһында йәшәй. Ҡулға алыныу һәм төрмәлә ултырыу, И.Әмирхизи билдәләүенсә, Сәттарҙы ныҡ ҡырыҫландыра&lt;ref name=&quot;settar&quot;&gt;{{Китап|автор=Белова Н. К.|часть=Саттар-хан и другие деятели Табризского восстания 1908-1909 гг.|заглавие=Краткие сообщения Института народов Азии. Вып. 73: Труды сессии по вопросам истории и экономики Афганистана, Ирана и Турции|место=М.|издательство=Изд-во Восточной литературы|год=1963|страницы=65|isbn=}}&lt;/ref&gt; . Сәттар артабан Маранд- Салмас — Хой юлында һаҡсы булып хеҙмәт итә һәм төрлө байҙарҙың имениеларын һаҡларға яллана. Мәҫәлән, Салмаста 1901—1902 йылдарҙа бай тәьмин итеүсе кешенең имениеһын һаҡлай, әммә «мөбәшир» (имение идарасыһы) бурыстарын яратмағанға, хеҙмәттән китә. Ул хатта Тәбриздәге тәхет вариҫы һарайында мәргәнсе була&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Генерацияланған: :Шаблон: Sfn&lt;/ref&gt;. Артабан, И. Әмирхизи яҙыуынса, уға хан титулы бирелә&lt;ref name=&quot;settar&quot; /&gt;.

С. П. Голубинов ҡалдырған мәғлүмәттәр буйынса, Сәттар хан 1896 йыл дауамында [[Рәсәй]] подданныйы Мирза аға Ҡарабағы хеҙмәтендә була, ә 1902 йылда Виджумбар ауылында мөбәшир була. Низам эс-Салтан бойороғо буйынса ул [[1904 йыл]]да ҡулға алына, әммә Сәттарҙың әсәһе йоғонтоло кешегә мөрәжәғәт итә, уның үтенесе буйынса уны азат итәләр. Вәлиәхдтең беренсе секретары Вәкил ол-Молек уны үҙ хеҙмәтенә ала. 2—3 айҙан һуң Сәттар хан Тәбриздәге вәлиәхдта (1904 йылдың ғинуарынан 1906 йылдың декабренә тиклем) фәррәш (һаҡсы) булып китә. Бер ни тиклем ваҡыт Сәлмәстә мөбәшир булып хеҙмәт итә, һуңыраҡ Тәбризгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Генерацияланған: :Шаблон: Sfn&lt;/ref&gt;.

Бер нисә авторҙа уның биографияһының контурҙарында ҡайһы бер тап килмәүҙәр бар. [[Грузия]]ның «Али» («Ялҡын») гәзите хәбәрсеһенең хәбәренә ярашлы, Сәттар азат ителгәндән һуң 12—13 йыл буйы Жөлфә -Тәбриз районын «талаусы булған», хандарҙы һәм бәктәрҙе борсоған&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Генерацияланған: :Шаблон: Sfn&lt;/ref&gt;. «Русские ведомости» гәзите хәбәр итеүенсә, ул оҙаҡ ваҡыт Эриван тимер юлы төҙөлөшөндә, кирбес заводтарында бригадир булып, биш йыл [[Баҡы]] промыслаларында эшләп Кавказ аръяғының сәнәғәт үҙәктәрендә аҡса таба{{Sfn|Иванов|1957|страницы=289—290}} . П.Петровичтың [[1908 йыл]]да «Вестник Баку» гәзитендә баҫылған мәҡәләһендә Сәттар хандың революцион әҙерлекте Баҡылағы «Гөммәт» ойошмаһынан түгел, ә Салмас дашнаҡтарынан алғаны тураһында раҫлана. Унда шулай уҡ ун йылдан ашыу талаусы, унан контрабандист, Керим-Аға янындағы Мәжүмдәр ауылында управляющий һәм хөкүмәт ҡарауылсыһы булыуы хаҡында яҙылған. Әммә П.Петрович фекеренсә, 1893 йылдан 1908 йылға тиклемге осорҙа Сәттар тураһында ышаныслы мәғлүмәттәре юҡ&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Сәттар хан бер нисә ай Тәһранда [[Хөрәсән]] губернаторы һыбайлылары менән була, артабан [[Мәшһәд]]кә юллана, унда «Мәшәд» тигән маҡтаулы исем ала. Ул ике тапҡыр (1894—1895 һәм 1901—1902 йылдарҙа) [[Шиғыйҙар|шиғый мосолмандары]] өсөн изге урындарға [[Кәрбәлә]] һәм [[Ән-Нәжәф]]кә хаж ҡыла&lt;ref name=&quot;settar&quot;&gt;{{Китап|автор=Белова Н. К.|часть=Саттар-хан и другие деятели Табризского восстания 1908-1909 гг.|заглавие=Краткие сообщения Института народов Азии. Вып. 73: Труды сессии по вопросам истории и экономики Афганистана, Ирана и Турции|место=М.|издательство=Изд-во Восточной литературы|год=1963|страницы=65|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Иртә йылдары ===
[[XX быуат]] башына Фарсы сит дәүләттәрҙең ярым колонияһына әүерелә. Хакимлыҡ итеүсе династияның эске сәйәсәте лә халыҡтың ризаһыҙлығын көсәйтә. 1905 йылда баш ҡалала башланған тәртипһеҙлектәр киләһе йылдың йәйенә конституцияны һәм парламент (мәжлес) саҡырыуҙы талап иткән демонстрацияларға әүерелә. Сентябрҙә Тәбриз ҡалаһында илдең тәүге һайланған революцион органы — энжумен ойошторола. 30 декабрҙә Мозаффар әд-Дин шаһ конституцияның беренсе өлөшөнә ҡул ҡуйырға мәжбүр була, ә [[1907 йыл]]дың 7 октябрендә яңы хаким , Мөхәммәт Әли шаһ, Төп законға үҙгәрештәр индереүгә ҡул ҡуя. Шуға ҡарамаҫтан, 1907 йыл дауамында шаһ мәжлесте тарҡатырға һәм конституцияны юҡҡа сығарырға тырыша, тик [[1908 йыл]]дың 23 июнендә түңкәрелеш яһай, беренсе мәжлесте тарата.

==== Тәбриздә ихтилал башланыуы ====
Мәжлес тарҡалған көндө Мир Хәшем етәкселегендәге Тәбриз реакционерҙары ҡаланы баҫып алырға һәм мөжәһиттәрҙе, федәйҙәрҙе һәм анджумдарҙы юҡ итергә тырыша. Уларға Маранд феодалы Шуджа-Незамдың ҡораллы отрядтары һәм Карамеликтан (Тәбриздең көнбайыш ҡалаһы яны) ҡораллы реакционерҙар төркөмө ярҙам итә. Тәүҙә улар ҡаланың бөтә төньяҡ-көнсығыш өлөшөн (Давачи, Сорхаб, Шешкелән һәм Бәғәмиш кварталдарын) Майданчай (Мехранруд) йылғаһынан төньяҡтараҡ ҡарай контролдә тота. Ҡайһы бер урындарҙа уның көньяҡ ярына сығып, йылға янындағы сәйед Хәмзә һәм Сәхиб әл-Әмрҙең бейек манараларын баҫып алалар, шунан федәйҙәргә ата башлайҙар. Көрәштең еңелеүен иҫәпкә алып, либераль ер хужалары, сауҙагәрҙәр һәм дин әһелдәре ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе туҡтата. Тәбриз һайланған органының бер нисә ағзаһы сит ил миссияларына һыйына: рәйес Басир ос-Солтан һәм Эжлал ол-Молк батша консуллығының һыйыныу урынында йәшенә, хажи Мехди Кузекунани һәм шәйех Сәлим Төркиә консуллығында, мирза Хөсәйен француз консуллығында һыйына. Реакционерҙарға ҡаршы көрәшкә мөжәһиттәрҙең социал-демократик ойошмаһы етәкселәре Али Мосью, Дәүәфүрүш, шулай уҡ Бағыр хан һәм Сәттар хан күтәрелә. Бағыр хандың федайҙары ҡаланың көньяҡ-көнсығыш өлөшөн үҙ ҡулында тота, ә уның төп базаһы Хиябан кварталы була, ә Сәттар хан төньяҡ Әмирхиз кварталын һаҡлай&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Новая история Ирана: хрестоматия|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00326571|место=М.|издательство=Наука|год=1988|страницы=[https://archive.org/details/libgen_00326571/page/n115 227]|isbn=}}&lt;/ref&gt; .
[[Файл:Sattar_khan_and_Bagir_khan.jpg|слева|мини|259x259пкс|Саттар хан һәм Бағыр хан .]]
Ҡала халҡы араһында тиҙ арала таралған риүәйәттә әйтелгәнсә, Сәттар хан, аҡ кейемдә, еңдәрен һәм салбарҙарын һыҙғанып, иртәнсәк биш-ун ике боевик менән көрәштең тамамланыуы символы булған аҡ флагтарҙы алып ташларға ашыға һәм бер ҡулында винотовка, икенсе ҡулында ҡыҙыл флаг тотоп, Әмирхиз кварталында ихтилалдың ҡыҙыл флагын күтәрә{{Sfn|Белова|1983|с=32}} .

Алты көн дауамында Сәттар хан һәм Бағыр хан отрядтары реакционерҙар менән һуғыша. Шаһ һуңғыларына ярҙамға Беюк хан етәкселегендәге 800 кешелек Ҡаражедаг ғәскәрен ебәрергә бойора. 18 июндә (1 июлдә) улар Тәбризгә яҡынлаша һәм уның көньяҡ-көнсығыш ситендә, Сахиб Дыуан баҡсаһында урынлаша, әммә Бағыр хан ғәскәрҙәре уларға Хиябан кварталы аша ҡалаға үтеп инергә ҡамасаулай. Сехам эд-Дәүле етәкселегендәге шаһтың Малайер полкы 26 июндә (9 июль) ҡалаға яҡынлаша, һәм шунан һуң Боюк хандың атаһы Рәхим хан Челабианлу килеп етә, ул Ҡаражедаг атлыларының һәм пушкаларының яңы отрядтарын етәкләй. Ҡаланың һаҡсылар лагерындағы агенттар ярҙамында Хиябан кварталының ҡайһы бер федәйен командирҙарын, шул иҫәптән мулла Хәмзәне лә ҡаршылыҡты туҡтатырға һәм ҡоралдарын Рәхим ханға тапшырырға күндерәләр, был эште улар 30 (13) июлдә башҡара. Хыянатты тотҡарлай алмаған Бағыр хан үҙенең бер нисә яҡлыһы менән уларҙың береһенең һыйына. Рәхим хан етәкселегендәге яҡынса 1500 кешенән торған Малайер полкы һәм Ҡаражедаг атлылары Хиябан кварталы аша Тәбризгә инә һәм ҡаланың көньяҡ ситендәге Бағе Шемал баҡсаһында урынлаша. Шулай итеп, Сәттар хан ҡулында булған Әмирхиз кварталы ҡаланың ҡаршылыҡ күрһәтеүен дауам иткән берҙән-бер районы булып ҡала&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Генерацияланған: :Шаблон: Sfn&lt;/ref&gt;

Рәхим хан Сәттар ханды көрәште туҡтатырға күндерергә тырыша, әммә ул был тәҡдимде кире ҡаға. 2 (15) июлдә реакционерҙар Әмирхиз кварталына һөжүм башлай, уны пушкалар менән утҡа ота, әммә улар ҡыҫҡа арауыҡҡа ғына алға китә ала{{Sfn|Иванов|1957|с=294}}. Сәттар хан уларҙың һөжүмдәрен кире ҡаға, ә кварталдың төп өлөшө уның контролендә ҡала{{Sfn|Иванов|1957|с=294}} .
[[Файл:Tabriz_Map_1908.jpg|мини|220x220пкс|Ихтилал ваҡытында Тәбриз картаһы, 1908 йылдың 27 сентябре]]
Бер нисә ай дауамында Сәттар хандың ҡораллы отряды ҡатнашыусылары (федәйҙәр) революционерҙарҙың төп терәге — Әмирхиз районына килеп төшкән шаһ ғәскәрҙәренең һөжүмен кире ҡаға. Һөжүмдәр араһында Сәттар ҡала оборонаһын нығытыу, федаи отрядтарын реформалау һәм яңынан ҡоралландырыу менән мәшғүл була. Ул үҙенең ғәскәрен үҙ ҡалаһы эсендә талауҙан тыйыуға өлгәшә, был федәйҙәргә, шаһ ғәскәрҙәренән айырмалы рәүештә, Тәбриз һәм уның тирә-яғы халҡының ярҙамынан файҙаланырға мөмкинлек бирә. Һөжүмдәр араһында нығытмалар төҙөлә һәм урамда һуғышыу тактикаһы эшләнә. Ниһайәт, октябрь уртаһына федәиҙәр ҡаланың бөтә райондарын, шул иҫәптән монархистар нығытмаһы Давачиҙы ла баҫып ала. Сәттар хан хөкүмәте асыҡ интервенцияға юл ҡуймаҫ өсөн сит ил кешеләре менән нейтраль мөнәсәбәттәр һаҡларға тырыша. 1908 йылдың 16 октябрендәге Гартвигтың телеграммаһында былай тип яҙылған: ''«Шаһтың власына көн һайын зыян килтереп, Сәттарҙың һөйкөмлөлөгө арта»''&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Новая история Ирана: хрестоматия|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00326571|место=М.|издательство=Наука|год=1988|страницы=[https://archive.org/details/libgen_00326571/page/n117 233]|isbn=}}&lt;/ref&gt; .

===== Кавказдан ярҙам =====
Кавказ кешеләренән, шул иҫәптән М.Әзизбәков етәкләгән «Иран революционерҙарына ярҙам буйынса Баку комитеты» Сәттар ханға ҙур ярҙам күрһәтә. Хәрби ҡоралдан тыш, Рәсәйҙән социал-демократтар иҫәбенән ирекмәндәр Иранға юллана. Сәттар ханға килгәндәр араһында Гейдар Әми оглы ла була&lt;ref&gt;''Шамида А. И.'' Гейдар Ами оглы (биографический очерк). — Баку: Азербайджанское гос. изд-во, 1973. — С. 30.&lt;/ref&gt;. Батша дипломаты былай тип хәбәр итә: «Шах хөкүмәте әзербайжан ваҡиғаларында кавказ революционерҙарының роле тураһында ифрат ҡурҡыныс хәбәрҙәр алды, улар Тәбриз революционерҙары менән даими бәйләнештә тора, Сәттар ханды дәртләндерә, уны хөкүмәткә ҡаршы көрәште дауам итеү өсөн төрлө саралар менән тәьмин итә»&lt;ref&gt;''Казиев М. А.'' Мешади Азизбеков: жизнь и деятельность. — Баку: Гянджлик, 1976. — С. 48—49.&lt;/ref&gt;. 1908 йылдың 29 сентябрендә Гилянда Рәсәйҙең генераль консуллығы секретары генераль консулға хәбәр итә:{{Цитата башы}}
[[Решт]] Баҡы мөжәһиттәре менән тығыҙ бәйләнешкә инде. … Баҡы мөжәһиттәренә килгәндә, улар әлеге ваҡытта әүҙемлекте арттыра, күрәһең. Эмиссарҙың Рештҡа ебәрелеүенән тыш, бында Саттар ханға ярҙамға 70 кешенән торған Тәбриз отряды ебәрелеүе тураһында ла әйтеп үтергә кәрәк. Алдан оҙатылғандар менән бергә Тәбризгә йыйылыш тарафынан килтерелгән бөтә отряд 800-гә яҡын кеше тәшкил итә. Шуның менән бер рәттән Саттар ханға панцырь һәм ике ҡорал бүләк ителде&lt;ref&gt;{{статья
|автор = Бор-Раменский Е.
|заглавие = К вопросу о роли большевиков Закавказья в иранской революции 1905—1911 годов
|издание = Журнал Историк-марксист
|номер = 11
|место = 
|издательство = 
|год = 1940
|страницы = 95
|isbn = 
}}&lt;/ref&gt;.
{{Цитата аҙағы}}

1908 йылдың 1 октябрендәге докладында илсе Гартвиг шаһитлыҡ итә: ''«Әгәр ҙә беҙҙең кавказлылар ярҙам итмәһә, Сәттар хандың лагеры күптән ҡорал һалыр ине»''&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Бор-Раменский Е.|заглавие=К вопросу о роли большевиков Закавказья в иранской революции 1905—1911 годов|издание=Журнал Историк-марксист|номер=11|место=|издательство=|год=1940|страницы=96|isbn=}}&lt;/ref&gt;. C. von Hahn фекеренсә, Сәттар Хандың лейб-гвардияһы [[Дағстан]]дан килгән 250 мосолмандан тора, уларҙы C. von Hahn «ҡурҡыныс башкиҫәрҙәр» тип атай&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Шитов Г. В.|заглавие=Персия под властью последних Каджаров|место=Л.|издательство=Изд-во АН СССР|год=1933|страницы=118|isbn=}}&lt;/ref&gt; . Сәттар хандың артиллерияһы менән «Алёша» исеме менән билдәле «Потёмкин» хәрби карабынан рус матросы Т. А. Гончаровский етәкселек иткән.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Шамида А. И.|заглавие=Ленин и Иран|место=Баку|издательство=Элм|год=1970|страницы=10|isbn=}}&lt;/ref&gt; .

===== Ихтилалдың кульминацион нөктәһе һәм аҙағы =====
[[1909 йыл]]дың ғинуар уртаһына Тәбриз янында 40 меңгә тиклем шаһ ғәскәре, шул иҫәптән феодалдар отрядтары туплана. Февраль айында ҡалаға үтеп инергә маташҡандан һуң, шаһ ғәскәрҙәре Тәбризде ҡамауға ала. Ҡалаға дөйөм штурм [[5 март]]та башлана, әммә ул да уңышһыҙлыҡҡа осрай. Федәйҙәрҙең еңеүенә 1908 йылда төҙөлгән нығытмалар һәм Сәттар ғәскәрҙәренең бик яҡшы тактик әҙерлеге һәм дисциплинаһы һиҙелерлек йоғонто яһай.
[[Файл:Sattar_Khan_with_his_son.jpg|мини|250x250пкс|Сәттар хан берҙән-бер улы менән ]]
1908—1910 йылдарҙа Сәттар хандың исеме Европаның иң эре гәзиттәрендә даими баҫыла{{Sfn|Белова|1983}} . Рәсәй һәм Көнбайыш Европа матбуғатында Сәттар ханды &quot;Әзербайжан [[Пугачёв Емельян Иванович|Пугачёвы]] &quot; һәм «Фарсы Гарибальдиһы» тип атайҙар&lt;ref name=&quot;MGU&quot;&gt;{{Китап|автор=|заглавие=История Ирана|издательство=Изд-во МГУ|год=1977|ответственный=Отв. ред. М.С. Иванов|страницы=281|isbn=}}&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;История Ирана &amp;#x2F; Отв. ред. М. С. Иванов. — Изд-во МГУ, 1977. — С. 281.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; . Замандаштары Сәттар хан хаҡында былай тип яҙған:{{Цитата башы}}
…үткәндәр уға ҡыйыулыҡ васыят иткән, әммә ысын рыцарь ҡыйыулығы; Сәттарҙа иң ныҡ иғтибарҙы йәлеп иткәне — тыйнаҡлыҡ. Унда диктаторлыҡ һыҙаттары бөтөнләй юҡ… «Хан» эпитеты урынына Сәттар үҙен «халыҡ хеҙмәтсеһе» тип атауҙы хуп күрә.. Был йәһәттән Азербайжан «ҡырағайы» беҙҙең мәҙәни донъя вәкилдәренән бер нисә башҡа өҫтөн тора&lt;ref&gt;{{книга
|автор = Белова Н. К.
|часть = Саттар-хан и другие деятели Табризского восстания 1908-1909 гг.
|заглавие = Краткие сообщения Института народов Азии. Вып. 73: Труды сессии по вопросам истории и экономики Афганистана, Ирана и Турции
|место = М.
|издательство = Изд-во Восточной литературы
|год = 1963
|страницы = 67
|isbn = 
}}&lt;/ref&gt;.
{{Цитата аҙағы}}

Сәттар хандың ғәмәлдәренә һоҡланыуын белдереп, шағир Миҙхәт Джамал «Тараҡҡи» гәзитендә баҫылған «Саттар хан» шиғырында Иран өсөн Сәттар хандан да яҡшыраҡ хаким теләмәҫ инем, тип яҙа{{Sfn|Белова|1983}}. Әзизбәков башланғысы менән [[Санкт-Петербург]] студенттары Сәттар ханға сәләм хаты һәм ҡотлау адресы ебәрә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Казиев М. А.|заглавие=Мешади Азизбеков: жизнь и деятельность|издательство=Гянджлик|место=Баку|год=1976|страницы=50|isbn=}}&lt;/ref&gt; .

[[1909 йыл]]дың апрелендә [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] Иран Әзербайжанындағы ваҡиғаларға ҡыҫылырға ҡарар итә. [[23 апрель|23 апрелдә]] батшаның [[Кавказ]]да наместнигы Рәсәй подданныйҙарын яҡлау маҡсатында Тәбризгә 5 меңлек отряд менән сығырға бойороҡ ала. [[30 апрель|30 апрелдә]] генерал Снарский етәкселегендәге был отряд Тәбризгә инә, һәм ҡала оборонаһы туҡтатыла. Сәттар хан, башҡа конституционалистар менән бер рәттән, йәшенергә мәжбүр була һәм [[Төркиә]] консуллығында һыйыныу урыны таба.

1914 йылдың 4 ноябрендә Тәһранда вафат була һәм Тәһран янындағы Шаһ Абдул Әзимдә ерләнә{{Sfn|Белова|1983}} .

== Хәтер ==
[[Файл:Sattar_Khan_bust.jpeg|мини|Тәбриз ҡалаһында Конституция йортона (Хане Машрут) ингән ерҙә Саттар хан статуяһы]]

* Тәбриздә Сәттар хан һәм Бағыр ханға арнап Хәтер көнө булдырыла һәм ике миҙал һуғыла, миҙалдарҙың артҡы яғында «23 июнь 1908 й.» датаһы күрһәтелгән&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* Әлеге ваҡытта Сәттар ханға Тәбриздә һәм Ахарҙа һәйкәл ҡуйылған.
* [[1946 йыл]]да Әзербайжандың Милли хөкүмәте эшләгән осорҙа Тәбриз ҡалаһында Реза шаһ һәйкәле урынына Сәттар ханға һәйкәл ҡуйыла, Гөлистан баҡсаһы Сәттар хан баҡсаһы тип үҙгәртелә. Милли хөкүмәт ҡолағас, һәйкәл һүтелә&lt;ref&gt;''Гасанлы Дж. П.'' СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны (1941—1946 гг). — Герои Отечества, 2006. — С. 219, 450. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-91017-012-0&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;.

=== Әҙәбиәттә һәм музыкала ===
* Шағир-сатирик Мирза Алекпер Сабир «Сәттар ханға» шиғырын ижад итә («Хану» исеме аҫтында &quot;Молла Насреддин &quot;дә баҫыла)&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Сабир. Сатира и лирика (Хоп-хоп-намэ)|издательство=Советский писатель|год=1950|страницы=163—164, 352—353|isbn=}}&lt;/ref&gt; .
* [[Иран Әзербайжаны]]нан тыуып үҫкән Ашуг Хөсәйен «Сәттархан» дастанын ижад иткән&lt;ref&gt;АШУ́Г ГУСЕ́ЙН. Краткая литературная энциклопедия. Дата обращения: 12 февраля 2012. Архивировано 7 марта 2016 года.&lt;/ref&gt;
* [[1957 йыл]]да әзербайжан яҙыусыһы Панахи Макулу «Сәттар хан» тарихи-биографик романын ижад итә&lt;ref&gt;ПАНАХИ́. Краткая литературная энциклопедия. Дата обращения: 12 февраля 2012. Архивировано 7 марта 2016 года.&lt;/ref&gt;.
* Тарист Ҡорбан Пиримов Шуша йырсыһы И.Ғабдуллаев менән берлектә С.Ордубада һүҙҙәре буйынса «Сәттар хан» йырын ижад итә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Абасова Э.|заглавие=Курбан Примов|издательство=Советский композитор|год=1963|страницы=13|isbn=}}&lt;/ref&gt; .

=== Кинематографияла ===
* [[1972 йыл]]да Иранда «Саттар хан» (режиссёры Али Хатами) нәфис фильм төшөрөлә.
* 2018 йылда телесериал «Саттар хан» {{Тәржемәһеҙ|Саттар-хан (сериал)|Саттар-хан|fa|ستارخان (مجموعه تلویزیونی)}} донъя күрә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
** [[:ru:Конституционная революция в Иране|Конституционная революция в Иране]]
** [[:ru:Мохаммад Али-шах|Мохаммад Али-шах]] — шаханшах Персии, низложенный в ходе Конституционной революции.
** [[:ru:Багир-хан|Багир-хан]] — один из ключевых фигур Конституционной революции в Иране.
** [[:ru:Яр Мохаммад Хан Керманшахи|Яр Мохаммад Хан Керманшахи]] — один из участников обороны Тебриза.
** [[:ru:Гатыр Мамед|Гатыр Мамед]] — предводитель крестьянского движения в Ганджинской губернии Азербайджана в 1918—1919 годах.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

* {{Китап|страницы|автор=Белова Н. К.|часть=Саттар-хан — герой иранской революции 1905—1911 гг.|заглавие=Иран. История и современность|место=М.|издательство=Наука|год=1983|ref=Белова}}
* {{Китап|страницы|автор=Иванов М. С.|заглавие=Иранская революция 1905-1911 годов|место=М.|издательство=Изд-во ИМО|год=1957|ref=Иванов}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=2f4B1zgmtXo Памяти Саттар-хана]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1914 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:15 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Карточкала даталары ҡулдан викилаштырған мәҡәләләр]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>n0pguiw0pa71mck6esexg4a643uggql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Сәттар хан</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200896</id>
    <revision>
      <id>1297055</id>
      <timestamp>2026-05-15T17:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Саттар-хан|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}  [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 17:31, 15 май 2026 (UTC)</comment>
      <origin>1297055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="392" sha1="t38tmcgjqmu8a82s4ve7jr50g61g1nz" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Саттар-хан|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 17:31, 15 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>t38tmcgjqmu8a82s4ve7jr50g61g1nz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Register.keskkonnainfo.ee</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200897</id>
    <revision>
      <id>1297059</id>
      <timestamp>2026-05-15T17:48:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: &lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{{1|}}}|i|{{cite web|lang=et|author=|authorlink=|datepublished=|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?list=VEE&amp;mount=view|title=Информация о водных объектах в Регистре данных окружающей среды Эстонии|description=[http://register.keskkonnainfo.ee register.keskkonnainfo.ee]{{ref|et}}|accessdate={{{3|}}}|ref={{{ref|register.keskkonnainfo.ee}}}}}|{{cite web|lang=et|author=|authorlink=|d...</comment>
      <origin>1297059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2517" sha1="67zi9mw8iomr3ubgn6eqz1i6frtdijw" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{{1|}}}|i|{{cite web|lang=et|author=|authorlink=|datepublished=|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?list=VEE&amp;mount=view|title=Информация о водных объектах в Регистре данных окружающей среды Эстонии|description=[http://register.keskkonnainfo.ee register.keskkonnainfo.ee]{{ref|et}}|accessdate={{{3|}}}|ref={{{ref|register.keskkonnainfo.ee}}}}}|{{cite web|lang=et|author=|authorlink=|datepublished=|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood={{{1|{{{id|}}}}}}&amp;mount=view|title={{#if:{{{2|}}}|{{{2|}}}|{{До символа|{{PAGENAME}}|(}}}}|description=Информация о географическом объекте в Регистре данных окружающей среды Эстонии: [http://register.keskkonnainfo.ee register.keskkonnainfo.ee]{{ref|et}}|accessdate={{{3|}}}|ref={{{ref|register.keskkonnainfo.ee}}}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc-inline}}
== Параметры ==
* '''1''' или '''id''' — идентификатор (берётся из ссылки, пример: http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=VEE2029700&amp;mount=view, следовательно &lt;code&gt;|id=VEE2029700&lt;/code&gt; );
* '''2''' — название географического объекта (если не задан, то выводится название страницы);
* '''3''' — [[Шаблон:Cite web#Необязательные параметры|дата проверки]];
* '''ref''' — имя ссылки для последующего использования в шаблоне {{tl|sfn}} (по умолчанию &lt;code&gt;register.keskkonnainfo.ee&lt;/code&gt;).

== Заготовка ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{register.keskkonnainfo.ee|||&lt;/nowiki&gt;{{#time: Y-m-d}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

== Примеры ==
* {{tlp|register.keskkonnainfo.ee|VEE2029700|Озеро Казелауг|2017-08-07}} результат:&lt;br /&gt;
{{register.keskkonnainfo.ee|VEE2029700|Озеро Казелауг|2017-08-07}}
* {{tlp|register.keskkonnainfo.ee|VEE2029700}} результат:&lt;br /&gt;
{{register.keskkonnainfo.ee|VEE2029700|Казелауг}}
* {{tlp|register.keskkonnainfo.ee|i}} результат:&lt;br /&gt;
{{register.keskkonnainfo.ee|i}}
{{doc-end}}
[[Категория:Ҡалыптар:Айырым сайттарҙа һылтанмалар|register]]
[[Категория:Ҡалыптар:Эстония:Мәғлүмәт сығанаҡтары|register]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>67zi9mw8iomr3ubgn6eqz1i6frtdijw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:ГИС</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200898</id>
    <redirect title="Ҡалып:КарСер" />
    <revision>
      <id>1297060</id>
      <timestamp>2026-05-15T17:49:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>[[Ҡалып:КарСер]] битенә йүнәлтелгән</comment>
      <origin>1297060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="9eiiz455jy4pxe51pldiezdza5km9cv" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ҡалып:КарСер]]</text>
      <sha1>9eiiz455jy4pxe51pldiezdza5km9cv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:ИпРПГН</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200899</id>
    <revision>
      <id>1297061</id>
      <timestamp>2026-05-15T17:51:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: &lt;includeonly&gt;{{#switch:{{{1|}}}&lt;!-- --&gt;|#default={{книга  | автор         =   | часть         = {{{3|}}}  | ссылка часть  =   | заглавие      = {{Инструкции по русской передаче географических названий/заглавие|{{{1|}}}}}  | оригинал      =   | ссылка        = {{#if:{{{1|}}}|{{Инструкции по русской передаче географических назва...</comment>
      <origin>1297061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4556" sha1="lceeecl9xu6qcsi4dfzkxvbjxdm9iba" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#switch:{{{1|}}}&lt;!--
--&gt;|#default={{книга
 | автор         = 
 | часть         = {{{3|}}}
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = {{Инструкции по русской передаче географических названий/заглавие|{{{1|}}}}}
 | оригинал      = 
 | ссылка        = {{#if:{{{1|}}}|{{Инструкции по русской передаче географических названий/ссылка|{{{1|}}}}}|}}
 | викитека      = 
 | ответственный = {{Инструкции по русской передаче географических названий/ответственный|{{{1|}}}}}
 | издание       = 
 | место         = {{#if:{{{1|}}}|М.|}}
 | издательство  = {{#switch:{{{1|}}}&lt;!--
--&gt;|#default=&lt;!--
--&gt;|Эстонская ССР|Эстония|Литовская ССР|Литва|Латвийская ССР|Латвия=&lt;!--
--&gt;|Франция2=[[ЦНИИГАиК]]&lt;!--
--&gt;|Абхазская АССР|Абхазия|Ангола и Мозамбик|Ангола|Мозамбик|Башкирская АССР|Башкирия|Бирма|валлийский|Горно-Алтайская автономная область|Алтай|Республика Алтай|Западная Африка|Индонезия|Иран|Италия|Каракалпакская АССР|Каракалпакстан|Каракалпакия|Китай|КНР|Румыния|Сомали|Финляндия|Франция|Хакасская автономная область|Хакассия|Чехословакия|Словакия|Чехия|Югославия|Южная Африка|африканские языки Южной Африки|Якутия|Якутская АССР=[[Наука (издательство)|Наука]]&lt;!--
--&gt;}}
 | год           = {{Инструкции по русской передаче географических названий/год|{{{1|}}}}}
 | том           = 
 | страницы      = {{{2|}}}
 | столбцы       = 
 | страниц       = {{#if:{{{2|}}}||{{#titleparts:{{Инструкции по русской передаче географических названий/|{{{1|}}}}}|1|2}}}}
 | серия         = 
 | isbn          = 
 | doi           = 
 | тираж         = {{#titleparts:{{Инструкции по русской передаче географических названий/|{{{1|}}}}}|1|3}}
 | ref           = {{{ref|инструкция}}}
}}{{#switch:{{{1|}}}&lt;!--
--&gt;|#default=&lt;!--
--&gt;|Эстонская ССР|Эстония|Литовская ССР|Литва|Латвийская ССР|Латвия=&lt;!--
--&gt;|английский=&lt;small&gt; ([https://docviewer.yandex.com/?url=ya-disk-public%3A%2F%2FASnSuCZI5uVtAWPUJcIK7%2FyluzH2qpfvZfRqpFf91BA%3D альтернативная ссылка])&lt;/small&gt;&lt;!--
--&gt;|Франция=&lt;small&gt; ([https://docviewer.yandex.com/?url=ya-disk-public%3A%2F%2F2aJZTwzhvDXmLzNzalOyzz%2BF2VYbXY3aDP1cTop54qU%3D альтернативная ссылка])&lt;/small&gt;&lt;!--
--&gt;|Португалия и Бразилия|Португалия|Бразилия=&lt;small&gt; ([http://dlib.rsl.ru/viewer/01007126662 альтернативная ссылка])&lt;/small&gt;&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--

--&gt;|Эстонская ССР|Эстония={{Инструкция по русской передаче географических названий Эстонской ССР|{{{3|}}}|{{{2|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Литовская ССР|Литва={{Инструкция по русской передаче географических названий Литовской ССР|{{{3|}}}|{{{2|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Латвийская ССР|Латвия={{Инструкция по русской передаче географических названий Латвийской ССР|{{{3|}}}|{{{2|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Татарстан|Татарская АССР={{Инструкция по передаче на картах географических названий Татарской АССР|{{{3|}}}|{{{2|}}}}}&lt;!--

--&gt;|немецкий={{Инструкция по русской передаче немецких географических названий|{{{3|}}}|{{{2|}}}}}&lt;!--

--&gt;|эвенский={{Инструкция по русской передаче эвенских географических названий|{{{3|}}}|{{{2|}}}}}&lt;!--

--&gt;}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lceeecl9xu6qcsi4dfzkxvbjxdm9iba</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәмсә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200900</id>
    <revision>
      <id>1297062</id>
      <timestamp>2026-05-15T17:57:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{subst:L}}  {{Ук}} {{Значения|Хамса}} {{Литературное произведение  |Название            = Хамсе  |Название-оригинал   =   |Изображение         = &lt;!-- Несвободная обложка допустима только первого в мире издания — см. [[ВП:Обложки]] --&gt;  |Ширина              =   |Подпись изображения =   |Жанр...</comment>
      <origin>1297062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85312" sha1="6yjde9c5fg7spa4f802uzamjvmti4og" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=15 май 2026}} 
{{Ук}}
{{Значения|Хамса}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Хамсе
 |Название-оригинал   = 
 |Изображение         = &lt;!-- Несвободная обложка допустима только первого в мире издания — см. [[ВП:Обложки]] --&gt;
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = 
 |Жанр                = 
 |Автор               = Низами Гәнжәүи
 |Язык оригинала      = фарсы 
 |Написан             = 
 |Публикация          = 
 |Издательство        =
 |Цикл                = 
 |Предыдущая          = 
 |Следующая           = 
 |Lib                 = 
 |Викитека            = 
}}
[[Файл:Muhammad during the Isra and Mi'raj - from Nezami's Khamsa dated 1494.jpg|250px|thumb|Хәмсә ҡулъяҙмаһынан 1494 йыл менән даталанған [[миниатюра]], [[Мөхәммәт Пәйғәмбәр]]ҙең [[Мәккә]]ләге [[Бурак (ислам)|Бурак]]та [[күк]]кә (Мирадж) күтәрелеүен, шулай уҡ күп ҡанатлы архангел Гавриилды (уңда) һүрәтләй]]

'''«Хәмсә»''' йәки икенсе төрлө '''«Бишлек»''' — [[Персидская литература|фарсы әҙәбиәте]] ҡомартҡыһы&lt;ref&gt;{{книга
 |автор= Juan Eduardo Campo
 |часть=
 |ссылка часть=
 |заглавие= Encyclopedia of Islam
 |оригинал=
 |ссылка=https://books.google.am/books?id=OZbyz_Hr-eIC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 |викитека=
 |ответственный=
 |издание=
 |место=
 |издательство=Infobase Publishing
 |год=2009
 |volume=
 |pages= 551
 |columns=
 |allpages=
 |серия=
 |isbn=
 |тираж=
 |ref= 
}}{{начало цитаты}}Another noteworthy work of Persian literature was the Khamsa (Quintet) of Nizami (1141—1209), which retold some of the heroic and romantic stories of the Shahnamah, the Arabic romance of Majnun and Layla, and incorporated poetic reflections on philosophical and religious themes. Nizami had a great influence on the subsequent development of Persian poetry.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;, [[Хамсе (жанр)|пять поэм]], объединённых общим названием «Пандж Гандж», что переводится с персидского, как «Пять драгоценностей». Основное произведение классика персидской литературы [[Низами Гянджеви]] (1141—1209). «Хамсе» — персидское произношение арабского слова «хамса» ({{lang-ar|خمسة }}). Все пять поэм написаны в стихотворной форме [[маснави]] ([[Двустишие|двустиший]]), мастером которой являлся Низами.

Первая из поэм — «[[Сокровищница тайн]]» («''Махзан аль-Асрар''»), — была написана под влиянием монументальной поэмы [[Санаи, Абу-ль-Маджд Махмуд|Санаи]] (умер в 1131 г.) «Сад правды»&lt;ref name=&quot;IranicaClassical&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.iranica.com/articles/iran-viii2-classical-persian-literature
 |title       = Iran: Classical Persian Literature
 |author      = Charles-Henri de Fouchécour
 |date        = 2006-12-15
 |work        = 
 |publisher   = Encyclopædia Iranica
 |access-date  = 2010-10-07
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMRhddT?url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii2-classical-persian-literature
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}{{начало цитаты}}The first of his five (see below) ‘Treasures’ was influenced by Sanāʾi of Ghazna’s (d. 1131) monumental Garden of Truth (Ḥadiqa al-ḥadiq wa šariʿa al-ṭariqa; q.v.).{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. В основе поэм «[[Хосров и Ширин]]», «[[Семь красавиц]]» («''Хафт пейкар''») и «[[Искандер-наме]]», лежат средневековые [[Рыцарство|рыцарские]] истории. [[Хосров II Парвиз|Хосров]] и Ширин, [[Бахрам V|Бахрам Гур]] и [[Александр Великий]] (которые появляются в отдельных эпизодах в поэме «[[Шах-намэ]]» [[Фирдоуси]]) в поэмах Низами помещены в центр сюжета и стали главными героями трёх его поэм. Поэма «[[Лейли и Меджнун]]» написана на основе арабских легенд. Во всех пяти поэмах Низами значительно переработал материал использованных источников.

В поэмах Низами содержатся уникальные данные, которые сохранились до наших дней именно благодаря его описаниям. Так например, одним из предметов очарования «Хамсе» являются детальные описания музыкантов, что сделало поэмы Низами главным источником современных знаний о персидском музыкальном творчестве и музыкальных инструментах XII века&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter J. Chelkowski
 |заглавие      = Mirror of the Invisible World
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 4
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}{{начало цитаты}}The details with which Nizami describes musicians are one of the delights of the Khamseh and make it a principal source of our present knowledge of the twelfth-century Persian musical composition and instruments.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. Несмотря на интерес Низами к обычным людям, Низами не отрицал институт монархической формы правления и считал, что он является интегральной, духовной и священной частью персидского образа жизни&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter J. Chelkowski
 |заглавие      = Mirror of the Invisible World
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 4
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}{{начало цитаты}}However, in spite of his interest in commoners, Nizami did not reject the institution of kingship; he always believed it was an integral and sacred part of the Persian way of life.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. Хотя Низами избегал участия в придворной жизни, каждую из своих поэм он посвятил отдельному правителю, что было распространённой традицией в его время.

«Хамсе» Низами Гянджеви оказала огромное влияние на развитие не только персидской, но и восточной поэзии вообще. Под [[Влияние Низами Гянджеви в азербайджанской литературе|влиянием]] Хамсе создавались произведения в [[азербайджанская литература|азербайджанской литературе]]. «Пятерица», темы которой выбрал из истории и фольклора Низами, стала именем нарицательным и основой подражания таких выдающихся поэтов, как [[Алишер Навои]], [[Физули|Мухаммед Физули]], [[Джами|Абдурахман Джами]], [[Амир Хосров Дехлеви]] и других, которые писали те же пять поэм на те же самые темы. Низами выступает в своих поэмах не просто поэтом и лириком, но и обличителем невежества, деспотизма и ханжества правителей. Он воспевает человека, его любовь, трудолюбие, мир и дружбу.

Сюжеты поэм Низами предоставили [[Персидская живопись|персидской миниатюрной живописи]] обилие творческого материала: его «Хамсе» вместе с «Шахнаме» Фирдоуси, являлось наиболее часто иллюстрируемом литературным произведением&lt;ref&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/kamsa-of-nezami|заглавие=Ḵamsa of Neẓāmi|автор=Domenico Parrello}}&lt;/ref&gt;.

== «Серҙәр хазинаһы» ==
{{main|Сокровищница тайн}}

[[Файл:Khamseh Nizami 001.jpg|thumb|left|Миниатюра [[Тебризская школа миниатюры|тебризской школы]] [[XVI век]]а «Султан Санджар и старуха» [[Султан Мухаммед, Низамеддин|Султана Мухаммеда]]]]

Поэма «Махзан аль-Асрар» ({{lang-fa|مخزن الاسرار}}, «Сокровищница тайн») написана в 1163 году, но некоторые исследователи датируют её 1176 годом. Эта этико-философская поэма, состоящая из 2.250 персидских двустиший, была посвящена правителю [[Эрзинджан]]а Фахр ад-Дину Бахрамшаху. Поэма раскрывает эзотерические, философские и теологические темы и написана в русле суфийской традиции, в связи с чем служила образцом для всех поэтов, впоследствии писавших в этом жанре.

Поэма разделена на двадцать глав, каждая из которых является отдельным трактатом, который посвящён религиозным и этическим темам. Каждая глава завершается [[Апострофа|апострофой]] (обращением) к самому поэту, содержащим его литературный псевдоним&lt;ref name=&quot;JTP&quot;&gt;JTP de Bruijn. Persian Sufi Poetry, An Introduction to the Mystical — Taylor and Francis(Routledge) 1997 pp 97-98&lt;/ref&gt;. Содержание стихов указывается в заглавии каждой главы и написано в типичном [[Гомилетика|гомилетическом]] стиле&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Истории, которые обсуждают духовные и практические вопросы, проповедуют справедливость царей, исключение лицемерия, предупреждают о суетности этого мира и необходимости готовиться к жизни после смерти. Низами проповедует идеальный образ жизни, привлекая внимание к своему читателю людей высшего социального положения среди творений Божьих, а также пишет о том, что человек должен думать о своём духовном предназначении&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. В нескольких главах Низами обращается к обязанностям царей, но в целом он скорее обращается ко всему человечеству&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;, чем к своему царственному покровителю.

«Сокровищница тайн» начинается главой «Речь о превосходстве слова»:
{{цитата|Весь предел естества захватили при помощи слова. |Письмена шариата скрепили при помощи слова.}}

{{цитата| В том саду, над которым предвечные звезды повисли,|
Что острее, чем слово толкующих тонкие мысли?|
И хоть светлое слово не явит благой красоты|
Почитателям праха, чьи праздные мысли пусты, -|
Мы лишь в слове живем. Нас объемлет великое слово:|
В нем бесследно сгореть наше сердце всечасно готово.}}

Для Низами слово — это не только слово поэта, но и слово пророка, что соответствует суфийской традиции, так как для суфия поэзия — это то же религиозное пророческое служение:
{{цитата|Стихотворные речи — возвышенной тайны завеса| — тень речений пророческих. Вникни! Полны они веса.}}

{{цитата|В том великом пространстве, где веет дыханье Творца,| светлый путь для пророка, а далее — он для певца.}}

Основную часть «Сокровищницы тайн» занимают двадцать «Речей». Речь первая — о сотворении мира и человека. Основанием для сотворения мира, по Низами, служила любовь:
{{цитата|До поры, как любовь не явила дыханье своё,| в бездне небытия не могло засиять бытие.}}

Речь вторая — «Наставление шаху о справедливости». Низами призывает к правосудию и заботе о благе подданных, угрожает карами за угнетение и насилие. Третья речь — о свойстве мира; четвёртая — о благожелательном отношении шаха к подданным; пятая — о старости; шестая — о свойствах сотворенного; седьмая — о превосходстве человека над животными и т. д. Темы речей подтверждаются притчами.

Написанная в высоко риторическом стиле поэма «Сокровищница тайн» не является романтической эпической поэмой, её цель — переступить ограничения придворной светской литературы&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Этим произведением Низами продолжил направление, которое открыл в персидской поэзии [[Санаи, Абу-ль-Маджд Махмуд|Санаи]], и, которое было продолжено многими персидскими поэтами, ведущим среди которых является [[Аттар]]&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;.

== «Хосров һәм Ширин» ==
{{main|Хосров и Ширин}}

[[Файл:Nizami - Khusraw discovers Shirin bathing in a pool.jpg|thumb|Хосров и Ширин]]

Под воздействием переживаний по поводу смерти его любимой жены и под впечатлением от поэмы [[Фахраддин Гургани|Гургани]] «Виc и Рамин» Низами написал поэму «Хосров и Ширин» — его первый шедевр
&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin… The death of his beloved wife, and the perusal of Gorgāni’s Vis o Rāmin, inspired Neẓāmi’s second major narrative poem: Ḵosrow and Širin (1181), his first masterpiece. It has a complex structure with several genres exploited simultaneously; and contains many verbal exchanges and letters, all imbued with lyrical intensity. Širin, an Armenian princess, is of the same proud and aristocratic mettle as Vis, both ardently faithful to their declared love and daring enough to force the hand of Fate, a Destiny that plays, in the case of Širin, upon the weaknesses and youthful foibles of her lover, Ḵosrow Parviz, grandson of Ḵosrow I.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Поэма «Хосров и Ширин» ({{lang-fa|خسرو و شیرین }}), которая была написана в течение 16 лунных лет между 1175/1176 и 1191 г.&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin… The poem was composed over a period of about 16 lunar years, between 571/1175-6 and 587/1191 (cf. de Blois, pp. 440, 446; Zarrinkub, p. 25ff.).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, стала поворотной точкой в литературе не только для Низами, но и для всей [[Персидская литература#Поэзия|персидской поэзии]]. Более того, это была первая [[поэма]] в [[Персидская литература|персидской литературе]], которая достигла полного структурного и артистического единства&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter Chelkowski
 |заглавие      = &quot;Mirror of the Invisible World&quot;
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 117
 |страницы      = 6
 |isbn          = 
}}&lt;blockquote&gt;«Khosrow and Shirin» proved to be a literary turning point not only for Nizami but for all of Persian poetry. Furthermore it was the first poem in Persian literature to achieve complete structural and artistic unity&quot;&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэма посвящена [[Сельджуки|сельджукскому]] Султану Тогрулу II, [[Атабеки Азербайджана|Атабеку Азербайджана]] [[Мухаммед Джахан Пехлеван|Мухаммаду ибн Элдигизу Джахан Пахлавану]] и его брату [[Кызыл-Арслан]]у. В поэме содержится 6150 двустиший, разделённых на 100 глав, в издании Тарватьян (Тегеран, 1987—1988 гг.). Поэма имеет сложную структуру, в которой переплетено несколько различных жанров одновременно&lt;ref name=&quot;IranicaClassical&quot;/&gt;.

По сути это — также суфийское произведение, аллегорически изображающее стремление души к Богу; но чувства изображены настолько живо, что неподготовленный читатель даже не замечает аллегории, воспринимая поэму как романтическое любовное произведение:
{{цитата|Все ложь, одна любовь указ беспрекословный, |и в мире все игра, что вне игры любовной… |Кто станет без любви, да внемлет укоризне:| он мертв, хотя б стократ он был исполнен жизни.}}
 
История о Хосрове и Ширин имеет персидское происхождение и взята Низами из эпико-исторической поэмы [[Фирдоуси]] «Шахнамэ». В её основе лежит правдивая история и герои являются историческими личностями, которые действительно существовали&lt;ref name=&quot;KhosrowShirinIranica&quot;&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROWO ŠIRIN AND ITS IMITATIONS
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;/ref&gt;.

Поэму «Хосров и Ширин» [[Низами Гянджеви]] не следует путать с «[[Алишер Навои#«Пятёрица»|Фархад и Ширин]]» [[Алишер Навои|Алишера Навои]].

=== Сюжеттың ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Сложный сюжет, описывающий множество приключений, кратко можно свести к следующему: герой — Хосров, [[Сасаниды|сасанидский]] царевич, затем шах Ирана [[Хосров II Парвиз]] (590—628 гг.)&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin, the second poem of Neẓāmi’s Ḵamsa, recounts the amorous relationship between the Sasanian king Ḵosrow II Parviz (590—628 CE), and the beautiful princess Širin.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, любит прекрасную Ширин, [[армяне|армянскую]]&lt;ref name=&quot;ираника&quot;&gt;[[Энциклопедия Ираника]], статья — [http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ] {{Wayback|url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami |date=20140517035448 }}: &lt;blockquote&gt;The Eskandar-nāma also has a lot of local color in the episodes set in the Caucasus, which must have appealed to the poet’s intended audience, and perhaps the most attractive character in the poem, Queen Nūšāba, belongs to that area, as does the Armenian princess who is the heroine of Ḵosrow o Šīrīn. Indeed, a striking feature in all three of the mentioned poems is the prominence of strong female characters.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ираника2&quot;&gt;[[Энциклопедия Ираника]], статья — [http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) FARHĀD (1)] {{Wayback|url=http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) |date=20201108112124 }}: &lt;blockquote&gt;FARHĀD, a romantic figure in Persian legend and literature, best known from the poetry of Neẓāmī Ganjavī (q.v.) as a rival with the Sasanian king Ḵosrow II Parvēz (r. 591—628) for the love of the beautiful Armenian princess Šīrīn.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt; принцессу из [[Барда (город)|Барды]]&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Низамий}}&lt;blockquote&gt; 2) «Хосров и Ширина», напис. в 1180 г. Любовь сасанидского царя Первиза к бардинской княжне Ширине должна аллегорически изображать стремление души человеческой к Богу; но эта поэма (как и последующие) так живо рисует человеческие характеры и страсти, что не предупреждённый читатель не может даже подозревать здесь аллегории. Изд. в Тебризе (без года), в Лагоре (1871); нем. пер. Гаммера (Лпц., 1809).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, племянницу (дочь брата) Шемиры, которую иначе звали Мехин Бану — могучей правительницы христианского [[Арран (область в Закавказье)|Аррана]]&lt;ref&gt;[yanko.lib.ru/books/lit/zar-lit-old-8l.pdf Пересказ содержания «Хосров и Ширин»]&lt;blockquote&gt;Друг Хосрова Шапур, изъездивший мир от Магриба до Лахора, соперник Мани в живописи и победитель Евклида в черчении, повествует о чудесах, увиденных на берегу Дербентского моря. Там правит грозная царица Шемира, именуемая также Мехин Бану. Она повелевает Арраном вплоть до Армении, а лязг оружия её войска слышен в Исфахане.&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;Хосров, восхищенный рассказом друга, лишается сна, думает лишь о неведомой пери. Наконец он посылает Шапура в Барду за Ширин. Шапур мчится в горах, где лазурные скалы облачены в желтые и красные одежды цветов.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Ширин также любит Хосрова, но политические соображения заставляют Хосрова жениться на византийской принцессе, Ширин же отвергает внебрачную близость, храня целомудрие. Движимый ревностью Хосров посылает влюблённому в Ширин зодчему Фархаду весть о смерти Ширин, из-за чего Фархад кончает с собой&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iranica.com/articles/farhad%20%281%29 |title=FARHĀD (1) |access-date=2010-12-21 |archive-date=2011-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020202642/http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, мы видим душу, погрязшую в грехах, которые не дают ей, при всем желании, соединиться с Богом. Лишь в конце Хосров отвергает земную тщету и соединяется с Ширин; но он гибнет от руки своего коварного сына, а Ширин, чтобы не достаться убийце, пронзает себя кинжалом над его телом&lt;ref&gt;{{cite web|title=ḴOSROW O ŠIRIN|url=http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin|access-date=2010-12-21|archive-date=2011-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117044311/http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== «Ләйлә һәм Мәжнүн» ==
{{main|Лейли и Меджнун (Низами Гянджеви)}}
[[Файл:Layla and Majnun.jpg|thumb|Лейли и Меджнун]]

Поэма «Лейли и Меджнун» ({{lang-fa| لیلی و مجنون }}) написана в [[1188 год]]у. В её основе сюжет старинной арабской легенды «[[Лейли и Меджнун (Низами)|Лейли и Меджнун]]» о несчастной любви юноши Кайса, прозванного «Меджнун» («Безумец»), к красавице Лейли. Поэма посвящена [[Ширваншахи|ширваншаху]] [[Ахситан I|Ахситану I]], по чьему заказу и была написана&lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = Низами Гянджеви. Лейли и Меджнун. К 840-летию Низами Гянджеви. Перевод с фарси, предисловие и комментарии Рустама Алиева.
 | ответственный = Редактор А. В. Старостин
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1981
 | тираж         = 4000
 | страницы      = 8
 | страниц       = 388
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Сара Ашурбейли]].
 | заглавие      = Государство Ширваншахов (VI-XVI вв.)
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1983 
 | страниц       = 341
 | страницы      = 143—144
}} &lt;blockquote&gt;В это же время большую известность на всем Ближнем Востоке получил другой гениальный поэт Низами, написавший в 1188 г. по заказу Ахситана поэму «Лейли и Меджнун».&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yamanaka&quot;&gt;{{статья
 | автор         = Yuriko Yamanaka.
 | издание       = Cultural change in the Arab world
 | заглавие      = The Desert as a Realm of Unbound Passion: Love and Madness in the Tale of Layla and Majnun
 | ответственный = Edited by Tetsuo Nishio
 | номер         = 55 
 | издательство  = Kokuritsu Minzokugaku Hakubutsukan (National Ethnology Museum)
 | год           = 2001 
 | страниц       = 174
 | страницы      = 149
}} &lt;blockquote&gt;The most famous Persian rendering of this tale is the epic romance ''Layla va Majnun'' by Nizami Ganjavi (1141—1209 A.D.). His ''Layla and Majnun'' (1188 A.D.) is the third work in his ''Khamza'' (Quintet, a collection of five great epic poems), and was written by the order of Akhsatan, a king of the Shirvan-shah dynasty.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Michiko Suzuki.
 | заглавие      = Oral Tradition of Epic and Folktales
 | издание       = Music culture in West Asia
 | издательство  = National Museum of Ethnology 
 | год           = 1980 
 | страниц       = 155
 | страницы      = 103
}} &lt;blockquote&gt;Its popularization was accelerated by ''Layli Majnun'', a romantic epic of about 4,000 verses, composed in 1188 by Nizami, at the request of Akhsatan I of Azerbaijan.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Эта поэма считается самым известным персидским изложением сказания о Лейли и Меджнуне&lt;ref name=&quot;Yamanaka&quot;/&gt;. В поэме 4600 строф&lt;ref name=&quot;Seyed-Gohrab&quot;&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN, a narrative poem of approximately 4,600 lines composed in 584/1188 by the famous poet Neẓāmi of Ganja.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Эта романтическая поэма относится к жанру «удри» (иначе «одри»). Сюжет поэм этого жанра — удри, прост и вращается вокруг безответной любви. Герои удри являются полувымышленными-полуисторическими персонажами и их поступки похожи на поступки персонажей других романтических поэм этого жанра&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … The romance belongs to the ʿUḏri (ʿOḏri) genre. The plot ofʿUḏri stories is simple and revolves around unrequited love; the characters are semi-historical and their actions are similar to, and easily interchangeable with, those of characters from otherʿUḏri romances. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Низами персифицировал арабскую-бедуинскую легенду, представив героев в качестве персидских аристократов. Он также перенес развитие сюжета в городскую среду и добавил несколько персидских мотивов, украсив повествование также описаниями природы&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … Persian verse romances are commonly about princes, and characters are usually related to courtly circles. Likewise, Neẓāmi portrays the lovers as aristocrats. He also urbanizes the Bedouin legend: Majnun does not meet Leyli in the desert amongst the camels, but at school with other children. Other Persian motifs added to the story are the childless king, who desires an heir; nature poetry, especially about gardens in spring and autumn, and sunset and sunrise; the story of an ascetic living in a cave; the account of the king of Marv and his dogs; the Zeyd and Zeynab episode; Majnun’s supplication to the heavenly bodies and God; his kingship over animals, and his didactic conversations with several characters. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэма была опубликована в различных странах в различных версиях текста. Однако иранский учёный Вахид Дастгерди в 1934 г. осуществил публикацию критического издания поэмы, составив её текст из 66 глав и 3657 строф, опустив 1007 куплетов, определив их как более поздние интерполяции (искажения, добавленные в текст), хотя он допускал, что некоторые из них могли быть добавлены самим Низами&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN. There are numerous editions of the romance from many countries, in a variety of forms. An enormous body of lithographed publications appeared in India, and these need to be examined not only for their texts but also for their illustrations. Critical editions of the romance appeared at the beginning of the twentieth century in Persia. The Persian scholar Waḥid Dastgerdi made a critical edition containing 66 chapters and 3,657 lines: he omits 1,007 couplets as interpolations, but he admits that some of these are by Neẓāmi. According to Dastgerdi, the interpolations must have taken place between 780/1349 and 800/1398. Under the supervision of Evgeniĭ E`duardovich Bertel’s, A. A. Alizada prepared another edition (Moscow, 1965) which consists of 66 chapters and 4,559 couplets. Behruz Ṯarvatiān’s edition has 63 chapters and 4, 553 verses, while the most recent critical edition of the poem, edited by Barāt Zanjāni, has 67 chapters and 4,583 verses.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Сюжет легенды таков: поэт Кейс влюбился в свою двоюродную сестру Лейлу, но Лейлу выдали за другого, а Кейс сошёл с ума и удалился в пустыню, где слагал стихи, посвящённые возлюбленной; и только после смерти возлюбленные соединились в одной могиле. Низами несколько видоизменил сюжет: у него Кейс сходит с ума от любви, и именно поэтому родители Лейлы отказывают ему. Лейла, насильно выданная замуж, умирает от любви к Кейсу; узнав об этом, Кейс приходит на её могилу и умирает там:
{{цитата|Уснули двое рядом навсегда.|
Уснули вплоть до страшного суда.}}

Автор задаётся вопросом: что получили влюблённые за свои земные страдания, где их место в загробном мире? В [[Кода|коде]] пересказывается сон, по которому влюбленные соединились в раю, где они живут как царь и царица&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … Leyli dies out of grief and is buried in her bridal dress. Hearing this news, Majnun rushes to her grave where he instantly dies. They are buried side by side and their graves become a site of pilgrimage. In the coda, someone dreams that they are united in Paradise, living as a king and queen. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Общий смысл поэмы — безграничная любовь, находящая выход лишь в высокой поэзии и ведущая к духовному слиянию любящих.

== «Ете һылыуҡай» ==
{{main|Семь красавиц}}
[[Файл:Folio from a Khamsa-c.jpg|thumb|Семь Красавиц. [[Художественная галерея Фрира]], [[Вашингтон (город)|Вашингтон]]]]

«Семь красавиц» («Хафт пейкар») ({{lang-fa| هفت پیکر }}) написана в [[1197 год]]у. Поэма посвящена правителю [[Мераге|Мараги]] Ала Ал-дин Кёрпе Арслану ибн Аг-Сонгору. Название поэмы дословно можно перевести, как «семь портретов», возможно перевести, как «семь красавиц», что отображает метафорическое значение. Безусловно, Низами намеренно дал поэме такое двусмысленное название, чтобы воспользоваться игрой слов&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;HAFT PEYKAR, a famous romantic epic by Nezami of Ganja (Neẓāmi Ganjavi) from the last decade of the 6th/12th century. The title can be translated literally as &quot;seven portraits, &quot; but also with the figurative meaning of «seven beauties.» Both translations are meaningful and the poet doubtless exploited intentionally the ambiguity of the words.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Сюжет поэмы основан на событиях персидской истории и легенде о [[Бахрам Гур|Бахраме Гуре]] (Бахрам V), [[Сасаниды|сасанидском]] шахе, отец которого [[Йездигерд I]] двадцать лет оставался бездетным и заимел сына только после того, как обратился с мольбами дать ему ребёнка к [[Ахура Мазда|Ахура Мазде]].

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
После долгожданного рождения Бахрама по совету мудрецов его отправляют на воспитание к арабскому царю Номану. По приказу Номана был построен прекрасный новый дворец — Карнак. Однажды в одной из комнат дворца Бахрам находит портреты семи принцесс из семи разных стран, в которых он влюбляется&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;After the customary long introductory sections, the poet gives an account of the birth of Bahrām, the often-told story of his upbringing at the court of the Arab king Noʿmān (here, as often, mislocated in the Yemen instead of al-Ḥira) and the construction of Noʿmān’s fabled palace, Ḵᵛarnaq. Reared in the desert, Bahrām becomes a formidable huntsman. Wandering through the palace, Bahrām discovers a locked room containing the portraits of seven princesses, one from each of the seven climes, with whom he immediately falls in love.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. После смерти отца Бахрам возвращается в Персию и восходит на престол. Став царем, Бахрам предпринимает поиски семи принцесс и женится на них. Он приказывает архитектору построить семь величественных зданий для каждой из своих новых жён&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Bahrām’s father Yazdjerd (i.e. Yazdegerd I) dies, and Bahrām returns to Persia to claim his throne from a pretender. After much palaver he is recognized as king. He rescues his people from a famine. Next Nezami picks up the story of Bah-rām’s hunting expedition with the loose-tongued slave-girl Feṭna, but alters the version known from the Šāh-nāma considerably; here the girl is not put to death, but eventually pardoned, and the king learns a lesson in clemency. The king sets out in search of the seven princesses and wins them as his brides. He orders his architect to construct seven domes to house his new wives.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Архитектор рассказывает Бахраму, что согласно астрологии, каждой страной правит одна из семи планет, и даёт совет Бахраму украсить каждый из дворцов для жен Бахрама в оттенках цвета, с которым ассоциируется планета, правящая страной, откуда прибыла каждая из красавиц&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;The craftsman tells him that each of the climes is ruled by one of the seven planets and advises him to assure his good fortune by adorning each dome with the color associated with the clime and planet of its occupant.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Вначале Бахрам относился скептически к предложению архитектора, но потом даёт согласие на такое оформление дворцов для своих жен. После завершения строительства принцессы поселяются в своих дворцах. Бахрам посещает каждую принцессу в определённый день недели: в субботу — индийскую принцессу, которой правит Сатурн, в чёрном дворце, в воскресенье — греческую принцессу, которой правит солнце, в жёлтом дворце, и т. д. Интересно, что в красном дворце живёт русская княжна. Каждая из принцесс рассказывает царю свою историю, которая соответствует определённому настроению и её соответствующему цвету&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;The king is at first skeptical but eventually lets the architect have his way. The princesses take up residence in the splendid pavilions. The king visits each princess on successive days of the week: on Saturday the Indian princess, who is governed by Saturn, in the black dome, on Sunday the Greek princess, who is governed by the sun, in the yellow dome, and so on. Each princess regales the king with a story matching the mood of her respective color. These seven beautifully constructed, highly sensuous stories occupy about half of the whole poem.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Сюжет каждой новеллы — любовное переживание, причём, в соответствии с переходом от чёрного цвета к белому, грубая чувственность сменяется духовно просветлённой любовью.

Вторая тематическая линия поэмы — превращение Бахрама Гура из легкомысленного царевича в справедливого и умного правителя, борющегося с произволом и насилием. Проходят годы. Пока царь был занят своими женами, один из его визирей захватил власть в стране. Неожиданно Бахрам обнаруживает, что дела в его царстве в беспорядке, казна пуста, а соседние правители собираются на него напасть. Расследовав деяния министра, Бахрам приходит к выводу, что тот виновен в бедах, постигших царство. Он приговаривает злодея-министра к смертной казни и восстанавливает справедливость и порядок в своей стране. После этого Бахрам приказывает превратить семь дворцов своих жён в семь [[Зороастризм|зороастрийских]] храмов для поклонения Богу, а сам Бахрам отправляется на охоту и исчезает в глубокой пещере. Пытаясь найти дикого осла (gūr), Бахрам находит свою могилу (gūr)&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Years pass. While the king is busy with his wives an evil minister seizes power in the realm. Eventually Bahrām discovers that the affairs of the kingdom are in disarray, the treasury is empty and the neighboring rulers poised for invasion. To clear his mind, he goes hunting in the steppe. Returning from the hunt he comes across a herdsman who has suspended his dog from a tree. He asks him why. The shepherd tells the story of how the once faithful watchdog had betrayed his flock to a she-wolf in return for sexual favors. The king realizes that his own watchdog (the evil minister) is the cause of his misfortune. He investigates the minister. From the multitude of complainants he selects seven, who tell him of the injustices that they have suffered (the stories of the seven victims are the somber counterweight to the stories of the seven princesses). The minister is put to death. The king restores justice, and orders the seven pleasure-domes to be converted into fire temples for the worship of God. Bahrām goes hunting one last time and disappears mysteriously into a cavern. He seeks the wild ass (gūr) but finds his tomb (gūr).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Искәндәрнамә» ==
{{main|Искандер-наме}}

[[Файл:Iskender.jpg|thumb|Искандер на охоте]]

Поэма Низами «Искандер-наме», что переводится как «Книга Александра» ({{lang-fa| اسکندرنامه }}) написана между 1194 и 1202 гг. Низами считал эту поэму итогом своего творчества, по сравнению с другими поэмами «Хамсы» она отличается некоторой философской усложнённостью. Поэма является творческой переработкой Низами различных [[История Александра Великого|сюжетов и легенд об Искандере]] — [[Александр Македонский|Александре Македонском]], образ которого Низами расположил в центре поэмы. С самого начала он выступает как идеальный государь, воюющий только во имя защиты справедливости. Поэма состоит из двух формально независимых частей, написанных рифмованными куплетами и согласно метру «мотакареб» ([[аруз]]), которым написана поэма «[[Шах-наме]]»: «[[Шараф-наме]]» («Книга славы») и «[[Икбал-наме]]» или иначе «[[Кераб-наме]]» («книга судьбы»). «Шараф-наме» описывает (на основе восточных легенд) жизнь и подвиги Искандера. «[[Икбал-наме]]» композиционно делится на два больших раздела, которые можно озаглавить как «Искандер-мудрец» и «Искандер-пророк»&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ, the poetical version of the life of Alexander by the great 12th century narrative poet Neẓāmī Ganjavī (535—605/1141-1209). It consists of two formally independent works, both in rhymed couplets and in the motaqāreb meter (see ʿARŪŻ) of the Šāh-nāma. The first part is generally known as Šaraf-nāma, the second as Eqbāl-nāma or Ḵerad-nāma, but there is no strong evidence that the author used these names to distinguish the two parts, and in quite a few manuscripts the name Šaraf-nāma is in fact applied to the second of the two poems. In India they are also known as Eskandar-(or Sekandar-) nāma-ye barrī and baḥrī respectively. Together they form one of the five constituent parts of the Ḵamsa, the posthumous collection of Neẓāmī’s major poems, and in most, though not all, of the manuscripts they are the last constituent.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Долгое время вызывало сомнения время создания поэмы и очередность её расположения внутри сборника «Хамса». Однако в начале «Шараф-наме» Низами сказал, что ко времени написания тех строк уже он создал «три жемчужины» перед тем, как начать «новый орнамент», что подтвердило время создания. Кроме того, Низами оплакивает смерть Ширваншаха Аксатана, которому Низами посвятил поэму «Лейли и Маджнун», и адресует свои наставления его преемнику. Ко времени завершения поэмы власть династии Ширваншахов в Гяндже ослабла, поэтому Низами посвятил поэму малеку Ахара Носрат-аль-Дин Бискин бин Мохаммаду, которого Низами упоминает во введении к «Шараф-наме»
&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… But earlier in the same poem (Šaraf-nāma, chap. 9, vv. 49-51) Neẓāmī says that he has already created «three pearls» before undertaking this &quot;new ornament, &quot; strengthening the suspicion that the mention of a fourth title in chapter 13 is an interpolation. Moreover, in Šaraf-nāma, chap. 41, vv. 3-23, the author laments the death of the Šarvānšāh Aḵsatān (the dedicatee of Leylī o Majnūn) and addresses words of advice to his (unnamed) successor. This suggests that Neẓāmī originally planned to dedicate the Eskandar-nāma, like Leylī o Majnūn, to one of the kings of Šarvān. But that dynasty evidently lost power over Ganja by the time the poems were completed, and in their final form they are dedicated to the malek of Ahar, Noṣrat-al-Dīn Bīškīn b. Moḥammad. This ruler is mentioned in the introduction to Šaraf-nāma, chap. 10, vv. 11-12, where the poet makes a pun on his name Bīškīn («whose hatred is more»), though some of the manuscripts have a superscription claiming (wrongly) that the verses evoke Bīškīn’s overlord, the atabeg Noṣrat-al-Dīn Abū Bakr.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Тайный голос сообщает Искандеру, что он избран для возвещения истины всему миру, и приказывает объехать всю землю. Отправляясь в путь, Искандер берёт «книги мудрости» [[Аристотель|Аристотеля]], [[Платон]]а и [[Сократ]]а. Далее следуют описания четырёх путешествий Искандера, его встреч и диспутов с индийскими и греческими мудрецами, различные философские новеллы. Во время четвёртого путешествия (на север) он приходит в страну, где нет ни властей, ни притеснителей, ни богатых, ни бедных, ни преступлений, ни казней, где не знают лжи и несправедливости. Таким образом, во второй части поэмы Искандер предстает просветленным идеальным властителем, познавшим тщету земных устремлений. Поэма кончается описанием смерти Искандера и смерти самого Низами, очевидно написанным или по крайней мере дописанным кем-то другим.

Основные эпизоды легенды об Александре, которые известны в мусульманской традиции, собраны в «Шараф-наме»: рождение Александра, его наследование македонского трона, война против чернокожих, которые захватили Египет, война с персами, закончившаяся поражением и смертью Дара ([[Дарий III|Дария III]]) и женитьба Александра на дочери Дария и паломничество в [[Мекка|Мекку]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… The principal episodes of the legend of Alexander, as known to the Muslim tradition, are elaborated in the Šaraf-nāma: the birth of Alexander, his succession to the Macedonian throne, his war against the Negroes who had invaded Egypt, the war with the Persians, ending with the defeat and death of Dārā (see DARIUS III) and Alexander’s marriage to Dārā’s daughter, his pilgrimage to Mecca.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Далее Низами рассказывает о пребывании Александра на Кавказе и его визите к царице Нусабе из [[Барда (город)|Барды]] — городе, который располагался в непосредственной близости от родного города Низами [[Гянджа|Гянджи]], и её амазонках. Оттуда Александр направляется в [[Индия|Индию]] и Китай. В его отсутствие [[русы]] нападают на [[Кавказ]] и захватывают Барду, что они [[Набег русов на Бердаа (943)|фактически сделали за двести лет до Низами]], и берут в плен Нусабу&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Neẓāmī then dwells at some length on Alexander’s stay in the Caucasus and his visit to Queen Nūšāba of Bardaʿa (q.v.; in the immediate neighborhood of Neẓāmī’s home town, Ganja) and her court of Amazons; this lady takes over the role of Candace in earlier versions of the Alexander saga. Alexander then goes to India and China. During his absence the Rūs (i.e., the Russian Vikings) invade the Caucasus and capture Bardaʿa (as they in fact did some two centuries before Neẓāmī’s time) and take Nūšāba prisoner.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Узнав об этом, Александр воюет с русами и одерживает победу. Шараф-наме завершается рассказом о неудачных поисках Александром [[Живая вода|воды вечной жизни]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Alexander’s wars with the Rūs, which are depicted at considerable length, end with his victory and his magnanimous treatment of the defeated army. The Šaraf-nāma concludes with the account of Alexander’s unsuccessful search for the water of immortal life.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

В «Икбал-наме» Александр — бесспорный властитель мира, показан уже не как воин, но как мудрец и пророк. Он дискуссирует с греческими и индийскими философами, и значительную часть текста составляют беседы, в которых семь греческих [[мудрец]]ов рассказывают о своих идеях о [[Сотворение мира|сотворении мира]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… In the Eqbāl-nāma Alexander, the undisputed ruler of the world, is depicted no longer as a warrior, but as a sage and a prophet. He debates with Greek and Indian philosophers, and a sizeable part of the text is occupied by the discourses in which the seven Greek sages elaborate their ideas about the creation.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Не менее существенную часть составляют притчи, не имеющие прямого отношения к истории Александра. В завершение Низами рассказывает о конце жизни Александра и обстоятельствах смерти каждого из семи мудрецов. В этой части добавлена [[Интерполяция (текстология)|интерполяция]] о смерти самого Низами&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… But we find also a number of extended parables, of only tangential connection with the Alexander story but exceptionally well told. The poet then tells of Alexander’s end and adds an account of the circumstances of the death of each of the seven sages. It is at this point that an interpolator has added the already mentioned account of Neẓāmī’s own death.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. В то время как «Шараф-наме» относится к традиции персидской эпической поэзии, в «Икбал-наме» Низами продемонстрировал свои таланты дидактического поэта, рассказчика анекдотов и миниатюриста&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Whereas the Šaraf-nāma clearly belongs to the tradition of Persian epic poetry — though Neẓāmī makes no attempt to emulate the style and manner of the Šāh-nāma — in the Eqbāl-nāma he shows his talents as a didactic poet, an anecdotist and a miniaturist.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Хәмсә» Әзербайжанда ==
{{См. также|Кампания по приданию Низами статуса национального азербайджанского поэта}}
[[Файл:Дом Шекихановых 5 edited.jpg|thumb|left|160px|Изображение Ширин из «[[Хосров и Ширин]]» в интерьере [[дом Шекихановых|Дома Шекихановых]] в Шеки&lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = Наталья Михайловна Миклашевская 
 | ответственный = Вступительная статья: доктор искусствоведения проф. К. Керимов. Составители: ст. науч. сотрудник, искусствовед Т. Исмаилова, мл. науч. сотрудник С. Дадашева. Редактор: народный художник Азерб. ССР, лауреат Гос. премии СССР, Кязим-заде К. М.
 | место         = Б.
 | год           = 1979
}}&lt;/ref&gt;]]
Портретами героев «Хамсе» (изображения на мотивы поэм «Лейли и Меджнун», «Хосров и Ширин», «Семь красавиц» и др.)&lt;ref&gt;{{книга
 | ответственный = Под общей редакцией М. А. Казиева.
 | заглавие      = Азербайджан (Исторические и достопримечательные места)
 | часть         = Город Нуха. Дом Шекихановых
 | место         = Б.
 | издательство  = Издательство АН Азербайджанской ССР
 | год           = 1960
 | страницы      = 113
}}&lt;/ref&gt; украшены стены центрального зала второго этажа [[Дом Шекихановых|дома Шекихановых]] [[XVIII век]]а в [[Шеки]]&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие = Шәкихановларын еви
 |ответственный = Под ред. Дж. Кулиева
 |место = [[Азербайджанская советская энциклопедия]]
 |издательство = Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии
 |год = 1987 
 |том = 10
 |страницы = 505
}}&lt;/ref&gt;. Азербайджанский художник [[Халыков, Газанфар Алекпер оглы|Газанфар Халыков]] выполнил акварельные рисункы к поэмам «Хосров и Ширин» ([[1940]]) и «Искандер-наме» ([[1953]]) из «Хамсе», при создании которых использовал композиционные приёмы средневековых миниатюристов&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Халыков Газанфар Алекпер оглы
 |ответственный = Под ред. [[Полевой, Вадим Михайлович|Полевого В. М.]]
 |издание       = Популярная художественная энциклопедия
 |место         = М.
 |год           = 1986
 |издательство  = [[Советская энциклопедия]]
 |страницы      = 
}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Рисунок Лейли и Меджнуна на станиции метро Низами в Баку.jpg|thumb|200px|«[[Лейли и Меджнун (Низами Гянджеви)|Лейли и Меджнун]]». [[Низами Гянджеви (станция метро)|Станция метро «Низами Гянджеви»]]. Художник [[Абдуллаев, Микаил Гусейн оглы|Микаил Абдуллаев]]]]
«Пятерице» [[Низами Гянджеви]] посвящены мозаичные рисунки на стенах [[Низами Гянджеви (станция метро)|бакинской станции метро «Низами Гянджеви»]], выполненные художником [[Абдуллаев, Микаил Гусейн оглы|Микаилом Абдуллаевым]]. В 1959 году в [[Баку]] появился [[Бахрам Гур (памятник)|памятник Бахрам-Гуру]] — персонажу поэмы «Семь красавиц». Это был первый в Азербайджане скульптурный памятник литературному герою одной из поэм Низами Гянджеви. На родине поэта — во втором по величине городе [[Азербайджан]]а — [[Гянджа|Гяндже]], где поэт прожил всю свою жизнь, воздвигнута монументальная скульптура, посвящённая знаменитой «Пятерице».

В начале [[1940-е|1940-х годов]] азербайджанский композитор [[Узеир Гаджибеков]] написал два романса на стихи Низами Гянджеви соответственно образам семи героинь из поэмы «Семь красавиц» — «[[Сенсиз]]» («Без тебя», 1941) и «[[Севгили джанан]]» («Возлюбленная», 1943)&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Сафарова, Земфира|Сафарова З.]]
 |заглавие      = Узеир Гаджибеков
 |место         = Баку
 |издательство  = Язычы
 |год           = 1985 
 |страниц       = 64 
 |страницы      = 61
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Романс-газелла &quot;&gt;{{cite news|title=Романс-газелла|publisher=Электронная библиотека Узеира Гаджибекова|url=http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=544&amp;lang=RU|access-date=2010-06-18|archive-date=2014-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106230052/http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=544&amp;lang=RU|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. В [[1949 год]]у Кара Караев пишет [[сюита|сюиту]] «Семь красавиц», а в [[1952 год]]у по мотивам поэмы — [[Семь красавиц (балет)|одноимённый балет]] (авторы [[либретто]] — [[Идаятзаде, Исмаил Гусейн оглы|Исмаил Идаятзаде]], [[Юрий Слонимский]] и [[Сабит Рахман]])&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Абасова, Эльмира|Абасова Э. А.]], [[Касимов, Кубад Абдулла оглы|Касимов К. А.]]
 | заглавие      = Очерки музыкального искусства Советского Азербайджана 1920-1956
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1970 
 | страниц       = 178
 | страницы      = 131
}}&lt;/ref&gt;. Этот балет был впервые поставлен на сцене [[Азербайджанский театр оперы и балета|Азербайджанского театра оперы и балета]]&lt;ref name=&quot;Караев &quot;&gt;{{статья
 |автор         = [[Абасова, Эльмира|Абасова Э. А.]]
 |заглавие      = Караев К. А.
 |издание       = Музыкальная энциклопедия
 |место         = М.
 |год           = 1973—1982
 |издательство  = [[Советская энциклопедия]], [[Советский композитор]]
 |ответственный = Под ред. Ю. В. Келдыша
}}&lt;/ref&gt; в Баку [[7 ноября]] 1952 года. В [[1942 год]]у азербайджанским композитором [[Тагизаде-Гаджибеков, Ниязи Зульфугар оглы|Ниязи Тагизаде-Гаджибековым]] по мотивам поэмы «Хосров и Ширин» была написана опера «[[Хосров и Ширин (опера)|Хосров и Ширин]]»&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Ниязи
 |издание       = Большая биографическая энциклопедия
 |год           = 2009
}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Scene from Seven beauties ballet.jpg|thumb|left|250px|Сцена из постановки балета «[[Семь красавиц (балет)|Семь красавиц]]» [[Кара Караев]]а]]
По мотивам поэмы «Лейли и Меджнун» [[азербайджан]]ский композитор [[Кара Караев]] написал симфоническую поэму «Лейли и Меджнун» (первое исполнение в Баку 29 сентября 1947 года на торжественном вечере в честь 800-летия Низами Гянджеви)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://qara-qarayev.musigi-dunya.az/ru/cr_chrono.html |title=Официальный сайт, посвящённый Кара Караеву |access-date=2016-01-03 |archive-date=2016-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160928133912/http://qara-qarayev.musigi-dunya.az/ru/cr_chrono.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; и одноактный балет «[[Лейли и Меджнун (балет, 1969)|Лейли и Меджнун]]». В [[1961 год]]у по мотивам поэмы «Лейли и Меджнун» на киностудии «[[Азербайджанфильм]]» был снят одноимённый фильм (роль Меджнуна исполнял [[Нодар Шашик-оглы]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.afc.az/rus/az_films/s/17.shtml |title=Официальный сайт Фильм Бюро Азербайджана |access-date=2016-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307005220/http://www.afc.az/rus/az_films/s/17.shtml |archive-date=2016-03-07 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Барельеф Искандера и Нушабе на памятнике Низами в Баку.jpg|thumb|200px|[[Александр Македонский|Искандер]] и Нушабе («Искандернаме»). Барельеф на постаменте [[Памятник Низами Гянджеви (Баку)|памятника Низами Гянджеви]] в Баку]]
На [[Памятник Низами Гянджеви (Баку)|памятнике Низами Гянджеви]], установленному в [[1949 год]]у в Баку, высечено семь барельефов, изображающих героев поэм из «Хамсе». Среди них — Нушериван, слушающий беседу сов («Сокровищница тайн»), Фархад, прокладывающий дорогу через гору Биситун («Хосров и Ширин»), Лейли и Меджнун, учащиеся в школе («Лейли и Меджнун»), убивающий дракона [[Бахрам Гур]] («Семь красавиц»), [[Александр Македонский|Искандер]] на приёме у царицы Нушабе («Искандернаме») и др. Барельефы исполнены скульптором А. Хрюновым по эскизам художника Газанфара Халыкова&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Габибов, Нуреддин Давуд оглы|Н. Габибов]], [[Наджафов, Мурсел Кули оглы|М. Наджафов]].
 |заглавие      = Искусство Советского Азербайджана
 |место         = М.
 |издательство  = [[Искусство (издательство)|Искусство]]
 |год           = 1960
 |страниц       = 198
 |страницы      = 132
}}&lt;/ref&gt; и расположены на семи гранях, по бокам от бронзовой доски с именем поэта.

В начале 2008 года в Национальной Библиотеке Австрии была обнаружена старинная рукопись «Хамсе — Пятерицы». После окончания восстановительных работ электронная копия Пятерицы была передана в дар Министерству Культуры и Туризма Азербайджана. А 23 апреля 2008 года, в [[Вена|Вене]] в Национальной Библиотеке Австрии состоялся вечер [[Азербайджанская литература|азербайджанской литературы]]. На вечере прошла презентация электронного диска (CD) со сборником поэм «Хемсе» и книги [[Низами Гянджеви]]. В мероприятии принимали участие заместитель министра культуры Азербайджана Адалет Велиев, главный директор Национальной Библиотеки Австрии Йохана Рахингер, представители посольства Азербайджана в Вене и другие официальные лица&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://subscribe.ru/archive/country.other.trend/200804/24031526.html/ |title=В Вене состоялся вечер азербайджанской литературы |access-date=2009-02-26 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304133539/http://subscribe.ru/archive/country.other.trend/200804/24031526.html/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aztv.az/xbdx/x-1.asp?id=1787&amp;il=2008 В Азербайджан доставлен электронный вариант рукописи «Хамсе» великого азербайджанского поэта и мыслителя Низами Гянджеви]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref|az}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* «Райские сады. „Хамсе“, или „Пятерица“ Низами. Персидская рукопись из Исфахана», фильм {{нп5|Жобер, Ален|Алена Жобера|fr|Alain Jaubert}} из цикла «[[Палитры]]» (Франция, 1997).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|часть= Хамса|страницы= 443|автор= |заглавие= Словарь литературоведческих терминов|ответственный= Ред.-сост.: [[Тимофеев, Леонид Иванович|Л. И. Тимофеев]] и [[Тураев, Сергей Васильевич|С. В. Тураев]]|место= М.|издательство= «Просвещение»|год=1974|страниц= 509|тираж= 300000|ref= }}

== Һылтанмалар ==
* {{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/kamsa-of-nezami|заглавие=Ḵamsa of Neẓāmi|автор=Domenico Parrello}}

{{Низами Гәнжәүи}}

[[Категория:Фарсы телендәге әҙәбиәт]]
[[Категория:Фарсы шиғриәте]]
[[Категория:Книги XII быуат китаптары]]
[[Категория:Хәмсә| ]]</text>
      <sha1>6yjde9c5fg7spa4f802uzamjvmti4og</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297071</id>
      <parentid>1297062</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T18:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1297071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84435" sha1="qvwhomdrzloe1za4zrr99ztsk2y11mr" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=15 май 2026}} 
{{Ук}}
{{Значения|Хамса}}
[[Файл:Muhammad during the Isra and Mi'raj - from Nezami's Khamsa dated 1494.jpg|250px|thumb|Хәмсә ҡулъяҙмаһынан 1494 йыл менән даталанған [[миниатюра]], [[Мөхәммәт Пәйғәмбәр]]ҙең [[Мәккә]]ләге [[Бурак (ислам)|Бурак]]та [[күк]]кә (Мирадж) күтәрелеүен, шулай уҡ күп ҡанатлы архангел Гавриилды (уңда) һүрәтләй]]

'''«Хәмсә»''' йәки икенсе төрлө '''«Бишлек»''' — [[Персидская литература|фарсы әҙәбиәте]] ҡомартҡыһы&lt;ref&gt;{{книга
 |автор= Juan Eduardo Campo
 |часть=
 |ссылка часть=
 |заглавие= Encyclopedia of Islam
 |оригинал=
 |ссылка=https://books.google.am/books?id=OZbyz_Hr-eIC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 |викитека=
 |ответственный=
 |издание=
 |место=
 |издательство=Infobase Publishing
 |год=2009
 |volume=
 |pages= 551
 |columns=
 |allpages=
 |серия=
 |isbn=
 |тираж=
 |ref= 
}}{{начало цитаты}}Another noteworthy work of Persian literature was the Khamsa (Quintet) of Nizami (1141—1209), which retold some of the heroic and romantic stories of the Shahnamah, the Arabic romance of Majnun and Layla, and incorporated poetic reflections on philosophical and religious themes. Nizami had a great influence on the subsequent development of Persian poetry.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt; — «Пандж Гандж» тигән дөйөм исем менән берләштерелгән биш поэма, фарсы теленән тәржемә иткәндә, «Биш аҫыл таш» тип тәржемә ителә. Фарсы әҙәбиәте классигы [[Низами Гәнжәүи]]ҙең төп әҫәре (1141-1209). «Хамсе» — ғәрәп телендәге «хамса» ({{lang-ar|خمسة }}) һүҙенең фарсыса әйтелеше (ғәр). Бөтә биш поэма ла Низами оҫта төҙөгән [[мәснәүи]] ([[Двустишие|ике юллыҡ шиғыр]]) формаһында яҙылған.

Поэмаларҙың беренсеһе — «[[Серҙәр хазинаһы]]» («''Махзан аль-Асрар''»), — [[Санаи, Абу-ль-Маджд Махмуд|Санаи]]ҙың (1131 й.вафат булған) «Сад правды» монументаль поэмаһы йоғонтоһонда яҙылған&lt;ref name=&quot;IranicaClassical&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.iranica.com/articles/iran-viii2-classical-persian-literature
 |title       = Iran: Classical Persian Literature
 |author      = Charles-Henri de Fouchécour
 |date        = 2006-12-15
 |work        = 
 |publisher   = Encyclopædia Iranica
 |access-date  = 2010-10-07
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMRhddT?url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii2-classical-persian-literature
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}{{начало цитаты}}The first of his five (see below) ‘Treasures’ was influenced by Sanāʾi of Ghazna’s (d. 1131) monumental Garden of Truth (Ḥadiqa al-ḥadiq wa šariʿa al-ṭariqa; q.v.).{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;.  «Хосров һәм Ширин», «Ете гүзәл» («''Хафт пейкар''») һәм «Искәндәрнамә» поэмаларының нигеҙендә урта быуат [[рыцарь]] тарихтары ята. [[Хосров II Парвиз|Хосров]] һәм Ширин,  [[Бахрам V|Бахрам Гур]] һәм Бөйөк Александр (улар Фирҙәүсиҙең «Шаһнамэ» поэмаһында айырым эпизодтарҙа күренә) Низами поэмаларында сюжет үҙәгенә ҡуйыла һәм уның өс поэмаһының төп геройҙары булып тора. «[[Ләйлә һәм Мәжнүн]]» поэмаһы ғәрәп легендалары нигеҙендә яҙылған. Низами бөтә биш поэмаһында ла ҡулланылған сығанаҡтар материалын байтаҡ эшкәрткән.

Низами поэмаларында, тап уның һүрәтләүҙәре арҡаһында беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған уникаль мәғлүмәттәр бар. Мәҫәлән, музыканттарҙы ентекле һүрәтләүе «Хәмсә»нең мауыҡтырғыс предметтарының береһе булып  тора. Низами поэмалары — XII быуаттағы фарсы музыка ижады һәм музыка ҡоралдары тураһындағы хәҙерге заман белеменең төп сығанағы&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter J. Chelkowski
 |заглавие      = Mirror of the Invisible World
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 4
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}{{начало цитаты}}The details with which Nizami describes musicians are one of the delights of the Khamseh and make it a principal source of our present knowledge of the twelfth-century Persian musical composition and instruments.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. Низамиҙың ябай кешеләр менән ҡыҙыҡһыныуы күп булыуға ҡарамаҫтан, Низами идара итеүҙең монархия формаһы институтын инҡар итмәй һәм уны фарсы йәшәү рәүешенең интеграль, рухи һәм изге өлөшө тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter J. Chelkowski
 |заглавие      = Mirror of the Invisible World
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 4
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}{{начало цитаты}}However, in spite of his interest in commoners, Nizami did not reject the institution of kingship; he always believed it was an integral and sacred part of the Persian way of life.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. Низами һарай тормошонда ҡатнашыуҙан ҡасһа ла, үҙенең һәр поэмаһын айырым хакимға бағышлай, был уның заманында киң таралған традиция була.

«Хамсе» Низами Гянджеви оказала огромное влияние на развитие не только персидской, но и восточной поэзии вообще. Под [[Влияние Низами Гянджеви в азербайджанской литературе|влиянием]] Хамсе создавались произведения в [[азербайджанская литература|азербайджанской литературе]]. «Пятерица», темы которой выбрал из истории и фольклора Низами, стала именем нарицательным и основой подражания таких выдающихся поэтов, как [[Алишер Навои]], [[Физули|Мухаммед Физули]], [[Джами|Абдурахман Джами]], [[Амир Хосров Дехлеви]] и других, которые писали те же пять поэм на те же самые темы. Низами выступает в своих поэмах не просто поэтом и лириком, но и обличителем невежества, деспотизма и ханжества правителей. Он воспевает человека, его любовь, трудолюбие, мир и дружбу.

Сюжеты поэм Низами предоставили [[Персидская живопись|персидской миниатюрной живописи]] обилие творческого материала: его «Хамсе» вместе с «Шахнаме» Фирдоуси, являлось наиболее часто иллюстрируемом литературным произведением&lt;ref&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/kamsa-of-nezami|заглавие=Ḵamsa of Neẓāmi|автор=Domenico Parrello}}&lt;/ref&gt;.

== «Серҙәр хазинаһы» ==
{{main|Сокровищница тайн}}

[[Файл:Khamseh Nizami 001.jpg|thumb|left|Миниатюра [[Тебризская школа миниатюры|тебризской школы]] [[XVI век]]а «Султан Санджар и старуха» [[Султан Мухаммед, Низамеддин|Султана Мухаммеда]]]]

Поэма «Махзан аль-Асрар» ({{lang-fa|مخزن الاسرار}}, «Сокровищница тайн») написана в 1163 году, но некоторые исследователи датируют её 1176 годом. Эта этико-философская поэма, состоящая из 2.250 персидских двустиший, была посвящена правителю [[Эрзинджан]]а Фахр ад-Дину Бахрамшаху. Поэма раскрывает эзотерические, философские и теологические темы и написана в русле суфийской традиции, в связи с чем служила образцом для всех поэтов, впоследствии писавших в этом жанре.

Поэма разделена на двадцать глав, каждая из которых является отдельным трактатом, который посвящён религиозным и этическим темам. Каждая глава завершается [[Апострофа|апострофой]] (обращением) к самому поэту, содержащим его литературный псевдоним&lt;ref name=&quot;JTP&quot;&gt;JTP de Bruijn. Persian Sufi Poetry, An Introduction to the Mystical — Taylor and Francis(Routledge) 1997 pp 97-98&lt;/ref&gt;. Содержание стихов указывается в заглавии каждой главы и написано в типичном [[Гомилетика|гомилетическом]] стиле&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Истории, которые обсуждают духовные и практические вопросы, проповедуют справедливость царей, исключение лицемерия, предупреждают о суетности этого мира и необходимости готовиться к жизни после смерти. Низами проповедует идеальный образ жизни, привлекая внимание к своему читателю людей высшего социального положения среди творений Божьих, а также пишет о том, что человек должен думать о своём духовном предназначении&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. В нескольких главах Низами обращается к обязанностям царей, но в целом он скорее обращается ко всему человечеству&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;, чем к своему царственному покровителю.

«Сокровищница тайн» начинается главой «Речь о превосходстве слова»:
{{цитата|Весь предел естества захватили при помощи слова. |Письмена шариата скрепили при помощи слова.}}

{{цитата| В том саду, над которым предвечные звезды повисли,|
Что острее, чем слово толкующих тонкие мысли?|
И хоть светлое слово не явит благой красоты|
Почитателям праха, чьи праздные мысли пусты, -|
Мы лишь в слове живем. Нас объемлет великое слово:|
В нем бесследно сгореть наше сердце всечасно готово.}}

Для Низами слово — это не только слово поэта, но и слово пророка, что соответствует суфийской традиции, так как для суфия поэзия — это то же религиозное пророческое служение:
{{цитата|Стихотворные речи — возвышенной тайны завеса| — тень речений пророческих. Вникни! Полны они веса.}}

{{цитата|В том великом пространстве, где веет дыханье Творца,| светлый путь для пророка, а далее — он для певца.}}

Основную часть «Сокровищницы тайн» занимают двадцать «Речей». Речь первая — о сотворении мира и человека. Основанием для сотворения мира, по Низами, служила любовь:
{{цитата|До поры, как любовь не явила дыханье своё,| в бездне небытия не могло засиять бытие.}}

Речь вторая — «Наставление шаху о справедливости». Низами призывает к правосудию и заботе о благе подданных, угрожает карами за угнетение и насилие. Третья речь — о свойстве мира; четвёртая — о благожелательном отношении шаха к подданным; пятая — о старости; шестая — о свойствах сотворенного; седьмая — о превосходстве человека над животными и т. д. Темы речей подтверждаются притчами.

Написанная в высоко риторическом стиле поэма «Сокровищница тайн» не является романтической эпической поэмой, её цель — переступить ограничения придворной светской литературы&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Этим произведением Низами продолжил направление, которое открыл в персидской поэзии [[Санаи, Абу-ль-Маджд Махмуд|Санаи]], и, которое было продолжено многими персидскими поэтами, ведущим среди которых является [[Аттар]]&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;.

== «Хосров һәм Ширин» ==
{{main|Хосров и Ширин}}

[[Файл:Nizami - Khusraw discovers Shirin bathing in a pool.jpg|thumb|Хосров и Ширин]]

Под воздействием переживаний по поводу смерти его любимой жены и под впечатлением от поэмы [[Фахраддин Гургани|Гургани]] «Виc и Рамин» Низами написал поэму «Хосров и Ширин» — его первый шедевр
&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin… The death of his beloved wife, and the perusal of Gorgāni’s Vis o Rāmin, inspired Neẓāmi’s second major narrative poem: Ḵosrow and Širin (1181), his first masterpiece. It has a complex structure with several genres exploited simultaneously; and contains many verbal exchanges and letters, all imbued with lyrical intensity. Širin, an Armenian princess, is of the same proud and aristocratic mettle as Vis, both ardently faithful to their declared love and daring enough to force the hand of Fate, a Destiny that plays, in the case of Širin, upon the weaknesses and youthful foibles of her lover, Ḵosrow Parviz, grandson of Ḵosrow I.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Поэма «Хосров и Ширин» ({{lang-fa|خسرو و شیرین }}), которая была написана в течение 16 лунных лет между 1175/1176 и 1191 г.&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin… The poem was composed over a period of about 16 lunar years, between 571/1175-6 and 587/1191 (cf. de Blois, pp. 440, 446; Zarrinkub, p. 25ff.).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, стала поворотной точкой в литературе не только для Низами, но и для всей [[Персидская литература#Поэзия|персидской поэзии]]. Более того, это была первая [[поэма]] в [[Персидская литература|персидской литературе]], которая достигла полного структурного и артистического единства&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter Chelkowski
 |заглавие      = &quot;Mirror of the Invisible World&quot;
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 117
 |страницы      = 6
 |isbn          = 
}}&lt;blockquote&gt;«Khosrow and Shirin» proved to be a literary turning point not only for Nizami but for all of Persian poetry. Furthermore it was the first poem in Persian literature to achieve complete structural and artistic unity&quot;&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэма посвящена [[Сельджуки|сельджукскому]] Султану Тогрулу II, [[Атабеки Азербайджана|Атабеку Азербайджана]] [[Мухаммед Джахан Пехлеван|Мухаммаду ибн Элдигизу Джахан Пахлавану]] и его брату [[Кызыл-Арслан]]у. В поэме содержится 6150 двустиший, разделённых на 100 глав, в издании Тарватьян (Тегеран, 1987—1988 гг.). Поэма имеет сложную структуру, в которой переплетено несколько различных жанров одновременно&lt;ref name=&quot;IranicaClassical&quot;/&gt;.

По сути это — также суфийское произведение, аллегорически изображающее стремление души к Богу; но чувства изображены настолько живо, что неподготовленный читатель даже не замечает аллегории, воспринимая поэму как романтическое любовное произведение:
{{цитата|Все ложь, одна любовь указ беспрекословный, |и в мире все игра, что вне игры любовной… |Кто станет без любви, да внемлет укоризне:| он мертв, хотя б стократ он был исполнен жизни.}}
 
История о Хосрове и Ширин имеет персидское происхождение и взята Низами из эпико-исторической поэмы [[Фирдоуси]] «Шахнамэ». В её основе лежит правдивая история и герои являются историческими личностями, которые действительно существовали&lt;ref name=&quot;KhosrowShirinIranica&quot;&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROWO ŠIRIN AND ITS IMITATIONS
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;/ref&gt;.

Поэму «Хосров и Ширин» [[Низами Гянджеви]] не следует путать с «[[Алишер Навои#«Пятёрица»|Фархад и Ширин]]» [[Алишер Навои|Алишера Навои]].

=== Сюжеттың ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Сложный сюжет, описывающий множество приключений, кратко можно свести к следующему: герой — Хосров, [[Сасаниды|сасанидский]] царевич, затем шах Ирана [[Хосров II Парвиз]] (590—628 гг.)&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin, the second poem of Neẓāmi’s Ḵamsa, recounts the amorous relationship between the Sasanian king Ḵosrow II Parviz (590—628 CE), and the beautiful princess Širin.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, любит прекрасную Ширин, [[армяне|армянскую]]&lt;ref name=&quot;ираника&quot;&gt;[[Энциклопедия Ираника]], статья — [http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ] {{Wayback|url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami |date=20140517035448 }}: &lt;blockquote&gt;The Eskandar-nāma also has a lot of local color in the episodes set in the Caucasus, which must have appealed to the poet’s intended audience, and perhaps the most attractive character in the poem, Queen Nūšāba, belongs to that area, as does the Armenian princess who is the heroine of Ḵosrow o Šīrīn. Indeed, a striking feature in all three of the mentioned poems is the prominence of strong female characters.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ираника2&quot;&gt;[[Энциклопедия Ираника]], статья — [http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) FARHĀD (1)] {{Wayback|url=http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) |date=20201108112124 }}: &lt;blockquote&gt;FARHĀD, a romantic figure in Persian legend and literature, best known from the poetry of Neẓāmī Ganjavī (q.v.) as a rival with the Sasanian king Ḵosrow II Parvēz (r. 591—628) for the love of the beautiful Armenian princess Šīrīn.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt; принцессу из [[Барда (город)|Барды]]&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Низамий}}&lt;blockquote&gt; 2) «Хосров и Ширина», напис. в 1180 г. Любовь сасанидского царя Первиза к бардинской княжне Ширине должна аллегорически изображать стремление души человеческой к Богу; но эта поэма (как и последующие) так живо рисует человеческие характеры и страсти, что не предупреждённый читатель не может даже подозревать здесь аллегории. Изд. в Тебризе (без года), в Лагоре (1871); нем. пер. Гаммера (Лпц., 1809).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, племянницу (дочь брата) Шемиры, которую иначе звали Мехин Бану — могучей правительницы христианского [[Арран (область в Закавказье)|Аррана]]&lt;ref&gt;[yanko.lib.ru/books/lit/zar-lit-old-8l.pdf Пересказ содержания «Хосров и Ширин»]&lt;blockquote&gt;Друг Хосрова Шапур, изъездивший мир от Магриба до Лахора, соперник Мани в живописи и победитель Евклида в черчении, повествует о чудесах, увиденных на берегу Дербентского моря. Там правит грозная царица Шемира, именуемая также Мехин Бану. Она повелевает Арраном вплоть до Армении, а лязг оружия её войска слышен в Исфахане.&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;Хосров, восхищенный рассказом друга, лишается сна, думает лишь о неведомой пери. Наконец он посылает Шапура в Барду за Ширин. Шапур мчится в горах, где лазурные скалы облачены в желтые и красные одежды цветов.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Ширин также любит Хосрова, но политические соображения заставляют Хосрова жениться на византийской принцессе, Ширин же отвергает внебрачную близость, храня целомудрие. Движимый ревностью Хосров посылает влюблённому в Ширин зодчему Фархаду весть о смерти Ширин, из-за чего Фархад кончает с собой&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iranica.com/articles/farhad%20%281%29 |title=FARHĀD (1) |access-date=2010-12-21 |archive-date=2011-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020202642/http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, мы видим душу, погрязшую в грехах, которые не дают ей, при всем желании, соединиться с Богом. Лишь в конце Хосров отвергает земную тщету и соединяется с Ширин; но он гибнет от руки своего коварного сына, а Ширин, чтобы не достаться убийце, пронзает себя кинжалом над его телом&lt;ref&gt;{{cite web|title=ḴOSROW O ŠIRIN|url=http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin|access-date=2010-12-21|archive-date=2011-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117044311/http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== «Ләйлә һәм Мәжнүн» ==
{{main|Лейли и Меджнун (Низами Гянджеви)}}
[[Файл:Layla and Majnun.jpg|thumb|Лейли и Меджнун]]

Поэма «Лейли и Меджнун» ({{lang-fa| لیلی و مجنون }}) написана в [[1188 год]]у. В её основе сюжет старинной арабской легенды «[[Лейли и Меджнун (Низами)|Лейли и Меджнун]]» о несчастной любви юноши Кайса, прозванного «Меджнун» («Безумец»), к красавице Лейли. Поэма посвящена [[Ширваншахи|ширваншаху]] [[Ахситан I|Ахситану I]], по чьему заказу и была написана&lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = Низами Гянджеви. Лейли и Меджнун. К 840-летию Низами Гянджеви. Перевод с фарси, предисловие и комментарии Рустама Алиева.
 | ответственный = Редактор А. В. Старостин
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1981
 | тираж         = 4000
 | страницы      = 8
 | страниц       = 388
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Сара Ашурбейли]].
 | заглавие      = Государство Ширваншахов (VI-XVI вв.)
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1983 
 | страниц       = 341
 | страницы      = 143—144
}} &lt;blockquote&gt;В это же время большую известность на всем Ближнем Востоке получил другой гениальный поэт Низами, написавший в 1188 г. по заказу Ахситана поэму «Лейли и Меджнун».&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yamanaka&quot;&gt;{{статья
 | автор         = Yuriko Yamanaka.
 | издание       = Cultural change in the Arab world
 | заглавие      = The Desert as a Realm of Unbound Passion: Love and Madness in the Tale of Layla and Majnun
 | ответственный = Edited by Tetsuo Nishio
 | номер         = 55 
 | издательство  = Kokuritsu Minzokugaku Hakubutsukan (National Ethnology Museum)
 | год           = 2001 
 | страниц       = 174
 | страницы      = 149
}} &lt;blockquote&gt;The most famous Persian rendering of this tale is the epic romance ''Layla va Majnun'' by Nizami Ganjavi (1141—1209 A.D.). His ''Layla and Majnun'' (1188 A.D.) is the third work in his ''Khamza'' (Quintet, a collection of five great epic poems), and was written by the order of Akhsatan, a king of the Shirvan-shah dynasty.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Michiko Suzuki.
 | заглавие      = Oral Tradition of Epic and Folktales
 | издание       = Music culture in West Asia
 | издательство  = National Museum of Ethnology 
 | год           = 1980 
 | страниц       = 155
 | страницы      = 103
}} &lt;blockquote&gt;Its popularization was accelerated by ''Layli Majnun'', a romantic epic of about 4,000 verses, composed in 1188 by Nizami, at the request of Akhsatan I of Azerbaijan.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Эта поэма считается самым известным персидским изложением сказания о Лейли и Меджнуне&lt;ref name=&quot;Yamanaka&quot;/&gt;. В поэме 4600 строф&lt;ref name=&quot;Seyed-Gohrab&quot;&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN, a narrative poem of approximately 4,600 lines composed in 584/1188 by the famous poet Neẓāmi of Ganja.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Эта романтическая поэма относится к жанру «удри» (иначе «одри»). Сюжет поэм этого жанра — удри, прост и вращается вокруг безответной любви. Герои удри являются полувымышленными-полуисторическими персонажами и их поступки похожи на поступки персонажей других романтических поэм этого жанра&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … The romance belongs to the ʿUḏri (ʿOḏri) genre. The plot ofʿUḏri stories is simple and revolves around unrequited love; the characters are semi-historical and their actions are similar to, and easily interchangeable with, those of characters from otherʿUḏri romances. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Низами персифицировал арабскую-бедуинскую легенду, представив героев в качестве персидских аристократов. Он также перенес развитие сюжета в городскую среду и добавил несколько персидских мотивов, украсив повествование также описаниями природы&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … Persian verse romances are commonly about princes, and characters are usually related to courtly circles. Likewise, Neẓāmi portrays the lovers as aristocrats. He also urbanizes the Bedouin legend: Majnun does not meet Leyli in the desert amongst the camels, but at school with other children. Other Persian motifs added to the story are the childless king, who desires an heir; nature poetry, especially about gardens in spring and autumn, and sunset and sunrise; the story of an ascetic living in a cave; the account of the king of Marv and his dogs; the Zeyd and Zeynab episode; Majnun’s supplication to the heavenly bodies and God; his kingship over animals, and his didactic conversations with several characters. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэма была опубликована в различных странах в различных версиях текста. Однако иранский учёный Вахид Дастгерди в 1934 г. осуществил публикацию критического издания поэмы, составив её текст из 66 глав и 3657 строф, опустив 1007 куплетов, определив их как более поздние интерполяции (искажения, добавленные в текст), хотя он допускал, что некоторые из них могли быть добавлены самим Низами&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN. There are numerous editions of the romance from many countries, in a variety of forms. An enormous body of lithographed publications appeared in India, and these need to be examined not only for their texts but also for their illustrations. Critical editions of the romance appeared at the beginning of the twentieth century in Persia. The Persian scholar Waḥid Dastgerdi made a critical edition containing 66 chapters and 3,657 lines: he omits 1,007 couplets as interpolations, but he admits that some of these are by Neẓāmi. According to Dastgerdi, the interpolations must have taken place between 780/1349 and 800/1398. Under the supervision of Evgeniĭ E`duardovich Bertel’s, A. A. Alizada prepared another edition (Moscow, 1965) which consists of 66 chapters and 4,559 couplets. Behruz Ṯarvatiān’s edition has 63 chapters and 4, 553 verses, while the most recent critical edition of the poem, edited by Barāt Zanjāni, has 67 chapters and 4,583 verses.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Сюжет легенды таков: поэт Кейс влюбился в свою двоюродную сестру Лейлу, но Лейлу выдали за другого, а Кейс сошёл с ума и удалился в пустыню, где слагал стихи, посвящённые возлюбленной; и только после смерти возлюбленные соединились в одной могиле. Низами несколько видоизменил сюжет: у него Кейс сходит с ума от любви, и именно поэтому родители Лейлы отказывают ему. Лейла, насильно выданная замуж, умирает от любви к Кейсу; узнав об этом, Кейс приходит на её могилу и умирает там:
{{цитата|Уснули двое рядом навсегда.|
Уснули вплоть до страшного суда.}}

Автор задаётся вопросом: что получили влюблённые за свои земные страдания, где их место в загробном мире? В [[Кода|коде]] пересказывается сон, по которому влюбленные соединились в раю, где они живут как царь и царица&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … Leyli dies out of grief and is buried in her bridal dress. Hearing this news, Majnun rushes to her grave where he instantly dies. They are buried side by side and their graves become a site of pilgrimage. In the coda, someone dreams that they are united in Paradise, living as a king and queen. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Общий смысл поэмы — безграничная любовь, находящая выход лишь в высокой поэзии и ведущая к духовному слиянию любящих.

== «Ете һылыуҡай» ==
{{main|Семь красавиц}}
[[Файл:Folio from a Khamsa-c.jpg|thumb|Семь Красавиц. [[Художественная галерея Фрира]], [[Вашингтон (город)|Вашингтон]]]]

«Семь красавиц» («Хафт пейкар») ({{lang-fa| هفت پیکر }}) написана в [[1197 год]]у. Поэма посвящена правителю [[Мераге|Мараги]] Ала Ал-дин Кёрпе Арслану ибн Аг-Сонгору. Название поэмы дословно можно перевести, как «семь портретов», возможно перевести, как «семь красавиц», что отображает метафорическое значение. Безусловно, Низами намеренно дал поэме такое двусмысленное название, чтобы воспользоваться игрой слов&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;HAFT PEYKAR, a famous romantic epic by Nezami of Ganja (Neẓāmi Ganjavi) from the last decade of the 6th/12th century. The title can be translated literally as &quot;seven portraits, &quot; but also with the figurative meaning of «seven beauties.» Both translations are meaningful and the poet doubtless exploited intentionally the ambiguity of the words.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Сюжет поэмы основан на событиях персидской истории и легенде о [[Бахрам Гур|Бахраме Гуре]] (Бахрам V), [[Сасаниды|сасанидском]] шахе, отец которого [[Йездигерд I]] двадцать лет оставался бездетным и заимел сына только после того, как обратился с мольбами дать ему ребёнка к [[Ахура Мазда|Ахура Мазде]].

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
После долгожданного рождения Бахрама по совету мудрецов его отправляют на воспитание к арабскому царю Номану. По приказу Номана был построен прекрасный новый дворец — Карнак. Однажды в одной из комнат дворца Бахрам находит портреты семи принцесс из семи разных стран, в которых он влюбляется&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;After the customary long introductory sections, the poet gives an account of the birth of Bahrām, the often-told story of his upbringing at the court of the Arab king Noʿmān (here, as often, mislocated in the Yemen instead of al-Ḥira) and the construction of Noʿmān’s fabled palace, Ḵᵛarnaq. Reared in the desert, Bahrām becomes a formidable huntsman. Wandering through the palace, Bahrām discovers a locked room containing the portraits of seven princesses, one from each of the seven climes, with whom he immediately falls in love.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. После смерти отца Бахрам возвращается в Персию и восходит на престол. Став царем, Бахрам предпринимает поиски семи принцесс и женится на них. Он приказывает архитектору построить семь величественных зданий для каждой из своих новых жён&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Bahrām’s father Yazdjerd (i.e. Yazdegerd I) dies, and Bahrām returns to Persia to claim his throne from a pretender. After much palaver he is recognized as king. He rescues his people from a famine. Next Nezami picks up the story of Bah-rām’s hunting expedition with the loose-tongued slave-girl Feṭna, but alters the version known from the Šāh-nāma considerably; here the girl is not put to death, but eventually pardoned, and the king learns a lesson in clemency. The king sets out in search of the seven princesses and wins them as his brides. He orders his architect to construct seven domes to house his new wives.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Архитектор рассказывает Бахраму, что согласно астрологии, каждой страной правит одна из семи планет, и даёт совет Бахраму украсить каждый из дворцов для жен Бахрама в оттенках цвета, с которым ассоциируется планета, правящая страной, откуда прибыла каждая из красавиц&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;The craftsman tells him that each of the climes is ruled by one of the seven planets and advises him to assure his good fortune by adorning each dome with the color associated with the clime and planet of its occupant.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Вначале Бахрам относился скептически к предложению архитектора, но потом даёт согласие на такое оформление дворцов для своих жен. После завершения строительства принцессы поселяются в своих дворцах. Бахрам посещает каждую принцессу в определённый день недели: в субботу — индийскую принцессу, которой правит Сатурн, в чёрном дворце, в воскресенье — греческую принцессу, которой правит солнце, в жёлтом дворце, и т. д. Интересно, что в красном дворце живёт русская княжна. Каждая из принцесс рассказывает царю свою историю, которая соответствует определённому настроению и её соответствующему цвету&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;The king is at first skeptical but eventually lets the architect have his way. The princesses take up residence in the splendid pavilions. The king visits each princess on successive days of the week: on Saturday the Indian princess, who is governed by Saturn, in the black dome, on Sunday the Greek princess, who is governed by the sun, in the yellow dome, and so on. Each princess regales the king with a story matching the mood of her respective color. These seven beautifully constructed, highly sensuous stories occupy about half of the whole poem.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Сюжет каждой новеллы — любовное переживание, причём, в соответствии с переходом от чёрного цвета к белому, грубая чувственность сменяется духовно просветлённой любовью.

Вторая тематическая линия поэмы — превращение Бахрама Гура из легкомысленного царевича в справедливого и умного правителя, борющегося с произволом и насилием. Проходят годы. Пока царь был занят своими женами, один из его визирей захватил власть в стране. Неожиданно Бахрам обнаруживает, что дела в его царстве в беспорядке, казна пуста, а соседние правители собираются на него напасть. Расследовав деяния министра, Бахрам приходит к выводу, что тот виновен в бедах, постигших царство. Он приговаривает злодея-министра к смертной казни и восстанавливает справедливость и порядок в своей стране. После этого Бахрам приказывает превратить семь дворцов своих жён в семь [[Зороастризм|зороастрийских]] храмов для поклонения Богу, а сам Бахрам отправляется на охоту и исчезает в глубокой пещере. Пытаясь найти дикого осла (gūr), Бахрам находит свою могилу (gūr)&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Years pass. While the king is busy with his wives an evil minister seizes power in the realm. Eventually Bahrām discovers that the affairs of the kingdom are in disarray, the treasury is empty and the neighboring rulers poised for invasion. To clear his mind, he goes hunting in the steppe. Returning from the hunt he comes across a herdsman who has suspended his dog from a tree. He asks him why. The shepherd tells the story of how the once faithful watchdog had betrayed his flock to a she-wolf in return for sexual favors. The king realizes that his own watchdog (the evil minister) is the cause of his misfortune. He investigates the minister. From the multitude of complainants he selects seven, who tell him of the injustices that they have suffered (the stories of the seven victims are the somber counterweight to the stories of the seven princesses). The minister is put to death. The king restores justice, and orders the seven pleasure-domes to be converted into fire temples for the worship of God. Bahrām goes hunting one last time and disappears mysteriously into a cavern. He seeks the wild ass (gūr) but finds his tomb (gūr).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Искәндәрнамә» ==
{{main|Искандер-наме}}

[[Файл:Iskender.jpg|thumb|Искандер на охоте]]

Поэма Низами «Искандер-наме», что переводится как «Книга Александра» ({{lang-fa| اسکندرنامه }}) написана между 1194 и 1202 гг. Низами считал эту поэму итогом своего творчества, по сравнению с другими поэмами «Хамсы» она отличается некоторой философской усложнённостью. Поэма является творческой переработкой Низами различных [[История Александра Великого|сюжетов и легенд об Искандере]] — [[Александр Македонский|Александре Македонском]], образ которого Низами расположил в центре поэмы. С самого начала он выступает как идеальный государь, воюющий только во имя защиты справедливости. Поэма состоит из двух формально независимых частей, написанных рифмованными куплетами и согласно метру «мотакареб» ([[аруз]]), которым написана поэма «[[Шах-наме]]»: «[[Шараф-наме]]» («Книга славы») и «[[Икбал-наме]]» или иначе «[[Кераб-наме]]» («книга судьбы»). «Шараф-наме» описывает (на основе восточных легенд) жизнь и подвиги Искандера. «[[Икбал-наме]]» композиционно делится на два больших раздела, которые можно озаглавить как «Искандер-мудрец» и «Искандер-пророк»&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ, the poetical version of the life of Alexander by the great 12th century narrative poet Neẓāmī Ganjavī (535—605/1141-1209). It consists of two formally independent works, both in rhymed couplets and in the motaqāreb meter (see ʿARŪŻ) of the Šāh-nāma. The first part is generally known as Šaraf-nāma, the second as Eqbāl-nāma or Ḵerad-nāma, but there is no strong evidence that the author used these names to distinguish the two parts, and in quite a few manuscripts the name Šaraf-nāma is in fact applied to the second of the two poems. In India they are also known as Eskandar-(or Sekandar-) nāma-ye barrī and baḥrī respectively. Together they form one of the five constituent parts of the Ḵamsa, the posthumous collection of Neẓāmī’s major poems, and in most, though not all, of the manuscripts they are the last constituent.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Долгое время вызывало сомнения время создания поэмы и очередность её расположения внутри сборника «Хамса». Однако в начале «Шараф-наме» Низами сказал, что ко времени написания тех строк уже он создал «три жемчужины» перед тем, как начать «новый орнамент», что подтвердило время создания. Кроме того, Низами оплакивает смерть Ширваншаха Аксатана, которому Низами посвятил поэму «Лейли и Маджнун», и адресует свои наставления его преемнику. Ко времени завершения поэмы власть династии Ширваншахов в Гяндже ослабла, поэтому Низами посвятил поэму малеку Ахара Носрат-аль-Дин Бискин бин Мохаммаду, которого Низами упоминает во введении к «Шараф-наме»
&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… But earlier in the same poem (Šaraf-nāma, chap. 9, vv. 49-51) Neẓāmī says that he has already created «three pearls» before undertaking this &quot;new ornament, &quot; strengthening the suspicion that the mention of a fourth title in chapter 13 is an interpolation. Moreover, in Šaraf-nāma, chap. 41, vv. 3-23, the author laments the death of the Šarvānšāh Aḵsatān (the dedicatee of Leylī o Majnūn) and addresses words of advice to his (unnamed) successor. This suggests that Neẓāmī originally planned to dedicate the Eskandar-nāma, like Leylī o Majnūn, to one of the kings of Šarvān. But that dynasty evidently lost power over Ganja by the time the poems were completed, and in their final form they are dedicated to the malek of Ahar, Noṣrat-al-Dīn Bīškīn b. Moḥammad. This ruler is mentioned in the introduction to Šaraf-nāma, chap. 10, vv. 11-12, where the poet makes a pun on his name Bīškīn («whose hatred is more»), though some of the manuscripts have a superscription claiming (wrongly) that the verses evoke Bīškīn’s overlord, the atabeg Noṣrat-al-Dīn Abū Bakr.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Тайный голос сообщает Искандеру, что он избран для возвещения истины всему миру, и приказывает объехать всю землю. Отправляясь в путь, Искандер берёт «книги мудрости» [[Аристотель|Аристотеля]], [[Платон]]а и [[Сократ]]а. Далее следуют описания четырёх путешествий Искандера, его встреч и диспутов с индийскими и греческими мудрецами, различные философские новеллы. Во время четвёртого путешествия (на север) он приходит в страну, где нет ни властей, ни притеснителей, ни богатых, ни бедных, ни преступлений, ни казней, где не знают лжи и несправедливости. Таким образом, во второй части поэмы Искандер предстает просветленным идеальным властителем, познавшим тщету земных устремлений. Поэма кончается описанием смерти Искандера и смерти самого Низами, очевидно написанным или по крайней мере дописанным кем-то другим.

Основные эпизоды легенды об Александре, которые известны в мусульманской традиции, собраны в «Шараф-наме»: рождение Александра, его наследование македонского трона, война против чернокожих, которые захватили Египет, война с персами, закончившаяся поражением и смертью Дара ([[Дарий III|Дария III]]) и женитьба Александра на дочери Дария и паломничество в [[Мекка|Мекку]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… The principal episodes of the legend of Alexander, as known to the Muslim tradition, are elaborated in the Šaraf-nāma: the birth of Alexander, his succession to the Macedonian throne, his war against the Negroes who had invaded Egypt, the war with the Persians, ending with the defeat and death of Dārā (see DARIUS III) and Alexander’s marriage to Dārā’s daughter, his pilgrimage to Mecca.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Далее Низами рассказывает о пребывании Александра на Кавказе и его визите к царице Нусабе из [[Барда (город)|Барды]] — городе, который располагался в непосредственной близости от родного города Низами [[Гянджа|Гянджи]], и её амазонках. Оттуда Александр направляется в [[Индия|Индию]] и Китай. В его отсутствие [[русы]] нападают на [[Кавказ]] и захватывают Барду, что они [[Набег русов на Бердаа (943)|фактически сделали за двести лет до Низами]], и берут в плен Нусабу&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Neẓāmī then dwells at some length on Alexander’s stay in the Caucasus and his visit to Queen Nūšāba of Bardaʿa (q.v.; in the immediate neighborhood of Neẓāmī’s home town, Ganja) and her court of Amazons; this lady takes over the role of Candace in earlier versions of the Alexander saga. Alexander then goes to India and China. During his absence the Rūs (i.e., the Russian Vikings) invade the Caucasus and capture Bardaʿa (as they in fact did some two centuries before Neẓāmī’s time) and take Nūšāba prisoner.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Узнав об этом, Александр воюет с русами и одерживает победу. Шараф-наме завершается рассказом о неудачных поисках Александром [[Живая вода|воды вечной жизни]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Alexander’s wars with the Rūs, which are depicted at considerable length, end with his victory and his magnanimous treatment of the defeated army. The Šaraf-nāma concludes with the account of Alexander’s unsuccessful search for the water of immortal life.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

В «Икбал-наме» Александр — бесспорный властитель мира, показан уже не как воин, но как мудрец и пророк. Он дискуссирует с греческими и индийскими философами, и значительную часть текста составляют беседы, в которых семь греческих [[мудрец]]ов рассказывают о своих идеях о [[Сотворение мира|сотворении мира]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… In the Eqbāl-nāma Alexander, the undisputed ruler of the world, is depicted no longer as a warrior, but as a sage and a prophet. He debates with Greek and Indian philosophers, and a sizeable part of the text is occupied by the discourses in which the seven Greek sages elaborate their ideas about the creation.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Не менее существенную часть составляют притчи, не имеющие прямого отношения к истории Александра. В завершение Низами рассказывает о конце жизни Александра и обстоятельствах смерти каждого из семи мудрецов. В этой части добавлена [[Интерполяция (текстология)|интерполяция]] о смерти самого Низами&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… But we find also a number of extended parables, of only tangential connection with the Alexander story but exceptionally well told. The poet then tells of Alexander’s end and adds an account of the circumstances of the death of each of the seven sages. It is at this point that an interpolator has added the already mentioned account of Neẓāmī’s own death.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. В то время как «Шараф-наме» относится к традиции персидской эпической поэзии, в «Икбал-наме» Низами продемонстрировал свои таланты дидактического поэта, рассказчика анекдотов и миниатюриста&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Whereas the Šaraf-nāma clearly belongs to the tradition of Persian epic poetry — though Neẓāmī makes no attempt to emulate the style and manner of the Šāh-nāma — in the Eqbāl-nāma he shows his talents as a didactic poet, an anecdotist and a miniaturist.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Хәмсә» Әзербайжанда ==
{{См. также|Кампания по приданию Низами статуса национального азербайджанского поэта}}
[[Файл:Дом Шекихановых 5 edited.jpg|thumb|left|160px|Изображение Ширин из «[[Хосров и Ширин]]» в интерьере [[дом Шекихановых|Дома Шекихановых]] в Шеки&lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = Наталья Михайловна Миклашевская 
 | ответственный = Вступительная статья: доктор искусствоведения проф. К. Керимов. Составители: ст. науч. сотрудник, искусствовед Т. Исмаилова, мл. науч. сотрудник С. Дадашева. Редактор: народный художник Азерб. ССР, лауреат Гос. премии СССР, Кязим-заде К. М.
 | место         = Б.
 | год           = 1979
}}&lt;/ref&gt;]]
Портретами героев «Хамсе» (изображения на мотивы поэм «Лейли и Меджнун», «Хосров и Ширин», «Семь красавиц» и др.)&lt;ref&gt;{{книга
 | ответственный = Под общей редакцией М. А. Казиева.
 | заглавие      = Азербайджан (Исторические и достопримечательные места)
 | часть         = Город Нуха. Дом Шекихановых
 | место         = Б.
 | издательство  = Издательство АН Азербайджанской ССР
 | год           = 1960
 | страницы      = 113
}}&lt;/ref&gt; украшены стены центрального зала второго этажа [[Дом Шекихановых|дома Шекихановых]] [[XVIII век]]а в [[Шеки]]&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие = Шәкихановларын еви
 |ответственный = Под ред. Дж. Кулиева
 |место = [[Азербайджанская советская энциклопедия]]
 |издательство = Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии
 |год = 1987 
 |том = 10
 |страницы = 505
}}&lt;/ref&gt;. Азербайджанский художник [[Халыков, Газанфар Алекпер оглы|Газанфар Халыков]] выполнил акварельные рисункы к поэмам «Хосров и Ширин» ([[1940]]) и «Искандер-наме» ([[1953]]) из «Хамсе», при создании которых использовал композиционные приёмы средневековых миниатюристов&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Халыков Газанфар Алекпер оглы
 |ответственный = Под ред. [[Полевой, Вадим Михайлович|Полевого В. М.]]
 |издание       = Популярная художественная энциклопедия
 |место         = М.
 |год           = 1986
 |издательство  = [[Советская энциклопедия]]
 |страницы      = 
}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Рисунок Лейли и Меджнуна на станиции метро Низами в Баку.jpg|thumb|200px|«[[Лейли и Меджнун (Низами Гянджеви)|Лейли и Меджнун]]». [[Низами Гянджеви (станция метро)|Станция метро «Низами Гянджеви»]]. Художник [[Абдуллаев, Микаил Гусейн оглы|Микаил Абдуллаев]]]]
«Пятерице» [[Низами Гянджеви]] посвящены мозаичные рисунки на стенах [[Низами Гянджеви (станция метро)|бакинской станции метро «Низами Гянджеви»]], выполненные художником [[Абдуллаев, Микаил Гусейн оглы|Микаилом Абдуллаевым]]. В 1959 году в [[Баку]] появился [[Бахрам Гур (памятник)|памятник Бахрам-Гуру]] — персонажу поэмы «Семь красавиц». Это был первый в Азербайджане скульптурный памятник литературному герою одной из поэм Низами Гянджеви. На родине поэта — во втором по величине городе [[Азербайджан]]а — [[Гянджа|Гяндже]], где поэт прожил всю свою жизнь, воздвигнута монументальная скульптура, посвящённая знаменитой «Пятерице».

В начале [[1940-е|1940-х годов]] азербайджанский композитор [[Узеир Гаджибеков]] написал два романса на стихи Низами Гянджеви соответственно образам семи героинь из поэмы «Семь красавиц» — «[[Сенсиз]]» («Без тебя», 1941) и «[[Севгили джанан]]» («Возлюбленная», 1943)&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Сафарова, Земфира|Сафарова З.]]
 |заглавие      = Узеир Гаджибеков
 |место         = Баку
 |издательство  = Язычы
 |год           = 1985 
 |страниц       = 64 
 |страницы      = 61
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Романс-газелла &quot;&gt;{{cite news|title=Романс-газелла|publisher=Электронная библиотека Узеира Гаджибекова|url=http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=544&amp;lang=RU|access-date=2010-06-18|archive-date=2014-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106230052/http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=544&amp;lang=RU|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. В [[1949 год]]у Кара Караев пишет [[сюита|сюиту]] «Семь красавиц», а в [[1952 год]]у по мотивам поэмы — [[Семь красавиц (балет)|одноимённый балет]] (авторы [[либретто]] — [[Идаятзаде, Исмаил Гусейн оглы|Исмаил Идаятзаде]], [[Юрий Слонимский]] и [[Сабит Рахман]])&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Абасова, Эльмира|Абасова Э. А.]], [[Касимов, Кубад Абдулла оглы|Касимов К. А.]]
 | заглавие      = Очерки музыкального искусства Советского Азербайджана 1920-1956
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1970 
 | страниц       = 178
 | страницы      = 131
}}&lt;/ref&gt;. Этот балет был впервые поставлен на сцене [[Азербайджанский театр оперы и балета|Азербайджанского театра оперы и балета]]&lt;ref name=&quot;Караев &quot;&gt;{{статья
 |автор         = [[Абасова, Эльмира|Абасова Э. А.]]
 |заглавие      = Караев К. А.
 |издание       = Музыкальная энциклопедия
 |место         = М.
 |год           = 1973—1982
 |издательство  = [[Советская энциклопедия]], [[Советский композитор]]
 |ответственный = Под ред. Ю. В. Келдыша
}}&lt;/ref&gt; в Баку [[7 ноября]] 1952 года. В [[1942 год]]у азербайджанским композитором [[Тагизаде-Гаджибеков, Ниязи Зульфугар оглы|Ниязи Тагизаде-Гаджибековым]] по мотивам поэмы «Хосров и Ширин» была написана опера «[[Хосров и Ширин (опера)|Хосров и Ширин]]»&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Ниязи
 |издание       = Большая биографическая энциклопедия
 |год           = 2009
}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Scene from Seven beauties ballet.jpg|thumb|left|250px|Сцена из постановки балета «[[Семь красавиц (балет)|Семь красавиц]]» [[Кара Караев]]а]]
По мотивам поэмы «Лейли и Меджнун» [[азербайджан]]ский композитор [[Кара Караев]] написал симфоническую поэму «Лейли и Меджнун» (первое исполнение в Баку 29 сентября 1947 года на торжественном вечере в честь 800-летия Низами Гянджеви)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://qara-qarayev.musigi-dunya.az/ru/cr_chrono.html |title=Официальный сайт, посвящённый Кара Караеву |access-date=2016-01-03 |archive-date=2016-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160928133912/http://qara-qarayev.musigi-dunya.az/ru/cr_chrono.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; и одноактный балет «[[Лейли и Меджнун (балет, 1969)|Лейли и Меджнун]]». В [[1961 год]]у по мотивам поэмы «Лейли и Меджнун» на киностудии «[[Азербайджанфильм]]» был снят одноимённый фильм (роль Меджнуна исполнял [[Нодар Шашик-оглы]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.afc.az/rus/az_films/s/17.shtml |title=Официальный сайт Фильм Бюро Азербайджана |access-date=2016-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307005220/http://www.afc.az/rus/az_films/s/17.shtml |archive-date=2016-03-07 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Барельеф Искандера и Нушабе на памятнике Низами в Баку.jpg|thumb|200px|[[Александр Македонский|Искандер]] и Нушабе («Искандернаме»). Барельеф на постаменте [[Памятник Низами Гянджеви (Баку)|памятника Низами Гянджеви]] в Баку]]
На [[Памятник Низами Гянджеви (Баку)|памятнике Низами Гянджеви]], установленному в [[1949 год]]у в Баку, высечено семь барельефов, изображающих героев поэм из «Хамсе». Среди них — Нушериван, слушающий беседу сов («Сокровищница тайн»), Фархад, прокладывающий дорогу через гору Биситун («Хосров и Ширин»), Лейли и Меджнун, учащиеся в школе («Лейли и Меджнун»), убивающий дракона [[Бахрам Гур]] («Семь красавиц»), [[Александр Македонский|Искандер]] на приёме у царицы Нушабе («Искандернаме») и др. Барельефы исполнены скульптором А. Хрюновым по эскизам художника Газанфара Халыкова&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Габибов, Нуреддин Давуд оглы|Н. Габибов]], [[Наджафов, Мурсел Кули оглы|М. Наджафов]].
 |заглавие      = Искусство Советского Азербайджана
 |место         = М.
 |издательство  = [[Искусство (издательство)|Искусство]]
 |год           = 1960
 |страниц       = 198
 |страницы      = 132
}}&lt;/ref&gt; и расположены на семи гранях, по бокам от бронзовой доски с именем поэта.

В начале 2008 года в Национальной Библиотеке Австрии была обнаружена старинная рукопись «Хамсе — Пятерицы». После окончания восстановительных работ электронная копия Пятерицы была передана в дар Министерству Культуры и Туризма Азербайджана. А 23 апреля 2008 года, в [[Вена|Вене]] в Национальной Библиотеке Австрии состоялся вечер [[Азербайджанская литература|азербайджанской литературы]]. На вечере прошла презентация электронного диска (CD) со сборником поэм «Хемсе» и книги [[Низами Гянджеви]]. В мероприятии принимали участие заместитель министра культуры Азербайджана Адалет Велиев, главный директор Национальной Библиотеки Австрии Йохана Рахингер, представители посольства Азербайджана в Вене и другие официальные лица&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://subscribe.ru/archive/country.other.trend/200804/24031526.html/ |title=В Вене состоялся вечер азербайджанской литературы |access-date=2009-02-26 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304133539/http://subscribe.ru/archive/country.other.trend/200804/24031526.html/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aztv.az/xbdx/x-1.asp?id=1787&amp;il=2008 В Азербайджан доставлен электронный вариант рукописи «Хамсе» великого азербайджанского поэта и мыслителя Низами Гянджеви]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref|az}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* «Райские сады. „Хамсе“, или „Пятерица“ Низами. Персидская рукопись из Исфахана», фильм {{нп5|Жобер, Ален|Алена Жобера|fr|Alain Jaubert}} из цикла «[[Палитры]]» (Франция, 1997).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|часть= Хамса|страницы= 443|автор= |заглавие= Словарь литературоведческих терминов|ответственный= Ред.-сост.: [[Тимофеев, Леонид Иванович|Л. И. Тимофеев]] и [[Тураев, Сергей Васильевич|С. В. Тураев]]|место= М.|издательство= «Просвещение»|год=1974|страниц= 509|тираж= 300000|ref= }}

== Һылтанмалар ==
* {{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/kamsa-of-nezami|заглавие=Ḵamsa of Neẓāmi|автор=Domenico Parrello}}

{{Низами Гәнжәүи}}

[[Категория:Фарсы телендәге әҙәбиәт]]
[[Категория:Фарсы шиғриәте]]
[[Категория:Книги XII быуат китаптары]]
[[Категория:Хәмсә| ]]</text>
      <sha1>qvwhomdrzloe1za4zrr99ztsk2y11mr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297088</id>
      <parentid>1297071</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T19:37:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1297088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84551" sha1="97dj84qdp4tmiz136ca32e1n0a4vsnm" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=15 май 2026}} 
{{Ук}}
{{Значения|Хамса}}
[[Файл:Muhammad during the Isra and Mi'raj - from Nezami's Khamsa dated 1494.jpg|250px|thumb|Хәмсә ҡулъяҙмаһынан 1494 йыл менән даталанған [[миниатюра]], [[Мөхәммәт Пәйғәмбәр]]ҙең [[Мәккә]]ләге [[Бурак (ислам)|Бурак]]та [[күк]]кә (Мирадж) күтәрелеүен, шулай уҡ күп ҡанатлы архангел Гавриилды (уңда) һүрәтләй]]

'''«Хәмсә»''' йәки икенсе төрлө '''«Пятери́ца» «Бишлек»''' — [[Персидская литература|фарсы әҙәбиәте]] ҡомартҡыһы&lt;ref&gt;{{книга
 |автор= Juan Eduardo Campo
 |часть=
 |ссылка часть=
 |заглавие= Encyclopedia of Islam
 |оригинал=
 |ссылка=https://books.google.am/books?id=OZbyz_Hr-eIC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 |викитека=
 |ответственный=
 |издание=
 |место=
 |издательство=Infobase Publishing
 |год=2009
 |volume=
 |pages= 551
 |columns=
 |allpages=
 |серия=
 |isbn=
 |тираж=
 |ref= 
}}{{начало цитаты}}Another noteworthy work of Persian literature was the Khamsa (Quintet) of Nizami (1141—1209), which retold some of the heroic and romantic stories of the Shahnamah, the Arabic romance of Majnun and Layla, and incorporated poetic reflections on philosophical and religious themes. Nizami had a great influence on the subsequent development of Persian poetry.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt; — «Пандж Гандж» тигән дөйөм исем менән берләштерелгән биш поэма, фарсы теленән тәржемә иткәндә, «Биш аҫыл таш» тип тәржемә ителә. Фарсы әҙәбиәте классигы [[Низами Гәнжәүи]]ҙең төп әҫәре (1141-1209). «Хамсе» — ғәрәп телендәге «хамса» ({{lang-ar|خمسة }}) һүҙенең фарсыса әйтелеше (ғәр). Бөтә биш поэма ла Низами оҫта төҙөгән [[мәснәүи]] ([[Двустишие|ике юллыҡ шиғыр]]) формаһында яҙылған.

Поэмаларҙың беренсеһе — «[[Серҙәр хазинаһы]]» («''Махзан аль-Асрар''»), — [[Санаи, Абу-ль-Маджд Махмуд|Санаи]]ҙың (1131 й.вафат булған) «Сад правды» монументаль поэмаһы йоғонтоһонда яҙылған&lt;ref name=&quot;IranicaClassical&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.iranica.com/articles/iran-viii2-classical-persian-literature
 |title       = Iran: Classical Persian Literature
 |author      = Charles-Henri de Fouchécour
 |date        = 2006-12-15
 |work        = 
 |publisher   = Encyclopædia Iranica
 |access-date  = 2010-10-07
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMRhddT?url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii2-classical-persian-literature
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}{{начало цитаты}}The first of his five (see below) ‘Treasures’ was influenced by Sanāʾi of Ghazna’s (d. 1131) monumental Garden of Truth (Ḥadiqa al-ḥadiq wa šariʿa al-ṭariqa; q.v.).{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;.  «Хосров һәм Ширин», «Ете гүзәл» («''Хафт пейкар''») һәм «Искәндәрнамә» поэмаларының нигеҙендә урта быуат [[рыцарь]] тарихтары ята. [[Хосров II Парвиз|Хосров]] һәм Ширин,  [[Бахрам V|Бахрам Гур]] һәм Бөйөк Александр (улар Фирҙәүсиҙең «Шаһнамэ» поэмаһында айырым эпизодтарҙа күренә) Низами поэмаларында сюжет үҙәгенә ҡуйыла һәм уның өс поэмаһының төп геройҙары булып тора. «[[Ләйлә һәм Мәжнүн]]» поэмаһы ғәрәп легендалары нигеҙендә яҙылған. Низами бөтә биш поэмаһында ла ҡулланылған сығанаҡтар материалын байтаҡ эшкәрткән.

Низами поэмаларында, тап уның һүрәтләүҙәре арҡаһында беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған уникаль мәғлүмәттәр бар. Мәҫәлән, музыканттарҙы ентекле һүрәтләүе «Хәмсә»нең мауыҡтырғыс предметтарының береһе булып  тора. Низами поэмалары — XII быуаттағы фарсы музыка ижады һәм музыка ҡоралдары тураһындағы хәҙерге заман белеменең төп сығанағы&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter J. Chelkowski
 |заглавие      = Mirror of the Invisible World
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 4
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}{{начало цитаты}}The details with which Nizami describes musicians are one of the delights of the Khamseh and make it a principal source of our present knowledge of the twelfth-century Persian musical composition and instruments.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. Низамиҙың ябай кешеләр менән ҡыҙыҡһыныуы күп булыуға ҡарамаҫтан, Низами идара итеүҙең монархия формаһы институтын инҡар итмәй һәм уны фарсы йәшәү рәүешенең интеграль, рухи һәм изге өлөшө тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter J. Chelkowski
 |заглавие      = Mirror of the Invisible World
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 4
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}{{начало цитаты}}However, in spite of his interest in commoners, Nizami did not reject the institution of kingship; he always believed it was an integral and sacred part of the Persian way of life.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. Низами һарай тормошонда ҡатнашыуҙан ҡасһа ла, үҙенең һәр поэмаһын айырым хакимға бағышлай, был уның заманында киң таралған традиция була.

[[Низами Гәнжәүи]]ҙең «Хәмсә»һе фарсы шиғриәте үҫешенә генә түгел, ә көнсығыш шиғриәте үҫешенә лә ҙур йоғонто яһай. [[Әзербайжан әҙәбиәте]]ндә Хәмсә йоғонтоһо аҫтында әҫәрҙәр ижад ителә. Низами тарихтан һәм фольклорҙан темалар һайлаған «Пятери́ца» аталған (нарицательный) исем тип ҡабул ителә һәм [[Алишер Навои]], [[Мөхәммәт Фүзули]], [[Абдурахман Жәми]], [[Әмир Хосров Дәһләүи]] һәм башҡа күренекле шағирҙарға үрнәк нигеҙе булып тора, улар шул уҡ темаларға шундай уҡ биш поэма яҙа. Низами үҙенең поэмаларында шағир һәм лирик ҡына түгел, ә хакимдарҙың наҙанлығын, залимлығын (деспотизм) һәм монафиҡлығын (ханжество) фашлаусы булып сығыш яһай. Ул кешене, уның мөхәббәтен, эшһөйәрлеген, татыулығын һәм дуҫлығын данлай.

Низами поэмаларының сюжеттары фарсы миниатюралы һынлы сәнғәтенә мул ижади материал бирә: уның «Хәмсә»һе Фирҙәүсиҙең «Шаһнамә»һе менән бергә иң йыш иллюстрацияланған әҙәби әҫәр булып тора&lt;ref&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/kamsa-of-nezami|заглавие=Ḵamsa of Neẓāmi|автор=Domenico Parrello}}&lt;/ref&gt;.

== «Серҙәр хазинаһы» ==
{{main|Сокровищница тайн}}
[[Файл:Khamseh Nizami 001.jpg|thumb|left|[[XVI быуат]]тағы [[Тебризская школа миниатюры|Тәбриз мәктәбе]]нең миниатюраһы. [[Солтан Мөхәммәт]] ижад иткән «Солтан Санжар һәм ҡарсыҡ»]]

«Махзан әл-Асрар» поэмаһы ({{lang-fa|مخزن الاسرار}}, «Сокровищница тайн»)  1163 йылда яҙылған, әммә ҡайһы бер тикшеренеүселәр 1176 йылда яҙылған ти. 2250 фарсы ике юллығынан торған был этик-фәлсәфәүи поэма [[Эрзиндан]] хакимы Фәхретдин Баһрамшаһҡа арналған. Поэма эзотерик, фәлсәфәүи һәм теологик темаларҙы аса һәм суфый традицияһы йүнәлешендә яҙылған, шуға бәйле һуңынан был жанрҙа ижад иткән бөтә шағирҙар өсөн өлгө булып хеҙмәт иткән.

Поэма егерме бүлеккә бүленгән, уларҙың һәр береһе дини һәм әхлаҡи темаларға арналған айырым трактат булып тора. Һәр бүлек шағирҙың үҙенә уның әҙәби псевдонимы яҙылған апострофа (мөрәжәғәт) менән тамамлана&lt;ref name=&quot;JTP&quot;&gt;JTP de Bruijn. Persian Sufi Poetry, An Introduction to the Mystical — Taylor and Francis(Routledge) 1997 pp 97-98&lt;/ref&gt;. Шиғырҙарҙың йөкмәткеһе һәр бүлектең исеме менән күрһәтелә һәм типик [[Гомилетика|гомилетик]] стилдә яҙылған&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Рухи һәм практик мәсьәләләрҙе тикшергән, батшаларҙың ғәҙеллеген, ике йөҙлөлөктө ситкә тайпылдырыуҙы вәғәзләгән, был донъяның ығы-зығылы ысынбарлығы һәм үлемдән һуң тормошҡа әҙерләнеү кәрәклеге тураһында иҫкәрткән тарихтар. Низами идеаль йәшәү рәүешен вәғәзләй, үҙенең уҡыусыһына алла булдырғандар араһында юғары социаль дәрәжәле кешеләрҙең иғтибарын йәлеп итә, шулай уҡ кеше үҙенең рухи тәғәйенләнеше тураһында уйларға тейеш, тип яҙа&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Бер нисә бүлектә Низами батшаларҙың бурыстарына мөрәжәғәт итә, әммә дөйөм алғанда, ул үҙенең хакимы булған ҡурсалаусыһына түгел, ә бөтә кешелеккә мөрәжәғәт итә&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;.

«Серҙәр хазинаһы» «Речь о превосходстве слова» бүлеге менән асыла:
{{цитата|Весь предел естества захватили при помощи слова. |Письмена шариата скрепили при помощи слова.}}

{{цитата| В том саду, над которым предвечные звезды повисли,|
Что острее, чем слово толкующих тонкие мысли?|
И хоть светлое слово не явит благой красоты|
Почитателям праха, чьи праздные мысли пусты, -|
Мы лишь в слове живем. Нас объемлет великое слово:|
В нем бесследно сгореть наше сердце всечасно готово.}}

Низами өсөн һүҙ — шағир һүҙе генә түгел, суфый традицияһына тап килгән пәйғәмбәр һүҙе лә, сөнки суфый өсөн шиғриәт — ул шул уҡ дини пәйғәмбәрлек хеҙмәте:
{{цитата|Стихотворные речи — возвышенной тайны завеса| — тень речений пророческих. Вникни! Полны они веса.}}

{{цитата|В том великом пространстве, где веет дыханье Творца,| светлый путь для пророка, а далее — он для певца.}}

«Серҙәр Хазинаһы»ның төп өлөшөн егерме «Телмәр» биләй. Беренсе телмәр —донъяны һәм кешене барлыҡҡа килтереү тураһында. Низами буйынса, донъяны барлыҡҡа килтереү нигеҙе булып мөхәббәт хеҙмәт итә:
{{цитата|До поры, как любовь не явила дыханье своё,| в бездне небытия не могло засиять бытие.}}

Беренсе һүҙ-донъяны һәм кешене барлыҡҡа килтереү тураһында. Низами буйынса, донъяны барлыҡҡа килтереү өсөн нигеҙ булып мөхәббәт хеҙмәт итә

Икенсе телмәр — «Шаһҡа ғәҙеллек тураһында нәсихәт». Низами ғәҙеллеккә һәм подданныйҙарҙың именлеген ҡайғыртыуға саҡыра, иҙеү һәм көс ҡулланыу өсөн яза менән янай. 

Өсөнсө телмәр — донъяның үҙенсәлеге тураһында; дүртенсеһе — шаһтың подданныйҙарға ҡарата мәрхәмәтле мөнәсәбәте тураһында; бишенсеһе — ҡартлыҡ тураһында; алтынсыһы — барлыҡҡа килтерелгәндең үҙенсәлектәре тураһында; етенсеһе — кешенең хайуандарҙан өҫтөнлөгө тураһында һ.б. Телмәрҙәрҙең темалары ҡиссалар (притча) менән раҫлана.

Юғары риторик стилдә яҙылған «Сокровищница тайн» поэмаһы романтик эпик поэма түгел, уның маҡсаты — һарай яны донъяуи әҙәбиәтенең сикләүҙәрен еңеп сығыу&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Был әҫәр менән Низами фарсы шиғриәтендә [[Санаи, Абу-ль-Маджд Махмуд|Санаи]] асҡан һәм иң алдынғыһы [[Аттар]] артынан эйәргән күп кенә фарсы шағирҙары һайлаған йүнәлеште дауам итә&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;.

== «Хосров һәм Ширин» ==
{{main|Хосров и Ширин}}

[[Файл:Nizami - Khusraw discovers Shirin bathing in a pool.jpg|thumb|Хосров һәм Ширин]]

Под воздействием переживаний по поводу смерти его любимой жены и под впечатлением от поэмы [[Фахраддин Гургани|Гургани]] «Виc и Рамин» Низами написал поэму «Хосров и Ширин» — его первый шедевр
&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin… The death of his beloved wife, and the perusal of Gorgāni’s Vis o Rāmin, inspired Neẓāmi’s second major narrative poem: Ḵosrow and Širin (1181), his first masterpiece. It has a complex structure with several genres exploited simultaneously; and contains many verbal exchanges and letters, all imbued with lyrical intensity. Širin, an Armenian princess, is of the same proud and aristocratic mettle as Vis, both ardently faithful to their declared love and daring enough to force the hand of Fate, a Destiny that plays, in the case of Širin, upon the weaknesses and youthful foibles of her lover, Ḵosrow Parviz, grandson of Ḵosrow I.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Поэма «Хосров и Ширин» ({{lang-fa|خسرو و شیرین }}), которая была написана в течение 16 лунных лет между 1175/1176 и 1191 г.&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin… The poem was composed over a period of about 16 lunar years, between 571/1175-6 and 587/1191 (cf. de Blois, pp. 440, 446; Zarrinkub, p. 25ff.).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, стала поворотной точкой в литературе не только для Низами, но и для всей [[Персидская литература#Поэзия|персидской поэзии]]. Более того, это была первая [[поэма]] в [[Персидская литература|персидской литературе]], которая достигла полного структурного и артистического единства&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter Chelkowski
 |заглавие      = &quot;Mirror of the Invisible World&quot;
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 117
 |страницы      = 6
 |isbn          = 
}}&lt;blockquote&gt;«Khosrow and Shirin» proved to be a literary turning point not only for Nizami but for all of Persian poetry. Furthermore it was the first poem in Persian literature to achieve complete structural and artistic unity&quot;&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэма посвящена [[Сельджуки|сельджукскому]] Султану Тогрулу II, [[Атабеки Азербайджана|Атабеку Азербайджана]] [[Мухаммед Джахан Пехлеван|Мухаммаду ибн Элдигизу Джахан Пахлавану]] и его брату [[Кызыл-Арслан]]у. В поэме содержится 6150 двустиший, разделённых на 100 глав, в издании Тарватьян (Тегеран, 1987—1988 гг.). Поэма имеет сложную структуру, в которой переплетено несколько различных жанров одновременно&lt;ref name=&quot;IranicaClassical&quot;/&gt;.

По сути это — также суфийское произведение, аллегорически изображающее стремление души к Богу; но чувства изображены настолько живо, что неподготовленный читатель даже не замечает аллегории, воспринимая поэму как романтическое любовное произведение:
{{цитата|Все ложь, одна любовь указ беспрекословный, |и в мире все игра, что вне игры любовной… |Кто станет без любви, да внемлет укоризне:| он мертв, хотя б стократ он был исполнен жизни.}}
 
История о Хосрове и Ширин имеет персидское происхождение и взята Низами из эпико-исторической поэмы [[Фирдоуси]] «Шахнамэ». В её основе лежит правдивая история и герои являются историческими личностями, которые действительно существовали&lt;ref name=&quot;KhosrowShirinIranica&quot;&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROWO ŠIRIN AND ITS IMITATIONS
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;/ref&gt;.

Поэму «Хосров и Ширин» [[Низами Гянджеви]] не следует путать с «[[Алишер Навои#«Пятёрица»|Фархад и Ширин]]» [[Алишер Навои|Алишера Навои]].

=== Сюжеттың ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Сложный сюжет, описывающий множество приключений, кратко можно свести к следующему: герой — Хосров, [[Сасаниды|сасанидский]] царевич, затем шах Ирана [[Хосров II Парвиз]] (590—628 гг.)&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin, the second poem of Neẓāmi’s Ḵamsa, recounts the amorous relationship between the Sasanian king Ḵosrow II Parviz (590—628 CE), and the beautiful princess Širin.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, любит прекрасную Ширин, [[армяне|армянскую]]&lt;ref name=&quot;ираника&quot;&gt;[[Энциклопедия Ираника]], статья — [http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ] {{Wayback|url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami |date=20140517035448 }}: &lt;blockquote&gt;The Eskandar-nāma also has a lot of local color in the episodes set in the Caucasus, which must have appealed to the poet’s intended audience, and perhaps the most attractive character in the poem, Queen Nūšāba, belongs to that area, as does the Armenian princess who is the heroine of Ḵosrow o Šīrīn. Indeed, a striking feature in all three of the mentioned poems is the prominence of strong female characters.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ираника2&quot;&gt;[[Энциклопедия Ираника]], статья — [http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) FARHĀD (1)] {{Wayback|url=http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) |date=20201108112124 }}: &lt;blockquote&gt;FARHĀD, a romantic figure in Persian legend and literature, best known from the poetry of Neẓāmī Ganjavī (q.v.) as a rival with the Sasanian king Ḵosrow II Parvēz (r. 591—628) for the love of the beautiful Armenian princess Šīrīn.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt; принцессу из [[Барда (город)|Барды]]&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Низамий}}&lt;blockquote&gt; 2) «Хосров и Ширина», напис. в 1180 г. Любовь сасанидского царя Первиза к бардинской княжне Ширине должна аллегорически изображать стремление души человеческой к Богу; но эта поэма (как и последующие) так живо рисует человеческие характеры и страсти, что не предупреждённый читатель не может даже подозревать здесь аллегории. Изд. в Тебризе (без года), в Лагоре (1871); нем. пер. Гаммера (Лпц., 1809).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, племянницу (дочь брата) Шемиры, которую иначе звали Мехин Бану — могучей правительницы христианского [[Арран (область в Закавказье)|Аррана]]&lt;ref&gt;[yanko.lib.ru/books/lit/zar-lit-old-8l.pdf Пересказ содержания «Хосров и Ширин»]&lt;blockquote&gt;Друг Хосрова Шапур, изъездивший мир от Магриба до Лахора, соперник Мани в живописи и победитель Евклида в черчении, повествует о чудесах, увиденных на берегу Дербентского моря. Там правит грозная царица Шемира, именуемая также Мехин Бану. Она повелевает Арраном вплоть до Армении, а лязг оружия её войска слышен в Исфахане.&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;Хосров, восхищенный рассказом друга, лишается сна, думает лишь о неведомой пери. Наконец он посылает Шапура в Барду за Ширин. Шапур мчится в горах, где лазурные скалы облачены в желтые и красные одежды цветов.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Ширин также любит Хосрова, но политические соображения заставляют Хосрова жениться на византийской принцессе, Ширин же отвергает внебрачную близость, храня целомудрие. Движимый ревностью Хосров посылает влюблённому в Ширин зодчему Фархаду весть о смерти Ширин, из-за чего Фархад кончает с собой&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iranica.com/articles/farhad%20%281%29 |title=FARHĀD (1) |access-date=2010-12-21 |archive-date=2011-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020202642/http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, мы видим душу, погрязшую в грехах, которые не дают ей, при всем желании, соединиться с Богом. Лишь в конце Хосров отвергает земную тщету и соединяется с Ширин; но он гибнет от руки своего коварного сына, а Ширин, чтобы не достаться убийце, пронзает себя кинжалом над его телом&lt;ref&gt;{{cite web|title=ḴOSROW O ŠIRIN|url=http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin|access-date=2010-12-21|archive-date=2011-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117044311/http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== «Ләйлә һәм Мәжнүн» ==
{{main|Лейли и Меджнун (Низами Гянджеви)}}
[[Файл:Layla and Majnun.jpg|thumb|Лейли и Меджнун]]

Поэма «Лейли и Меджнун» ({{lang-fa| لیلی و مجنون }}) написана в [[1188 год]]у. В её основе сюжет старинной арабской легенды «[[Лейли и Меджнун (Низами)|Лейли и Меджнун]]» о несчастной любви юноши Кайса, прозванного «Меджнун» («Безумец»), к красавице Лейли. Поэма посвящена [[Ширваншахи|ширваншаху]] [[Ахситан I|Ахситану I]], по чьему заказу и была написана&lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = Низами Гянджеви. Лейли и Меджнун. К 840-летию Низами Гянджеви. Перевод с фарси, предисловие и комментарии Рустама Алиева.
 | ответственный = Редактор А. В. Старостин
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1981
 | тираж         = 4000
 | страницы      = 8
 | страниц       = 388
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Сара Ашурбейли]].
 | заглавие      = Государство Ширваншахов (VI-XVI вв.)
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1983 
 | страниц       = 341
 | страницы      = 143—144
}} &lt;blockquote&gt;В это же время большую известность на всем Ближнем Востоке получил другой гениальный поэт Низами, написавший в 1188 г. по заказу Ахситана поэму «Лейли и Меджнун».&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yamanaka&quot;&gt;{{статья
 | автор         = Yuriko Yamanaka.
 | издание       = Cultural change in the Arab world
 | заглавие      = The Desert as a Realm of Unbound Passion: Love and Madness in the Tale of Layla and Majnun
 | ответственный = Edited by Tetsuo Nishio
 | номер         = 55 
 | издательство  = Kokuritsu Minzokugaku Hakubutsukan (National Ethnology Museum)
 | год           = 2001 
 | страниц       = 174
 | страницы      = 149
}} &lt;blockquote&gt;The most famous Persian rendering of this tale is the epic romance ''Layla va Majnun'' by Nizami Ganjavi (1141—1209 A.D.). His ''Layla and Majnun'' (1188 A.D.) is the third work in his ''Khamza'' (Quintet, a collection of five great epic poems), and was written by the order of Akhsatan, a king of the Shirvan-shah dynasty.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Michiko Suzuki.
 | заглавие      = Oral Tradition of Epic and Folktales
 | издание       = Music culture in West Asia
 | издательство  = National Museum of Ethnology 
 | год           = 1980 
 | страниц       = 155
 | страницы      = 103
}} &lt;blockquote&gt;Its popularization was accelerated by ''Layli Majnun'', a romantic epic of about 4,000 verses, composed in 1188 by Nizami, at the request of Akhsatan I of Azerbaijan.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Эта поэма считается самым известным персидским изложением сказания о Лейли и Меджнуне&lt;ref name=&quot;Yamanaka&quot;/&gt;. В поэме 4600 строф&lt;ref name=&quot;Seyed-Gohrab&quot;&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN, a narrative poem of approximately 4,600 lines composed in 584/1188 by the famous poet Neẓāmi of Ganja.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Эта романтическая поэма относится к жанру «удри» (иначе «одри»). Сюжет поэм этого жанра — удри, прост и вращается вокруг безответной любви. Герои удри являются полувымышленными-полуисторическими персонажами и их поступки похожи на поступки персонажей других романтических поэм этого жанра&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … The romance belongs to the ʿUḏri (ʿOḏri) genre. The plot ofʿUḏri stories is simple and revolves around unrequited love; the characters are semi-historical and their actions are similar to, and easily interchangeable with, those of characters from otherʿUḏri romances. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Низами персифицировал арабскую-бедуинскую легенду, представив героев в качестве персидских аристократов. Он также перенес развитие сюжета в городскую среду и добавил несколько персидских мотивов, украсив повествование также описаниями природы&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … Persian verse romances are commonly about princes, and characters are usually related to courtly circles. Likewise, Neẓāmi portrays the lovers as aristocrats. He also urbanizes the Bedouin legend: Majnun does not meet Leyli in the desert amongst the camels, but at school with other children. Other Persian motifs added to the story are the childless king, who desires an heir; nature poetry, especially about gardens in spring and autumn, and sunset and sunrise; the story of an ascetic living in a cave; the account of the king of Marv and his dogs; the Zeyd and Zeynab episode; Majnun’s supplication to the heavenly bodies and God; his kingship over animals, and his didactic conversations with several characters. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэма была опубликована в различных странах в различных версиях текста. Однако иранский учёный Вахид Дастгерди в 1934 г. осуществил публикацию критического издания поэмы, составив её текст из 66 глав и 3657 строф, опустив 1007 куплетов, определив их как более поздние интерполяции (искажения, добавленные в текст), хотя он допускал, что некоторые из них могли быть добавлены самим Низами&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN. There are numerous editions of the romance from many countries, in a variety of forms. An enormous body of lithographed publications appeared in India, and these need to be examined not only for their texts but also for their illustrations. Critical editions of the romance appeared at the beginning of the twentieth century in Persia. The Persian scholar Waḥid Dastgerdi made a critical edition containing 66 chapters and 3,657 lines: he omits 1,007 couplets as interpolations, but he admits that some of these are by Neẓāmi. According to Dastgerdi, the interpolations must have taken place between 780/1349 and 800/1398. Under the supervision of Evgeniĭ E`duardovich Bertel’s, A. A. Alizada prepared another edition (Moscow, 1965) which consists of 66 chapters and 4,559 couplets. Behruz Ṯarvatiān’s edition has 63 chapters and 4, 553 verses, while the most recent critical edition of the poem, edited by Barāt Zanjāni, has 67 chapters and 4,583 verses.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Сюжет легенды таков: поэт Кейс влюбился в свою двоюродную сестру Лейлу, но Лейлу выдали за другого, а Кейс сошёл с ума и удалился в пустыню, где слагал стихи, посвящённые возлюбленной; и только после смерти возлюбленные соединились в одной могиле. Низами несколько видоизменил сюжет: у него Кейс сходит с ума от любви, и именно поэтому родители Лейлы отказывают ему. Лейла, насильно выданная замуж, умирает от любви к Кейсу; узнав об этом, Кейс приходит на её могилу и умирает там:
{{цитата|Уснули двое рядом навсегда.|
Уснули вплоть до страшного суда.}}

Автор задаётся вопросом: что получили влюблённые за свои земные страдания, где их место в загробном мире? В [[Кода|коде]] пересказывается сон, по которому влюбленные соединились в раю, где они живут как царь и царица&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … Leyli dies out of grief and is buried in her bridal dress. Hearing this news, Majnun rushes to her grave where he instantly dies. They are buried side by side and their graves become a site of pilgrimage. In the coda, someone dreams that they are united in Paradise, living as a king and queen. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Общий смысл поэмы — безграничная любовь, находящая выход лишь в высокой поэзии и ведущая к духовному слиянию любящих.

== «Ете һылыуҡай» ==
{{main|Семь красавиц}}
[[Файл:Folio from a Khamsa-c.jpg|thumb|Семь Красавиц. [[Художественная галерея Фрира]], [[Вашингтон (город)|Вашингтон]]]]

«Семь красавиц» («Хафт пейкар») ({{lang-fa| هفت پیکر }}) написана в [[1197 год]]у. Поэма посвящена правителю [[Мераге|Мараги]] Ала Ал-дин Кёрпе Арслану ибн Аг-Сонгору. Название поэмы дословно можно перевести, как «семь портретов», возможно перевести, как «семь красавиц», что отображает метафорическое значение. Безусловно, Низами намеренно дал поэме такое двусмысленное название, чтобы воспользоваться игрой слов&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;HAFT PEYKAR, a famous romantic epic by Nezami of Ganja (Neẓāmi Ganjavi) from the last decade of the 6th/12th century. The title can be translated literally as &quot;seven portraits, &quot; but also with the figurative meaning of «seven beauties.» Both translations are meaningful and the poet doubtless exploited intentionally the ambiguity of the words.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Сюжет поэмы основан на событиях персидской истории и легенде о [[Бахрам Гур|Бахраме Гуре]] (Бахрам V), [[Сасаниды|сасанидском]] шахе, отец которого [[Йездигерд I]] двадцать лет оставался бездетным и заимел сына только после того, как обратился с мольбами дать ему ребёнка к [[Ахура Мазда|Ахура Мазде]].

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
После долгожданного рождения Бахрама по совету мудрецов его отправляют на воспитание к арабскому царю Номану. По приказу Номана был построен прекрасный новый дворец — Карнак. Однажды в одной из комнат дворца Бахрам находит портреты семи принцесс из семи разных стран, в которых он влюбляется&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;After the customary long introductory sections, the poet gives an account of the birth of Bahrām, the often-told story of his upbringing at the court of the Arab king Noʿmān (here, as often, mislocated in the Yemen instead of al-Ḥira) and the construction of Noʿmān’s fabled palace, Ḵᵛarnaq. Reared in the desert, Bahrām becomes a formidable huntsman. Wandering through the palace, Bahrām discovers a locked room containing the portraits of seven princesses, one from each of the seven climes, with whom he immediately falls in love.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. После смерти отца Бахрам возвращается в Персию и восходит на престол. Став царем, Бахрам предпринимает поиски семи принцесс и женится на них. Он приказывает архитектору построить семь величественных зданий для каждой из своих новых жён&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Bahrām’s father Yazdjerd (i.e. Yazdegerd I) dies, and Bahrām returns to Persia to claim his throne from a pretender. After much palaver he is recognized as king. He rescues his people from a famine. Next Nezami picks up the story of Bah-rām’s hunting expedition with the loose-tongued slave-girl Feṭna, but alters the version known from the Šāh-nāma considerably; here the girl is not put to death, but eventually pardoned, and the king learns a lesson in clemency. The king sets out in search of the seven princesses and wins them as his brides. He orders his architect to construct seven domes to house his new wives.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Архитектор рассказывает Бахраму, что согласно астрологии, каждой страной правит одна из семи планет, и даёт совет Бахраму украсить каждый из дворцов для жен Бахрама в оттенках цвета, с которым ассоциируется планета, правящая страной, откуда прибыла каждая из красавиц&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;The craftsman tells him that each of the climes is ruled by one of the seven planets and advises him to assure his good fortune by adorning each dome with the color associated with the clime and planet of its occupant.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Вначале Бахрам относился скептически к предложению архитектора, но потом даёт согласие на такое оформление дворцов для своих жен. После завершения строительства принцессы поселяются в своих дворцах. Бахрам посещает каждую принцессу в определённый день недели: в субботу — индийскую принцессу, которой правит Сатурн, в чёрном дворце, в воскресенье — греческую принцессу, которой правит солнце, в жёлтом дворце, и т. д. Интересно, что в красном дворце живёт русская княжна. Каждая из принцесс рассказывает царю свою историю, которая соответствует определённому настроению и её соответствующему цвету&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;The king is at first skeptical but eventually lets the architect have his way. The princesses take up residence in the splendid pavilions. The king visits each princess on successive days of the week: on Saturday the Indian princess, who is governed by Saturn, in the black dome, on Sunday the Greek princess, who is governed by the sun, in the yellow dome, and so on. Each princess regales the king with a story matching the mood of her respective color. These seven beautifully constructed, highly sensuous stories occupy about half of the whole poem.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Сюжет каждой новеллы — любовное переживание, причём, в соответствии с переходом от чёрного цвета к белому, грубая чувственность сменяется духовно просветлённой любовью.

Вторая тематическая линия поэмы — превращение Бахрама Гура из легкомысленного царевича в справедливого и умного правителя, борющегося с произволом и насилием. Проходят годы. Пока царь был занят своими женами, один из его визирей захватил власть в стране. Неожиданно Бахрам обнаруживает, что дела в его царстве в беспорядке, казна пуста, а соседние правители собираются на него напасть. Расследовав деяния министра, Бахрам приходит к выводу, что тот виновен в бедах, постигших царство. Он приговаривает злодея-министра к смертной казни и восстанавливает справедливость и порядок в своей стране. После этого Бахрам приказывает превратить семь дворцов своих жён в семь [[Зороастризм|зороастрийских]] храмов для поклонения Богу, а сам Бахрам отправляется на охоту и исчезает в глубокой пещере. Пытаясь найти дикого осла (gūr), Бахрам находит свою могилу (gūr)&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Years pass. While the king is busy with his wives an evil minister seizes power in the realm. Eventually Bahrām discovers that the affairs of the kingdom are in disarray, the treasury is empty and the neighboring rulers poised for invasion. To clear his mind, he goes hunting in the steppe. Returning from the hunt he comes across a herdsman who has suspended his dog from a tree. He asks him why. The shepherd tells the story of how the once faithful watchdog had betrayed his flock to a she-wolf in return for sexual favors. The king realizes that his own watchdog (the evil minister) is the cause of his misfortune. He investigates the minister. From the multitude of complainants he selects seven, who tell him of the injustices that they have suffered (the stories of the seven victims are the somber counterweight to the stories of the seven princesses). The minister is put to death. The king restores justice, and orders the seven pleasure-domes to be converted into fire temples for the worship of God. Bahrām goes hunting one last time and disappears mysteriously into a cavern. He seeks the wild ass (gūr) but finds his tomb (gūr).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Искәндәрнамә» ==
{{main|Искандер-наме}}

[[Файл:Iskender.jpg|thumb|Искандер на охоте]]

Поэма Низами «Искандер-наме», что переводится как «Книга Александра» ({{lang-fa| اسکندرنامه }}) написана между 1194 и 1202 гг. Низами считал эту поэму итогом своего творчества, по сравнению с другими поэмами «Хамсы» она отличается некоторой философской усложнённостью. Поэма является творческой переработкой Низами различных [[История Александра Великого|сюжетов и легенд об Искандере]] — [[Александр Македонский|Александре Македонском]], образ которого Низами расположил в центре поэмы. С самого начала он выступает как идеальный государь, воюющий только во имя защиты справедливости. Поэма состоит из двух формально независимых частей, написанных рифмованными куплетами и согласно метру «мотакареб» ([[аруз]]), которым написана поэма «[[Шах-наме]]»: «[[Шараф-наме]]» («Книга славы») и «[[Икбал-наме]]» или иначе «[[Кераб-наме]]» («книга судьбы»). «Шараф-наме» описывает (на основе восточных легенд) жизнь и подвиги Искандера. «[[Икбал-наме]]» композиционно делится на два больших раздела, которые можно озаглавить как «Искандер-мудрец» и «Искандер-пророк»&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ, the poetical version of the life of Alexander by the great 12th century narrative poet Neẓāmī Ganjavī (535—605/1141-1209). It consists of two formally independent works, both in rhymed couplets and in the motaqāreb meter (see ʿARŪŻ) of the Šāh-nāma. The first part is generally known as Šaraf-nāma, the second as Eqbāl-nāma or Ḵerad-nāma, but there is no strong evidence that the author used these names to distinguish the two parts, and in quite a few manuscripts the name Šaraf-nāma is in fact applied to the second of the two poems. In India they are also known as Eskandar-(or Sekandar-) nāma-ye barrī and baḥrī respectively. Together they form one of the five constituent parts of the Ḵamsa, the posthumous collection of Neẓāmī’s major poems, and in most, though not all, of the manuscripts they are the last constituent.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Долгое время вызывало сомнения время создания поэмы и очередность её расположения внутри сборника «Хамса». Однако в начале «Шараф-наме» Низами сказал, что ко времени написания тех строк уже он создал «три жемчужины» перед тем, как начать «новый орнамент», что подтвердило время создания. Кроме того, Низами оплакивает смерть Ширваншаха Аксатана, которому Низами посвятил поэму «Лейли и Маджнун», и адресует свои наставления его преемнику. Ко времени завершения поэмы власть династии Ширваншахов в Гяндже ослабла, поэтому Низами посвятил поэму малеку Ахара Носрат-аль-Дин Бискин бин Мохаммаду, которого Низами упоминает во введении к «Шараф-наме»
&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… But earlier in the same poem (Šaraf-nāma, chap. 9, vv. 49-51) Neẓāmī says that he has already created «three pearls» before undertaking this &quot;new ornament, &quot; strengthening the suspicion that the mention of a fourth title in chapter 13 is an interpolation. Moreover, in Šaraf-nāma, chap. 41, vv. 3-23, the author laments the death of the Šarvānšāh Aḵsatān (the dedicatee of Leylī o Majnūn) and addresses words of advice to his (unnamed) successor. This suggests that Neẓāmī originally planned to dedicate the Eskandar-nāma, like Leylī o Majnūn, to one of the kings of Šarvān. But that dynasty evidently lost power over Ganja by the time the poems were completed, and in their final form they are dedicated to the malek of Ahar, Noṣrat-al-Dīn Bīškīn b. Moḥammad. This ruler is mentioned in the introduction to Šaraf-nāma, chap. 10, vv. 11-12, where the poet makes a pun on his name Bīškīn («whose hatred is more»), though some of the manuscripts have a superscription claiming (wrongly) that the verses evoke Bīškīn’s overlord, the atabeg Noṣrat-al-Dīn Abū Bakr.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Тайный голос сообщает Искандеру, что он избран для возвещения истины всему миру, и приказывает объехать всю землю. Отправляясь в путь, Искандер берёт «книги мудрости» [[Аристотель|Аристотеля]], [[Платон]]а и [[Сократ]]а. Далее следуют описания четырёх путешествий Искандера, его встреч и диспутов с индийскими и греческими мудрецами, различные философские новеллы. Во время четвёртого путешествия (на север) он приходит в страну, где нет ни властей, ни притеснителей, ни богатых, ни бедных, ни преступлений, ни казней, где не знают лжи и несправедливости. Таким образом, во второй части поэмы Искандер предстает просветленным идеальным властителем, познавшим тщету земных устремлений. Поэма кончается описанием смерти Искандера и смерти самого Низами, очевидно написанным или по крайней мере дописанным кем-то другим.

Основные эпизоды легенды об Александре, которые известны в мусульманской традиции, собраны в «Шараф-наме»: рождение Александра, его наследование македонского трона, война против чернокожих, которые захватили Египет, война с персами, закончившаяся поражением и смертью Дара ([[Дарий III|Дария III]]) и женитьба Александра на дочери Дария и паломничество в [[Мекка|Мекку]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… The principal episodes of the legend of Alexander, as known to the Muslim tradition, are elaborated in the Šaraf-nāma: the birth of Alexander, his succession to the Macedonian throne, his war against the Negroes who had invaded Egypt, the war with the Persians, ending with the defeat and death of Dārā (see DARIUS III) and Alexander’s marriage to Dārā’s daughter, his pilgrimage to Mecca.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Далее Низами рассказывает о пребывании Александра на Кавказе и его визите к царице Нусабе из [[Барда (город)|Барды]] — городе, который располагался в непосредственной близости от родного города Низами [[Гянджа|Гянджи]], и её амазонках. Оттуда Александр направляется в [[Индия|Индию]] и Китай. В его отсутствие [[русы]] нападают на [[Кавказ]] и захватывают Барду, что они [[Набег русов на Бердаа (943)|фактически сделали за двести лет до Низами]], и берут в плен Нусабу&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Neẓāmī then dwells at some length on Alexander’s stay in the Caucasus and his visit to Queen Nūšāba of Bardaʿa (q.v.; in the immediate neighborhood of Neẓāmī’s home town, Ganja) and her court of Amazons; this lady takes over the role of Candace in earlier versions of the Alexander saga. Alexander then goes to India and China. During his absence the Rūs (i.e., the Russian Vikings) invade the Caucasus and capture Bardaʿa (as they in fact did some two centuries before Neẓāmī’s time) and take Nūšāba prisoner.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Узнав об этом, Александр воюет с русами и одерживает победу. Шараф-наме завершается рассказом о неудачных поисках Александром [[Живая вода|воды вечной жизни]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Alexander’s wars with the Rūs, which are depicted at considerable length, end with his victory and his magnanimous treatment of the defeated army. The Šaraf-nāma concludes with the account of Alexander’s unsuccessful search for the water of immortal life.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

В «Икбал-наме» Александр — бесспорный властитель мира, показан уже не как воин, но как мудрец и пророк. Он дискуссирует с греческими и индийскими философами, и значительную часть текста составляют беседы, в которых семь греческих [[мудрец]]ов рассказывают о своих идеях о [[Сотворение мира|сотворении мира]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… In the Eqbāl-nāma Alexander, the undisputed ruler of the world, is depicted no longer as a warrior, but as a sage and a prophet. He debates with Greek and Indian philosophers, and a sizeable part of the text is occupied by the discourses in which the seven Greek sages elaborate their ideas about the creation.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Не менее существенную часть составляют притчи, не имеющие прямого отношения к истории Александра. В завершение Низами рассказывает о конце жизни Александра и обстоятельствах смерти каждого из семи мудрецов. В этой части добавлена [[Интерполяция (текстология)|интерполяция]] о смерти самого Низами&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… But we find also a number of extended parables, of only tangential connection with the Alexander story but exceptionally well told. The poet then tells of Alexander’s end and adds an account of the circumstances of the death of each of the seven sages. It is at this point that an interpolator has added the already mentioned account of Neẓāmī’s own death.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. В то время как «Шараф-наме» относится к традиции персидской эпической поэзии, в «Икбал-наме» Низами продемонстрировал свои таланты дидактического поэта, рассказчика анекдотов и миниатюриста&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Whereas the Šaraf-nāma clearly belongs to the tradition of Persian epic poetry — though Neẓāmī makes no attempt to emulate the style and manner of the Šāh-nāma — in the Eqbāl-nāma he shows his talents as a didactic poet, an anecdotist and a miniaturist.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Хәмсә» Әзербайжанда ==
{{См. также|Кампания по приданию Низами статуса национального азербайджанского поэта}}
[[Файл:Дом Шекихановых 5 edited.jpg|thumb|left|160px|Изображение Ширин из «[[Хосров и Ширин]]» в интерьере [[дом Шекихановых|Дома Шекихановых]] в Шеки&lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = Наталья Михайловна Миклашевская 
 | ответственный = Вступительная статья: доктор искусствоведения проф. К. Керимов. Составители: ст. науч. сотрудник, искусствовед Т. Исмаилова, мл. науч. сотрудник С. Дадашева. Редактор: народный художник Азерб. ССР, лауреат Гос. премии СССР, Кязим-заде К. М.
 | место         = Б.
 | год           = 1979
}}&lt;/ref&gt;]]
Портретами героев «Хамсе» (изображения на мотивы поэм «Лейли и Меджнун», «Хосров и Ширин», «Семь красавиц» и др.)&lt;ref&gt;{{книга
 | ответственный = Под общей редакцией М. А. Казиева.
 | заглавие      = Азербайджан (Исторические и достопримечательные места)
 | часть         = Город Нуха. Дом Шекихановых
 | место         = Б.
 | издательство  = Издательство АН Азербайджанской ССР
 | год           = 1960
 | страницы      = 113
}}&lt;/ref&gt; украшены стены центрального зала второго этажа [[Дом Шекихановых|дома Шекихановых]] [[XVIII век]]а в [[Шеки]]&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие = Шәкихановларын еви
 |ответственный = Под ред. Дж. Кулиева
 |место = [[Азербайджанская советская энциклопедия]]
 |издательство = Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии
 |год = 1987 
 |том = 10
 |страницы = 505
}}&lt;/ref&gt;. Азербайджанский художник [[Халыков, Газанфар Алекпер оглы|Газанфар Халыков]] выполнил акварельные рисункы к поэмам «Хосров и Ширин» ([[1940]]) и «Искандер-наме» ([[1953]]) из «Хамсе», при создании которых использовал композиционные приёмы средневековых миниатюристов&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Халыков Газанфар Алекпер оглы
 |ответственный = Под ред. [[Полевой, Вадим Михайлович|Полевого В. М.]]
 |издание       = Популярная художественная энциклопедия
 |место         = М.
 |год           = 1986
 |издательство  = [[Советская энциклопедия]]
 |страницы      = 
}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Рисунок Лейли и Меджнуна на станиции метро Низами в Баку.jpg|thumb|200px|«[[Лейли и Меджнун (Низами Гянджеви)|Лейли и Меджнун]]». [[Низами Гянджеви (станция метро)|Станция метро «Низами Гянджеви»]]. Художник [[Абдуллаев, Микаил Гусейн оглы|Микаил Абдуллаев]]]]
«Пятерице» [[Низами Гянджеви]] посвящены мозаичные рисунки на стенах [[Низами Гянджеви (станция метро)|бакинской станции метро «Низами Гянджеви»]], выполненные художником [[Абдуллаев, Микаил Гусейн оглы|Микаилом Абдуллаевым]]. В 1959 году в [[Баку]] появился [[Бахрам Гур (памятник)|памятник Бахрам-Гуру]] — персонажу поэмы «Семь красавиц». Это был первый в Азербайджане скульптурный памятник литературному герою одной из поэм Низами Гянджеви. На родине поэта — во втором по величине городе [[Азербайджан]]а — [[Гянджа|Гяндже]], где поэт прожил всю свою жизнь, воздвигнута монументальная скульптура, посвящённая знаменитой «Пятерице».

В начале [[1940-е|1940-х годов]] азербайджанский композитор [[Узеир Гаджибеков]] написал два романса на стихи Низами Гянджеви соответственно образам семи героинь из поэмы «Семь красавиц» — «[[Сенсиз]]» («Без тебя», 1941) и «[[Севгили джанан]]» («Возлюбленная», 1943)&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Сафарова, Земфира|Сафарова З.]]
 |заглавие      = Узеир Гаджибеков
 |место         = Баку
 |издательство  = Язычы
 |год           = 1985 
 |страниц       = 64 
 |страницы      = 61
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Романс-газелла &quot;&gt;{{cite news|title=Романс-газелла|publisher=Электронная библиотека Узеира Гаджибекова|url=http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=544&amp;lang=RU|access-date=2010-06-18|archive-date=2014-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106230052/http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=544&amp;lang=RU|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. В [[1949 год]]у Кара Караев пишет [[сюита|сюиту]] «Семь красавиц», а в [[1952 год]]у по мотивам поэмы — [[Семь красавиц (балет)|одноимённый балет]] (авторы [[либретто]] — [[Идаятзаде, Исмаил Гусейн оглы|Исмаил Идаятзаде]], [[Юрий Слонимский]] и [[Сабит Рахман]])&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Абасова, Эльмира|Абасова Э. А.]], [[Касимов, Кубад Абдулла оглы|Касимов К. А.]]
 | заглавие      = Очерки музыкального искусства Советского Азербайджана 1920-1956
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1970 
 | страниц       = 178
 | страницы      = 131
}}&lt;/ref&gt;. Этот балет был впервые поставлен на сцене [[Азербайджанский театр оперы и балета|Азербайджанского театра оперы и балета]]&lt;ref name=&quot;Караев &quot;&gt;{{статья
 |автор         = [[Абасова, Эльмира|Абасова Э. А.]]
 |заглавие      = Караев К. А.
 |издание       = Музыкальная энциклопедия
 |место         = М.
 |год           = 1973—1982
 |издательство  = [[Советская энциклопедия]], [[Советский композитор]]
 |ответственный = Под ред. Ю. В. Келдыша
}}&lt;/ref&gt; в Баку [[7 ноября]] 1952 года. В [[1942 год]]у азербайджанским композитором [[Тагизаде-Гаджибеков, Ниязи Зульфугар оглы|Ниязи Тагизаде-Гаджибековым]] по мотивам поэмы «Хосров и Ширин» была написана опера «[[Хосров и Ширин (опера)|Хосров и Ширин]]»&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Ниязи
 |издание       = Большая биографическая энциклопедия
 |год           = 2009
}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Scene from Seven beauties ballet.jpg|thumb|left|250px|Сцена из постановки балета «[[Семь красавиц (балет)|Семь красавиц]]» [[Кара Караев]]а]]
По мотивам поэмы «Лейли и Меджнун» [[азербайджан]]ский композитор [[Кара Караев]] написал симфоническую поэму «Лейли и Меджнун» (первое исполнение в Баку 29 сентября 1947 года на торжественном вечере в честь 800-летия Низами Гянджеви)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://qara-qarayev.musigi-dunya.az/ru/cr_chrono.html |title=Официальный сайт, посвящённый Кара Караеву |access-date=2016-01-03 |archive-date=2016-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160928133912/http://qara-qarayev.musigi-dunya.az/ru/cr_chrono.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; и одноактный балет «[[Лейли и Меджнун (балет, 1969)|Лейли и Меджнун]]». В [[1961 год]]у по мотивам поэмы «Лейли и Меджнун» на киностудии «[[Азербайджанфильм]]» был снят одноимённый фильм (роль Меджнуна исполнял [[Нодар Шашик-оглы]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.afc.az/rus/az_films/s/17.shtml |title=Официальный сайт Фильм Бюро Азербайджана |access-date=2016-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307005220/http://www.afc.az/rus/az_films/s/17.shtml |archive-date=2016-03-07 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Барельеф Искандера и Нушабе на памятнике Низами в Баку.jpg|thumb|200px|[[Александр Македонский|Искандер]] и Нушабе («Искандернаме»). Барельеф на постаменте [[Памятник Низами Гянджеви (Баку)|памятника Низами Гянджеви]] в Баку]]
На [[Памятник Низами Гянджеви (Баку)|памятнике Низами Гянджеви]], установленному в [[1949 год]]у в Баку, высечено семь барельефов, изображающих героев поэм из «Хамсе». Среди них — Нушериван, слушающий беседу сов («Сокровищница тайн»), Фархад, прокладывающий дорогу через гору Биситун («Хосров и Ширин»), Лейли и Меджнун, учащиеся в школе («Лейли и Меджнун»), убивающий дракона [[Бахрам Гур]] («Семь красавиц»), [[Александр Македонский|Искандер]] на приёме у царицы Нушабе («Искандернаме») и др. Барельефы исполнены скульптором А. Хрюновым по эскизам художника Газанфара Халыкова&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Габибов, Нуреддин Давуд оглы|Н. Габибов]], [[Наджафов, Мурсел Кули оглы|М. Наджафов]].
 |заглавие      = Искусство Советского Азербайджана
 |место         = М.
 |издательство  = [[Искусство (издательство)|Искусство]]
 |год           = 1960
 |страниц       = 198
 |страницы      = 132
}}&lt;/ref&gt; и расположены на семи гранях, по бокам от бронзовой доски с именем поэта.

В начале 2008 года в Национальной Библиотеке Австрии была обнаружена старинная рукопись «Хамсе — Пятерицы». После окончания восстановительных работ электронная копия Пятерицы была передана в дар Министерству Культуры и Туризма Азербайджана. А 23 апреля 2008 года, в [[Вена|Вене]] в Национальной Библиотеке Австрии состоялся вечер [[Азербайджанская литература|азербайджанской литературы]]. На вечере прошла презентация электронного диска (CD) со сборником поэм «Хемсе» и книги [[Низами Гянджеви]]. В мероприятии принимали участие заместитель министра культуры Азербайджана Адалет Велиев, главный директор Национальной Библиотеки Австрии Йохана Рахингер, представители посольства Азербайджана в Вене и другие официальные лица&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://subscribe.ru/archive/country.other.trend/200804/24031526.html/ |title=В Вене состоялся вечер азербайджанской литературы |access-date=2009-02-26 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304133539/http://subscribe.ru/archive/country.other.trend/200804/24031526.html/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aztv.az/xbdx/x-1.asp?id=1787&amp;il=2008 В Азербайджан доставлен электронный вариант рукописи «Хамсе» великого азербайджанского поэта и мыслителя Низами Гянджеви]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref|az}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* «Райские сады. „Хамсе“, или „Пятерица“ Низами. Персидская рукопись из Исфахана», фильм {{нп5|Жобер, Ален|Алена Жобера|fr|Alain Jaubert}} из цикла «[[Палитры]]» (Франция, 1997).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|часть= Хамса|страницы= 443|автор= |заглавие= Словарь литературоведческих терминов|ответственный= Ред.-сост.: [[Тимофеев, Леонид Иванович|Л. И. Тимофеев]] и [[Тураев, Сергей Васильевич|С. В. Тураев]]|место= М.|издательство= «Просвещение»|год=1974|страниц= 509|тираж= 300000|ref= }}

== Һылтанмалар ==
* {{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/kamsa-of-nezami|заглавие=Ḵamsa of Neẓāmi|автор=Domenico Parrello}}

{{Низами Гәнжәүи}}

[[Категория:Фарсы телендәге әҙәбиәт]]
[[Категория:Фарсы шиғриәте]]
[[Категория:Книги XII быуат китаптары]]
[[Категория:Хәмсә| ]]</text>
      <sha1>97dj84qdp4tmiz136ca32e1n0a4vsnm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297098</id>
      <parentid>1297088</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:18:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1297098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84339" sha1="r1dyzo0c1y1gh99m2k9byd0upmu5ivu" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=15 май 2026}} 
{{Ук}}
{{Значения|Хамса}}
[[Файл:Muhammad during the Isra and Mi'raj - from Nezami's Khamsa dated 1494.jpg|250px|thumb|Хәмсә ҡулъяҙмаһынан 1494 йыл менән даталанған [[миниатюра]], [[Мөхәммәт Пәйғәмбәр]]ҙең [[Мәккә]]ләге [[Бурак (ислам)|Бурак]]та [[күк]]кә (Мирадж) күтәрелеүен, шулай уҡ күп ҡанатлы архангел Гавриилды (уңда) һүрәтләй]]

'''«Хәмсә»''' йәки икенсе төрлө '''«Пятери́ца» «Бишлек»''' — [[Персидская литература|фарсы әҙәбиәте]] ҡомартҡыһы&lt;ref&gt;{{книга
 |автор= Juan Eduardo Campo
 |часть=
 |ссылка часть=
 |заглавие= Encyclopedia of Islam
 |оригинал=
 |ссылка=https://books.google.am/books?id=OZbyz_Hr-eIC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 |викитека=
 |ответственный=
 |издание=
 |место=
 |издательство=Infobase Publishing
 |год=2009
 |volume=
 |pages= 551
 |columns=
 |allpages=
 |серия=
 |isbn=
 |тираж=
 |ref= 
}}{{начало цитаты}}Another noteworthy work of Persian literature was the Khamsa (Quintet) of Nizami (1141—1209), which retold some of the heroic and romantic stories of the Shahnamah, the Arabic romance of Majnun and Layla, and incorporated poetic reflections on philosophical and religious themes. Nizami had a great influence on the subsequent development of Persian poetry.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt; — «Пандж Гандж» тигән дөйөм исем менән берләштерелгән биш поэма, фарсы теленән тәржемә иткәндә, «Биш аҫыл таш» тип тәржемә ителә. Фарсы әҙәбиәте классигы [[Низами Гәнжәүи]]ҙең төп әҫәре (1141-1209). «Хамсе» — ғәрәп телендәге «хамса» ({{lang-ar|خمسة }}) һүҙенең фарсыса әйтелеше (ғәр). Бөтә биш поэма ла Низами оҫта төҙөгән [[мәснәүи]] ([[Двустишие|ике юллыҡ шиғыр]]) формаһында яҙылған.

Поэмаларҙың беренсеһе — «[[Серҙәр хазинаһы]]» («''Махзан аль-Асрар''»), — [[Санаи, Абу-ль-Маджд Махмуд|Санаи]]ҙың (1131 й.вафат булған) «Сад правды» монументаль поэмаһы йоғонтоһонда яҙылған&lt;ref name=&quot;IranicaClassical&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.iranica.com/articles/iran-viii2-classical-persian-literature
 |title       = Iran: Classical Persian Literature
 |author      = Charles-Henri de Fouchécour
 |date        = 2006-12-15
 |work        = 
 |publisher   = Encyclopædia Iranica
 |access-date  = 2010-10-07
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMRhddT?url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii2-classical-persian-literature
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}{{начало цитаты}}The first of his five (see below) ‘Treasures’ was influenced by Sanāʾi of Ghazna’s (d. 1131) monumental Garden of Truth (Ḥadiqa al-ḥadiq wa šariʿa al-ṭariqa; q.v.).{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;.  «Хосров һәм Ширин», «Ете гүзәл» («''Хафт пейкар''») һәм «Искәндәрнамә» поэмаларының нигеҙендә урта быуат [[рыцарь]] тарихтары ята. [[Хосров II Парвиз|Хосров]] һәм Ширин,  [[Бахрам V|Бахрам Гур]] һәм Бөйөк Александр (улар Фирҙәүсиҙең «Шаһнамэ» поэмаһында айырым эпизодтарҙа күренә) Низами поэмаларында сюжет үҙәгенә ҡуйыла һәм уның өс поэмаһының төп геройҙары булып тора. «[[Ләйлә һәм Мәжнүн]]» поэмаһы ғәрәп легендалары нигеҙендә яҙылған. Низами бөтә биш поэмаһында ла ҡулланылған сығанаҡтар материалын байтаҡ эшкәрткән.

Низами поэмаларында, тап уның һүрәтләүҙәре арҡаһында беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған уникаль мәғлүмәттәр бар. Мәҫәлән, музыканттарҙы ентекле һүрәтләүе «Хәмсә»нең мауыҡтырғыс предметтарының береһе булып  тора. Низами поэмалары — XII быуаттағы фарсы музыка ижады һәм музыка ҡоралдары тураһындағы хәҙерге заман белеменең төп сығанағы&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter J. Chelkowski
 |заглавие      = Mirror of the Invisible World
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 4
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}{{начало цитаты}}The details with which Nizami describes musicians are one of the delights of the Khamseh and make it a principal source of our present knowledge of the twelfth-century Persian musical composition and instruments.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. Низамиҙың ябай кешеләр менән ҡыҙыҡһыныуы күп булыуға ҡарамаҫтан, Низами идара итеүҙең монархия формаһы институтын инҡар итмәй һәм уны фарсы йәшәү рәүешенең интеграль, рухи һәм изге өлөшө тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter J. Chelkowski
 |заглавие      = Mirror of the Invisible World
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 4
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}{{начало цитаты}}However, in spite of his interest in commoners, Nizami did not reject the institution of kingship; he always believed it was an integral and sacred part of the Persian way of life.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. Низами һарай тормошонда ҡатнашыуҙан ҡасһа ла, үҙенең һәр поэмаһын айырым хакимға бағышлай, был уның заманында киң таралған традиция була.

[[Низами Гәнжәүи]]ҙең «Хәмсә»һе фарсы шиғриәте үҫешенә генә түгел, ә көнсығыш шиғриәте үҫешенә лә ҙур йоғонто яһай. [[Әзербайжан әҙәбиәте]]ндә Хәмсә йоғонтоһо аҫтында әҫәрҙәр ижад ителә. Низами тарихтан һәм фольклорҙан темалар һайлаған «Пятери́ца» аталған (нарицательный) исем тип ҡабул ителә һәм [[Алишер Навои]], [[Мөхәммәт Фүзули]], [[Абдурахман Жәми]], [[Әмир Хосров Дәһләүи]] һәм башҡа күренекле шағирҙарға үрнәк нигеҙе булып тора, улар шул уҡ темаларға шундай уҡ биш поэма яҙа. Низами үҙенең поэмаларында шағир һәм лирик ҡына түгел, ә хакимдарҙың наҙанлығын, залимлығын (деспотизм) һәм монафиҡлығын (ханжество) фашлаусы булып сығыш яһай. Ул кешене, уның мөхәббәтен, эшһөйәрлеген, татыулығын һәм дуҫлығын данлай.

Низами поэмаларының сюжеттары фарсы миниатюралы һынлы сәнғәтенә мул ижади материал бирә: уның «Хәмсә»һе Фирҙәүсиҙең «Шаһнамә»һе менән бергә иң йыш иллюстрацияланған әҙәби әҫәр булып тора&lt;ref&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/kamsa-of-nezami|заглавие=Ḵamsa of Neẓāmi|автор=Domenico Parrello}}&lt;/ref&gt;.

== «Серҙәр хазинаһы» ==
{{main|Сокровищница тайн}}
[[Файл:Khamseh Nizami 001.jpg|thumb|left|[[XVI быуат]]тағы [[Тебризская школа миниатюры|Тәбриз мәктәбе]]нең миниатюраһы. [[Солтан Мөхәммәт]] ижад иткән «Солтан Санжар һәм ҡарсыҡ»]]

«Махзан әл-Асрар» поэмаһы ({{lang-fa|مخزن الاسرار}}, «Сокровищница тайн»)  1163 йылда яҙылған, әммә ҡайһы бер тикшеренеүселәр 1176 йылда яҙылған ти. 2250 фарсы ике юллығынан торған был этик-фәлсәфәүи поэма [[Эрзиндан]] хакимы Фәхретдин Баһрамшаһҡа арналған. Поэма эзотерик, фәлсәфәүи һәм теологик темаларҙы аса һәм суфый традицияһы йүнәлешендә яҙылған, шуға бәйле һуңынан был жанрҙа ижад иткән бөтә шағирҙар өсөн өлгө булып хеҙмәт иткән.

Поэма егерме бүлеккә бүленгән, уларҙың һәр береһе дини һәм әхлаҡи темаларға арналған айырым трактат булып тора. Һәр бүлек шағирҙың үҙенә уның әҙәби псевдонимы яҙылған апострофа (мөрәжәғәт) менән тамамлана&lt;ref name=&quot;JTP&quot;&gt;JTP de Bruijn. Persian Sufi Poetry, An Introduction to the Mystical — Taylor and Francis(Routledge) 1997 pp 97-98&lt;/ref&gt;. Шиғырҙарҙың йөкмәткеһе һәр бүлектең исеме менән күрһәтелә һәм типик [[Гомилетика|гомилетик]] стилдә яҙылған&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Рухи һәм практик мәсьәләләрҙе тикшергән, батшаларҙың ғәҙеллеген, ике йөҙлөлөктө ситкә тайпылдырыуҙы вәғәзләгән, был донъяның ығы-зығылы ысынбарлығы һәм үлемдән һуң тормошҡа әҙерләнеү кәрәклеге тураһында иҫкәрткән тарихтар. Низами идеаль йәшәү рәүешен вәғәзләй, үҙенең уҡыусыһына алла булдырғандар араһында юғары социаль дәрәжәле кешеләрҙең иғтибарын йәлеп итә, шулай уҡ кеше үҙенең рухи тәғәйенләнеше тураһында уйларға тейеш, тип яҙа&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Бер нисә бүлектә Низами батшаларҙың бурыстарына мөрәжәғәт итә, әммә дөйөм алғанда, ул үҙенең хакимы булған ҡурсалаусыһына түгел, ә бөтә кешелеккә мөрәжәғәт итә&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;.

«Серҙәр хазинаһы» «Речь о превосходстве слова» бүлеге менән асыла:
{{цитата|Весь предел естества захватили при помощи слова. |Письмена шариата скрепили при помощи слова.}}

{{цитата| В том саду, над которым предвечные звезды повисли,|
Что острее, чем слово толкующих тонкие мысли?|
И хоть светлое слово не явит благой красоты|
Почитателям праха, чьи праздные мысли пусты, -|
Мы лишь в слове живем. Нас объемлет великое слово:|
В нем бесследно сгореть наше сердце всечасно готово.}}

Низами өсөн һүҙ — шағир һүҙе генә түгел, суфый традицияһына тап килгән пәйғәмбәр һүҙе лә, сөнки суфый өсөн шиғриәт — ул шул уҡ дини пәйғәмбәрлек хеҙмәте:
{{цитата|Стихотворные речи — возвышенной тайны завеса| — тень речений пророческих. Вникни! Полны они веса.}}

{{цитата|В том великом пространстве, где веет дыханье Творца,| светлый путь для пророка, а далее — он для певца.}}

«Серҙәр Хазинаһы»ның төп өлөшөн егерме «Телмәр» биләй. Беренсе телмәр —донъяны һәм кешене барлыҡҡа килтереү тураһында. Низами буйынса, донъяны барлыҡҡа килтереү нигеҙе булып мөхәббәт хеҙмәт итә:
{{цитата|До поры, как любовь не явила дыханье своё,| в бездне небытия не могло засиять бытие.}}

Беренсе һүҙ-донъяны һәм кешене барлыҡҡа килтереү тураһында. Низами буйынса, донъяны барлыҡҡа килтереү өсөн нигеҙ булып мөхәббәт хеҙмәт итә

Икенсе телмәр — «Шаһҡа ғәҙеллек тураһында нәсихәт». Низами ғәҙеллеккә һәм подданныйҙарҙың именлеген ҡайғыртыуға саҡыра, иҙеү һәм көс ҡулланыу өсөн яза менән янай. 

Өсөнсө телмәр — донъяның үҙенсәлеге тураһында; дүртенсеһе — шаһтың подданныйҙарға ҡарата мәрхәмәтле мөнәсәбәте тураһында; бишенсеһе — ҡартлыҡ тураһында; алтынсыһы — барлыҡҡа килтерелгәндең үҙенсәлектәре тураһында; етенсеһе — кешенең хайуандарҙан өҫтөнлөгө тураһында һ.б. Телмәрҙәрҙең темалары ҡиссалар (притча) менән раҫлана.

Юғары риторик стилдә яҙылған «Сокровищница тайн» поэмаһы романтик эпик поэма түгел, уның маҡсаты — һарай яны донъяуи әҙәбиәтенең сикләүҙәрен еңеп сығыу&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Был әҫәр менән Низами фарсы шиғриәтендә [[Санаи, Абу-ль-Маджд Махмуд|Санаи]] асҡан һәм иң алдынғы ижадсы һаналған [[Аттар]] артынан эйәргән күп кенә фарсы шағирҙары һайлаған йүнәлеште дауам итә&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;.

== «Хосров һәм Ширин» ==
{{main|Хосров и Ширин}}

[[Файл:Nizami - Khusraw discovers Shirin bathing in a pool.jpg|thumb|Хосров һәм Ширин]]

Яратҡан ҡатынының үлеме менән бәйле кисерештәр тәьҫирендә Һәм Гурганиҙың «Вис һәм Рамин» поэмаһынан тәьҫирләнеп, Низами үҙенең тәүге шедеврын — «Хосров һәм Ширин» поэмаһын яҙа&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin… The death of his beloved wife, and the perusal of Gorgāni’s Vis o Rāmin, inspired Neẓāmi’s second major narrative poem: Ḵosrow and Širin (1181), his first masterpiece. It has a complex structure with several genres exploited simultaneously; and contains many verbal exchanges and letters, all imbued with lyrical intensity. Širin, an Armenian princess, is of the same proud and aristocratic mettle as Vis, both ardently faithful to their declared love and daring enough to force the hand of Fate, a Destiny that plays, in the case of Širin, upon the weaknesses and youthful foibles of her lover, Ḵosrow Parviz, grandson of Ḵosrow I.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.  «Хосров һәм Ширин» поэмаһы ({{lang-fa|خسرو و شیرین }}) 1175/1176 һәм 1191 йылдар араһында 16 ай йылы дауамында яҙылған&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin… The poem was composed over a period of about 16 lunar years, between 571/1175-6 and 587/1191 (cf. de Blois, pp. 440, 446; Zarrinkub, p. 25ff.).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, Низами өсөн генә түгел, ә бөтә [[Персидская литература#Поэзия|фарсы шиғриәте]]  өсөн дә әҙәбиәттә боролош нөктәһе була. Бынан тыш, был фарсы әҙәбиәтендә тулы структур һәм артистик берҙәмлеккә өлгәшкән беренсе поэма була&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter Chelkowski
 |заглавие      = &quot;Mirror of the Invisible World&quot;
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 117
 |страницы      = 6
 |isbn          = 
}}&lt;blockquote&gt;«Khosrow and Shirin» proved to be a literary turning point not only for Nizami but for all of Persian poetry. Furthermore it was the first poem in Persian literature to achieve complete structural and artistic unity&quot;&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэма [[Сельджуки|сәлжүк]] Солтаны Тоғрул II, [[Атабеки Азербайджана| Әзербайжан Атабегы]] [[Мухаммед Джахан Пехлеван|Мөхәммәт ибн Элдигиз Джахан Пахлаван]] һәм уның ҡустыһы [[Ҡыҙыл Арыҫлан]]ға арналған. Тарватьян (Тәһран, 1987—1988 йй.) баҫмаһындағы поэмала 100 бүлеккә бүленгән 6150 ике юллыҡ шиғыр бар. Поэма бер үк ваҡытта бер нисә төрлө жанр үрелеп барған ҡатмарлы структуралы&lt;ref name=&quot;IranicaClassical&quot;/&gt;.

Асылда, был шулай уҡ суфый әҫәре, ул аллегорик рәүештә йәндең Аллаға ынтылышын һүрәтләй; әммә хистәр шул тиклем йәнле һүрәтләнә, быны ҡабул итергә әҙер булмаған уҡыусы аллегорияны һиҙмәй ҙә, поэманы романтик мөхәббәт әҫәре тип ҡабул итә:
{{цитата|Все ложь, одна любовь указ беспрекословный, |и в мире все игра, что вне игры любовной… |Кто станет без любви, да внемлет укоризне:| он мертв, хотя б стократ он был исполнен жизни.}}
 
Хосров һәм Ширин тураһындағы тарих фарсы сығышлы, һәм Низами уны [[Фирҙәүси]]ҙең «Шаһнамә» эпик-тарихи поэмаһынан алынған. Уның нигеҙендә ысын тарих ята һәм геройҙар — ысынбарлыҡта булған тарихи шәхестәр&lt;ref name=&quot;KhosrowShirinIranica&quot;&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROWO ŠIRIN AND ITS IMITATIONS
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;/ref&gt;.

[[Низами Гәнжәүи]]ҙең «Хосров һәм Ширин» поэмаһын [[Алишер Навои|Алишера Навои]]ҙың «[[Алишер Навои#«Пятёрица»|Фәрхәд һәм Ширин]]»  поэмаһы менән бутарға ярамай.

=== Сюжеттың ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Сложный сюжет, описывающий множество приключений, кратко можно свести к следующему: герой — Хосров, [[Сасаниды|сасанидский]] царевич, затем шах Ирана [[Хосров II Парвиз]] (590—628 гг.)&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin, the second poem of Neẓāmi’s Ḵamsa, recounts the amorous relationship between the Sasanian king Ḵosrow II Parviz (590—628 CE), and the beautiful princess Širin.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, любит прекрасную Ширин, [[армяне|армянскую]]&lt;ref name=&quot;ираника&quot;&gt;[[Энциклопедия Ираника]], статья — [http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ] {{Wayback|url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami |date=20140517035448 }}: &lt;blockquote&gt;The Eskandar-nāma also has a lot of local color in the episodes set in the Caucasus, which must have appealed to the poet’s intended audience, and perhaps the most attractive character in the poem, Queen Nūšāba, belongs to that area, as does the Armenian princess who is the heroine of Ḵosrow o Šīrīn. Indeed, a striking feature in all three of the mentioned poems is the prominence of strong female characters.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ираника2&quot;&gt;[[Энциклопедия Ираника]], статья — [http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) FARHĀD (1)] {{Wayback|url=http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) |date=20201108112124 }}: &lt;blockquote&gt;FARHĀD, a romantic figure in Persian legend and literature, best known from the poetry of Neẓāmī Ganjavī (q.v.) as a rival with the Sasanian king Ḵosrow II Parvēz (r. 591—628) for the love of the beautiful Armenian princess Šīrīn.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt; принцессу из [[Барда (город)|Барды]]&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Низамий}}&lt;blockquote&gt; 2) «Хосров и Ширина», напис. в 1180 г. Любовь сасанидского царя Первиза к бардинской княжне Ширине должна аллегорически изображать стремление души человеческой к Богу; но эта поэма (как и последующие) так живо рисует человеческие характеры и страсти, что не предупреждённый читатель не может даже подозревать здесь аллегории. Изд. в Тебризе (без года), в Лагоре (1871); нем. пер. Гаммера (Лпц., 1809).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, племянницу (дочь брата) Шемиры, которую иначе звали Мехин Бану — могучей правительницы христианского [[Арран (область в Закавказье)|Аррана]]&lt;ref&gt;[yanko.lib.ru/books/lit/zar-lit-old-8l.pdf Пересказ содержания «Хосров и Ширин»]&lt;blockquote&gt;Друг Хосрова Шапур, изъездивший мир от Магриба до Лахора, соперник Мани в живописи и победитель Евклида в черчении, повествует о чудесах, увиденных на берегу Дербентского моря. Там правит грозная царица Шемира, именуемая также Мехин Бану. Она повелевает Арраном вплоть до Армении, а лязг оружия её войска слышен в Исфахане.&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;Хосров, восхищенный рассказом друга, лишается сна, думает лишь о неведомой пери. Наконец он посылает Шапура в Барду за Ширин. Шапур мчится в горах, где лазурные скалы облачены в желтые и красные одежды цветов.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Ширин также любит Хосрова, но политические соображения заставляют Хосрова жениться на византийской принцессе, Ширин же отвергает внебрачную близость, храня целомудрие. Движимый ревностью Хосров посылает влюблённому в Ширин зодчему Фархаду весть о смерти Ширин, из-за чего Фархад кончает с собой&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iranica.com/articles/farhad%20%281%29 |title=FARHĀD (1) |access-date=2010-12-21 |archive-date=2011-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020202642/http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, мы видим душу, погрязшую в грехах, которые не дают ей, при всем желании, соединиться с Богом. Лишь в конце Хосров отвергает земную тщету и соединяется с Ширин; но он гибнет от руки своего коварного сына, а Ширин, чтобы не достаться убийце, пронзает себя кинжалом над его телом&lt;ref&gt;{{cite web|title=ḴOSROW O ŠIRIN|url=http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin|access-date=2010-12-21|archive-date=2011-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117044311/http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== «Ләйлә һәм Мәжнүн» ==
{{main|Лейли и Меджнун (Низами Гянджеви)}}
[[Файл:Layla and Majnun.jpg|thumb|Лейли и Меджнун]]

Поэма «Лейли и Меджнун» ({{lang-fa| لیلی و مجنون }}) написана в [[1188 год]]у. В её основе сюжет старинной арабской легенды «[[Лейли и Меджнун (Низами)|Лейли и Меджнун]]» о несчастной любви юноши Кайса, прозванного «Меджнун» («Безумец»), к красавице Лейли. Поэма посвящена [[Ширваншахи|ширваншаху]] [[Ахситан I|Ахситану I]], по чьему заказу и была написана&lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = Низами Гянджеви. Лейли и Меджнун. К 840-летию Низами Гянджеви. Перевод с фарси, предисловие и комментарии Рустама Алиева.
 | ответственный = Редактор А. В. Старостин
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1981
 | тираж         = 4000
 | страницы      = 8
 | страниц       = 388
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Сара Ашурбейли]].
 | заглавие      = Государство Ширваншахов (VI-XVI вв.)
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1983 
 | страниц       = 341
 | страницы      = 143—144
}} &lt;blockquote&gt;В это же время большую известность на всем Ближнем Востоке получил другой гениальный поэт Низами, написавший в 1188 г. по заказу Ахситана поэму «Лейли и Меджнун».&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yamanaka&quot;&gt;{{статья
 | автор         = Yuriko Yamanaka.
 | издание       = Cultural change in the Arab world
 | заглавие      = The Desert as a Realm of Unbound Passion: Love and Madness in the Tale of Layla and Majnun
 | ответственный = Edited by Tetsuo Nishio
 | номер         = 55 
 | издательство  = Kokuritsu Minzokugaku Hakubutsukan (National Ethnology Museum)
 | год           = 2001 
 | страниц       = 174
 | страницы      = 149
}} &lt;blockquote&gt;The most famous Persian rendering of this tale is the epic romance ''Layla va Majnun'' by Nizami Ganjavi (1141—1209 A.D.). His ''Layla and Majnun'' (1188 A.D.) is the third work in his ''Khamza'' (Quintet, a collection of five great epic poems), and was written by the order of Akhsatan, a king of the Shirvan-shah dynasty.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Michiko Suzuki.
 | заглавие      = Oral Tradition of Epic and Folktales
 | издание       = Music culture in West Asia
 | издательство  = National Museum of Ethnology 
 | год           = 1980 
 | страниц       = 155
 | страницы      = 103
}} &lt;blockquote&gt;Its popularization was accelerated by ''Layli Majnun'', a romantic epic of about 4,000 verses, composed in 1188 by Nizami, at the request of Akhsatan I of Azerbaijan.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Эта поэма считается самым известным персидским изложением сказания о Лейли и Меджнуне&lt;ref name=&quot;Yamanaka&quot;/&gt;. В поэме 4600 строф&lt;ref name=&quot;Seyed-Gohrab&quot;&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN, a narrative poem of approximately 4,600 lines composed in 584/1188 by the famous poet Neẓāmi of Ganja.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Эта романтическая поэма относится к жанру «удри» (иначе «одри»). Сюжет поэм этого жанра — удри, прост и вращается вокруг безответной любви. Герои удри являются полувымышленными-полуисторическими персонажами и их поступки похожи на поступки персонажей других романтических поэм этого жанра&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … The romance belongs to the ʿUḏri (ʿOḏri) genre. The plot ofʿUḏri stories is simple and revolves around unrequited love; the characters are semi-historical and their actions are similar to, and easily interchangeable with, those of characters from otherʿUḏri romances. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Низами персифицировал арабскую-бедуинскую легенду, представив героев в качестве персидских аристократов. Он также перенес развитие сюжета в городскую среду и добавил несколько персидских мотивов, украсив повествование также описаниями природы&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … Persian verse romances are commonly about princes, and characters are usually related to courtly circles. Likewise, Neẓāmi portrays the lovers as aristocrats. He also urbanizes the Bedouin legend: Majnun does not meet Leyli in the desert amongst the camels, but at school with other children. Other Persian motifs added to the story are the childless king, who desires an heir; nature poetry, especially about gardens in spring and autumn, and sunset and sunrise; the story of an ascetic living in a cave; the account of the king of Marv and his dogs; the Zeyd and Zeynab episode; Majnun’s supplication to the heavenly bodies and God; his kingship over animals, and his didactic conversations with several characters. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэма была опубликована в различных странах в различных версиях текста. Однако иранский учёный Вахид Дастгерди в 1934 г. осуществил публикацию критического издания поэмы, составив её текст из 66 глав и 3657 строф, опустив 1007 куплетов, определив их как более поздние интерполяции (искажения, добавленные в текст), хотя он допускал, что некоторые из них могли быть добавлены самим Низами&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN. There are numerous editions of the romance from many countries, in a variety of forms. An enormous body of lithographed publications appeared in India, and these need to be examined not only for their texts but also for their illustrations. Critical editions of the romance appeared at the beginning of the twentieth century in Persia. The Persian scholar Waḥid Dastgerdi made a critical edition containing 66 chapters and 3,657 lines: he omits 1,007 couplets as interpolations, but he admits that some of these are by Neẓāmi. According to Dastgerdi, the interpolations must have taken place between 780/1349 and 800/1398. Under the supervision of Evgeniĭ E`duardovich Bertel’s, A. A. Alizada prepared another edition (Moscow, 1965) which consists of 66 chapters and 4,559 couplets. Behruz Ṯarvatiān’s edition has 63 chapters and 4, 553 verses, while the most recent critical edition of the poem, edited by Barāt Zanjāni, has 67 chapters and 4,583 verses.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Сюжет легенды таков: поэт Кейс влюбился в свою двоюродную сестру Лейлу, но Лейлу выдали за другого, а Кейс сошёл с ума и удалился в пустыню, где слагал стихи, посвящённые возлюбленной; и только после смерти возлюбленные соединились в одной могиле. Низами несколько видоизменил сюжет: у него Кейс сходит с ума от любви, и именно поэтому родители Лейлы отказывают ему. Лейла, насильно выданная замуж, умирает от любви к Кейсу; узнав об этом, Кейс приходит на её могилу и умирает там:
{{цитата|Уснули двое рядом навсегда.|
Уснули вплоть до страшного суда.}}

Автор задаётся вопросом: что получили влюблённые за свои земные страдания, где их место в загробном мире? В [[Кода|коде]] пересказывается сон, по которому влюбленные соединились в раю, где они живут как царь и царица&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … Leyli dies out of grief and is buried in her bridal dress. Hearing this news, Majnun rushes to her grave where he instantly dies. They are buried side by side and their graves become a site of pilgrimage. In the coda, someone dreams that they are united in Paradise, living as a king and queen. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Общий смысл поэмы — безграничная любовь, находящая выход лишь в высокой поэзии и ведущая к духовному слиянию любящих.

== «Ете һылыуҡай» ==
{{main|Семь красавиц}}
[[Файл:Folio from a Khamsa-c.jpg|thumb|Семь Красавиц. [[Художественная галерея Фрира]], [[Вашингтон (город)|Вашингтон]]]]

«Семь красавиц» («Хафт пейкар») ({{lang-fa| هفت پیکر }}) написана в [[1197 год]]у. Поэма посвящена правителю [[Мераге|Мараги]] Ала Ал-дин Кёрпе Арслану ибн Аг-Сонгору. Название поэмы дословно можно перевести, как «семь портретов», возможно перевести, как «семь красавиц», что отображает метафорическое значение. Безусловно, Низами намеренно дал поэме такое двусмысленное название, чтобы воспользоваться игрой слов&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;HAFT PEYKAR, a famous romantic epic by Nezami of Ganja (Neẓāmi Ganjavi) from the last decade of the 6th/12th century. The title can be translated literally as &quot;seven portraits, &quot; but also with the figurative meaning of «seven beauties.» Both translations are meaningful and the poet doubtless exploited intentionally the ambiguity of the words.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Сюжет поэмы основан на событиях персидской истории и легенде о [[Бахрам Гур|Бахраме Гуре]] (Бахрам V), [[Сасаниды|сасанидском]] шахе, отец которого [[Йездигерд I]] двадцать лет оставался бездетным и заимел сына только после того, как обратился с мольбами дать ему ребёнка к [[Ахура Мазда|Ахура Мазде]].

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
После долгожданного рождения Бахрама по совету мудрецов его отправляют на воспитание к арабскому царю Номану. По приказу Номана был построен прекрасный новый дворец — Карнак. Однажды в одной из комнат дворца Бахрам находит портреты семи принцесс из семи разных стран, в которых он влюбляется&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;After the customary long introductory sections, the poet gives an account of the birth of Bahrām, the often-told story of his upbringing at the court of the Arab king Noʿmān (here, as often, mislocated in the Yemen instead of al-Ḥira) and the construction of Noʿmān’s fabled palace, Ḵᵛarnaq. Reared in the desert, Bahrām becomes a formidable huntsman. Wandering through the palace, Bahrām discovers a locked room containing the portraits of seven princesses, one from each of the seven climes, with whom he immediately falls in love.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. После смерти отца Бахрам возвращается в Персию и восходит на престол. Став царем, Бахрам предпринимает поиски семи принцесс и женится на них. Он приказывает архитектору построить семь величественных зданий для каждой из своих новых жён&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Bahrām’s father Yazdjerd (i.e. Yazdegerd I) dies, and Bahrām returns to Persia to claim his throne from a pretender. After much palaver he is recognized as king. He rescues his people from a famine. Next Nezami picks up the story of Bah-rām’s hunting expedition with the loose-tongued slave-girl Feṭna, but alters the version known from the Šāh-nāma considerably; here the girl is not put to death, but eventually pardoned, and the king learns a lesson in clemency. The king sets out in search of the seven princesses and wins them as his brides. He orders his architect to construct seven domes to house his new wives.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Архитектор рассказывает Бахраму, что согласно астрологии, каждой страной правит одна из семи планет, и даёт совет Бахраму украсить каждый из дворцов для жен Бахрама в оттенках цвета, с которым ассоциируется планета, правящая страной, откуда прибыла каждая из красавиц&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;The craftsman tells him that each of the climes is ruled by one of the seven planets and advises him to assure his good fortune by adorning each dome with the color associated with the clime and planet of its occupant.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Вначале Бахрам относился скептически к предложению архитектора, но потом даёт согласие на такое оформление дворцов для своих жен. После завершения строительства принцессы поселяются в своих дворцах. Бахрам посещает каждую принцессу в определённый день недели: в субботу — индийскую принцессу, которой правит Сатурн, в чёрном дворце, в воскресенье — греческую принцессу, которой правит солнце, в жёлтом дворце, и т. д. Интересно, что в красном дворце живёт русская княжна. Каждая из принцесс рассказывает царю свою историю, которая соответствует определённому настроению и её соответствующему цвету&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;The king is at first skeptical but eventually lets the architect have his way. The princesses take up residence in the splendid pavilions. The king visits each princess on successive days of the week: on Saturday the Indian princess, who is governed by Saturn, in the black dome, on Sunday the Greek princess, who is governed by the sun, in the yellow dome, and so on. Each princess regales the king with a story matching the mood of her respective color. These seven beautifully constructed, highly sensuous stories occupy about half of the whole poem.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Сюжет каждой новеллы — любовное переживание, причём, в соответствии с переходом от чёрного цвета к белому, грубая чувственность сменяется духовно просветлённой любовью.

Вторая тематическая линия поэмы — превращение Бахрама Гура из легкомысленного царевича в справедливого и умного правителя, борющегося с произволом и насилием. Проходят годы. Пока царь был занят своими женами, один из его визирей захватил власть в стране. Неожиданно Бахрам обнаруживает, что дела в его царстве в беспорядке, казна пуста, а соседние правители собираются на него напасть. Расследовав деяния министра, Бахрам приходит к выводу, что тот виновен в бедах, постигших царство. Он приговаривает злодея-министра к смертной казни и восстанавливает справедливость и порядок в своей стране. После этого Бахрам приказывает превратить семь дворцов своих жён в семь [[Зороастризм|зороастрийских]] храмов для поклонения Богу, а сам Бахрам отправляется на охоту и исчезает в глубокой пещере. Пытаясь найти дикого осла (gūr), Бахрам находит свою могилу (gūr)&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Years pass. While the king is busy with his wives an evil minister seizes power in the realm. Eventually Bahrām discovers that the affairs of the kingdom are in disarray, the treasury is empty and the neighboring rulers poised for invasion. To clear his mind, he goes hunting in the steppe. Returning from the hunt he comes across a herdsman who has suspended his dog from a tree. He asks him why. The shepherd tells the story of how the once faithful watchdog had betrayed his flock to a she-wolf in return for sexual favors. The king realizes that his own watchdog (the evil minister) is the cause of his misfortune. He investigates the minister. From the multitude of complainants he selects seven, who tell him of the injustices that they have suffered (the stories of the seven victims are the somber counterweight to the stories of the seven princesses). The minister is put to death. The king restores justice, and orders the seven pleasure-domes to be converted into fire temples for the worship of God. Bahrām goes hunting one last time and disappears mysteriously into a cavern. He seeks the wild ass (gūr) but finds his tomb (gūr).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Искәндәрнамә» ==
{{main|Искандер-наме}}

[[Файл:Iskender.jpg|thumb|Искандер на охоте]]

Поэма Низами «Искандер-наме», что переводится как «Книга Александра» ({{lang-fa| اسکندرنامه }}) написана между 1194 и 1202 гг. Низами считал эту поэму итогом своего творчества, по сравнению с другими поэмами «Хамсы» она отличается некоторой философской усложнённостью. Поэма является творческой переработкой Низами различных [[История Александра Великого|сюжетов и легенд об Искандере]] — [[Александр Македонский|Александре Македонском]], образ которого Низами расположил в центре поэмы. С самого начала он выступает как идеальный государь, воюющий только во имя защиты справедливости. Поэма состоит из двух формально независимых частей, написанных рифмованными куплетами и согласно метру «мотакареб» ([[аруз]]), которым написана поэма «[[Шах-наме]]»: «[[Шараф-наме]]» («Книга славы») и «[[Икбал-наме]]» или иначе «[[Кераб-наме]]» («книга судьбы»). «Шараф-наме» описывает (на основе восточных легенд) жизнь и подвиги Искандера. «[[Икбал-наме]]» композиционно делится на два больших раздела, которые можно озаглавить как «Искандер-мудрец» и «Искандер-пророк»&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ, the poetical version of the life of Alexander by the great 12th century narrative poet Neẓāmī Ganjavī (535—605/1141-1209). It consists of two formally independent works, both in rhymed couplets and in the motaqāreb meter (see ʿARŪŻ) of the Šāh-nāma. The first part is generally known as Šaraf-nāma, the second as Eqbāl-nāma or Ḵerad-nāma, but there is no strong evidence that the author used these names to distinguish the two parts, and in quite a few manuscripts the name Šaraf-nāma is in fact applied to the second of the two poems. In India they are also known as Eskandar-(or Sekandar-) nāma-ye barrī and baḥrī respectively. Together they form one of the five constituent parts of the Ḵamsa, the posthumous collection of Neẓāmī’s major poems, and in most, though not all, of the manuscripts they are the last constituent.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Долгое время вызывало сомнения время создания поэмы и очередность её расположения внутри сборника «Хамса». Однако в начале «Шараф-наме» Низами сказал, что ко времени написания тех строк уже он создал «три жемчужины» перед тем, как начать «новый орнамент», что подтвердило время создания. Кроме того, Низами оплакивает смерть Ширваншаха Аксатана, которому Низами посвятил поэму «Лейли и Маджнун», и адресует свои наставления его преемнику. Ко времени завершения поэмы власть династии Ширваншахов в Гяндже ослабла, поэтому Низами посвятил поэму малеку Ахара Носрат-аль-Дин Бискин бин Мохаммаду, которого Низами упоминает во введении к «Шараф-наме»
&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… But earlier in the same poem (Šaraf-nāma, chap. 9, vv. 49-51) Neẓāmī says that he has already created «three pearls» before undertaking this &quot;new ornament, &quot; strengthening the suspicion that the mention of a fourth title in chapter 13 is an interpolation. Moreover, in Šaraf-nāma, chap. 41, vv. 3-23, the author laments the death of the Šarvānšāh Aḵsatān (the dedicatee of Leylī o Majnūn) and addresses words of advice to his (unnamed) successor. This suggests that Neẓāmī originally planned to dedicate the Eskandar-nāma, like Leylī o Majnūn, to one of the kings of Šarvān. But that dynasty evidently lost power over Ganja by the time the poems were completed, and in their final form they are dedicated to the malek of Ahar, Noṣrat-al-Dīn Bīškīn b. Moḥammad. This ruler is mentioned in the introduction to Šaraf-nāma, chap. 10, vv. 11-12, where the poet makes a pun on his name Bīškīn («whose hatred is more»), though some of the manuscripts have a superscription claiming (wrongly) that the verses evoke Bīškīn’s overlord, the atabeg Noṣrat-al-Dīn Abū Bakr.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Тайный голос сообщает Искандеру, что он избран для возвещения истины всему миру, и приказывает объехать всю землю. Отправляясь в путь, Искандер берёт «книги мудрости» [[Аристотель|Аристотеля]], [[Платон]]а и [[Сократ]]а. Далее следуют описания четырёх путешествий Искандера, его встреч и диспутов с индийскими и греческими мудрецами, различные философские новеллы. Во время четвёртого путешествия (на север) он приходит в страну, где нет ни властей, ни притеснителей, ни богатых, ни бедных, ни преступлений, ни казней, где не знают лжи и несправедливости. Таким образом, во второй части поэмы Искандер предстает просветленным идеальным властителем, познавшим тщету земных устремлений. Поэма кончается описанием смерти Искандера и смерти самого Низами, очевидно написанным или по крайней мере дописанным кем-то другим.

Основные эпизоды легенды об Александре, которые известны в мусульманской традиции, собраны в «Шараф-наме»: рождение Александра, его наследование македонского трона, война против чернокожих, которые захватили Египет, война с персами, закончившаяся поражением и смертью Дара ([[Дарий III|Дария III]]) и женитьба Александра на дочери Дария и паломничество в [[Мекка|Мекку]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… The principal episodes of the legend of Alexander, as known to the Muslim tradition, are elaborated in the Šaraf-nāma: the birth of Alexander, his succession to the Macedonian throne, his war against the Negroes who had invaded Egypt, the war with the Persians, ending with the defeat and death of Dārā (see DARIUS III) and Alexander’s marriage to Dārā’s daughter, his pilgrimage to Mecca.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Далее Низами рассказывает о пребывании Александра на Кавказе и его визите к царице Нусабе из [[Барда (город)|Барды]] — городе, который располагался в непосредственной близости от родного города Низами [[Гянджа|Гянджи]], и её амазонках. Оттуда Александр направляется в [[Индия|Индию]] и Китай. В его отсутствие [[русы]] нападают на [[Кавказ]] и захватывают Барду, что они [[Набег русов на Бердаа (943)|фактически сделали за двести лет до Низами]], и берут в плен Нусабу&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Neẓāmī then dwells at some length on Alexander’s stay in the Caucasus and his visit to Queen Nūšāba of Bardaʿa (q.v.; in the immediate neighborhood of Neẓāmī’s home town, Ganja) and her court of Amazons; this lady takes over the role of Candace in earlier versions of the Alexander saga. Alexander then goes to India and China. During his absence the Rūs (i.e., the Russian Vikings) invade the Caucasus and capture Bardaʿa (as they in fact did some two centuries before Neẓāmī’s time) and take Nūšāba prisoner.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Узнав об этом, Александр воюет с русами и одерживает победу. Шараф-наме завершается рассказом о неудачных поисках Александром [[Живая вода|воды вечной жизни]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Alexander’s wars with the Rūs, which are depicted at considerable length, end with his victory and his magnanimous treatment of the defeated army. The Šaraf-nāma concludes with the account of Alexander’s unsuccessful search for the water of immortal life.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

В «Икбал-наме» Александр — бесспорный властитель мира, показан уже не как воин, но как мудрец и пророк. Он дискуссирует с греческими и индийскими философами, и значительную часть текста составляют беседы, в которых семь греческих [[мудрец]]ов рассказывают о своих идеях о [[Сотворение мира|сотворении мира]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… In the Eqbāl-nāma Alexander, the undisputed ruler of the world, is depicted no longer as a warrior, but as a sage and a prophet. He debates with Greek and Indian philosophers, and a sizeable part of the text is occupied by the discourses in which the seven Greek sages elaborate their ideas about the creation.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Не менее существенную часть составляют притчи, не имеющие прямого отношения к истории Александра. В завершение Низами рассказывает о конце жизни Александра и обстоятельствах смерти каждого из семи мудрецов. В этой части добавлена [[Интерполяция (текстология)|интерполяция]] о смерти самого Низами&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… But we find also a number of extended parables, of only tangential connection with the Alexander story but exceptionally well told. The poet then tells of Alexander’s end and adds an account of the circumstances of the death of each of the seven sages. It is at this point that an interpolator has added the already mentioned account of Neẓāmī’s own death.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. В то время как «Шараф-наме» относится к традиции персидской эпической поэзии, в «Икбал-наме» Низами продемонстрировал свои таланты дидактического поэта, рассказчика анекдотов и миниатюриста&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Whereas the Šaraf-nāma clearly belongs to the tradition of Persian epic poetry — though Neẓāmī makes no attempt to emulate the style and manner of the Šāh-nāma — in the Eqbāl-nāma he shows his talents as a didactic poet, an anecdotist and a miniaturist.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Хәмсә» Әзербайжанда ==
{{См. также|Кампания по приданию Низами статуса национального азербайджанского поэта}}
[[Файл:Дом Шекихановых 5 edited.jpg|thumb|left|160px|Изображение Ширин из «[[Хосров и Ширин]]» в интерьере [[дом Шекихановых|Дома Шекихановых]] в Шеки&lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = Наталья Михайловна Миклашевская 
 | ответственный = Вступительная статья: доктор искусствоведения проф. К. Керимов. Составители: ст. науч. сотрудник, искусствовед Т. Исмаилова, мл. науч. сотрудник С. Дадашева. Редактор: народный художник Азерб. ССР, лауреат Гос. премии СССР, Кязим-заде К. М.
 | место         = Б.
 | год           = 1979
}}&lt;/ref&gt;]]
Портретами героев «Хамсе» (изображения на мотивы поэм «Лейли и Меджнун», «Хосров и Ширин», «Семь красавиц» и др.)&lt;ref&gt;{{книга
 | ответственный = Под общей редакцией М. А. Казиева.
 | заглавие      = Азербайджан (Исторические и достопримечательные места)
 | часть         = Город Нуха. Дом Шекихановых
 | место         = Б.
 | издательство  = Издательство АН Азербайджанской ССР
 | год           = 1960
 | страницы      = 113
}}&lt;/ref&gt; украшены стены центрального зала второго этажа [[Дом Шекихановых|дома Шекихановых]] [[XVIII век]]а в [[Шеки]]&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие = Шәкихановларын еви
 |ответственный = Под ред. Дж. Кулиева
 |место = [[Азербайджанская советская энциклопедия]]
 |издательство = Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии
 |год = 1987 
 |том = 10
 |страницы = 505
}}&lt;/ref&gt;. Азербайджанский художник [[Халыков, Газанфар Алекпер оглы|Газанфар Халыков]] выполнил акварельные рисункы к поэмам «Хосров и Ширин» ([[1940]]) и «Искандер-наме» ([[1953]]) из «Хамсе», при создании которых использовал композиционные приёмы средневековых миниатюристов&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Халыков Газанфар Алекпер оглы
 |ответственный = Под ред. [[Полевой, Вадим Михайлович|Полевого В. М.]]
 |издание       = Популярная художественная энциклопедия
 |место         = М.
 |год           = 1986
 |издательство  = [[Советская энциклопедия]]
 |страницы      = 
}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Рисунок Лейли и Меджнуна на станиции метро Низами в Баку.jpg|thumb|200px|«[[Лейли и Меджнун (Низами Гянджеви)|Лейли и Меджнун]]». [[Низами Гянджеви (станция метро)|Станция метро «Низами Гянджеви»]]. Художник [[Абдуллаев, Микаил Гусейн оглы|Микаил Абдуллаев]]]]
«Пятерице» [[Низами Гянджеви]] посвящены мозаичные рисунки на стенах [[Низами Гянджеви (станция метро)|бакинской станции метро «Низами Гянджеви»]], выполненные художником [[Абдуллаев, Микаил Гусейн оглы|Микаилом Абдуллаевым]]. В 1959 году в [[Баку]] появился [[Бахрам Гур (памятник)|памятник Бахрам-Гуру]] — персонажу поэмы «Семь красавиц». Это был первый в Азербайджане скульптурный памятник литературному герою одной из поэм Низами Гянджеви. На родине поэта — во втором по величине городе [[Азербайджан]]а — [[Гянджа|Гяндже]], где поэт прожил всю свою жизнь, воздвигнута монументальная скульптура, посвящённая знаменитой «Пятерице».

В начале [[1940-е|1940-х годов]] азербайджанский композитор [[Узеир Гаджибеков]] написал два романса на стихи Низами Гянджеви соответственно образам семи героинь из поэмы «Семь красавиц» — «[[Сенсиз]]» («Без тебя», 1941) и «[[Севгили джанан]]» («Возлюбленная», 1943)&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Сафарова, Земфира|Сафарова З.]]
 |заглавие      = Узеир Гаджибеков
 |место         = Баку
 |издательство  = Язычы
 |год           = 1985 
 |страниц       = 64 
 |страницы      = 61
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Романс-газелла &quot;&gt;{{cite news|title=Романс-газелла|publisher=Электронная библиотека Узеира Гаджибекова|url=http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=544&amp;lang=RU|access-date=2010-06-18|archive-date=2014-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106230052/http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=544&amp;lang=RU|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. В [[1949 год]]у Кара Караев пишет [[сюита|сюиту]] «Семь красавиц», а в [[1952 год]]у по мотивам поэмы — [[Семь красавиц (балет)|одноимённый балет]] (авторы [[либретто]] — [[Идаятзаде, Исмаил Гусейн оглы|Исмаил Идаятзаде]], [[Юрий Слонимский]] и [[Сабит Рахман]])&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Абасова, Эльмира|Абасова Э. А.]], [[Касимов, Кубад Абдулла оглы|Касимов К. А.]]
 | заглавие      = Очерки музыкального искусства Советского Азербайджана 1920-1956
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1970 
 | страниц       = 178
 | страницы      = 131
}}&lt;/ref&gt;. Этот балет был впервые поставлен на сцене [[Азербайджанский театр оперы и балета|Азербайджанского театра оперы и балета]]&lt;ref name=&quot;Караев &quot;&gt;{{статья
 |автор         = [[Абасова, Эльмира|Абасова Э. А.]]
 |заглавие      = Караев К. А.
 |издание       = Музыкальная энциклопедия
 |место         = М.
 |год           = 1973—1982
 |издательство  = [[Советская энциклопедия]], [[Советский композитор]]
 |ответственный = Под ред. Ю. В. Келдыша
}}&lt;/ref&gt; в Баку [[7 ноября]] 1952 года. В [[1942 год]]у азербайджанским композитором [[Тагизаде-Гаджибеков, Ниязи Зульфугар оглы|Ниязи Тагизаде-Гаджибековым]] по мотивам поэмы «Хосров и Ширин» была написана опера «[[Хосров и Ширин (опера)|Хосров и Ширин]]»&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Ниязи
 |издание       = Большая биографическая энциклопедия
 |год           = 2009
}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Scene from Seven beauties ballet.jpg|thumb|left|250px|Сцена из постановки балета «[[Семь красавиц (балет)|Семь красавиц]]» [[Кара Караев]]а]]
По мотивам поэмы «Лейли и Меджнун» [[азербайджан]]ский композитор [[Кара Караев]] написал симфоническую поэму «Лейли и Меджнун» (первое исполнение в Баку 29 сентября 1947 года на торжественном вечере в честь 800-летия Низами Гянджеви)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://qara-qarayev.musigi-dunya.az/ru/cr_chrono.html |title=Официальный сайт, посвящённый Кара Караеву |access-date=2016-01-03 |archive-date=2016-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160928133912/http://qara-qarayev.musigi-dunya.az/ru/cr_chrono.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; и одноактный балет «[[Лейли и Меджнун (балет, 1969)|Лейли и Меджнун]]». В [[1961 год]]у по мотивам поэмы «Лейли и Меджнун» на киностудии «[[Азербайджанфильм]]» был снят одноимённый фильм (роль Меджнуна исполнял [[Нодар Шашик-оглы]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.afc.az/rus/az_films/s/17.shtml |title=Официальный сайт Фильм Бюро Азербайджана |access-date=2016-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307005220/http://www.afc.az/rus/az_films/s/17.shtml |archive-date=2016-03-07 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Барельеф Искандера и Нушабе на памятнике Низами в Баку.jpg|thumb|200px|[[Александр Македонский|Искандер]] и Нушабе («Искандернаме»). Барельеф на постаменте [[Памятник Низами Гянджеви (Баку)|памятника Низами Гянджеви]] в Баку]]
На [[Памятник Низами Гянджеви (Баку)|памятнике Низами Гянджеви]], установленному в [[1949 год]]у в Баку, высечено семь барельефов, изображающих героев поэм из «Хамсе». Среди них — Нушериван, слушающий беседу сов («Сокровищница тайн»), Фархад, прокладывающий дорогу через гору Биситун («Хосров и Ширин»), Лейли и Меджнун, учащиеся в школе («Лейли и Меджнун»), убивающий дракона [[Бахрам Гур]] («Семь красавиц»), [[Александр Македонский|Искандер]] на приёме у царицы Нушабе («Искандернаме») и др. Барельефы исполнены скульптором А. Хрюновым по эскизам художника Газанфара Халыкова&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Габибов, Нуреддин Давуд оглы|Н. Габибов]], [[Наджафов, Мурсел Кули оглы|М. Наджафов]].
 |заглавие      = Искусство Советского Азербайджана
 |место         = М.
 |издательство  = [[Искусство (издательство)|Искусство]]
 |год           = 1960
 |страниц       = 198
 |страницы      = 132
}}&lt;/ref&gt; и расположены на семи гранях, по бокам от бронзовой доски с именем поэта.

В начале 2008 года в Национальной Библиотеке Австрии была обнаружена старинная рукопись «Хамсе — Пятерицы». После окончания восстановительных работ электронная копия Пятерицы была передана в дар Министерству Культуры и Туризма Азербайджана. А 23 апреля 2008 года, в [[Вена|Вене]] в Национальной Библиотеке Австрии состоялся вечер [[Азербайджанская литература|азербайджанской литературы]]. На вечере прошла презентация электронного диска (CD) со сборником поэм «Хемсе» и книги [[Низами Гянджеви]]. В мероприятии принимали участие заместитель министра культуры Азербайджана Адалет Велиев, главный директор Национальной Библиотеки Австрии Йохана Рахингер, представители посольства Азербайджана в Вене и другие официальные лица&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://subscribe.ru/archive/country.other.trend/200804/24031526.html/ |title=В Вене состоялся вечер азербайджанской литературы |access-date=2009-02-26 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304133539/http://subscribe.ru/archive/country.other.trend/200804/24031526.html/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aztv.az/xbdx/x-1.asp?id=1787&amp;il=2008 В Азербайджан доставлен электронный вариант рукописи «Хамсе» великого азербайджанского поэта и мыслителя Низами Гянджеви]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref|az}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* «Райские сады. „Хамсе“, или „Пятерица“ Низами. Персидская рукопись из Исфахана», фильм {{нп5|Жобер, Ален|Алена Жобера|fr|Alain Jaubert}} из цикла «[[Палитры]]» (Франция, 1997).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|часть= Хамса|страницы= 443|автор= |заглавие= Словарь литературоведческих терминов|ответственный= Ред.-сост.: [[Тимофеев, Леонид Иванович|Л. И. Тимофеев]] и [[Тураев, Сергей Васильевич|С. В. Тураев]]|место= М.|издательство= «Просвещение»|год=1974|страниц= 509|тираж= 300000|ref= }}

== Һылтанмалар ==
* {{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/kamsa-of-nezami|заглавие=Ḵamsa of Neẓāmi|автор=Domenico Parrello}}

{{Низами Гәнжәүи}}

[[Категория:Фарсы телендәге әҙәбиәт]]
[[Категория:Фарсы шиғриәте]]
[[Категория:Книги XII быуат китаптары]]
[[Категория:Хәмсә| ]]</text>
      <sha1>r1dyzo0c1y1gh99m2k9byd0upmu5ivu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297110</id>
      <parentid>1297098</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T06:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1297110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84378" sha1="tm0dh6if6x7div1wc8h3z6sf0opfv5n" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=15 май 2026}}
{{Ук}}
{{Значения|Хамса}}
[[Файл:Muhammad during the Isra and Mi'raj - from Nezami's Khamsa dated 1494.jpg|250px|thumb|Хәмсә ҡулъяҙмаһынан 1494 йыл менән даталанған [[миниатюра]], [[Мөхәммәт Пәйғәмбәр]]ҙең [[Мәккә]]ләге [[Бурак (ислам)|Буракта]] [[күк]]кә (Мирадж) күтәрелеүен, шулай уҡ күп ҡанатлы архангел Гавриилды (уңда) һүрәтләй]]

'''«Хәмсә»''' йәки икенсе төрлө '''«Пятери́ца» «Бишлек»''' — [[Персидская литература|фарсы әҙәбиәте]] ҡомартҡыһы&lt;ref&gt;{{книга
 |автор= Juan Eduardo Campo
 |часть=
 |ссылка часть=
 |заглавие= Encyclopedia of Islam
 |оригинал=
 |ссылка=https://books.google.am/books?id=OZbyz_Hr-eIC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 |викитека=
 |ответственный=
 |издание=
 |место=
 |издательство=Infobase Publishing
 |год=2009
 |volume=
 |pages= 551
 |columns=
 |allpages=
 |серия=
 |isbn=
 |тираж=
 |ref= 
}}{{начало цитаты}}Another noteworthy work of Persian literature was the Khamsa (Quintet) of Nizami (1141—1209), which retold some of the heroic and romantic stories of the Shahnamah, the Arabic romance of Majnun and Layla, and incorporated poetic reflections on philosophical and religious themes. Nizami had a great influence on the subsequent development of Persian poetry.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt; — «Пандж Гандж» тигән дөйөм исем менән берләштерелгән биш поэма, фарсы теленән тәржемә иткәндә, «Биш аҫыл таш» тип тәржемә ителә. Фарсы әҙәбиәте классигы [[Низами Гәнжәүи]]ҙең төп әҫәре (1141—1209). «Хамсе» — ғәрәп телендәге «хамса» ({{lang-ar|خمسة }}) һүҙенең фарсыса әйтелеше (ғәр). Бөтә биш поэма ла Низами оҫта төҙөгән [[мәснәүи]] ([[Двустишие|ике юллыҡ шиғыр]]) формаһында яҙылған.

Поэмаларҙың беренсеһе — «[[Серҙәр хазинаһы]]» («''Махзан аль-Асрар''»), — [[Санаи, Абу-ль-Маджд Махмуд|Санаи]]ҙың (1131 й.вафат булған) «Сад правды» монументаль поэмаһы йоғонтоһонда яҙылған&lt;ref name=&quot;IranicaClassical&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.iranica.com/articles/iran-viii2-classical-persian-literature
 |title       = Iran: Classical Persian Literature
 |author      = Charles-Henri de Fouchécour
 |date        = 2006-12-15
 |work        = 
 |publisher   = Encyclopædia Iranica
 |access-date  = 2010-10-07
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMRhddT?url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii2-classical-persian-literature
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}{{начало цитаты}}The first of his five (see below) ‘Treasures’ was influenced by Sanāʾi of Ghazna’s (d. 1131) monumental Garden of Truth (Ḥadiqa al-ḥadiq wa šariʿa al-ṭariqa; q.v.).{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. «Хосров һәм Ширин», «Ете гүзәл» («''Хафт пейкар''») һәм «Искәндәрнамә» поэмаларының нигеҙендә урта быуат [[рыцарь]] тарихтары ята. [[Хосров II Парвиз|Хосров]] һәм Ширин, [[Бахрам V|Бахрам Гур]] һәм Бөйөк Александр (улар Фирҙәүсиҙең «Шаһнамэ» поэмаһында айырым эпизодтарҙа күренә) Низами поэмаларында сюжет үҙәгенә ҡуйыла һәм уның өс поэмаһының төп геройҙары булып тора. «[[Ләйлә һәм Мәжнүн]]» поэмаһы ғәрәп легендалары нигеҙендә яҙылған. Низами бөтә биш поэмаһында ла ҡулланылған сығанаҡтар материалын байтаҡ эшкәрткән.

Низами поэмаларында, тап уның һүрәтләүҙәре арҡаһында беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған уникаль мәғлүмәттәр бар. Мәҫәлән, музыканттарҙы ентекле һүрәтләүе &quot;Хәмсә&quot;нең мауыҡтырғыс предметтарының береһе булып тора. Низами поэмалары — XII быуаттағы фарсы музыка ижады һәм музыка ҡоралдары тураһындағы хәҙерге заман белеменең төп сығанағы&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter J. Chelkowski
 |заглавие      = Mirror of the Invisible World
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 4
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}{{начало цитаты}}The details with which Nizami describes musicians are one of the delights of the Khamseh and make it a principal source of our present knowledge of the twelfth-century Persian musical composition and instruments.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. Низамиҙың ябай кешеләр менән ҡыҙыҡһыныуы күп булыуға ҡарамаҫтан, Низами идара итеүҙең монархия формаһы институтын инҡар итмәй һәм уны фарсы йәшәү рәүешенең интеграль, рухи һәм изге өлөшө тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter J. Chelkowski
 |заглавие      = Mirror of the Invisible World
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 4
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}{{начало цитаты}}However, in spite of his interest in commoners, Nizami did not reject the institution of kingship; he always believed it was an integral and sacred part of the Persian way of life.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. Низами һарай тормошонда ҡатнашыуҙан ҡасһа ла, үҙенең һәр поэмаһын айырым хакимға бағышлай, был уның заманында киң таралған традиция була.

[[Низами Гәнжәүи]]ҙең «Хәмсә»һе фарсы шиғриәте үҫешенә генә түгел, ә көнсығыш шиғриәте үҫешенә лә ҙур йоғонто яһай. [[Әзербайжан әҙәбиәте]]ндә Хәмсә йоғонтоһо аҫтында әҫәрҙәр ижад ителә. Низами тарихтан һәм фольклорҙан темалар һайлаған «Пятери́ца» аталған (нарицательный) исем тип ҡабул ителә һәм [[Алишер Навои]], [[Мөхәммәт Фүзули]], [[Абдурахман Жәми]], [[Әмир Хосров Дәһләүи]] һәм башҡа күренекле шағирҙарға үрнәк нигеҙе булып тора, улар шул уҡ темаларға шундай уҡ биш поэма яҙа. Низами үҙенең поэмаларында шағир һәм лирик ҡына түгел, ә хакимдарҙың наҙанлығын, залимлығын (деспотизм) һәм монафиҡлығын (ханжество) фашлаусы булып сығыш яһай. Ул кешене, уның мөхәббәтен, эшһөйәрлеген, татыулығын һәм дуҫлығын данлай.

Низами поэмаларының сюжеттары фарсы миниатюралы һынлы сәнғәтенә мул ижади материал бирә: уның «Хәмсә»һе Фирҙәүсиҙең «Шаһнамә»һе менән бергә иң йыш иллюстрацияланған әҙәби әҫәр булып тора&lt;ref&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/kamsa-of-nezami|заглавие=Ḵamsa of Neẓāmi|автор=Domenico Parrello}}&lt;/ref&gt;.

== «Серҙәр хазинаһы» ==
{{main|Сокровищница тайн}}
[[Файл:Khamseh Nizami 001.jpg|thumb|left|[[XVI быуат]]тағы [[Тебризская школа миниатюры|Тәбриз мәктәбене]]ң миниатюраһы. [[Солтан Мөхәммәт]] ижад иткән «Солтан Санжар һәм ҡарсыҡ»]]

«Махзан әл-Асрар» поэмаһы ({{lang-fa|مخزن الاسرار}}, «Сокровищница тайн») 1163 йылда яҙылған, әммә ҡайһы бер тикшеренеүселәр 1176 йылда яҙылған ти. 2250 фарсы ике юллығынан торған был этик-фәлсәфәүи поэма [[Эрзиндан]] хакимы Фәхретдин Баһрамшаһҡа арналған. Поэма эзотерик, фәлсәфәүи һәм теологик темаларҙы аса һәм суфый традицияһы йүнәлешендә яҙылған, шуға бәйле һуңынан был жанрҙа ижад иткән бөтә шағирҙар өсөн өлгө булып хеҙмәт иткән.

Поэма егерме бүлеккә бүленгән, уларҙың һәр береһе дини һәм әхлаҡи темаларға арналған айырым трактат булып тора. Һәр бүлек шағирҙың үҙенә уның әҙәби псевдонимы яҙылған апострофа (мөрәжәғәт) менән тамамлана&lt;ref name=&quot;JTP&quot;&gt;JTP de Bruijn. Persian Sufi Poetry, An Introduction to the Mystical — Taylor and Francis(Routledge) 1997 pp 97-98&lt;/ref&gt;. Шиғырҙарҙың йөкмәткеһе һәр бүлектең исеме менән күрһәтелә һәм типик [[Гомилетика|гомилетик]] стилдә яҙылған&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Рухи һәм практик мәсьәләләрҙе тикшергән, батшаларҙың ғәҙеллеген, ике йөҙлөлөктө ситкә тайпылдырыуҙы вәғәзләгән, был донъяның ығы-зығылы ысынбарлығы һәм үлемдән һуң тормошҡа әҙерләнеү кәрәклеге тураһында иҫкәрткән тарихтар. Низами идеаль йәшәү рәүешен вәғәзләй, үҙенең уҡыусыһына алла булдырғандар араһында юғары социаль дәрәжәле кешеләрҙең иғтибарын йәлеп итә, шулай уҡ кеше үҙенең рухи тәғәйенләнеше тураһында уйларға тейеш, тип яҙа&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Бер нисә бүлектә Низами батшаларҙың бурыстарына мөрәжәғәт итә, әммә дөйөм алғанда, ул үҙенең хакимы булған ҡурсалаусыһына түгел, ә бөтә кешелеккә мөрәжәғәт итә&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;.

«Серҙәр хазинаһы» «Речь о превосходстве слова» бүлеге менән асыла:
{{цитата|Весь предел естества захватили при помощи слова. |Письмена шариата скрепили при помощи слова.}}

{{цитата| В том саду, над которым предвечные звезды повисли,|
Что острее, чем слово толкующих тонкие мысли?|
И хоть светлое слово не явит благой красоты|
Почитателям праха, чьи праздные мысли пусты, -|
Мы лишь в слове живем. Нас объемлет великое слово:|
В нем бесследно сгореть наше сердце всечасно готово.}}

Низами өсөн һүҙ — шағир һүҙе генә түгел, суфый традицияһына тап килгән пәйғәмбәр һүҙе лә, сөнки суфый өсөн шиғриәт — ул шул уҡ дини пәйғәмбәрлек хеҙмәте:
{{цитата|Стихотворные речи — возвышенной тайны завеса| — тень речений пророческих. Вникни! Полны они веса.}}

{{цитата|В том великом пространстве, где веет дыханье Творца,| светлый путь для пророка, а далее — он для певца.}}

&quot;Серҙәр Хазинаһы&quot;ның төп өлөшөн егерме «Телмәр» биләй. Беренсе телмәр —донъяны һәм кешене барлыҡҡа килтереү тураһында. Низами буйынса, донъяны барлыҡҡа килтереү нигеҙе булып мөхәббәт хеҙмәт итә:
{{цитата|До поры, как любовь не явила дыханье своё,| в бездне небытия не могло засиять бытие.}}

Беренсе һүҙ-донъяны һәм кешене барлыҡҡа килтереү тураһында. Низами буйынса, донъяны барлыҡҡа килтереү өсөн нигеҙ булып мөхәббәт хеҙмәт итә

Икенсе телмәр — «Шаһҡа ғәҙеллек тураһында нәсихәт». Низами ғәҙеллеккә һәм подданныйҙарҙың именлеген ҡайғыртыуға саҡыра, иҙеү һәм көс ҡулланыу өсөн яза менән янай.

Өсөнсө телмәр — донъяның үҙенсәлеге тураһында; дүртенсеһе — шаһтың подданныйҙарға ҡарата мәрхәмәтле мөнәсәбәте тураһында; бишенсеһе — ҡартлыҡ тураһында; алтынсыһы — барлыҡҡа килтерелгәндең үҙенсәлектәре тураһында; етенсеһе — кешенең хайуандарҙан өҫтөнлөгө тураһында һ.б. Телмәрҙәрҙең темалары ҡиссалар (притча) менән раҫлана.

Юғары риторик стилдә яҙылған «Сокровищница тайн» поэмаһы романтик эпик поэма түгел, уның маҡсаты — һарай яны донъяуи әҙәбиәтенең сикләүҙәрен еңеп сығыу&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Был әҫәр менән Низами фарсы шиғриәтендә [[Санаи, Абу-ль-Маджд Махмуд|Санаи]] асҡан һәм иң алдынғы ижадсы һаналған [[Аттар]] артынан эйәргән күп кенә фарсы шағирҙары һайлаған йүнәлеште дауам итә&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;.

== «Хосров һәм Ширин» ==
{{main|Хосров и Ширин}}

[[Файл:Nizami - Khusraw discovers Shirin bathing in a pool.jpg|thumb|Хосров һәм Ширин]]

Яратҡан ҡатынының үлеме менән бәйле кисерештәр тәьҫирендә Һәм Гурганиҙың «Вис һәм Рамин» поэмаһынан тәьҫирләнеп, Низами үҙенең тәүге шедеврын — «Хосров һәм Ширин» поэмаһын яҙа&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin… The death of his beloved wife, and the perusal of Gorgāni’s Vis o Rāmin, inspired Neẓāmi’s second major narrative poem: Ḵosrow and Širin (1181), his first masterpiece. It has a complex structure with several genres exploited simultaneously; and contains many verbal exchanges and letters, all imbued with lyrical intensity. Širin, an Armenian princess, is of the same proud and aristocratic mettle as Vis, both ardently faithful to their declared love and daring enough to force the hand of Fate, a Destiny that plays, in the case of Širin, upon the weaknesses and youthful foibles of her lover, Ḵosrow Parviz, grandson of Ḵosrow I.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. «Хосров һәм Ширин» поэмаһы ({{lang-fa|خسرو و شیرین }}) 1175/1176 һәм 1191 йылдар араһында 16 ай йылы дауамында яҙылған&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin… The poem was composed over a period of about 16 lunar years, between 571/1175-6 and 587/1191 (cf. de Blois, pp. 440, 446; Zarrinkub, p. 25ff.).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, Низами өсөн генә түгел, ә бөтә [[Персидская литература#Поэзия|фарсы шиғриәте]] өсөн дә әҙәбиәттә боролош нөктәһе була. Бынан тыш, был фарсы әҙәбиәтендә тулы структур һәм артистик берҙәмлеккә өлгәшкән беренсе поэма була&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter Chelkowski
 |заглавие      = &quot;Mirror of the Invisible World&quot;
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 117
 |страницы      = 6
 |isbn          = 
}}&lt;blockquote&gt;«Khosrow and Shirin» proved to be a literary turning point not only for Nizami but for all of Persian poetry. Furthermore it was the first poem in Persian literature to achieve complete structural and artistic unity&quot;&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэма [[Сельджуки|сәлжүк]] Солтаны Тоғрул II, [[Атабеки Азербайджана|Әзербайжан Атабегы]] [[Мухаммед Джахан Пехлеван|Мөхәммәт ибн Элдигиз Джахан Пахлаван]] һәм уның ҡустыһы [[Ҡыҙыл Арыҫлан]]ға арналған. Тарватьян (Тәһран, 1987—1988 йй.) баҫмаһындағы поэмала 100 бүлеккә бүленгән 6150 ике юллыҡ шиғыр бар. Поэма бер үк ваҡытта бер нисә төрлө жанр үрелеп барған ҡатмарлы структуралы&lt;ref name=&quot;IranicaClassical&quot;/&gt;.

Асылда, был шулай уҡ суфый әҫәре, ул аллегорик рәүештә йәндең Аллаға ынтылышын һүрәтләй; әммә хистәр шул тиклем йәнле һүрәтләнә, быны ҡабул итергә әҙер булмаған уҡыусы аллегорияны һиҙмәй ҙә, поэманы романтик мөхәббәт әҫәре тип ҡабул итә:
{{цитата|Все ложь, одна любовь указ беспрекословный, |и в мире все игра, что вне игры любовной… |Кто станет без любви, да внемлет укоризне:| он мертв, хотя б стократ он был исполнен жизни.}}
 
Хосров һәм Ширин тураһындағы тарих фарсы сығышлы, һәм Низами уны [[Фирҙәүси]]ҙең «Шаһнамә» эпик-тарихи поэмаһынан алынған. Уның нигеҙендә ысын тарих ята һәм геройҙар — ысынбарлыҡта булған тарихи шәхестәр&lt;ref name=&quot;KhosrowShirinIranica&quot;&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROWO ŠIRIN AND ITS IMITATIONS
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;/ref&gt;.

[[Низами Гәнжәүи]]ҙең «Хосров һәм Ширин» поэмаһын [[Алишер Навои]]ҙың «[[Алишер Навои#«Пятёрица»|Фәрхәд һәм Ширин]]» поэмаһы менән бутарға ярамай.

=== Сюжеттың ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Күп мажараларҙы һүрәтләгән ҡатмарлы сюжет ҡыҫҡаса түбәндәгеләргә ҡайтып ҡала: герой — Хосров, [[Сасаниды|сәсәниҙәр]] батшаһы улы, һуңынан Иран шаһы [[Хосров II Парвиз]] (590—628 йй.)&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin, the second poem of Neẓāmi’s Ḵamsa, recounts the amorous relationship between the Sasanian king Ḵosrow II Parviz (590—628 CE), and the beautiful princess Širin.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, бик матур Ширинды, [[армяне|әрмән]]&lt;ref name=&quot;ираника&quot;&gt;[[Энциклопедия Ираника]], статья — [http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ] {{Wayback|url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami |date=20140517035448 }}: &lt;blockquote&gt;The Eskandar-nāma also has a lot of local color in the episodes set in the Caucasus, which must have appealed to the poet’s intended audience, and perhaps the most attractive character in the poem, Queen Nūšāba, belongs to that area, as does the Armenian princess who is the heroine of Ḵosrow o Šīrīn. Indeed, a striking feature in all three of the mentioned poems is the prominence of strong female characters.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ираника2&quot;&gt;[[Энциклопедия Ираника]], статья — [http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) FARHĀD (1)] {{Wayback|url=http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) |date=20201108112124 }}: &lt;blockquote&gt;FARHĀD, a romantic figure in Persian legend and literature, best known from the poetry of Neẓāmī Ganjavī (q.v.) as a rival with the Sasanian king Ḵosrow II Parvēz (r. 591—628) for the love of the beautiful Armenian princess Šīrīn.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;[[Барда (город)|Барда]] принцессаһын&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Низамий}}&lt;blockquote&gt; 2) «Хосров и Ширина», напис. в 1180 г. Любовь сасанидского царя Первиза к бардинской княжне Ширине должна аллегорически изображать стремление души человеческой к Богу; но эта поэма (как и последующие) так живо рисует человеческие характеры и страсти, что не предупреждённый читатель не может даже подозревать здесь аллегории. Изд. в Тебризе (без года), в Лагоре (1871); нем. пер. Гаммера (Лпц., 1809).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, Шемираның туғанының (ағаһының ҡыҙын) — уны Меһин Баныу тип атайҙар — христиан [[Арран (область в Закавказье)|Арраныны]]ң ҡеүәтле хакимәһен ярата&lt;ref&gt;[yanko.lib.ru/books/lit/zar-lit-old-8l.pdf Пересказ содержания «Хосров и Ширин»]&lt;blockquote&gt;Друг Хосрова Шапур, изъездивший мир от Магриба до Лахора, соперник Мани в живописи и победитель Евклида в черчении, повествует о чудесах, увиденных на берегу Дербентского моря. Там правит грозная царица Шемира, именуемая также Мехин Бану. Она повелевает Арраном вплоть до Армении, а лязг оружия её войска слышен в Исфахане.&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;Хосров, восхищенный рассказом друга, лишается сна, думает лишь о неведомой пери. Наконец он посылает Шапура в Барду за Ширин. Шапур мчится в горах, где лазурные скалы облачены в желтые и красные одежды цветов.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Ширин шулай уҡ Хосровты ярата, әммә сәйәси сәбәптәр Хосровты византия принцессаһына өйләнергә мәжбүр итә, ә Ширин, сафлығын һаҡлап, никахтан тыш яҡынлыҡты кире ҡаға. Көнләшеү арҡаһында Хосров Ширинға ғашиҡ булған зодчий (архитектор) Фәрхәдкә Шириндың үлеме тураһында хәбәр ебәрә, һәм Фәрхәд үҙ-үҙенә ҡул һала&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iranica.com/articles/farhad%20%281%29 |title=FARHĀD (1) |access-date=2010-12-21 |archive-date=2011-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020202642/http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, беҙ гонаһтарға батҡан йәнде күрәбеҙ, улар уға, теләһә лә, Алла менән берләшергә бирмәй. Тик ахырҙа ғына Хосров ерҙәге бушлыҡты (тщета) кире ҡаға һәм Ширин менән сәстәрен сәскә бәйләй; әммә ул мәкерле улы ҡулынан һәләк була, Ә Ширин, үлтереүсегә эләкмәҫ өсөн, һөйгәненең үле кәүҙәһе өҫтөндә үҙенә хәнйәр ҡаҙай&lt;ref&gt;{{cite web|title=ḴOSROW O ŠIRIN|url=http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin|access-date=2010-12-21|archive-date=2011-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117044311/http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== «Ләйлә һәм Мәжнүн» ==
{{main|Лейли и Меджнун (Низами Гянджеви)}}
[[Файл:Layla and Majnun.jpg|thumb|Ләйлә һәм Мәжнүн]]

«Ләйлә һәм Мәжнүн» поэмаһы ({{lang-fa| لیلی و مجنون }}) [[1188 йыл]]да яҙылған. Уның нигеҙендә «[[Лейли и Меджнун (Низами)|Ләйлә һәм Мәжнүн]]» боронғо ғәрәп легендаһы сюжеты ята, ул Кайстың «Мәжнүн» («Аҡылһыҙ») ҡушаматлы егете һылыуҡай Лейләгә булған бәхетһеҙ мөхәббәте тураһында. Поэма [[Ширваншахи|ширваншаһ]] [[Ахситан I|Әхситан Iг]]ә арналған, һәм уның заказы буйынса яҙылған&lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = Низами Гянджеви. Лейли и Меджнун. К 840-летию Низами Гянджеви. Перевод с фарси, предисловие и комментарии Рустама Алиева.
 | ответственный = Редактор А. В. Старостин
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1981
 | тираж         = 4000
 | страницы      = 8
 | страниц       = 388
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Сара Ашурбейли]].
 | заглавие      = Государство Ширваншахов (VI-XVI вв.)
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1983 
 | страниц       = 341
 | страницы      = 143—144
}} &lt;blockquote&gt;В это же время большую известность на всем Ближнем Востоке получил другой гениальный поэт Низами, написавший в 1188 г. по заказу Ахситана поэму «Лейли и Меджнун».&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yamanaka&quot;&gt;{{статья
 | автор         = Yuriko Yamanaka.
 | издание       = Cultural change in the Arab world
 | заглавие      = The Desert as a Realm of Unbound Passion: Love and Madness in the Tale of Layla and Majnun
 | ответственный = Edited by Tetsuo Nishio
 | номер         = 55 
 | издательство  = Kokuritsu Minzokugaku Hakubutsukan (National Ethnology Museum)
 | год           = 2001 
 | страниц       = 174
 | страницы      = 149
}} &lt;blockquote&gt;The most famous Persian rendering of this tale is the epic romance ''Layla va Majnun'' by Nizami Ganjavi (1141—1209 A.D.). His ''Layla and Majnun'' (1188 A.D.) is the third work in his ''Khamza'' (Quintet, a collection of five great epic poems), and was written by the order of Akhsatan, a king of the Shirvan-shah dynasty.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Michiko Suzuki.
 | заглавие      = Oral Tradition of Epic and Folktales
 | издание       = Music culture in West Asia
 | издательство  = National Museum of Ethnology 
 | год           = 1980 
 | страниц       = 155
 | страницы      = 103
}} &lt;blockquote&gt;Its popularization was accelerated by ''Layli Majnun'', a romantic epic of about 4,000 verses, composed in 1188 by Nizami, at the request of Akhsatan I of Azerbaijan.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Был поэма Лейлә һәм Мәжнүн тураһындағы хикәйәнең иң билдәле фарсы яҙмаһы тип һанала&lt;ref name=&quot;Yamanaka&quot;/&gt;. Поэмала 4600 строфа бар&lt;ref name=&quot;Seyed-Gohrab&quot;&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN, a narrative poem of approximately 4,600 lines composed in 584/1188 by the famous poet Neẓāmi of Ganja.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Был романтик поэма «удри» (башҡаса «одри») жанрына ҡарай. Удри жанрындағы поэмаларҙың сюжеты ябай һәм яуапһыҙ мөхәббәт тирәләй әйләнә. Удри геройҙары ярым уйлап сығарылған-ярым тарихи персонаждар булып тора һәм уларҙың ҡылыҡтары был жанрҙағы башҡа романтик поэмалар персонаждарының ҡылыҡтарына оҡшаш&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … The romance belongs to the ʿUḏri (ʿOḏri) genre. The plot ofʿUḏri stories is simple and revolves around unrequited love; the characters are semi-historical and their actions are similar to, and easily interchangeable with, those of characters from otherʿUḏri romances. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Низами ғәрәп-бәҙүин легендаһын, геройҙарҙы фарсы аристократтары итеп күрһәтеп, фарсылаштыра. Ул шулай уҡ сюжет үҫешен ҡала мөхитенә күсерә һәм, хикәйәүҙе шулай уҡ тәбиғәт һүрәтләмәләре менән биҙәп, бер нисә фарсы мотивтарын өҫтәй&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … Persian verse romances are commonly about princes, and characters are usually related to courtly circles. Likewise, Neẓāmi portrays the lovers as aristocrats. He also urbanizes the Bedouin legend: Majnun does not meet Leyli in the desert amongst the camels, but at school with other children. Other Persian motifs added to the story are the childless king, who desires an heir; nature poetry, especially about gardens in spring and autumn, and sunset and sunrise; the story of an ascetic living in a cave; the account of the king of Marv and his dogs; the Zeyd and Zeynab episode; Majnun’s supplication to the heavenly bodies and God; his kingship over animals, and his didactic conversations with several characters. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэма төрлө илдәрҙә текстың төрлө версияларында баҫылып сыға. Әммә иран ғалимы Вахид Дастгерди 1934 йылда поэмаға, уның тексынан, уларҙың ҡайһы берҙәрен Низами үҙе өҫтәүе мөмкин, тип фаразлаһа ла, һуңыраҡ интерполяция (тексҡа өҫтәлгән боҙоуҙар) тип билдәләп, 1007 куплетты төшөрөп ҡалдыра, һәм 66 бүлектән һәм 3657 строфанан төҙөп, тәнҡит баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN. There are numerous editions of the romance from many countries, in a variety of forms. An enormous body of lithographed publications appeared in India, and these need to be examined not only for their texts but also for their illustrations. Critical editions of the romance appeared at the beginning of the twentieth century in Persia. The Persian scholar Waḥid Dastgerdi made a critical edition containing 66 chapters and 3,657 lines: he omits 1,007 couplets as interpolations, but he admits that some of these are by Neẓāmi. According to Dastgerdi, the interpolations must have taken place between 780/1349 and 800/1398. Under the supervision of Evgeniĭ E`duardovich Bertel’s, A. A. Alizada prepared another edition (Moscow, 1965) which consists of 66 chapters and 4,559 couplets. Behruz Ṯarvatiān’s edition has 63 chapters and 4, 553 verses, while the most recent critical edition of the poem, edited by Barāt Zanjāni, has 67 chapters and 4,583 verses.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Легенданың сюжеты шундай: шағир Кейс үҙенең ике туған Һеңлеһе Ләйләгә ғашиҡ була, әммә Ләйләне икенсегә кейәүгә бирәләр, Ә Кейс аҡылынан яҙа һәм сүллеккә сығып китә, унда һөйгәненә арналған шиғырҙар ижад итә; һәм фәҡәт үлгәндән һуң ғына һөйгәндәр бер ҡәберҙә берләшә. Низами сюжетты бер аҙ үҙгәртә: уның Кейсы мөхәббәттән аҡылдан шаша, һәм тап шуның өсөн Ләйләнең ата-әсәһе ҡыҙын уға бирергә баш тарта. Көсләп кейәүгә бирелгән Ләйлә Кейсҡа булған мөхәббәтенән һарғайып үлә; быны аңлаған Кейс һөйгән йәренең ҡәберенә килә һәм шунда үлә:
{{цитата|Уснули двое рядом навсегда.|
Уснули вплоть до страшного суда.}}

Автор һорау бирә: ғашиҡтар үҙҙәренең ерҙәге ғазаптары өсөн нимә алды, уларҙың теге донъялағы урыны ҡайҙа? [[Кода|Кодта]] ғашиҡтарҙың, ожмахҡа ҡушылып, батша һәм батшабикә кеүек йәшәүе тураһында төш һүрәтләнә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … Leyli dies out of grief and is buried in her bridal dress. Hearing this news, Majnun rushes to her grave where he instantly dies. They are buried side by side and their graves become a site of pilgrimage. In the coda, someone dreams that they are united in Paradise, living as a king and queen. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Поэманың дөйөм мәғәнәһе — тик юғары шиғриәттә генә сағылдырырға мөмкин булырлыҡ һәм ғашиҡтарҙың рухи ҡушылыуына килтереүсе сикһеҙ мөхәббәт.

== «Ете һылыуҡай» ==
{{main|Семь красавиц}}
[[Файл:Folio from a Khamsa-c.jpg|thumb|Ете гүзәл. [[Фрир художество галереяһы]], [[Вашингтон (город)|Вашингтон]]]]

«Ете һылыуҡай» («Хафт пейкар») ({{lang-fa| هفت پیکر }}) 1197 йылда яҙылған. Поэма [[Мераге|Марага]] хакимы Али Әл-дин Кёрпе Арыҫлан ибн Аг-Сонгорға арналған. Поэманың исемен һүҙмә-һүҙ «ете портрет» тип, бәлки «ете һылыуҡай», тип тәржемә итергә мөмкин, был метафорик мәғәнәне сағылдыра. Һис шикһеҙ, Низами, һүҙ уйынын ҡулланып, поэмаға  аңлы рәүештә ике мәғәнәле исем биргәндер&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;HAFT PEYKAR, a famous romantic epic by Nezami of Ganja (Neẓāmi Ganjavi) from the last decade of the 6th/12th century. The title can be translated literally as &quot;seven portraits, &quot; but also with the figurative meaning of «seven beauties.» Both translations are meaningful and the poet doubtless exploited intentionally the ambiguity of the words.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэманың сюжеты фарсы тарихы ваҡиғаларына һәм егерме йыл балаһы булмаған атаһы [[Йездигерд I]]нең, Аһура Маздаға балаһы тыуыуын үтенеп мөрәжәғәт иткәндән һуң ғына, улы тыуған [[Сасаниды|сәсәниҙәр]] шаһы  [[Бахрам Гур|Баһрам Гур]] (Бахрам V), тураһында легендаға нигеҙләнгән.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
После долгожданного рождения Бахрама по совету мудрецов его отправляют на воспитание к арабскому царю Номану. По приказу Номана был построен прекрасный новый дворец — Карнак. Однажды в одной из комнат дворца Бахрам находит портреты семи принцесс из семи разных стран, в которых он влюбляется&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;After the customary long introductory sections, the poet gives an account of the birth of Bahrām, the often-told story of his upbringing at the court of the Arab king Noʿmān (here, as often, mislocated in the Yemen instead of al-Ḥira) and the construction of Noʿmān’s fabled palace, Ḵᵛarnaq. Reared in the desert, Bahrām becomes a formidable huntsman. Wandering through the palace, Bahrām discovers a locked room containing the portraits of seven princesses, one from each of the seven climes, with whom he immediately falls in love.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. После смерти отца Бахрам возвращается в Персию и восходит на престол. Став царем, Бахрам предпринимает поиски семи принцесс и женится на них. Он приказывает архитектору построить семь величественных зданий для каждой из своих новых жён&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Bahrām’s father Yazdjerd (i.e. Yazdegerd I) dies, and Bahrām returns to Persia to claim his throne from a pretender. After much palaver he is recognized as king. He rescues his people from a famine. Next Nezami picks up the story of Bah-rām’s hunting expedition with the loose-tongued slave-girl Feṭna, but alters the version known from the Šāh-nāma considerably; here the girl is not put to death, but eventually pardoned, and the king learns a lesson in clemency. The king sets out in search of the seven princesses and wins them as his brides. He orders his architect to construct seven domes to house his new wives.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Архитектор рассказывает Бахраму, что согласно астрологии, каждой страной правит одна из семи планет, и даёт совет Бахраму украсить каждый из дворцов для жен Бахрама в оттенках цвета, с которым ассоциируется планета, правящая страной, откуда прибыла каждая из красавиц&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;The craftsman tells him that each of the climes is ruled by one of the seven planets and advises him to assure his good fortune by adorning each dome with the color associated with the clime and planet of its occupant.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Вначале Бахрам относился скептически к предложению архитектора, но потом даёт согласие на такое оформление дворцов для своих жен. После завершения строительства принцессы поселяются в своих дворцах. Бахрам посещает каждую принцессу в определённый день недели: в субботу — индийскую принцессу, которой правит Сатурн, в чёрном дворце, в воскресенье — греческую принцессу, которой правит солнце, в жёлтом дворце, и т. д. Интересно, что в красном дворце живёт русская княжна. Каждая из принцесс рассказывает царю свою историю, которая соответствует определённому настроению и её соответствующему цвету&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;The king is at first skeptical but eventually lets the architect have his way. The princesses take up residence in the splendid pavilions. The king visits each princess on successive days of the week: on Saturday the Indian princess, who is governed by Saturn, in the black dome, on Sunday the Greek princess, who is governed by the sun, in the yellow dome, and so on. Each princess regales the king with a story matching the mood of her respective color. These seven beautifully constructed, highly sensuous stories occupy about half of the whole poem.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Сюжет каждой новеллы — любовное переживание, причём, в соответствии с переходом от чёрного цвета к белому, грубая чувственность сменяется духовно просветлённой любовью.

Вторая тематическая линия поэмы — превращение Бахрама Гура из легкомысленного царевича в справедливого и умного правителя, борющегося с произволом и насилием. Проходят годы. Пока царь был занят своими женами, один из его визирей захватил власть в стране. Неожиданно Бахрам обнаруживает, что дела в его царстве в беспорядке, казна пуста, а соседние правители собираются на него напасть. Расследовав деяния министра, Бахрам приходит к выводу, что тот виновен в бедах, постигших царство. Он приговаривает злодея-министра к смертной казни и восстанавливает справедливость и порядок в своей стране. После этого Бахрам приказывает превратить семь дворцов своих жён в семь [[Зороастризм|зороастрийских]] храмов для поклонения Богу, а сам Бахрам отправляется на охоту и исчезает в глубокой пещере. Пытаясь найти дикого осла (gūr), Бахрам находит свою могилу (gūr)&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Years pass. While the king is busy with his wives an evil minister seizes power in the realm. Eventually Bahrām discovers that the affairs of the kingdom are in disarray, the treasury is empty and the neighboring rulers poised for invasion. To clear his mind, he goes hunting in the steppe. Returning from the hunt he comes across a herdsman who has suspended his dog from a tree. He asks him why. The shepherd tells the story of how the once faithful watchdog had betrayed his flock to a she-wolf in return for sexual favors. The king realizes that his own watchdog (the evil minister) is the cause of his misfortune. He investigates the minister. From the multitude of complainants he selects seven, who tell him of the injustices that they have suffered (the stories of the seven victims are the somber counterweight to the stories of the seven princesses). The minister is put to death. The king restores justice, and orders the seven pleasure-domes to be converted into fire temples for the worship of God. Bahrām goes hunting one last time and disappears mysteriously into a cavern. He seeks the wild ass (gūr) but finds his tomb (gūr).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Искәндәрнамә» ==
{{main|Искандер-наме}}

[[Файл:Iskender.jpg|thumb|Искандер на охоте]]

Поэма Низами «Искандер-наме», что переводится как «Книга Александра» ({{lang-fa| اسکندرنامه }}) написана между 1194 и 1202 гг. Низами считал эту поэму итогом своего творчества, по сравнению с другими поэмами «Хамсы» она отличается некоторой философской усложнённостью. Поэма является творческой переработкой Низами различных [[История Александра Великого|сюжетов и легенд об Искандере]] — [[Александр Македонский|Александре Македонском]], образ которого Низами расположил в центре поэмы. С самого начала он выступает как идеальный государь, воюющий только во имя защиты справедливости. Поэма состоит из двух формально независимых частей, написанных рифмованными куплетами и согласно метру «мотакареб» ([[аруз]]), которым написана поэма «[[Шах-наме]]»: «[[Шараф-наме]]» («Книга славы») и «[[Икбал-наме]]» или иначе «[[Кераб-наме]]» («книга судьбы»). «Шараф-наме» описывает (на основе восточных легенд) жизнь и подвиги Искандера. «[[Икбал-наме]]» композиционно делится на два больших раздела, которые можно озаглавить как «Искандер-мудрец» и «Искандер-пророк»&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ, the poetical version of the life of Alexander by the great 12th century narrative poet Neẓāmī Ganjavī (535—605/1141-1209). It consists of two formally independent works, both in rhymed couplets and in the motaqāreb meter (see ʿARŪŻ) of the Šāh-nāma. The first part is generally known as Šaraf-nāma, the second as Eqbāl-nāma or Ḵerad-nāma, but there is no strong evidence that the author used these names to distinguish the two parts, and in quite a few manuscripts the name Šaraf-nāma is in fact applied to the second of the two poems. In India they are also known as Eskandar-(or Sekandar-) nāma-ye barrī and baḥrī respectively. Together they form one of the five constituent parts of the Ḵamsa, the posthumous collection of Neẓāmī’s major poems, and in most, though not all, of the manuscripts they are the last constituent.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Долгое время вызывало сомнения время создания поэмы и очередность её расположения внутри сборника «Хамса». Однако в начале «Шараф-наме» Низами сказал, что ко времени написания тех строк уже он создал «три жемчужины» перед тем, как начать «новый орнамент», что подтвердило время создания. Кроме того, Низами оплакивает смерть Ширваншаха Аксатана, которому Низами посвятил поэму «Лейли и Маджнун», и адресует свои наставления его преемнику. Ко времени завершения поэмы власть династии Ширваншахов в Гяндже ослабла, поэтому Низами посвятил поэму малеку Ахара Носрат-аль-Дин Бискин бин Мохаммаду, которого Низами упоминает во введении к «Шараф-наме»
&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… But earlier in the same poem (Šaraf-nāma, chap. 9, vv. 49-51) Neẓāmī says that he has already created «three pearls» before undertaking this &quot;new ornament, &quot; strengthening the suspicion that the mention of a fourth title in chapter 13 is an interpolation. Moreover, in Šaraf-nāma, chap. 41, vv. 3-23, the author laments the death of the Šarvānšāh Aḵsatān (the dedicatee of Leylī o Majnūn) and addresses words of advice to his (unnamed) successor. This suggests that Neẓāmī originally planned to dedicate the Eskandar-nāma, like Leylī o Majnūn, to one of the kings of Šarvān. But that dynasty evidently lost power over Ganja by the time the poems were completed, and in their final form they are dedicated to the malek of Ahar, Noṣrat-al-Dīn Bīškīn b. Moḥammad. This ruler is mentioned in the introduction to Šaraf-nāma, chap. 10, vv. 11-12, where the poet makes a pun on his name Bīškīn («whose hatred is more»), though some of the manuscripts have a superscription claiming (wrongly) that the verses evoke Bīškīn’s overlord, the atabeg Noṣrat-al-Dīn Abū Bakr.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Тайный голос сообщает Искандеру, что он избран для возвещения истины всему миру, и приказывает объехать всю землю. Отправляясь в путь, Искандер берёт «книги мудрости» [[Аристотель|Аристотеля]], [[Платон]]а и [[Сократ]]а. Далее следуют описания четырёх путешествий Искандера, его встреч и диспутов с индийскими и греческими мудрецами, различные философские новеллы. Во время четвёртого путешествия (на север) он приходит в страну, где нет ни властей, ни притеснителей, ни богатых, ни бедных, ни преступлений, ни казней, где не знают лжи и несправедливости. Таким образом, во второй части поэмы Искандер предстает просветленным идеальным властителем, познавшим тщету земных устремлений. Поэма кончается описанием смерти Искандера и смерти самого Низами, очевидно написанным или по крайней мере дописанным кем-то другим.

Основные эпизоды легенды об Александре, которые известны в мусульманской традиции, собраны в «Шараф-наме»: рождение Александра, его наследование македонского трона, война против чернокожих, которые захватили Египет, война с персами, закончившаяся поражением и смертью Дара ([[Дарий III|Дария III]]) и женитьба Александра на дочери Дария и паломничество в [[Мекка|Мекку]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… The principal episodes of the legend of Alexander, as known to the Muslim tradition, are elaborated in the Šaraf-nāma: the birth of Alexander, his succession to the Macedonian throne, his war against the Negroes who had invaded Egypt, the war with the Persians, ending with the defeat and death of Dārā (see DARIUS III) and Alexander’s marriage to Dārā’s daughter, his pilgrimage to Mecca.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Далее Низами рассказывает о пребывании Александра на Кавказе и его визите к царице Нусабе из [[Барда (город)|Барды]] — городе, который располагался в непосредственной близости от родного города Низами [[Гянджа|Гянджи]], и её амазонках. Оттуда Александр направляется в [[Индия|Индию]] и Китай. В его отсутствие [[русы]] нападают на [[Кавказ]] и захватывают Барду, что они [[Набег русов на Бердаа (943)|фактически сделали за двести лет до Низами]], и берут в плен Нусабу&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Neẓāmī then dwells at some length on Alexander’s stay in the Caucasus and his visit to Queen Nūšāba of Bardaʿa (q.v.; in the immediate neighborhood of Neẓāmī’s home town, Ganja) and her court of Amazons; this lady takes over the role of Candace in earlier versions of the Alexander saga. Alexander then goes to India and China. During his absence the Rūs (i.e., the Russian Vikings) invade the Caucasus and capture Bardaʿa (as they in fact did some two centuries before Neẓāmī’s time) and take Nūšāba prisoner.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Узнав об этом, Александр воюет с русами и одерживает победу. Шараф-наме завершается рассказом о неудачных поисках Александром [[Живая вода|воды вечной жизни]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Alexander’s wars with the Rūs, which are depicted at considerable length, end with his victory and his magnanimous treatment of the defeated army. The Šaraf-nāma concludes with the account of Alexander’s unsuccessful search for the water of immortal life.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

В «Икбал-наме» Александр — бесспорный властитель мира, показан уже не как воин, но как мудрец и пророк. Он дискуссирует с греческими и индийскими философами, и значительную часть текста составляют беседы, в которых семь греческих [[мудрец]]ов рассказывают о своих идеях о [[Сотворение мира|сотворении мира]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… In the Eqbāl-nāma Alexander, the undisputed ruler of the world, is depicted no longer as a warrior, but as a sage and a prophet. He debates with Greek and Indian philosophers, and a sizeable part of the text is occupied by the discourses in which the seven Greek sages elaborate their ideas about the creation.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Не менее существенную часть составляют притчи, не имеющие прямого отношения к истории Александра. В завершение Низами рассказывает о конце жизни Александра и обстоятельствах смерти каждого из семи мудрецов. В этой части добавлена [[Интерполяция (текстология)|интерполяция]] о смерти самого Низами&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… But we find also a number of extended parables, of only tangential connection with the Alexander story but exceptionally well told. The poet then tells of Alexander’s end and adds an account of the circumstances of the death of each of the seven sages. It is at this point that an interpolator has added the already mentioned account of Neẓāmī’s own death.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. В то время как «Шараф-наме» относится к традиции персидской эпической поэзии, в «Икбал-наме» Низами продемонстрировал свои таланты дидактического поэта, рассказчика анекдотов и миниатюриста&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Whereas the Šaraf-nāma clearly belongs to the tradition of Persian epic poetry — though Neẓāmī makes no attempt to emulate the style and manner of the Šāh-nāma — in the Eqbāl-nāma he shows his talents as a didactic poet, an anecdotist and a miniaturist.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Хәмсә» Әзербайжанда ==
{{См. также|Кампания по приданию Низами статуса национального азербайджанского поэта}}
[[Файл:Дом Шекихановых 5 edited.jpg|thumb|left|160px|Изображение Ширин из «[[Хосров и Ширин]]» в интерьере [[дом Шекихановых|Дома Шекихановых]] в Шеки&lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = Наталья Михайловна Миклашевская 
 | ответственный = Вступительная статья: доктор искусствоведения проф. К. Керимов. Составители: ст. науч. сотрудник, искусствовед Т. Исмаилова, мл. науч. сотрудник С. Дадашева. Редактор: народный художник Азерб. ССР, лауреат Гос. премии СССР, Кязим-заде К. М.
 | место         = Б.
 | год           = 1979
}}&lt;/ref&gt;]]
Портретами героев «Хамсе» (изображения на мотивы поэм «Лейли и Меджнун», «Хосров и Ширин», «Семь красавиц» и др.)&lt;ref&gt;{{книга
 | ответственный = Под общей редакцией М. А. Казиева.
 | заглавие      = Азербайджан (Исторические и достопримечательные места)
 | часть         = Город Нуха. Дом Шекихановых
 | место         = Б.
 | издательство  = Издательство АН Азербайджанской ССР
 | год           = 1960
 | страницы      = 113
}}&lt;/ref&gt; украшены стены центрального зала второго этажа [[Дом Шекихановых|дома Шекихановых]] [[XVIII век]]а в [[Шеки]]&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие = Шәкихановларын еви
 |ответственный = Под ред. Дж. Кулиева
 |место = [[Азербайджанская советская энциклопедия]]
 |издательство = Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии
 |год = 1987 
 |том = 10
 |страницы = 505
}}&lt;/ref&gt;. Азербайджанский художник [[Халыков, Газанфар Алекпер оглы|Газанфар Халыков]] выполнил акварельные рисункы к поэмам «Хосров и Ширин» ([[1940]]) и «Искандер-наме» ([[1953]]) из «Хамсе», при создании которых использовал композиционные приёмы средневековых миниатюристов&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Халыков Газанфар Алекпер оглы
 |ответственный = Под ред. [[Полевой, Вадим Михайлович|Полевого В. М.]]
 |издание       = Популярная художественная энциклопедия
 |место         = М.
 |год           = 1986
 |издательство  = [[Советская энциклопедия]]
 |страницы      = 
}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Рисунок Лейли и Меджнуна на станиции метро Низами в Баку.jpg|thumb|200px|«[[Лейли и Меджнун (Низами Гянджеви)|Лейли и Меджнун]]». [[Низами Гянджеви (станция метро)|Станция метро «Низами Гянджеви»]]. Художник [[Абдуллаев, Микаил Гусейн оглы|Микаил Абдуллаев]]]]
«Пятерице» [[Низами Гянджеви]] посвящены мозаичные рисунки на стенах [[Низами Гянджеви (станция метро)|бакинской станции метро «Низами Гянджеви»]], выполненные художником [[Абдуллаев, Микаил Гусейн оглы|Микаилом Абдуллаевым]]. В 1959 году в [[Баку]] появился [[Бахрам Гур (памятник)|памятник Бахрам-Гуру]] — персонажу поэмы «Семь красавиц». Это был первый в Азербайджане скульптурный памятник литературному герою одной из поэм Низами Гянджеви. На родине поэта — во втором по величине городе [[Азербайджан]]а — [[Гянджа|Гяндже]], где поэт прожил всю свою жизнь, воздвигнута монументальная скульптура, посвящённая знаменитой «Пятерице».

В начале [[1940-е|1940-х годов]] азербайджанский композитор [[Узеир Гаджибеков]] написал два романса на стихи Низами Гянджеви соответственно образам семи героинь из поэмы «Семь красавиц» — «[[Сенсиз]]» («Без тебя», 1941) и «[[Севгили джанан]]» («Возлюбленная», 1943)&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Сафарова, Земфира|Сафарова З.]]
 |заглавие      = Узеир Гаджибеков
 |место         = Баку
 |издательство  = Язычы
 |год           = 1985 
 |страниц       = 64 
 |страницы      = 61
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Романс-газелла &quot;&gt;{{cite news|title=Романс-газелла|publisher=Электронная библиотека Узеира Гаджибекова|url=http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=544&amp;lang=RU|access-date=2010-06-18|archive-date=2014-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106230052/http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=544&amp;lang=RU|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. В [[1949 год]]у Кара Караев пишет [[сюита|сюиту]] «Семь красавиц», а в [[1952 год]]у по мотивам поэмы — [[Семь красавиц (балет)|одноимённый балет]] (авторы [[либретто]] — [[Идаятзаде, Исмаил Гусейн оглы|Исмаил Идаятзаде]], [[Юрий Слонимский]] и [[Сабит Рахман]])&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Абасова, Эльмира|Абасова Э. А.]], [[Касимов, Кубад Абдулла оглы|Касимов К. А.]]
 | заглавие      = Очерки музыкального искусства Советского Азербайджана 1920-1956
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1970 
 | страниц       = 178
 | страницы      = 131
}}&lt;/ref&gt;. Этот балет был впервые поставлен на сцене [[Азербайджанский театр оперы и балета|Азербайджанского театра оперы и балета]]&lt;ref name=&quot;Караев &quot;&gt;{{статья
 |автор         = [[Абасова, Эльмира|Абасова Э. А.]]
 |заглавие      = Караев К. А.
 |издание       = Музыкальная энциклопедия
 |место         = М.
 |год           = 1973—1982
 |издательство  = [[Советская энциклопедия]], [[Советский композитор]]
 |ответственный = Под ред. Ю. В. Келдыша
}}&lt;/ref&gt; в Баку [[7 ноября]] 1952 года. В [[1942 год]]у азербайджанским композитором [[Тагизаде-Гаджибеков, Ниязи Зульфугар оглы|Ниязи Тагизаде-Гаджибековым]] по мотивам поэмы «Хосров и Ширин» была написана опера «[[Хосров и Ширин (опера)|Хосров и Ширин]]»&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Ниязи
 |издание       = Большая биографическая энциклопедия
 |год           = 2009
}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Scene from Seven beauties ballet.jpg|thumb|left|250px|Сцена из постановки балета «[[Семь красавиц (балет)|Семь красавиц]]» [[Кара Караев]]а]]
По мотивам поэмы «Лейли и Меджнун» [[азербайджан]]ский композитор [[Кара Караев]] написал симфоническую поэму «Лейли и Меджнун» (первое исполнение в Баку 29 сентября 1947 года на торжественном вечере в честь 800-летия Низами Гянджеви)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://qara-qarayev.musigi-dunya.az/ru/cr_chrono.html |title=Официальный сайт, посвящённый Кара Караеву |access-date=2016-01-03 |archive-date=2016-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160928133912/http://qara-qarayev.musigi-dunya.az/ru/cr_chrono.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; и одноактный балет «[[Лейли и Меджнун (балет, 1969)|Лейли и Меджнун]]». В [[1961 год]]у по мотивам поэмы «Лейли и Меджнун» на киностудии «[[Азербайджанфильм]]» был снят одноимённый фильм (роль Меджнуна исполнял [[Нодар Шашик-оглы]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.afc.az/rus/az_films/s/17.shtml |title=Официальный сайт Фильм Бюро Азербайджана |access-date=2016-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307005220/http://www.afc.az/rus/az_films/s/17.shtml |archive-date=2016-03-07 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Барельеф Искандера и Нушабе на памятнике Низами в Баку.jpg|thumb|200px|[[Александр Македонский|Искандер]] и Нушабе («Искандернаме»). Барельеф на постаменте [[Памятник Низами Гянджеви (Баку)|памятника Низами Гянджеви]] в Баку]]
На [[Памятник Низами Гянджеви (Баку)|памятнике Низами Гянджеви]], установленному в [[1949 год]]у в Баку, высечено семь барельефов, изображающих героев поэм из «Хамсе». Среди них — Нушериван, слушающий беседу сов («Сокровищница тайн»), Фархад, прокладывающий дорогу через гору Биситун («Хосров и Ширин»), Лейли и Меджнун, учащиеся в школе («Лейли и Меджнун»), убивающий дракона [[Бахрам Гур]] («Семь красавиц»), [[Александр Македонский|Искандер]] на приёме у царицы Нушабе («Искандернаме») и др. Барельефы исполнены скульптором А. Хрюновым по эскизам художника Газанфара Халыкова&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Габибов, Нуреддин Давуд оглы|Н. Габибов]], [[Наджафов, Мурсел Кули оглы|М. Наджафов]].
 |заглавие      = Искусство Советского Азербайджана
 |место         = М.
 |издательство  = [[Искусство (издательство)|Искусство]]
 |год           = 1960
 |страниц       = 198
 |страницы      = 132
}}&lt;/ref&gt; и расположены на семи гранях, по бокам от бронзовой доски с именем поэта.

В начале 2008 года в Национальной Библиотеке Австрии была обнаружена старинная рукопись «Хамсе — Пятерицы». После окончания восстановительных работ электронная копия Пятерицы была передана в дар Министерству Культуры и Туризма Азербайджана. А 23 апреля 2008 года, в [[Вена|Вене]] в Национальной Библиотеке Австрии состоялся вечер [[Азербайджанская литература|азербайджанской литературы]]. На вечере прошла презентация электронного диска (CD) со сборником поэм «Хемсе» и книги [[Низами Гянджеви]]. В мероприятии принимали участие заместитель министра культуры Азербайджана Адалет Велиев, главный директор Национальной Библиотеки Австрии Йохана Рахингер, представители посольства Азербайджана в Вене и другие официальные лица&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://subscribe.ru/archive/country.other.trend/200804/24031526.html/ |title=В Вене состоялся вечер азербайджанской литературы |access-date=2009-02-26 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304133539/http://subscribe.ru/archive/country.other.trend/200804/24031526.html/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aztv.az/xbdx/x-1.asp?id=1787&amp;il=2008 В Азербайджан доставлен электронный вариант рукописи «Хамсе» великого азербайджанского поэта и мыслителя Низами Гянджеви]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref|az}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* «Райские сады. „Хамсе“, или „Пятерица“ Низами. Персидская рукопись из Исфахана», фильм {{нп5|Жобер, Ален|Алена Жобера|fr|Alain Jaubert}} из цикла «[[Палитры]]» (Франция, 1997).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|часть= Хамса|страницы= 443|автор= |заглавие= Словарь литературоведческих терминов|ответственный= Ред.-сост.: [[Тимофеев, Леонид Иванович|Л. И. Тимофеев]] и [[Тураев, Сергей Васильевич|С. В. Тураев]]|место= М.|издательство= «Просвещение»|год=1974|страниц= 509|тираж= 300000|ref= }}

== Һылтанмалар ==
* {{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/kamsa-of-nezami|заглавие=Ḵamsa of Neẓāmi|автор=Domenico Parrello}}

{{Низами Гәнжәүи}}

[[Категория:Фарсы телендәге әҙәбиәт]]
[[Категория:Фарсы шиғриәте]]
[[Категория:Книги XII быуат китаптары]]
[[Категория:Хәмсә| ]]</text>
      <sha1>tm0dh6if6x7div1wc8h3z6sf0opfv5n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297111</id>
      <parentid>1297110</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T06:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы */</comment>
      <origin>1297111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84037" sha1="lfiag8qr8k6723kjuqhqt4487onf7h6" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=15 май 2026}}
{{Ук}}
{{Значения|Хамса}}
[[Файл:Muhammad during the Isra and Mi'raj - from Nezami's Khamsa dated 1494.jpg|250px|thumb|Хәмсә ҡулъяҙмаһынан 1494 йыл менән даталанған [[миниатюра]], [[Мөхәммәт Пәйғәмбәр]]ҙең [[Мәккә]]ләге [[Бурак (ислам)|Буракта]] [[күк]]кә (Мирадж) күтәрелеүен, шулай уҡ күп ҡанатлы архангел Гавриилды (уңда) һүрәтләй]]

'''«Хәмсә»''' йәки икенсе төрлө '''«Пятери́ца» «Бишлек»''' — [[Персидская литература|фарсы әҙәбиәте]] ҡомартҡыһы&lt;ref&gt;{{книга
 |автор= Juan Eduardo Campo
 |часть=
 |ссылка часть=
 |заглавие= Encyclopedia of Islam
 |оригинал=
 |ссылка=https://books.google.am/books?id=OZbyz_Hr-eIC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 |викитека=
 |ответственный=
 |издание=
 |место=
 |издательство=Infobase Publishing
 |год=2009
 |volume=
 |pages= 551
 |columns=
 |allpages=
 |серия=
 |isbn=
 |тираж=
 |ref= 
}}{{начало цитаты}}Another noteworthy work of Persian literature was the Khamsa (Quintet) of Nizami (1141—1209), which retold some of the heroic and romantic stories of the Shahnamah, the Arabic romance of Majnun and Layla, and incorporated poetic reflections on philosophical and religious themes. Nizami had a great influence on the subsequent development of Persian poetry.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt; — «Пандж Гандж» тигән дөйөм исем менән берләштерелгән биш поэма, фарсы теленән тәржемә иткәндә, «Биш аҫыл таш» тип тәржемә ителә. Фарсы әҙәбиәте классигы [[Низами Гәнжәүи]]ҙең төп әҫәре (1141—1209). «Хамсе» — ғәрәп телендәге «хамса» ({{lang-ar|خمسة }}) һүҙенең фарсыса әйтелеше (ғәр). Бөтә биш поэма ла Низами оҫта төҙөгән [[мәснәүи]] ([[Двустишие|ике юллыҡ шиғыр]]) формаһында яҙылған.

Поэмаларҙың беренсеһе — «[[Серҙәр хазинаһы]]» («''Махзан аль-Асрар''»), — [[Санаи, Абу-ль-Маджд Махмуд|Санаи]]ҙың (1131 й.вафат булған) «Сад правды» монументаль поэмаһы йоғонтоһонда яҙылған&lt;ref name=&quot;IranicaClassical&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.iranica.com/articles/iran-viii2-classical-persian-literature
 |title       = Iran: Classical Persian Literature
 |author      = Charles-Henri de Fouchécour
 |date        = 2006-12-15
 |work        = 
 |publisher   = Encyclopædia Iranica
 |access-date  = 2010-10-07
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMRhddT?url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii2-classical-persian-literature
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}{{начало цитаты}}The first of his five (see below) ‘Treasures’ was influenced by Sanāʾi of Ghazna’s (d. 1131) monumental Garden of Truth (Ḥadiqa al-ḥadiq wa šariʿa al-ṭariqa; q.v.).{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. «Хосров һәм Ширин», «Ете гүзәл» («''Хафт пейкар''») һәм «Искәндәрнамә» поэмаларының нигеҙендә урта быуат [[рыцарь]] тарихтары ята. [[Хосров II Парвиз|Хосров]] һәм Ширин, [[Бахрам V|Бахрам Гур]] һәм Бөйөк Александр (улар Фирҙәүсиҙең «Шаһнамэ» поэмаһында айырым эпизодтарҙа күренә) Низами поэмаларында сюжет үҙәгенә ҡуйыла һәм уның өс поэмаһының төп геройҙары булып тора. «[[Ләйлә һәм Мәжнүн]]» поэмаһы ғәрәп легендалары нигеҙендә яҙылған. Низами бөтә биш поэмаһында ла ҡулланылған сығанаҡтар материалын байтаҡ эшкәрткән.

Низами поэмаларында, тап уның һүрәтләүҙәре арҡаһында беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған уникаль мәғлүмәттәр бар. Мәҫәлән, музыканттарҙы ентекле һүрәтләүе &quot;Хәмсә&quot;нең мауыҡтырғыс предметтарының береһе булып тора. Низами поэмалары — XII быуаттағы фарсы музыка ижады һәм музыка ҡоралдары тураһындағы хәҙерге заман белеменең төп сығанағы&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter J. Chelkowski
 |заглавие      = Mirror of the Invisible World
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 4
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}{{начало цитаты}}The details with which Nizami describes musicians are one of the delights of the Khamseh and make it a principal source of our present knowledge of the twelfth-century Persian musical composition and instruments.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. Низамиҙың ябай кешеләр менән ҡыҙыҡһыныуы күп булыуға ҡарамаҫтан, Низами идара итеүҙең монархия формаһы институтын инҡар итмәй һәм уны фарсы йәшәү рәүешенең интеграль, рухи һәм изге өлөшө тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter J. Chelkowski
 |заглавие      = Mirror of the Invisible World
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 4
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}{{начало цитаты}}However, in spite of his interest in commoners, Nizami did not reject the institution of kingship; he always believed it was an integral and sacred part of the Persian way of life.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. Низами һарай тормошонда ҡатнашыуҙан ҡасһа ла, үҙенең һәр поэмаһын айырым хакимға бағышлай, был уның заманында киң таралған традиция була.

[[Низами Гәнжәүи]]ҙең «Хәмсә»һе фарсы шиғриәте үҫешенә генә түгел, ә көнсығыш шиғриәте үҫешенә лә ҙур йоғонто яһай. [[Әзербайжан әҙәбиәте]]ндә Хәмсә йоғонтоһо аҫтында әҫәрҙәр ижад ителә. Низами тарихтан һәм фольклорҙан темалар һайлаған «Пятери́ца» аталған (нарицательный) исем тип ҡабул ителә һәм [[Алишер Навои]], [[Мөхәммәт Фүзули]], [[Абдурахман Жәми]], [[Әмир Хосров Дәһләүи]] һәм башҡа күренекле шағирҙарға үрнәк нигеҙе булып тора, улар шул уҡ темаларға шундай уҡ биш поэма яҙа. Низами үҙенең поэмаларында шағир һәм лирик ҡына түгел, ә хакимдарҙың наҙанлығын, залимлығын (деспотизм) һәм монафиҡлығын (ханжество) фашлаусы булып сығыш яһай. Ул кешене, уның мөхәббәтен, эшһөйәрлеген, татыулығын һәм дуҫлығын данлай.

Низами поэмаларының сюжеттары фарсы миниатюралы һынлы сәнғәтенә мул ижади материал бирә: уның «Хәмсә»һе Фирҙәүсиҙең «Шаһнамә»һе менән бергә иң йыш иллюстрацияланған әҙәби әҫәр булып тора&lt;ref&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/kamsa-of-nezami|заглавие=Ḵamsa of Neẓāmi|автор=Domenico Parrello}}&lt;/ref&gt;.

== «Серҙәр хазинаһы» ==
{{main|Сокровищница тайн}}
[[Файл:Khamseh Nizami 001.jpg|thumb|left|[[XVI быуат]]тағы [[Тебризская школа миниатюры|Тәбриз мәктәбене]]ң миниатюраһы. [[Солтан Мөхәммәт]] ижад иткән «Солтан Санжар һәм ҡарсыҡ»]]

«Махзан әл-Асрар» поэмаһы ({{lang-fa|مخزن الاسرار}}, «Сокровищница тайн») 1163 йылда яҙылған, әммә ҡайһы бер тикшеренеүселәр 1176 йылда яҙылған ти. 2250 фарсы ике юллығынан торған был этик-фәлсәфәүи поэма [[Эрзиндан]] хакимы Фәхретдин Баһрамшаһҡа арналған. Поэма эзотерик, фәлсәфәүи һәм теологик темаларҙы аса һәм суфый традицияһы йүнәлешендә яҙылған, шуға бәйле һуңынан был жанрҙа ижад иткән бөтә шағирҙар өсөн өлгө булып хеҙмәт иткән.

Поэма егерме бүлеккә бүленгән, уларҙың һәр береһе дини һәм әхлаҡи темаларға арналған айырым трактат булып тора. Һәр бүлек шағирҙың үҙенә уның әҙәби псевдонимы яҙылған апострофа (мөрәжәғәт) менән тамамлана&lt;ref name=&quot;JTP&quot;&gt;JTP de Bruijn. Persian Sufi Poetry, An Introduction to the Mystical — Taylor and Francis(Routledge) 1997 pp 97-98&lt;/ref&gt;. Шиғырҙарҙың йөкмәткеһе һәр бүлектең исеме менән күрһәтелә һәм типик [[Гомилетика|гомилетик]] стилдә яҙылған&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Рухи һәм практик мәсьәләләрҙе тикшергән, батшаларҙың ғәҙеллеген, ике йөҙлөлөктө ситкә тайпылдырыуҙы вәғәзләгән, был донъяның ығы-зығылы ысынбарлығы һәм үлемдән һуң тормошҡа әҙерләнеү кәрәклеге тураһында иҫкәрткән тарихтар. Низами идеаль йәшәү рәүешен вәғәзләй, үҙенең уҡыусыһына алла булдырғандар араһында юғары социаль дәрәжәле кешеләрҙең иғтибарын йәлеп итә, шулай уҡ кеше үҙенең рухи тәғәйенләнеше тураһында уйларға тейеш, тип яҙа&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Бер нисә бүлектә Низами батшаларҙың бурыстарына мөрәжәғәт итә, әммә дөйөм алғанда, ул үҙенең хакимы булған ҡурсалаусыһына түгел, ә бөтә кешелеккә мөрәжәғәт итә&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;.

«Серҙәр хазинаһы» «Речь о превосходстве слова» бүлеге менән асыла:
{{цитата|Весь предел естества захватили при помощи слова. |Письмена шариата скрепили при помощи слова.}}

{{цитата| В том саду, над которым предвечные звезды повисли,|
Что острее, чем слово толкующих тонкие мысли?|
И хоть светлое слово не явит благой красоты|
Почитателям праха, чьи праздные мысли пусты, -|
Мы лишь в слове живем. Нас объемлет великое слово:|
В нем бесследно сгореть наше сердце всечасно готово.}}

Низами өсөн һүҙ — шағир һүҙе генә түгел, суфый традицияһына тап килгән пәйғәмбәр һүҙе лә, сөнки суфый өсөн шиғриәт — ул шул уҡ дини пәйғәмбәрлек хеҙмәте:
{{цитата|Стихотворные речи — возвышенной тайны завеса| — тень речений пророческих. Вникни! Полны они веса.}}

{{цитата|В том великом пространстве, где веет дыханье Творца,| светлый путь для пророка, а далее — он для певца.}}

&quot;Серҙәр Хазинаһы&quot;ның төп өлөшөн егерме «Телмәр» биләй. Беренсе телмәр —донъяны һәм кешене барлыҡҡа килтереү тураһында. Низами буйынса, донъяны барлыҡҡа килтереү нигеҙе булып мөхәббәт хеҙмәт итә:
{{цитата|До поры, как любовь не явила дыханье своё,| в бездне небытия не могло засиять бытие.}}

Беренсе һүҙ-донъяны һәм кешене барлыҡҡа килтереү тураһында. Низами буйынса, донъяны барлыҡҡа килтереү өсөн нигеҙ булып мөхәббәт хеҙмәт итә

Икенсе телмәр — «Шаһҡа ғәҙеллек тураһында нәсихәт». Низами ғәҙеллеккә һәм подданныйҙарҙың именлеген ҡайғыртыуға саҡыра, иҙеү һәм көс ҡулланыу өсөн яза менән янай.

Өсөнсө телмәр — донъяның үҙенсәлеге тураһында; дүртенсеһе — шаһтың подданныйҙарға ҡарата мәрхәмәтле мөнәсәбәте тураһында; бишенсеһе — ҡартлыҡ тураһында; алтынсыһы — барлыҡҡа килтерелгәндең үҙенсәлектәре тураһында; етенсеһе — кешенең хайуандарҙан өҫтөнлөгө тураһында һ.б. Телмәрҙәрҙең темалары ҡиссалар (притча) менән раҫлана.

Юғары риторик стилдә яҙылған «Сокровищница тайн» поэмаһы романтик эпик поэма түгел, уның маҡсаты — һарай яны донъяуи әҙәбиәтенең сикләүҙәрен еңеп сығыу&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Был әҫәр менән Низами фарсы шиғриәтендә [[Санаи, Абу-ль-Маджд Махмуд|Санаи]] асҡан һәм иң алдынғы ижадсы һаналған [[Аттар]] артынан эйәргән күп кенә фарсы шағирҙары һайлаған йүнәлеште дауам итә&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;.

== «Хосров һәм Ширин» ==
{{main|Хосров и Ширин}}

[[Файл:Nizami - Khusraw discovers Shirin bathing in a pool.jpg|thumb|Хосров һәм Ширин]]

Яратҡан ҡатынының үлеме менән бәйле кисерештәр тәьҫирендә Һәм Гурганиҙың «Вис һәм Рамин» поэмаһынан тәьҫирләнеп, Низами үҙенең тәүге шедеврын — «Хосров һәм Ширин» поэмаһын яҙа&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin… The death of his beloved wife, and the perusal of Gorgāni’s Vis o Rāmin, inspired Neẓāmi’s second major narrative poem: Ḵosrow and Širin (1181), his first masterpiece. It has a complex structure with several genres exploited simultaneously; and contains many verbal exchanges and letters, all imbued with lyrical intensity. Širin, an Armenian princess, is of the same proud and aristocratic mettle as Vis, both ardently faithful to their declared love and daring enough to force the hand of Fate, a Destiny that plays, in the case of Širin, upon the weaknesses and youthful foibles of her lover, Ḵosrow Parviz, grandson of Ḵosrow I.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. «Хосров һәм Ширин» поэмаһы ({{lang-fa|خسرو و شیرین }}) 1175/1176 һәм 1191 йылдар араһында 16 ай йылы дауамында яҙылған&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin… The poem was composed over a period of about 16 lunar years, between 571/1175-6 and 587/1191 (cf. de Blois, pp. 440, 446; Zarrinkub, p. 25ff.).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, Низами өсөн генә түгел, ә бөтә [[Персидская литература#Поэзия|фарсы шиғриәте]] өсөн дә әҙәбиәттә боролош нөктәһе була. Бынан тыш, был фарсы әҙәбиәтендә тулы структур һәм артистик берҙәмлеккә өлгәшкән беренсе поэма була&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter Chelkowski
 |заглавие      = &quot;Mirror of the Invisible World&quot;
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 117
 |страницы      = 6
 |isbn          = 
}}&lt;blockquote&gt;«Khosrow and Shirin» proved to be a literary turning point not only for Nizami but for all of Persian poetry. Furthermore it was the first poem in Persian literature to achieve complete structural and artistic unity&quot;&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэма [[Сельджуки|сәлжүк]] Солтаны Тоғрул II, [[Атабеки Азербайджана|Әзербайжан Атабегы]] [[Мухаммед Джахан Пехлеван|Мөхәммәт ибн Элдигиз Джахан Пахлаван]] һәм уның ҡустыһы [[Ҡыҙыл Арыҫлан]]ға арналған. Тарватьян (Тәһран, 1987—1988 йй.) баҫмаһындағы поэмала 100 бүлеккә бүленгән 6150 ике юллыҡ шиғыр бар. Поэма бер үк ваҡытта бер нисә төрлө жанр үрелеп барған ҡатмарлы структуралы&lt;ref name=&quot;IranicaClassical&quot;/&gt;.

Асылда, был шулай уҡ суфый әҫәре, ул аллегорик рәүештә йәндең Аллаға ынтылышын һүрәтләй; әммә хистәр шул тиклем йәнле һүрәтләнә, быны ҡабул итергә әҙер булмаған уҡыусы аллегорияны һиҙмәй ҙә, поэманы романтик мөхәббәт әҫәре тип ҡабул итә:
{{цитата|Все ложь, одна любовь указ беспрекословный, |и в мире все игра, что вне игры любовной… |Кто станет без любви, да внемлет укоризне:| он мертв, хотя б стократ он был исполнен жизни.}}
 
Хосров һәм Ширин тураһындағы тарих фарсы сығышлы, һәм Низами уны [[Фирҙәүси]]ҙең «Шаһнамә» эпик-тарихи поэмаһынан алынған. Уның нигеҙендә ысын тарих ята һәм геройҙар — ысынбарлыҡта булған тарихи шәхестәр&lt;ref name=&quot;KhosrowShirinIranica&quot;&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROWO ŠIRIN AND ITS IMITATIONS
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;/ref&gt;.

[[Низами Гәнжәүи]]ҙең «Хосров һәм Ширин» поэмаһын [[Алишер Навои]]ҙың «[[Алишер Навои#«Пятёрица»|Фәрхәд һәм Ширин]]» поэмаһы менән бутарға ярамай.

=== Сюжеттың ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Күп мажараларҙы һүрәтләгән ҡатмарлы сюжет ҡыҫҡаса түбәндәгеләргә ҡайтып ҡала: герой — Хосров, [[Сасаниды|сәсәниҙәр]] батшаһы улы, һуңынан Иран шаһы [[Хосров II Парвиз]] (590—628 йй.)&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin, the second poem of Neẓāmi’s Ḵamsa, recounts the amorous relationship between the Sasanian king Ḵosrow II Parviz (590—628 CE), and the beautiful princess Širin.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, бик матур Ширинды, [[армяне|әрмән]]&lt;ref name=&quot;ираника&quot;&gt;[[Энциклопедия Ираника]], статья — [http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ] {{Wayback|url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami |date=20140517035448 }}: &lt;blockquote&gt;The Eskandar-nāma also has a lot of local color in the episodes set in the Caucasus, which must have appealed to the poet’s intended audience, and perhaps the most attractive character in the poem, Queen Nūšāba, belongs to that area, as does the Armenian princess who is the heroine of Ḵosrow o Šīrīn. Indeed, a striking feature in all three of the mentioned poems is the prominence of strong female characters.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ираника2&quot;&gt;[[Энциклопедия Ираника]], статья — [http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) FARHĀD (1)] {{Wayback|url=http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) |date=20201108112124 }}: &lt;blockquote&gt;FARHĀD, a romantic figure in Persian legend and literature, best known from the poetry of Neẓāmī Ganjavī (q.v.) as a rival with the Sasanian king Ḵosrow II Parvēz (r. 591—628) for the love of the beautiful Armenian princess Šīrīn.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;[[Барда (город)|Барда]] принцессаһын&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Низамий}}&lt;blockquote&gt; 2) «Хосров и Ширина», напис. в 1180 г. Любовь сасанидского царя Первиза к бардинской княжне Ширине должна аллегорически изображать стремление души человеческой к Богу; но эта поэма (как и последующие) так живо рисует человеческие характеры и страсти, что не предупреждённый читатель не может даже подозревать здесь аллегории. Изд. в Тебризе (без года), в Лагоре (1871); нем. пер. Гаммера (Лпц., 1809).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, Шемираның туғанының (ағаһының ҡыҙын) — уны Меһин Баныу тип атайҙар — христиан [[Арран (область в Закавказье)|Арраныны]]ң ҡеүәтле хакимәһен ярата&lt;ref&gt;[yanko.lib.ru/books/lit/zar-lit-old-8l.pdf Пересказ содержания «Хосров и Ширин»]&lt;blockquote&gt;Друг Хосрова Шапур, изъездивший мир от Магриба до Лахора, соперник Мани в живописи и победитель Евклида в черчении, повествует о чудесах, увиденных на берегу Дербентского моря. Там правит грозная царица Шемира, именуемая также Мехин Бану. Она повелевает Арраном вплоть до Армении, а лязг оружия её войска слышен в Исфахане.&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;Хосров, восхищенный рассказом друга, лишается сна, думает лишь о неведомой пери. Наконец он посылает Шапура в Барду за Ширин. Шапур мчится в горах, где лазурные скалы облачены в желтые и красные одежды цветов.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Ширин шулай уҡ Хосровты ярата, әммә сәйәси сәбәптәр Хосровты византия принцессаһына өйләнергә мәжбүр итә, ә Ширин, сафлығын һаҡлап, никахтан тыш яҡынлыҡты кире ҡаға. Көнләшеү арҡаһында Хосров Ширинға ғашиҡ булған зодчий (архитектор) Фәрхәдкә Шириндың үлеме тураһында хәбәр ебәрә, һәм Фәрхәд үҙ-үҙенә ҡул һала&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iranica.com/articles/farhad%20%281%29 |title=FARHĀD (1) |access-date=2010-12-21 |archive-date=2011-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020202642/http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, беҙ гонаһтарға батҡан йәнде күрәбеҙ, улар уға, теләһә лә, Алла менән берләшергә бирмәй. Тик ахырҙа ғына Хосров ерҙәге бушлыҡты (тщета) кире ҡаға һәм Ширин менән сәстәрен сәскә бәйләй; әммә ул мәкерле улы ҡулынан һәләк була, Ә Ширин, үлтереүсегә эләкмәҫ өсөн, һөйгәненең үле кәүҙәһе өҫтөндә үҙенә хәнйәр ҡаҙай&lt;ref&gt;{{cite web|title=ḴOSROW O ŠIRIN|url=http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin|access-date=2010-12-21|archive-date=2011-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117044311/http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== «Ләйлә һәм Мәжнүн» ==
{{main|Лейли и Меджнун (Низами Гянджеви)}}
[[Файл:Layla and Majnun.jpg|thumb|Ләйлә һәм Мәжнүн]]

«Ләйлә һәм Мәжнүн» поэмаһы ({{lang-fa| لیلی و مجنون }}) [[1188 йыл]]да яҙылған. Уның нигеҙендә «[[Лейли и Меджнун (Низами)|Ләйлә һәм Мәжнүн]]» боронғо ғәрәп легендаһы сюжеты ята, ул Кайстың «Мәжнүн» («Аҡылһыҙ») ҡушаматлы егете һылыуҡай Лейләгә булған бәхетһеҙ мөхәббәте тураһында. Поэма [[Ширваншахи|ширваншаһ]] [[Ахситан I|Әхситан Iг]]ә арналған, һәм уның заказы буйынса яҙылған&lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = Низами Гянджеви. Лейли и Меджнун. К 840-летию Низами Гянджеви. Перевод с фарси, предисловие и комментарии Рустама Алиева.
 | ответственный = Редактор А. В. Старостин
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1981
 | тираж         = 4000
 | страницы      = 8
 | страниц       = 388
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Сара Ашурбейли]].
 | заглавие      = Государство Ширваншахов (VI-XVI вв.)
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1983 
 | страниц       = 341
 | страницы      = 143—144
}} &lt;blockquote&gt;В это же время большую известность на всем Ближнем Востоке получил другой гениальный поэт Низами, написавший в 1188 г. по заказу Ахситана поэму «Лейли и Меджнун».&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yamanaka&quot;&gt;{{статья
 | автор         = Yuriko Yamanaka.
 | издание       = Cultural change in the Arab world
 | заглавие      = The Desert as a Realm of Unbound Passion: Love and Madness in the Tale of Layla and Majnun
 | ответственный = Edited by Tetsuo Nishio
 | номер         = 55 
 | издательство  = Kokuritsu Minzokugaku Hakubutsukan (National Ethnology Museum)
 | год           = 2001 
 | страниц       = 174
 | страницы      = 149
}} &lt;blockquote&gt;The most famous Persian rendering of this tale is the epic romance ''Layla va Majnun'' by Nizami Ganjavi (1141—1209 A.D.). His ''Layla and Majnun'' (1188 A.D.) is the third work in his ''Khamza'' (Quintet, a collection of five great epic poems), and was written by the order of Akhsatan, a king of the Shirvan-shah dynasty.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Michiko Suzuki.
 | заглавие      = Oral Tradition of Epic and Folktales
 | издание       = Music culture in West Asia
 | издательство  = National Museum of Ethnology 
 | год           = 1980 
 | страниц       = 155
 | страницы      = 103
}} &lt;blockquote&gt;Its popularization was accelerated by ''Layli Majnun'', a romantic epic of about 4,000 verses, composed in 1188 by Nizami, at the request of Akhsatan I of Azerbaijan.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Был поэма Лейлә һәм Мәжнүн тураһындағы хикәйәнең иң билдәле фарсы яҙмаһы тип һанала&lt;ref name=&quot;Yamanaka&quot;/&gt;. Поэмала 4600 строфа бар&lt;ref name=&quot;Seyed-Gohrab&quot;&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN, a narrative poem of approximately 4,600 lines composed in 584/1188 by the famous poet Neẓāmi of Ganja.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Был романтик поэма «удри» (башҡаса «одри») жанрына ҡарай. Удри жанрындағы поэмаларҙың сюжеты ябай һәм яуапһыҙ мөхәббәт тирәләй әйләнә. Удри геройҙары ярым уйлап сығарылған-ярым тарихи персонаждар булып тора һәм уларҙың ҡылыҡтары был жанрҙағы башҡа романтик поэмалар персонаждарының ҡылыҡтарына оҡшаш&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … The romance belongs to the ʿUḏri (ʿOḏri) genre. The plot ofʿUḏri stories is simple and revolves around unrequited love; the characters are semi-historical and their actions are similar to, and easily interchangeable with, those of characters from otherʿUḏri romances. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Низами ғәрәп-бәҙүин легендаһын, геройҙарҙы фарсы аристократтары итеп күрһәтеп, фарсылаштыра. Ул шулай уҡ сюжет үҫешен ҡала мөхитенә күсерә һәм, хикәйәүҙе шулай уҡ тәбиғәт һүрәтләмәләре менән биҙәп, бер нисә фарсы мотивтарын өҫтәй&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … Persian verse romances are commonly about princes, and characters are usually related to courtly circles. Likewise, Neẓāmi portrays the lovers as aristocrats. He also urbanizes the Bedouin legend: Majnun does not meet Leyli in the desert amongst the camels, but at school with other children. Other Persian motifs added to the story are the childless king, who desires an heir; nature poetry, especially about gardens in spring and autumn, and sunset and sunrise; the story of an ascetic living in a cave; the account of the king of Marv and his dogs; the Zeyd and Zeynab episode; Majnun’s supplication to the heavenly bodies and God; his kingship over animals, and his didactic conversations with several characters. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэма төрлө илдәрҙә текстың төрлө версияларында баҫылып сыға. Әммә иран ғалимы Вахид Дастгерди 1934 йылда поэмаға, уның тексынан, уларҙың ҡайһы берҙәрен Низами үҙе өҫтәүе мөмкин, тип фаразлаһа ла, һуңыраҡ интерполяция (тексҡа өҫтәлгән боҙоуҙар) тип билдәләп, 1007 куплетты төшөрөп ҡалдыра, һәм 66 бүлектән һәм 3657 строфанан төҙөп, тәнҡит баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN. There are numerous editions of the romance from many countries, in a variety of forms. An enormous body of lithographed publications appeared in India, and these need to be examined not only for their texts but also for their illustrations. Critical editions of the romance appeared at the beginning of the twentieth century in Persia. The Persian scholar Waḥid Dastgerdi made a critical edition containing 66 chapters and 3,657 lines: he omits 1,007 couplets as interpolations, but he admits that some of these are by Neẓāmi. According to Dastgerdi, the interpolations must have taken place between 780/1349 and 800/1398. Under the supervision of Evgeniĭ E`duardovich Bertel’s, A. A. Alizada prepared another edition (Moscow, 1965) which consists of 66 chapters and 4,559 couplets. Behruz Ṯarvatiān’s edition has 63 chapters and 4, 553 verses, while the most recent critical edition of the poem, edited by Barāt Zanjāni, has 67 chapters and 4,583 verses.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Легенданың сюжеты шундай: шағир Кейс үҙенең ике туған Һеңлеһе Ләйләгә ғашиҡ була, әммә Ләйләне икенсегә кейәүгә бирәләр, Ә Кейс аҡылынан яҙа һәм сүллеккә сығып китә, унда һөйгәненә арналған шиғырҙар ижад итә; һәм фәҡәт үлгәндән һуң ғына һөйгәндәр бер ҡәберҙә берләшә. Низами сюжетты бер аҙ үҙгәртә: уның Кейсы мөхәббәттән аҡылдан шаша, һәм тап шуның өсөн Ләйләнең ата-әсәһе ҡыҙын уға бирергә баш тарта. Көсләп кейәүгә бирелгән Ләйлә Кейсҡа булған мөхәббәтенән һарғайып үлә; быны аңлаған Кейс һөйгән йәренең ҡәберенә килә һәм шунда үлә:
{{цитата|Уснули двое рядом навсегда.|
Уснули вплоть до страшного суда.}}

Автор һорау бирә: ғашиҡтар үҙҙәренең ерҙәге ғазаптары өсөн нимә алды, уларҙың теге донъялағы урыны ҡайҙа? [[Кода|Кодта]] ғашиҡтарҙың, ожмахҡа ҡушылып, батша һәм батшабикә кеүек йәшәүе тураһында төш һүрәтләнә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … Leyli dies out of grief and is buried in her bridal dress. Hearing this news, Majnun rushes to her grave where he instantly dies. They are buried side by side and their graves become a site of pilgrimage. In the coda, someone dreams that they are united in Paradise, living as a king and queen. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Поэманың дөйөм мәғәнәһе — тик юғары шиғриәттә генә сағылдырырға мөмкин булырлыҡ һәм ғашиҡтарҙың рухи ҡушылыуына килтереүсе сикһеҙ мөхәббәт.

== «Ете һылыуҡай» ==
{{main|Семь красавиц}}
[[Файл:Folio from a Khamsa-c.jpg|thumb|Ете гүзәл. [[Фрир художество галереяһы]], [[Вашингтон (город)|Вашингтон]]]]

«Ете һылыуҡай» («Хафт пейкар») ({{lang-fa| هفت پیکر }}) 1197 йылда яҙылған. Поэма [[Мераге|Марага]] хакимы Али Әл-дин Кёрпе Арыҫлан ибн Аг-Сонгорға арналған. Поэманың исемен һүҙмә-һүҙ «ете портрет» тип, бәлки «ете һылыуҡай», тип тәржемә итергә мөмкин, был метафорик мәғәнәне сағылдыра. Һис шикһеҙ, Низами, һүҙ уйынын ҡулланып, поэмаға  аңлы рәүештә ике мәғәнәле исем биргәндер&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;HAFT PEYKAR, a famous romantic epic by Nezami of Ganja (Neẓāmi Ganjavi) from the last decade of the 6th/12th century. The title can be translated literally as &quot;seven portraits, &quot; but also with the figurative meaning of «seven beauties.» Both translations are meaningful and the poet doubtless exploited intentionally the ambiguity of the words.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэманың сюжеты фарсы тарихы ваҡиғаларына һәм егерме йыл балаһы булмаған атаһы [[Йездигерд I]]нең, Аһура Маздаға балаһы тыуыуын үтенеп мөрәжәғәт иткәндән һуң ғына, улы тыуған [[Сасаниды|сәсәниҙәр]] шаһы  [[Бахрам Гур|Баһрам Гур]] (Бахрам V), тураһында легендаға нигеҙләнгән.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Оҙаҡ көтөлгән тыуыуынан һуң, аҡыл эйәләре кәңәше буйынса, Баһрамды ғәрәп батшаһы Номанға тәрбиәгә ебәрәләр. Номан бойороғо буйынса матур яңы һарай — Карнак төҙөлә. Бер ваҡыт һарайҙың бер бүлмәһендә Бахрам ете төрлө илдән ете принцессаның портреттарын таба, һәм ул уларға ғашиҡ була&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;After the customary long introductory sections, the poet gives an account of the birth of Bahrām, the often-told story of his upbringing at the court of the Arab king Noʿmān (here, as often, mislocated in the Yemen instead of al-Ḥira) and the construction of Noʿmān’s fabled palace, Ḵᵛarnaq. Reared in the desert, Bahrām becomes a formidable huntsman. Wandering through the palace, Bahrām discovers a locked room containing the portraits of seven princesses, one from each of the seven climes, with whom he immediately falls in love.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Атаһы үлгәндән һуң Бахрам Фарсыға ҡайта һәм тәхеткә ултыра. Батша булғас, Бахрам ете принцессаны эҙләй һәм уларға өйләнә. Ул архитекторға үҙенең һәр яңы ҡатыны өсөн ете мөһабәт бина төҙөргә ҡуша&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Bahrām’s father Yazdjerd (i.e. Yazdegerd I) dies, and Bahrām returns to Persia to claim his throne from a pretender. After much palaver he is recognized as king. He rescues his people from a famine. Next Nezami picks up the story of Bah-rām’s hunting expedition with the loose-tongued slave-girl Feṭna, but alters the version known from the Šāh-nāma considerably; here the girl is not put to death, but eventually pardoned, and the king learns a lesson in clemency. The king sets out in search of the seven princesses and wins them as his brides. He orders his architect to construct seven domes to house his new wives.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Архитектор Бахрамға, астрология буйынса, һәр ил менән ете планетаның береһе идара итә, тип һөйләй һәм Бахрамға Бахрамдың ҡатындары өсөн һарайҙарҙың һәр береһен, һәр һылыуҡай килгән ил менән идара иткән планетаға бәйле төҫтәрҙә биҙәү тураһында кәңәш бирә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;The craftsman tells him that each of the climes is ruled by one of the seven planets and advises him to assure his good fortune by adorning each dome with the color associated with the clime and planet of its occupant.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Башта Бахрам архитекторҙың тәҡдименә ышанмайсараҡ ҡарай, әммә һуңынан ҡатындары өсөн һарайҙарҙы шулай биҙәүгә ризалыҡ бирә. Төҙөлөш тамамланғандан һуң принцессалар үҙ һарайҙарында йәшәй башлай. Бахрам аҙнаның билдәле бер көнөндә һәр принцессаға килә: шәмбе көн — Сатурн идара иткән һинд принцессаһына, ҡара һарайға, йәкшәмбе көн — ҡояш идара иткән грек принцессаһына, һары һарайға һ.б. килә. Ҡыҙыҡ, Ҡыҙыл һарайҙа рус кенәзе ҡыҙы йәшәй. Һәр принцесса батшаға үҙенең билдәле бер кәйефкә һәм уның төҫөнә тап килгән тарихын һөйләй&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;The king is at first skeptical but eventually lets the architect have his way. The princesses take up residence in the splendid pavilions. The king visits each princess on successive days of the week: on Saturday the Indian princess, who is governed by Saturn, in the black dome, on Sunday the Greek princess, who is governed by the sun, in the yellow dome, and so on. Each princess regales the king with a story matching the mood of her respective color. These seven beautifully constructed, highly sensuous stories occupy about half of the whole poem.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Һәр новелланың сюжеты — мөхәббәт кисереше, өҫтәүенә, ҡара төҫтән аҡҡа күсеүгә ярашлы, тупаҫ хис-тойғолар рухи яҡтан яҡтыртылған мөхәббәт менән алмашына.

Поэманың икенсе тематик һыҙығы — Баһрам Гурҙы еңел ҡарашлы батша улынан законһыҙлыҡ һәм көс ҡулланыуға ҡаршы көрәшкән ғәҙел һәм аҡыллы хакимға әйләнеүе. Йылдар үтә. Батша ҡатындары менән мәшғүл булған саҡта, уның бер вәзире илдә власты үҙ ҡулына ала. Көтмәгәндә Бахрам үҙенең батшалығында тәртипһеҙлек булыуын, ҡаҙнаның буш булыуын һәм күрше хакимдарҙың уға һөжүм итергә йыйыныуын күрә. Министрҙың эштәрен тикшергәндән һуң, Бахрам батшалыҡҡа килгән бәлә-ҡазаларҙа ул ғәйепле тигән һығымтаға килә. Ул яуыз министрҙы үлем язаһына хөкөм итә һәм үҙ илендә ғәҙеллекте һәм тәртипте тергеҙә. Бынан һуң Бахрам ҡатындарының ете һарайын Аллаға табыныу өсөн ете зороастрий ғибәҙәтханаһына әйләндерергә ҡуша, Ә Бахрам үҙе һунарға китә һәм тәрән мәмерйәлә юғала. Ҡырағай ишәкте (gūr) табырға тырышып, Бахрам үҙенең ҡәберен (gūr) таба&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Years pass. While the king is busy with his wives an evil minister seizes power in the realm. Eventually Bahrām discovers that the affairs of the kingdom are in disarray, the treasury is empty and the neighboring rulers poised for invasion. To clear his mind, he goes hunting in the steppe. Returning from the hunt he comes across a herdsman who has suspended his dog from a tree. He asks him why. The shepherd tells the story of how the once faithful watchdog had betrayed his flock to a she-wolf in return for sexual favors. The king realizes that his own watchdog (the evil minister) is the cause of his misfortune. He investigates the minister. From the multitude of complainants he selects seven, who tell him of the injustices that they have suffered (the stories of the seven victims are the somber counterweight to the stories of the seven princesses). The minister is put to death. The king restores justice, and orders the seven pleasure-domes to be converted into fire temples for the worship of God. Bahrām goes hunting one last time and disappears mysteriously into a cavern. He seeks the wild ass (gūr) but finds his tomb (gūr).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Искәндәрнамә» ==
{{main|Искандер-наме}}

[[Файл:Iskender.jpg|thumb|Искандер на охоте]]

Поэма Низами «Искандер-наме», что переводится как «Книга Александра» ({{lang-fa| اسکندرنامه }}) написана между 1194 и 1202 гг. Низами считал эту поэму итогом своего творчества, по сравнению с другими поэмами «Хамсы» она отличается некоторой философской усложнённостью. Поэма является творческой переработкой Низами различных [[История Александра Великого|сюжетов и легенд об Искандере]] — [[Александр Македонский|Александре Македонском]], образ которого Низами расположил в центре поэмы. С самого начала он выступает как идеальный государь, воюющий только во имя защиты справедливости. Поэма состоит из двух формально независимых частей, написанных рифмованными куплетами и согласно метру «мотакареб» ([[аруз]]), которым написана поэма «[[Шах-наме]]»: «[[Шараф-наме]]» («Книга славы») и «[[Икбал-наме]]» или иначе «[[Кераб-наме]]» («книга судьбы»). «Шараф-наме» описывает (на основе восточных легенд) жизнь и подвиги Искандера. «[[Икбал-наме]]» композиционно делится на два больших раздела, которые можно озаглавить как «Искандер-мудрец» и «Искандер-пророк»&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ, the poetical version of the life of Alexander by the great 12th century narrative poet Neẓāmī Ganjavī (535—605/1141-1209). It consists of two formally independent works, both in rhymed couplets and in the motaqāreb meter (see ʿARŪŻ) of the Šāh-nāma. The first part is generally known as Šaraf-nāma, the second as Eqbāl-nāma or Ḵerad-nāma, but there is no strong evidence that the author used these names to distinguish the two parts, and in quite a few manuscripts the name Šaraf-nāma is in fact applied to the second of the two poems. In India they are also known as Eskandar-(or Sekandar-) nāma-ye barrī and baḥrī respectively. Together they form one of the five constituent parts of the Ḵamsa, the posthumous collection of Neẓāmī’s major poems, and in most, though not all, of the manuscripts they are the last constituent.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Долгое время вызывало сомнения время создания поэмы и очередность её расположения внутри сборника «Хамса». Однако в начале «Шараф-наме» Низами сказал, что ко времени написания тех строк уже он создал «три жемчужины» перед тем, как начать «новый орнамент», что подтвердило время создания. Кроме того, Низами оплакивает смерть Ширваншаха Аксатана, которому Низами посвятил поэму «Лейли и Маджнун», и адресует свои наставления его преемнику. Ко времени завершения поэмы власть династии Ширваншахов в Гяндже ослабла, поэтому Низами посвятил поэму малеку Ахара Носрат-аль-Дин Бискин бин Мохаммаду, которого Низами упоминает во введении к «Шараф-наме»
&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… But earlier in the same poem (Šaraf-nāma, chap. 9, vv. 49-51) Neẓāmī says that he has already created «three pearls» before undertaking this &quot;new ornament, &quot; strengthening the suspicion that the mention of a fourth title in chapter 13 is an interpolation. Moreover, in Šaraf-nāma, chap. 41, vv. 3-23, the author laments the death of the Šarvānšāh Aḵsatān (the dedicatee of Leylī o Majnūn) and addresses words of advice to his (unnamed) successor. This suggests that Neẓāmī originally planned to dedicate the Eskandar-nāma, like Leylī o Majnūn, to one of the kings of Šarvān. But that dynasty evidently lost power over Ganja by the time the poems were completed, and in their final form they are dedicated to the malek of Ahar, Noṣrat-al-Dīn Bīškīn b. Moḥammad. This ruler is mentioned in the introduction to Šaraf-nāma, chap. 10, vv. 11-12, where the poet makes a pun on his name Bīškīn («whose hatred is more»), though some of the manuscripts have a superscription claiming (wrongly) that the verses evoke Bīškīn’s overlord, the atabeg Noṣrat-al-Dīn Abū Bakr.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Тайный голос сообщает Искандеру, что он избран для возвещения истины всему миру, и приказывает объехать всю землю. Отправляясь в путь, Искандер берёт «книги мудрости» [[Аристотель|Аристотеля]], [[Платон]]а и [[Сократ]]а. Далее следуют описания четырёх путешествий Искандера, его встреч и диспутов с индийскими и греческими мудрецами, различные философские новеллы. Во время четвёртого путешествия (на север) он приходит в страну, где нет ни властей, ни притеснителей, ни богатых, ни бедных, ни преступлений, ни казней, где не знают лжи и несправедливости. Таким образом, во второй части поэмы Искандер предстает просветленным идеальным властителем, познавшим тщету земных устремлений. Поэма кончается описанием смерти Искандера и смерти самого Низами, очевидно написанным или по крайней мере дописанным кем-то другим.

Основные эпизоды легенды об Александре, которые известны в мусульманской традиции, собраны в «Шараф-наме»: рождение Александра, его наследование македонского трона, война против чернокожих, которые захватили Египет, война с персами, закончившаяся поражением и смертью Дара ([[Дарий III|Дария III]]) и женитьба Александра на дочери Дария и паломничество в [[Мекка|Мекку]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… The principal episodes of the legend of Alexander, as known to the Muslim tradition, are elaborated in the Šaraf-nāma: the birth of Alexander, his succession to the Macedonian throne, his war against the Negroes who had invaded Egypt, the war with the Persians, ending with the defeat and death of Dārā (see DARIUS III) and Alexander’s marriage to Dārā’s daughter, his pilgrimage to Mecca.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Далее Низами рассказывает о пребывании Александра на Кавказе и его визите к царице Нусабе из [[Барда (город)|Барды]] — городе, который располагался в непосредственной близости от родного города Низами [[Гянджа|Гянджи]], и её амазонках. Оттуда Александр направляется в [[Индия|Индию]] и Китай. В его отсутствие [[русы]] нападают на [[Кавказ]] и захватывают Барду, что они [[Набег русов на Бердаа (943)|фактически сделали за двести лет до Низами]], и берут в плен Нусабу&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Neẓāmī then dwells at some length on Alexander’s stay in the Caucasus and his visit to Queen Nūšāba of Bardaʿa (q.v.; in the immediate neighborhood of Neẓāmī’s home town, Ganja) and her court of Amazons; this lady takes over the role of Candace in earlier versions of the Alexander saga. Alexander then goes to India and China. During his absence the Rūs (i.e., the Russian Vikings) invade the Caucasus and capture Bardaʿa (as they in fact did some two centuries before Neẓāmī’s time) and take Nūšāba prisoner.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Узнав об этом, Александр воюет с русами и одерживает победу. Шараф-наме завершается рассказом о неудачных поисках Александром [[Живая вода|воды вечной жизни]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Alexander’s wars with the Rūs, which are depicted at considerable length, end with his victory and his magnanimous treatment of the defeated army. The Šaraf-nāma concludes with the account of Alexander’s unsuccessful search for the water of immortal life.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

В «Икбал-наме» Александр — бесспорный властитель мира, показан уже не как воин, но как мудрец и пророк. Он дискуссирует с греческими и индийскими философами, и значительную часть текста составляют беседы, в которых семь греческих [[мудрец]]ов рассказывают о своих идеях о [[Сотворение мира|сотворении мира]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… In the Eqbāl-nāma Alexander, the undisputed ruler of the world, is depicted no longer as a warrior, but as a sage and a prophet. He debates with Greek and Indian philosophers, and a sizeable part of the text is occupied by the discourses in which the seven Greek sages elaborate their ideas about the creation.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Не менее существенную часть составляют притчи, не имеющие прямого отношения к истории Александра. В завершение Низами рассказывает о конце жизни Александра и обстоятельствах смерти каждого из семи мудрецов. В этой части добавлена [[Интерполяция (текстология)|интерполяция]] о смерти самого Низами&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… But we find also a number of extended parables, of only tangential connection with the Alexander story but exceptionally well told. The poet then tells of Alexander’s end and adds an account of the circumstances of the death of each of the seven sages. It is at this point that an interpolator has added the already mentioned account of Neẓāmī’s own death.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. В то время как «Шараф-наме» относится к традиции персидской эпической поэзии, в «Икбал-наме» Низами продемонстрировал свои таланты дидактического поэта, рассказчика анекдотов и миниатюриста&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Whereas the Šaraf-nāma clearly belongs to the tradition of Persian epic poetry — though Neẓāmī makes no attempt to emulate the style and manner of the Šāh-nāma — in the Eqbāl-nāma he shows his talents as a didactic poet, an anecdotist and a miniaturist.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Хәмсә» Әзербайжанда ==
{{См. также|Кампания по приданию Низами статуса национального азербайджанского поэта}}
[[Файл:Дом Шекихановых 5 edited.jpg|thumb|left|160px|Изображение Ширин из «[[Хосров и Ширин]]» в интерьере [[дом Шекихановых|Дома Шекихановых]] в Шеки&lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = Наталья Михайловна Миклашевская 
 | ответственный = Вступительная статья: доктор искусствоведения проф. К. Керимов. Составители: ст. науч. сотрудник, искусствовед Т. Исмаилова, мл. науч. сотрудник С. Дадашева. Редактор: народный художник Азерб. ССР, лауреат Гос. премии СССР, Кязим-заде К. М.
 | место         = Б.
 | год           = 1979
}}&lt;/ref&gt;]]
Портретами героев «Хамсе» (изображения на мотивы поэм «Лейли и Меджнун», «Хосров и Ширин», «Семь красавиц» и др.)&lt;ref&gt;{{книга
 | ответственный = Под общей редакцией М. А. Казиева.
 | заглавие      = Азербайджан (Исторические и достопримечательные места)
 | часть         = Город Нуха. Дом Шекихановых
 | место         = Б.
 | издательство  = Издательство АН Азербайджанской ССР
 | год           = 1960
 | страницы      = 113
}}&lt;/ref&gt; украшены стены центрального зала второго этажа [[Дом Шекихановых|дома Шекихановых]] [[XVIII век]]а в [[Шеки]]&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие = Шәкихановларын еви
 |ответственный = Под ред. Дж. Кулиева
 |место = [[Азербайджанская советская энциклопедия]]
 |издательство = Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии
 |год = 1987 
 |том = 10
 |страницы = 505
}}&lt;/ref&gt;. Азербайджанский художник [[Халыков, Газанфар Алекпер оглы|Газанфар Халыков]] выполнил акварельные рисункы к поэмам «Хосров и Ширин» ([[1940]]) и «Искандер-наме» ([[1953]]) из «Хамсе», при создании которых использовал композиционные приёмы средневековых миниатюристов&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Халыков Газанфар Алекпер оглы
 |ответственный = Под ред. [[Полевой, Вадим Михайлович|Полевого В. М.]]
 |издание       = Популярная художественная энциклопедия
 |место         = М.
 |год           = 1986
 |издательство  = [[Советская энциклопедия]]
 |страницы      = 
}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Рисунок Лейли и Меджнуна на станиции метро Низами в Баку.jpg|thumb|200px|«[[Лейли и Меджнун (Низами Гянджеви)|Лейли и Меджнун]]». [[Низами Гянджеви (станция метро)|Станция метро «Низами Гянджеви»]]. Художник [[Абдуллаев, Микаил Гусейн оглы|Микаил Абдуллаев]]]]
«Пятерице» [[Низами Гянджеви]] посвящены мозаичные рисунки на стенах [[Низами Гянджеви (станция метро)|бакинской станции метро «Низами Гянджеви»]], выполненные художником [[Абдуллаев, Микаил Гусейн оглы|Микаилом Абдуллаевым]]. В 1959 году в [[Баку]] появился [[Бахрам Гур (памятник)|памятник Бахрам-Гуру]] — персонажу поэмы «Семь красавиц». Это был первый в Азербайджане скульптурный памятник литературному герою одной из поэм Низами Гянджеви. На родине поэта — во втором по величине городе [[Азербайджан]]а — [[Гянджа|Гяндже]], где поэт прожил всю свою жизнь, воздвигнута монументальная скульптура, посвящённая знаменитой «Пятерице».

В начале [[1940-е|1940-х годов]] азербайджанский композитор [[Узеир Гаджибеков]] написал два романса на стихи Низами Гянджеви соответственно образам семи героинь из поэмы «Семь красавиц» — «[[Сенсиз]]» («Без тебя», 1941) и «[[Севгили джанан]]» («Возлюбленная», 1943)&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Сафарова, Земфира|Сафарова З.]]
 |заглавие      = Узеир Гаджибеков
 |место         = Баку
 |издательство  = Язычы
 |год           = 1985 
 |страниц       = 64 
 |страницы      = 61
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Романс-газелла &quot;&gt;{{cite news|title=Романс-газелла|publisher=Электронная библиотека Узеира Гаджибекова|url=http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=544&amp;lang=RU|access-date=2010-06-18|archive-date=2014-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106230052/http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=544&amp;lang=RU|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. В [[1949 год]]у Кара Караев пишет [[сюита|сюиту]] «Семь красавиц», а в [[1952 год]]у по мотивам поэмы — [[Семь красавиц (балет)|одноимённый балет]] (авторы [[либретто]] — [[Идаятзаде, Исмаил Гусейн оглы|Исмаил Идаятзаде]], [[Юрий Слонимский]] и [[Сабит Рахман]])&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Абасова, Эльмира|Абасова Э. А.]], [[Касимов, Кубад Абдулла оглы|Касимов К. А.]]
 | заглавие      = Очерки музыкального искусства Советского Азербайджана 1920-1956
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1970 
 | страниц       = 178
 | страницы      = 131
}}&lt;/ref&gt;. Этот балет был впервые поставлен на сцене [[Азербайджанский театр оперы и балета|Азербайджанского театра оперы и балета]]&lt;ref name=&quot;Караев &quot;&gt;{{статья
 |автор         = [[Абасова, Эльмира|Абасова Э. А.]]
 |заглавие      = Караев К. А.
 |издание       = Музыкальная энциклопедия
 |место         = М.
 |год           = 1973—1982
 |издательство  = [[Советская энциклопедия]], [[Советский композитор]]
 |ответственный = Под ред. Ю. В. Келдыша
}}&lt;/ref&gt; в Баку [[7 ноября]] 1952 года. В [[1942 год]]у азербайджанским композитором [[Тагизаде-Гаджибеков, Ниязи Зульфугар оглы|Ниязи Тагизаде-Гаджибековым]] по мотивам поэмы «Хосров и Ширин» была написана опера «[[Хосров и Ширин (опера)|Хосров и Ширин]]»&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Ниязи
 |издание       = Большая биографическая энциклопедия
 |год           = 2009
}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Scene from Seven beauties ballet.jpg|thumb|left|250px|Сцена из постановки балета «[[Семь красавиц (балет)|Семь красавиц]]» [[Кара Караев]]а]]
По мотивам поэмы «Лейли и Меджнун» [[азербайджан]]ский композитор [[Кара Караев]] написал симфоническую поэму «Лейли и Меджнун» (первое исполнение в Баку 29 сентября 1947 года на торжественном вечере в честь 800-летия Низами Гянджеви)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://qara-qarayev.musigi-dunya.az/ru/cr_chrono.html |title=Официальный сайт, посвящённый Кара Караеву |access-date=2016-01-03 |archive-date=2016-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160928133912/http://qara-qarayev.musigi-dunya.az/ru/cr_chrono.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; и одноактный балет «[[Лейли и Меджнун (балет, 1969)|Лейли и Меджнун]]». В [[1961 год]]у по мотивам поэмы «Лейли и Меджнун» на киностудии «[[Азербайджанфильм]]» был снят одноимённый фильм (роль Меджнуна исполнял [[Нодар Шашик-оглы]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.afc.az/rus/az_films/s/17.shtml |title=Официальный сайт Фильм Бюро Азербайджана |access-date=2016-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307005220/http://www.afc.az/rus/az_films/s/17.shtml |archive-date=2016-03-07 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Барельеф Искандера и Нушабе на памятнике Низами в Баку.jpg|thumb|200px|[[Александр Македонский|Искандер]] и Нушабе («Искандернаме»). Барельеф на постаменте [[Памятник Низами Гянджеви (Баку)|памятника Низами Гянджеви]] в Баку]]
На [[Памятник Низами Гянджеви (Баку)|памятнике Низами Гянджеви]], установленному в [[1949 год]]у в Баку, высечено семь барельефов, изображающих героев поэм из «Хамсе». Среди них — Нушериван, слушающий беседу сов («Сокровищница тайн»), Фархад, прокладывающий дорогу через гору Биситун («Хосров и Ширин»), Лейли и Меджнун, учащиеся в школе («Лейли и Меджнун»), убивающий дракона [[Бахрам Гур]] («Семь красавиц»), [[Александр Македонский|Искандер]] на приёме у царицы Нушабе («Искандернаме») и др. Барельефы исполнены скульптором А. Хрюновым по эскизам художника Газанфара Халыкова&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Габибов, Нуреддин Давуд оглы|Н. Габибов]], [[Наджафов, Мурсел Кули оглы|М. Наджафов]].
 |заглавие      = Искусство Советского Азербайджана
 |место         = М.
 |издательство  = [[Искусство (издательство)|Искусство]]
 |год           = 1960
 |страниц       = 198
 |страницы      = 132
}}&lt;/ref&gt; и расположены на семи гранях, по бокам от бронзовой доски с именем поэта.

В начале 2008 года в Национальной Библиотеке Австрии была обнаружена старинная рукопись «Хамсе — Пятерицы». После окончания восстановительных работ электронная копия Пятерицы была передана в дар Министерству Культуры и Туризма Азербайджана. А 23 апреля 2008 года, в [[Вена|Вене]] в Национальной Библиотеке Австрии состоялся вечер [[Азербайджанская литература|азербайджанской литературы]]. На вечере прошла презентация электронного диска (CD) со сборником поэм «Хемсе» и книги [[Низами Гянджеви]]. В мероприятии принимали участие заместитель министра культуры Азербайджана Адалет Велиев, главный директор Национальной Библиотеки Австрии Йохана Рахингер, представители посольства Азербайджана в Вене и другие официальные лица&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://subscribe.ru/archive/country.other.trend/200804/24031526.html/ |title=В Вене состоялся вечер азербайджанской литературы |access-date=2009-02-26 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304133539/http://subscribe.ru/archive/country.other.trend/200804/24031526.html/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aztv.az/xbdx/x-1.asp?id=1787&amp;il=2008 В Азербайджан доставлен электронный вариант рукописи «Хамсе» великого азербайджанского поэта и мыслителя Низами Гянджеви]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref|az}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* «Райские сады. „Хамсе“, или „Пятерица“ Низами. Персидская рукопись из Исфахана», фильм {{нп5|Жобер, Ален|Алена Жобера|fr|Alain Jaubert}} из цикла «[[Палитры]]» (Франция, 1997).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|часть= Хамса|страницы= 443|автор= |заглавие= Словарь литературоведческих терминов|ответственный= Ред.-сост.: [[Тимофеев, Леонид Иванович|Л. И. Тимофеев]] и [[Тураев, Сергей Васильевич|С. В. Тураев]]|место= М.|издательство= «Просвещение»|год=1974|страниц= 509|тираж= 300000|ref= }}

== Һылтанмалар ==
* {{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/kamsa-of-nezami|заглавие=Ḵamsa of Neẓāmi|автор=Domenico Parrello}}

{{Низами Гәнжәүи}}

[[Категория:Фарсы телендәге әҙәбиәт]]
[[Категория:Фарсы шиғриәте]]
[[Категория:Книги XII быуат китаптары]]
[[Категория:Хәмсә| ]]</text>
      <sha1>lfiag8qr8k6723kjuqhqt4487onf7h6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297153</id>
      <parentid>1297111</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T10:59:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Искәндәрнамә» */</comment>
      <origin>1297153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84194" sha1="1m5i0snodhqhcu8um8m1sc523qp3d0g" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=15 май 2026}}
{{Ук}}
{{Значения|Хамса}}
[[Файл:Muhammad during the Isra and Mi'raj - from Nezami's Khamsa dated 1494.jpg|250px|thumb|Хәмсә ҡулъяҙмаһынан 1494 йыл менән даталанған [[миниатюра]], [[Мөхәммәт Пәйғәмбәр]]ҙең [[Мәккә]]ләге [[Бурак (ислам)|Буракта]] [[күк]]кә (Мирадж) күтәрелеүен, шулай уҡ күп ҡанатлы архангел Гавриилды (уңда) һүрәтләй]]

'''«Хәмсә»''' йәки икенсе төрлө '''«Пятери́ца» «Бишлек»''' — [[Персидская литература|фарсы әҙәбиәте]] ҡомартҡыһы&lt;ref&gt;{{книга
 |автор= Juan Eduardo Campo
 |часть=
 |ссылка часть=
 |заглавие= Encyclopedia of Islam
 |оригинал=
 |ссылка=https://books.google.am/books?id=OZbyz_Hr-eIC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 |викитека=
 |ответственный=
 |издание=
 |место=
 |издательство=Infobase Publishing
 |год=2009
 |volume=
 |pages= 551
 |columns=
 |allpages=
 |серия=
 |isbn=
 |тираж=
 |ref= 
}}{{начало цитаты}}Another noteworthy work of Persian literature was the Khamsa (Quintet) of Nizami (1141—1209), which retold some of the heroic and romantic stories of the Shahnamah, the Arabic romance of Majnun and Layla, and incorporated poetic reflections on philosophical and religious themes. Nizami had a great influence on the subsequent development of Persian poetry.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt; — «Пандж Гандж» тигән дөйөм исем менән берләштерелгән биш поэма, фарсы теленән тәржемә иткәндә, «Биш аҫыл таш» тип тәржемә ителә. Фарсы әҙәбиәте классигы [[Низами Гәнжәүи]]ҙең төп әҫәре (1141—1209). «Хамсе» — ғәрәп телендәге «хамса» ({{lang-ar|خمسة }}) һүҙенең фарсыса әйтелеше (ғәр). Бөтә биш поэма ла Низами оҫта төҙөгән [[мәснәүи]] ([[Двустишие|ике юллыҡ шиғыр]]) формаһында яҙылған.

Поэмаларҙың беренсеһе — «[[Серҙәр хазинаһы]]» («''Махзан аль-Асрар''»), — [[Санаи, Абу-ль-Маджд Махмуд|Санаи]]ҙың (1131 й.вафат булған) «Сад правды» монументаль поэмаһы йоғонтоһонда яҙылған&lt;ref name=&quot;IranicaClassical&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.iranica.com/articles/iran-viii2-classical-persian-literature
 |title       = Iran: Classical Persian Literature
 |author      = Charles-Henri de Fouchécour
 |date        = 2006-12-15
 |work        = 
 |publisher   = Encyclopædia Iranica
 |access-date  = 2010-10-07
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMRhddT?url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii2-classical-persian-literature
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}{{начало цитаты}}The first of his five (see below) ‘Treasures’ was influenced by Sanāʾi of Ghazna’s (d. 1131) monumental Garden of Truth (Ḥadiqa al-ḥadiq wa šariʿa al-ṭariqa; q.v.).{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. «Хосров һәм Ширин», «Ете гүзәл» («''Хафт пейкар''») һәм «Искәндәрнамә» поэмаларының нигеҙендә урта быуат [[рыцарь]] тарихтары ята. [[Хосров II Парвиз|Хосров]] һәм Ширин, [[Бахрам V|Бахрам Гур]] һәм Бөйөк Александр (улар Фирҙәүсиҙең «Шаһнамэ» поэмаһында айырым эпизодтарҙа күренә) Низами поэмаларында сюжет үҙәгенә ҡуйыла һәм уның өс поэмаһының төп геройҙары булып тора. «[[Ләйлә һәм Мәжнүн]]» поэмаһы ғәрәп легендалары нигеҙендә яҙылған. Низами бөтә биш поэмаһында ла ҡулланылған сығанаҡтар материалын байтаҡ эшкәрткән.

Низами поэмаларында, тап уның һүрәтләүҙәре арҡаһында беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған уникаль мәғлүмәттәр бар. Мәҫәлән, музыканттарҙы ентекле һүрәтләүе &quot;Хәмсә&quot;нең мауыҡтырғыс предметтарының береһе булып тора. Низами поэмалары — XII быуаттағы фарсы музыка ижады һәм музыка ҡоралдары тураһындағы хәҙерге заман белеменең төп сығанағы&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter J. Chelkowski
 |заглавие      = Mirror of the Invisible World
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 4
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}{{начало цитаты}}The details with which Nizami describes musicians are one of the delights of the Khamseh and make it a principal source of our present knowledge of the twelfth-century Persian musical composition and instruments.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. Низамиҙың ябай кешеләр менән ҡыҙыҡһыныуы күп булыуға ҡарамаҫтан, Низами идара итеүҙең монархия формаһы институтын инҡар итмәй һәм уны фарсы йәшәү рәүешенең интеграль, рухи һәм изге өлөшө тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter J. Chelkowski
 |заглавие      = Mirror of the Invisible World
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 4
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}{{начало цитаты}}However, in spite of his interest in commoners, Nizami did not reject the institution of kingship; he always believed it was an integral and sacred part of the Persian way of life.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. Низами һарай тормошонда ҡатнашыуҙан ҡасһа ла, үҙенең һәр поэмаһын айырым хакимға бағышлай, был уның заманында киң таралған традиция була.

[[Низами Гәнжәүи]]ҙең «Хәмсә»һе фарсы шиғриәте үҫешенә генә түгел, ә көнсығыш шиғриәте үҫешенә лә ҙур йоғонто яһай. [[Әзербайжан әҙәбиәте]]ндә Хәмсә йоғонтоһо аҫтында әҫәрҙәр ижад ителә. Низами тарихтан һәм фольклорҙан темалар һайлаған «Пятери́ца» аталған (нарицательный) исем тип ҡабул ителә һәм [[Алишер Навои]], [[Мөхәммәт Фүзули]], [[Абдурахман Жәми]], [[Әмир Хосров Дәһләүи]] һәм башҡа күренекле шағирҙарға үрнәк нигеҙе булып тора, улар шул уҡ темаларға шундай уҡ биш поэма яҙа. Низами үҙенең поэмаларында шағир һәм лирик ҡына түгел, ә хакимдарҙың наҙанлығын, залимлығын (деспотизм) һәм монафиҡлығын (ханжество) фашлаусы булып сығыш яһай. Ул кешене, уның мөхәббәтен, эшһөйәрлеген, татыулығын һәм дуҫлығын данлай.

Низами поэмаларының сюжеттары фарсы миниатюралы һынлы сәнғәтенә мул ижади материал бирә: уның «Хәмсә»һе Фирҙәүсиҙең «Шаһнамә»һе менән бергә иң йыш иллюстрацияланған әҙәби әҫәр булып тора&lt;ref&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/kamsa-of-nezami|заглавие=Ḵamsa of Neẓāmi|автор=Domenico Parrello}}&lt;/ref&gt;.

== «Серҙәр хазинаһы» ==
{{main|Сокровищница тайн}}
[[Файл:Khamseh Nizami 001.jpg|thumb|left|[[XVI быуат]]тағы [[Тебризская школа миниатюры|Тәбриз мәктәбене]]ң миниатюраһы. [[Солтан Мөхәммәт]] ижад иткән «Солтан Санжар һәм ҡарсыҡ»]]

«Махзан әл-Асрар» поэмаһы ({{lang-fa|مخزن الاسرار}}, «Сокровищница тайн») 1163 йылда яҙылған, әммә ҡайһы бер тикшеренеүселәр 1176 йылда яҙылған ти. 2250 фарсы ике юллығынан торған был этик-фәлсәфәүи поэма [[Эрзиндан]] хакимы Фәхретдин Баһрамшаһҡа арналған. Поэма эзотерик, фәлсәфәүи һәм теологик темаларҙы аса һәм суфый традицияһы йүнәлешендә яҙылған, шуға бәйле һуңынан был жанрҙа ижад иткән бөтә шағирҙар өсөн өлгө булып хеҙмәт иткән.

Поэма егерме бүлеккә бүленгән, уларҙың һәр береһе дини һәм әхлаҡи темаларға арналған айырым трактат булып тора. Һәр бүлек шағирҙың үҙенә уның әҙәби псевдонимы яҙылған апострофа (мөрәжәғәт) менән тамамлана&lt;ref name=&quot;JTP&quot;&gt;JTP de Bruijn. Persian Sufi Poetry, An Introduction to the Mystical — Taylor and Francis(Routledge) 1997 pp 97-98&lt;/ref&gt;. Шиғырҙарҙың йөкмәткеһе һәр бүлектең исеме менән күрһәтелә һәм типик [[Гомилетика|гомилетик]] стилдә яҙылған&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Рухи һәм практик мәсьәләләрҙе тикшергән, батшаларҙың ғәҙеллеген, ике йөҙлөлөктө ситкә тайпылдырыуҙы вәғәзләгән, был донъяның ығы-зығылы ысынбарлығы һәм үлемдән һуң тормошҡа әҙерләнеү кәрәклеге тураһында иҫкәрткән тарихтар. Низами идеаль йәшәү рәүешен вәғәзләй, үҙенең уҡыусыһына алла булдырғандар араһында юғары социаль дәрәжәле кешеләрҙең иғтибарын йәлеп итә, шулай уҡ кеше үҙенең рухи тәғәйенләнеше тураһында уйларға тейеш, тип яҙа&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Бер нисә бүлектә Низами батшаларҙың бурыстарына мөрәжәғәт итә, әммә дөйөм алғанда, ул үҙенең хакимы булған ҡурсалаусыһына түгел, ә бөтә кешелеккә мөрәжәғәт итә&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;.

«Серҙәр хазинаһы» «Речь о превосходстве слова» бүлеге менән асыла:
{{цитата|Весь предел естества захватили при помощи слова. |Письмена шариата скрепили при помощи слова.}}

{{цитата| В том саду, над которым предвечные звезды повисли,|
Что острее, чем слово толкующих тонкие мысли?|
И хоть светлое слово не явит благой красоты|
Почитателям праха, чьи праздные мысли пусты, -|
Мы лишь в слове живем. Нас объемлет великое слово:|
В нем бесследно сгореть наше сердце всечасно готово.}}

Низами өсөн һүҙ — шағир һүҙе генә түгел, суфый традицияһына тап килгән пәйғәмбәр һүҙе лә, сөнки суфый өсөн шиғриәт — ул шул уҡ дини пәйғәмбәрлек хеҙмәте:
{{цитата|Стихотворные речи — возвышенной тайны завеса| — тень речений пророческих. Вникни! Полны они веса.}}

{{цитата|В том великом пространстве, где веет дыханье Творца,| светлый путь для пророка, а далее — он для певца.}}

&quot;Серҙәр Хазинаһы&quot;ның төп өлөшөн егерме «Телмәр» биләй. Беренсе телмәр —донъяны һәм кешене барлыҡҡа килтереү тураһында. Низами буйынса, донъяны барлыҡҡа килтереү нигеҙе булып мөхәббәт хеҙмәт итә:
{{цитата|До поры, как любовь не явила дыханье своё,| в бездне небытия не могло засиять бытие.}}

Беренсе һүҙ-донъяны һәм кешене барлыҡҡа килтереү тураһында. Низами буйынса, донъяны барлыҡҡа килтереү өсөн нигеҙ булып мөхәббәт хеҙмәт итә

Икенсе телмәр — «Шаһҡа ғәҙеллек тураһында нәсихәт». Низами ғәҙеллеккә һәм подданныйҙарҙың именлеген ҡайғыртыуға саҡыра, иҙеү һәм көс ҡулланыу өсөн яза менән янай.

Өсөнсө телмәр — донъяның үҙенсәлеге тураһында; дүртенсеһе — шаһтың подданныйҙарға ҡарата мәрхәмәтле мөнәсәбәте тураһында; бишенсеһе — ҡартлыҡ тураһында; алтынсыһы — барлыҡҡа килтерелгәндең үҙенсәлектәре тураһында; етенсеһе — кешенең хайуандарҙан өҫтөнлөгө тураһында һ.б. Телмәрҙәрҙең темалары ҡиссалар (притча) менән раҫлана.

Юғары риторик стилдә яҙылған «Сокровищница тайн» поэмаһы романтик эпик поэма түгел, уның маҡсаты — һарай яны донъяуи әҙәбиәтенең сикләүҙәрен еңеп сығыу&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Был әҫәр менән Низами фарсы шиғриәтендә [[Санаи, Абу-ль-Маджд Махмуд|Санаи]] асҡан һәм иң алдынғы ижадсы һаналған [[Аттар]] артынан эйәргән күп кенә фарсы шағирҙары һайлаған йүнәлеште дауам итә&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;.

== «Хосров һәм Ширин» ==
{{main|Хосров и Ширин}}

[[Файл:Nizami - Khusraw discovers Shirin bathing in a pool.jpg|thumb|Хосров һәм Ширин]]

Яратҡан ҡатынының үлеме менән бәйле кисерештәр тәьҫирендә Һәм Гурганиҙың «Вис һәм Рамин» поэмаһынан тәьҫирләнеп, Низами үҙенең тәүге шедеврын — «Хосров һәм Ширин» поэмаһын яҙа&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin… The death of his beloved wife, and the perusal of Gorgāni’s Vis o Rāmin, inspired Neẓāmi’s second major narrative poem: Ḵosrow and Širin (1181), his first masterpiece. It has a complex structure with several genres exploited simultaneously; and contains many verbal exchanges and letters, all imbued with lyrical intensity. Širin, an Armenian princess, is of the same proud and aristocratic mettle as Vis, both ardently faithful to their declared love and daring enough to force the hand of Fate, a Destiny that plays, in the case of Širin, upon the weaknesses and youthful foibles of her lover, Ḵosrow Parviz, grandson of Ḵosrow I.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. «Хосров һәм Ширин» поэмаһы ({{lang-fa|خسرو و شیرین }}) 1175/1176 һәм 1191 йылдар араһында 16 ай йылы дауамында яҙылған&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin… The poem was composed over a period of about 16 lunar years, between 571/1175-6 and 587/1191 (cf. de Blois, pp. 440, 446; Zarrinkub, p. 25ff.).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, Низами өсөн генә түгел, ә бөтә [[Персидская литература#Поэзия|фарсы шиғриәте]] өсөн дә әҙәбиәттә боролош нөктәһе була. Бынан тыш, был фарсы әҙәбиәтендә тулы структур һәм артистик берҙәмлеккә өлгәшкән беренсе поэма була&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter Chelkowski
 |заглавие      = &quot;Mirror of the Invisible World&quot;
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 117
 |страницы      = 6
 |isbn          = 
}}&lt;blockquote&gt;«Khosrow and Shirin» proved to be a literary turning point not only for Nizami but for all of Persian poetry. Furthermore it was the first poem in Persian literature to achieve complete structural and artistic unity&quot;&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэма [[Сельджуки|сәлжүк]] Солтаны Тоғрул II, [[Атабеки Азербайджана|Әзербайжан Атабегы]] [[Мухаммед Джахан Пехлеван|Мөхәммәт ибн Элдигиз Джахан Пахлаван]] һәм уның ҡустыһы [[Ҡыҙыл Арыҫлан]]ға арналған. Тарватьян (Тәһран, 1987—1988 йй.) баҫмаһындағы поэмала 100 бүлеккә бүленгән 6150 ике юллыҡ шиғыр бар. Поэма бер үк ваҡытта бер нисә төрлө жанр үрелеп барған ҡатмарлы структуралы&lt;ref name=&quot;IranicaClassical&quot;/&gt;.

Асылда, был шулай уҡ суфый әҫәре, ул аллегорик рәүештә йәндең Аллаға ынтылышын һүрәтләй; әммә хистәр шул тиклем йәнле һүрәтләнә, быны ҡабул итергә әҙер булмаған уҡыусы аллегорияны һиҙмәй ҙә, поэманы романтик мөхәббәт әҫәре тип ҡабул итә:
{{цитата|Все ложь, одна любовь указ беспрекословный, |и в мире все игра, что вне игры любовной… |Кто станет без любви, да внемлет укоризне:| он мертв, хотя б стократ он был исполнен жизни.}}
 
Хосров һәм Ширин тураһындағы тарих фарсы сығышлы, һәм Низами уны [[Фирҙәүси]]ҙең «Шаһнамә» эпик-тарихи поэмаһынан алынған. Уның нигеҙендә ысын тарих ята һәм геройҙар — ысынбарлыҡта булған тарихи шәхестәр&lt;ref name=&quot;KhosrowShirinIranica&quot;&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROWO ŠIRIN AND ITS IMITATIONS
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;/ref&gt;.

[[Низами Гәнжәүи]]ҙең «Хосров һәм Ширин» поэмаһын [[Алишер Навои]]ҙың «[[Алишер Навои#«Пятёрица»|Фәрхәд һәм Ширин]]» поэмаһы менән бутарға ярамай.

=== Сюжеттың ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Күп мажараларҙы һүрәтләгән ҡатмарлы сюжет ҡыҫҡаса түбәндәгеләргә ҡайтып ҡала: герой — Хосров, [[Сасаниды|сәсәниҙәр]] батшаһы улы, һуңынан Иран шаһы [[Хосров II Парвиз]] (590—628 йй.)&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin, the second poem of Neẓāmi’s Ḵamsa, recounts the amorous relationship between the Sasanian king Ḵosrow II Parviz (590—628 CE), and the beautiful princess Širin.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, бик матур Ширинды, [[армяне|әрмән]]&lt;ref name=&quot;ираника&quot;&gt;[[Энциклопедия Ираника]], статья — [http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ] {{Wayback|url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami |date=20140517035448 }}: &lt;blockquote&gt;The Eskandar-nāma also has a lot of local color in the episodes set in the Caucasus, which must have appealed to the poet’s intended audience, and perhaps the most attractive character in the poem, Queen Nūšāba, belongs to that area, as does the Armenian princess who is the heroine of Ḵosrow o Šīrīn. Indeed, a striking feature in all three of the mentioned poems is the prominence of strong female characters.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ираника2&quot;&gt;[[Энциклопедия Ираника]], статья — [http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) FARHĀD (1)] {{Wayback|url=http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) |date=20201108112124 }}: &lt;blockquote&gt;FARHĀD, a romantic figure in Persian legend and literature, best known from the poetry of Neẓāmī Ganjavī (q.v.) as a rival with the Sasanian king Ḵosrow II Parvēz (r. 591—628) for the love of the beautiful Armenian princess Šīrīn.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;[[Барда (город)|Барда]] принцессаһын&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Низамий}}&lt;blockquote&gt; 2) «Хосров и Ширина», напис. в 1180 г. Любовь сасанидского царя Первиза к бардинской княжне Ширине должна аллегорически изображать стремление души человеческой к Богу; но эта поэма (как и последующие) так живо рисует человеческие характеры и страсти, что не предупреждённый читатель не может даже подозревать здесь аллегории. Изд. в Тебризе (без года), в Лагоре (1871); нем. пер. Гаммера (Лпц., 1809).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, Шемираның туғанының (ағаһының ҡыҙын) — уны Меһин Баныу тип атайҙар — христиан [[Арран (область в Закавказье)|Арраныны]]ң ҡеүәтле хакимәһен ярата&lt;ref&gt;[yanko.lib.ru/books/lit/zar-lit-old-8l.pdf Пересказ содержания «Хосров и Ширин»]&lt;blockquote&gt;Друг Хосрова Шапур, изъездивший мир от Магриба до Лахора, соперник Мани в живописи и победитель Евклида в черчении, повествует о чудесах, увиденных на берегу Дербентского моря. Там правит грозная царица Шемира, именуемая также Мехин Бану. Она повелевает Арраном вплоть до Армении, а лязг оружия её войска слышен в Исфахане.&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;Хосров, восхищенный рассказом друга, лишается сна, думает лишь о неведомой пери. Наконец он посылает Шапура в Барду за Ширин. Шапур мчится в горах, где лазурные скалы облачены в желтые и красные одежды цветов.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Ширин шулай уҡ Хосровты ярата, әммә сәйәси сәбәптәр Хосровты византия принцессаһына өйләнергә мәжбүр итә, ә Ширин, сафлығын һаҡлап, никахтан тыш яҡынлыҡты кире ҡаға. Көнләшеү арҡаһында Хосров Ширинға ғашиҡ булған зодчий (архитектор) Фәрхәдкә Шириндың үлеме тураһында хәбәр ебәрә, һәм Фәрхәд үҙ-үҙенә ҡул һала&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iranica.com/articles/farhad%20%281%29 |title=FARHĀD (1) |access-date=2010-12-21 |archive-date=2011-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020202642/http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, беҙ гонаһтарға батҡан йәнде күрәбеҙ, улар уға, теләһә лә, Алла менән берләшергә бирмәй. Тик ахырҙа ғына Хосров ерҙәге бушлыҡты (тщета) кире ҡаға һәм Ширин менән сәстәрен сәскә бәйләй; әммә ул мәкерле улы ҡулынан һәләк була, Ә Ширин, үлтереүсегә эләкмәҫ өсөн, һөйгәненең үле кәүҙәһе өҫтөндә үҙенә хәнйәр ҡаҙай&lt;ref&gt;{{cite web|title=ḴOSROW O ŠIRIN|url=http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin|access-date=2010-12-21|archive-date=2011-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117044311/http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== «Ләйлә һәм Мәжнүн» ==
{{main|Лейли и Меджнун (Низами Гянджеви)}}
[[Файл:Layla and Majnun.jpg|thumb|Ләйлә һәм Мәжнүн]]

«Ләйлә һәм Мәжнүн» поэмаһы ({{lang-fa| لیلی و مجنون }}) [[1188 йыл]]да яҙылған. Уның нигеҙендә «[[Лейли и Меджнун (Низами)|Ләйлә һәм Мәжнүн]]» боронғо ғәрәп легендаһы сюжеты ята, ул Кайстың «Мәжнүн» («Аҡылһыҙ») ҡушаматлы егете һылыуҡай Лейләгә булған бәхетһеҙ мөхәббәте тураһында. Поэма [[Ширваншахи|ширваншаһ]] [[Ахситан I|Әхситан Iг]]ә арналған, һәм уның заказы буйынса яҙылған&lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = Низами Гянджеви. Лейли и Меджнун. К 840-летию Низами Гянджеви. Перевод с фарси, предисловие и комментарии Рустама Алиева.
 | ответственный = Редактор А. В. Старостин
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1981
 | тираж         = 4000
 | страницы      = 8
 | страниц       = 388
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Сара Ашурбейли]].
 | заглавие      = Государство Ширваншахов (VI-XVI вв.)
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1983 
 | страниц       = 341
 | страницы      = 143—144
}} &lt;blockquote&gt;В это же время большую известность на всем Ближнем Востоке получил другой гениальный поэт Низами, написавший в 1188 г. по заказу Ахситана поэму «Лейли и Меджнун».&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yamanaka&quot;&gt;{{статья
 | автор         = Yuriko Yamanaka.
 | издание       = Cultural change in the Arab world
 | заглавие      = The Desert as a Realm of Unbound Passion: Love and Madness in the Tale of Layla and Majnun
 | ответственный = Edited by Tetsuo Nishio
 | номер         = 55 
 | издательство  = Kokuritsu Minzokugaku Hakubutsukan (National Ethnology Museum)
 | год           = 2001 
 | страниц       = 174
 | страницы      = 149
}} &lt;blockquote&gt;The most famous Persian rendering of this tale is the epic romance ''Layla va Majnun'' by Nizami Ganjavi (1141—1209 A.D.). His ''Layla and Majnun'' (1188 A.D.) is the third work in his ''Khamza'' (Quintet, a collection of five great epic poems), and was written by the order of Akhsatan, a king of the Shirvan-shah dynasty.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Michiko Suzuki.
 | заглавие      = Oral Tradition of Epic and Folktales
 | издание       = Music culture in West Asia
 | издательство  = National Museum of Ethnology 
 | год           = 1980 
 | страниц       = 155
 | страницы      = 103
}} &lt;blockquote&gt;Its popularization was accelerated by ''Layli Majnun'', a romantic epic of about 4,000 verses, composed in 1188 by Nizami, at the request of Akhsatan I of Azerbaijan.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Был поэма Лейлә һәм Мәжнүн тураһындағы хикәйәнең иң билдәле фарсы яҙмаһы тип һанала&lt;ref name=&quot;Yamanaka&quot;/&gt;. Поэмала 4600 строфа бар&lt;ref name=&quot;Seyed-Gohrab&quot;&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN, a narrative poem of approximately 4,600 lines composed in 584/1188 by the famous poet Neẓāmi of Ganja.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Был романтик поэма «удри» (башҡаса «одри») жанрына ҡарай. Удри жанрындағы поэмаларҙың сюжеты ябай һәм яуапһыҙ мөхәббәт тирәләй әйләнә. Удри геройҙары ярым уйлап сығарылған-ярым тарихи персонаждар булып тора һәм уларҙың ҡылыҡтары был жанрҙағы башҡа романтик поэмалар персонаждарының ҡылыҡтарына оҡшаш&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … The romance belongs to the ʿUḏri (ʿOḏri) genre. The plot ofʿUḏri stories is simple and revolves around unrequited love; the characters are semi-historical and their actions are similar to, and easily interchangeable with, those of characters from otherʿUḏri romances. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Низами ғәрәп-бәҙүин легендаһын, геройҙарҙы фарсы аристократтары итеп күрһәтеп, фарсылаштыра. Ул шулай уҡ сюжет үҫешен ҡала мөхитенә күсерә һәм, хикәйәүҙе шулай уҡ тәбиғәт һүрәтләмәләре менән биҙәп, бер нисә фарсы мотивтарын өҫтәй&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … Persian verse romances are commonly about princes, and characters are usually related to courtly circles. Likewise, Neẓāmi portrays the lovers as aristocrats. He also urbanizes the Bedouin legend: Majnun does not meet Leyli in the desert amongst the camels, but at school with other children. Other Persian motifs added to the story are the childless king, who desires an heir; nature poetry, especially about gardens in spring and autumn, and sunset and sunrise; the story of an ascetic living in a cave; the account of the king of Marv and his dogs; the Zeyd and Zeynab episode; Majnun’s supplication to the heavenly bodies and God; his kingship over animals, and his didactic conversations with several characters. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэма төрлө илдәрҙә текстың төрлө версияларында баҫылып сыға. Әммә иран ғалимы Вахид Дастгерди 1934 йылда поэмаға, уның тексынан, уларҙың ҡайһы берҙәрен Низами үҙе өҫтәүе мөмкин, тип фаразлаһа ла, һуңыраҡ интерполяция (тексҡа өҫтәлгән боҙоуҙар) тип билдәләп, 1007 куплетты төшөрөп ҡалдыра, һәм 66 бүлектән һәм 3657 строфанан төҙөп, тәнҡит баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN. There are numerous editions of the romance from many countries, in a variety of forms. An enormous body of lithographed publications appeared in India, and these need to be examined not only for their texts but also for their illustrations. Critical editions of the romance appeared at the beginning of the twentieth century in Persia. The Persian scholar Waḥid Dastgerdi made a critical edition containing 66 chapters and 3,657 lines: he omits 1,007 couplets as interpolations, but he admits that some of these are by Neẓāmi. According to Dastgerdi, the interpolations must have taken place between 780/1349 and 800/1398. Under the supervision of Evgeniĭ E`duardovich Bertel’s, A. A. Alizada prepared another edition (Moscow, 1965) which consists of 66 chapters and 4,559 couplets. Behruz Ṯarvatiān’s edition has 63 chapters and 4, 553 verses, while the most recent critical edition of the poem, edited by Barāt Zanjāni, has 67 chapters and 4,583 verses.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Легенданың сюжеты шундай: шағир Кейс үҙенең ике туған Һеңлеһе Ләйләгә ғашиҡ була, әммә Ләйләне икенсегә кейәүгә бирәләр, Ә Кейс аҡылынан яҙа һәм сүллеккә сығып китә, унда һөйгәненә арналған шиғырҙар ижад итә; һәм фәҡәт үлгәндән һуң ғына һөйгәндәр бер ҡәберҙә берләшә. Низами сюжетты бер аҙ үҙгәртә: уның Кейсы мөхәббәттән аҡылдан шаша, һәм тап шуның өсөн Ләйләнең ата-әсәһе ҡыҙын уға бирергә баш тарта. Көсләп кейәүгә бирелгән Ләйлә Кейсҡа булған мөхәббәтенән һарғайып үлә; быны аңлаған Кейс һөйгән йәренең ҡәберенә килә һәм шунда үлә:
{{цитата|Уснули двое рядом навсегда.|
Уснули вплоть до страшного суда.}}

Автор һорау бирә: ғашиҡтар үҙҙәренең ерҙәге ғазаптары өсөн нимә алды, уларҙың теге донъялағы урыны ҡайҙа? [[Кода|Кодта]] ғашиҡтарҙың, ожмахҡа ҡушылып, батша һәм батшабикә кеүек йәшәүе тураһында төш һүрәтләнә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … Leyli dies out of grief and is buried in her bridal dress. Hearing this news, Majnun rushes to her grave where he instantly dies. They are buried side by side and their graves become a site of pilgrimage. In the coda, someone dreams that they are united in Paradise, living as a king and queen. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Поэманың дөйөм мәғәнәһе — тик юғары шиғриәттә генә сағылдырырға мөмкин булырлыҡ һәм ғашиҡтарҙың рухи ҡушылыуына килтереүсе сикһеҙ мөхәббәт.

== «Ете һылыуҡай» ==
{{main|Семь красавиц}}
[[Файл:Folio from a Khamsa-c.jpg|thumb|Ете гүзәл. [[Фрир художество галереяһы]], [[Вашингтон (город)|Вашингтон]]]]

«Ете һылыуҡай» («Хафт пейкар») ({{lang-fa| هفت پیکر }}) 1197 йылда яҙылған. Поэма [[Мераге|Марага]] хакимы Али Әл-дин Кёрпе Арыҫлан ибн Аг-Сонгорға арналған. Поэманың исемен һүҙмә-һүҙ «ете портрет» тип, бәлки «ете һылыуҡай», тип тәржемә итергә мөмкин, был метафорик мәғәнәне сағылдыра. Һис шикһеҙ, Низами, һүҙ уйынын ҡулланып, поэмаға  аңлы рәүештә ике мәғәнәле исем биргәндер&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;HAFT PEYKAR, a famous romantic epic by Nezami of Ganja (Neẓāmi Ganjavi) from the last decade of the 6th/12th century. The title can be translated literally as &quot;seven portraits, &quot; but also with the figurative meaning of «seven beauties.» Both translations are meaningful and the poet doubtless exploited intentionally the ambiguity of the words.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэманың сюжеты фарсы тарихы ваҡиғаларына һәм егерме йыл балаһы булмаған атаһы [[Йездигерд I]]нең, Аһура Маздаға балаһы тыуыуын үтенеп мөрәжәғәт иткәндән һуң ғына, улы тыуған [[Сасаниды|сәсәниҙәр]] шаһы  [[Бахрам Гур|Баһрам Гур]] (Бахрам V), тураһында легендаға нигеҙләнгән.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Оҙаҡ көтөлгән тыуыуынан һуң, аҡыл эйәләре кәңәше буйынса, Баһрамды ғәрәп батшаһы Номанға тәрбиәгә ебәрәләр. Номан бойороғо буйынса матур яңы һарай — Карнак төҙөлә. Бер ваҡыт һарайҙың бер бүлмәһендә Бахрам ете төрлө илдән ете принцессаның портреттарын таба, һәм ул уларға ғашиҡ була&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;After the customary long introductory sections, the poet gives an account of the birth of Bahrām, the often-told story of his upbringing at the court of the Arab king Noʿmān (here, as often, mislocated in the Yemen instead of al-Ḥira) and the construction of Noʿmān’s fabled palace, Ḵᵛarnaq. Reared in the desert, Bahrām becomes a formidable huntsman. Wandering through the palace, Bahrām discovers a locked room containing the portraits of seven princesses, one from each of the seven climes, with whom he immediately falls in love.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Атаһы үлгәндән һуң Бахрам Фарсыға ҡайта һәм тәхеткә ултыра. Батша булғас, Бахрам ете принцессаны эҙләй һәм уларға өйләнә. Ул архитекторға үҙенең һәр яңы ҡатыны өсөн ете мөһабәт бина төҙөргә ҡуша&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Bahrām’s father Yazdjerd (i.e. Yazdegerd I) dies, and Bahrām returns to Persia to claim his throne from a pretender. After much palaver he is recognized as king. He rescues his people from a famine. Next Nezami picks up the story of Bah-rām’s hunting expedition with the loose-tongued slave-girl Feṭna, but alters the version known from the Šāh-nāma considerably; here the girl is not put to death, but eventually pardoned, and the king learns a lesson in clemency. The king sets out in search of the seven princesses and wins them as his brides. He orders his architect to construct seven domes to house his new wives.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Архитектор Бахрамға, астрология буйынса, һәр ил менән ете планетаның береһе идара итә, тип һөйләй һәм Бахрамға Бахрамдың ҡатындары өсөн һарайҙарҙың һәр береһен, һәр һылыуҡай килгән ил менән идара иткән планетаға бәйле төҫтәрҙә биҙәү тураһында кәңәш бирә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;The craftsman tells him that each of the climes is ruled by one of the seven planets and advises him to assure his good fortune by adorning each dome with the color associated with the clime and planet of its occupant.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Башта Бахрам архитекторҙың тәҡдименә ышанмайсараҡ ҡарай, әммә һуңынан ҡатындары өсөн һарайҙарҙы шулай биҙәүгә ризалыҡ бирә. Төҙөлөш тамамланғандан һуң принцессалар үҙ һарайҙарында йәшәй башлай. Бахрам аҙнаның билдәле бер көнөндә һәр принцессаға килә: шәмбе көн — Сатурн идара иткән һинд принцессаһына, ҡара һарайға, йәкшәмбе көн — ҡояш идара иткән грек принцессаһына, һары һарайға һ.б. килә. Ҡыҙыҡ, Ҡыҙыл һарайҙа рус кенәзе ҡыҙы йәшәй. Һәр принцесса батшаға үҙенең билдәле бер кәйефкә һәм уның төҫөнә тап килгән тарихын һөйләй&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;The king is at first skeptical but eventually lets the architect have his way. The princesses take up residence in the splendid pavilions. The king visits each princess on successive days of the week: on Saturday the Indian princess, who is governed by Saturn, in the black dome, on Sunday the Greek princess, who is governed by the sun, in the yellow dome, and so on. Each princess regales the king with a story matching the mood of her respective color. These seven beautifully constructed, highly sensuous stories occupy about half of the whole poem.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Һәр новелланың сюжеты — мөхәббәт кисереше, өҫтәүенә, ҡара төҫтән аҡҡа күсеүгә ярашлы, тупаҫ хис-тойғолар рухи яҡтан яҡтыртылған мөхәббәт менән алмашына.

Поэманың икенсе тематик һыҙығы — Баһрам Гурҙы еңел ҡарашлы батша улынан законһыҙлыҡ һәм көс ҡулланыуға ҡаршы көрәшкән ғәҙел һәм аҡыллы хакимға әйләнеүе. Йылдар үтә. Батша ҡатындары менән мәшғүл булған саҡта, уның бер вәзире илдә власты үҙ ҡулына ала. Көтмәгәндә Бахрам үҙенең батшалығында тәртипһеҙлек булыуын, ҡаҙнаның буш булыуын һәм күрше хакимдарҙың уға һөжүм итергә йыйыныуын күрә. Министрҙың эштәрен тикшергәндән һуң, Бахрам батшалыҡҡа килгән бәлә-ҡазаларҙа ул ғәйепле тигән һығымтаға килә. Ул яуыз министрҙы үлем язаһына хөкөм итә һәм үҙ илендә ғәҙеллекте һәм тәртипте тергеҙә. Бынан һуң Бахрам ҡатындарының ете һарайын Аллаға табыныу өсөн ете зороастрий ғибәҙәтханаһына әйләндерергә ҡуша, Ә Бахрам үҙе һунарға китә һәм тәрән мәмерйәлә юғала. Ҡырағай ишәкте (gūr) табырға тырышып, Бахрам үҙенең ҡәберен (gūr) таба&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Years pass. While the king is busy with his wives an evil minister seizes power in the realm. Eventually Bahrām discovers that the affairs of the kingdom are in disarray, the treasury is empty and the neighboring rulers poised for invasion. To clear his mind, he goes hunting in the steppe. Returning from the hunt he comes across a herdsman who has suspended his dog from a tree. He asks him why. The shepherd tells the story of how the once faithful watchdog had betrayed his flock to a she-wolf in return for sexual favors. The king realizes that his own watchdog (the evil minister) is the cause of his misfortune. He investigates the minister. From the multitude of complainants he selects seven, who tell him of the injustices that they have suffered (the stories of the seven victims are the somber counterweight to the stories of the seven princesses). The minister is put to death. The king restores justice, and orders the seven pleasure-domes to be converted into fire temples for the worship of God. Bahrām goes hunting one last time and disappears mysteriously into a cavern. He seeks the wild ass (gūr) but finds his tomb (gūr).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Искәндәрнамә» ==
{{main|Искандер-наме}}

[[Файл:Iskender.jpg|thumb|Искәндәр һунарҙа]]

Низамиҙың «Искәндәрнамә» поэмаһы, «Александр Китабы» (фарс. اسנندرنامه) 1194 һәм 1202 йылдар араһында яҙылған. Низами был поэманы үҙенең ижадының һөҙөмтәһе тип иҫәпләгән, &quot;Хәмсә&quot;нең башҡа поэмалары менән сағыштырғанда ул бер аҙ фәлсәфәүи ҡатмарлылығы менән айырылып тора. Поэма Низамиҙың образын поэманың үҙәгенә урынлаштырған [[История Александра Великого|сюжетов и легенд об Искандере]] — [[Александр Македонский|Искәндәр — Александр Македонский]] тураһындағы төрлө сюжеттарҙы һәм легендаларҙы ижади эшкәртеүе булып тора. Баштан уҡ ул ғәҙеллекте яҡлау өсөн генә һуғышҡан идеаль батша булараҡ сығыш яһай. Поэма рифмалы куплеттар менән яҙылған һәм «[[Шаһнамә]]» поэмаһы яҙылған «мотакареб» ([[аруз]]) метрына ярашлы яҙылған формаль бойондороҡһоҙ ике: «[[Шәрәфнамә]]» («Дан китабы») һәм «[[Икбалнамә]]» йәки икенсе төрлө «[[Керабнамә]]» («Яҙмыш китабы») өлөштән тора. «Шәрәфнамә» (көнсығыш легендалары нигеҙендә) Искәндәрҙең тормошон һәм батырлыҡтарын һүрәтләй. «[[Икбалнамә]]» композиция буйынса «Искәндәр-аҡыл эйәһе» һәм «Искәндәр-пәйғәмбәр» тип атарға мөмкин булған ике ҙур өлөшкә бүленә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ, the poetical version of the life of Alexander by the great 12th century narrative poet Neẓāmī Ganjavī (535—605/1141-1209). It consists of two formally independent works, both in rhymed couplets and in the motaqāreb meter (see ʿARŪŻ) of the Šāh-nāma. The first part is generally known as Šaraf-nāma, the second as Eqbāl-nāma or Ḵerad-nāma, but there is no strong evidence that the author used these names to distinguish the two parts, and in quite a few manuscripts the name Šaraf-nāma is in fact applied to the second of the two poems. In India they are also known as Eskandar-(or Sekandar-) nāma-ye barrī and baḥrī respectively. Together they form one of the five constituent parts of the Ḵamsa, the posthumous collection of Neẓāmī’s major poems, and in most, though not all, of the manuscripts they are the last constituent.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэманың ҡасан яҙылыуы һәм уның «Хәмсә» йыйынтығы эсендә урынлашыу сираты оҙаҡ ваҡыт шик тыуҙыра. Әммә &quot;Шәрәфнамә&quot;нең башында Низами, был юлдарҙы яҙған ваҡытта ул &quot;яңы орнамент&quot;ты башлар алдынан «өс ынйы» ижад иткәнлеген белдерә, һәм шул ижад итеү ваҡытын раҫлай. Бынан тыш, Низами «Лейлә һәм Мәжнүн» поэмаһын бағышлаған Ширваншаһ Аксатандың үлеменә ҡайғыра, һәм үҙенең нәсихәттәрен уның вариҫына йүнәлтә. Поэма тамамланған ваҡытта Гәнжәлә ширваншаһтар династияһының власы көсһөҙләнә, шуға күрә Низами поэманы «Шәрәфнамә» китабының инеш һүҙендә телгә алған мәлек Ахар Носрат-әл-Дин Бискин бин Мөхәммәткә бағышлай&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… But earlier in the same poem (Šaraf-nāma, chap. 9, vv. 49-51) Neẓāmī says that he has already created «three pearls» before undertaking this &quot;new ornament, &quot; strengthening the suspicion that the mention of a fourth title in chapter 13 is an interpolation. Moreover, in Šaraf-nāma, chap. 41, vv. 3-23, the author laments the death of the Šarvānšāh Aḵsatān (the dedicatee of Leylī o Majnūn) and addresses words of advice to his (unnamed) successor. This suggests that Neẓāmī originally planned to dedicate the Eskandar-nāma, like Leylī o Majnūn, to one of the kings of Šarvān. But that dynasty evidently lost power over Ganja by the time the poems were completed, and in their final form they are dedicated to the malek of Ahar, Noṣrat-al-Dīn Bīškīn b. Moḥammad. This ruler is mentioned in the introduction to Šaraf-nāma, chap. 10, vv. 11-12, where the poet makes a pun on his name Bīškīn («whose hatred is more»), though some of the manuscripts have a superscription claiming (wrongly) that the verses evoke Bīškīn’s overlord, the atabeg Noṣrat-al-Dīn Abū Bakr.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Йәшерен тауыш Искәндәргә бөтә донъяға хәҡиҡәтте иғлан итеү өсөн һайланғанын әйтә һәм бөтә ерҙе урап сығырға бойора. Юлға сыҡҡанда Искәндәр [[Аристотель]], [[Платон]] һәм [[Сократ]]тың «аҡыл китаптарын» ала. Артабан Искәндәрҙең дүрт сәйәхәте, уның һинд һәм грек аҡыл эйәләре менән осрашыуы һәм диспуттары, төрлө фәлсәфәүи новеллалары тасуирлана. Дүртенсе сәйәхәте ваҡытында (төньяҡҡа) ул власть та, йәберләүселәр ҙә, байҙар ҙа, ярлылар ҙа, енәйәттәр ҙә, язалауҙар ҙа булмаған, ялған һәм ғәҙелһеҙлек белмәгән илгә килә. Шулай итеп, поэманың икенсе өлөшөндә Искәндәр ерҙәге ынтылыштарҙың бушҡа булғанлығын белгән яҡты идеаль хаким булып күҙ алдына килә. Поэма Искәндәрҙең үлеме һәм Низамиҙың үлеме тураһында һүрәтләү менән тамамлана, күрәһең, уны башҡа берәү яҙған йәки тамамлаған.

Мосолман традицияларында билдәле булған Александр тураһындағы легенданың төп эпизодтары: Александрҙың тыуыуы, уның Македон тәхетен мираҫ итеп алыуы, Мысырҙы баҫып алған ҡара тәнлеләргә ҡаршы һуғыш, фарсылар менән һуғыш, Дарҙың ([[Дарий III]]) еңелеүе һәм үлеме менән тамамланған һуғыш Һәм Александрҙың Дарийҙың ҡыҙына өйләнеүе һәм [[Мекка|Мәккәг]]ә хаж ҡылыуы «Шәрәфнамә» китабында тупланған&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… The principal episodes of the legend of Alexander, as known to the Muslim tradition, are elaborated in the Šaraf-nāma: the birth of Alexander, his succession to the Macedonian throne, his war against the Negroes who had invaded Egypt, the war with the Persians, ending with the defeat and death of Dārā (see DARIUS III) and Alexander’s marriage to Dārā’s daughter, his pilgrimage to Mecca.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Артабан Низами Александрҙың Кавказда булыуы һәм Низамиҙың тыуған ҡалаһы Гәнжәгә яҡын урынлашҡан [[Барда (город)|Барда]] батшабикәһе Нусабаға һәм уның амазонкаларына барыуы тураһында һөйләй. Унан Александр [[Һиндостан]]ға һәм Ҡытайға юллана. Александр булмағанда урыҫтар [[Кавказ]]ға һөжүм итә Һәм Барданы баҫып ала, [[Набег русов на Бердаа (943)|ысынында Низамиға тиклем ике йөҙ йыл элек]] шулай эшләгәндәр һәм Нусабаны әсирлеккә алалар[36].

&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Neẓāmī then dwells at some length on Alexander’s stay in the Caucasus and his visit to Queen Nūšāba of Bardaʿa (q.v.; in the immediate neighborhood of Neẓāmī’s home town, Ganja) and her court of Amazons; this lady takes over the role of Candace in earlier versions of the Alexander saga. Alexander then goes to India and China. During his absence the Rūs (i.e., the Russian Vikings) invade the Caucasus and capture Bardaʿa (as they in fact did some two centuries before Neẓāmī’s time) and take Nūšāba prisoner.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Был хаҡта ишеткәс, Александр урыҫтар менән һуғыша һәм еңеү яулай. Шараф-наме Александрҙың [[Живая вода|мәңгелек тормош һыуын]] эҙләүе уңышһыҙлыҡҡа осрауы тураһында хикәйә менән тамамлана&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Alexander’s wars with the Rūs, which are depicted at considerable length, end with his victory and his magnanimous treatment of the defeated army. The Šaraf-nāma concludes with the account of Alexander’s unsuccessful search for the water of immortal life.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

&quot;Икбалнамә&quot;лә Александр — донъяның бәхәсһеҙ хакимы, яугир булараҡ түгел, ә аҡыл эйәһе һәм пәйғәмбәр булараҡ күрһәтелә. Ул грек һәм һинд философтары менән фекер алыша, һәм текстың байтаҡ өлөшөн ете грек
[[аҡыл эйәһе]]нең [[Сотворение мира|донъяны барлыҡҡа килтереү]] идеялары тураһында һөйләгән әңгәмәләре тәшкил итә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… In the Eqbāl-nāma Alexander, the undisputed ruler of the world, is depicted no longer as a warrior, but as a sage and a prophet. He debates with Greek and Indian philosophers, and a sizeable part of the text is occupied by the discourses in which the seven Greek sages elaborate their ideas about the creation.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Александр тарихына туранан-тура ҡағылышы булмаған ҡиссалар ҙа шулай уҡ ҙур өлөш тәшкил итә. Ахырҙа Низами Александрҙың ғүмеренең аҙағы һәм ете аҡыл эйәһенең һәр береһенең үлеме тураһында һөйләй. Был өлөштә Низамиҙың үҙенең үлеме тураһында [[Интерполяция (текстология)|интерполяция]] өҫтәлә[39].

В этой части добавлена [[Интерполяция (текстология)|интерполяция]] о смерти самого Низами&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… But we find also a number of extended parables, of only tangential connection with the Alexander story but exceptionally well told. The poet then tells of Alexander’s end and adds an account of the circumstances of the death of each of the seven sages. It is at this point that an interpolator has added the already mentioned account of Neẓāmī’s own death.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. «Шәрәфнамә» фарсы эпик шиғриәте традицияһына ҡараһа, «Икбалнамә» әҫәрендә Низами үҙенең дидактик шағир, көләмәстәр (анекдот) һөйләүсе һәм миниатюрист талантын күрһәтә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Whereas the Šaraf-nāma clearly belongs to the tradition of Persian epic poetry — though Neẓāmī makes no attempt to emulate the style and manner of the Šāh-nāma — in the Eqbāl-nāma he shows his talents as a didactic poet, an anecdotist and a miniaturist.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Хәмсә» Әзербайжанда ==
{{См. также|Кампания по приданию Низами статуса национального азербайджанского поэта}}
[[Файл:Дом Шекихановых 5 edited.jpg|thumb|left|160px|Изображение Ширин из «[[Хосров и Ширин]]» в интерьере [[дом Шекихановых|Дома Шекихановых]] в Шеки&lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = Наталья Михайловна Миклашевская 
 | ответственный = Вступительная статья: доктор искусствоведения проф. К. Керимов. Составители: ст. науч. сотрудник, искусствовед Т. Исмаилова, мл. науч. сотрудник С. Дадашева. Редактор: народный художник Азерб. ССР, лауреат Гос. премии СССР, Кязим-заде К. М.
 | место         = Б.
 | год           = 1979
}}&lt;/ref&gt;]]
Портретами героев «Хамсе» (изображения на мотивы поэм «Лейли и Меджнун», «Хосров и Ширин», «Семь красавиц» и др.)&lt;ref&gt;{{книга
 | ответственный = Под общей редакцией М. А. Казиева.
 | заглавие      = Азербайджан (Исторические и достопримечательные места)
 | часть         = Город Нуха. Дом Шекихановых
 | место         = Б.
 | издательство  = Издательство АН Азербайджанской ССР
 | год           = 1960
 | страницы      = 113
}}&lt;/ref&gt; украшены стены центрального зала второго этажа [[Дом Шекихановых|дома Шекихановых]] [[XVIII век]]а в [[Шеки]]&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие = Шәкихановларын еви
 |ответственный = Под ред. Дж. Кулиева
 |место = [[Азербайджанская советская энциклопедия]]
 |издательство = Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии
 |год = 1987 
 |том = 10
 |страницы = 505
}}&lt;/ref&gt;. Азербайджанский художник [[Халыков, Газанфар Алекпер оглы|Газанфар Халыков]] выполнил акварельные рисункы к поэмам «Хосров и Ширин» ([[1940]]) и «Искандер-наме» ([[1953]]) из «Хамсе», при создании которых использовал композиционные приёмы средневековых миниатюристов&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Халыков Газанфар Алекпер оглы
 |ответственный = Под ред. [[Полевой, Вадим Михайлович|Полевого В. М.]]
 |издание       = Популярная художественная энциклопедия
 |место         = М.
 |год           = 1986
 |издательство  = [[Советская энциклопедия]]
 |страницы      = 
}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Рисунок Лейли и Меджнуна на станиции метро Низами в Баку.jpg|thumb|200px|«[[Лейли и Меджнун (Низами Гянджеви)|Лейли и Меджнун]]». [[Низами Гянджеви (станция метро)|Станция метро «Низами Гянджеви»]]. Художник [[Абдуллаев, Микаил Гусейн оглы|Микаил Абдуллаев]]]]
«Пятерице» [[Низами Гянджеви]] посвящены мозаичные рисунки на стенах [[Низами Гянджеви (станция метро)|бакинской станции метро «Низами Гянджеви»]], выполненные художником [[Абдуллаев, Микаил Гусейн оглы|Микаилом Абдуллаевым]]. В 1959 году в [[Баку]] появился [[Бахрам Гур (памятник)|памятник Бахрам-Гуру]] — персонажу поэмы «Семь красавиц». Это был первый в Азербайджане скульптурный памятник литературному герою одной из поэм Низами Гянджеви. На родине поэта — во втором по величине городе [[Азербайджан]]а — [[Гянджа|Гяндже]], где поэт прожил всю свою жизнь, воздвигнута монументальная скульптура, посвящённая знаменитой «Пятерице».

В начале [[1940-е|1940-х годов]] азербайджанский композитор [[Узеир Гаджибеков]] написал два романса на стихи Низами Гянджеви соответственно образам семи героинь из поэмы «Семь красавиц» — «[[Сенсиз]]» («Без тебя», 1941) и «[[Севгили джанан]]» («Возлюбленная», 1943)&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Сафарова, Земфира|Сафарова З.]]
 |заглавие      = Узеир Гаджибеков
 |место         = Баку
 |издательство  = Язычы
 |год           = 1985 
 |страниц       = 64 
 |страницы      = 61
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Романс-газелла &quot;&gt;{{cite news|title=Романс-газелла|publisher=Электронная библиотека Узеира Гаджибекова|url=http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=544&amp;lang=RU|access-date=2010-06-18|archive-date=2014-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106230052/http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=544&amp;lang=RU|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. В [[1949 год]]у Кара Караев пишет [[сюита|сюиту]] «Семь красавиц», а в [[1952 год]]у по мотивам поэмы — [[Семь красавиц (балет)|одноимённый балет]] (авторы [[либретто]] — [[Идаятзаде, Исмаил Гусейн оглы|Исмаил Идаятзаде]], [[Юрий Слонимский]] и [[Сабит Рахман]])&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Абасова, Эльмира|Абасова Э. А.]], [[Касимов, Кубад Абдулла оглы|Касимов К. А.]]
 | заглавие      = Очерки музыкального искусства Советского Азербайджана 1920-1956
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1970 
 | страниц       = 178
 | страницы      = 131
}}&lt;/ref&gt;. Этот балет был впервые поставлен на сцене [[Азербайджанский театр оперы и балета|Азербайджанского театра оперы и балета]]&lt;ref name=&quot;Караев &quot;&gt;{{статья
 |автор         = [[Абасова, Эльмира|Абасова Э. А.]]
 |заглавие      = Караев К. А.
 |издание       = Музыкальная энциклопедия
 |место         = М.
 |год           = 1973—1982
 |издательство  = [[Советская энциклопедия]], [[Советский композитор]]
 |ответственный = Под ред. Ю. В. Келдыша
}}&lt;/ref&gt; в Баку [[7 ноября]] 1952 года. В [[1942 год]]у азербайджанским композитором [[Тагизаде-Гаджибеков, Ниязи Зульфугар оглы|Ниязи Тагизаде-Гаджибековым]] по мотивам поэмы «Хосров и Ширин» была написана опера «[[Хосров и Ширин (опера)|Хосров и Ширин]]»&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Ниязи
 |издание       = Большая биографическая энциклопедия
 |год           = 2009
}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Scene from Seven beauties ballet.jpg|thumb|left|250px|Сцена из постановки балета «[[Семь красавиц (балет)|Семь красавиц]]» [[Кара Караев]]а]]
По мотивам поэмы «Лейли и Меджнун» [[азербайджан]]ский композитор [[Кара Караев]] написал симфоническую поэму «Лейли и Меджнун» (первое исполнение в Баку 29 сентября 1947 года на торжественном вечере в честь 800-летия Низами Гянджеви)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://qara-qarayev.musigi-dunya.az/ru/cr_chrono.html |title=Официальный сайт, посвящённый Кара Караеву |access-date=2016-01-03 |archive-date=2016-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160928133912/http://qara-qarayev.musigi-dunya.az/ru/cr_chrono.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; и одноактный балет «[[Лейли и Меджнун (балет, 1969)|Лейли и Меджнун]]». В [[1961 год]]у по мотивам поэмы «Лейли и Меджнун» на киностудии «[[Азербайджанфильм]]» был снят одноимённый фильм (роль Меджнуна исполнял [[Нодар Шашик-оглы]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.afc.az/rus/az_films/s/17.shtml |title=Официальный сайт Фильм Бюро Азербайджана |access-date=2016-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307005220/http://www.afc.az/rus/az_films/s/17.shtml |archive-date=2016-03-07 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Барельеф Искандера и Нушабе на памятнике Низами в Баку.jpg|thumb|200px|[[Александр Македонский|Искандер]] и Нушабе («Искандернаме»). Барельеф на постаменте [[Памятник Низами Гянджеви (Баку)|памятника Низами Гянджеви]] в Баку]]
На [[Памятник Низами Гянджеви (Баку)|памятнике Низами Гянджеви]], установленному в [[1949 год]]у в Баку, высечено семь барельефов, изображающих героев поэм из «Хамсе». Среди них — Нушериван, слушающий беседу сов («Сокровищница тайн»), Фархад, прокладывающий дорогу через гору Биситун («Хосров и Ширин»), Лейли и Меджнун, учащиеся в школе («Лейли и Меджнун»), убивающий дракона [[Бахрам Гур]] («Семь красавиц»), [[Александр Македонский|Искандер]] на приёме у царицы Нушабе («Искандернаме») и др. Барельефы исполнены скульптором А. Хрюновым по эскизам художника Газанфара Халыкова&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Габибов, Нуреддин Давуд оглы|Н. Габибов]], [[Наджафов, Мурсел Кули оглы|М. Наджафов]].
 |заглавие      = Искусство Советского Азербайджана
 |место         = М.
 |издательство  = [[Искусство (издательство)|Искусство]]
 |год           = 1960
 |страниц       = 198
 |страницы      = 132
}}&lt;/ref&gt; и расположены на семи гранях, по бокам от бронзовой доски с именем поэта.

В начале 2008 года в Национальной Библиотеке Австрии была обнаружена старинная рукопись «Хамсе — Пятерицы». После окончания восстановительных работ электронная копия Пятерицы была передана в дар Министерству Культуры и Туризма Азербайджана. А 23 апреля 2008 года, в [[Вена|Вене]] в Национальной Библиотеке Австрии состоялся вечер [[Азербайджанская литература|азербайджанской литературы]]. На вечере прошла презентация электронного диска (CD) со сборником поэм «Хемсе» и книги [[Низами Гянджеви]]. В мероприятии принимали участие заместитель министра культуры Азербайджана Адалет Велиев, главный директор Национальной Библиотеки Австрии Йохана Рахингер, представители посольства Азербайджана в Вене и другие официальные лица&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://subscribe.ru/archive/country.other.trend/200804/24031526.html/ |title=В Вене состоялся вечер азербайджанской литературы |access-date=2009-02-26 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304133539/http://subscribe.ru/archive/country.other.trend/200804/24031526.html/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aztv.az/xbdx/x-1.asp?id=1787&amp;il=2008 В Азербайджан доставлен электронный вариант рукописи «Хамсе» великого азербайджанского поэта и мыслителя Низами Гянджеви]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref|az}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* «Райские сады. „Хамсе“, или „Пятерица“ Низами. Персидская рукопись из Исфахана», фильм {{нп5|Жобер, Ален|Алена Жобера|fr|Alain Jaubert}} из цикла «[[Палитры]]» (Франция, 1997).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|часть= Хамса|страницы= 443|автор= |заглавие= Словарь литературоведческих терминов|ответственный= Ред.-сост.: [[Тимофеев, Леонид Иванович|Л. И. Тимофеев]] и [[Тураев, Сергей Васильевич|С. В. Тураев]]|место= М.|издательство= «Просвещение»|год=1974|страниц= 509|тираж= 300000|ref= }}

== Һылтанмалар ==
* {{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/kamsa-of-nezami|заглавие=Ḵamsa of Neẓāmi|автор=Domenico Parrello}}

{{Низами Гәнжәүи}}

[[Категория:Фарсы телендәге әҙәбиәт]]
[[Категория:Фарсы шиғриәте]]
[[Категория:Книги XII быуат китаптары]]
[[Категория:Хәмсә| ]]</text>
      <sha1>1m5i0snodhqhcu8um8m1sc523qp3d0g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297154</id>
      <parentid>1297153</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T11:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Искәндәрнамә» */</comment>
      <origin>1297154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84025" sha1="sbhyqn3k4upp9b3ghrarjpt65nw7r2e" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=15 май 2026}}
{{Ук}}
{{Значения|Хамса}}
[[Файл:Muhammad during the Isra and Mi'raj - from Nezami's Khamsa dated 1494.jpg|250px|thumb|Хәмсә ҡулъяҙмаһынан 1494 йыл менән даталанған [[миниатюра]], [[Мөхәммәт Пәйғәмбәр]]ҙең [[Мәккә]]ләге [[Бурак (ислам)|Буракта]] [[күк]]кә (Мирадж) күтәрелеүен, шулай уҡ күп ҡанатлы архангел Гавриилды (уңда) һүрәтләй]]

'''«Хәмсә»''' йәки икенсе төрлө '''«Пятери́ца» «Бишлек»''' — [[Персидская литература|фарсы әҙәбиәте]] ҡомартҡыһы&lt;ref&gt;{{книга
 |автор= Juan Eduardo Campo
 |часть=
 |ссылка часть=
 |заглавие= Encyclopedia of Islam
 |оригинал=
 |ссылка=https://books.google.am/books?id=OZbyz_Hr-eIC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 |викитека=
 |ответственный=
 |издание=
 |место=
 |издательство=Infobase Publishing
 |год=2009
 |volume=
 |pages= 551
 |columns=
 |allpages=
 |серия=
 |isbn=
 |тираж=
 |ref= 
}}{{начало цитаты}}Another noteworthy work of Persian literature was the Khamsa (Quintet) of Nizami (1141—1209), which retold some of the heroic and romantic stories of the Shahnamah, the Arabic romance of Majnun and Layla, and incorporated poetic reflections on philosophical and religious themes. Nizami had a great influence on the subsequent development of Persian poetry.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt; — «Пандж Гандж» тигән дөйөм исем менән берләштерелгән биш поэма, фарсы теленән тәржемә иткәндә, «Биш аҫыл таш» тип тәржемә ителә. Фарсы әҙәбиәте классигы [[Низами Гәнжәүи]]ҙең төп әҫәре (1141—1209). «Хамсе» — ғәрәп телендәге «хамса» ({{lang-ar|خمسة }}) һүҙенең фарсыса әйтелеше (ғәр). Бөтә биш поэма ла Низами оҫта төҙөгән [[мәснәүи]] ([[Двустишие|ике юллыҡ шиғыр]]) формаһында яҙылған.

Поэмаларҙың беренсеһе — «[[Серҙәр хазинаһы]]» («''Махзан аль-Асрар''»), — [[Санаи, Абу-ль-Маджд Махмуд|Санаи]]ҙың (1131 й.вафат булған) «Сад правды» монументаль поэмаһы йоғонтоһонда яҙылған&lt;ref name=&quot;IranicaClassical&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.iranica.com/articles/iran-viii2-classical-persian-literature
 |title       = Iran: Classical Persian Literature
 |author      = Charles-Henri de Fouchécour
 |date        = 2006-12-15
 |work        = 
 |publisher   = Encyclopædia Iranica
 |access-date  = 2010-10-07
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMRhddT?url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii2-classical-persian-literature
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}{{начало цитаты}}The first of his five (see below) ‘Treasures’ was influenced by Sanāʾi of Ghazna’s (d. 1131) monumental Garden of Truth (Ḥadiqa al-ḥadiq wa šariʿa al-ṭariqa; q.v.).{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. «Хосров һәм Ширин», «Ете гүзәл» («''Хафт пейкар''») һәм «Искәндәрнамә» поэмаларының нигеҙендә урта быуат [[рыцарь]] тарихтары ята. [[Хосров II Парвиз|Хосров]] һәм Ширин, [[Бахрам V|Бахрам Гур]] һәм Бөйөк Александр (улар Фирҙәүсиҙең «Шаһнамэ» поэмаһында айырым эпизодтарҙа күренә) Низами поэмаларында сюжет үҙәгенә ҡуйыла һәм уның өс поэмаһының төп геройҙары булып тора. «[[Ләйлә һәм Мәжнүн]]» поэмаһы ғәрәп легендалары нигеҙендә яҙылған. Низами бөтә биш поэмаһында ла ҡулланылған сығанаҡтар материалын байтаҡ эшкәрткән.

Низами поэмаларында, тап уның һүрәтләүҙәре арҡаһында беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған уникаль мәғлүмәттәр бар. Мәҫәлән, музыканттарҙы ентекле һүрәтләүе &quot;Хәмсә&quot;нең мауыҡтырғыс предметтарының береһе булып тора. Низами поэмалары — XII быуаттағы фарсы музыка ижады һәм музыка ҡоралдары тураһындағы хәҙерге заман белеменең төп сығанағы&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter J. Chelkowski
 |заглавие      = Mirror of the Invisible World
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 4
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}{{начало цитаты}}The details with which Nizami describes musicians are one of the delights of the Khamseh and make it a principal source of our present knowledge of the twelfth-century Persian musical composition and instruments.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. Низамиҙың ябай кешеләр менән ҡыҙыҡһыныуы күп булыуға ҡарамаҫтан, Низами идара итеүҙең монархия формаһы институтын инҡар итмәй һәм уны фарсы йәшәү рәүешенең интеграль, рухи һәм изге өлөшө тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter J. Chelkowski
 |заглавие      = Mirror of the Invisible World
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 4
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}{{начало цитаты}}However, in spite of his interest in commoners, Nizami did not reject the institution of kingship; he always believed it was an integral and sacred part of the Persian way of life.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. Низами һарай тормошонда ҡатнашыуҙан ҡасһа ла, үҙенең һәр поэмаһын айырым хакимға бағышлай, был уның заманында киң таралған традиция була.

[[Низами Гәнжәүи]]ҙең «Хәмсә»һе фарсы шиғриәте үҫешенә генә түгел, ә көнсығыш шиғриәте үҫешенә лә ҙур йоғонто яһай. [[Әзербайжан әҙәбиәте]]ндә Хәмсә йоғонтоһо аҫтында әҫәрҙәр ижад ителә. Низами тарихтан һәм фольклорҙан темалар һайлаған «Пятери́ца» аталған (нарицательный) исем тип ҡабул ителә һәм [[Алишер Навои]], [[Мөхәммәт Фүзули]], [[Абдурахман Жәми]], [[Әмир Хосров Дәһләүи]] һәм башҡа күренекле шағирҙарға үрнәк нигеҙе булып тора, улар шул уҡ темаларға шундай уҡ биш поэма яҙа. Низами үҙенең поэмаларында шағир һәм лирик ҡына түгел, ә хакимдарҙың наҙанлығын, залимлығын (деспотизм) һәм монафиҡлығын (ханжество) фашлаусы булып сығыш яһай. Ул кешене, уның мөхәббәтен, эшһөйәрлеген, татыулығын һәм дуҫлығын данлай.

Низами поэмаларының сюжеттары фарсы миниатюралы һынлы сәнғәтенә мул ижади материал бирә: уның «Хәмсә»һе Фирҙәүсиҙең «Шаһнамә»һе менән бергә иң йыш иллюстрацияланған әҙәби әҫәр булып тора&lt;ref&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/kamsa-of-nezami|заглавие=Ḵamsa of Neẓāmi|автор=Domenico Parrello}}&lt;/ref&gt;.

== «Серҙәр хазинаһы» ==
{{main|Сокровищница тайн}}
[[Файл:Khamseh Nizami 001.jpg|thumb|left|[[XVI быуат]]тағы [[Тебризская школа миниатюры|Тәбриз мәктәбене]]ң миниатюраһы. [[Солтан Мөхәммәт]] ижад иткән «Солтан Санжар һәм ҡарсыҡ»]]

«Махзан әл-Асрар» поэмаһы ({{lang-fa|مخزن الاسرار}}, «Сокровищница тайн») 1163 йылда яҙылған, әммә ҡайһы бер тикшеренеүселәр 1176 йылда яҙылған ти. 2250 фарсы ике юллығынан торған был этик-фәлсәфәүи поэма [[Эрзиндан]] хакимы Фәхретдин Баһрамшаһҡа арналған. Поэма эзотерик, фәлсәфәүи һәм теологик темаларҙы аса һәм суфый традицияһы йүнәлешендә яҙылған, шуға бәйле һуңынан был жанрҙа ижад иткән бөтә шағирҙар өсөн өлгө булып хеҙмәт иткән.

Поэма егерме бүлеккә бүленгән, уларҙың һәр береһе дини һәм әхлаҡи темаларға арналған айырым трактат булып тора. Һәр бүлек шағирҙың үҙенә уның әҙәби псевдонимы яҙылған апострофа (мөрәжәғәт) менән тамамлана&lt;ref name=&quot;JTP&quot;&gt;JTP de Bruijn. Persian Sufi Poetry, An Introduction to the Mystical — Taylor and Francis(Routledge) 1997 pp 97-98&lt;/ref&gt;. Шиғырҙарҙың йөкмәткеһе һәр бүлектең исеме менән күрһәтелә һәм типик [[Гомилетика|гомилетик]] стилдә яҙылған&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Рухи һәм практик мәсьәләләрҙе тикшергән, батшаларҙың ғәҙеллеген, ике йөҙлөлөктө ситкә тайпылдырыуҙы вәғәзләгән, был донъяның ығы-зығылы ысынбарлығы һәм үлемдән һуң тормошҡа әҙерләнеү кәрәклеге тураһында иҫкәрткән тарихтар. Низами идеаль йәшәү рәүешен вәғәзләй, үҙенең уҡыусыһына алла булдырғандар араһында юғары социаль дәрәжәле кешеләрҙең иғтибарын йәлеп итә, шулай уҡ кеше үҙенең рухи тәғәйенләнеше тураһында уйларға тейеш, тип яҙа&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Бер нисә бүлектә Низами батшаларҙың бурыстарына мөрәжәғәт итә, әммә дөйөм алғанда, ул үҙенең хакимы булған ҡурсалаусыһына түгел, ә бөтә кешелеккә мөрәжәғәт итә&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;.

«Серҙәр хазинаһы» «Речь о превосходстве слова» бүлеге менән асыла:
{{цитата|Весь предел естества захватили при помощи слова. |Письмена шариата скрепили при помощи слова.}}

{{цитата| В том саду, над которым предвечные звезды повисли,|
Что острее, чем слово толкующих тонкие мысли?|
И хоть светлое слово не явит благой красоты|
Почитателям праха, чьи праздные мысли пусты, -|
Мы лишь в слове живем. Нас объемлет великое слово:|
В нем бесследно сгореть наше сердце всечасно готово.}}

Низами өсөн һүҙ — шағир һүҙе генә түгел, суфый традицияһына тап килгән пәйғәмбәр һүҙе лә, сөнки суфый өсөн шиғриәт — ул шул уҡ дини пәйғәмбәрлек хеҙмәте:
{{цитата|Стихотворные речи — возвышенной тайны завеса| — тень речений пророческих. Вникни! Полны они веса.}}

{{цитата|В том великом пространстве, где веет дыханье Творца,| светлый путь для пророка, а далее — он для певца.}}

&quot;Серҙәр Хазинаһы&quot;ның төп өлөшөн егерме «Телмәр» биләй. Беренсе телмәр —донъяны һәм кешене барлыҡҡа килтереү тураһында. Низами буйынса, донъяны барлыҡҡа килтереү нигеҙе булып мөхәббәт хеҙмәт итә:
{{цитата|До поры, как любовь не явила дыханье своё,| в бездне небытия не могло засиять бытие.}}

Беренсе һүҙ-донъяны һәм кешене барлыҡҡа килтереү тураһында. Низами буйынса, донъяны барлыҡҡа килтереү өсөн нигеҙ булып мөхәббәт хеҙмәт итә

Икенсе телмәр — «Шаһҡа ғәҙеллек тураһында нәсихәт». Низами ғәҙеллеккә һәм подданныйҙарҙың именлеген ҡайғыртыуға саҡыра, иҙеү һәм көс ҡулланыу өсөн яза менән янай.

Өсөнсө телмәр — донъяның үҙенсәлеге тураһында; дүртенсеһе — шаһтың подданныйҙарға ҡарата мәрхәмәтле мөнәсәбәте тураһында; бишенсеһе — ҡартлыҡ тураһында; алтынсыһы — барлыҡҡа килтерелгәндең үҙенсәлектәре тураһында; етенсеһе — кешенең хайуандарҙан өҫтөнлөгө тураһында һ.б. Телмәрҙәрҙең темалары ҡиссалар (притча) менән раҫлана.

Юғары риторик стилдә яҙылған «Сокровищница тайн» поэмаһы романтик эпик поэма түгел, уның маҡсаты — һарай яны донъяуи әҙәбиәтенең сикләүҙәрен еңеп сығыу&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Был әҫәр менән Низами фарсы шиғриәтендә [[Санаи, Абу-ль-Маджд Махмуд|Санаи]] асҡан һәм иң алдынғы ижадсы һаналған [[Аттар]] артынан эйәргән күп кенә фарсы шағирҙары һайлаған йүнәлеште дауам итә&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;.

== «Хосров һәм Ширин» ==
{{main|Хосров и Ширин}}

[[Файл:Nizami - Khusraw discovers Shirin bathing in a pool.jpg|thumb|Хосров һәм Ширин]]

Яратҡан ҡатынының үлеме менән бәйле кисерештәр тәьҫирендә Һәм Гурганиҙың «Вис һәм Рамин» поэмаһынан тәьҫирләнеп, Низами үҙенең тәүге шедеврын — «Хосров һәм Ширин» поэмаһын яҙа&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin… The death of his beloved wife, and the perusal of Gorgāni’s Vis o Rāmin, inspired Neẓāmi’s second major narrative poem: Ḵosrow and Širin (1181), his first masterpiece. It has a complex structure with several genres exploited simultaneously; and contains many verbal exchanges and letters, all imbued with lyrical intensity. Širin, an Armenian princess, is of the same proud and aristocratic mettle as Vis, both ardently faithful to their declared love and daring enough to force the hand of Fate, a Destiny that plays, in the case of Širin, upon the weaknesses and youthful foibles of her lover, Ḵosrow Parviz, grandson of Ḵosrow I.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. «Хосров һәм Ширин» поэмаһы ({{lang-fa|خسرو و شیرین }}) 1175/1176 һәм 1191 йылдар араһында 16 ай йылы дауамында яҙылған&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin… The poem was composed over a period of about 16 lunar years, between 571/1175-6 and 587/1191 (cf. de Blois, pp. 440, 446; Zarrinkub, p. 25ff.).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, Низами өсөн генә түгел, ә бөтә [[Персидская литература#Поэзия|фарсы шиғриәте]] өсөн дә әҙәбиәттә боролош нөктәһе була. Бынан тыш, был фарсы әҙәбиәтендә тулы структур һәм артистик берҙәмлеккә өлгәшкән беренсе поэма була&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter Chelkowski
 |заглавие      = &quot;Mirror of the Invisible World&quot;
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 117
 |страницы      = 6
 |isbn          = 
}}&lt;blockquote&gt;«Khosrow and Shirin» proved to be a literary turning point not only for Nizami but for all of Persian poetry. Furthermore it was the first poem in Persian literature to achieve complete structural and artistic unity&quot;&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэма [[Сельджуки|сәлжүк]] Солтаны Тоғрул II, [[Атабеки Азербайджана|Әзербайжан Атабегы]] [[Мухаммед Джахан Пехлеван|Мөхәммәт ибн Элдигиз Джахан Пахлаван]] һәм уның ҡустыһы [[Ҡыҙыл Арыҫлан]]ға арналған. Тарватьян (Тәһран, 1987—1988 йй.) баҫмаһындағы поэмала 100 бүлеккә бүленгән 6150 ике юллыҡ шиғыр бар. Поэма бер үк ваҡытта бер нисә төрлө жанр үрелеп барған ҡатмарлы структуралы&lt;ref name=&quot;IranicaClassical&quot;/&gt;.

Асылда, был шулай уҡ суфый әҫәре, ул аллегорик рәүештә йәндең Аллаға ынтылышын һүрәтләй; әммә хистәр шул тиклем йәнле һүрәтләнә, быны ҡабул итергә әҙер булмаған уҡыусы аллегорияны һиҙмәй ҙә, поэманы романтик мөхәббәт әҫәре тип ҡабул итә:
{{цитата|Все ложь, одна любовь указ беспрекословный, |и в мире все игра, что вне игры любовной… |Кто станет без любви, да внемлет укоризне:| он мертв, хотя б стократ он был исполнен жизни.}}
 
Хосров һәм Ширин тураһындағы тарих фарсы сығышлы, һәм Низами уны [[Фирҙәүси]]ҙең «Шаһнамә» эпик-тарихи поэмаһынан алынған. Уның нигеҙендә ысын тарих ята һәм геройҙар — ысынбарлыҡта булған тарихи шәхестәр&lt;ref name=&quot;KhosrowShirinIranica&quot;&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROWO ŠIRIN AND ITS IMITATIONS
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;/ref&gt;.

[[Низами Гәнжәүи]]ҙең «Хосров һәм Ширин» поэмаһын [[Алишер Навои]]ҙың «[[Алишер Навои#«Пятёрица»|Фәрхәд һәм Ширин]]» поэмаһы менән бутарға ярамай.

=== Сюжеттың ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Күп мажараларҙы һүрәтләгән ҡатмарлы сюжет ҡыҫҡаса түбәндәгеләргә ҡайтып ҡала: герой — Хосров, [[Сасаниды|сәсәниҙәр]] батшаһы улы, һуңынан Иран шаһы [[Хосров II Парвиз]] (590—628 йй.)&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin, the second poem of Neẓāmi’s Ḵamsa, recounts the amorous relationship between the Sasanian king Ḵosrow II Parviz (590—628 CE), and the beautiful princess Širin.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, бик матур Ширинды, [[армяне|әрмән]]&lt;ref name=&quot;ираника&quot;&gt;[[Энциклопедия Ираника]], статья — [http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ] {{Wayback|url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami |date=20140517035448 }}: &lt;blockquote&gt;The Eskandar-nāma also has a lot of local color in the episodes set in the Caucasus, which must have appealed to the poet’s intended audience, and perhaps the most attractive character in the poem, Queen Nūšāba, belongs to that area, as does the Armenian princess who is the heroine of Ḵosrow o Šīrīn. Indeed, a striking feature in all three of the mentioned poems is the prominence of strong female characters.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ираника2&quot;&gt;[[Энциклопедия Ираника]], статья — [http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) FARHĀD (1)] {{Wayback|url=http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) |date=20201108112124 }}: &lt;blockquote&gt;FARHĀD, a romantic figure in Persian legend and literature, best known from the poetry of Neẓāmī Ganjavī (q.v.) as a rival with the Sasanian king Ḵosrow II Parvēz (r. 591—628) for the love of the beautiful Armenian princess Šīrīn.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;[[Барда (город)|Барда]] принцессаһын&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Низамий}}&lt;blockquote&gt; 2) «Хосров и Ширина», напис. в 1180 г. Любовь сасанидского царя Первиза к бардинской княжне Ширине должна аллегорически изображать стремление души человеческой к Богу; но эта поэма (как и последующие) так живо рисует человеческие характеры и страсти, что не предупреждённый читатель не может даже подозревать здесь аллегории. Изд. в Тебризе (без года), в Лагоре (1871); нем. пер. Гаммера (Лпц., 1809).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, Шемираның туғанының (ағаһының ҡыҙын) — уны Меһин Баныу тип атайҙар — христиан [[Арран (область в Закавказье)|Арраныны]]ң ҡеүәтле хакимәһен ярата&lt;ref&gt;[yanko.lib.ru/books/lit/zar-lit-old-8l.pdf Пересказ содержания «Хосров и Ширин»]&lt;blockquote&gt;Друг Хосрова Шапур, изъездивший мир от Магриба до Лахора, соперник Мани в живописи и победитель Евклида в черчении, повествует о чудесах, увиденных на берегу Дербентского моря. Там правит грозная царица Шемира, именуемая также Мехин Бану. Она повелевает Арраном вплоть до Армении, а лязг оружия её войска слышен в Исфахане.&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;Хосров, восхищенный рассказом друга, лишается сна, думает лишь о неведомой пери. Наконец он посылает Шапура в Барду за Ширин. Шапур мчится в горах, где лазурные скалы облачены в желтые и красные одежды цветов.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Ширин шулай уҡ Хосровты ярата, әммә сәйәси сәбәптәр Хосровты византия принцессаһына өйләнергә мәжбүр итә, ә Ширин, сафлығын һаҡлап, никахтан тыш яҡынлыҡты кире ҡаға. Көнләшеү арҡаһында Хосров Ширинға ғашиҡ булған зодчий (архитектор) Фәрхәдкә Шириндың үлеме тураһында хәбәр ебәрә, һәм Фәрхәд үҙ-үҙенә ҡул һала&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iranica.com/articles/farhad%20%281%29 |title=FARHĀD (1) |access-date=2010-12-21 |archive-date=2011-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020202642/http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, беҙ гонаһтарға батҡан йәнде күрәбеҙ, улар уға, теләһә лә, Алла менән берләшергә бирмәй. Тик ахырҙа ғына Хосров ерҙәге бушлыҡты (тщета) кире ҡаға һәм Ширин менән сәстәрен сәскә бәйләй; әммә ул мәкерле улы ҡулынан һәләк була, Ә Ширин, үлтереүсегә эләкмәҫ өсөн, һөйгәненең үле кәүҙәһе өҫтөндә үҙенә хәнйәр ҡаҙай&lt;ref&gt;{{cite web|title=ḴOSROW O ŠIRIN|url=http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin|access-date=2010-12-21|archive-date=2011-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117044311/http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== «Ләйлә һәм Мәжнүн» ==
{{main|Лейли и Меджнун (Низами Гянджеви)}}
[[Файл:Layla and Majnun.jpg|thumb|Ләйлә һәм Мәжнүн]]

«Ләйлә һәм Мәжнүн» поэмаһы ({{lang-fa| لیلی و مجنون }}) [[1188 йыл]]да яҙылған. Уның нигеҙендә «[[Лейли и Меджнун (Низами)|Ләйлә һәм Мәжнүн]]» боронғо ғәрәп легендаһы сюжеты ята, ул Кайстың «Мәжнүн» («Аҡылһыҙ») ҡушаматлы егете һылыуҡай Лейләгә булған бәхетһеҙ мөхәббәте тураһында. Поэма [[Ширваншахи|ширваншаһ]] [[Ахситан I|Әхситан Iг]]ә арналған, һәм уның заказы буйынса яҙылған&lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = Низами Гянджеви. Лейли и Меджнун. К 840-летию Низами Гянджеви. Перевод с фарси, предисловие и комментарии Рустама Алиева.
 | ответственный = Редактор А. В. Старостин
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1981
 | тираж         = 4000
 | страницы      = 8
 | страниц       = 388
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Сара Ашурбейли]].
 | заглавие      = Государство Ширваншахов (VI-XVI вв.)
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1983 
 | страниц       = 341
 | страницы      = 143—144
}} &lt;blockquote&gt;В это же время большую известность на всем Ближнем Востоке получил другой гениальный поэт Низами, написавший в 1188 г. по заказу Ахситана поэму «Лейли и Меджнун».&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yamanaka&quot;&gt;{{статья
 | автор         = Yuriko Yamanaka.
 | издание       = Cultural change in the Arab world
 | заглавие      = The Desert as a Realm of Unbound Passion: Love and Madness in the Tale of Layla and Majnun
 | ответственный = Edited by Tetsuo Nishio
 | номер         = 55 
 | издательство  = Kokuritsu Minzokugaku Hakubutsukan (National Ethnology Museum)
 | год           = 2001 
 | страниц       = 174
 | страницы      = 149
}} &lt;blockquote&gt;The most famous Persian rendering of this tale is the epic romance ''Layla va Majnun'' by Nizami Ganjavi (1141—1209 A.D.). His ''Layla and Majnun'' (1188 A.D.) is the third work in his ''Khamza'' (Quintet, a collection of five great epic poems), and was written by the order of Akhsatan, a king of the Shirvan-shah dynasty.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Michiko Suzuki.
 | заглавие      = Oral Tradition of Epic and Folktales
 | издание       = Music culture in West Asia
 | издательство  = National Museum of Ethnology 
 | год           = 1980 
 | страниц       = 155
 | страницы      = 103
}} &lt;blockquote&gt;Its popularization was accelerated by ''Layli Majnun'', a romantic epic of about 4,000 verses, composed in 1188 by Nizami, at the request of Akhsatan I of Azerbaijan.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Был поэма Лейлә һәм Мәжнүн тураһындағы хикәйәнең иң билдәле фарсы яҙмаһы тип һанала&lt;ref name=&quot;Yamanaka&quot;/&gt;. Поэмала 4600 строфа бар&lt;ref name=&quot;Seyed-Gohrab&quot;&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN, a narrative poem of approximately 4,600 lines composed in 584/1188 by the famous poet Neẓāmi of Ganja.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Был романтик поэма «удри» (башҡаса «одри») жанрына ҡарай. Удри жанрындағы поэмаларҙың сюжеты ябай һәм яуапһыҙ мөхәббәт тирәләй әйләнә. Удри геройҙары ярым уйлап сығарылған-ярым тарихи персонаждар булып тора һәм уларҙың ҡылыҡтары был жанрҙағы башҡа романтик поэмалар персонаждарының ҡылыҡтарына оҡшаш&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … The romance belongs to the ʿUḏri (ʿOḏri) genre. The plot ofʿUḏri stories is simple and revolves around unrequited love; the characters are semi-historical and their actions are similar to, and easily interchangeable with, those of characters from otherʿUḏri romances. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Низами ғәрәп-бәҙүин легендаһын, геройҙарҙы фарсы аристократтары итеп күрһәтеп, фарсылаштыра. Ул шулай уҡ сюжет үҫешен ҡала мөхитенә күсерә һәм, хикәйәүҙе шулай уҡ тәбиғәт һүрәтләмәләре менән биҙәп, бер нисә фарсы мотивтарын өҫтәй&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … Persian verse romances are commonly about princes, and characters are usually related to courtly circles. Likewise, Neẓāmi portrays the lovers as aristocrats. He also urbanizes the Bedouin legend: Majnun does not meet Leyli in the desert amongst the camels, but at school with other children. Other Persian motifs added to the story are the childless king, who desires an heir; nature poetry, especially about gardens in spring and autumn, and sunset and sunrise; the story of an ascetic living in a cave; the account of the king of Marv and his dogs; the Zeyd and Zeynab episode; Majnun’s supplication to the heavenly bodies and God; his kingship over animals, and his didactic conversations with several characters. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэма төрлө илдәрҙә текстың төрлө версияларында баҫылып сыға. Әммә иран ғалимы Вахид Дастгерди 1934 йылда поэмаға, уның тексынан, уларҙың ҡайһы берҙәрен Низами үҙе өҫтәүе мөмкин, тип фаразлаһа ла, һуңыраҡ интерполяция (тексҡа өҫтәлгән боҙоуҙар) тип билдәләп, 1007 куплетты төшөрөп ҡалдыра, һәм 66 бүлектән һәм 3657 строфанан төҙөп, тәнҡит баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN. There are numerous editions of the romance from many countries, in a variety of forms. An enormous body of lithographed publications appeared in India, and these need to be examined not only for their texts but also for their illustrations. Critical editions of the romance appeared at the beginning of the twentieth century in Persia. The Persian scholar Waḥid Dastgerdi made a critical edition containing 66 chapters and 3,657 lines: he omits 1,007 couplets as interpolations, but he admits that some of these are by Neẓāmi. According to Dastgerdi, the interpolations must have taken place between 780/1349 and 800/1398. Under the supervision of Evgeniĭ E`duardovich Bertel’s, A. A. Alizada prepared another edition (Moscow, 1965) which consists of 66 chapters and 4,559 couplets. Behruz Ṯarvatiān’s edition has 63 chapters and 4, 553 verses, while the most recent critical edition of the poem, edited by Barāt Zanjāni, has 67 chapters and 4,583 verses.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Легенданың сюжеты шундай: шағир Кейс үҙенең ике туған Һеңлеһе Ләйләгә ғашиҡ була, әммә Ләйләне икенсегә кейәүгә бирәләр, Ә Кейс аҡылынан яҙа һәм сүллеккә сығып китә, унда һөйгәненә арналған шиғырҙар ижад итә; һәм фәҡәт үлгәндән һуң ғына һөйгәндәр бер ҡәберҙә берләшә. Низами сюжетты бер аҙ үҙгәртә: уның Кейсы мөхәббәттән аҡылдан шаша, һәм тап шуның өсөн Ләйләнең ата-әсәһе ҡыҙын уға бирергә баш тарта. Көсләп кейәүгә бирелгән Ләйлә Кейсҡа булған мөхәббәтенән һарғайып үлә; быны аңлаған Кейс һөйгән йәренең ҡәберенә килә һәм шунда үлә:
{{цитата|Уснули двое рядом навсегда.|
Уснули вплоть до страшного суда.}}

Автор һорау бирә: ғашиҡтар үҙҙәренең ерҙәге ғазаптары өсөн нимә алды, уларҙың теге донъялағы урыны ҡайҙа? [[Кода|Кодта]] ғашиҡтарҙың, ожмахҡа ҡушылып, батша һәм батшабикә кеүек йәшәүе тураһында төш һүрәтләнә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … Leyli dies out of grief and is buried in her bridal dress. Hearing this news, Majnun rushes to her grave where he instantly dies. They are buried side by side and their graves become a site of pilgrimage. In the coda, someone dreams that they are united in Paradise, living as a king and queen. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Поэманың дөйөм мәғәнәһе — тик юғары шиғриәттә генә сағылдырырға мөмкин булырлыҡ һәм ғашиҡтарҙың рухи ҡушылыуына килтереүсе сикһеҙ мөхәббәт.

== «Ете һылыуҡай» ==
{{main|Семь красавиц}}
[[Файл:Folio from a Khamsa-c.jpg|thumb|Ете гүзәл. [[Фрир художество галереяһы]], [[Вашингтон (город)|Вашингтон]]]]

«Ете һылыуҡай» («Хафт пейкар») ({{lang-fa| هفت پیکر }}) 1197 йылда яҙылған. Поэма [[Мераге|Марага]] хакимы Али Әл-дин Кёрпе Арыҫлан ибн Аг-Сонгорға арналған. Поэманың исемен һүҙмә-һүҙ «ете портрет» тип, бәлки «ете һылыуҡай», тип тәржемә итергә мөмкин, был метафорик мәғәнәне сағылдыра. Һис шикһеҙ, Низами, һүҙ уйынын ҡулланып, поэмаға  аңлы рәүештә ике мәғәнәле исем биргәндер&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;HAFT PEYKAR, a famous romantic epic by Nezami of Ganja (Neẓāmi Ganjavi) from the last decade of the 6th/12th century. The title can be translated literally as &quot;seven portraits, &quot; but also with the figurative meaning of «seven beauties.» Both translations are meaningful and the poet doubtless exploited intentionally the ambiguity of the words.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэманың сюжеты фарсы тарихы ваҡиғаларына һәм егерме йыл балаһы булмаған атаһы [[Йездигерд I]]нең, Аһура Маздаға балаһы тыуыуын үтенеп мөрәжәғәт иткәндән һуң ғына, улы тыуған [[Сасаниды|сәсәниҙәр]] шаһы  [[Бахрам Гур|Баһрам Гур]] (Бахрам V), тураһында легендаға нигеҙләнгән.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Оҙаҡ көтөлгән тыуыуынан һуң, аҡыл эйәләре кәңәше буйынса, Баһрамды ғәрәп батшаһы Номанға тәрбиәгә ебәрәләр. Номан бойороғо буйынса матур яңы һарай — Карнак төҙөлә. Бер ваҡыт һарайҙың бер бүлмәһендә Бахрам ете төрлө илдән ете принцессаның портреттарын таба, һәм ул уларға ғашиҡ була&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;After the customary long introductory sections, the poet gives an account of the birth of Bahrām, the often-told story of his upbringing at the court of the Arab king Noʿmān (here, as often, mislocated in the Yemen instead of al-Ḥira) and the construction of Noʿmān’s fabled palace, Ḵᵛarnaq. Reared in the desert, Bahrām becomes a formidable huntsman. Wandering through the palace, Bahrām discovers a locked room containing the portraits of seven princesses, one from each of the seven climes, with whom he immediately falls in love.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Атаһы үлгәндән һуң Бахрам Фарсыға ҡайта һәм тәхеткә ултыра. Батша булғас, Бахрам ете принцессаны эҙләй һәм уларға өйләнә. Ул архитекторға үҙенең һәр яңы ҡатыны өсөн ете мөһабәт бина төҙөргә ҡуша&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Bahrām’s father Yazdjerd (i.e. Yazdegerd I) dies, and Bahrām returns to Persia to claim his throne from a pretender. After much palaver he is recognized as king. He rescues his people from a famine. Next Nezami picks up the story of Bah-rām’s hunting expedition with the loose-tongued slave-girl Feṭna, but alters the version known from the Šāh-nāma considerably; here the girl is not put to death, but eventually pardoned, and the king learns a lesson in clemency. The king sets out in search of the seven princesses and wins them as his brides. He orders his architect to construct seven domes to house his new wives.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Архитектор Бахрамға, астрология буйынса, һәр ил менән ете планетаның береһе идара итә, тип һөйләй һәм Бахрамға Бахрамдың ҡатындары өсөн һарайҙарҙың һәр береһен, һәр һылыуҡай килгән ил менән идара иткән планетаға бәйле төҫтәрҙә биҙәү тураһында кәңәш бирә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;The craftsman tells him that each of the climes is ruled by one of the seven planets and advises him to assure his good fortune by adorning each dome with the color associated with the clime and planet of its occupant.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Башта Бахрам архитекторҙың тәҡдименә ышанмайсараҡ ҡарай, әммә һуңынан ҡатындары өсөн һарайҙарҙы шулай биҙәүгә ризалыҡ бирә. Төҙөлөш тамамланғандан һуң принцессалар үҙ һарайҙарында йәшәй башлай. Бахрам аҙнаның билдәле бер көнөндә һәр принцессаға килә: шәмбе көн — Сатурн идара иткән һинд принцессаһына, ҡара һарайға, йәкшәмбе көн — ҡояш идара иткән грек принцессаһына, һары һарайға һ.б. килә. Ҡыҙыҡ, Ҡыҙыл һарайҙа рус кенәзе ҡыҙы йәшәй. Һәр принцесса батшаға үҙенең билдәле бер кәйефкә һәм уның төҫөнә тап килгән тарихын һөйләй&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;The king is at first skeptical but eventually lets the architect have his way. The princesses take up residence in the splendid pavilions. The king visits each princess on successive days of the week: on Saturday the Indian princess, who is governed by Saturn, in the black dome, on Sunday the Greek princess, who is governed by the sun, in the yellow dome, and so on. Each princess regales the king with a story matching the mood of her respective color. These seven beautifully constructed, highly sensuous stories occupy about half of the whole poem.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Һәр новелланың сюжеты — мөхәббәт кисереше, өҫтәүенә, ҡара төҫтән аҡҡа күсеүгә ярашлы, тупаҫ хис-тойғолар рухи яҡтан яҡтыртылған мөхәббәт менән алмашына.

Поэманың икенсе тематик һыҙығы — Баһрам Гурҙы еңел ҡарашлы батша улынан законһыҙлыҡ һәм көс ҡулланыуға ҡаршы көрәшкән ғәҙел һәм аҡыллы хакимға әйләнеүе. Йылдар үтә. Батша ҡатындары менән мәшғүл булған саҡта, уның бер вәзире илдә власты үҙ ҡулына ала. Көтмәгәндә Бахрам үҙенең батшалығында тәртипһеҙлек булыуын, ҡаҙнаның буш булыуын һәм күрше хакимдарҙың уға һөжүм итергә йыйыныуын күрә. Министрҙың эштәрен тикшергәндән һуң, Бахрам батшалыҡҡа килгән бәлә-ҡазаларҙа ул ғәйепле тигән һығымтаға килә. Ул яуыз министрҙы үлем язаһына хөкөм итә һәм үҙ илендә ғәҙеллекте һәм тәртипте тергеҙә. Бынан һуң Бахрам ҡатындарының ете һарайын Аллаға табыныу өсөн ете зороастрий ғибәҙәтханаһына әйләндерергә ҡуша, Ә Бахрам үҙе һунарға китә һәм тәрән мәмерйәлә юғала. Ҡырағай ишәкте (gūr) табырға тырышып, Бахрам үҙенең ҡәберен (gūr) таба&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Years pass. While the king is busy with his wives an evil minister seizes power in the realm. Eventually Bahrām discovers that the affairs of the kingdom are in disarray, the treasury is empty and the neighboring rulers poised for invasion. To clear his mind, he goes hunting in the steppe. Returning from the hunt he comes across a herdsman who has suspended his dog from a tree. He asks him why. The shepherd tells the story of how the once faithful watchdog had betrayed his flock to a she-wolf in return for sexual favors. The king realizes that his own watchdog (the evil minister) is the cause of his misfortune. He investigates the minister. From the multitude of complainants he selects seven, who tell him of the injustices that they have suffered (the stories of the seven victims are the somber counterweight to the stories of the seven princesses). The minister is put to death. The king restores justice, and orders the seven pleasure-domes to be converted into fire temples for the worship of God. Bahrām goes hunting one last time and disappears mysteriously into a cavern. He seeks the wild ass (gūr) but finds his tomb (gūr).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Искәндәрнамә» ==
{{main|Искандер-наме}}

[[Файл:Iskender.jpg|thumb|Искәндәр һунарҙа]]

Низамиҙың «Искәндәрнамә» поэмаһы, «Александр Китабы» (фарс. اسנندرنامه) 1194 һәм 1202 йылдар араһында яҙылған. Низами был поэманы үҙенең ижадының һөҙөмтәһе тип иҫәпләгән, &quot;Хәмсә&quot;нең башҡа поэмалары менән сағыштырғанда ул бер аҙ фәлсәфәүи ҡатмарлылығы менән айырылып тора. Поэма Низамиҙың образын поэманың үҙәгенә урынлаштырған [[История Александра Великого|сюжетов и легенд об Искандере]] — [[Александр Македонский|Искәндәр — Александр Македонский]] тураһындағы төрлө сюжеттарҙы һәм легендаларҙы ижади эшкәртеүе булып тора. Баштан уҡ ул ғәҙеллекте яҡлау өсөн генә һуғышҡан идеаль батша булараҡ сығыш яһай. Поэма рифмалы куплеттар менән яҙылған һәм «[[Шаһнамә]]» поэмаһы яҙылған «мотакареб» ([[аруз]]) метрына ярашлы яҙылған формаль бойондороҡһоҙ ике: «[[Шәрәфнамә]]» («Дан китабы») һәм «[[Икбалнамә]]» йәки икенсе төрлө «[[Керабнамә]]» («Яҙмыш китабы») өлөштән тора. «Шәрәфнамә» (көнсығыш легендалары нигеҙендә) Искәндәрҙең тормошон һәм батырлыҡтарын һүрәтләй. «[[Икбалнамә]]» композиция буйынса «Искәндәр-аҡыл эйәһе» һәм «Искәндәр-пәйғәмбәр» тип атарға мөмкин булған ике ҙур өлөшкә бүленә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ, the poetical version of the life of Alexander by the great 12th century narrative poet Neẓāmī Ganjavī (535—605/1141-1209). It consists of two formally independent works, both in rhymed couplets and in the motaqāreb meter (see ʿARŪŻ) of the Šāh-nāma. The first part is generally known as Šaraf-nāma, the second as Eqbāl-nāma or Ḵerad-nāma, but there is no strong evidence that the author used these names to distinguish the two parts, and in quite a few manuscripts the name Šaraf-nāma is in fact applied to the second of the two poems. In India they are also known as Eskandar-(or Sekandar-) nāma-ye barrī and baḥrī respectively. Together they form one of the five constituent parts of the Ḵamsa, the posthumous collection of Neẓāmī’s major poems, and in most, though not all, of the manuscripts they are the last constituent.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэманың ҡасан яҙылыуы һәм уның «Хәмсә» йыйынтығы эсендә урынлашыу сираты оҙаҡ ваҡыт шик тыуҙыра. Әммә &quot;Шәрәфнамә&quot;нең башында Низами, был юлдарҙы яҙған ваҡытта ул &quot;яңы орнамент&quot;ты башлар алдынан «өс ынйы» ижад иткәнлеген белдерә, һәм шул ижад итеү ваҡытын раҫлай. Бынан тыш, Низами «Лейлә һәм Мәжнүн» поэмаһын бағышлаған Ширваншаһ Аксатандың үлеменә ҡайғыра, һәм үҙенең нәсихәттәрен уның вариҫына йүнәлтә. Поэма тамамланған ваҡытта Гәнжәлә ширваншаһтар династияһының власы көсһөҙләнә, шуға күрә Низами поэманы «Шәрәфнамә» китабының инеш һүҙендә телгә алған мәлек Ахар Носрат-әл-Дин Бискин бин Мөхәммәткә бағышлай&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… But earlier in the same poem (Šaraf-nāma, chap. 9, vv. 49-51) Neẓāmī says that he has already created «three pearls» before undertaking this &quot;new ornament, &quot; strengthening the suspicion that the mention of a fourth title in chapter 13 is an interpolation. Moreover, in Šaraf-nāma, chap. 41, vv. 3-23, the author laments the death of the Šarvānšāh Aḵsatān (the dedicatee of Leylī o Majnūn) and addresses words of advice to his (unnamed) successor. This suggests that Neẓāmī originally planned to dedicate the Eskandar-nāma, like Leylī o Majnūn, to one of the kings of Šarvān. But that dynasty evidently lost power over Ganja by the time the poems were completed, and in their final form they are dedicated to the malek of Ahar, Noṣrat-al-Dīn Bīškīn b. Moḥammad. This ruler is mentioned in the introduction to Šaraf-nāma, chap. 10, vv. 11-12, where the poet makes a pun on his name Bīškīn («whose hatred is more»), though some of the manuscripts have a superscription claiming (wrongly) that the verses evoke Bīškīn’s overlord, the atabeg Noṣrat-al-Dīn Abū Bakr.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Йәшерен тауыш Искәндәргә бөтә донъяға хәҡиҡәтте иғлан итеү өсөн һайланғанын әйтә һәм бөтә ерҙе урап сығырға бойора. Юлға сыҡҡанда Искәндәр [[Аристотель]], [[Платон]] һәм [[Сократ]]тың «аҡыл китаптарын» ала. Артабан Искәндәрҙең дүрт сәйәхәте, уның һинд һәм грек аҡыл эйәләре менән осрашыуы һәм диспуттары, төрлө фәлсәфәүи новеллалары тасуирлана. Дүртенсе сәйәхәте ваҡытында (төньяҡҡа) ул власть та, йәберләүселәр ҙә, байҙар ҙа, ярлылар ҙа, енәйәттәр ҙә, язалауҙар ҙа булмаған, ялған һәм ғәҙелһеҙлек белмәгән илгә килә. Шулай итеп, поэманың икенсе өлөшөндә Искәндәр ерҙәге ынтылыштарҙың бушҡа булғанлығын белгән яҡты идеаль хаким булып күҙ алдына килә. Поэма Искәндәрҙең үлеме һәм Низамиҙың үлеме тураһында һүрәтләү менән тамамлана, күрәһең, уны башҡа берәү яҙған йәки тамамлаған.

Мосолман традицияларында билдәле булған Александр тураһындағы легенданың төп эпизодтары: Александрҙың тыуыуы, уның Македон тәхетен мираҫ итеп алыуы, Мысырҙы баҫып алған ҡара тәнлеләргә ҡаршы һуғыш, фарсылар менән һуғыш, Дарҙың ([[Дарий III]]) еңелеүе һәм үлеме менән тамамланған һуғыш Һәм Александрҙың Дарийҙың ҡыҙына өйләнеүе һәм [[Мекка|Мәккәг]]ә хаж ҡылыуы «Шәрәфнамә» китабында тупланған&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… The principal episodes of the legend of Alexander, as known to the Muslim tradition, are elaborated in the Šaraf-nāma: the birth of Alexander, his succession to the Macedonian throne, his war against the Negroes who had invaded Egypt, the war with the Persians, ending with the defeat and death of Dārā (see DARIUS III) and Alexander’s marriage to Dārā’s daughter, his pilgrimage to Mecca.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Артабан Низами Александрҙың Кавказда булыуы һәм Низамиҙың тыуған ҡалаһы Гәнжәгә яҡын урынлашҡан [[Барда (город)|Барда]] батшабикәһе Нусабаға һәм уның амазонкаларына барыуы тураһында һөйләй. Унан Александр [[Һиндостан]]ға һәм Ҡытайға юллана. Александр булмағанда урыҫтар [[Кавказ]]ға һөжүм итә Һәм Барданы баҫып ала, [[Набег русов на Бердаа (943)|ысынында Низамиға тиклем ике йөҙ йыл элек]] шулай эшләгәндәр һәм Нусабаны әсирлеккә алалар[36].

&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Neẓāmī then dwells at some length on Alexander’s stay in the Caucasus and his visit to Queen Nūšāba of Bardaʿa (q.v.; in the immediate neighborhood of Neẓāmī’s home town, Ganja) and her court of Amazons; this lady takes over the role of Candace in earlier versions of the Alexander saga. Alexander then goes to India and China. During his absence the Rūs (i.e., the Russian Vikings) invade the Caucasus and capture Bardaʿa (as they in fact did some two centuries before Neẓāmī’s time) and take Nūšāba prisoner.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Был хаҡта ишеткәс, Александр урыҫтар менән һуғыша һәм еңеү яулай. Шараф-наме Александрҙың [[Живая вода|мәңгелек тормош һыуын]] эҙләүе уңышһыҙлыҡҡа осрауы тураһында хикәйә менән тамамлана&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Alexander’s wars with the Rūs, which are depicted at considerable length, end with his victory and his magnanimous treatment of the defeated army. The Šaraf-nāma concludes with the account of Alexander’s unsuccessful search for the water of immortal life.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

&quot;Икбалнамә&quot;лә Александр — донъяның бәхәсһеҙ хакимы, яугир булараҡ түгел, ә аҡыл эйәһе һәм пәйғәмбәр булараҡ күрһәтелә. Ул грек һәм һинд философтары менән фекер алыша, һәм текстың байтаҡ өлөшөн ете грек
[[аҡыл эйәһе]]нең [[Сотворение мира|донъяны барлыҡҡа килтереү]] идеялары тураһында һөйләгән әңгәмәләре тәшкил итә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… In the Eqbāl-nāma Alexander, the undisputed ruler of the world, is depicted no longer as a warrior, but as a sage and a prophet. He debates with Greek and Indian philosophers, and a sizeable part of the text is occupied by the discourses in which the seven Greek sages elaborate their ideas about the creation.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Александр тарихына туранан-тура ҡағылышы булмаған ҡиссалар ҙа шулай уҡ ҙур өлөш тәшкил итә. Ахырҙа Низами Александрҙың ғүмеренең аҙағы һәм ете аҡыл эйәһенең һәр береһенең үлеме тураһында һөйләй. Был өлөштә Низамиҙың үҙенең үлеме тураһында [[Интерполяция (текстология)|интерполяция]] өҫтәлә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… But we find also a number of extended parables, of only tangential connection with the Alexander story but exceptionally well told. The poet then tells of Alexander’s end and adds an account of the circumstances of the death of each of the seven sages. It is at this point that an interpolator has added the already mentioned account of Neẓāmī’s own death.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. «Шәрәфнамә» фарсы эпик шиғриәте традицияһына ҡараһа, «Икбалнамә» әҫәрендә Низами үҙенең дидактик шағир, көләмәстәр (анекдот) һөйләүсе һәм миниатюрист талантын күрһәтә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Whereas the Šaraf-nāma clearly belongs to the tradition of Persian epic poetry — though Neẓāmī makes no attempt to emulate the style and manner of the Šāh-nāma — in the Eqbāl-nāma he shows his talents as a didactic poet, an anecdotist and a miniaturist.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Хәмсә» Әзербайжанда ==
{{См. также|Кампания по приданию Низами статуса национального азербайджанского поэта}}
[[Файл:Дом Шекихановых 5 edited.jpg|thumb|left|160px|Изображение Ширин из «[[Хосров и Ширин]]» в интерьере [[дом Шекихановых|Дома Шекихановых]] в Шеки&lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = Наталья Михайловна Миклашевская 
 | ответственный = Вступительная статья: доктор искусствоведения проф. К. Керимов. Составители: ст. науч. сотрудник, искусствовед Т. Исмаилова, мл. науч. сотрудник С. Дадашева. Редактор: народный художник Азерб. ССР, лауреат Гос. премии СССР, Кязим-заде К. М.
 | место         = Б.
 | год           = 1979
}}&lt;/ref&gt;]]
Портретами героев «Хамсе» (изображения на мотивы поэм «Лейли и Меджнун», «Хосров и Ширин», «Семь красавиц» и др.)&lt;ref&gt;{{книга
 | ответственный = Под общей редакцией М. А. Казиева.
 | заглавие      = Азербайджан (Исторические и достопримечательные места)
 | часть         = Город Нуха. Дом Шекихановых
 | место         = Б.
 | издательство  = Издательство АН Азербайджанской ССР
 | год           = 1960
 | страницы      = 113
}}&lt;/ref&gt; украшены стены центрального зала второго этажа [[Дом Шекихановых|дома Шекихановых]] [[XVIII век]]а в [[Шеки]]&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие = Шәкихановларын еви
 |ответственный = Под ред. Дж. Кулиева
 |место = [[Азербайджанская советская энциклопедия]]
 |издательство = Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии
 |год = 1987 
 |том = 10
 |страницы = 505
}}&lt;/ref&gt;. Азербайджанский художник [[Халыков, Газанфар Алекпер оглы|Газанфар Халыков]] выполнил акварельные рисункы к поэмам «Хосров и Ширин» ([[1940]]) и «Искандер-наме» ([[1953]]) из «Хамсе», при создании которых использовал композиционные приёмы средневековых миниатюристов&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Халыков Газанфар Алекпер оглы
 |ответственный = Под ред. [[Полевой, Вадим Михайлович|Полевого В. М.]]
 |издание       = Популярная художественная энциклопедия
 |место         = М.
 |год           = 1986
 |издательство  = [[Советская энциклопедия]]
 |страницы      = 
}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Рисунок Лейли и Меджнуна на станиции метро Низами в Баку.jpg|thumb|200px|«[[Лейли и Меджнун (Низами Гянджеви)|Лейли и Меджнун]]». [[Низами Гянджеви (станция метро)|Станция метро «Низами Гянджеви»]]. Художник [[Абдуллаев, Микаил Гусейн оглы|Микаил Абдуллаев]]]]
«Пятерице» [[Низами Гянджеви]] посвящены мозаичные рисунки на стенах [[Низами Гянджеви (станция метро)|бакинской станции метро «Низами Гянджеви»]], выполненные художником [[Абдуллаев, Микаил Гусейн оглы|Микаилом Абдуллаевым]]. В 1959 году в [[Баку]] появился [[Бахрам Гур (памятник)|памятник Бахрам-Гуру]] — персонажу поэмы «Семь красавиц». Это был первый в Азербайджане скульптурный памятник литературному герою одной из поэм Низами Гянджеви. На родине поэта — во втором по величине городе [[Азербайджан]]а — [[Гянджа|Гяндже]], где поэт прожил всю свою жизнь, воздвигнута монументальная скульптура, посвящённая знаменитой «Пятерице».

В начале [[1940-е|1940-х годов]] азербайджанский композитор [[Узеир Гаджибеков]] написал два романса на стихи Низами Гянджеви соответственно образам семи героинь из поэмы «Семь красавиц» — «[[Сенсиз]]» («Без тебя», 1941) и «[[Севгили джанан]]» («Возлюбленная», 1943)&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Сафарова, Земфира|Сафарова З.]]
 |заглавие      = Узеир Гаджибеков
 |место         = Баку
 |издательство  = Язычы
 |год           = 1985 
 |страниц       = 64 
 |страницы      = 61
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Романс-газелла &quot;&gt;{{cite news|title=Романс-газелла|publisher=Электронная библиотека Узеира Гаджибекова|url=http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=544&amp;lang=RU|access-date=2010-06-18|archive-date=2014-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106230052/http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=544&amp;lang=RU|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. В [[1949 год]]у Кара Караев пишет [[сюита|сюиту]] «Семь красавиц», а в [[1952 год]]у по мотивам поэмы — [[Семь красавиц (балет)|одноимённый балет]] (авторы [[либретто]] — [[Идаятзаде, Исмаил Гусейн оглы|Исмаил Идаятзаде]], [[Юрий Слонимский]] и [[Сабит Рахман]])&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Абасова, Эльмира|Абасова Э. А.]], [[Касимов, Кубад Абдулла оглы|Касимов К. А.]]
 | заглавие      = Очерки музыкального искусства Советского Азербайджана 1920-1956
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1970 
 | страниц       = 178
 | страницы      = 131
}}&lt;/ref&gt;. Этот балет был впервые поставлен на сцене [[Азербайджанский театр оперы и балета|Азербайджанского театра оперы и балета]]&lt;ref name=&quot;Караев &quot;&gt;{{статья
 |автор         = [[Абасова, Эльмира|Абасова Э. А.]]
 |заглавие      = Караев К. А.
 |издание       = Музыкальная энциклопедия
 |место         = М.
 |год           = 1973—1982
 |издательство  = [[Советская энциклопедия]], [[Советский композитор]]
 |ответственный = Под ред. Ю. В. Келдыша
}}&lt;/ref&gt; в Баку [[7 ноября]] 1952 года. В [[1942 год]]у азербайджанским композитором [[Тагизаде-Гаджибеков, Ниязи Зульфугар оглы|Ниязи Тагизаде-Гаджибековым]] по мотивам поэмы «Хосров и Ширин» была написана опера «[[Хосров и Ширин (опера)|Хосров и Ширин]]»&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Ниязи
 |издание       = Большая биографическая энциклопедия
 |год           = 2009
}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Scene from Seven beauties ballet.jpg|thumb|left|250px|Сцена из постановки балета «[[Семь красавиц (балет)|Семь красавиц]]» [[Кара Караев]]а]]
По мотивам поэмы «Лейли и Меджнун» [[азербайджан]]ский композитор [[Кара Караев]] написал симфоническую поэму «Лейли и Меджнун» (первое исполнение в Баку 29 сентября 1947 года на торжественном вечере в честь 800-летия Низами Гянджеви)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://qara-qarayev.musigi-dunya.az/ru/cr_chrono.html |title=Официальный сайт, посвящённый Кара Караеву |access-date=2016-01-03 |archive-date=2016-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160928133912/http://qara-qarayev.musigi-dunya.az/ru/cr_chrono.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; и одноактный балет «[[Лейли и Меджнун (балет, 1969)|Лейли и Меджнун]]». В [[1961 год]]у по мотивам поэмы «Лейли и Меджнун» на киностудии «[[Азербайджанфильм]]» был снят одноимённый фильм (роль Меджнуна исполнял [[Нодар Шашик-оглы]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.afc.az/rus/az_films/s/17.shtml |title=Официальный сайт Фильм Бюро Азербайджана |access-date=2016-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307005220/http://www.afc.az/rus/az_films/s/17.shtml |archive-date=2016-03-07 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Барельеф Искандера и Нушабе на памятнике Низами в Баку.jpg|thumb|200px|[[Александр Македонский|Искандер]] и Нушабе («Искандернаме»). Барельеф на постаменте [[Памятник Низами Гянджеви (Баку)|памятника Низами Гянджеви]] в Баку]]
На [[Памятник Низами Гянджеви (Баку)|памятнике Низами Гянджеви]], установленному в [[1949 год]]у в Баку, высечено семь барельефов, изображающих героев поэм из «Хамсе». Среди них — Нушериван, слушающий беседу сов («Сокровищница тайн»), Фархад, прокладывающий дорогу через гору Биситун («Хосров и Ширин»), Лейли и Меджнун, учащиеся в школе («Лейли и Меджнун»), убивающий дракона [[Бахрам Гур]] («Семь красавиц»), [[Александр Македонский|Искандер]] на приёме у царицы Нушабе («Искандернаме») и др. Барельефы исполнены скульптором А. Хрюновым по эскизам художника Газанфара Халыкова&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Габибов, Нуреддин Давуд оглы|Н. Габибов]], [[Наджафов, Мурсел Кули оглы|М. Наджафов]].
 |заглавие      = Искусство Советского Азербайджана
 |место         = М.
 |издательство  = [[Искусство (издательство)|Искусство]]
 |год           = 1960
 |страниц       = 198
 |страницы      = 132
}}&lt;/ref&gt; и расположены на семи гранях, по бокам от бронзовой доски с именем поэта.

В начале 2008 года в Национальной Библиотеке Австрии была обнаружена старинная рукопись «Хамсе — Пятерицы». После окончания восстановительных работ электронная копия Пятерицы была передана в дар Министерству Культуры и Туризма Азербайджана. А 23 апреля 2008 года, в [[Вена|Вене]] в Национальной Библиотеке Австрии состоялся вечер [[Азербайджанская литература|азербайджанской литературы]]. На вечере прошла презентация электронного диска (CD) со сборником поэм «Хемсе» и книги [[Низами Гянджеви]]. В мероприятии принимали участие заместитель министра культуры Азербайджана Адалет Велиев, главный директор Национальной Библиотеки Австрии Йохана Рахингер, представители посольства Азербайджана в Вене и другие официальные лица&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://subscribe.ru/archive/country.other.trend/200804/24031526.html/ |title=В Вене состоялся вечер азербайджанской литературы |access-date=2009-02-26 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304133539/http://subscribe.ru/archive/country.other.trend/200804/24031526.html/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aztv.az/xbdx/x-1.asp?id=1787&amp;il=2008 В Азербайджан доставлен электронный вариант рукописи «Хамсе» великого азербайджанского поэта и мыслителя Низами Гянджеви]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref|az}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* «Райские сады. „Хамсе“, или „Пятерица“ Низами. Персидская рукопись из Исфахана», фильм {{нп5|Жобер, Ален|Алена Жобера|fr|Alain Jaubert}} из цикла «[[Палитры]]» (Франция, 1997).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|часть= Хамса|страницы= 443|автор= |заглавие= Словарь литературоведческих терминов|ответственный= Ред.-сост.: [[Тимофеев, Леонид Иванович|Л. И. Тимофеев]] и [[Тураев, Сергей Васильевич|С. В. Тураев]]|место= М.|издательство= «Просвещение»|год=1974|страниц= 509|тираж= 300000|ref= }}

== Һылтанмалар ==
* {{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/kamsa-of-nezami|заглавие=Ḵamsa of Neẓāmi|автор=Domenico Parrello}}

{{Низами Гәнжәүи}}

[[Категория:Фарсы телендәге әҙәбиәт]]
[[Категория:Фарсы шиғриәте]]
[[Категория:Книги XII быуат китаптары]]
[[Категория:Хәмсә| ]]</text>
      <sha1>sbhyqn3k4upp9b3ghrarjpt65nw7r2e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297155</id>
      <parentid>1297154</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T11:05:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Искәндәрнамә» */</comment>
      <origin>1297155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84035" sha1="9fqk3jeya1yrqx3avs2u2de7kza6caf" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=15 май 2026}}
{{Ук}}
{{Значения|Хамса}}
[[Файл:Muhammad during the Isra and Mi'raj - from Nezami's Khamsa dated 1494.jpg|250px|thumb|Хәмсә ҡулъяҙмаһынан 1494 йыл менән даталанған [[миниатюра]], [[Мөхәммәт Пәйғәмбәр]]ҙең [[Мәккә]]ләге [[Бурак (ислам)|Буракта]] [[күк]]кә (Мирадж) күтәрелеүен, шулай уҡ күп ҡанатлы архангел Гавриилды (уңда) һүрәтләй]]

'''«Хәмсә»''' йәки икенсе төрлө '''«Пятери́ца» «Бишлек»''' — [[Персидская литература|фарсы әҙәбиәте]] ҡомартҡыһы&lt;ref&gt;{{книга
 |автор= Juan Eduardo Campo
 |часть=
 |ссылка часть=
 |заглавие= Encyclopedia of Islam
 |оригинал=
 |ссылка=https://books.google.am/books?id=OZbyz_Hr-eIC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 |викитека=
 |ответственный=
 |издание=
 |место=
 |издательство=Infobase Publishing
 |год=2009
 |volume=
 |pages= 551
 |columns=
 |allpages=
 |серия=
 |isbn=
 |тираж=
 |ref= 
}}{{начало цитаты}}Another noteworthy work of Persian literature was the Khamsa (Quintet) of Nizami (1141—1209), which retold some of the heroic and romantic stories of the Shahnamah, the Arabic romance of Majnun and Layla, and incorporated poetic reflections on philosophical and religious themes. Nizami had a great influence on the subsequent development of Persian poetry.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt; — «Пандж Гандж» тигән дөйөм исем менән берләштерелгән биш поэма, фарсы теленән тәржемә иткәндә, «Биш аҫыл таш» тип тәржемә ителә. Фарсы әҙәбиәте классигы [[Низами Гәнжәүи]]ҙең төп әҫәре (1141—1209). «Хамсе» — ғәрәп телендәге «хамса» ({{lang-ar|خمسة }}) һүҙенең фарсыса әйтелеше (ғәр). Бөтә биш поэма ла Низами оҫта төҙөгән [[мәснәүи]] ([[Двустишие|ике юллыҡ шиғыр]]) формаһында яҙылған.

Поэмаларҙың беренсеһе — «[[Серҙәр хазинаһы]]» («''Махзан аль-Асрар''»), — [[Санаи, Абу-ль-Маджд Махмуд|Санаи]]ҙың (1131 й.вафат булған) «Сад правды» монументаль поэмаһы йоғонтоһонда яҙылған&lt;ref name=&quot;IranicaClassical&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.iranica.com/articles/iran-viii2-classical-persian-literature
 |title       = Iran: Classical Persian Literature
 |author      = Charles-Henri de Fouchécour
 |date        = 2006-12-15
 |work        = 
 |publisher   = Encyclopædia Iranica
 |access-date  = 2010-10-07
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMRhddT?url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii2-classical-persian-literature
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}{{начало цитаты}}The first of his five (see below) ‘Treasures’ was influenced by Sanāʾi of Ghazna’s (d. 1131) monumental Garden of Truth (Ḥadiqa al-ḥadiq wa šariʿa al-ṭariqa; q.v.).{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. «Хосров һәм Ширин», «Ете гүзәл» («''Хафт пейкар''») һәм «Искәндәрнамә» поэмаларының нигеҙендә урта быуат [[рыцарь]] тарихтары ята. [[Хосров II Парвиз|Хосров]] һәм Ширин, [[Бахрам V|Бахрам Гур]] һәм Бөйөк Александр (улар Фирҙәүсиҙең «Шаһнамэ» поэмаһында айырым эпизодтарҙа күренә) Низами поэмаларында сюжет үҙәгенә ҡуйыла һәм уның өс поэмаһының төп геройҙары булып тора. «[[Ләйлә һәм Мәжнүн]]» поэмаһы ғәрәп легендалары нигеҙендә яҙылған. Низами бөтә биш поэмаһында ла ҡулланылған сығанаҡтар материалын байтаҡ эшкәрткән.

Низами поэмаларында, тап уның һүрәтләүҙәре арҡаһында беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған уникаль мәғлүмәттәр бар. Мәҫәлән, музыканттарҙы ентекле һүрәтләүе &quot;Хәмсә&quot;нең мауыҡтырғыс предметтарының береһе булып тора. Низами поэмалары — XII быуаттағы фарсы музыка ижады һәм музыка ҡоралдары тураһындағы хәҙерге заман белеменең төп сығанағы&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter J. Chelkowski
 |заглавие      = Mirror of the Invisible World
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 4
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}{{начало цитаты}}The details with which Nizami describes musicians are one of the delights of the Khamseh and make it a principal source of our present knowledge of the twelfth-century Persian musical composition and instruments.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. Низамиҙың ябай кешеләр менән ҡыҙыҡһыныуы күп булыуға ҡарамаҫтан, Низами идара итеүҙең монархия формаһы институтын инҡар итмәй һәм уны фарсы йәшәү рәүешенең интеграль, рухи һәм изге өлөшө тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter J. Chelkowski
 |заглавие      = Mirror of the Invisible World
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 4
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}{{начало цитаты}}However, in spite of his interest in commoners, Nizami did not reject the institution of kingship; he always believed it was an integral and sacred part of the Persian way of life.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. Низами һарай тормошонда ҡатнашыуҙан ҡасһа ла, үҙенең һәр поэмаһын айырым хакимға бағышлай, был уның заманында киң таралған традиция була.

[[Низами Гәнжәүи]]ҙең «Хәмсә»һе фарсы шиғриәте үҫешенә генә түгел, ә көнсығыш шиғриәте үҫешенә лә ҙур йоғонто яһай. [[Әзербайжан әҙәбиәте]]ндә Хәмсә йоғонтоһо аҫтында әҫәрҙәр ижад ителә. Низами тарихтан һәм фольклорҙан темалар һайлаған «Пятери́ца» аталған (нарицательный) исем тип ҡабул ителә һәм [[Алишер Навои]], [[Мөхәммәт Фүзули]], [[Абдурахман Жәми]], [[Әмир Хосров Дәһләүи]] һәм башҡа күренекле шағирҙарға үрнәк нигеҙе булып тора, улар шул уҡ темаларға шундай уҡ биш поэма яҙа. Низами үҙенең поэмаларында шағир һәм лирик ҡына түгел, ә хакимдарҙың наҙанлығын, залимлығын (деспотизм) һәм монафиҡлығын (ханжество) фашлаусы булып сығыш яһай. Ул кешене, уның мөхәббәтен, эшһөйәрлеген, татыулығын һәм дуҫлығын данлай.

Низами поэмаларының сюжеттары фарсы миниатюралы һынлы сәнғәтенә мул ижади материал бирә: уның «Хәмсә»һе Фирҙәүсиҙең «Шаһнамә»һе менән бергә иң йыш иллюстрацияланған әҙәби әҫәр булып тора&lt;ref&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/kamsa-of-nezami|заглавие=Ḵamsa of Neẓāmi|автор=Domenico Parrello}}&lt;/ref&gt;.

== «Серҙәр хазинаһы» ==
{{main|Сокровищница тайн}}
[[Файл:Khamseh Nizami 001.jpg|thumb|left|[[XVI быуат]]тағы [[Тебризская школа миниатюры|Тәбриз мәктәбене]]ң миниатюраһы. [[Солтан Мөхәммәт]] ижад иткән «Солтан Санжар һәм ҡарсыҡ»]]

«Махзан әл-Асрар» поэмаһы ({{lang-fa|مخزن الاسرار}}, «Сокровищница тайн») 1163 йылда яҙылған, әммә ҡайһы бер тикшеренеүселәр 1176 йылда яҙылған ти. 2250 фарсы ике юллығынан торған был этик-фәлсәфәүи поэма [[Эрзиндан]] хакимы Фәхретдин Баһрамшаһҡа арналған. Поэма эзотерик, фәлсәфәүи һәм теологик темаларҙы аса һәм суфый традицияһы йүнәлешендә яҙылған, шуға бәйле һуңынан был жанрҙа ижад иткән бөтә шағирҙар өсөн өлгө булып хеҙмәт иткән.

Поэма егерме бүлеккә бүленгән, уларҙың һәр береһе дини һәм әхлаҡи темаларға арналған айырым трактат булып тора. Һәр бүлек шағирҙың үҙенә уның әҙәби псевдонимы яҙылған апострофа (мөрәжәғәт) менән тамамлана&lt;ref name=&quot;JTP&quot;&gt;JTP de Bruijn. Persian Sufi Poetry, An Introduction to the Mystical — Taylor and Francis(Routledge) 1997 pp 97-98&lt;/ref&gt;. Шиғырҙарҙың йөкмәткеһе һәр бүлектең исеме менән күрһәтелә һәм типик [[Гомилетика|гомилетик]] стилдә яҙылған&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Рухи һәм практик мәсьәләләрҙе тикшергән, батшаларҙың ғәҙеллеген, ике йөҙлөлөктө ситкә тайпылдырыуҙы вәғәзләгән, был донъяның ығы-зығылы ысынбарлығы һәм үлемдән һуң тормошҡа әҙерләнеү кәрәклеге тураһында иҫкәрткән тарихтар. Низами идеаль йәшәү рәүешен вәғәзләй, үҙенең уҡыусыһына алла булдырғандар араһында юғары социаль дәрәжәле кешеләрҙең иғтибарын йәлеп итә, шулай уҡ кеше үҙенең рухи тәғәйенләнеше тураһында уйларға тейеш, тип яҙа&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Бер нисә бүлектә Низами батшаларҙың бурыстарына мөрәжәғәт итә, әммә дөйөм алғанда, ул үҙенең хакимы булған ҡурсалаусыһына түгел, ә бөтә кешелеккә мөрәжәғәт итә&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;.

«Серҙәр хазинаһы» «Речь о превосходстве слова» бүлеге менән асыла:
{{цитата|Весь предел естества захватили при помощи слова. |Письмена шариата скрепили при помощи слова.}}

{{цитата| В том саду, над которым предвечные звезды повисли,|
Что острее, чем слово толкующих тонкие мысли?|
И хоть светлое слово не явит благой красоты|
Почитателям праха, чьи праздные мысли пусты, -|
Мы лишь в слове живем. Нас объемлет великое слово:|
В нем бесследно сгореть наше сердце всечасно готово.}}

Низами өсөн һүҙ — шағир һүҙе генә түгел, суфый традицияһына тап килгән пәйғәмбәр һүҙе лә, сөнки суфый өсөн шиғриәт — ул шул уҡ дини пәйғәмбәрлек хеҙмәте:
{{цитата|Стихотворные речи — возвышенной тайны завеса| — тень речений пророческих. Вникни! Полны они веса.}}

{{цитата|В том великом пространстве, где веет дыханье Творца,| светлый путь для пророка, а далее — он для певца.}}

&quot;Серҙәр Хазинаһы&quot;ның төп өлөшөн егерме «Телмәр» биләй. Беренсе телмәр —донъяны һәм кешене барлыҡҡа килтереү тураһында. Низами буйынса, донъяны барлыҡҡа килтереү нигеҙе булып мөхәббәт хеҙмәт итә:
{{цитата|До поры, как любовь не явила дыханье своё,| в бездне небытия не могло засиять бытие.}}

Беренсе һүҙ-донъяны һәм кешене барлыҡҡа килтереү тураһында. Низами буйынса, донъяны барлыҡҡа килтереү өсөн нигеҙ булып мөхәббәт хеҙмәт итә

Икенсе телмәр — «Шаһҡа ғәҙеллек тураһында нәсихәт». Низами ғәҙеллеккә һәм подданныйҙарҙың именлеген ҡайғыртыуға саҡыра, иҙеү һәм көс ҡулланыу өсөн яза менән янай.

Өсөнсө телмәр — донъяның үҙенсәлеге тураһында; дүртенсеһе — шаһтың подданныйҙарға ҡарата мәрхәмәтле мөнәсәбәте тураһында; бишенсеһе — ҡартлыҡ тураһында; алтынсыһы — барлыҡҡа килтерелгәндең үҙенсәлектәре тураһында; етенсеһе — кешенең хайуандарҙан өҫтөнлөгө тураһында һ.б. Телмәрҙәрҙең темалары ҡиссалар (притча) менән раҫлана.

Юғары риторик стилдә яҙылған «Сокровищница тайн» поэмаһы романтик эпик поэма түгел, уның маҡсаты — һарай яны донъяуи әҙәбиәтенең сикләүҙәрен еңеп сығыу&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Был әҫәр менән Низами фарсы шиғриәтендә [[Санаи, Абу-ль-Маджд Махмуд|Санаи]] асҡан һәм иң алдынғы ижадсы һаналған [[Аттар]] артынан эйәргән күп кенә фарсы шағирҙары һайлаған йүнәлеште дауам итә&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;.

== «Хосров һәм Ширин» ==
{{main|Хосров и Ширин}}

[[Файл:Nizami - Khusraw discovers Shirin bathing in a pool.jpg|thumb|Хосров һәм Ширин]]

Яратҡан ҡатынының үлеме менән бәйле кисерештәр тәьҫирендә Һәм Гурганиҙың «Вис һәм Рамин» поэмаһынан тәьҫирләнеп, Низами үҙенең тәүге шедеврын — «Хосров һәм Ширин» поэмаһын яҙа&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin… The death of his beloved wife, and the perusal of Gorgāni’s Vis o Rāmin, inspired Neẓāmi’s second major narrative poem: Ḵosrow and Širin (1181), his first masterpiece. It has a complex structure with several genres exploited simultaneously; and contains many verbal exchanges and letters, all imbued with lyrical intensity. Širin, an Armenian princess, is of the same proud and aristocratic mettle as Vis, both ardently faithful to their declared love and daring enough to force the hand of Fate, a Destiny that plays, in the case of Širin, upon the weaknesses and youthful foibles of her lover, Ḵosrow Parviz, grandson of Ḵosrow I.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. «Хосров һәм Ширин» поэмаһы ({{lang-fa|خسرو و شیرین }}) 1175/1176 һәм 1191 йылдар араһында 16 ай йылы дауамында яҙылған&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin… The poem was composed over a period of about 16 lunar years, between 571/1175-6 and 587/1191 (cf. de Blois, pp. 440, 446; Zarrinkub, p. 25ff.).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, Низами өсөн генә түгел, ә бөтә [[Персидская литература#Поэзия|фарсы шиғриәте]] өсөн дә әҙәбиәттә боролош нөктәһе була. Бынан тыш, был фарсы әҙәбиәтендә тулы структур һәм артистик берҙәмлеккә өлгәшкән беренсе поэма була&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter Chelkowski
 |заглавие      = &quot;Mirror of the Invisible World&quot;
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 117
 |страницы      = 6
 |isbn          = 
}}&lt;blockquote&gt;«Khosrow and Shirin» proved to be a literary turning point not only for Nizami but for all of Persian poetry. Furthermore it was the first poem in Persian literature to achieve complete structural and artistic unity&quot;&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэма [[Сельджуки|сәлжүк]] Солтаны Тоғрул II, [[Атабеки Азербайджана|Әзербайжан Атабегы]] [[Мухаммед Джахан Пехлеван|Мөхәммәт ибн Элдигиз Джахан Пахлаван]] һәм уның ҡустыһы [[Ҡыҙыл Арыҫлан]]ға арналған. Тарватьян (Тәһран, 1987—1988 йй.) баҫмаһындағы поэмала 100 бүлеккә бүленгән 6150 ике юллыҡ шиғыр бар. Поэма бер үк ваҡытта бер нисә төрлө жанр үрелеп барған ҡатмарлы структуралы&lt;ref name=&quot;IranicaClassical&quot;/&gt;.

Асылда, был шулай уҡ суфый әҫәре, ул аллегорик рәүештә йәндең Аллаға ынтылышын һүрәтләй; әммә хистәр шул тиклем йәнле һүрәтләнә, быны ҡабул итергә әҙер булмаған уҡыусы аллегорияны һиҙмәй ҙә, поэманы романтик мөхәббәт әҫәре тип ҡабул итә:
{{цитата|Все ложь, одна любовь указ беспрекословный, |и в мире все игра, что вне игры любовной… |Кто станет без любви, да внемлет укоризне:| он мертв, хотя б стократ он был исполнен жизни.}}
 
Хосров һәм Ширин тураһындағы тарих фарсы сығышлы, һәм Низами уны [[Фирҙәүси]]ҙең «Шаһнамә» эпик-тарихи поэмаһынан алынған. Уның нигеҙендә ысын тарих ята һәм геройҙар — ысынбарлыҡта булған тарихи шәхестәр&lt;ref name=&quot;KhosrowShirinIranica&quot;&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROWO ŠIRIN AND ITS IMITATIONS
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;/ref&gt;.

[[Низами Гәнжәүи]]ҙең «Хосров һәм Ширин» поэмаһын [[Алишер Навои]]ҙың «[[Алишер Навои#«Пятёрица»|Фәрхәд һәм Ширин]]» поэмаһы менән бутарға ярамай.

=== Сюжеттың ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Күп мажараларҙы һүрәтләгән ҡатмарлы сюжет ҡыҫҡаса түбәндәгеләргә ҡайтып ҡала: герой — Хосров, [[Сасаниды|сәсәниҙәр]] батшаһы улы, һуңынан Иран шаһы [[Хосров II Парвиз]] (590—628 йй.)&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin, the second poem of Neẓāmi’s Ḵamsa, recounts the amorous relationship between the Sasanian king Ḵosrow II Parviz (590—628 CE), and the beautiful princess Širin.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, бик матур Ширинды, [[армяне|әрмән]]&lt;ref name=&quot;ираника&quot;&gt;[[Энциклопедия Ираника]], статья — [http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ] {{Wayback|url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami |date=20140517035448 }}: &lt;blockquote&gt;The Eskandar-nāma also has a lot of local color in the episodes set in the Caucasus, which must have appealed to the poet’s intended audience, and perhaps the most attractive character in the poem, Queen Nūšāba, belongs to that area, as does the Armenian princess who is the heroine of Ḵosrow o Šīrīn. Indeed, a striking feature in all three of the mentioned poems is the prominence of strong female characters.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ираника2&quot;&gt;[[Энциклопедия Ираника]], статья — [http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) FARHĀD (1)] {{Wayback|url=http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) |date=20201108112124 }}: &lt;blockquote&gt;FARHĀD, a romantic figure in Persian legend and literature, best known from the poetry of Neẓāmī Ganjavī (q.v.) as a rival with the Sasanian king Ḵosrow II Parvēz (r. 591—628) for the love of the beautiful Armenian princess Šīrīn.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;[[Барда (город)|Барда]] принцессаһын&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Низамий}}&lt;blockquote&gt; 2) «Хосров и Ширина», напис. в 1180 г. Любовь сасанидского царя Первиза к бардинской княжне Ширине должна аллегорически изображать стремление души человеческой к Богу; но эта поэма (как и последующие) так живо рисует человеческие характеры и страсти, что не предупреждённый читатель не может даже подозревать здесь аллегории. Изд. в Тебризе (без года), в Лагоре (1871); нем. пер. Гаммера (Лпц., 1809).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, Шемираның туғанының (ағаһының ҡыҙын) — уны Меһин Баныу тип атайҙар — христиан [[Арран (область в Закавказье)|Арраныны]]ң ҡеүәтле хакимәһен ярата&lt;ref&gt;[yanko.lib.ru/books/lit/zar-lit-old-8l.pdf Пересказ содержания «Хосров и Ширин»]&lt;blockquote&gt;Друг Хосрова Шапур, изъездивший мир от Магриба до Лахора, соперник Мани в живописи и победитель Евклида в черчении, повествует о чудесах, увиденных на берегу Дербентского моря. Там правит грозная царица Шемира, именуемая также Мехин Бану. Она повелевает Арраном вплоть до Армении, а лязг оружия её войска слышен в Исфахане.&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;Хосров, восхищенный рассказом друга, лишается сна, думает лишь о неведомой пери. Наконец он посылает Шапура в Барду за Ширин. Шапур мчится в горах, где лазурные скалы облачены в желтые и красные одежды цветов.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Ширин шулай уҡ Хосровты ярата, әммә сәйәси сәбәптәр Хосровты византия принцессаһына өйләнергә мәжбүр итә, ә Ширин, сафлығын һаҡлап, никахтан тыш яҡынлыҡты кире ҡаға. Көнләшеү арҡаһында Хосров Ширинға ғашиҡ булған зодчий (архитектор) Фәрхәдкә Шириндың үлеме тураһында хәбәр ебәрә, һәм Фәрхәд үҙ-үҙенә ҡул һала&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iranica.com/articles/farhad%20%281%29 |title=FARHĀD (1) |access-date=2010-12-21 |archive-date=2011-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020202642/http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, беҙ гонаһтарға батҡан йәнде күрәбеҙ, улар уға, теләһә лә, Алла менән берләшергә бирмәй. Тик ахырҙа ғына Хосров ерҙәге бушлыҡты (тщета) кире ҡаға һәм Ширин менән сәстәрен сәскә бәйләй; әммә ул мәкерле улы ҡулынан һәләк була, Ә Ширин, үлтереүсегә эләкмәҫ өсөн, һөйгәненең үле кәүҙәһе өҫтөндә үҙенә хәнйәр ҡаҙай&lt;ref&gt;{{cite web|title=ḴOSROW O ŠIRIN|url=http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin|access-date=2010-12-21|archive-date=2011-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117044311/http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== «Ләйлә һәм Мәжнүн» ==
{{main|Лейли и Меджнун (Низами Гянджеви)}}
[[Файл:Layla and Majnun.jpg|thumb|Ләйлә һәм Мәжнүн]]

«Ләйлә һәм Мәжнүн» поэмаһы ({{lang-fa| لیلی و مجنون }}) [[1188 йыл]]да яҙылған. Уның нигеҙендә «[[Лейли и Меджнун (Низами)|Ләйлә һәм Мәжнүн]]» боронғо ғәрәп легендаһы сюжеты ята, ул Кайстың «Мәжнүн» («Аҡылһыҙ») ҡушаматлы егете һылыуҡай Лейләгә булған бәхетһеҙ мөхәббәте тураһында. Поэма [[Ширваншахи|ширваншаһ]] [[Ахситан I|Әхситан Iг]]ә арналған, һәм уның заказы буйынса яҙылған&lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = Низами Гянджеви. Лейли и Меджнун. К 840-летию Низами Гянджеви. Перевод с фарси, предисловие и комментарии Рустама Алиева.
 | ответственный = Редактор А. В. Старостин
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1981
 | тираж         = 4000
 | страницы      = 8
 | страниц       = 388
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Сара Ашурбейли]].
 | заглавие      = Государство Ширваншахов (VI-XVI вв.)
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1983 
 | страниц       = 341
 | страницы      = 143—144
}} &lt;blockquote&gt;В это же время большую известность на всем Ближнем Востоке получил другой гениальный поэт Низами, написавший в 1188 г. по заказу Ахситана поэму «Лейли и Меджнун».&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yamanaka&quot;&gt;{{статья
 | автор         = Yuriko Yamanaka.
 | издание       = Cultural change in the Arab world
 | заглавие      = The Desert as a Realm of Unbound Passion: Love and Madness in the Tale of Layla and Majnun
 | ответственный = Edited by Tetsuo Nishio
 | номер         = 55 
 | издательство  = Kokuritsu Minzokugaku Hakubutsukan (National Ethnology Museum)
 | год           = 2001 
 | страниц       = 174
 | страницы      = 149
}} &lt;blockquote&gt;The most famous Persian rendering of this tale is the epic romance ''Layla va Majnun'' by Nizami Ganjavi (1141—1209 A.D.). His ''Layla and Majnun'' (1188 A.D.) is the third work in his ''Khamza'' (Quintet, a collection of five great epic poems), and was written by the order of Akhsatan, a king of the Shirvan-shah dynasty.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Michiko Suzuki.
 | заглавие      = Oral Tradition of Epic and Folktales
 | издание       = Music culture in West Asia
 | издательство  = National Museum of Ethnology 
 | год           = 1980 
 | страниц       = 155
 | страницы      = 103
}} &lt;blockquote&gt;Its popularization was accelerated by ''Layli Majnun'', a romantic epic of about 4,000 verses, composed in 1188 by Nizami, at the request of Akhsatan I of Azerbaijan.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Был поэма Лейлә һәм Мәжнүн тураһындағы хикәйәнең иң билдәле фарсы яҙмаһы тип һанала&lt;ref name=&quot;Yamanaka&quot;/&gt;. Поэмала 4600 строфа бар&lt;ref name=&quot;Seyed-Gohrab&quot;&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN, a narrative poem of approximately 4,600 lines composed in 584/1188 by the famous poet Neẓāmi of Ganja.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Был романтик поэма «удри» (башҡаса «одри») жанрына ҡарай. Удри жанрындағы поэмаларҙың сюжеты ябай һәм яуапһыҙ мөхәббәт тирәләй әйләнә. Удри геройҙары ярым уйлап сығарылған-ярым тарихи персонаждар булып тора һәм уларҙың ҡылыҡтары был жанрҙағы башҡа романтик поэмалар персонаждарының ҡылыҡтарына оҡшаш&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … The romance belongs to the ʿUḏri (ʿOḏri) genre. The plot ofʿUḏri stories is simple and revolves around unrequited love; the characters are semi-historical and their actions are similar to, and easily interchangeable with, those of characters from otherʿUḏri romances. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Низами ғәрәп-бәҙүин легендаһын, геройҙарҙы фарсы аристократтары итеп күрһәтеп, фарсылаштыра. Ул шулай уҡ сюжет үҫешен ҡала мөхитенә күсерә һәм, хикәйәүҙе шулай уҡ тәбиғәт һүрәтләмәләре менән биҙәп, бер нисә фарсы мотивтарын өҫтәй&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … Persian verse romances are commonly about princes, and characters are usually related to courtly circles. Likewise, Neẓāmi portrays the lovers as aristocrats. He also urbanizes the Bedouin legend: Majnun does not meet Leyli in the desert amongst the camels, but at school with other children. Other Persian motifs added to the story are the childless king, who desires an heir; nature poetry, especially about gardens in spring and autumn, and sunset and sunrise; the story of an ascetic living in a cave; the account of the king of Marv and his dogs; the Zeyd and Zeynab episode; Majnun’s supplication to the heavenly bodies and God; his kingship over animals, and his didactic conversations with several characters. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэма төрлө илдәрҙә текстың төрлө версияларында баҫылып сыға. Әммә иран ғалимы Вахид Дастгерди 1934 йылда поэмаға, уның тексынан, уларҙың ҡайһы берҙәрен Низами үҙе өҫтәүе мөмкин, тип фаразлаһа ла, һуңыраҡ интерполяция (тексҡа өҫтәлгән боҙоуҙар) тип билдәләп, 1007 куплетты төшөрөп ҡалдыра, һәм 66 бүлектән һәм 3657 строфанан төҙөп, тәнҡит баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN. There are numerous editions of the romance from many countries, in a variety of forms. An enormous body of lithographed publications appeared in India, and these need to be examined not only for their texts but also for their illustrations. Critical editions of the romance appeared at the beginning of the twentieth century in Persia. The Persian scholar Waḥid Dastgerdi made a critical edition containing 66 chapters and 3,657 lines: he omits 1,007 couplets as interpolations, but he admits that some of these are by Neẓāmi. According to Dastgerdi, the interpolations must have taken place between 780/1349 and 800/1398. Under the supervision of Evgeniĭ E`duardovich Bertel’s, A. A. Alizada prepared another edition (Moscow, 1965) which consists of 66 chapters and 4,559 couplets. Behruz Ṯarvatiān’s edition has 63 chapters and 4, 553 verses, while the most recent critical edition of the poem, edited by Barāt Zanjāni, has 67 chapters and 4,583 verses.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Легенданың сюжеты шундай: шағир Кейс үҙенең ике туған Һеңлеһе Ләйләгә ғашиҡ була, әммә Ләйләне икенсегә кейәүгә бирәләр, Ә Кейс аҡылынан яҙа һәм сүллеккә сығып китә, унда һөйгәненә арналған шиғырҙар ижад итә; һәм фәҡәт үлгәндән һуң ғына һөйгәндәр бер ҡәберҙә берләшә. Низами сюжетты бер аҙ үҙгәртә: уның Кейсы мөхәббәттән аҡылдан шаша, һәм тап шуның өсөн Ләйләнең ата-әсәһе ҡыҙын уға бирергә баш тарта. Көсләп кейәүгә бирелгән Ләйлә Кейсҡа булған мөхәббәтенән һарғайып үлә; быны аңлаған Кейс һөйгән йәренең ҡәберенә килә һәм шунда үлә:
{{цитата|Уснули двое рядом навсегда.|
Уснули вплоть до страшного суда.}}

Автор һорау бирә: ғашиҡтар үҙҙәренең ерҙәге ғазаптары өсөн нимә алды, уларҙың теге донъялағы урыны ҡайҙа? [[Кода|Кодта]] ғашиҡтарҙың, ожмахҡа ҡушылып, батша һәм батшабикә кеүек йәшәүе тураһында төш һүрәтләнә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … Leyli dies out of grief and is buried in her bridal dress. Hearing this news, Majnun rushes to her grave where he instantly dies. They are buried side by side and their graves become a site of pilgrimage. In the coda, someone dreams that they are united in Paradise, living as a king and queen. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Поэманың дөйөм мәғәнәһе — тик юғары шиғриәттә генә сағылдырырға мөмкин булырлыҡ һәм ғашиҡтарҙың рухи ҡушылыуына килтереүсе сикһеҙ мөхәббәт.

== «Ете һылыуҡай» ==
{{main|Семь красавиц}}
[[Файл:Folio from a Khamsa-c.jpg|thumb|Ете гүзәл. [[Фрир художество галереяһы]], [[Вашингтон (город)|Вашингтон]]]]

«Ете һылыуҡай» («Хафт пейкар») ({{lang-fa| هفت پیکر }}) 1197 йылда яҙылған. Поэма [[Мераге|Марага]] хакимы Али Әл-дин Кёрпе Арыҫлан ибн Аг-Сонгорға арналған. Поэманың исемен һүҙмә-һүҙ «ете портрет» тип, бәлки «ете һылыуҡай», тип тәржемә итергә мөмкин, был метафорик мәғәнәне сағылдыра. Һис шикһеҙ, Низами, һүҙ уйынын ҡулланып, поэмаға  аңлы рәүештә ике мәғәнәле исем биргәндер&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;HAFT PEYKAR, a famous romantic epic by Nezami of Ganja (Neẓāmi Ganjavi) from the last decade of the 6th/12th century. The title can be translated literally as &quot;seven portraits, &quot; but also with the figurative meaning of «seven beauties.» Both translations are meaningful and the poet doubtless exploited intentionally the ambiguity of the words.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэманың сюжеты фарсы тарихы ваҡиғаларына һәм егерме йыл балаһы булмаған атаһы [[Йездигерд I]]нең, Аһура Маздаға балаһы тыуыуын үтенеп мөрәжәғәт иткәндән һуң ғына, улы тыуған [[Сасаниды|сәсәниҙәр]] шаһы  [[Бахрам Гур|Баһрам Гур]] (Бахрам V), тураһында легендаға нигеҙләнгән.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Оҙаҡ көтөлгән тыуыуынан һуң, аҡыл эйәләре кәңәше буйынса, Баһрамды ғәрәп батшаһы Номанға тәрбиәгә ебәрәләр. Номан бойороғо буйынса матур яңы һарай — Карнак төҙөлә. Бер ваҡыт һарайҙың бер бүлмәһендә Бахрам ете төрлө илдән ете принцессаның портреттарын таба, һәм ул уларға ғашиҡ була&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;After the customary long introductory sections, the poet gives an account of the birth of Bahrām, the often-told story of his upbringing at the court of the Arab king Noʿmān (here, as often, mislocated in the Yemen instead of al-Ḥira) and the construction of Noʿmān’s fabled palace, Ḵᵛarnaq. Reared in the desert, Bahrām becomes a formidable huntsman. Wandering through the palace, Bahrām discovers a locked room containing the portraits of seven princesses, one from each of the seven climes, with whom he immediately falls in love.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Атаһы үлгәндән һуң Бахрам Фарсыға ҡайта һәм тәхеткә ултыра. Батша булғас, Бахрам ете принцессаны эҙләй һәм уларға өйләнә. Ул архитекторға үҙенең һәр яңы ҡатыны өсөн ете мөһабәт бина төҙөргә ҡуша&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Bahrām’s father Yazdjerd (i.e. Yazdegerd I) dies, and Bahrām returns to Persia to claim his throne from a pretender. After much palaver he is recognized as king. He rescues his people from a famine. Next Nezami picks up the story of Bah-rām’s hunting expedition with the loose-tongued slave-girl Feṭna, but alters the version known from the Šāh-nāma considerably; here the girl is not put to death, but eventually pardoned, and the king learns a lesson in clemency. The king sets out in search of the seven princesses and wins them as his brides. He orders his architect to construct seven domes to house his new wives.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Архитектор Бахрамға, астрология буйынса, һәр ил менән ете планетаның береһе идара итә, тип һөйләй һәм Бахрамға Бахрамдың ҡатындары өсөн һарайҙарҙың һәр береһен, һәр һылыуҡай килгән ил менән идара иткән планетаға бәйле төҫтәрҙә биҙәү тураһында кәңәш бирә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;The craftsman tells him that each of the climes is ruled by one of the seven planets and advises him to assure his good fortune by adorning each dome with the color associated with the clime and planet of its occupant.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Башта Бахрам архитекторҙың тәҡдименә ышанмайсараҡ ҡарай, әммә һуңынан ҡатындары өсөн һарайҙарҙы шулай биҙәүгә ризалыҡ бирә. Төҙөлөш тамамланғандан һуң принцессалар үҙ һарайҙарында йәшәй башлай. Бахрам аҙнаның билдәле бер көнөндә һәр принцессаға килә: шәмбе көн — Сатурн идара иткән һинд принцессаһына, ҡара һарайға, йәкшәмбе көн — ҡояш идара иткән грек принцессаһына, һары һарайға һ.б. килә. Ҡыҙыҡ, Ҡыҙыл һарайҙа рус кенәзе ҡыҙы йәшәй. Һәр принцесса батшаға үҙенең билдәле бер кәйефкә һәм уның төҫөнә тап килгән тарихын һөйләй&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;The king is at first skeptical but eventually lets the architect have his way. The princesses take up residence in the splendid pavilions. The king visits each princess on successive days of the week: on Saturday the Indian princess, who is governed by Saturn, in the black dome, on Sunday the Greek princess, who is governed by the sun, in the yellow dome, and so on. Each princess regales the king with a story matching the mood of her respective color. These seven beautifully constructed, highly sensuous stories occupy about half of the whole poem.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Һәр новелланың сюжеты — мөхәббәт кисереше, өҫтәүенә, ҡара төҫтән аҡҡа күсеүгә ярашлы, тупаҫ хис-тойғолар рухи яҡтан яҡтыртылған мөхәббәт менән алмашына.

Поэманың икенсе тематик һыҙығы — Баһрам Гурҙы еңел ҡарашлы батша улынан законһыҙлыҡ һәм көс ҡулланыуға ҡаршы көрәшкән ғәҙел һәм аҡыллы хакимға әйләнеүе. Йылдар үтә. Батша ҡатындары менән мәшғүл булған саҡта, уның бер вәзире илдә власты үҙ ҡулына ала. Көтмәгәндә Бахрам үҙенең батшалығында тәртипһеҙлек булыуын, ҡаҙнаның буш булыуын һәм күрше хакимдарҙың уға һөжүм итергә йыйыныуын күрә. Министрҙың эштәрен тикшергәндән һуң, Бахрам батшалыҡҡа килгән бәлә-ҡазаларҙа ул ғәйепле тигән һығымтаға килә. Ул яуыз министрҙы үлем язаһына хөкөм итә һәм үҙ илендә ғәҙеллекте һәм тәртипте тергеҙә. Бынан һуң Бахрам ҡатындарының ете һарайын Аллаға табыныу өсөн ете зороастрий ғибәҙәтханаһына әйләндерергә ҡуша, Ә Бахрам үҙе һунарға китә һәм тәрән мәмерйәлә юғала. Ҡырағай ишәкте (gūr) табырға тырышып, Бахрам үҙенең ҡәберен (gūr) таба&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Years pass. While the king is busy with his wives an evil minister seizes power in the realm. Eventually Bahrām discovers that the affairs of the kingdom are in disarray, the treasury is empty and the neighboring rulers poised for invasion. To clear his mind, he goes hunting in the steppe. Returning from the hunt he comes across a herdsman who has suspended his dog from a tree. He asks him why. The shepherd tells the story of how the once faithful watchdog had betrayed his flock to a she-wolf in return for sexual favors. The king realizes that his own watchdog (the evil minister) is the cause of his misfortune. He investigates the minister. From the multitude of complainants he selects seven, who tell him of the injustices that they have suffered (the stories of the seven victims are the somber counterweight to the stories of the seven princesses). The minister is put to death. The king restores justice, and orders the seven pleasure-domes to be converted into fire temples for the worship of God. Bahrām goes hunting one last time and disappears mysteriously into a cavern. He seeks the wild ass (gūr) but finds his tomb (gūr).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Искәндәрнамә» ==
{{main|Искандер-наме}}

[[Файл:Iskender.jpg|thumb|Искәндәр һунарҙа]]

Низамиҙың «Искәндәрнамә» поэмаһы, «Александр Китабы» (фарс. اسנندرنامه) 1194 һәм 1202 йылдар араһында яҙылған. Низами был поэманы үҙенең ижадының һөҙөмтәһе тип иҫәпләгән, &quot;Хәмсә&quot;нең башҡа поэмалары менән сағыштырғанда ул бер аҙ фәлсәфәүи ҡатмарлылығы менән айырылып тора. Поэма Низамиҙың образын поэманың үҙәгенә урынлаштырған [[История Александра Великого|сюжетов и легенд об Искандере]] — [[Александр Македонский|Искәндәр — Александр Македонский]] тураһындағы төрлө сюжеттарҙы һәм легендаларҙы ижади эшкәртеүе булып тора. Баштан уҡ ул ғәҙеллекте яҡлау өсөн генә һуғышҡан идеаль батша булараҡ сығыш яһай. Поэма рифмалы куплеттар менән яҙылған һәм «[[Шаһнамә]]» поэмаһы яҙылған «мотакареб» ([[аруз]]) метрына ярашлы яҙылған формаль бойондороҡһоҙ ике: «[[Шәрәфнамә]]» («Дан китабы») һәм «[[Икбалнамә]]» йәки икенсе төрлө «[[Керабнамә]]» («Яҙмыш китабы») өлөштән тора. «Шәрәфнамә» (көнсығыш легендалары нигеҙендә) Искәндәрҙең тормошон һәм батырлыҡтарын һүрәтләй. «[[Икбалнамә]]» композиция буйынса «Искәндәр-аҡыл эйәһе» һәм «Искәндәр-пәйғәмбәр» тип атарға мөмкин булған ике ҙур өлөшкә бүленә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ, the poetical version of the life of Alexander by the great 12th century narrative poet Neẓāmī Ganjavī (535—605/1141-1209). It consists of two formally independent works, both in rhymed couplets and in the motaqāreb meter (see ʿARŪŻ) of the Šāh-nāma. The first part is generally known as Šaraf-nāma, the second as Eqbāl-nāma or Ḵerad-nāma, but there is no strong evidence that the author used these names to distinguish the two parts, and in quite a few manuscripts the name Šaraf-nāma is in fact applied to the second of the two poems. In India they are also known as Eskandar-(or Sekandar-) nāma-ye barrī and baḥrī respectively. Together they form one of the five constituent parts of the Ḵamsa, the posthumous collection of Neẓāmī’s major poems, and in most, though not all, of the manuscripts they are the last constituent.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэманың ҡасан яҙылыуы һәм уның «Хәмсә» йыйынтығы эсендә урынлашыу сираты оҙаҡ ваҡыт шик тыуҙыра. Әммә &quot;Шәрәфнамә&quot;нең башында Низами, был юлдарҙы яҙған ваҡытта ул &quot;яңы орнамент&quot;ты башлар алдынан «өс ынйы» ижад иткәнлеген белдерә, һәм шуның менән ижад итеү ваҡытын раҫлай. Бынан тыш, Низами «Лейлә һәм Мәжнүн» поэмаһын бағышлаған Ширваншаһ Аксатандың үлеменә ҡайғыра, һәм үҙенең нәсихәттәрен уның вариҫына йүнәлтә. Поэма тамамланған ваҡытта Гәнжәлә ширваншаһтар династияһының власы көсһөҙләнә, шуға күрә Низами поэманы «Шәрәфнамә» китабының инеш һүҙендә телгә алған мәлек Ахар Носрат-әл-Дин Бискин бин Мөхәммәткә бағышлай&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… But earlier in the same poem (Šaraf-nāma, chap. 9, vv. 49-51) Neẓāmī says that he has already created «three pearls» before undertaking this &quot;new ornament, &quot; strengthening the suspicion that the mention of a fourth title in chapter 13 is an interpolation. Moreover, in Šaraf-nāma, chap. 41, vv. 3-23, the author laments the death of the Šarvānšāh Aḵsatān (the dedicatee of Leylī o Majnūn) and addresses words of advice to his (unnamed) successor. This suggests that Neẓāmī originally planned to dedicate the Eskandar-nāma, like Leylī o Majnūn, to one of the kings of Šarvān. But that dynasty evidently lost power over Ganja by the time the poems were completed, and in their final form they are dedicated to the malek of Ahar, Noṣrat-al-Dīn Bīškīn b. Moḥammad. This ruler is mentioned in the introduction to Šaraf-nāma, chap. 10, vv. 11-12, where the poet makes a pun on his name Bīškīn («whose hatred is more»), though some of the manuscripts have a superscription claiming (wrongly) that the verses evoke Bīškīn’s overlord, the atabeg Noṣrat-al-Dīn Abū Bakr.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Йәшерен тауыш Искәндәргә бөтә донъяға хәҡиҡәтте иғлан итеү өсөн һайланғанын әйтә һәм бөтә ерҙе урап сығырға бойора. Юлға сыҡҡанда Искәндәр [[Аристотель]], [[Платон]] һәм [[Сократ]]тың «аҡыл китаптарын» ала. Артабан Искәндәрҙең дүрт сәйәхәте, уның һинд һәм грек аҡыл эйәләре менән осрашыуы һәм диспуттары, төрлө фәлсәфәүи новеллалары тасуирлана. Дүртенсе сәйәхәте ваҡытында (төньяҡҡа) ул власть та, йәберләүселәр ҙә, байҙар ҙа, ярлылар ҙа, енәйәттәр ҙә, язалауҙар ҙа булмаған, ялған һәм ғәҙелһеҙлек белмәгән илгә килә. Шулай итеп, поэманың икенсе өлөшөндә Искәндәр ерҙәге ынтылыштарҙың бушҡа булғанлығын белгән яҡты идеаль хаким булып күҙ алдына килә. Поэма Искәндәрҙең үлеме һәм Низамиҙың үлеме тураһында һүрәтләү менән тамамлана, күрәһең, уны башҡа берәү яҙған йәки тамамлаған.

Мосолман традицияларында билдәле булған Александр тураһындағы легенданың төп эпизодтары: Александрҙың тыуыуы, уның Македон тәхетен мираҫ итеп алыуы, Мысырҙы баҫып алған ҡара тәнлеләргә ҡаршы һуғыш, фарсылар менән һуғыш, Дарҙың ([[Дарий III]]) еңелеүе һәм үлеме менән тамамланған һуғыш Һәм Александрҙың Дарийҙың ҡыҙына өйләнеүе һәм [[Мекка|Мәккәг]]ә хаж ҡылыуы «Шәрәфнамә» китабында тупланған&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… The principal episodes of the legend of Alexander, as known to the Muslim tradition, are elaborated in the Šaraf-nāma: the birth of Alexander, his succession to the Macedonian throne, his war against the Negroes who had invaded Egypt, the war with the Persians, ending with the defeat and death of Dārā (see DARIUS III) and Alexander’s marriage to Dārā’s daughter, his pilgrimage to Mecca.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Артабан Низами Александрҙың Кавказда булыуы һәм Низамиҙың тыуған ҡалаһы Гәнжәгә яҡын урынлашҡан [[Барда (город)|Барда]] батшабикәһе Нусабаға һәм уның амазонкаларына барыуы тураһында һөйләй. Унан Александр [[Һиндостан]]ға һәм Ҡытайға юллана. Александр булмағанда урыҫтар [[Кавказ]]ға һөжүм итә Һәм Барданы баҫып ала, ([[Набег русов на Бердаа (943)|ысынында Низамиға тиклем ике йөҙ йыл элек]] шулай эшләгәндәр) һәм Нусабаны әсирлеккә алалар&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Neẓāmī then dwells at some length on Alexander’s stay in the Caucasus and his visit to Queen Nūšāba of Bardaʿa (q.v.; in the immediate neighborhood of Neẓāmī’s home town, Ganja) and her court of Amazons; this lady takes over the role of Candace in earlier versions of the Alexander saga. Alexander then goes to India and China. During his absence the Rūs (i.e., the Russian Vikings) invade the Caucasus and capture Bardaʿa (as they in fact did some two centuries before Neẓāmī’s time) and take Nūšāba prisoner.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Был хаҡта ишеткәс, Александр урыҫтар менән һуғыша һәм еңеү яулай. Шараф-наме Александрҙың [[Живая вода|мәңгелек тормош һыуын]] эҙләүе уңышһыҙлыҡҡа осрауы тураһында хикәйә менән тамамлана&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Alexander’s wars with the Rūs, which are depicted at considerable length, end with his victory and his magnanimous treatment of the defeated army. The Šaraf-nāma concludes with the account of Alexander’s unsuccessful search for the water of immortal life.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

&quot;Икбалнамә&quot;лә Александр — донъяның бәхәсһеҙ хакимы, яугир булараҡ түгел, ә аҡыл эйәһе һәм пәйғәмбәр булараҡ күрһәтелә. Ул грек һәм һинд философтары менән фекер алыша, һәм текстың байтаҡ өлөшөн ете грек
[[аҡыл эйәһе]]нең [[Сотворение мира|донъяны барлыҡҡа килтереү]] идеялары тураһында һөйләгән әңгәмәләре тәшкил итә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… In the Eqbāl-nāma Alexander, the undisputed ruler of the world, is depicted no longer as a warrior, but as a sage and a prophet. He debates with Greek and Indian philosophers, and a sizeable part of the text is occupied by the discourses in which the seven Greek sages elaborate their ideas about the creation.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Александр тарихына туранан-тура ҡағылышы булмаған ҡиссалар ҙа шулай уҡ ҙур өлөш тәшкил итә. Ахырҙа Низами Александрҙың ғүмеренең аҙағы һәм ете аҡыл эйәһенең һәр береһенең үлеме тураһында һөйләй. Был өлөштә Низамиҙың үҙенең үлеме тураһында [[Интерполяция (текстология)|интерполяция]] өҫтәлә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… But we find also a number of extended parables, of only tangential connection with the Alexander story but exceptionally well told. The poet then tells of Alexander’s end and adds an account of the circumstances of the death of each of the seven sages. It is at this point that an interpolator has added the already mentioned account of Neẓāmī’s own death.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. «Шәрәфнамә» фарсы эпик шиғриәте традицияһына ҡараһа, «Икбалнамә» әҫәрендә Низами үҙенең дидактик шағир, көләмәстәр (анекдот) һөйләүсе һәм миниатюрист талантын күрһәтә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Whereas the Šaraf-nāma clearly belongs to the tradition of Persian epic poetry — though Neẓāmī makes no attempt to emulate the style and manner of the Šāh-nāma — in the Eqbāl-nāma he shows his talents as a didactic poet, an anecdotist and a miniaturist.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Хәмсә» Әзербайжанда ==
{{См. также|Кампания по приданию Низами статуса национального азербайджанского поэта}}
[[Файл:Дом Шекихановых 5 edited.jpg|thumb|left|160px|Изображение Ширин из «[[Хосров и Ширин]]» в интерьере [[дом Шекихановых|Дома Шекихановых]] в Шеки&lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = Наталья Михайловна Миклашевская 
 | ответственный = Вступительная статья: доктор искусствоведения проф. К. Керимов. Составители: ст. науч. сотрудник, искусствовед Т. Исмаилова, мл. науч. сотрудник С. Дадашева. Редактор: народный художник Азерб. ССР, лауреат Гос. премии СССР, Кязим-заде К. М.
 | место         = Б.
 | год           = 1979
}}&lt;/ref&gt;]]
Портретами героев «Хамсе» (изображения на мотивы поэм «Лейли и Меджнун», «Хосров и Ширин», «Семь красавиц» и др.)&lt;ref&gt;{{книга
 | ответственный = Под общей редакцией М. А. Казиева.
 | заглавие      = Азербайджан (Исторические и достопримечательные места)
 | часть         = Город Нуха. Дом Шекихановых
 | место         = Б.
 | издательство  = Издательство АН Азербайджанской ССР
 | год           = 1960
 | страницы      = 113
}}&lt;/ref&gt; украшены стены центрального зала второго этажа [[Дом Шекихановых|дома Шекихановых]] [[XVIII век]]а в [[Шеки]]&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие = Шәкихановларын еви
 |ответственный = Под ред. Дж. Кулиева
 |место = [[Азербайджанская советская энциклопедия]]
 |издательство = Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии
 |год = 1987 
 |том = 10
 |страницы = 505
}}&lt;/ref&gt;. Азербайджанский художник [[Халыков, Газанфар Алекпер оглы|Газанфар Халыков]] выполнил акварельные рисункы к поэмам «Хосров и Ширин» ([[1940]]) и «Искандер-наме» ([[1953]]) из «Хамсе», при создании которых использовал композиционные приёмы средневековых миниатюристов&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Халыков Газанфар Алекпер оглы
 |ответственный = Под ред. [[Полевой, Вадим Михайлович|Полевого В. М.]]
 |издание       = Популярная художественная энциклопедия
 |место         = М.
 |год           = 1986
 |издательство  = [[Советская энциклопедия]]
 |страницы      = 
}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Рисунок Лейли и Меджнуна на станиции метро Низами в Баку.jpg|thumb|200px|«[[Лейли и Меджнун (Низами Гянджеви)|Лейли и Меджнун]]». [[Низами Гянджеви (станция метро)|Станция метро «Низами Гянджеви»]]. Художник [[Абдуллаев, Микаил Гусейн оглы|Микаил Абдуллаев]]]]
«Пятерице» [[Низами Гянджеви]] посвящены мозаичные рисунки на стенах [[Низами Гянджеви (станция метро)|бакинской станции метро «Низами Гянджеви»]], выполненные художником [[Абдуллаев, Микаил Гусейн оглы|Микаилом Абдуллаевым]]. В 1959 году в [[Баку]] появился [[Бахрам Гур (памятник)|памятник Бахрам-Гуру]] — персонажу поэмы «Семь красавиц». Это был первый в Азербайджане скульптурный памятник литературному герою одной из поэм Низами Гянджеви. На родине поэта — во втором по величине городе [[Азербайджан]]а — [[Гянджа|Гяндже]], где поэт прожил всю свою жизнь, воздвигнута монументальная скульптура, посвящённая знаменитой «Пятерице».

В начале [[1940-е|1940-х годов]] азербайджанский композитор [[Узеир Гаджибеков]] написал два романса на стихи Низами Гянджеви соответственно образам семи героинь из поэмы «Семь красавиц» — «[[Сенсиз]]» («Без тебя», 1941) и «[[Севгили джанан]]» («Возлюбленная», 1943)&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Сафарова, Земфира|Сафарова З.]]
 |заглавие      = Узеир Гаджибеков
 |место         = Баку
 |издательство  = Язычы
 |год           = 1985 
 |страниц       = 64 
 |страницы      = 61
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Романс-газелла &quot;&gt;{{cite news|title=Романс-газелла|publisher=Электронная библиотека Узеира Гаджибекова|url=http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=544&amp;lang=RU|access-date=2010-06-18|archive-date=2014-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106230052/http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=544&amp;lang=RU|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. В [[1949 год]]у Кара Караев пишет [[сюита|сюиту]] «Семь красавиц», а в [[1952 год]]у по мотивам поэмы — [[Семь красавиц (балет)|одноимённый балет]] (авторы [[либретто]] — [[Идаятзаде, Исмаил Гусейн оглы|Исмаил Идаятзаде]], [[Юрий Слонимский]] и [[Сабит Рахман]])&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Абасова, Эльмира|Абасова Э. А.]], [[Касимов, Кубад Абдулла оглы|Касимов К. А.]]
 | заглавие      = Очерки музыкального искусства Советского Азербайджана 1920-1956
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1970 
 | страниц       = 178
 | страницы      = 131
}}&lt;/ref&gt;. Этот балет был впервые поставлен на сцене [[Азербайджанский театр оперы и балета|Азербайджанского театра оперы и балета]]&lt;ref name=&quot;Караев &quot;&gt;{{статья
 |автор         = [[Абасова, Эльмира|Абасова Э. А.]]
 |заглавие      = Караев К. А.
 |издание       = Музыкальная энциклопедия
 |место         = М.
 |год           = 1973—1982
 |издательство  = [[Советская энциклопедия]], [[Советский композитор]]
 |ответственный = Под ред. Ю. В. Келдыша
}}&lt;/ref&gt; в Баку [[7 ноября]] 1952 года. В [[1942 год]]у азербайджанским композитором [[Тагизаде-Гаджибеков, Ниязи Зульфугар оглы|Ниязи Тагизаде-Гаджибековым]] по мотивам поэмы «Хосров и Ширин» была написана опера «[[Хосров и Ширин (опера)|Хосров и Ширин]]»&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Ниязи
 |издание       = Большая биографическая энциклопедия
 |год           = 2009
}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Scene from Seven beauties ballet.jpg|thumb|left|250px|Сцена из постановки балета «[[Семь красавиц (балет)|Семь красавиц]]» [[Кара Караев]]а]]
По мотивам поэмы «Лейли и Меджнун» [[азербайджан]]ский композитор [[Кара Караев]] написал симфоническую поэму «Лейли и Меджнун» (первое исполнение в Баку 29 сентября 1947 года на торжественном вечере в честь 800-летия Низами Гянджеви)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://qara-qarayev.musigi-dunya.az/ru/cr_chrono.html |title=Официальный сайт, посвящённый Кара Караеву |access-date=2016-01-03 |archive-date=2016-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160928133912/http://qara-qarayev.musigi-dunya.az/ru/cr_chrono.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; и одноактный балет «[[Лейли и Меджнун (балет, 1969)|Лейли и Меджнун]]». В [[1961 год]]у по мотивам поэмы «Лейли и Меджнун» на киностудии «[[Азербайджанфильм]]» был снят одноимённый фильм (роль Меджнуна исполнял [[Нодар Шашик-оглы]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.afc.az/rus/az_films/s/17.shtml |title=Официальный сайт Фильм Бюро Азербайджана |access-date=2016-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307005220/http://www.afc.az/rus/az_films/s/17.shtml |archive-date=2016-03-07 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Барельеф Искандера и Нушабе на памятнике Низами в Баку.jpg|thumb|200px|[[Александр Македонский|Искандер]] и Нушабе («Искандернаме»). Барельеф на постаменте [[Памятник Низами Гянджеви (Баку)|памятника Низами Гянджеви]] в Баку]]
На [[Памятник Низами Гянджеви (Баку)|памятнике Низами Гянджеви]], установленному в [[1949 год]]у в Баку, высечено семь барельефов, изображающих героев поэм из «Хамсе». Среди них — Нушериван, слушающий беседу сов («Сокровищница тайн»), Фархад, прокладывающий дорогу через гору Биситун («Хосров и Ширин»), Лейли и Меджнун, учащиеся в школе («Лейли и Меджнун»), убивающий дракона [[Бахрам Гур]] («Семь красавиц»), [[Александр Македонский|Искандер]] на приёме у царицы Нушабе («Искандернаме») и др. Барельефы исполнены скульптором А. Хрюновым по эскизам художника Газанфара Халыкова&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Габибов, Нуреддин Давуд оглы|Н. Габибов]], [[Наджафов, Мурсел Кули оглы|М. Наджафов]].
 |заглавие      = Искусство Советского Азербайджана
 |место         = М.
 |издательство  = [[Искусство (издательство)|Искусство]]
 |год           = 1960
 |страниц       = 198
 |страницы      = 132
}}&lt;/ref&gt; и расположены на семи гранях, по бокам от бронзовой доски с именем поэта.

В начале 2008 года в Национальной Библиотеке Австрии была обнаружена старинная рукопись «Хамсе — Пятерицы». После окончания восстановительных работ электронная копия Пятерицы была передана в дар Министерству Культуры и Туризма Азербайджана. А 23 апреля 2008 года, в [[Вена|Вене]] в Национальной Библиотеке Австрии состоялся вечер [[Азербайджанская литература|азербайджанской литературы]]. На вечере прошла презентация электронного диска (CD) со сборником поэм «Хемсе» и книги [[Низами Гянджеви]]. В мероприятии принимали участие заместитель министра культуры Азербайджана Адалет Велиев, главный директор Национальной Библиотеки Австрии Йохана Рахингер, представители посольства Азербайджана в Вене и другие официальные лица&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://subscribe.ru/archive/country.other.trend/200804/24031526.html/ |title=В Вене состоялся вечер азербайджанской литературы |access-date=2009-02-26 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304133539/http://subscribe.ru/archive/country.other.trend/200804/24031526.html/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aztv.az/xbdx/x-1.asp?id=1787&amp;il=2008 В Азербайджан доставлен электронный вариант рукописи «Хамсе» великого азербайджанского поэта и мыслителя Низами Гянджеви]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref|az}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* «Райские сады. „Хамсе“, или „Пятерица“ Низами. Персидская рукопись из Исфахана», фильм {{нп5|Жобер, Ален|Алена Жобера|fr|Alain Jaubert}} из цикла «[[Палитры]]» (Франция, 1997).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|часть= Хамса|страницы= 443|автор= |заглавие= Словарь литературоведческих терминов|ответственный= Ред.-сост.: [[Тимофеев, Леонид Иванович|Л. И. Тимофеев]] и [[Тураев, Сергей Васильевич|С. В. Тураев]]|место= М.|издательство= «Просвещение»|год=1974|страниц= 509|тираж= 300000|ref= }}

== Һылтанмалар ==
* {{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/kamsa-of-nezami|заглавие=Ḵamsa of Neẓāmi|автор=Domenico Parrello}}

{{Низами Гәнжәүи}}

[[Категория:Фарсы телендәге әҙәбиәт]]
[[Категория:Фарсы шиғриәте]]
[[Категория:Книги XII быуат китаптары]]
[[Категория:Хәмсә| ]]</text>
      <sha1>9fqk3jeya1yrqx3avs2u2de7kza6caf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Инструкция по русской передаче географических названий Эстонской ССР</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200901</id>
    <revision>
      <id>1297063</id>
      <timestamp>2026-05-15T17:58:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: &lt;includeonly&gt;{{книга|автор=|часть= {{{1|}}}{{{ч|}}} |ссылка часть=|ссылка=https://rosreestr.ru/upload/Doc/21-upr/90%20%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%A1%D0%A1%D0%A0.pdf|заглавие=Инструкция по русской передаче географических названий Эстонской ССР|оригинал= |ответственный=  Составитель: {{s|С. К. Бушмакин}}...</comment>
      <origin>1297063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3328" sha1="3v3rg4u1l1qvtddcktuh0rheiq8b23j" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{книга|автор=|часть= {{{1|}}}{{{ч|}}} |ссылка часть=|ссылка=https://rosreestr.ru/upload/Doc/21-upr/90%20%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%A1%D0%A1%D0%A0.pdf|заглавие=Инструкция по русской передаче географических названий Эстонской ССР|оригинал= |ответственный=  Составитель: {{s|С. К. Бушмакин}}. Редактор: {{s|А. Х. Каск}} |издание= |место= Москва |издательство= Типография издательства «Известия» |год= 1972 |том= |страницы= {{{2|}}}{{{с|}}}{{{c|}}} |столбцы= |страниц= 29 |серия= |isbn= |тираж= 1000 |ref= }}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc-inline}}
__NOTOC__
== Описание ==
Данная инструкция является действующей в части, не противоречащей [https://rosreestr.ru/upload/documenty/doc_FZ152.doc Федеральному закону &quot;О наименованиях географических объектов&quot;] и иным нормативно-правовым актам Российской Федерации в области наименований географических объектов&lt;ref name=&quot;rosreestr.ru&quot; /&gt;.

== Параметры ==
* '''ч''' — для указания названия части (главы) книги.
* '''с''' — для указания страницы (страниц) книги.

== Пример ==
{{tlp|Инструкция по русской передаче географических названий Эстонской ССР|ч{{=}}Традиционные названия|с{{=}}12}} (или {{tlp|Инструкция по русской передаче географических названий Эстонской ССР|Традиционные названия|12}}) результат:&lt;br /&gt;
{{Инструкция по русской передаче географических названий Эстонской ССР|Традиционные названия|12}}

== Примечания ==
{{примечания|refs=
&lt;ref name=&quot;rosreestr.ru&quot;&gt;{{cite web|author=|authorlink=|datepublished=|url=https://rosreestr.ru/site/activity/geodeziya-i-kartografiya/naimenovaniya-geograficheskikh-obektov/zakonodatelstvo-rf-o-naimenovaniyakh-geograficheskikh-obektov/|title=ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВО РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ О НАИМЕНОВАНИЯХ ГЕОГРАФИЧЕСКИХ ОБЪЕКТОВ|format=|work=|publisher=rosreestr.ru|accessdate=2015-12-18|lang=ru|description=}}&lt;/ref&gt;}}

== См. также ==
* [[Википедия:Транскрипция/Инструкции]]

{{doc-end}}

[[Категория:Ҡалыптар:География буйынса китаптар|Э]]
[[Категория:Ҡалыптар:Эстония:Мәғлүмәт сығанаҡтары|транскрипция]]
[[Категория:Ҡалыптар:Топонимика буйынса китаптар|Инструкция]]
[[Категория:Ҡалыптар:Транскрипция буйынса инструкциялар|Эстон ССР-ы]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3v3rg4u1l1qvtddcktuh0rheiq8b23j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Ҡалыптар:Транскрипция буйынса инструкциялар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200902</id>
    <revision>
      <id>1297064</id>
      <timestamp>2026-05-15T18:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Лингвистика|Транскрипция]] [[Категория:Рус телендә практик транскрипция|*]]</comment>
      <origin>1297064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="174" sha1="gazpkwwyukbuujls5ocutphrkj2tbv5" xml:space="preserve">[[Категория:Ҡалыптар:Лингвистика|Транскрипция]]
[[Категория:Рус телендә практик транскрипция|*]]</text>
      <sha1>gazpkwwyukbuujls5ocutphrkj2tbv5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Рус телендә практик транскрипция</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200903</id>
    <revision>
      <id>1297065</id>
      <timestamp>2026-05-15T18:03:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{основная статья по теме категории|Практическая транскрипция#Некоторые общие правила практической транскрипции на русский язык}}  {{Практическая транскрипция}}  [[Категория:Урыҫ теле]] [[Категория:Транслитерация һәм транскрипция]] [[Категория:Кириллик алфавиттар]]</comment>
      <origin>1297065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="482" sha1="7atpjyq21tl17o9eme4tl1nbry4e6wi" xml:space="preserve">{{основная статья по теме категории|Практическая транскрипция#Некоторые общие правила практической транскрипции на русский язык}}

{{Практическая транскрипция}}

[[Категория:Урыҫ теле]]
[[Категория:Транслитерация һәм транскрипция]]
[[Категория:Кириллик алфавиттар]]</text>
      <sha1>7atpjyq21tl17o9eme4tl1nbry4e6wi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Ҡалыптар:Эстония:Мәғлүмәт сығанаҡтары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200904</id>
    <revision>
      <id>1297066</id>
      <timestamp>2026-05-15T18:06:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Эстония|Мәғлүмәт сығанаҡтары]] [[Категория:Ҡалыптар:Темалар буйынса мәғлүмәт сығанаҡтары|Эстония]]</comment>
      <origin>1297066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="219" sha1="lbryn4ir2vsff2p2yjcbdvzjc2cfykp" xml:space="preserve">[[Категория:Ҡалыптар:Эстония|Мәғлүмәт сығанаҡтары]]
[[Категория:Ҡалыптар:Темалар буйынса мәғлүмәт сығанаҡтары|Эстония]]</text>
      <sha1>lbryn4ir2vsff2p2yjcbdvzjc2cfykp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:KNAB</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200905</id>
    <revision>
      <id>1297067</id>
      <timestamp>2026-05-15T18:09:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: &lt;includeonly&gt;{{cite web|author=|author-link=|date=|url=https://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8.cgi?form=ee&amp;lang=ru&amp;kohanimi={{{1|{{{id|}}}}}}&amp;f2v=Y&amp;f3v=Y&amp;f10v=Y&amp;f14v=Y&amp;of=tb|title={{#if:{{{2|}}}|{{{2|}}}|{{До символа|{{PAGENAME}}|(}}}}|lang=ru|description=результаты поиска в базе данных географических названий [[Институт эстонского языка|Института эстонского языка]] (KNAB; Eesti K...</comment>
      <origin>1297067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2257" sha1="1w40z30d4v8schlrv2f7wlcd9pxjss2" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{cite web|author=|author-link=|date=|url=https://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8.cgi?form=ee&amp;lang=ru&amp;kohanimi={{{1|{{{id|}}}}}}&amp;f2v=Y&amp;f3v=Y&amp;f10v=Y&amp;f14v=Y&amp;of=tb|title={{#if:{{{2|}}}|{{{2|}}}|{{До символа|{{PAGENAME}}|(}}}}|lang=ru|description=результаты поиска в базе данных географических названий [[Институт эстонского языка|Института эстонского языка]] (KNAB; Eesti Keele Instituudi kohanimeandmebaas): [https://www.eki.ee/knab/knab.htm eki.ee/knab/knab.htm]{{ref|et}}{{ref|en}}{{ref|ru}}|access-date={{{3|}}}|archive-date = {{{archivedate|{{{4|}}}}}}
|archive-url  = {{{archiveurl|{{{5|}}}}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc-inline}}
== Параметры ==
* {{para|1}} или {{para|id}} — идентификатор (берётся из ссылки, пример: https://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8.cgi?form=ee&amp;lang=ru&amp;kohanimi=96008825&amp;f2v=Y&amp;f3v=Y&amp;nimeliik=&amp;maakond=&amp;vald=&amp;kihelkond=&amp;asum=&amp;f10v=Y&amp;x1d=&amp;x1m=&amp;x1s=&amp;x2d=&amp;x2m=&amp;x2s=&amp;y1d=&amp;y1m=&amp;y1s=&amp;y2d=&amp;y2m=&amp;y2s=&amp;f14v=Y&amp;of=tb, следовательно &lt;code&gt;|id=96008825&lt;/code&gt; );
* {{para|2}} — название географического объекта (если не задан, то выводится название страницы);
* {{para|3}} — [[Шаблон:Cite web#Необязательные параметры|дата проверки]];
* {{para|4}} — дата архивирования;
* {{para|5}} — ссылка на сохранённую копию статьи.

== Заготовки ==
*&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{KNAB|||&lt;/nowiki&gt;{{#time: Y-m-d}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
*&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;KNAB&quot;&gt;{{KNAB|||&lt;/nowiki&gt;{{#time: Y-m-d}}&lt;nowiki&gt;||}}&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

== Примеры ==
* {{tlp|KNAB|96008825|Озеро Юлемисте|2017-08-19}} результат:&lt;br /&gt;
{{KNAB|96008825|Озеро Юлемисте|2017-08-19}}
* {{tlp|KNAB|96008825}} результат:&lt;br /&gt;
{{KNAB|96008825|Юлемисте}}
{{doc-end}}
[[Категория:Ҡалыптар:Айырым сайттарҙа һылтанмалар]]
[[Категория:Ҡалыптар:Эстония:Мәғлүмәт сығанаҡтары]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1w40z30d4v8schlrv2f7wlcd9pxjss2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:EELIS</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200906</id>
    <revision>
      <id>1297070</id>
      <timestamp>2026-05-15T18:22:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: &lt;includeonly&gt;{{cite web|lang=et|author=|authorlink=|datepublished=|url=http://loodus.keskkonnainfo.ee/eelis/default.aspx?comp=objresult=veekogu&amp;obj_id={{{1|{{{id|}}}}}}&amp;mount=view|title={{#if:{{{2|}}}|{{{2|}}}|{{До символа|{{PAGENAME}}|(}}}}|description=Информационная система Природа Эстонии (EELIS): [http://loodus.keskkonnainfo.ee/eelis/default.aspx loodus.keskkonnainfo.ee]{{ref|et}}{{ref|en}}|accessdate={{{3|}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;no...</comment>
      <origin>1297070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1644" sha1="nfkcf8a8epf8bxjmxbvm1lmpi37w8k8" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{cite web|lang=et|author=|authorlink=|datepublished=|url=http://loodus.keskkonnainfo.ee/eelis/default.aspx?comp=objresult=veekogu&amp;obj_id={{{1|{{{id|}}}}}}&amp;mount=view|title={{#if:{{{2|}}}|{{{2|}}}|{{До символа|{{PAGENAME}}|(}}}}|description=Информационная система Природа Эстонии (EELIS): [http://loodus.keskkonnainfo.ee/eelis/default.aspx loodus.keskkonnainfo.ee]{{ref|et}}{{ref|en}}|accessdate={{{3|}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc-inline}}
== Параметры ==
* '''1''' или '''id''' — идентификатор (берётся из ссылки, пример: http://loodus.keskkonnainfo.ee/eelis/default.aspx?comp=objresult=veekogu&amp;obj_id=-1366869866, следовательно &lt;code&gt;|id=-1366869866&lt;/code&gt; );
* '''2''' — название географического объекта (если не задан, то выводится название страницы);
* '''3''' — [[Шаблон:Cite web#Необязательные параметры|дата проверки]].

== Заготовка ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{EELIS|||&lt;/nowiki&gt;{{#time: Y-m-d}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

== Примеры ==
* {{tlp|EELIS|-1366869866|Озеро Куремаа|2017-08-16}} результат:&lt;br /&gt;
{{EELIS|-1366869866|Озеро Куремаа|2017-08-16}}
* {{tlp|EELIS|-1366869866}} результат:&lt;br /&gt;
{{EELIS|-1366869866|Куремаа}}
{{doc-end}}
[[Категория:Ҡалыптар:Айырым сайттарҙа һылтанмалар]]
[[Категория:Ҡалыптар:Эстония:Мәғлүмәт сығанаҡтары]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nfkcf8a8epf8bxjmxbvm1lmpi37w8k8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Озёра Эстонии</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200907</id>
    <revision>
      <id>1297072</id>
      <timestamp>2026-05-15T18:27:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Навигационная таблица |имя           = Озёра Эстонии |заголовок     = [[Эстонияның күлдәре һәм һыуһаҡлағыстары исемлеге|Эстония күлдәре]] {{flag|Эстония}} |изображение   = [[Файл:Lake Peipsi - panoramio.jpg|60px|link=Чудское озеро{{!}}озеро Пейпси]] |state         = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt; |стиль_...</comment>
      <origin>1297072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1732" sha1="qfr7qt7yi2d0v60v3szrf8rda6a7rin" xml:space="preserve">{{Навигационная таблица
|имя           = Озёра Эстонии
|заголовок     = [[Эстонияның күлдәре һәм һыуһаҡлағыстары исемлеге|Эстония күлдәре]] {{flag|Эстония}}
|изображение   = [[Файл:Lake Peipsi - panoramio.jpg|60px|link=Чудское озеро{{!}}озеро Пейпси]]
|state         = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|стиль_внизу   = background:transparent;
|класс_списков = hlist hlist-items-nowrap

|заголовок1    = Иң ҙурҙары&lt;sup&gt;&lt;small&gt;{{sfn0|[*]}}&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;
|список1       =
* [[Чуд-Псков күле]] &lt;small&gt;(3543 км²; 55,8 % майҙаны Рәсәйгә ҡарай)&lt;/small&gt;
* [[Выртсъярв]] &lt;small&gt;(269 км²)&lt;/small&gt;
* [[Юлемисте (күл)|Юлемисте]] &lt;small&gt;(9,44 км²)&lt;/small&gt;
* [[Саадъярв]] &lt;small&gt;(7,23 км²)&lt;/small&gt;
* [[Вагула]] &lt;small&gt;(6,03 км²)&lt;/small&gt;
* [[Муллуту-Суурлахт|Суурлахт]] &lt;small&gt;(5,39 км²)&lt;/small&gt;
* [[Вейсъярв]] &lt;small&gt;(4,81 км²)&lt;/small&gt;
* [[Эрмисту (күл)|Эрмисту]] &lt;small&gt;(4,49 км²)&lt;/small&gt;
* [[Муллуту-Суурлахт|Муллуту]] &lt;small&gt;(4,1 км²)&lt;/small&gt;
* [[Куремаа (күл)|Куремаа]] &lt;small&gt;(3,98 км²)&lt;/small&gt;

|внизу      = &lt;small&gt;&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; {{register.keskkonnainfo.ee|i|ref=[*]}}&lt;/small&gt;
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Навигация ҡалыптары:Эстонияның һыу объекттары]]
[[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса күлдәр|Эстония]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qfr7qt7yi2d0v60v3szrf8rda6a7rin</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Хәмсә</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200908</id>
    <revision>
      <id>1297073</id>
      <timestamp>2026-05-15T18:31:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Хамсе||15 май 2026}} ~~~~</comment>
      <origin>1297073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="199" sha1="bjrwnqvhabh6s3tmkhq9f3ydmlff2lg" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Хамсе||15 май 2026}} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 18:31, 15 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>bjrwnqvhabh6s3tmkhq9f3ydmlff2lg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297074</id>
      <parentid>1297073</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T18:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1297074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="296" sha1="3kwpbaa5jxgft6n9qgrej9fg0v77w3m" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Хамсе||15 май 2026}} 
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=Әҙәбиәт  |тема2=  |тема3=  |ил=Иран |ил2=  |ил3= }}
([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 18:31, 15 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>3kwpbaa5jxgft6n9qgrej9fg0v77w3m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса күлдәр</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200909</id>
    <revision>
      <id>1297076</id>
      <timestamp>2026-05-15T18:33:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Навигация ҡалыптары:Күлдәр|*]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса һыу объекттары|*]] [[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса күлдәр| ]]</comment>
      <origin>1297076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="273" sha1="k27k58n3st51qxdov3e6g3vbf3grgtj" xml:space="preserve">[[Категория:Навигация ҡалыптары:Күлдәр|*]]
[[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса һыу объекттары|*]]
[[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса күлдәр| ]]</text>
      <sha1>k27k58n3st51qxdov3e6g3vbf3grgtj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса күлдәр</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200910</id>
    <revision>
      <id>1297077</id>
      <timestamp>2026-05-15T18:35:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Күлдәр|*Стр]] [[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса һыу объекттары|*]]</comment>
      <origin>1297077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="156" sha1="nr8nxau27b5knlxwzi3nfii9pkf3mxo" xml:space="preserve">[[Категория:Ҡалыптар:Күлдәр|*Стр]]
[[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса һыу объекттары|*]]</text>
      <sha1>nr8nxau27b5knlxwzi3nfii9pkf3mxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса һыу объекттары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200911</id>
    <revision>
      <id>1297078</id>
      <timestamp>2026-05-15T18:37:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Һыулы объекттар|*Стр]] [[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса география|*Һыу]]</comment>
      <origin>1297078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170" sha1="o30561uonemzv6ia7buypks7pe4dv86" xml:space="preserve">[[Категория:Ҡалыптар:Һыулы объекттар|*Стр]]
[[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса география|*Һыу]]</text>
      <sha1>o30561uonemzv6ia7buypks7pe4dv86</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса һыу объекттары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200912</id>
    <revision>
      <id>1297079</id>
      <timestamp>2026-05-15T18:44:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Навигация ҡалыптары:Һыу объекттары|*Стр]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса география|*Һыу]] [[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса һыу объекттары| ]]</comment>
      <origin>1297079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="306" sha1="cxe5s19681bukl4b6d2mlzmi0qsuop4" xml:space="preserve">[[Категория:Навигация ҡалыптары:Һыу объекттары|*Стр]]
[[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса география|*Һыу]]
[[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса һыу объекттары| ]]</text>
      <sha1>cxe5s19681bukl4b6d2mlzmi0qsuop4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Навигация ҡалыптары:Һыу объекттары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200913</id>
    <revision>
      <id>1297080</id>
      <timestamp>2026-05-15T18:45:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Һыулы объекттар| ]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:География|Һыу]]</comment>
      <origin>1297080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158" sha1="i2ywm2i6t0fg4ajm8oj4zrq2l619l73" xml:space="preserve">[[Категория:Ҡалыптар:Һыулы объекттар| ]]
[[Категория:Навигация ҡалыптары:География|Һыу]]</text>
      <sha1>i2ywm2i6t0fg4ajm8oj4zrq2l619l73</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таллинн ҡултығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200914</id>
    <revision>
      <id>1297083</id>
      <timestamp>2026-05-15T18:58:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Залив  |Название                = Таллинский залив   |Национальное название  = et/Tallinna laht  |Координаты              = 59.531/24.648   |CoordScale             = 200000  |Тип залива              = залив  |Вышестоящая акватория   = Финский залив  |Площадь                 = 250&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  |Объём                   =   |Длина береговой л...</comment>
      <origin>1297083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3313" sha1="rweq6rc2tw8xinny24g3s56mww60x8v" xml:space="preserve">{{Залив
 |Название                = Таллинский залив
  |Национальное название  = et/Tallinna laht
 |Координаты              = 59.531/24.648
  |CoordScale             = 200000
 |Тип залива              = залив
 |Вышестоящая акватория   = Финский залив
 |Площадь                 = 250&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
 |Объём                   = 
 |Длина береговой линии   = 
 |Средняя величина прилива= 
 |Наибольшая глубина      = 90&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
  |Средняя глубина        = 
  |Солёность              = 
 |Прозрачность            = 
 |Площадь водосбора       = 
  |Впадающие реки         = 
 |Страна                  = Эстония
  |Регион                 = Харьюмаа
   |Район                 = Таллин (муниципалитет)/Виймси (волость)
 |Изображение             = Tallinn SPOT 1020.jpg
  |Подпись изображения    = [[Спутниковая фотосъёмка|Спутниковый снимок]] района Таллинского залива 2004 года
}}
'''Та́ллинский зали́в'''&lt;ref name=&quot;ударение&quot; /&gt; (залив Таллина&lt;ref name=&quot;ИПТ&quot; /&gt;; устар.: ''Ревельская бухта''&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt;, ''Таллиналахт''&lt;ref name=&quot;карта1953&quot; /&gt;; {{lang-et|Tallinna laht}}&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt;) — 

== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;left&quot;&gt;
Aivazovsky - Reval 1845.jpg|И. К. Айвазовский, «Ревель» (Таллинский залив), 1845 год
Kopli laht 2006-04-28.jpg|Залив Копли
EU-EE-TLN-Pirita-Pirita beach in autumn.JPG|Побережье Таллинского залива в [[Меривялья]]
Vahemadala tulepaak 2016.jpg|Маяк на отмели Вахемадал
Rocca al Mare coast.jpg|Побережье Таллинского залива в [[Рокка-аль-Маре]]
Tallinn Bay in Winter (Kadriorg).jpg|Таллинский залив в районе [[Кадриорг]]а в начале марта
Pirita beach in spring.jpg|Пляж в [[Пирита (микрорайон)|Пирита]] весной
Windsurfing, Tallinn Bay, october 2008.jpg|Виндсёрфинг в Таллинском заливе, октябрь 2008
Port Muuga.jpg|Вид на Таллинский залив и [[Мууга (порт)|порт Мууга]] с таллинской телебашни
Old City Harbour, Tallinn.jpg|[[Таллинский пассажирский порт|Пассажирский порт Таллина]]
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|refs=
&lt;ref name=&quot;ударение&quot;&gt;{{СГН|СССР|240||Та́ллинский зали́в}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;KNAB&quot;&gt;{{KNAB|96000785|Tallinna laht|2018-02-01}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;карта1953&quot;&gt;Лист карты '''O-35-I Таллин'''. {{s|Масштаб: 1 : 200 000.}} Издание 1953 г.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ИПТ&quot;&gt;{{ИПТ|Эстония|11|IV. Передача географических терминов и написание составных названий}}&lt;/ref&gt;
}}</text>
      <sha1>rweq6rc2tw8xinny24g3s56mww60x8v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297131</id>
      <parentid>1297083</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T09:55:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1297131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5575" sha1="igcaolb56bjeeeu6nm6u8yaxuznov0u" xml:space="preserve">{{Залив
 |Название                = Таллинн ҡултығы
  |Национальное название  = et/Tallinna laht
 |Координаты              = 59.531/24.648
  |CoordScale             = 200000
 |Тип залива              = ҡултыҡ
 |Вышестоящая акватория   = Фин ҡултығы
 |Площадь                 = 250&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
 |Объём                   = 
 |Длина береговой линии   = 
 |Средняя величина прилива= 
 |Наибольшая глубина      = 90&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
  |Средняя глубина        = 
  |Солёность              = 
 |Прозрачность            = 
 |Площадь водосбора       = 
  |Впадающие реки         = 
 |Страна                  = Эстония
  |Регион                 = Харьюмаа
   |Район                 = Таллинн (муниципалитет)/Виймси (улыҫ)
 |Изображение             = Tallinn SPOT 1020.jpg
  |Подпись изображения    = [[Таллин ҡултығы, 2004 йылда ерҙең яһалма юлдашынан төшөрөлгән һүрәт
}}
'''Та́ллинн ҡултығы'''&lt;ref name=&quot;ударение&quot; /&gt; (Та́ллинн ҡултығы&lt;ref name=&quot;ИПТ&quot; /&gt;; иҫк.: ''Ревель бухтаһы''&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt;, ''Таллиналахт''&lt;ref name=&quot;карта1953&quot; /&gt;; {{lang-et|Tallinna laht}}&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt;) — [[Фин ҡултығы]]ның Суурупи һәм Виймси ярымутрауҙары һәм Найссаар һәм Аэгна утрауҙары араһындағы өлөшө. [[Ҡултыҡ]]тың көньяҡ яры буйында [[Эстония]]ның баш ҡалаһы [[Таллинн]] урынлашҡан.

Ҡултыҡ майҙаны яҡынса — 250 км², иң ҙур тәрәнлеге — 90 метр (Аэгна һәм Найссаар утрауҙары араһында). Таллин ҡултығы Эстонияның иң тәрән ҡултыҡтарының береһе булып тора&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=et|url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/tallinna_laht3|title=Tallina laht|author=|website=Eesti Entsüklopeedia|date=|publisher=|access-date=2018-01-26|archive-date=2018-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330184940/http://entsyklopeedia.ee/artikkel/tallinna_laht3|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Ярымутрау]]ҙар үүҙ сиратында Таллинн ҡултығын өс өлөшкә бүлә: Какумяэ (Тискре) ҡултығы, Копли ҡултығы, Пальясааре ҡултығы һәм Таллинн рейды (ҡултыҡтың иң тар урыны, Пальяссааре һәм Мийдуранна араһында урынлашҡан).

Ҡултыҡтың яр буйы, дөйөм алғанда, һөҙәк, ҡаялы ярҙар Раннамыйза, Какумяэ, Копли ярымутрауында һәм Найссаар утрауында осрай.

Иң ҙур ҡомло пляждар Какумяэ, [[Пельгуранна]] һәм [[Пирита (район)|Пирита]] урынлашҡан. Ташлы яр буйҙары Раннамыйза һәм [[Тискре (Таллин)|Тискре]] араһында, Какумяэ һәм [[Рокка-аль-Маре]], Пальясааре һәм [[Копли (микрорайон)|Копли]] араһында, [[Кадриорг|Кадриорг]]та, Меривяльяла һәм Аэгна утрауында урынлашҡан.

Яр буйы тәрән түгел, төбө башлыса ташлы. 10 метр тәрәнлек ярҙан 0,5—1,0 км алыҫлыҡта башлана&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;left&quot;&gt;
Aivazovsky - Reval 1845.jpg|[[Айвазовский Иван Константинович|И. К. Айвазовский]], «Ревель» (Таллинн ҡултығы), 1845 йыл
Kopli laht 2006-04-28.jpg|Копли ҡултығы
EU-EE-TLN-Pirita-Pirita beach in autumn.JPG|[[Меривялья]]ла Таллин ҡултығы яры буйы
Vahemadala tulepaak 2016.jpg|Вахемадалла маяк
Rocca al Mare coast.jpg|[[Рокка-аль-Маре]]ла Таллин ҡултығы яры буйы
Tallinn Bay in Winter (Kadriorg).jpg|[[Кадриорг]]ла Таллин ҡултығы яры буйы март айында
Pirita beach in spring.jpg| [[Пирита (микрорайон)|Пирита]]ла пляж яҙ көнө
Windsurfing, Tallinn Bay, october 2008.jpg|Виндсёрфинг Таллин ҡултығында, октябрь 2008
Port Muuga.jpg|Таллин ҡултығына күренеш һәм [[Мууга (порт)|Мууга порты]] Таллинн телебашняһынан
Old City Harbour, Tallinn.jpg|Таллинн пассажирҙар порты
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|refs=
&lt;ref name=&quot;ударение&quot;&gt;{{СГН|СССР|240||Та́ллинский зали́в}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;KNAB&quot;&gt;{{KNAB|96000785|Tallinna laht|2018-02-01}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;карта1953&quot;&gt;Лист карты '''O-35-I Таллин'''. {{s|Масштаб: 1 : 200 000.}} Издание 1953 г.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ИПТ&quot;&gt;{{ИПТ|Эстония|11|IV. Передача географических терминов и написание составных названий}}&lt;/ref&gt;
}}</text>
      <sha1>igcaolb56bjeeeu6nm6u8yaxuznov0u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297132</id>
      <parentid>1297131</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T09:56:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1297132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5556" sha1="deel9vk4y60mqp299z2pif5kqxbt42u" xml:space="preserve">{{Залив
 |Название                = Таллинн ҡултығы
  |Национальное название  = et/Tallinna laht
 |Координаты              = 59.531/24.648
  |CoordScale             = 200000
 |Тип залива              = ҡултыҡ
 |Вышестоящая акватория   = Фин ҡултығы
 |Площадь                 = 250&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
 |Объём                   = 
 |Длина береговой линии   = 
 |Средняя величина прилива= 
 |Наибольшая глубина      = 90&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
  |Средняя глубина        = 
  |Солёность              = 
 |Прозрачность            = 
 |Площадь водосбора       = 
  |Впадающие реки         = 
 |Страна                  = Эстония
  |Регион                 = Харьюмаа
   |Район                 = Таллинн (муниципалитет)/Виймси (улыҫ)
 |Изображение             = Tallinn SPOT 1020.jpg
  |Подпись изображения    = Таллин ҡултығы, 2004 йылда ерҙең яһалма юлдашынан төшөрөлгән һүрәт
}}
'''Та́ллинн ҡултығы'''&lt;ref name=&quot;ударение&quot; /&gt; (Та́ллинн ҡултығы&lt;ref name=&quot;ИПТ&quot; /&gt;; иҫк.: ''Ревель бухтаһы''&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt;, ''Таллиналахт''&lt;ref name=&quot;карта1953&quot; /&gt;; {{lang-et|Tallinna laht}}&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt;) — [[Фин ҡултығы]]ның Суурупи һәм Виймси ярымутрауҙары һәм Найссаар һәм Аэгна утрауҙары араһындағы өлөшө. [[Ҡултыҡ]]тың көньяҡ яры буйында [[Эстония]]ның баш ҡалаһы [[Таллинн]] урынлашҡан.

Ҡултыҡ майҙаны яҡынса — 250 км², иң ҙур тәрәнлеге — 90 метр (Аэгна һәм Найссаар утрауҙары араһында). Таллин ҡултығы Эстонияның иң тәрән ҡултыҡтарының береһе булып тора&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=et|url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/tallinna_laht3|title=Tallina laht|author=|website=Eesti Entsüklopeedia|date=|publisher=|access-date=2018-01-26|archive-date=2018-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330184940/http://entsyklopeedia.ee/artikkel/tallinna_laht3|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Ярымутрау]]ҙар үүҙ сиратында Таллинн ҡултығын өс өлөшкә бүлә: Какумяэ (Тискре) ҡултығы, Копли ҡултығы, Пальясааре ҡултығы һәм Таллинн рейды (ҡултыҡтың иң тар урыны, Пальяссааре һәм Мийдуранна араһында урынлашҡан).

Ҡултыҡтың яр буйы, дөйөм алғанда, һөҙәк, ҡаялы ярҙар Раннамыйза, Какумяэ, Копли ярымутрауында һәм Найссаар утрауында осрай.

Иң ҙур ҡомло пляждар Какумяэ, [[Пельгуранна]] һәм [[Пирита (район)|Пирита]] урынлашҡан. Ташлы яр буйҙары Раннамыйза һәм [[Тискре (Таллин)|Тискре]] араһында, Какумяэ һәм [[Рокка-аль-Маре]], Пальясааре һәм [[Копли (микрорайон)|Копли]] араһында, [[Кадриорг]]та, Меривяльяла һәм Аэгна утрауында урынлашҡан.

Яр буйы тәрән түгел, төбө башлыса ташлы. 10 метр тәрәнлек ярҙан 0,5—1,0 км алыҫлыҡта башлана&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;left&quot;&gt;
Aivazovsky - Reval 1845.jpg|[[Айвазовский Иван Константинович|И. К. Айвазовский]], «Ревель» (Таллинн ҡултығы), 1845 йыл
Kopli laht 2006-04-28.jpg|Копли ҡултығы
EU-EE-TLN-Pirita-Pirita beach in autumn.JPG|[[Меривялья]]ла Таллин ҡултығы яры буйы
Vahemadala tulepaak 2016.jpg|Вахемадалла маяк
Rocca al Mare coast.jpg|[[Рокка-аль-Маре]]ла Таллин ҡултығы яры буйы
Tallinn Bay in Winter (Kadriorg).jpg|[[Кадриорг]]ла Таллин ҡултығы яры буйы март айында
Pirita beach in spring.jpg| [[Пирита (микрорайон)|Пирита]]ла пляж яҙ көнө
Windsurfing, Tallinn Bay, october 2008.jpg|Виндсёрфинг Таллин ҡултығында, октябрь 2008
Port Muuga.jpg|Таллин ҡултығына күренеш һәм [[Мууга (порт)|Мууга порты]] Таллинн телебашняһынан
Old City Harbour, Tallinn.jpg|Таллинн пассажирҙар порты
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|refs=
&lt;ref name=&quot;ударение&quot;&gt;{{СГН|СССР|240||Та́ллинский зали́в}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;KNAB&quot;&gt;{{KNAB|96000785|Tallinna laht|2018-02-01}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;карта1953&quot;&gt;Лист карты '''O-35-I Таллин'''. {{s|Масштаб: 1 : 200 000.}} Издание 1953 г.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ИПТ&quot;&gt;{{ИПТ|Эстония|11|IV. Передача географических терминов и написание составных названий}}&lt;/ref&gt;
}}</text>
      <sha1>deel9vk4y60mqp299z2pif5kqxbt42u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297133</id>
      <parentid>1297132</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T09:57:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Таллин ҡултығы]] битенең исемен [[Таллинн ҡултығы]] тип Вәхит алыштырҙы</comment>
      <origin>1297132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5556" sha1="deel9vk4y60mqp299z2pif5kqxbt42u" xml:space="preserve">{{Залив
 |Название                = Таллинн ҡултығы
  |Национальное название  = et/Tallinna laht
 |Координаты              = 59.531/24.648
  |CoordScale             = 200000
 |Тип залива              = ҡултыҡ
 |Вышестоящая акватория   = Фин ҡултығы
 |Площадь                 = 250&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
 |Объём                   = 
 |Длина береговой линии   = 
 |Средняя величина прилива= 
 |Наибольшая глубина      = 90&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
  |Средняя глубина        = 
  |Солёность              = 
 |Прозрачность            = 
 |Площадь водосбора       = 
  |Впадающие реки         = 
 |Страна                  = Эстония
  |Регион                 = Харьюмаа
   |Район                 = Таллинн (муниципалитет)/Виймси (улыҫ)
 |Изображение             = Tallinn SPOT 1020.jpg
  |Подпись изображения    = Таллин ҡултығы, 2004 йылда ерҙең яһалма юлдашынан төшөрөлгән һүрәт
}}
'''Та́ллинн ҡултығы'''&lt;ref name=&quot;ударение&quot; /&gt; (Та́ллинн ҡултығы&lt;ref name=&quot;ИПТ&quot; /&gt;; иҫк.: ''Ревель бухтаһы''&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt;, ''Таллиналахт''&lt;ref name=&quot;карта1953&quot; /&gt;; {{lang-et|Tallinna laht}}&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt;) — [[Фин ҡултығы]]ның Суурупи һәм Виймси ярымутрауҙары һәм Найссаар һәм Аэгна утрауҙары араһындағы өлөшө. [[Ҡултыҡ]]тың көньяҡ яры буйында [[Эстония]]ның баш ҡалаһы [[Таллинн]] урынлашҡан.

Ҡултыҡ майҙаны яҡынса — 250 км², иң ҙур тәрәнлеге — 90 метр (Аэгна һәм Найссаар утрауҙары араһында). Таллин ҡултығы Эстонияның иң тәрән ҡултыҡтарының береһе булып тора&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=et|url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/tallinna_laht3|title=Tallina laht|author=|website=Eesti Entsüklopeedia|date=|publisher=|access-date=2018-01-26|archive-date=2018-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330184940/http://entsyklopeedia.ee/artikkel/tallinna_laht3|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Ярымутрау]]ҙар үүҙ сиратында Таллинн ҡултығын өс өлөшкә бүлә: Какумяэ (Тискре) ҡултығы, Копли ҡултығы, Пальясааре ҡултығы һәм Таллинн рейды (ҡултыҡтың иң тар урыны, Пальяссааре һәм Мийдуранна араһында урынлашҡан).

Ҡултыҡтың яр буйы, дөйөм алғанда, һөҙәк, ҡаялы ярҙар Раннамыйза, Какумяэ, Копли ярымутрауында һәм Найссаар утрауында осрай.

Иң ҙур ҡомло пляждар Какумяэ, [[Пельгуранна]] һәм [[Пирита (район)|Пирита]] урынлашҡан. Ташлы яр буйҙары Раннамыйза һәм [[Тискре (Таллин)|Тискре]] араһында, Какумяэ һәм [[Рокка-аль-Маре]], Пальясааре һәм [[Копли (микрорайон)|Копли]] араһында, [[Кадриорг]]та, Меривяльяла һәм Аэгна утрауында урынлашҡан.

Яр буйы тәрән түгел, төбө башлыса ташлы. 10 метр тәрәнлек ярҙан 0,5—1,0 км алыҫлыҡта башлана&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;left&quot;&gt;
Aivazovsky - Reval 1845.jpg|[[Айвазовский Иван Константинович|И. К. Айвазовский]], «Ревель» (Таллинн ҡултығы), 1845 йыл
Kopli laht 2006-04-28.jpg|Копли ҡултығы
EU-EE-TLN-Pirita-Pirita beach in autumn.JPG|[[Меривялья]]ла Таллин ҡултығы яры буйы
Vahemadala tulepaak 2016.jpg|Вахемадалла маяк
Rocca al Mare coast.jpg|[[Рокка-аль-Маре]]ла Таллин ҡултығы яры буйы
Tallinn Bay in Winter (Kadriorg).jpg|[[Кадриорг]]ла Таллин ҡултығы яры буйы март айында
Pirita beach in spring.jpg| [[Пирита (микрорайон)|Пирита]]ла пляж яҙ көнө
Windsurfing, Tallinn Bay, october 2008.jpg|Виндсёрфинг Таллин ҡултығында, октябрь 2008
Port Muuga.jpg|Таллин ҡултығына күренеш һәм [[Мууга (порт)|Мууга порты]] Таллинн телебашняһынан
Old City Harbour, Tallinn.jpg|Таллинн пассажирҙар порты
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|refs=
&lt;ref name=&quot;ударение&quot;&gt;{{СГН|СССР|240||Та́ллинский зали́в}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;KNAB&quot;&gt;{{KNAB|96000785|Tallinna laht|2018-02-01}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;карта1953&quot;&gt;Лист карты '''O-35-I Таллин'''. {{s|Масштаб: 1 : 200 000.}} Издание 1953 г.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ИПТ&quot;&gt;{{ИПТ|Эстония|11|IV. Передача географических терминов и написание составных названий}}&lt;/ref&gt;
}}</text>
      <sha1>deel9vk4y60mqp299z2pif5kqxbt42u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297137</id>
      <parentid>1297133</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T10:09:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1297137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7440" sha1="3j5g4fd5vetith99btx3jrpu5w7qzkn" xml:space="preserve">{{Залив
 |Название                = Таллинн ҡултығы
  |Национальное название  = et/Tallinna laht
 |Координаты              = 59.531/24.648
  |CoordScale             = 200000
 |Тип залива              = ҡултыҡ
 |Вышестоящая акватория   = Фин ҡултығы
 |Площадь                 = 250&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
 |Объём                   = 
 |Длина береговой линии   = 
 |Средняя величина прилива= 
 |Наибольшая глубина      = 90&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
  |Средняя глубина        = 
  |Солёность              = 
 |Прозрачность            = 
 |Площадь водосбора       = 
  |Впадающие реки         = 
 |Страна                  = Эстония
  |Регион                 = Харьюмаа
   |Район                 = Таллинн (муниципалитет)/Виймси (улыҫ)
 |Изображение             = Tallinn SPOT 1020.jpg
  |Подпись изображения    = Таллин ҡултығы, 2004 йылда ерҙең яһалма юлдашынан төшөрөлгән һүрәт
}}
'''Та́ллинн ҡултығы'''&lt;ref name=&quot;ударение&quot; /&gt; (Та́ллинн ҡултығы&lt;ref name=&quot;ИПТ&quot; /&gt;; иҫк.: ''Ревель бухтаһы''&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt;, ''Таллиналахт''&lt;ref name=&quot;карта1953&quot; /&gt;; {{lang-et|Tallinna laht}}&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt;) — [[Фин ҡултығы]]ның Суурупи һәм Виймси ярымутрауҙары һәм Найссаар һәм Аэгна утрауҙары араһындағы өлөшө. [[Ҡултыҡ]]тың көньяҡ яры буйында [[Эстония]]ның баш ҡалаһы [[Таллинн]] урынлашҡан.

Ҡултыҡ майҙаны яҡынса — 250 км², иң ҙур тәрәнлеге — 90 метр (Аэгна һәм Найссаар утрауҙары араһында). Таллин ҡултығы Эстонияның иң тәрән ҡултыҡтарының береһе булып тора&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=et|url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/tallinna_laht3|title=Tallina laht|author=|website=Eesti Entsüklopeedia|date=|publisher=|access-date=2018-01-26|archive-date=2018-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330184940/http://entsyklopeedia.ee/artikkel/tallinna_laht3|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Ярымутрау]]ҙар үүҙ сиратында Таллинн ҡултығын өс өлөшкә бүлә: Какумяэ (Тискре) ҡултығы, Копли ҡултығы, Пальясааре ҡултығы һәм Таллинн рейды (ҡултыҡтың иң тар урыны, Пальяссааре һәм Мийдуранна араһында урынлашҡан).

== Ҡылыҡһырлама ==
Ҡултыҡтың яр буйы, дөйөм алғанда, һөҙәк, ҡаялы ярҙар Раннамыйза, Какумяэ, Копли ярымутрауында һәм Найссаар утрауында осрай.

Иң ҙур ҡомло пляждар Какумяэ, [[Пельгуранна]] һәм [[Пирита (район)|Пирита]] урынлашҡан. Ташлы яр буйҙары Раннамыйза һәм [[Тискре (Таллин)|Тискре]] араһында, Какумяэ һәм [[Рокка-аль-Маре]], Пальясааре һәм [[Копли (микрорайон)|Копли]] араһында, [[Кадриорг]]та, Меривяльяла һәм Аэгна утрауында урынлашҡан.

Яр буйы тәрән түгел, төбө башлыса ташлы. 10 метр тәрәнлек ярҙан 0,5—1,0 км алыҫлыҡта башлана&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ҡултыҡта бер нисә һайлыҡ бар: Найссаар утрауынан көнсығышҡа табан Найссаар һайлығы (урыны менән тәрәнлеге 34 метр), был һайлыҡтан көнсығышҡа табан тәрәнлеге 7,4 метр булған Кескмадал (Keskmadal) һайлығы, Пальяссааренан төньяҡ — көнбайышҡа табан тәрәнлеге 3,8 метр булған Вахемадал ((Vahemadal)) һайлығы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Иң билдәле һыу аҫты рифтары — Литтегрунд (''Littegrund''), Хюлькари (''Hülkari'' йәки ''Hülgekari'') һәм Пальяссааре (''Paljassaare''). Бәләкәй утрауҙар булараҡ Пююнси ауылы (Püünsi) янында 2 гектар самаһы майҙанлы Пандью (''Pandju'' йәки ''Paljandu'') һәм Какумяэ мороно ҡаршыһында 1,6 гектар майҙанлы Лийвакари (''Liivakari'') билдәле.

Ҡултыҡҡа [[Пирита (йылға)|Пирита]] йылғаһы һәм бер нисә шишмә ҡоя, уларҙың иң билдәлеләре — Тискре (''Tiskre'') Мустоя (''Mustoja'') шишмәләре.

Ҡултыҡта һыу кимәле йылына 2 метр тирәһендә тирбәлә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Таллин рейдеһында тулҡын бейеклеге ҡайһы берҙә 4 метрға етә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=et|url=http://www.kalapeedia.ee/3474.html|title=Tallinna laht|author=|website=Eesti Kalastuse Entsüklopeedia|date=|publisher=|access-date=2018-01-26|archive-date=2018-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815200843/http://www.kalapeedia.ee/3474.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;left&quot;&gt;
Aivazovsky - Reval 1845.jpg|[[Айвазовский Иван Константинович|И. К. Айвазовский]], «Ревель» (Таллинн ҡултығы), 1845 йыл
Kopli laht 2006-04-28.jpg|Копли ҡултығы
EU-EE-TLN-Pirita-Pirita beach in autumn.JPG|[[Меривялья]]ла Таллин ҡултығы яры буйы
Vahemadala tulepaak 2016.jpg|Вахемадалла маяк
Rocca al Mare coast.jpg|[[Рокка-аль-Маре]]ла Таллин ҡултығы яры буйы
Tallinn Bay in Winter (Kadriorg).jpg|[[Кадриорг]]ла Таллин ҡултығы яры буйы март айында
Pirita beach in spring.jpg| [[Пирита (микрорайон)|Пирита]]ла пляж яҙ көнө
Windsurfing, Tallinn Bay, october 2008.jpg|Виндсёрфинг Таллин ҡултығында, октябрь 2008
Port Muuga.jpg|Таллин ҡултығына күренеш һәм [[Мууга (порт)|Мууга порты]] Таллинн телебашняһынан
Old City Harbour, Tallinn.jpg|Таллинн пассажирҙар порты
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|refs=
&lt;ref name=&quot;ударение&quot;&gt;{{СГН|СССР|240||Та́ллинский зали́в}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;KNAB&quot;&gt;{{KNAB|96000785|Tallinna laht|2018-02-01}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;карта1953&quot;&gt;Лист карты '''O-35-I Таллин'''. {{s|Масштаб: 1 : 200 000.}} Издание 1953 г.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ИПТ&quot;&gt;{{ИПТ|Эстония|11|IV. Передача географических терминов и написание составных названий}}&lt;/ref&gt;
}}</text>
      <sha1>3j5g4fd5vetith99btx3jrpu5w7qzkn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297139</id>
      <parentid>1297137</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T10:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */</comment>
      <origin>1297139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8592" sha1="qugixn4r1gxcl49rw8n77r62y9mgvvy" xml:space="preserve">{{Залив
 |Название                = Таллинн ҡултығы
  |Национальное название  = et/Tallinna laht
 |Координаты              = 59.531/24.648
  |CoordScale             = 200000
 |Тип залива              = ҡултыҡ
 |Вышестоящая акватория   = Фин ҡултығы
 |Площадь                 = 250&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
 |Объём                   = 
 |Длина береговой линии   = 
 |Средняя величина прилива= 
 |Наибольшая глубина      = 90&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
  |Средняя глубина        = 
  |Солёность              = 
 |Прозрачность            = 
 |Площадь водосбора       = 
  |Впадающие реки         = 
 |Страна                  = Эстония
  |Регион                 = Харьюмаа
   |Район                 = Таллинн (муниципалитет)/Виймси (улыҫ)
 |Изображение             = Tallinn SPOT 1020.jpg
  |Подпись изображения    = Таллин ҡултығы, 2004 йылда ерҙең яһалма юлдашынан төшөрөлгән һүрәт
}}
'''Та́ллинн ҡултығы'''&lt;ref name=&quot;ударение&quot; /&gt; (Та́ллинн ҡултығы&lt;ref name=&quot;ИПТ&quot; /&gt;; иҫк.: ''Ревель бухтаһы''&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt;, ''Таллиналахт''&lt;ref name=&quot;карта1953&quot; /&gt;; {{lang-et|Tallinna laht}}&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt;) — [[Фин ҡултығы]]ның Суурупи һәм Виймси ярымутрауҙары һәм Найссаар һәм Аэгна утрауҙары араһындағы өлөшө. [[Ҡултыҡ]]тың көньяҡ яры буйында [[Эстония]]ның баш ҡалаһы [[Таллинн]] урынлашҡан.

Ҡултыҡ майҙаны яҡынса — 250 км², иң ҙур тәрәнлеге — 90 метр (Аэгна һәм Найссаар утрауҙары араһында). Таллин ҡултығы Эстонияның иң тәрән ҡултыҡтарының береһе булып тора&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=et|url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/tallinna_laht3|title=Tallina laht|author=|website=Eesti Entsüklopeedia|date=|publisher=|access-date=2018-01-26|archive-date=2018-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330184940/http://entsyklopeedia.ee/artikkel/tallinna_laht3|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Ярымутрау]]ҙар үүҙ сиратында Таллинн ҡултығын өс өлөшкә бүлә: Какумяэ (Тискре) ҡултығы, Копли ҡултығы, Пальясааре ҡултығы һәм Таллинн рейды (ҡултыҡтың иң тар урыны, Пальяссааре һәм Мийдуранна араһында урынлашҡан).

== Ҡылыҡһырлама ==
Ҡултыҡтың яр буйы, дөйөм алғанда, һөҙәк, ҡаялы ярҙар Раннамыйза, Какумяэ, Копли ярымутрауында һәм Найссаар утрауында осрай.

Иң ҙур ҡомло пляждар Какумяэ, [[Пельгуранна]] һәм [[Пирита (район)|Пирита]] урынлашҡан. Ташлы яр буйҙары Раннамыйза һәм [[Тискре (Таллин)|Тискре]] араһында, Какумяэ һәм [[Рокка-аль-Маре]], Пальясааре һәм [[Копли (микрорайон)|Копли]] араһында, [[Кадриорг]]та, Меривяльяла һәм Аэгна утрауында урынлашҡан.

Яр буйы тәрән түгел, төбө башлыса ташлы. 10 метр тәрәнлек ярҙан 0,5—1,0 км алыҫлыҡта башлана&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ҡултыҡта бер нисә һайлыҡ бар: Найссаар утрауынан көнсығышҡа табан Найссаар һайлығы (урыны менән тәрәнлеге 34 метр), был һайлыҡтан көнсығышҡа табан тәрәнлеге 7,4 метр булған Кескмадал (Keskmadal) һайлығы, Пальяссааренан төньяҡ — көнбайышҡа табан тәрәнлеге 3,8 метр булған Вахемадал ((Vahemadal)) һайлығы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Иң билдәле һыу аҫты рифтары — Литтегрунд (''Littegrund''), Хюлькари (''Hülkari'' йәки ''Hülgekari'') һәм Пальяссааре (''Paljassaare''). Бәләкәй утрауҙар булараҡ Пююнси ауылы (Püünsi) янында 2 гектар самаһы майҙанлы Пандью (''Pandju'' йәки ''Paljandu'') һәм Какумяэ мороно ҡаршыһында 1,6 гектар майҙанлы Лийвакари (''Liivakari'') билдәле.

Ҡултыҡҡа [[Пирита (йылға)|Пирита]] йылғаһы һәм бер нисә шишмә ҡоя, уларҙың иң билдәлеләре — Тискре (''Tiskre'') Мустоя (''Mustoja'') шишмәләре.

Ҡултыҡта һыу кимәле йылына 2 метр тирәһендә тирбәлә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Таллин рейдеһында тулҡын бейеклеге ҡайһы берҙә 4 метрға етә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=et|url=http://www.kalapeedia.ee/3474.html|title=Tallinna laht|author=|website=Eesti Kalastuse Entsüklopeedia|date=|publisher=|access-date=2018-01-26|archive-date=2018-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815200843/http://www.kalapeedia.ee/3474.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Порттары ==
Ҡултыҡ ярында бер нисә порт (Таллин пассажирҙар порты, [[Мууга (порт)|Мууга]] порты, Пирита порты һ.б.) һәм причалдар урынлашҡан, улар араһында 2017 йылдың июнендә Какумяэла 300-гә тиклем судно һыйҙырышлы Хавен Какумяэ (''Haven Kakumäe'') яхта гаване асылған&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=et|url=https://uudised.tv3.ee/eesti/uudis/2017/06/22/avati-kakumael-asuv-haveni-vaikelaevasadam/|title=Avati Kakumäel asuv Haveni vaikelaevasadam|author=|website=Uudised|date=2017-06-22|publisher=|access-date=2018-01-26|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226233107/https://uudised.tv3.ee/eesti/uudis/2017/06/22/avati-kakumael-asuv-haveni-vaikelaevasadam/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Ҡултыҡ ярындағы беренсе даими причал [[XVII быуат|17-се быуатта]] төҙөлә, ә молдар менән нығытылған порт — [[Төньяҡ һуғыш]]тан һуң&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;left&quot;&gt;
Aivazovsky - Reval 1845.jpg|[[Айвазовский Иван Константинович|И. К. Айвазовский]], «Ревель» (Таллинн ҡултығы), 1845 йыл
Kopli laht 2006-04-28.jpg|Копли ҡултығы
EU-EE-TLN-Pirita-Pirita beach in autumn.JPG|[[Меривялья]]ла Таллин ҡултығы яры буйы
Vahemadala tulepaak 2016.jpg|Вахемадалла маяк
Rocca al Mare coast.jpg|[[Рокка-аль-Маре]]ла Таллин ҡултығы яры буйы
Tallinn Bay in Winter (Kadriorg).jpg|[[Кадриорг]]ла Таллин ҡултығы яры буйы март айында
Pirita beach in spring.jpg| [[Пирита (микрорайон)|Пирита]]ла пляж яҙ көнө
Windsurfing, Tallinn Bay, october 2008.jpg|Виндсёрфинг Таллин ҡултығында, октябрь 2008
Port Muuga.jpg|Таллин ҡултығына күренеш һәм [[Мууга (порт)|Мууга порты]] Таллинн телебашняһынан
Old City Harbour, Tallinn.jpg|Таллинн пассажирҙар порты
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|refs=
&lt;ref name=&quot;ударение&quot;&gt;{{СГН|СССР|240||Та́ллинский зали́в}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;KNAB&quot;&gt;{{KNAB|96000785|Tallinna laht|2018-02-01}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;карта1953&quot;&gt;Лист карты '''O-35-I Таллин'''. {{s|Масштаб: 1 : 200 000.}} Издание 1953 г.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ИПТ&quot;&gt;{{ИПТ|Эстония|11|IV. Передача географических терминов и написание составных названий}}&lt;/ref&gt;
}}</text>
      <sha1>qugixn4r1gxcl49rw8n77r62y9mgvvy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297146</id>
      <parentid>1297139</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T10:26:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Балтик диңгеҙе ҡултыҡтары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1297146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8665" sha1="btvpwi743f62znmoewzfncbbhvqspfn" xml:space="preserve">{{Залив
 |Название                = Таллинн ҡултығы
  |Национальное название  = et/Tallinna laht
 |Координаты              = 59.531/24.648
  |CoordScale             = 200000
 |Тип залива              = ҡултыҡ
 |Вышестоящая акватория   = Фин ҡултығы
 |Площадь                 = 250&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
 |Объём                   = 
 |Длина береговой линии   = 
 |Средняя величина прилива= 
 |Наибольшая глубина      = 90&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
  |Средняя глубина        = 
  |Солёность              = 
 |Прозрачность            = 
 |Площадь водосбора       = 
  |Впадающие реки         = 
 |Страна                  = Эстония
  |Регион                 = Харьюмаа
   |Район                 = Таллинн (муниципалитет)/Виймси (улыҫ)
 |Изображение             = Tallinn SPOT 1020.jpg
  |Подпись изображения    = Таллин ҡултығы, 2004 йылда ерҙең яһалма юлдашынан төшөрөлгән һүрәт
}}
'''Та́ллинн ҡултығы'''&lt;ref name=&quot;ударение&quot; /&gt; (Та́ллинн ҡултығы&lt;ref name=&quot;ИПТ&quot; /&gt;; иҫк.: ''Ревель бухтаһы''&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt;, ''Таллиналахт''&lt;ref name=&quot;карта1953&quot; /&gt;; {{lang-et|Tallinna laht}}&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt;) — [[Фин ҡултығы]]ның Суурупи һәм Виймси ярымутрауҙары һәм Найссаар һәм Аэгна утрауҙары араһындағы өлөшө. [[Ҡултыҡ]]тың көньяҡ яры буйында [[Эстония]]ның баш ҡалаһы [[Таллинн]] урынлашҡан.

Ҡултыҡ майҙаны яҡынса — 250 км², иң ҙур тәрәнлеге — 90 метр (Аэгна һәм Найссаар утрауҙары араһында). Таллин ҡултығы Эстонияның иң тәрән ҡултыҡтарының береһе булып тора&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=et|url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/tallinna_laht3|title=Tallina laht|author=|website=Eesti Entsüklopeedia|date=|publisher=|access-date=2018-01-26|archive-date=2018-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330184940/http://entsyklopeedia.ee/artikkel/tallinna_laht3|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Ярымутрау]]ҙар үүҙ сиратында Таллинн ҡултығын өс өлөшкә бүлә: Какумяэ (Тискре) ҡултығы, Копли ҡултығы, Пальясааре ҡултығы һәм Таллинн рейды (ҡултыҡтың иң тар урыны, Пальяссааре һәм Мийдуранна араһында урынлашҡан).

== Ҡылыҡһырлама ==
Ҡултыҡтың яр буйы, дөйөм алғанда, һөҙәк, ҡаялы ярҙар Раннамыйза, Какумяэ, Копли ярымутрауында һәм Найссаар утрауында осрай.

Иң ҙур ҡомло пляждар Какумяэ, [[Пельгуранна]] һәм [[Пирита (район)|Пирита]] урынлашҡан. Ташлы яр буйҙары Раннамыйза һәм [[Тискре (Таллин)|Тискре]] араһында, Какумяэ һәм [[Рокка-аль-Маре]], Пальясааре һәм [[Копли (микрорайон)|Копли]] араһында, [[Кадриорг]]та, Меривяльяла һәм Аэгна утрауында урынлашҡан.

Яр буйы тәрән түгел, төбө башлыса ташлы. 10 метр тәрәнлек ярҙан 0,5—1,0 км алыҫлыҡта башлана&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ҡултыҡта бер нисә һайлыҡ бар: Найссаар утрауынан көнсығышҡа табан Найссаар һайлығы (урыны менән тәрәнлеге 34 метр), был һайлыҡтан көнсығышҡа табан тәрәнлеге 7,4 метр булған Кескмадал (Keskmadal) һайлығы, Пальяссааренан төньяҡ — көнбайышҡа табан тәрәнлеге 3,8 метр булған Вахемадал ((Vahemadal)) һайлығы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Иң билдәле һыу аҫты рифтары — Литтегрунд (''Littegrund''), Хюлькари (''Hülkari'' йәки ''Hülgekari'') һәм Пальяссааре (''Paljassaare''). Бәләкәй утрауҙар булараҡ Пююнси ауылы (Püünsi) янында 2 гектар самаһы майҙанлы Пандью (''Pandju'' йәки ''Paljandu'') һәм Какумяэ мороно ҡаршыһында 1,6 гектар майҙанлы Лийвакари (''Liivakari'') билдәле.

Ҡултыҡҡа [[Пирита (йылға)|Пирита]] йылғаһы һәм бер нисә шишмә ҡоя, уларҙың иң билдәлеләре — Тискре (''Tiskre'') Мустоя (''Mustoja'') шишмәләре.

Ҡултыҡта һыу кимәле йылына 2 метр тирәһендә тирбәлә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Таллин рейдеһында тулҡын бейеклеге ҡайһы берҙә 4 метрға етә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=et|url=http://www.kalapeedia.ee/3474.html|title=Tallinna laht|author=|website=Eesti Kalastuse Entsüklopeedia|date=|publisher=|access-date=2018-01-26|archive-date=2018-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815200843/http://www.kalapeedia.ee/3474.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Порттары ==
Ҡултыҡ ярында бер нисә порт (Таллин пассажирҙар порты, [[Мууга (порт)|Мууга]] порты, Пирита порты һ.б.) һәм причалдар урынлашҡан, улар араһында 2017 йылдың июнендә Какумяэла 300-гә тиклем судно һыйҙырышлы Хавен Какумяэ (''Haven Kakumäe'') яхта гаване асылған&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=et|url=https://uudised.tv3.ee/eesti/uudis/2017/06/22/avati-kakumael-asuv-haveni-vaikelaevasadam/|title=Avati Kakumäel asuv Haveni vaikelaevasadam|author=|website=Uudised|date=2017-06-22|publisher=|access-date=2018-01-26|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226233107/https://uudised.tv3.ee/eesti/uudis/2017/06/22/avati-kakumael-asuv-haveni-vaikelaevasadam/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Ҡултыҡ ярындағы беренсе даими причал [[XVII быуат|17-се быуатта]] төҙөлә, ә молдар менән нығытылған порт — [[Төньяҡ һуғыш]]тан һуң&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;left&quot;&gt;
Aivazovsky - Reval 1845.jpg|[[Айвазовский Иван Константинович|И. К. Айвазовский]], «Ревель» (Таллинн ҡултығы), 1845 йыл
Kopli laht 2006-04-28.jpg|Копли ҡултығы
EU-EE-TLN-Pirita-Pirita beach in autumn.JPG|[[Меривялья]]ла Таллин ҡултығы яры буйы
Vahemadala tulepaak 2016.jpg|Вахемадалла маяк
Rocca al Mare coast.jpg|[[Рокка-аль-Маре]]ла Таллин ҡултығы яры буйы
Tallinn Bay in Winter (Kadriorg).jpg|[[Кадриорг]]ла Таллин ҡултығы яры буйы март айында
Pirita beach in spring.jpg| [[Пирита (микрорайон)|Пирита]]ла пляж яҙ көнө
Windsurfing, Tallinn Bay, october 2008.jpg|Виндсёрфинг Таллин ҡултығында, октябрь 2008
Port Muuga.jpg|Таллин ҡултығына күренеш һәм [[Мууга (порт)|Мууга порты]] Таллинн телебашняһынан
Old City Harbour, Tallinn.jpg|Таллинн пассажирҙар порты
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|refs=
&lt;ref name=&quot;ударение&quot;&gt;{{СГН|СССР|240||Та́ллинский зали́в}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;KNAB&quot;&gt;{{KNAB|96000785|Tallinna laht|2018-02-01}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;карта1953&quot;&gt;Лист карты '''O-35-I Таллин'''. {{s|Масштаб: 1 : 200 000.}} Издание 1953 г.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ИПТ&quot;&gt;{{ИПТ|Эстония|11|IV. Передача географических терминов и написание составных названий}}&lt;/ref&gt;
}}

[[Категория:Балтик диңгеҙе ҡултыҡтары]]</text>
      <sha1>btvpwi743f62znmoewzfncbbhvqspfn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ованес Оганян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200915</id>
    <revision>
      <id>1297101</id>
      <timestamp>2026-05-16T05:52:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/152051366|Оганян, Ованес]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1297101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14201" sha1="s16opzlguj2rhnjoe740p14vpcebr93" xml:space="preserve">
{{Персона|имя=Ованес Оганян|оригинал имени={{lang-fa|اوانس اوهانیانس}}|изображение=Ovanes Ohanian.jpg|дата рождения=|место рождения=|дата смерти=|место смерти=|род деятельности=}} '''Ованес Оганян''' (октябрь  1896 йыл — сентябрь 1960 йыл) — [[Әрмән теле|әрмән]] сығышлы  - [[Фарсы теле|Иран]] кинорежиссеры, сценарист, продюсер, Иран кинематографияһына нигеҙ һалыусы.  Ирандың тулы метражлы «Аби һәм Раби»  имсемле үҙенең беренсе фильмын 1930 төшөрә&lt;ref&gt;''Gnl Dnmez-Colin, Gönül Dönmez-Colin, Go nu l Do nmez-Colin.''&amp;#x20;Women, Islam and Cinema.&amp;#x20;— Reaktion Books, 2004-11-04.&amp;#x20;— 212&amp;#x20;с.&amp;#x20;— &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-86189-220-1&lt;/nowiki&gt;.&amp;#x20;— [Архивировано 25&amp;#x20;октября 2022&amp;#x20;года.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Iran celebrates Cinema Day on Sep. 12&amp;#x20;(англ.).&amp;#x20;''Mehr News Agency''&amp;#x20;(12 сентября 2017).&amp;#x20;— Перевод на русс.: &quot;The first public screening in Iran took place in 1904. The first feature-length film, titled 'Abi and Rabi', was made in 1930 by Ovanes Ohanian&quot;.&amp;#x20;Дата обращения: 24 октября 2022.&amp;#x20;Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cine iraní: 6 películas para adentrarse en su producción&amp;#x20;(исп.).&amp;#x20;''Los Replicantes''&amp;#x20;(4 июля 2021).&amp;#x20;— Перевод на русс.: &quot;La primera película oficial llegó en el año 1930, con 'Abi va Rabi', un remake de una producción danesa sobre dos personas que montaban espectáculos dirigida por Ovanes Ohanian&quot;.&amp;#x20;Дата обращения: 24 октября 2022.&amp;#x20;Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Художественный фильм «Аби и Раби».&amp;#x20;''ParsToday''.&amp;#x20;— Часть в статье: Первым иранским художественным фильмом принято считать картину Аванеса Оганесяна «Аби и Раби».&amp;#x20;Дата обращения: 25 октября 2022.&amp;#x20;Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;''Hamid Dabashi.''&amp;#x20;Iranians love their cinema&amp;#x20;(англ.).&amp;#x20;''aljazeera.com''.&amp;#x20;— Перевод на русс.: &quot;In 1925, Ovanes Ohanian (1896-1960), a leading Iranian-Armenian filmmaker, established the first film school in Iran and in 1930, he made the first Iranian silent Film Haji Agha&quot;.&amp;#x20;Дата обращения: 24 октября 2022.&amp;#x20;Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://books.google.com/books?id=pWhZ0hgH80cC&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;pg=PA11&amp;dq=Ovanes+Ohanian&amp;hl=ru|автор=Gnl Dnmez-Colin, Gönül Dönmez-Colin, Go nu l Do nmez-Colin|заглавие=Women, Islam and Cinema|год=2004-11-04|издательство=Reaktion Books|страниц=212|isbn=978-1-86189-220-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Феномен иранского кинематографа — Реальное время.&amp;#x20;''realnoevremya.ru''.&amp;#x20;— Часть в статье: «Ованес Оганян снял первую игровую работу „Аби и Раби“ в 1931 году».&amp;#x20;Дата обращения: 24 октября 2022.&amp;#x20;Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Nazanin Moayed.''&amp;#x20;Revolution, Cinema: Iran after the Islamic revolution&amp;#x20;(англ.)&amp;#x20;&lt;small&gt;(недоступная ссылка&amp;#x20;— ''история'')&lt;/small&gt;.&amp;#x20;— Перевод на русс.: &quot;The first production of the Iranian cinema was a silent movie named “Abi and Rabi” directed by Ovanes Ohanian&quot;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://books.google.ru/books?id=VCTipPJdKBwC&amp;pg=PA330&amp;lpg=PA330&amp;dq=ovanes+ohanian+filmmaker&amp;source=bl&amp;ots=CFWROktlFM&amp;sig=ACfU3U1oCvCqRC9jGgF6xP2w0Iv97pOraQ&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjyqpO7h_r6AhWvlYsKHb_NCec4KBDoAXoECAQQAw#v=onepage&amp;q=ovanes%20ohanian%20filmmaker&amp;f=false|автор=Stephanie Cronin|заглавие=Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800|год=2013|издательство=Routledge|страниц=434|isbn=978-0-415-62433-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Stephanie Cronin.''&amp;#x20;Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800.&amp;#x20;— Routledge, 2013.&amp;#x20;— 434&amp;#x20;с.&amp;#x20;— &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-415-62433-6&lt;/nowiki&gt;.&amp;#x20;— [Архивировано 25&amp;#x20;октября 2022&amp;#x20;года.]&lt;/ref&gt;.  1925 йылда Иранда беренсе акино мәктәбен ойоштора&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;[[Һиндостан|​]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://telecinet.com/wp-content/uploads/2019/10/telekinet.2019.2.pp_.35-39.pdf|заглавие=Спутницкая Н.Ю., ВГИК в контексте мирового кинообразования|издание=|archivedate=2022-10-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221025004456/https://telecinet.com/wp-content/uploads/2019/10/telekinet.2019.2.pp_.35-39.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Сентиментальное, тонкое и эклектичное: почему вам стоит посмотреть иранское кино.&amp;#x20;— Часть в статье: «…армяно-иранский режиссёр Ованес Оганян открыл первую киношколу».&amp;#x20;Дата обращения: 24 октября 2022.&amp;#x20;Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;.   Шулай уҡ Һиндостанда беренсе актёрлыҡ мәктәбе һәм кинематографияһына нигеҙ һала. Төркмән кинематографияһының башланғысында тора&lt;ref&gt;Спутницкая Н.Ю., ВГИК в контексте мирового кинообразования.&amp;#x20;Архивировано 25&amp;#x20;октября 2022&amp;#x20;года.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Книга Кино Армении и ВГИК, Владимир Сергеевич Малышев.&amp;#x20;Дата обращения: 25 октября 2022.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Отец иранского кино Ованес Оганян&amp;#x20;(англ.).&amp;#x20;''Армянский музей Москвы и культуры наций''.&amp;#x20;— Примечание: источник в основном копирует текст книги &quot;Кино Армении и ВГИК&quot; Владимира Малышева (ссылка на книгу Малышева присутствует на странице в виде примечания и в разделе &quot;Библиография&quot;).&amp;#x20;Дата обращения: 25 октября 2022.&amp;#x20;Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Оганян [[Таулы Ҡарабах (регион)|Таулы Ҡарабахта]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 1896 йылдың 8 октябрендә (ҡайһы бер башҡа сығанаҡтар буйынса, [[Иран|Ирандың]] [[Мәшһәд]]&lt;ref&gt;Mashhad&amp;#x20;(перс.).&amp;#x20;''دانشنامه مشهد''&amp;#x20;(۱۳۹۴-۳-۲۸ ۱۳:۱۸:۳۶ +۰۴:۳۰).&amp;#x20;Дата обращения: 25 октября 2022.&amp;#x20;Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mashhad - Famous People From Mashhad and Tus &amp;#x7C; Famous People Mashhad Tus.&amp;#x20;''liquisearch.com''.&amp;#x20;Дата обращения: 25 октября 2022.&amp;#x20;Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt; ҡалаһында) тыуған. 1919 йылда [[Ташкент|Ташкентта]] коммерция мәктәбен тамамлай, артабан [[Ашхабад|Ашхабадта]] юридик белем ала, ә 1920 йылда Мәскәүҙә Дәүләт киномәктәбе студенты була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Карьераһы ==
1924 йылда Оганян [[Һиндостан|Һиндостанда]] [[Калькутта|Калькуттала]] була унда ул беренсе һинд актерлыҡ һәм кинематография мәктәбенә нигеҙ һала. Һуңынан ул [[Иран|Фарсыстанға]] күсә.

1925 йылда Мәскәүҙәге Иран илсеһе Оганянды Дәүләт киноинститутына уҡырға ебәрә. Тап шул саҡта, сығанаҡтар буйынса, ул [[Иран|Фарсыстанда]] киномәктәбе булдырыу идеяһын уйлай. 1928 йылға тиклем Дәүләт киноинститутында уҡый.

1928 йылда Оганян Революцион кинематография эшселәре ассоциацияһы (АРРК) ағзаһы була, ә 1928—1929 йылдарҙа, [[Төркмәнстан|Төркмәнстанда]] нәфис фильмдар барлыҡҡа килгән ваҡытта, төркмән кинематографияһында эшләй.

1930 йылда Оганян [[Иран|Фарсыстанға]] юллана һәм, Дәүләт киноинститутындағы тәжрибәһенә таянып, [[Тәһран|Тәһранда]] беренсе Иран киномәктәбен — «Кинематография художество мәктәбен» (башҡа сығанаҡтар буйынса «Киноактерҙарҙы уҡытыу үҙәге») ойоштора. Мәктәп программаһында кинола уйнау, шулай уҡ кинотехникаһын үҙләштереүгә иғтибар йүнәлтелгән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
[[Файл:Abi_o_Rabi.jpg|мини|Ғолам Әли Сохраби һәм Мөхәммәт Зәррәби Оганес Оганяндың ''«Аби һәм Раби»'' фильмында, 1930 йыл]]
Ошо уҡ йылдарҙа Ованес Оганян (ул үҙе Мәскәүҙә кино белеме алған) Тәһранда тәүге киномәктәбен (Parvarešgāh-e ārtīstī-e sīnemā) аса. [[1931 йыл|1931]] йылда Оганян беренсе тулы метражлы иран нәфис фильмы «Аби һәм Раби» (Ābi o rābi) төшөрә, был фильмда, дат серияһы римейкы, комедияла Харальд Мадсен һәм Карл Шёнстрём төп ролдәрҙә уйнай.  Фильмда Оганян  ролдәрен үҙенең студенттары башҡара.  [[1934 йыл|1934]] йылда төшөрөлгән Оганяндың икенсе фильмы «Хажи Аға, киноактер» (Ḥājī Āqā āktor-e sīnemā) шулай уҡ комедия  һәм шул ваҡыттағы Тәһран күренештәре, интерьерҙары һәм костюмдары менән ҡыҙыҡлы була. Әммә ул «Аби һәм Раби»ның коммерция уңышын ҡабатлай алмай, сөнки был ике ай ярым элек фарсы телендә тәүге тауышлы  «Девушка-лурка»  (Doḵtar-e Lor) фильмы сығыу менән бәйле. 

=== 1930-сы һәм XX-се быуаттың һуңғы йылдары ===
1932 йылда кинематография фәндәре докторы исемен ала.

Артабан Һиндостанға ҡайта, унда 1947 йылға тиклем йәшәй, шунан һуң Иранға ҡайта&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Библиографик мәғлүмәттең дөрөҫлөгө мәсьәләһе ===
Йәмәғәт милекендә төрлө сығанаҡтарҙан бер-береһенән айырылып торған мәғлүмәттәр бар:

* Тыуған урыны [[Таулы Ҡарабах (регион)|Таулы Ҡарабах]] һәм [[Мәшһәд]] тип бирелгән ;
* Үлем сәбәбе 1961 йылда йөрәк өйәнәгенән һәм 1960 йылда үлем сәбәбе тип кабинетында үлтереү бирелә&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Оганяндың тормошо тураһында иң дөрөҫ мәғлүмәттәр [[Тәһран]] музейында булыуы ихтимал.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Арташес Патмагрян .

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Библиография ==

** 
** Кино Армении и ВГИК. Владимир Малышев, 2019. [https://www.google.ru/books/edition/%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%BE_%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%B8_%D0%92%D0%93%D0%98%D0%9A/GJmdDwAAQBAJ?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%BE+%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8+%D0%B8+%D0%92%D0%93%D0%98%D0%9A&amp;printsec=frontcover URL]
** Iranian-Russian Encounters Empires and Revolutions Since 1800. [https://www.google.ru/books/edition/Iranian_Russian_Encounters/VCTipPJdKBwC?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=Ovanes+Ohanian&amp;pg=PA330&amp;printsec=frontcover URL]
** Women, Islam and cinema / Gnl Dnmez-Colin, Gönül Dönmez-Colin, Go nu l Do nmez-Colin, 2004. [https://www.google.ru/books/edition/Women_Islam_and_Cinema/pWhZ0hgH80cC?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=Ovanes+Ohanian&amp;pg=PA11&amp;printsec=frontcover URL]
** The New Wave Cinema in Iran A Critical Study / Parviz Jahed, 2022. [https://www.google.ru/books/edition/The_New_Wave_Cinema_in_Iran/mNRuEAAAQBAJ?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=Ovanes+Ohanian&amp;pg=PT48&amp;printsec=frontcover URL]

[[Категория:Иран кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1960 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1896 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>s16opzlguj2rhnjoe740p14vpcebr93</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297102</id>
      <parentid>1297101</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1297102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13493" sha1="4gu42gczuguphvuuxtsqpv1mf2wlc1e" xml:space="preserve">{{Ук}} '''Ованес Оганян''' (октябрь [[1896 йыл]] — сентябрь [[1960 йыл]]) — [[Әрмән теле|әрмән]] сығышлы — [[Фарсы теле|Иран]] кинорежиссёры, сценарист, продюсер, Иран кинематографияһына нигеҙ һалыусы. Ирандың тулы метражлы «Аби һәм Раби» имсемле үҙенең беренсе фильмын 1930 төшөрә&lt;ref&gt;''Gnl Dnmez-Colin, Gönül Dönmez-Colin, Go nu l Do nmez-Colin.'' Women, Islam and Cinema. — Reaktion Books, 2004-11-04. — 212 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-86189-220-1&lt;/nowiki&gt;. — [Архивировано 25 октября 2022 года.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Iran celebrates Cinema Day on Sep. 12 (англ.). ''Mehr News Agency'' (12 сентября 2017). — Перевод на русс.: «The first public screening in Iran took place in 1904. The first feature-length film, titled 'Abi and Rabi', was made in 1930 by Ovanes Ohanian». Дата обращения: 24 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cine iraní: 6 películas para adentrarse en su producción (исп.). ''Los Replicantes'' (4 июля 2021). — Перевод на русс.: «La primera película oficial llegó en el año 1930, con 'Abi va Rabi', un remake de una producción danesa sobre dos personas que montaban espectáculos dirigida por Ovanes Ohanian». Дата обращения: 24 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Художественный фильм «Аби и Раби». ''ParsToday''. — Часть в статье: Первым иранским художественным фильмом принято считать картину Аванеса Оганесяна «Аби и Раби». Дата обращения: 25 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;''Hamid Dabashi.'' Iranians love their cinema (англ.). ''aljazeera.com''. — Перевод на русс.: «In 1925, Ovanes Ohanian (1896—1960), a leading Iranian-Armenian filmmaker, established the first film school in Iran and in 1930, he made the first Iranian silent Film Haji Agha». Дата обращения: 24 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://books.google.com/books?id=pWhZ0hgH80cC&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;pg=PA11&amp;dq=Ovanes+Ohanian&amp;hl=ru|автор=Gnl Dnmez-Colin, Gönül Dönmez-Colin, Go nu l Do nmez-Colin|заглавие=Women, Islam and Cinema|год=2004-11-04|издательство=Reaktion Books|страниц=212|isbn=978-1-86189-220-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Феномен иранского кинематографа — Реальное время. ''realnoevremya.ru''. — Часть в статье: «Ованес Оганян снял первую игровую работу „Аби и Раби“ в 1931 году». Дата обращения: 24 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Nazanin Moayed.'' Revolution, Cinema: Iran after the Islamic revolution (англ.) &lt;small&gt;(недоступная ссылка — ''история'')&lt;/small&gt;. — Перевод на русс.: «The first production of the Iranian cinema was a silent movie named „Abi and Rabi“ directed by Ovanes Ohanian».&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://books.google.ru/books?id=VCTipPJdKBwC&amp;pg=PA330&amp;lpg=PA330&amp;dq=ovanes+ohanian+filmmaker&amp;source=bl&amp;ots=CFWROktlFM&amp;sig=ACfU3U1oCvCqRC9jGgF6xP2w0Iv97pOraQ&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjyqpO7h_r6AhWvlYsKHb_NCec4KBDoAXoECAQQAw#v=onepage&amp;q=ovanes%20ohanian%20filmmaker&amp;f=false|автор=Stephanie Cronin|заглавие=Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800|год=2013|издательство=Routledge|страниц=434|isbn=978-0-415-62433-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Stephanie Cronin.'' Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800. — Routledge, 2013. — 434 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-415-62433-6&lt;/nowiki&gt;. — [Архивировано 25 октября 2022 года.]&lt;/ref&gt;. 1925 йылда Иранда беренсе акино мәктәбен ойоштора&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;[[Һиндостан|​]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://telecinet.com/wp-content/uploads/2019/10/telekinet.2019.2.pp_.35-39.pdf|заглавие=Спутницкая Н.Ю., ВГИК в контексте мирового кинообразования|издание=|archivedate=2022-10-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221025004456/https://telecinet.com/wp-content/uploads/2019/10/telekinet.2019.2.pp_.35-39.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Сентиментальное, тонкое и эклектичное: почему вам стоит посмотреть иранское кино. — Часть в статье: «…армяно-иранский режиссёр Ованес Оганян открыл первую киношколу». Дата обращения: 24 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Һиндостанда беренсе актёрлыҡ мәктәбе һәм кинематографияһына нигеҙ һала. Төркмән кинематографияһының башланғысында тора&lt;ref&gt;Спутницкая Н. Ю., ВГИК в контексте мирового кинообразования. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Книга Кино Армении и ВГИК, Владимир Сергеевич Малышев. Дата обращения: 25 октября 2022.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Отец иранского кино Ованес Оганян (англ.). ''Армянский музей Москвы и культуры наций''. — Примечание: источник в основном копирует текст книги «Кино Армении и ВГИК» Владимира Малышева (ссылка на книгу Малышева присутствует на странице в виде примечания и в разделе «Библиография»). Дата обращения: 25 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Оганян [[Таулы Ҡарабах (регион)|Таулы Ҡарабахта]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 1896 йылдың 8 октябрендә (ҡайһы бер башҡа сығанаҡтар буйынса, [[Иран|Ирандың]] [[Мәшһәд]]&lt;ref&gt;Mashhad (перс.). ''دانشنامه مشهد'' (۱۳۹۴-۳-۲۸ ۱۳:۱۸:۳۶ +۰۴:۳۰). Дата обращения: 25 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mashhad — Famous People From Mashhad and Tus &amp;#x7C; Famous People Mashhad Tus. ''liquisearch.com''. Дата обращения: 25 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt; ҡалаһында) тыуған. 1919 йылда [[Ташкент]]та коммерция мәктәбен тамамлай, артабан [[Ашхабад]]та юридик белем ала, ә 1920 йылда Мәскәүҙә Дәүләт киномәктәбе студенты була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Карьераһы ==
1924 йылда Оганян [[Һиндостан]]да [[Калькутта]]ла була унда ул беренсе һинд актерлыҡ һәм кинематография мәктәбенә нигеҙ һала. Һуңынан ул [[Иран|Фарсыстанға]] күсә.

1925 йылда Мәскәүҙәге Иран илсеһе Оганянды Дәүләт киноинститутына уҡырға ебәрә. Тап шул саҡта, сығанаҡтар буйынса, ул [[Иран|Фарсыстанда]] киномәктәбе булдырыу идеяһын уйлай. 1928 йылға тиклем Дәүләт киноинститутында уҡый.

1928 йылда Оганян Революцион кинематография эшселәре ассоциацияһы (АРРК) ағзаһы була, ә 1928—1929 йылдарҙа, [[Төркмәнстан]]да нәфис фильмдар барлыҡҡа килгән ваҡытта, төркмән кинематографияһында эшләй.

1930 йылда Оганян [[Иран|Фарсыстанға]] юллана һәм, Дәүләт киноинститутындағы тәжрибәһенә таянып, [[Тәһран]]да беренсе Иран киномәктәбен — «Кинематография художество мәктәбен» (башҡа сығанаҡтар буйынса «Киноактерҙарҙы уҡытыу үҙәге») ойоштора. Мәктәп программаһында кинола уйнау, шулай уҡ кинотехникаһын үҙләштереүгә иғтибар йүнәлтелгән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
[[Файл:Abi_o_Rabi.jpg|мини|Ғолам Әли Сохраби һәм Мөхәммәт Зәррәби Оганес Оганяндың ''«Аби һәм Раби»'' фильмында, 1930 йыл]]
Ошо уҡ йылдарҙа Ованес Оганян (ул үҙе Мәскәүҙә кино белеме алған) Тәһранда тәүге киномәктәбен (Parvarešgāh-e ārtīstī-e sīnemā) аса. [[1931 йыл]]да Оганян беренсе тулы метражлы иран нәфис фильмы «Аби һәм Раби» (Ābi o rābi) төшөрә, был фильмда, дат серияһы римейкы, комедияла Харальд Мадсен һәм Карл Шёнстрём төп ролдәрҙә уйнай. Фильмда Оганян ролдәрен үҙенең студенттары башҡара. [[1934 йыл]]да төшөрөлгән Оганяндың икенсе фильмы «Хажи Аға, киноактёр» (Ḥājī Āqā āktor-e sīnemā) шулай уҡ комедия һәм шул ваҡыттағы Тәһран күренештәре, интерьерҙары һәм костюмдары менән ҡыҙыҡлы була. Әммә ул &quot;Аби һәм Раби&quot;ның коммерция уңышын ҡабатлай алмай, сөнки был ике ай ярым элек фарсы телендә тәүге тауышлы «Девушка-лурка» (Doḵtar-e Lor) фильмы сығыу менән бәйле.

=== 1930-сы һәм XX-се быуаттың һуңғы йылдары ===
1932 йылда кинематография фәндәре докторы исемен ала.

Артабан Һиндостанға ҡайта, унда 1947 йылға тиклем йәшәй, шунан һуң Иранға ҡайта&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Библиографик мәғлүмәттең дөрөҫлөгө мәсьәләһе ===
Йәмәғәт милекендә төрлө сығанаҡтарҙан бер-береһенән айырылып торған мәғлүмәттәр бар:

* Тыуған урыны [[Таулы Ҡарабах (регион)|Таулы Ҡарабах]] һәм [[Мәшһәд]] тип бирелгән ;
* Үлем сәбәбе [[1961 йыл]]да йөрәк өйәнәгенән тип һәм 1960 йылда үлеменең сәбәбен кабинетында үлтереү тип бирелә&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Оганяндың тормошо тураһында иң дөрөҫ мәғлүмәттәр [[Тәһран]] музейында булыуы ихтимал.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Арташес Патмагрян 

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Библиография ==
** Кино Армении и ВГИК. Владимир Малышев, 2019. [https://www.google.ru/books/edition/%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%BE_%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%B8_%D0%92%D0%93%D0%98%D0%9A/GJmdDwAAQBAJ?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%BE+%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8+%D0%B8+%D0%92%D0%93%D0%98%D0%9A&amp;printsec=frontcover URL]
** Iranian-Russian Encounters Empires and Revolutions Since 1800. [https://www.google.ru/books/edition/Iranian_Russian_Encounters/VCTipPJdKBwC?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=Ovanes+Ohanian&amp;pg=PA330&amp;printsec=frontcover URL]
** Women, Islam and cinema / Gnl Dnmez-Colin, Gönül Dönmez-Colin, Go nu l Do nmez-Colin, 2004. [https://www.google.ru/books/edition/Women_Islam_and_Cinema/pWhZ0hgH80cC?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=Ovanes+Ohanian&amp;pg=PA11&amp;printsec=frontcover URL]
** The New Wave Cinema in Iran A Critical Study / Parviz Jahed, 2022. [https://www.google.ru/books/edition/The_New_Wave_Cinema_in_Iran/mNRuEAAAQBAJ?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=Ovanes+Ohanian&amp;pg=PT48&amp;printsec=frontcover URL]

[[Категория:Иран кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1960 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1896 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>4gu42gczuguphvuuxtsqpv1mf2wlc1e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297103</id>
      <parentid>1297102</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:57:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Продюсерҙар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1297103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13539" sha1="j6vw5akrksa99n6c28q78n4qqqfwglt" xml:space="preserve">{{Ук}} '''Ованес Оганян''' (октябрь [[1896 йыл]] — сентябрь [[1960 йыл]]) — [[Әрмән теле|әрмән]] сығышлы — [[Фарсы теле|Иран]] кинорежиссёры, сценарист, продюсер, Иран кинематографияһына нигеҙ һалыусы. Ирандың тулы метражлы «Аби һәм Раби» имсемле үҙенең беренсе фильмын 1930 төшөрә&lt;ref&gt;''Gnl Dnmez-Colin, Gönül Dönmez-Colin, Go nu l Do nmez-Colin.'' Women, Islam and Cinema. — Reaktion Books, 2004-11-04. — 212 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-86189-220-1&lt;/nowiki&gt;. — [Архивировано 25 октября 2022 года.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Iran celebrates Cinema Day on Sep. 12 (англ.). ''Mehr News Agency'' (12 сентября 2017). — Перевод на русс.: «The first public screening in Iran took place in 1904. The first feature-length film, titled 'Abi and Rabi', was made in 1930 by Ovanes Ohanian». Дата обращения: 24 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cine iraní: 6 películas para adentrarse en su producción (исп.). ''Los Replicantes'' (4 июля 2021). — Перевод на русс.: «La primera película oficial llegó en el año 1930, con 'Abi va Rabi', un remake de una producción danesa sobre dos personas que montaban espectáculos dirigida por Ovanes Ohanian». Дата обращения: 24 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Художественный фильм «Аби и Раби». ''ParsToday''. — Часть в статье: Первым иранским художественным фильмом принято считать картину Аванеса Оганесяна «Аби и Раби». Дата обращения: 25 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;''Hamid Dabashi.'' Iranians love their cinema (англ.). ''aljazeera.com''. — Перевод на русс.: «In 1925, Ovanes Ohanian (1896—1960), a leading Iranian-Armenian filmmaker, established the first film school in Iran and in 1930, he made the first Iranian silent Film Haji Agha». Дата обращения: 24 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://books.google.com/books?id=pWhZ0hgH80cC&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;pg=PA11&amp;dq=Ovanes+Ohanian&amp;hl=ru|автор=Gnl Dnmez-Colin, Gönül Dönmez-Colin, Go nu l Do nmez-Colin|заглавие=Women, Islam and Cinema|год=2004-11-04|издательство=Reaktion Books|страниц=212|isbn=978-1-86189-220-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Феномен иранского кинематографа — Реальное время. ''realnoevremya.ru''. — Часть в статье: «Ованес Оганян снял первую игровую работу „Аби и Раби“ в 1931 году». Дата обращения: 24 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Nazanin Moayed.'' Revolution, Cinema: Iran after the Islamic revolution (англ.) &lt;small&gt;(недоступная ссылка — ''история'')&lt;/small&gt;. — Перевод на русс.: «The first production of the Iranian cinema was a silent movie named „Abi and Rabi“ directed by Ovanes Ohanian».&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://books.google.ru/books?id=VCTipPJdKBwC&amp;pg=PA330&amp;lpg=PA330&amp;dq=ovanes+ohanian+filmmaker&amp;source=bl&amp;ots=CFWROktlFM&amp;sig=ACfU3U1oCvCqRC9jGgF6xP2w0Iv97pOraQ&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjyqpO7h_r6AhWvlYsKHb_NCec4KBDoAXoECAQQAw#v=onepage&amp;q=ovanes%20ohanian%20filmmaker&amp;f=false|автор=Stephanie Cronin|заглавие=Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800|год=2013|издательство=Routledge|страниц=434|isbn=978-0-415-62433-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Stephanie Cronin.'' Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800. — Routledge, 2013. — 434 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-415-62433-6&lt;/nowiki&gt;. — [Архивировано 25 октября 2022 года.]&lt;/ref&gt;. 1925 йылда Иранда беренсе акино мәктәбен ойоштора&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;[[Һиндостан|​]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://telecinet.com/wp-content/uploads/2019/10/telekinet.2019.2.pp_.35-39.pdf|заглавие=Спутницкая Н.Ю., ВГИК в контексте мирового кинообразования|издание=|archivedate=2022-10-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221025004456/https://telecinet.com/wp-content/uploads/2019/10/telekinet.2019.2.pp_.35-39.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Сентиментальное, тонкое и эклектичное: почему вам стоит посмотреть иранское кино. — Часть в статье: «…армяно-иранский режиссёр Ованес Оганян открыл первую киношколу». Дата обращения: 24 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Һиндостанда беренсе актёрлыҡ мәктәбе һәм кинематографияһына нигеҙ һала. Төркмән кинематографияһының башланғысында тора&lt;ref&gt;Спутницкая Н. Ю., ВГИК в контексте мирового кинообразования. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Книга Кино Армении и ВГИК, Владимир Сергеевич Малышев. Дата обращения: 25 октября 2022.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Отец иранского кино Ованес Оганян (англ.). ''Армянский музей Москвы и культуры наций''. — Примечание: источник в основном копирует текст книги «Кино Армении и ВГИК» Владимира Малышева (ссылка на книгу Малышева присутствует на странице в виде примечания и в разделе «Библиография»). Дата обращения: 25 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Оганян [[Таулы Ҡарабах (регион)|Таулы Ҡарабахта]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 1896 йылдың 8 октябрендә (ҡайһы бер башҡа сығанаҡтар буйынса, [[Иран|Ирандың]] [[Мәшһәд]]&lt;ref&gt;Mashhad (перс.). ''دانشنامه مشهد'' (۱۳۹۴-۳-۲۸ ۱۳:۱۸:۳۶ +۰۴:۳۰). Дата обращения: 25 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mashhad — Famous People From Mashhad and Tus &amp;#x7C; Famous People Mashhad Tus. ''liquisearch.com''. Дата обращения: 25 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt; ҡалаһында) тыуған. 1919 йылда [[Ташкент]]та коммерция мәктәбен тамамлай, артабан [[Ашхабад]]та юридик белем ала, ә 1920 йылда Мәскәүҙә Дәүләт киномәктәбе студенты була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Карьераһы ==
1924 йылда Оганян [[Һиндостан]]да [[Калькутта]]ла була унда ул беренсе һинд актерлыҡ һәм кинематография мәктәбенә нигеҙ һала. Һуңынан ул [[Иран|Фарсыстанға]] күсә.

1925 йылда Мәскәүҙәге Иран илсеһе Оганянды Дәүләт киноинститутына уҡырға ебәрә. Тап шул саҡта, сығанаҡтар буйынса, ул [[Иран|Фарсыстанда]] киномәктәбе булдырыу идеяһын уйлай. 1928 йылға тиклем Дәүләт киноинститутында уҡый.

1928 йылда Оганян Революцион кинематография эшселәре ассоциацияһы (АРРК) ағзаһы була, ә 1928—1929 йылдарҙа, [[Төркмәнстан]]да нәфис фильмдар барлыҡҡа килгән ваҡытта, төркмән кинематографияһында эшләй.

1930 йылда Оганян [[Иран|Фарсыстанға]] юллана һәм, Дәүләт киноинститутындағы тәжрибәһенә таянып, [[Тәһран]]да беренсе Иран киномәктәбен — «Кинематография художество мәктәбен» (башҡа сығанаҡтар буйынса «Киноактерҙарҙы уҡытыу үҙәге») ойоштора. Мәктәп программаһында кинола уйнау, шулай уҡ кинотехникаһын үҙләштереүгә иғтибар йүнәлтелгән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
[[Файл:Abi_o_Rabi.jpg|мини|Ғолам Әли Сохраби һәм Мөхәммәт Зәррәби Оганес Оганяндың ''«Аби һәм Раби»'' фильмында, 1930 йыл]]
Ошо уҡ йылдарҙа Ованес Оганян (ул үҙе Мәскәүҙә кино белеме алған) Тәһранда тәүге киномәктәбен (Parvarešgāh-e ārtīstī-e sīnemā) аса. [[1931 йыл]]да Оганян беренсе тулы метражлы иран нәфис фильмы «Аби һәм Раби» (Ābi o rābi) төшөрә, был фильмда, дат серияһы римейкы, комедияла Харальд Мадсен һәм Карл Шёнстрём төп ролдәрҙә уйнай. Фильмда Оганян ролдәрен үҙенең студенттары башҡара. [[1934 йыл]]да төшөрөлгән Оганяндың икенсе фильмы «Хажи Аға, киноактёр» (Ḥājī Āqā āktor-e sīnemā) шулай уҡ комедия һәм шул ваҡыттағы Тәһран күренештәре, интерьерҙары һәм костюмдары менән ҡыҙыҡлы була. Әммә ул &quot;Аби һәм Раби&quot;ның коммерция уңышын ҡабатлай алмай, сөнки был ике ай ярым элек фарсы телендә тәүге тауышлы «Девушка-лурка» (Doḵtar-e Lor) фильмы сығыу менән бәйле.

=== 1930-сы һәм XX-се быуаттың һуңғы йылдары ===
1932 йылда кинематография фәндәре докторы исемен ала.

Артабан Һиндостанға ҡайта, унда 1947 йылға тиклем йәшәй, шунан һуң Иранға ҡайта&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Библиографик мәғлүмәттең дөрөҫлөгө мәсьәләһе ===
Йәмәғәт милекендә төрлө сығанаҡтарҙан бер-береһенән айырылып торған мәғлүмәттәр бар:

* Тыуған урыны [[Таулы Ҡарабах (регион)|Таулы Ҡарабах]] һәм [[Мәшһәд]] тип бирелгән ;
* Үлем сәбәбе [[1961 йыл]]да йөрәк өйәнәгенән тип һәм 1960 йылда үлеменең сәбәбен кабинетында үлтереү тип бирелә&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Оганяндың тормошо тураһында иң дөрөҫ мәғлүмәттәр [[Тәһран]] музейында булыуы ихтимал.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Арташес Патмагрян 

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Библиография ==
** Кино Армении и ВГИК. Владимир Малышев, 2019. [https://www.google.ru/books/edition/%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%BE_%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%B8_%D0%92%D0%93%D0%98%D0%9A/GJmdDwAAQBAJ?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%BE+%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8+%D0%B8+%D0%92%D0%93%D0%98%D0%9A&amp;printsec=frontcover URL]
** Iranian-Russian Encounters Empires and Revolutions Since 1800. [https://www.google.ru/books/edition/Iranian_Russian_Encounters/VCTipPJdKBwC?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=Ovanes+Ohanian&amp;pg=PA330&amp;printsec=frontcover URL]
** Women, Islam and cinema / Gnl Dnmez-Colin, Gönül Dönmez-Colin, Go nu l Do nmez-Colin, 2004. [https://www.google.ru/books/edition/Women_Islam_and_Cinema/pWhZ0hgH80cC?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=Ovanes+Ohanian&amp;pg=PA11&amp;printsec=frontcover URL]
** The New Wave Cinema in Iran A Critical Study / Parviz Jahed, 2022. [https://www.google.ru/books/edition/The_New_Wave_Cinema_in_Iran/mNRuEAAAQBAJ?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=Ovanes+Ohanian&amp;pg=PT48&amp;printsec=frontcover URL]

[[Категория:Иран кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1960 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1896 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Продюсерҙар]]</text>
      <sha1>j6vw5akrksa99n6c28q78n4qqqfwglt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297104</id>
      <parentid>1297103</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:58:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Сценаристар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1297104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13585" sha1="d3tcb723wgs59r7aeqycry6zdfwrzdx" xml:space="preserve">{{Ук}} '''Ованес Оганян''' (октябрь [[1896 йыл]] — сентябрь [[1960 йыл]]) — [[Әрмән теле|әрмән]] сығышлы — [[Фарсы теле|Иран]] кинорежиссёры, сценарист, продюсер, Иран кинематографияһына нигеҙ һалыусы. Ирандың тулы метражлы «Аби һәм Раби» имсемле үҙенең беренсе фильмын 1930 төшөрә&lt;ref&gt;''Gnl Dnmez-Colin, Gönül Dönmez-Colin, Go nu l Do nmez-Colin.'' Women, Islam and Cinema. — Reaktion Books, 2004-11-04. — 212 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-86189-220-1&lt;/nowiki&gt;. — [Архивировано 25 октября 2022 года.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Iran celebrates Cinema Day on Sep. 12 (англ.). ''Mehr News Agency'' (12 сентября 2017). — Перевод на русс.: «The first public screening in Iran took place in 1904. The first feature-length film, titled 'Abi and Rabi', was made in 1930 by Ovanes Ohanian». Дата обращения: 24 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cine iraní: 6 películas para adentrarse en su producción (исп.). ''Los Replicantes'' (4 июля 2021). — Перевод на русс.: «La primera película oficial llegó en el año 1930, con 'Abi va Rabi', un remake de una producción danesa sobre dos personas que montaban espectáculos dirigida por Ovanes Ohanian». Дата обращения: 24 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Художественный фильм «Аби и Раби». ''ParsToday''. — Часть в статье: Первым иранским художественным фильмом принято считать картину Аванеса Оганесяна «Аби и Раби». Дата обращения: 25 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;''Hamid Dabashi.'' Iranians love their cinema (англ.). ''aljazeera.com''. — Перевод на русс.: «In 1925, Ovanes Ohanian (1896—1960), a leading Iranian-Armenian filmmaker, established the first film school in Iran and in 1930, he made the first Iranian silent Film Haji Agha». Дата обращения: 24 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://books.google.com/books?id=pWhZ0hgH80cC&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;pg=PA11&amp;dq=Ovanes+Ohanian&amp;hl=ru|автор=Gnl Dnmez-Colin, Gönül Dönmez-Colin, Go nu l Do nmez-Colin|заглавие=Women, Islam and Cinema|год=2004-11-04|издательство=Reaktion Books|страниц=212|isbn=978-1-86189-220-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Феномен иранского кинематографа — Реальное время. ''realnoevremya.ru''. — Часть в статье: «Ованес Оганян снял первую игровую работу „Аби и Раби“ в 1931 году». Дата обращения: 24 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Nazanin Moayed.'' Revolution, Cinema: Iran after the Islamic revolution (англ.) &lt;small&gt;(недоступная ссылка — ''история'')&lt;/small&gt;. — Перевод на русс.: «The first production of the Iranian cinema was a silent movie named „Abi and Rabi“ directed by Ovanes Ohanian».&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://books.google.ru/books?id=VCTipPJdKBwC&amp;pg=PA330&amp;lpg=PA330&amp;dq=ovanes+ohanian+filmmaker&amp;source=bl&amp;ots=CFWROktlFM&amp;sig=ACfU3U1oCvCqRC9jGgF6xP2w0Iv97pOraQ&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjyqpO7h_r6AhWvlYsKHb_NCec4KBDoAXoECAQQAw#v=onepage&amp;q=ovanes%20ohanian%20filmmaker&amp;f=false|автор=Stephanie Cronin|заглавие=Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800|год=2013|издательство=Routledge|страниц=434|isbn=978-0-415-62433-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Stephanie Cronin.'' Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800. — Routledge, 2013. — 434 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-415-62433-6&lt;/nowiki&gt;. — [Архивировано 25 октября 2022 года.]&lt;/ref&gt;. 1925 йылда Иранда беренсе акино мәктәбен ойоштора&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;[[Һиндостан|​]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://telecinet.com/wp-content/uploads/2019/10/telekinet.2019.2.pp_.35-39.pdf|заглавие=Спутницкая Н.Ю., ВГИК в контексте мирового кинообразования|издание=|archivedate=2022-10-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221025004456/https://telecinet.com/wp-content/uploads/2019/10/telekinet.2019.2.pp_.35-39.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Сентиментальное, тонкое и эклектичное: почему вам стоит посмотреть иранское кино. — Часть в статье: «…армяно-иранский режиссёр Ованес Оганян открыл первую киношколу». Дата обращения: 24 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Һиндостанда беренсе актёрлыҡ мәктәбе һәм кинематографияһына нигеҙ һала. Төркмән кинематографияһының башланғысында тора&lt;ref&gt;Спутницкая Н. Ю., ВГИК в контексте мирового кинообразования. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Книга Кино Армении и ВГИК, Владимир Сергеевич Малышев. Дата обращения: 25 октября 2022.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Отец иранского кино Ованес Оганян (англ.). ''Армянский музей Москвы и культуры наций''. — Примечание: источник в основном копирует текст книги «Кино Армении и ВГИК» Владимира Малышева (ссылка на книгу Малышева присутствует на странице в виде примечания и в разделе «Библиография»). Дата обращения: 25 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Оганян [[Таулы Ҡарабах (регион)|Таулы Ҡарабахта]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 1896 йылдың 8 октябрендә (ҡайһы бер башҡа сығанаҡтар буйынса, [[Иран|Ирандың]] [[Мәшһәд]]&lt;ref&gt;Mashhad (перс.). ''دانشنامه مشهد'' (۱۳۹۴-۳-۲۸ ۱۳:۱۸:۳۶ +۰۴:۳۰). Дата обращения: 25 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mashhad — Famous People From Mashhad and Tus &amp;#x7C; Famous People Mashhad Tus. ''liquisearch.com''. Дата обращения: 25 октября 2022. Архивировано 25 октября 2022 года.&lt;/ref&gt; ҡалаһында) тыуған. 1919 йылда [[Ташкент]]та коммерция мәктәбен тамамлай, артабан [[Ашхабад]]та юридик белем ала, ә 1920 йылда Мәскәүҙә Дәүләт киномәктәбе студенты була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Карьераһы ==
1924 йылда Оганян [[Һиндостан]]да [[Калькутта]]ла була унда ул беренсе һинд актерлыҡ һәм кинематография мәктәбенә нигеҙ һала. Һуңынан ул [[Иран|Фарсыстанға]] күсә.

1925 йылда Мәскәүҙәге Иран илсеһе Оганянды Дәүләт киноинститутына уҡырға ебәрә. Тап шул саҡта, сығанаҡтар буйынса, ул [[Иран|Фарсыстанда]] киномәктәбе булдырыу идеяһын уйлай. 1928 йылға тиклем Дәүләт киноинститутында уҡый.

1928 йылда Оганян Революцион кинематография эшселәре ассоциацияһы (АРРК) ағзаһы була, ә 1928—1929 йылдарҙа, [[Төркмәнстан]]да нәфис фильмдар барлыҡҡа килгән ваҡытта, төркмән кинематографияһында эшләй.

1930 йылда Оганян [[Иран|Фарсыстанға]] юллана һәм, Дәүләт киноинститутындағы тәжрибәһенә таянып, [[Тәһран]]да беренсе Иран киномәктәбен — «Кинематография художество мәктәбен» (башҡа сығанаҡтар буйынса «Киноактерҙарҙы уҡытыу үҙәге») ойоштора. Мәктәп программаһында кинола уйнау, шулай уҡ кинотехникаһын үҙләштереүгә иғтибар йүнәлтелгән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
[[Файл:Abi_o_Rabi.jpg|мини|Ғолам Әли Сохраби һәм Мөхәммәт Зәррәби Оганес Оганяндың ''«Аби һәм Раби»'' фильмында, 1930 йыл]]
Ошо уҡ йылдарҙа Ованес Оганян (ул үҙе Мәскәүҙә кино белеме алған) Тәһранда тәүге киномәктәбен (Parvarešgāh-e ārtīstī-e sīnemā) аса. [[1931 йыл]]да Оганян беренсе тулы метражлы иран нәфис фильмы «Аби һәм Раби» (Ābi o rābi) төшөрә, был фильмда, дат серияһы римейкы, комедияла Харальд Мадсен һәм Карл Шёнстрём төп ролдәрҙә уйнай. Фильмда Оганян ролдәрен үҙенең студенттары башҡара. [[1934 йыл]]да төшөрөлгән Оганяндың икенсе фильмы «Хажи Аға, киноактёр» (Ḥājī Āqā āktor-e sīnemā) шулай уҡ комедия һәм шул ваҡыттағы Тәһран күренештәре, интерьерҙары һәм костюмдары менән ҡыҙыҡлы була. Әммә ул &quot;Аби һәм Раби&quot;ның коммерция уңышын ҡабатлай алмай, сөнки был ике ай ярым элек фарсы телендә тәүге тауышлы «Девушка-лурка» (Doḵtar-e Lor) фильмы сығыу менән бәйле.

=== 1930-сы һәм XX-се быуаттың һуңғы йылдары ===
1932 йылда кинематография фәндәре докторы исемен ала.

Артабан Һиндостанға ҡайта, унда 1947 йылға тиклем йәшәй, шунан һуң Иранға ҡайта&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Библиографик мәғлүмәттең дөрөҫлөгө мәсьәләһе ===
Йәмәғәт милекендә төрлө сығанаҡтарҙан бер-береһенән айырылып торған мәғлүмәттәр бар:

* Тыуған урыны [[Таулы Ҡарабах (регион)|Таулы Ҡарабах]] һәм [[Мәшһәд]] тип бирелгән ;
* Үлем сәбәбе [[1961 йыл]]да йөрәк өйәнәгенән тип һәм 1960 йылда үлеменең сәбәбен кабинетында үлтереү тип бирелә&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Оганяндың тормошо тураһында иң дөрөҫ мәғлүмәттәр [[Тәһран]] музейында булыуы ихтимал.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Арташес Патмагрян 

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Библиография ==
** Кино Армении и ВГИК. Владимир Малышев, 2019. [https://www.google.ru/books/edition/%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%BE_%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%B8_%D0%92%D0%93%D0%98%D0%9A/GJmdDwAAQBAJ?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%BE+%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8+%D0%B8+%D0%92%D0%93%D0%98%D0%9A&amp;printsec=frontcover URL]
** Iranian-Russian Encounters Empires and Revolutions Since 1800. [https://www.google.ru/books/edition/Iranian_Russian_Encounters/VCTipPJdKBwC?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=Ovanes+Ohanian&amp;pg=PA330&amp;printsec=frontcover URL]
** Women, Islam and cinema / Gnl Dnmez-Colin, Gönül Dönmez-Colin, Go nu l Do nmez-Colin, 2004. [https://www.google.ru/books/edition/Women_Islam_and_Cinema/pWhZ0hgH80cC?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=Ovanes+Ohanian&amp;pg=PA11&amp;printsec=frontcover URL]
** The New Wave Cinema in Iran A Critical Study / Parviz Jahed, 2022. [https://www.google.ru/books/edition/The_New_Wave_Cinema_in_Iran/mNRuEAAAQBAJ?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=Ovanes+Ohanian&amp;pg=PT48&amp;printsec=frontcover URL]

[[Категория:Иран кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1960 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1896 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Продюсерҙар]]
[[Категория:Сценаристар]]</text>
      <sha1>d3tcb723wgs59r7aeqycry6zdfwrzdx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Ованес Оганян</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200916</id>
    <revision>
      <id>1297106</id>
      <timestamp>2026-05-16T05:59:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Ованесян, Оганес|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}  [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 05:58, 16 май 2026 (UTC)</comment>
      <origin>1297106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="403" sha1="39kga7829etnvr4ipz2camiz4satsut" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Ованесян, Оганес|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 05:58, 16 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>39kga7829etnvr4ipz2camiz4satsut</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297107</id>
      <parentid>1297106</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T06:01:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1297107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="403" sha1="apcsu7fva2hhk7a92g62kzpkqi9lx4g" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Оганесян, Ованен|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 05:58, 16 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>apcsu7fva2hhk7a92g62kzpkqi9lx4g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297108</id>
      <parentid>1297107</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T06:02:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1297108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="399" sha1="nfe3rtqgdsll74e8vdv7w7svjtigd4c" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Оганян, Ованес|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 05:58, 16 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>nfe3rtqgdsll74e8vdv7w7svjtigd4c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Диэлектрик</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200917</id>
    <revision>
      <id>1297112</id>
      <timestamp>2026-05-16T07:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/153140718|Диэлектрик]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1297112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19481" sha1="e65tgstr1rq6s03m8o3nahyqtbma5of" xml:space="preserve">
[[Файл:Capacitor_schematic_with_dielectric-ru.svg|мини|300x300пкс|Диэлектриклы параллель пластиналы конденсаторҙың схемаһы.  МайҙаныA {\displaystyle A} булған ике пластина d 

{\displaystyle d} алыҫлығында урынлашҡандар. Пластиналарҙа ±𝑄 заряды булғанда, пластиналар араһында 𝐸 электр ҡыры барлыҡҡа килә. Диэлектрик үҙенең молекулаларында һәм атомдарында зарядтарҙың күсеүе арҡаһында поляризацияла, дөйөм эске ҡырҙы кәметә һәм конденсаторҙың электр һыйҙырышлығын арттыра.]]
'''Диэлектрик''' (изолятор) ( {{Lang-grc|διά}} «аша; айырым», һәм {{Lang-grc|[[wikt:ἤλεκτρον#Древнегреческий|ἤλεκτρον]]}}Янтарь (Янтарь,  — &quot; [[Гәрәбә|янтарь]] &quot;) — [[Электр тогы|электр тогын]] сағыштырмаса насар үткәреүсе матдә ( материал ). Диэлектриктарҙың электр үҙенсәлектәре уларҙың тышҡы электр ҡырында полярлашыу һәләте менән билдәләнә. Был терминды фәнгә инглиз [[Майкл Фарадей|физигы]] [[Майкл Фарадей|М.Фарадей]] индерә &lt;ref name=&quot;ФЭ1&quot;&gt;{{Китап|автор=Леванюк А. П.|часть=Диэлектрики|ссылка часть=http://www.femto.com.ua/articles/part_1/1096.html|заглавие=[[Физическая энциклопедия]]|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]]|издание=|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия]]|год=1988|том=1|страницы=694—698|страниц=704|серия=|isbn=|тираж=100000}}&lt;/ref&gt; .

Диэлектрикта ирекле заряд ташыусылар концентрацияһы 10 &lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; см &lt;sup&gt;−3&lt;/sup&gt; -тән артмай. Электродинамикала диэлектрик — ҡаралған [[:ru:Электромагнитные_колебания|йышлыҡта]] диэлектрик юғалтыу тангенсының ҙур булмаған ҡиммәте булған мөхит ( &lt;math&gt;\mathrm{tg}\, \delta \ll1&lt;/math&gt; ) , бындай мөхиттә үткәреү тогының көсө күсереү тогының көсөнән күпкә кәмерәк.

«Идеаль диэлектрик» тип беҙ &lt;math&gt;\mathrm{tg}\, \delta=0&lt;/math&gt; ҡиммәте булған мөхитте күҙ уңында тотабыҙ. Башҡа диэлектриктарҙы «ысын» йәки «юғалтыулы» (мөхит) диэлектриктар тип атайҙар. Ҡаты матдәләрҙең зона теорияһы күҙлегенән ҡарағанда, диэлектрик — тыйылған зонаның киңлеге 3 эВ -тан ашыу булған матдә.

Диэлектрик үҙенсәлектәрҙе өйрәнеү материалдарҙа электр һәм магнит энергияһын һаҡлау һәм таратыуға ҡағыла&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Dielectric study on mixtures of ionic liquids|издание={{Нп3|Scientific Reports|Sci. Rep.|en|Scientific Reports}}|том=7|номер=1|страницы=7463|doi=10.1038/s41598-017-07982-3|pmid=28785071|arxiv=1703.05625|bibcode=2017NatSR...7.7463T|автор=Thoms, E.; Sippel, P.; et., al.|год=2017|язык=en|тип=journal}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Dielectric study on mixtures of ionic liquids|издание={{Нп3|Scientific Reports|Sci. Rep.|en|Scientific Reports}}|том=7|номер=1|страницы=7463|doi=10.1038/s41598-017-07982-3|pmid=28785071|arxiv=1703.05625|bibcode=2017NatSR...7.7463T|автор=Thoms, E.; Sippel, P.; et., al.|год=2017|язык=en|тип=journal}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Dielectric study on mixtures of ionic liquids|издание={{Нп3|Scientific Reports|Sci. Rep.|en|Scientific Reports}}|том=7|номер=1|страницы=7463|doi=10.1038/s41598-017-07982-3|pmid=28785071|arxiv=1703.05625|bibcode=2017NatSR...7.7463T|автор=Thoms, E.; Sippel, P.; et., al.|год=2017|язык=en|тип=journal}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Recovery of Alumina Nanocapacitors after High Voltage Breakdown|издание={{Нп3|Scientific Reports|Sci. Rep.|en|Scientific Reports}}|том=7|номер=1|страницы=932|doi=10.1038/s41598-017-01007-9|pmid=28428625|bibcode=2017NatSR...7..932B|язык=en|тип=journal|автор=Belkin, A.; Bezryadin, A.; Hendren, L.; Hubler, A.|год=2017}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Recovery of Alumina Nanocapacitors after High Voltage Breakdown|издание={{Нп3|Scientific Reports|Sci. Rep.|en|Scientific Reports}}|том=7|номер=1|страницы=932|doi=10.1038/s41598-017-01007-9|pmid=28428625|bibcode=2017NatSR...7..932B|язык=en|тип=journal|автор=Belkin, A.; Bezryadin, A.; Hendren, L.; Hubler, A.|год=2017}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Recovery of Alumina Nanocapacitors after High Voltage Breakdown|издание={{Нп3|Scientific Reports|Sci. Rep.|en|Scientific Reports}}|том=7|номер=1|страницы=932|doi=10.1038/s41598-017-01007-9|pmid=28428625|bibcode=2017NatSR...7..932B|язык=en|тип=journal|автор=Belkin, A.; Bezryadin, A.; Hendren, L.; Hubler, A.|год=2017}}&lt;/ref&gt; . Диэлектрик төшөнсәһе электроникала, оптикала, ҡаты матдә физикаһында һәм күҙәнәк биофизикаһында төрлө күренештәрҙе аңлатыу өсөн мөһим.

== Терминология ==
Әгәр ҙә «изолятор» термины түбән электр үткәреүсәнлеген күҙ уңында тотһа, «диэлектрик» ғәҙәттә юғары поляризацияланыусы материалдарҙы аңлата.. Һуңғыһы сағыштырма диэлектрик үткәреүсәнлек тип аталған һан менән күрһәтелә «Изолятор» термины ғәҙәттә электр үткәрмәүсәнлеген билдәләү өсөн ҡулланыла, ә «диэлектрик» термины материалдың поляризация аша энергия туплау һәләтен һыҙыҡ өҫтөнә алыу өсөн ҡулланыла.

«Диелектрик» терминын Уильям Уэуэлл Майкл Фарадей үтенесенә яуап итеп уйлап сығара&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Biographical Encyclopedia of Scientists|издательство=[[CRC Press]]|год=1994|isbn=978-0-7503-0287-6|страницы=943|автор=Daintith, J.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;James, Frank A. J. L., editor. The Correspondence of Michael Faraday, Volume 3, 1841—1848, {{Cite web|access-date=2012-05-18|accessdate=2016-12-23|url-status=dead}} The Institution of Electrical Engineers, London, United Kingdom, 1996. {{ISBN|0-86341-250-5}}&lt;/ref&gt;. Идеаль диэлектрик — нуль электр үткәреүсәнлеге булған материал&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://books.google.com/books?id=ZecSEXlJE0YC&amp;pg=PA21|заглавие=Microwave Engineering – R. S. Rao (Prof.)|alleseiten=2020-04-04}}&lt;/ref&gt; .

== Физик үҙенсәлектәре ==
Шартлы рәүештә үткәргестәр — сағыштырма электр ҡаршылығы ρ &amp;#x3C; 10 &lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt; Ом м булған материалдар, ә диэлектриктар — ρ &amp;#x3E; 10 &lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; Ом м булған материалдар. Яҡшы үткәргестәрҙең сағыштырма ҡаршылығы 10 &lt;sup&gt;−8&lt;/sup&gt; Ом м тиклем түбән булыуы мөмкин, ә иң яҡшы диэлектриктарҙыҡы 10 &lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; Ом м-ҙан артып китә ала. [[Ярым үткәргес|Ярымүткәргестәрҙең сағыштырма ҡаршылығы,]] материалдың төҙөлөшөнә һәм составына, шулай уҡ тирә-яҡ мөхит шарттарына ҡарап, 10 &lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt; -10 &lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; Ом м диапазонында үҙгәрергә мөмкин.

[[Металдар]] электр тогын яҡшы үткәрә. 105 [[Химик элемент|химик элементтың]] 25-е генә металл булмаған, 12 элемент ярым үткәргес үҙенсәлектәре күрһәтә ала. Әммә элементар матдәләрҙән тыш, үткәргес, ярымүткәргес йәки диэлектрик үҙенсәлектәре булған  меңләгән [[Химик ҡушылмалар|химик берләшмәләр]], эретмәләр, һәм композиттар билдәле. Төрлө класлы материалдарҙағы сағыштырма ҡаршылыҡ ҡиммәттәре араһында аныҡ сик ҡуйыу ҡыйын. Мәҫәлән, күп кенә ярымүткәргестәр түбән температурала үҙҙәрен диэлектриктар кеүек тота. Шул уҡ ваҡытта диэлектриктар ныҡ йылытҡанда ярым үткәргес үҙенсәлектәре күрһәтә ала. Сифат айырмаһы шунда: металдар өсөн үткәргес хәл нигеҙ хәле булып тора, ә ярымүткәргестәр һәм диэлектриктар өсөн ҡуҙғытылған хәл.

[[Радиотехника]] үҫеше радиойышлыҡтарҙа махсус электромагнит үҙенсәлектәрен кәрәкле физик һәм механик параметрҙар менән берләштергән материалдар булдырыуҙы талап итә. Бындай материалдар юғары йышлыҡлы материалдар тип атала. Материалдарҙың электр, магнит һәм механик үҙенсәлектәрен, шулай уҡ ҡартайыу сәбәптәрен аңлау өсөн уларҙың химик һәм фаза составын, атом төҙөлөшөн, структур дефекттарын белергә кәрәк.

== Параметрҙар ==
Диэлектриктарҙың параметрҙары уларҙың механик (һығылмалылығын, ныҡлығын, ҡатылығын, йәбешкәклеген), йылылыҡ (йылылыҡ киңәйеүен, йылылыҡ һыйҙырышлылығын, йылылыҡ үткәргеслеген), электр (электр үткәреүсәнлеген, поляризацияһын, энергияны йотоуын, электр ныҡлығын), магнит, оптик үҙенсәлектәрен билдәләй, шулай уҡ уларҙың электр ҡыры, механик көсөргәнеш, температура тәьҫиренә электр, механик, йылылыҡ яуаптарын билдәләй{{Sfn|Рез|1989|страницы=18}} .

== Миҫалдар ==
Диэлектриктарға төрлө газдар, шыйыҡсалар, мәҫәлән, майҙар, [[Быяла|быялалар]], төрлө [[ыҫмала]]&lt;nowiki/&gt;лар, [[пластмассалар]], һ.б. инә.

Деионлаштырылған һыуҙың (шулай уҡ ҡарағыҙ: [[:ru:Бидистиллят|бидистиллят]] ) сағыштырма ҡаршылығы 18 МОм см тәшкил итә.

Диэлектриктарға шулай уҡ параэлектриктар — спонтан поляризацияһы булмаған, температура күтәрелеү менән сағыштырма үткәреүсәнлеге кәмегән һыҙыҡлы булмаған диэлектриктар инә (стронций, калий, кадмий титанаттары; Кюри температураһынан юғарыраҡ сегнетоэлектриктар).

Бер нисә диэлектрик ҡыҙыҡлы физик үҙенсәлектәр күрһәтә. Улар араһында электреттар, пьезоэлектриктар, пироэлектриктар, [[:ru:Сегнетоэластики|сегнетоэластик]]&lt;nowiki/&gt;тар, [[:ru:Сегнетоэлектрик|сегнетоэлектрик]]&lt;nowiki/&gt;тар, релаксорҙар һәм [[:ru:Сегнетомагнетики|сегнето]]&lt;nowiki/&gt;магниттар бар.

== Ҡулланыу ==
Электротехник материалдарының иң киң кластарының береһенең диэлектриктарын ҡулланғанда пассив һәм шулай уҡ актив үҙенсәлектәрҙе лә ҡулланыу кәрәклеге ярайһы уҡ асыҡлана.

Диэлектриктар изоляция материалдары булараҡ ҡына ҡулланылмай.

=== Пассив үҙенсәлектәре ===
[[Электр конденсаторы|1990]] йылдарҙа был йүнәлештәге эшмәкәрлекте үҫтереүҙең төп маҡсаты булып диэлектрик материалдарҙы файҙаланыу тора. Диэлектрик материалдарҙың пассив үҙенсәлектәре уларҙы электр изоляцияһы материалдары һәм ғәҙәти типтағы конденсатор диэлектриктары сифатында ҡулланғанда ҡулланыла. Электр изоляторҙары — электр зарядының ағыуын булдырмаусы диэлектриктар, йәғни улар электр схемаларын бер-береһенән айырыу йәки ҡоролма, приборҙар һәм аппараттарҙың ток үткәреүсе өлөштәрен үткәргес, әммә ток үткәрмәгән өлөштәрҙән (корпустан, ерҙән) айырыу өсөн ҡулланыла. Был осраҡтарҙа , материалдың [[:ru:Диэлектрическая_проницаемость|диэлектри]]&lt;nowiki/&gt;к үткәреүсәнлеге мөһим түгел йәки паразит һыйҙырышлыҡтарҙы схемаға индереүҙән ҡотолоу өсөн мөмкин тиклем бәләкәйерәк булырға тейеш. Әгәр ҙә материал бирелгән һыйҙырышлы һәм минималь үлсәмле конденсатор өсөн диэлектрик булараҡ ҡулланыла икән, тимәк, башҡа бөтә шарттар тигеҙ булғанда, был материалдың юғары диэлектрик үткәреүсәнлеге булыуы кәрәк.

=== Диэлектриктарҙың актив үҙенсәлектәре ===
Әүҙем диэлектриктар булып, диэлектрик үҙенсәлектәре ҡулланылған көсөргәнеш һәм тышҡы мөхит йоғонтоһона бәйле булған [[:ru:Сегнетоэлектрик|сегнетоэлектрик]]&lt;nowiki/&gt;тар, пьезоэлектриктар, пироэлектриктар, [[Электролюминофоры|электролюминесцент материалдар]], лазер техникаһында нур таратыусылар һәм ҡапҡастар өсөн материалдар,, электреттар һ.б торалар.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* {{БСЭ3|заглавие=Диэлектрик}}
* [http://electricalschool.info/spravochnik/material/561-kharakteristiki-jelektroizoljacionnykh.html Характеристики электроизоляционных материалов]
* [https://www.youtube.com/watch?v=0BipN0VBn_8 Производство диэлектриков]

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|автор=Поплавко Ю. М.|заглавие=Физика диэлектриков|место=Киев|издательство=Вища школа|год=1980|страниц=400|isbn=|серия=Учебное пособие для вузов|ref=Pop}}
* {{Китап|автор=Рез И. С., Поплавко Ю. М.|заглавие=Диэлектрики. Основные свойства и применения в электронике|место=М.|издательство=Радио и связь|год=1989|страниц=288|isbn=5-256-00235-X|ref=Рез}}
* {{Китап|автор=[[Богородицкий, Николай Петрович|Богородицкий Н. П.]], [[Волокобинский, Юрий Михайлович|Волокобинский Ю. М.]], [[Воробьёв, Александр Акимович|Воробьев А. А.]], [[Тареев, Борис Михайлович|Тареев Б. М.]]|заглавие=Теория диэлектриков|место=М.Л.|издательство=Энергия|год=1965|страниц=344|тираж=10000|isbn=|ref=Бог}}
* {{Китап|автор=[[Орешкин, Павел Тимофеевич|Орешкин П. Т.]]|заглавие=Физика полупроводников и диэлектриков|место=М.|издательство=Высшая школа|год=1977|страниц=448|тираж=22000|isbn=|ref=Оре}}
* ''Горелик С. С., Дашевский В. Я.'' Материаловедение полупроводников и диэлектриков. — М., Металлургия, 1988. — 574 с.
* ''Киселёв В. Ф.'' Поверхностные явления в полупроводниках и диэлектриках. — М., Наука, 1970. — Тираж 7800 экз. — 399 с.
* ''Флоренский П. А.'' Диэлектрики и их техническое применение. Ч. 1 : Общие свойства диэлектриков. — М.: Р. И. О. ГЛАВЭЛЕКТРО ВСНХ. 1924.
* Радиационно-индуцированные процессы в широкозонных нестехиометрических оксидных диэлектриках / ''С. В. Никифоров, В. С. Кортов''. - Москва : Техносфера, 2017. - 271 с.- (Мир физики и техники); ISBN 978-5-94836-490-2</text>
      <sha1>e65tgstr1rq6s03m8o3nahyqtbma5of</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297113</id>
      <parentid>1297112</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T07:02:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1297113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19487" sha1="h1ndektm4764xrfc7mzsifp6qtfehax" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Capacitor_schematic_with_dielectric-ru.svg|мини|300x300пкс|Диэлектриклы параллель пластиналы конденсаторҙың схемаһы.  МайҙаныA {\displaystyle A} булған ике пластина d {\displaystyle d} алыҫлығында урынлашҡандар. Пластиналарҙа ±𝑄 заряды булғанда, пластиналар араһында 𝐸 электр ҡыры барлыҡҡа килә. Диэлектрик үҙенең молекулаларында һәм атомдарында зарядтарҙың күсеүе арҡаһында поляризацияла, дөйөм эске ҡырҙы кәметә һәм конденсаторҙың электр һыйҙырышлығын арттыра.]]
'''Диэлектрик''' (изолятор) ( {{Lang-grc|διά}} «аша; айырым», һәм {{Lang-grc|[[wikt:ἤλεκτρον#Древнегреческий|ἤλεκτρον]]}}Янтарь (Янтарь,  — &quot; [[Гәрәбә|янтарь]] &quot;) — [[Электр тогы|электр тогын]] сағыштырмаса насар үткәреүсе матдә ( материал ). Диэлектриктарҙың электр үҙенсәлектәре уларҙың тышҡы электр ҡырында полярлашыу һәләте менән билдәләнә. Был терминды фәнгә инглиз [[Майкл Фарадей|физигы]] [[Майкл Фарадей|М.Фарадей]] индерә &lt;ref name=&quot;ФЭ1&quot;&gt;{{Китап|автор=Леванюк А. П.|часть=Диэлектрики|ссылка часть=http://www.femto.com.ua/articles/part_1/1096.html|заглавие=[[Физическая энциклопедия]]|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]]|издание=|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия]]|год=1988|том=1|страницы=694—698|страниц=704|серия=|isbn=|тираж=100000}}&lt;/ref&gt; .

Диэлектрикта ирекле заряд ташыусылар концентрацияһы 10 &lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; см &lt;sup&gt;−3&lt;/sup&gt; -тән артмай. Электродинамикала диэлектрик — ҡаралған [[:ru:Электромагнитные_колебания|йышлыҡта]] диэлектрик юғалтыу тангенсының ҙур булмаған ҡиммәте булған мөхит ( &lt;math&gt;\mathrm{tg}\, \delta \ll1&lt;/math&gt; ) , бындай мөхиттә үткәреү тогының көсө күсереү тогының көсөнән күпкә кәмерәк.

«Идеаль диэлектрик» тип беҙ &lt;math&gt;\mathrm{tg}\, \delta=0&lt;/math&gt; ҡиммәте булған мөхитте күҙ уңында тотабыҙ. Башҡа диэлектриктарҙы «ысын» йәки «юғалтыулы» (мөхит) диэлектриктар тип атайҙар. Ҡаты матдәләрҙең зона теорияһы күҙлегенән ҡарағанда, диэлектрик — тыйылған зонаның киңлеге 3 эВ -тан ашыу булған матдә.

Диэлектрик үҙенсәлектәрҙе өйрәнеү материалдарҙа электр һәм магнит энергияһын һаҡлау һәм таратыуға ҡағыла&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Dielectric study on mixtures of ionic liquids|издание={{Нп3|Scientific Reports|Sci. Rep.|en|Scientific Reports}}|том=7|номер=1|страницы=7463|doi=10.1038/s41598-017-07982-3|pmid=28785071|arxiv=1703.05625|bibcode=2017NatSR...7.7463T|автор=Thoms, E.; Sippel, P.; et., al.|год=2017|язык=en|тип=journal}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Dielectric study on mixtures of ionic liquids|издание={{Нп3|Scientific Reports|Sci. Rep.|en|Scientific Reports}}|том=7|номер=1|страницы=7463|doi=10.1038/s41598-017-07982-3|pmid=28785071|arxiv=1703.05625|bibcode=2017NatSR...7.7463T|автор=Thoms, E.; Sippel, P.; et., al.|год=2017|язык=en|тип=journal}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Dielectric study on mixtures of ionic liquids|издание={{Нп3|Scientific Reports|Sci. Rep.|en|Scientific Reports}}|том=7|номер=1|страницы=7463|doi=10.1038/s41598-017-07982-3|pmid=28785071|arxiv=1703.05625|bibcode=2017NatSR...7.7463T|автор=Thoms, E.; Sippel, P.; et., al.|год=2017|язык=en|тип=journal}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Recovery of Alumina Nanocapacitors after High Voltage Breakdown|издание={{Нп3|Scientific Reports|Sci. Rep.|en|Scientific Reports}}|том=7|номер=1|страницы=932|doi=10.1038/s41598-017-01007-9|pmid=28428625|bibcode=2017NatSR...7..932B|язык=en|тип=journal|автор=Belkin, A.; Bezryadin, A.; Hendren, L.; Hubler, A.|год=2017}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Recovery of Alumina Nanocapacitors after High Voltage Breakdown|издание={{Нп3|Scientific Reports|Sci. Rep.|en|Scientific Reports}}|том=7|номер=1|страницы=932|doi=10.1038/s41598-017-01007-9|pmid=28428625|bibcode=2017NatSR...7..932B|язык=en|тип=journal|автор=Belkin, A.; Bezryadin, A.; Hendren, L.; Hubler, A.|год=2017}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Recovery of Alumina Nanocapacitors after High Voltage Breakdown|издание={{Нп3|Scientific Reports|Sci. Rep.|en|Scientific Reports}}|том=7|номер=1|страницы=932|doi=10.1038/s41598-017-01007-9|pmid=28428625|bibcode=2017NatSR...7..932B|язык=en|тип=journal|автор=Belkin, A.; Bezryadin, A.; Hendren, L.; Hubler, A.|год=2017}}&lt;/ref&gt; . Диэлектрик төшөнсәһе электроникала, оптикала, ҡаты матдә физикаһында һәм күҙәнәк биофизикаһында төрлө күренештәрҙе аңлатыу өсөн мөһим.

== Терминология ==
Әгәр ҙә «изолятор» термины түбән электр үткәреүсәнлеген күҙ уңында тотһа, «диэлектрик» ғәҙәттә юғары поляризацияланыусы материалдарҙы аңлата.. Һуңғыһы сағыштырма диэлектрик үткәреүсәнлек тип аталған һан менән күрһәтелә «Изолятор» термины ғәҙәттә электр үткәрмәүсәнлеген билдәләү өсөн ҡулланыла, ә «диэлектрик» термины материалдың поляризация аша энергия туплау һәләтен һыҙыҡ өҫтөнә алыу өсөн ҡулланыла.

«Диелектрик» терминын Уильям Уэуэлл Майкл Фарадей үтенесенә яуап итеп уйлап сығара&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Biographical Encyclopedia of Scientists|издательство=[[CRC Press]]|год=1994|isbn=978-0-7503-0287-6|страницы=943|автор=Daintith, J.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;James, Frank A. J. L., editor. The Correspondence of Michael Faraday, Volume 3, 1841—1848, {{Cite web|access-date=2012-05-18|accessdate=2016-12-23|url-status=dead}} The Institution of Electrical Engineers, London, United Kingdom, 1996. {{ISBN|0-86341-250-5}}&lt;/ref&gt;. Идеаль диэлектрик — нуль электр үткәреүсәнлеге булған материал&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://books.google.com/books?id=ZecSEXlJE0YC&amp;pg=PA21|заглавие=Microwave Engineering – R. S. Rao (Prof.)|alleseiten=2020-04-04}}&lt;/ref&gt; .

== Физик үҙенсәлектәре ==
Шартлы рәүештә үткәргестәр — сағыштырма электр ҡаршылығы ρ &amp;#x3C; 10 &lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt; Ом м булған материалдар, ә диэлектриктар — ρ &amp;#x3E; 10 &lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; Ом м булған материалдар. Яҡшы үткәргестәрҙең сағыштырма ҡаршылығы 10 &lt;sup&gt;−8&lt;/sup&gt; Ом м тиклем түбән булыуы мөмкин, ә иң яҡшы диэлектриктарҙыҡы 10 &lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; Ом м-ҙан артып китә ала. [[Ярым үткәргес|Ярымүткәргестәрҙең сағыштырма ҡаршылығы,]] материалдың төҙөлөшөнә һәм составына, шулай уҡ тирә-яҡ мөхит шарттарына ҡарап, 10 &lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt; -10 &lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; Ом м диапазонында үҙгәрергә мөмкин.

[[Металдар]] электр тогын яҡшы үткәрә. 105 [[Химик элемент|химик элементтың]] 25-е генә металл булмаған, 12 элемент ярым үткәргес үҙенсәлектәре күрһәтә ала. Әммә элементар матдәләрҙән тыш, үткәргес, ярымүткәргес йәки диэлектрик үҙенсәлектәре булған  меңләгән [[Химик ҡушылмалар|химик берләшмәләр]], эретмәләр, һәм композиттар билдәле. Төрлө класлы материалдарҙағы сағыштырма ҡаршылыҡ ҡиммәттәре араһында аныҡ сик ҡуйыу ҡыйын. Мәҫәлән, күп кенә ярымүткәргестәр түбән температурала үҙҙәрен диэлектриктар кеүек тота. Шул уҡ ваҡытта диэлектриктар ныҡ йылытҡанда ярым үткәргес үҙенсәлектәре күрһәтә ала. Сифат айырмаһы шунда: металдар өсөн үткәргес хәл нигеҙ хәле булып тора, ә ярымүткәргестәр һәм диэлектриктар өсөн ҡуҙғытылған хәл.

[[Радиотехника]] үҫеше радиойышлыҡтарҙа махсус электромагнит үҙенсәлектәрен кәрәкле физик һәм механик параметрҙар менән берләштергән материалдар булдырыуҙы талап итә. Бындай материалдар юғары йышлыҡлы материалдар тип атала. Материалдарҙың электр, магнит һәм механик үҙенсәлектәрен, шулай уҡ ҡартайыу сәбәптәрен аңлау өсөн уларҙың химик һәм фаза составын, атом төҙөлөшөн, структур дефекттарын белергә кәрәк.

== Параметрҙар ==
Диэлектриктарҙың параметрҙары уларҙың механик (һығылмалылығын, ныҡлығын, ҡатылығын, йәбешкәклеген), йылылыҡ (йылылыҡ киңәйеүен, йылылыҡ һыйҙырышлылығын, йылылыҡ үткәргеслеген), электр (электр үткәреүсәнлеген, поляризацияһын, энергияны йотоуын, электр ныҡлығын), магнит, оптик үҙенсәлектәрен билдәләй, шулай уҡ уларҙың электр ҡыры, механик көсөргәнеш, температура тәьҫиренә электр, механик, йылылыҡ яуаптарын билдәләй{{Sfn|Рез|1989|страницы=18}} .

== Миҫалдар ==
Диэлектриктарға төрлө газдар, шыйыҡсалар, мәҫәлән, майҙар, [[Быяла|быялалар]], төрлө [[ыҫмала]]&lt;nowiki/&gt;лар, [[пластмассалар]], һ.б. инә.

Деионлаштырылған һыуҙың (шулай уҡ ҡарағыҙ: [[:ru:Бидистиллят|бидистиллят]] ) сағыштырма ҡаршылығы 18 МОм см тәшкил итә.

Диэлектриктарға шулай уҡ параэлектриктар — спонтан поляризацияһы булмаған, температура күтәрелеү менән сағыштырма үткәреүсәнлеге кәмегән һыҙыҡлы булмаған диэлектриктар инә (стронций, калий, кадмий титанаттары; Кюри температураһынан юғарыраҡ сегнетоэлектриктар).

Бер нисә диэлектрик ҡыҙыҡлы физик үҙенсәлектәр күрһәтә. Улар араһында электреттар, пьезоэлектриктар, пироэлектриктар, [[:ru:Сегнетоэластики|сегнетоэластик]]&lt;nowiki/&gt;тар, [[:ru:Сегнетоэлектрик|сегнетоэлектрик]]&lt;nowiki/&gt;тар, релаксорҙар һәм [[:ru:Сегнетомагнетики|сегнето]]&lt;nowiki/&gt;магниттар бар.

== Ҡулланыу ==
Электротехник материалдарының иң киң кластарының береһенең диэлектриктарын ҡулланғанда пассив һәм шулай уҡ актив үҙенсәлектәрҙе лә ҡулланыу кәрәклеге ярайһы уҡ асыҡлана.

Диэлектриктар изоляция материалдары булараҡ ҡына ҡулланылмай.

=== Пассив үҙенсәлектәре ===
[[Электр конденсаторы|1990]] йылдарҙа был йүнәлештәге эшмәкәрлекте үҫтереүҙең төп маҡсаты булып диэлектрик материалдарҙы файҙаланыу тора. Диэлектрик материалдарҙың пассив үҙенсәлектәре уларҙы электр изоляцияһы материалдары һәм ғәҙәти типтағы конденсатор диэлектриктары сифатында ҡулланғанда ҡулланыла. Электр изоляторҙары — электр зарядының ағыуын булдырмаусы диэлектриктар, йәғни улар электр схемаларын бер-береһенән айырыу йәки ҡоролма, приборҙар һәм аппараттарҙың ток үткәреүсе өлөштәрен үткәргес, әммә ток үткәрмәгән өлөштәрҙән (корпустан, ерҙән) айырыу өсөн ҡулланыла. Был осраҡтарҙа , материалдың [[:ru:Диэлектрическая_проницаемость|диэлектри]]&lt;nowiki/&gt;к үткәреүсәнлеге мөһим түгел йәки паразит һыйҙырышлыҡтарҙы схемаға индереүҙән ҡотолоу өсөн мөмкин тиклем бәләкәйерәк булырға тейеш. Әгәр ҙә материал бирелгән һыйҙырышлы һәм минималь үлсәмле конденсатор өсөн диэлектрик булараҡ ҡулланыла икән, тимәк, башҡа бөтә шарттар тигеҙ булғанда, был материалдың юғары диэлектрик үткәреүсәнлеге булыуы кәрәк.

=== Диэлектриктарҙың актив үҙенсәлектәре ===
Әүҙем диэлектриктар булып, диэлектрик үҙенсәлектәре ҡулланылған көсөргәнеш һәм тышҡы мөхит йоғонтоһона бәйле булған [[:ru:Сегнетоэлектрик|сегнетоэлектрик]]&lt;nowiki/&gt;тар, пьезоэлектриктар, пироэлектриктар, [[Электролюминофоры|электролюминесцент материалдар]], лазер техникаһында нур таратыусылар һәм ҡапҡастар өсөн материалдар,, электреттар һ.б торалар.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* {{БСЭ3|заглавие=Диэлектрик}}
* [http://electricalschool.info/spravochnik/material/561-kharakteristiki-jelektroizoljacionnykh.html Характеристики электроизоляционных материалов]
* [https://www.youtube.com/watch?v=0BipN0VBn_8 Производство диэлектриков]

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|автор=Поплавко Ю. М.|заглавие=Физика диэлектриков|место=Киев|издательство=Вища школа|год=1980|страниц=400|isbn=|серия=Учебное пособие для вузов|ref=Pop}}
* {{Китап|автор=Рез И. С., Поплавко Ю. М.|заглавие=Диэлектрики. Основные свойства и применения в электронике|место=М.|издательство=Радио и связь|год=1989|страниц=288|isbn=5-256-00235-X|ref=Рез}}
* {{Китап|автор=[[Богородицкий, Николай Петрович|Богородицкий Н. П.]], [[Волокобинский, Юрий Михайлович|Волокобинский Ю. М.]], [[Воробьёв, Александр Акимович|Воробьев А. А.]], [[Тареев, Борис Михайлович|Тареев Б. М.]]|заглавие=Теория диэлектриков|место=М.Л.|издательство=Энергия|год=1965|страниц=344|тираж=10000|isbn=|ref=Бог}}
* {{Китап|автор=[[Орешкин, Павел Тимофеевич|Орешкин П. Т.]]|заглавие=Физика полупроводников и диэлектриков|место=М.|издательство=Высшая школа|год=1977|страниц=448|тираж=22000|isbn=|ref=Оре}}
* ''Горелик С. С., Дашевский В. Я.'' Материаловедение полупроводников и диэлектриков. — М., Металлургия, 1988. — 574 с.
* ''Киселёв В. Ф.'' Поверхностные явления в полупроводниках и диэлектриках. — М., Наука, 1970. — Тираж 7800 экз. — 399 с.
* ''Флоренский П. А.'' Диэлектрики и их техническое применение. Ч. 1 : Общие свойства диэлектриков. — М.: Р. И. О. ГЛАВЭЛЕКТРО ВСНХ. 1924.
* Радиационно-индуцированные процессы в широкозонных нестехиометрических оксидных диэлектриках / ''С. В. Никифоров, В. С. Кортов''. - Москва : Техносфера, 2017. - 271 с.- (Мир физики и техники); ISBN 978-5-94836-490-2</text>
      <sha1>h1ndektm4764xrfc7mzsifp6qtfehax</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297114</id>
      <parentid>1297113</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T07:17:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1297114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18597" sha1="t1ceq6m5iv4qoycmmu1iyv13cfgquyy" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Capacitor_schematic_with_dielectric-ru.svg|мини|300x300пкс|Диэлектриклы параллель пластиналы конденсаторҙың схемаһы. Майҙаны A булған ике пластина d алыҫлығында урынлашҡандар. Пластиналарҙа ±𝑄 заряды булғанда, пластиналар араһында 𝐸 электр ҡыры барлыҡҡа килә. Диэлектрик үҙенең молекулаларында һәм атомдарында зарядтарҙың күсеүе арҡаһында поляризацияла, дөйөм эске ҡырҙы кәметә һәм конденсаторҙың электр һыйҙырышлығын арттыра.]]
'''Диэлектрик''' (изолятор) ({{Lang-grc|διά}} «аша; айырым», һәм {{Lang-grc|[[wikt:ἤλεκτρον#Древнегреческий|ἤλεκτρον]]}}Янтарь (Янтарь, — &quot; [[Гәрәбә|янтарь]] &quot;) — [[электр тогы]]н сағыштырмаса насар үткәреүсе матдә (материал). Диэлектриктарҙың электр үҙенсәлектәре уларҙың тышҡы электр ҡырында полярлашыу һәләте менән билдәләнә. Был терминды фәнгә инглиз [[Майкл Фарадей|физигы]] [[Майкл Фарадей|М.Фарадей]] индерә&lt;ref name=&quot;ФЭ1&quot;&gt;{{книга |автор=Леванюк А. П. |часть=Диэлектрики |ссылка часть=http://www.femto.com.ua/articles/part_1/1096.html |заглавие=[[Физическая энциклопедия]] |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]] |издание= |место=М. |издательство=[[Советская энциклопедия]] |год=1988 |том=1|страницы=694—698 |страниц=704 |серия= |isbn= |тираж=100000}}&lt;/ref&gt;.

Диэлектрикта ирекле заряд ташыусылар концентрацияһы 10 &lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; см &lt;sup&gt;−3&lt;/sup&gt; -тән артмай. Электродинамикала диэлектрик — ҡаралған [[:ru:Электромагнитные колебания|йышлыҡта]] диэлектрик юғалтыу тангенсының ҙур булмаған ҡиммәте булған мөхит (&lt;math&gt;\mathrm{tg}\, \delta \ll1&lt;/math&gt;)&lt;ref&gt;''Никольский В. В., Никольская Т. И.'' Электродинамика и распространение радиоволн. М.: Наука, 1989&lt;/ref&gt;, бындай мөхиттә үткәреү тогының көсө күсереү тогының көсөнән күпкә кәмерәк.

«Идеаль диэлектрик» тип беҙ &lt;math&gt;\mathrm{tg}\, \delta=0&lt;/math&gt; ҡиммәте булған мөхитте күҙ уңында тотабыҙ. Башҡа диэлектриктарҙы «ысын» йәки «юғалтыулы» (мөхит) диэлектриктар тип атайҙар. Ҡаты матдәләрҙең зона теорияһы күҙлегенән ҡарағанда, диэлектрик — тыйылған зонаның киңлеге 3 эВ -тан ашыу булған матдә.

Диэлектрик үҙенсәлектәрҙе өйрәнеү материалдарҙа электр һәм магнит энергияһын һаҡлау һәм таратыуға ҡағыла&lt;ref&gt;{{статья|заглавие=Dielectric study on mixtures of ionic liquids|издание={{Нп3|Scientific Reports|Sci. Rep.|en|Scientific Reports}}|том=7|номер=1|страницы=7463|doi=10.1038/s41598-017-07982-3|pmid=28785071|pmc=5547043|arxiv=1703.05625|bibcode=2017NatSR...7.7463T|автор=Thoms, E.; Sippel, P.; et., al.|год=2017|язык=en|тип=journal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|заглавие=Recovery of Alumina Nanocapacitors after High Voltage Breakdown|издание={{Нп3|Scientific Reports|Sci. Rep.|en|Scientific Reports}}|том=7|номер=1|страницы=932|doi=10.1038/s41598-017-01007-9|pmid=28428625|bibcode=2017NatSR...7..932B|pmc=5430567|язык=en|тип=journal|автор=Belkin, A.; Bezryadin, A.; Hendren, L.; Hubler, A.|год=2017}}&lt;/ref&gt;. Диэлектрик төшөнсәһе электроникала, оптикала, ҡаты матдә физикаһында һәм күҙәнәк биофизикаһында төрлө күренештәрҙе аңлатыу өсөн мөһим.

== Терминология ==
Әгәр ҙә «изолятор» термины түбән электр үткәреүсәнлеген күҙ уңында тотһа, «диэлектрик» ғәҙәттә юғары поляризацияланыусы материалдарҙы аңлата.. Һуңғыһы сағыштырма диэлектрик үткәреүсәнлек тип аталған һан менән күрһәтелә «Изолятор» термины ғәҙәттә электр үткәрмәүсәнлеген билдәләү өсөн ҡулланыла, ә «диэлектрик» термины материалдың поляризация аша энергия туплау һәләтен һыҙыҡ өҫтөнә алыу өсөн ҡулланыла.

«Диелектрик» терминын Уильям Уэуэлл Майкл Фарадей үтенесенә яуап итеп уйлап сығара&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Biographical Encyclopedia of Scientists|издательство=[[CRC Press]]|год= 1994|isbn=978-0-7503-0287-6|страницы=943|автор=Daintith, J.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;James, Frank A. J. L., editor. The Correspondence of Michael Faraday, Volume 3, 1841—1848, {{cite web|url = http://hermital.org/book/holoprt5-1.htm#F5.8|title = Letter 1798, William Whewell to Faraday, p. 442.|access-date = 2012-05-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20161223121046/http://hermital.org/book/holoprt5-1.htm#F5.8|archive-date = 2016-12-23|url-status = dead}} The Institution of Electrical Engineers, London, United Kingdom, 1996. {{ISBN|0-86341-250-5}}&lt;/ref&gt;. Идеаль диэлектрик — нуль электр үткәреүсәнлеге булған материал&lt;ref&gt;{{книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=ZecSEXlJE0YC&amp;pg=PA21 |заглавие=Microwave Engineering – R. S. Rao (Prof.) |язык=en |access-date=2020-04-04 |archive-date=2023-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230707074352/https://books.google.com/books?id=ZecSEXlJE0YC&amp;pg=PA21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Физик үҙенсәлектәре ==
Шартлы рәүештә үткәргестәр — сағыштырма электр ҡаршылығы ρ &amp;#x3C; 10 &lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt; Ом м булған материалдар, ә диэлектриктар — ρ &amp;#x3E; 10 &lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; Ом м булған материалдар. Яҡшы үткәргестәрҙең сағыштырма ҡаршылығы 10 &lt;sup&gt;−8&lt;/sup&gt; Ом м тиклем түбән булыуы мөмкин, ә иң яҡшы диэлектриктарҙыҡы 10 &lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; Ом м-ҙан артып китә ала. [[Ярым үткәргес|Ярымүткәргестәрҙең сағыштырма ҡаршылығы,]] материалдың төҙөлөшөнә һәм составына, шулай уҡ тирә-яҡ мөхит шарттарына ҡарап, 10 &lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt; −10 &lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; Ом м диапазонында үҙгәрергә мөмкин.

[[Металдар]] электр тогын яҡшы үткәрә. 105 [[Химик элемент|химик элементтың]] 25-е генә металл булмаған, 12 элемент ярым үткәргес үҙенсәлектәре күрһәтә ала. Әммә элементар матдәләрҙән тыш, үткәргес, ярымүткәргес йәки диэлектрик үҙенсәлектәре булған меңләгән [[Химик ҡушылмалар|химик берләшмәләр]], эретмәләр, һәм композиттар билдәле. Төрлө класлы материалдарҙағы сағыштырма ҡаршылыҡ ҡиммәттәре араһында аныҡ сик ҡуйыу ҡыйын. Мәҫәлән, күп кенә ярымүткәргестәр түбән температурала үҙҙәрен диэлектриктар кеүек тота. Шул уҡ ваҡытта диэлектриктар ныҡ йылытҡанда ярым үткәргес үҙенсәлектәре күрһәтә ала. Сифат айырмаһы шунда: металдар өсөн үткәргес хәл нигеҙ хәле булып тора, ә ярымүткәргестәр һәм диэлектриктар өсөн ҡуҙғытылған хәл.

[[Радиотехника]] үҫеше радиойышлыҡтарҙа махсус электромагнит үҙенсәлектәрен кәрәкле физик һәм механик параметрҙар менән берләштергән материалдар булдырыуҙы талап итә. Бындай материалдар юғары йышлыҡлы материалдар тип атала. Материалдарҙың электр, магнит һәм механик үҙенсәлектәрен, шулай уҡ ҡартайыу сәбәптәрен аңлау өсөн уларҙың химик һәм фаза составын, атом төҙөлөшөн, структур дефекттарын белергә кәрәк.

== Параметрҙар ==
Диэлектриктарҙың параметрҙары уларҙың механик (һығылмалылығын, ныҡлығын, ҡатылығын, йәбешкәклеген), йылылыҡ (йылылыҡ киңәйеүен, йылылыҡ һыйҙырышлылығын, йылылыҡ үткәргеслеген), электр (электр үткәреүсәнлеген, поляризацияһын, энергияны йотоуын, электр ныҡлығын), магнит, оптик үҙенсәлектәрен билдәләй, шулай уҡ уларҙың электр ҡыры, механик көсөргәнеш, температура тәьҫиренә электр, механик, йылылыҡ яуаптарын билдәләй{{sfn|Рез|с=18|1989}}.

== Миҫалдар ==
Диэлектриктарға төрлө газдар, шыйыҡсалар, мәҫәлән, майҙар, [[быяла]]лар, төрлө [[ыҫмала]]&lt;nowiki/&gt;лар, [[пластмассалар]], һ.б. инә.

Деионлаштырылған һыуҙың (шулай уҡ ҡарағыҙ: [[:ru:Бидистиллят|бидистиллят]]) сағыштырма ҡаршылығы 18 МОм см тәшкил итә.

Диэлектриктарға шулай уҡ параэлектриктар — спонтан поляризацияһы булмаған, температура күтәрелеү менән сағыштырма үткәреүсәнлеге кәмегән һыҙыҡлы булмаған диэлектриктар инә (стронций, калий, кадмий титанаттары; Кюри температураһынан юғарыраҡ сегнетоэлектриктар).

Бер нисә диэлектрик ҡыҙыҡлы физик үҙенсәлектәр күрһәтә. Улар араһында электреттар, пьезоэлектриктар, пироэлектриктар, [[:ru:Сегнетоэластики|сегнетоэластиктар]], [[:ru:Сегнетоэлектрик|сегнетоэлектриктар]], релаксорҙар һәм [[:ru:Сегнетомагнетики|сегнетомагниттар]] бар.

== Ҡулланыу ==
Электротехник материалдарының иң киң кластарының береһенең диэлектриктарын ҡулланғанда пассив һәм шулай уҡ актив үҙенсәлектәрҙе лә ҡулланыу кәрәклеге ярайһы уҡ асыҡлана.

Диэлектриктар изоляция материалдары булараҡ ҡына ҡулланылмай.

=== Пассив үҙенсәлектәре ===
[[Электр конденсаторы|1990]] йылдарҙа был йүнәлештәге эшмәкәрлекте үҫтереүҙең төп маҡсаты булып диэлектрик материалдарҙы файҙаланыу тора. Диэлектрик материалдарҙың пассив үҙенсәлектәре уларҙы электр изоляцияһы материалдары һәм ғәҙәти типтағы конденсатор диэлектриктары сифатында ҡулланғанда ҡулланыла. Электр изоляторҙары — электр зарядының ағыуын булдырмаусы диэлектриктар, йәғни улар электр схемаларын бер-береһенән айырыу йәки ҡоролма, приборҙар һәм аппараттарҙың ток үткәреүсе өлөштәрен үткәргес, әммә ток үткәрмәгән өлөштәрҙән (корпустан, ерҙән) айырыу өсөн ҡулланыла. Был осраҡтарҙа, материалдың [[:ru:Диэлектрическая проницаемость|диэлектри]]&lt;nowiki/&gt;к үткәреүсәнлеге мөһим түгел йәки паразит һыйҙырышлыҡтарҙы схемаға индереүҙән ҡотолоу өсөн мөмкин тиклем бәләкәйерәк булырға тейеш. Әгәр ҙә материал бирелгән һыйҙырышлы һәм минималь үлсәмле конденсатор өсөн диэлектрик булараҡ ҡулланыла икән, тимәк, башҡа бөтә шарттар тигеҙ булғанда, был материалдың юғары диэлектрик үткәреүсәнлеге булыуы кәрәк.

=== Диэлектриктарҙың актив үҙенсәлектәре ===
Әүҙем диэлектриктар булып, диэлектрик үҙенсәлектәре ҡулланылған көсөргәнеш һәм тышҡы мөхит йоғонтоһона бәйле булған [[:ru:Сегнетоэлектрик|сегнетоэлектрик]]&lt;nowiki/&gt;тар, пьезоэлектриктар, пироэлектриктар, [[:ru:Электролюминофоры|электролюминесцент материалдар]], лазер техникаһында нур таратыусылар һәм ҡапҡастар өсөн материалдар, электреттар һ.б торалар.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БСЭ3|заглавие=Диэлектрик}}
* [http://electricalschool.info/spravochnik/material/561-kharakteristiki-jelektroizoljacionnykh.html Характеристики электроизоляционных материалов]
* [https://www.youtube.com/watch?v=0BipN0VBn_8 Производство диэлектриков]

== Әҙәбиәт ==
* {{книга | автор  = Поплавко Ю. М. | заглавие = Физика диэлектриков | место = Киев | издательство  = Вища школа | год = 1980 | страниц  = 400 |isbn = | серия = Учебное пособие для вузов | ref  = Pop}}
* {{книга | автор  = Рез И. С., Поплавко Ю. М. | заглавие = Диэлектрики. Основные свойства и применения в электронике | место = М. | издательство  = Радио и связь | год = 1989 | страниц  = 288 |isbn = 5-256-00235-X | ref  = Рез}}
* {{книга | автор  = [[Богородицкий, Николай Петрович|Богородицкий Н. П.]], [[Волокобинский, Юрий Михайлович|Волокобинский Ю. М.]], [[Воробьёв, Александр Акимович|Воробьев А. А.]], [[Тареев, Борис Михайлович|Тареев Б. М.]] | заглавие = Теория диэлектриков | место = М.Л. | издательство  = Энергия | год = 1965 | страниц  = 344 |тираж = 10000 | isbn = | ref  = Бог}}
* {{книга | автор  = [[Орешкин, Павел Тимофеевич|Орешкин П. Т.]] | заглавие = Физика полупроводников и диэлектриков | место = М. | издательство  = Высшая школа | год = 1977 | страниц  = 448 |тираж = 22000 | isbn = | ref  = Оре}}
* ''[[Горелик, Семён Самуилович|Горелик С. С.]], [[Дашевский, Вениамин Яковлевич|Дашевский В. Я.]]'' Материаловедение полупроводников и диэлектриков. — М., Металлургия, 1988. — 574 с.
* ''[[Киселёв, Всеволод Фёдорович|Киселёв В. Ф.]]'' Поверхностные явления в полупроводниках и диэлектриках. — М., Наука, 1970. — Тираж 7800 экз. — 399 с.
* ''Флоренский П. А.'' Диэлектрики и их техническое применение. Ч. 1 : Общие свойства диэлектриков. — М.: Р. И. О. ГЛАВЭЛЕКТРО ВСНХ. 1924.
* Радиационно-индуцированные процессы в широкозонных нестехиометрических оксидных диэлектриках / ''С. В. Никифоров, [[Кортов, Всеволод Семёнович|В. С. Кортов]]''. - Москва : Техносфера, 2017. - 271 с.- (Мир физики и техники); ISBN 978-5-94836-490-2

[[Категория:Диэлектриктар|*]]</text>
      <sha1>t1ceq6m5iv4qoycmmu1iyv13cfgquyy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Диэлектриктар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200918</id>
    <revision>
      <id>1297115</id>
      <timestamp>2026-05-16T07:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Ҡаты есем физикаһы]] [[Категория:Электр]] [[Категория:Материалдар]]</comment>
      <origin>1297115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139" sha1="fcu6kvh1fzpqqt8c006ngpr2f65tq5w" xml:space="preserve">[[Категория:Ҡаты есем физикаһы]]
[[Категория:Электр]]
[[Категория:Материалдар]]</text>
      <sha1>fcu6kvh1fzpqqt8c006ngpr2f65tq5w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Диэлектрик</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200919</id>
    <revision>
      <id>1297116</id>
      <timestamp>2026-05-16T07:35:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Диэлектрик|14 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=физика|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1297116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="211" sha1="j9o1z388yovfoffi8alpqk0k0auzv29" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Диэлектрик|14 май 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=физика|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>j9o1z388yovfoffi8alpqk0k0auzv29</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мостафа Мирсәлим</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200920</id>
    <revision>
      <id>1297120</id>
      <timestamp>2026-05-16T08:05:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/150006792|Мирсалим, Мостафа]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1297120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10304" sha1="stwxus4cxgx76w0teojyymzm1pqq9gn" xml:space="preserve">'''Сәйет Мостафа Аға Мирсәлим'''  ([[9 июнь]] [[Тәһран|1947 йыл,]] [[Тәһран]])  — Иран инженеры һәм консерватив сәйәсмән, элекке мәҙәниәт һәм ислам йүнәлеше министры . 2017 йылғы һайлауҙарҙа президентлыҡҡа кандидат була&lt;ref&gt;В Иране начались президентские выборы.&amp;#x20;''«Зеркало недели»''&amp;#x20;(19 мая 2017).&amp;#x20;Дата обращения: 8 октября 2017.&amp;#x20;Архивировано 24 февраля 2022 года.&lt;/ref&gt;, унда өсөнсө урынды яулай, 1,17% тауыш ала&lt;ref&gt;Рухани стал победителем президентских выборов в Иране.&amp;#x20;''«Укринформ»''&amp;#x20;(20 мая 2017).&amp;#x20;Дата обращения: 8 октября 2017.&amp;#x20;Архивировано 8 октября 2017 года.&lt;/ref&gt;

== Иртә тормошо һәм белеме ==
1969 йылда Пуатье университетында механика буйынса бакалавр, 1971 йылда Милли механика һәм авиация техникаһы мәктәбендә механика буйынса магистр дәрәжәһен ала, шул уҡ йылда университеттың аспирантураһында шыйыҡсалар механикаһы һәм термодинамика фәндәре буйынса магистр дәрәжәһен ала. 1972 йылда Мостафа [[Национальная школа нефти и двигателей|Милли нефть һәм двигателдәр мәктәбендә]] эске яныу двигателдәре буйынса магистр дәрәжәһен ала&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Mirsalim.htm Домашняя страница Сеида Мустафы Аги Мирсалима&amp;#x20;(англ.)&amp;#x20;&lt;small&gt;(недоступная ссылка&amp;#x20;— Mirsalim.htm ''история'')&lt;/small&gt;.&amp;#x20;Технологический университет имени Амир-Кабира.&lt;/ref&gt;.

1976 йылда Эльзас механик сәнәғәтендә стажер булып эшләй, шунан һуң Иранға ҡайта&lt;ref name=&quot;id&quot;&gt;{{Citation|url=http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html|title=Mostafa Mirsalim: Back after Two Decades|issue=Iranian Diplomacy|accessdate=2017-05-01}}&lt;/ref&gt; . 1976—1979 йылдарҙа Мостафа [[Тәһран метроһы|Тәһран метроһында]] операциялар буйынса директор булып эшләй&lt;ref name=&quot;id&quot; /&gt; .

== Карьераһы ==
[[Иранда Ислам революцияһы|Иран революцияһынан]] һуң Мирсәлим Милли полиция начальнигы булып эшләй&lt;ref name=&quot;nyt&quot;&gt;{{Cite news|title=Iran's Police Chief Chosen as Premier in Compromise Move|work=[[Нью-Йорк Таймс|The New York Times]]|date=1980-07-27|page=1|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B10FC345F13778DDDAE0A94DF405B8084F1D3|accessdate=2017-10-07|archivedate=2012-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121021093936/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B10FC345F13778DDDAE0A94DF405B8084F1D3|language=en}}&lt;/ref&gt; . 1980 йылдың июлендә ул саҡтағы президент Аболхәсан Банисадр  премьер-министрлыҡ вазифаһына Мостафаның кандидатураһын үҙе өсөн дә, Ислам Республикаһы партияһы вәкилдәре өҫтөнлөк иткән парламент өсөн дә ҡулайлы компромисс кандидат кеүек тәҡдим итә&lt;ref name=&quot;nyt&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;milani&quot;&gt;{{Китап|заглавие=The Making of Iran's Islamic Revolution: From Monarchy to Islamic Republic|ссылка=https://archive.org/details/makingofiransisl0000mila/page/176|издательство=[[Westview Press]]|год=1994|isbn=0-8133-8476-1|страницы=176|автор=[[Мохсен Милане|Mohsen M. Milani]]}}&lt;/ref&gt; . Банисадр баҫым аҫтында Мөхәммәт Әли Раджаи кандидатураһын ҡабул итергә мәжбүр була&lt;ref name=&quot;milani&quot; /&gt; . 1981—1989 йылдарҙа Мостафа ул саҡтағы президент Али Хаменеи кәңәшсеһе була&lt;ref name=&quot;pet1apr&quot;&gt;{{Cite news|last=Feuilherade|first=Peter|title=Iran: media and the message|url=http://www.thefreelibrary.com/Iran%3a+media+and+the+message.-a015353089|accessdate=2013-06-19|publisher=The Middle East|date=1994-04-01|archivedate=2014-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201213635/http://www.thefreelibrary.com/Iran%3A+media+and+the+message.-a015353089|language=en}}&lt;/ref&gt; .

1989 йылдың башында, ил менән вафатына тиклем  60 йылдан ашыу идара иткән Японияның 124-се  императоры [[Хирохито]]&lt;nowiki/&gt;ның үлеме һәм ерләүҙәре уңайынан,  парламент ағзаһы Мирсалим һәм ауыл хужалығы мәсьәләләре буйынса парламент комитеты рәйесе [[Хоссейн Саффар Харанди|Хөсәйен Саффар Харанди]],  [[Токио|Токиолағы]] Император һарайына  килеп етә.  24 февралдә улар Ирандың Япониялағы Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы илсеһе Мөхәммәт Хөсәйен Әҙел һәм уның ҡатыны менән император ерләү йолаларында ҡатнаша

1994 йылда сәйәсмән мәҙәниәт һәм ислам йүнәлеше министры итеп тәғәйенләнә &lt;ref name=&quot;pet1apr&quot;&gt;{{Cite news|last=Feuilherade|first=Peter|title=Iran: media and the message|url=http://www.thefreelibrary.com/Iran%3a+media+and+the+message.-a015353089|accessdate=2013-06-19|publisher=The Middle East|date=1994-04-01|archivedate=2014-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201213635/http://www.thefreelibrary.com/Iran%3A+media+and+the+message.-a015353089|language=en}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFFeuilherade1994&quot;&gt;Feuilherade, Peter (1 апреля 1994). [http://www.thefreelibrary.com/Iran%3a+media+and+the+message.-a015353089 Iran: media and the message]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. The Middle East. [https://web.archive.org/web/20140201213635/http://www.thefreelibrary.com/Iran%3A+media+and+the+message.-a015353089 Архивировано] 1 февраля 2014&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Дата обращения: 19 июня 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; . Уның был вазифала булыу осоро, көслө консерватив [[ислам мәҙәниәте]] йүнәлеше менән айырылып тора, шул иҫәптән репрессия сараларын ҡулланыу аша ул көнбайыштың «мәҙәни баҫымын» булдырмауҙы һәм ислам мәҙәниәтенең тәҡүәлеген маҡсат итеп ҡуя. Уның етәкселегендәге министрлыҡ бер нисә реформистик гәзитте ябыу менән айырыуса таныла&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Factional Politics in Post-Khomeini Iran|ссылка=https://archive.org/details/factionalpolitic0000mosl/page/221|издательство=[[Издательство Сиракузского университета|Syracuse University Press]]|год=2002|isbn=0-8156-2978-8|страницы=221—223|автор=Mehdi Moslem}}&lt;/ref&gt; .

Һуңыраҡ Ирандың маҡсатҡа ярашлы советына тәғәйенләнә&lt;ref&gt;Appointment of New members of Expediency Discernment Council&amp;#x20;(англ.)&amp;#x20;(17 марта 1997).&amp;#x20;Дата обращения: 7 октября 2017.&amp;#x20;Архивировано 31 марта 2017 года.&lt;/ref&gt;.

Ул Әмир Кәбир исемендәге технология университетының машиналар төҙөү доценты&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Һайлауҙар тарихы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Йыл
! Һайлауҙар 
! Тауыштар һаны 
! %
! Тәртип
! Иҫкәрмәләр
|-
| 2017 йыл
| Президент
| 478 215
| 1,16%
| 3-сө
| style=&quot;background:#c66;&quot; | Еңелә
|}

== Шәхси тормошо ==
Иран дипломатияһы мәғлүмәттәре буйынса, Мирсәлим француз ҡатынына өйләнгән&lt;ref name=&quot;id&quot; /&gt; . Ул йөҙөргә ярата, ғәҙәттә һаҡал йөрөтә, яғаһыҙ смокинг һәм ҡара баш кейеме кейә &lt;ref name=&quot;id&quot;&gt;{{Citation|url=http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html|title=Mostafa Mirsalim: Back after Two Decades|issue=Iranian Diplomacy|date=2016-12-18|access-date=2017-05-01}}&lt;cite class=&quot;citation cs2&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20170513102017/http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html Mostafa Mirsalim: Back after Two Decades], ''Iranian Diplomacy'', 18 декабря 2016, Архивировано из [http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html оригинала] 13 мая 2017&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;, Дата обращения: 1 мая 2017&lt;/span&gt;&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; .

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Иран яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1947 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 июндә тыуғандар]]</text>
      <sha1>stwxus4cxgx76w0teojyymzm1pqq9gn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297121</id>
      <parentid>1297120</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T08:09:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1297121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10177" sha1="588bvjmpcmdai9iirbf765xnd3oggp9" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Сәйет Мостафа Аға Мирсәлим''' ([[9 июнь]] [[1947 йыл]], [[Тәһран]]) — Иран инженеры һәм консерватив сәйәсмән, элекке мәҙәниәт һәм ислам йүнәлеше министры. [[2017 йыл]]ғы һайлауҙарҙа президентлыҡҡа кандидат була&lt;ref&gt;В Иране начались президентские выборы. ''«Зеркало недели»'' (19 мая 2017). Дата обращения: 8 октября 2017. Архивировано 24 февраля 2022 года.&lt;/ref&gt;, унда өсөнсө урынды яулай, 1,17 % тауыш ала&lt;ref&gt;Рухани стал победителем президентских выборов в Иране. ''«Укринформ»'' (20 мая 2017). Дата обращения: 8 октября 2017. Архивировано 8 октября 2017 года.&lt;/ref&gt;

== Иртә тормошо һәм белеме ==
1969 йылда Пуатье университетында механика буйынса бакалавр, [[1971 йыл]]да Милли механика һәм авиация техникаһы мәктәбендә механика буйынса магистр дәрәжәһен ала, шул уҡ йылда университеттың аспирантураһында шыйыҡсалар механикаһы һәм термодинамика фәндәре буйынса магистр дәрәжәһен ала. 1972 йылда Мостафа [[Национальная школа нефти и двигателей|Милли нефть һәм двигателдәр мәктәбендә]] эске яныу двигателдәре буйынса магистр дәрәжәһен ала&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Mirsalim.htm Домашняя страница Сеида Мустафы Аги Мирсалима (англ.) &lt;small&gt;(недоступная ссылка — Mirsalim.htm ''история'')&lt;/small&gt;. Технологический университет имени Амир-Кабира.&lt;/ref&gt;.

1976 йылда Эльзас механик сәнәғәтендә стажер булып эшләй, шунан һуң Иранға ҡайта&lt;ref name=&quot;id&quot;&gt;{{Citation|url=http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html|title=Mostafa Mirsalim: Back after Two Decades|issue=Iranian Diplomacy|accessdate=2017-05-01}}&lt;/ref&gt; . 1976—1979 йылдарҙа Мостафа [[Тәһран метроһы]]нда операциялар буйынса директор булып эшләй&lt;ref name=&quot;id&quot; /&gt; .

== Карьераһы ==
[[Иранда Ислам революцияһы|Иран революцияһынан]] һуң Мирсәлим Милли полиция начальнигы булып эшләй&lt;ref name=&quot;nyt&quot;&gt;{{Cite news|title=Iran's Police Chief Chosen as Premier in Compromise Move|work=[[Нью-Йорк Таймс|The New York Times]]|date=1980-07-27|page=1|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B10FC345F13778DDDAE0A94DF405B8084F1D3|accessdate=2017-10-07|archivedate=2012-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121021093936/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B10FC345F13778DDDAE0A94DF405B8084F1D3|language=en}}&lt;/ref&gt; . 1980 йылдың июлендә ул саҡтағы президент Аболхәсан Банисадр премьер-министрлыҡ вазифаһына Мостафаның кандидатураһын үҙе өсөн дә, Ислам Республикаһы партияһы вәкилдәре өҫтөнлөк иткән парламент өсөн дә ҡулайлы компромисс кандидат кеүек тәҡдим итә&lt;ref name=&quot;nyt&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;milani&quot;&gt;{{Китап|заглавие=The Making of Iran's Islamic Revolution: From Monarchy to Islamic Republic|ссылка=https://archive.org/details/makingofiransisl0000mila/page/176|издательство=[[Westview Press]]|год=1994|isbn=0-8133-8476-1|страницы=176|автор=[[Мохсен Милане|Mohsen M. Milani]]}}&lt;/ref&gt; . Банисадр баҫым аҫтында Мөхәммәт Әли Раджаи кандидатураһын ҡабул итергә мәжбүр була&lt;ref name=&quot;milani&quot; /&gt; . 1981—1989 йылдарҙа Мостафа ул саҡтағы президент Али Хаменеи кәңәшсеһе була&lt;ref name=&quot;pet1apr&quot;&gt;{{Cite news|last=Feuilherade|first=Peter|title=Iran: media and the message|url=http://www.thefreelibrary.com/Iran%3a+media+and+the+message.-a015353089|accessdate=2013-06-19|publisher=The Middle East|date=1994-04-01|archivedate=2014-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201213635/http://www.thefreelibrary.com/Iran%3A+media+and+the+message.-a015353089|language=en}}&lt;/ref&gt; .

[[1989 йыл]]дың башында, ил менән вафатына тиклем 60 йылдан ашыу идара иткән [[Япония]]ның 124-се императоры [[Хирохито]]ның үлеме һәм ерләүҙәре уңайынан, парламент ағзаһы Мирсалим һәм ауыл хужалығы мәсьәләләре буйынса парламент комитеты рәйесе [[Хоссейн Саффар Харанди|Хөсәйен Саффар Харанди]], [[Токио]]лағы Император һарайына килеп етә. 24 февралдә улар Ирандың Япониялағы Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы илсеһе Мөхәммәт Хөсәйен Әҙел һәм уның ҡатыны менән император ерләү йолаларында ҡатнаша

[[1994 йыл]]да сәйәсмән мәҙәниәт һәм ислам йүнәлеше министры итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;pet1apr&quot;&gt;{{Cite news|last=Feuilherade|first=Peter|title=Iran: media and the message|url=http://www.thefreelibrary.com/Iran%3a+media+and+the+message.-a015353089|accessdate=2013-06-19|publisher=The Middle East|date=1994-04-01|archivedate=2014-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201213635/http://www.thefreelibrary.com/Iran%3A+media+and+the+message.-a015353089|language=en}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFFeuilherade1994&quot;&gt;Feuilherade, Peter (1 апреля 1994). [http://www.thefreelibrary.com/Iran%3a+media+and+the+message.-a015353089 Iran: media and the message] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. The Middle East. [https://web.archive.org/web/20140201213635/http://www.thefreelibrary.com/Iran%3A+media+and+the+message.-a015353089 Архивировано] 1 февраля 2014&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Дата обращения: 19 июня 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; . Уның был вазифала булыу осоро, көслө консерватив [[ислам мәҙәниәте]] йүнәлеше менән айырылып тора, шул иҫәптән репрессия сараларын ҡулланыу аша ул көнбайыштың «мәҙәни баҫымын» булдырмауҙы һәм ислам мәҙәниәтенең тәҡүәлеген маҡсат итеп ҡуя. Уның етәкселегендәге министрлыҡ бер нисә реформистик гәзитте ябыу менән айырыуса таныла&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Factional Politics in Post-Khomeini Iran|ссылка=https://archive.org/details/factionalpolitic0000mosl/page/221|издательство=[[Издательство Сиракузского университета|Syracuse University Press]]|год=2002|isbn=0-8156-2978-8|страницы=221—223|автор=Mehdi Moslem}}&lt;/ref&gt; .

Һуңыраҡ Ирандың маҡсатҡа ярашлы советына тәғәйенләнә&lt;ref&gt;Appointment of New members of Expediency Discernment Council (англ.) (17 марта 1997). Дата обращения: 7 октября 2017. Архивировано 31 марта 2017 года.&lt;/ref&gt;.

Ул Әмир Кәбир исемендәге технология университетының машиналар төҙөү доценты&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Һайлауҙар тарихы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Йыл
! Һайлауҙар
! Тауыштар һаны
! %
! Тәртип
! Иҫкәрмәләр
|-
| 2017 йыл
| Президент
| 478 215
| 1,16 %
| 3-сө
| style=&quot;background:#c66;&quot; | Еңелә
|}

== Шәхси тормошо ==
Иран дипломатияһы мәғлүмәттәре буйынса, Мирсәлим француз ҡатынына өйләнгән&lt;ref name=&quot;id&quot; /&gt;. Ул йөҙөргә ярата, ғәҙәттә һаҡал йөрөтә, яғаһыҙ смокинг һәм ҡара баш кейеме кейә&lt;ref name=&quot;id&quot;&gt;{{Citation|url=http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html|title=Mostafa Mirsalim: Back after Two Decades|issue=Iranian Diplomacy|date=2016-12-18|access-date=2017-05-01}}&lt;cite class=&quot;citation cs2&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20170513102017/http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html Mostafa Mirsalim: Back after Two Decades], ''Iranian Diplomacy'', 18 декабря 2016, Архивировано из [http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html оригинала] 13 мая 2017&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;, Дата обращения: 1 мая 2017&lt;/span&gt;&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Иран яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1947 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 июндә тыуғандар]]</text>
      <sha1>588bvjmpcmdai9iirbf765xnd3oggp9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297122</id>
      <parentid>1297121</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T08:13:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иртә тормошо һәм белеме */</comment>
      <origin>1297122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9959" sha1="4ofp28isjtsvqwincfropqik1czhtxl" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Сәйет Мостафа Аға Мирсәлим''' ([[9 июнь]] [[1947 йыл]], [[Тәһран]]) — Иран инженеры һәм консерватив сәйәсмән, элекке мәҙәниәт һәм ислам йүнәлеше министры. [[2017 йыл]]ғы һайлауҙарҙа президентлыҡҡа кандидат була&lt;ref&gt;В Иране начались президентские выборы. ''«Зеркало недели»'' (19 мая 2017). Дата обращения: 8 октября 2017. Архивировано 24 февраля 2022 года.&lt;/ref&gt;, унда өсөнсө урынды яулай, 1,17 % тауыш ала&lt;ref&gt;Рухани стал победителем президентских выборов в Иране. ''«Укринформ»'' (20 мая 2017). Дата обращения: 8 октября 2017. Архивировано 8 октября 2017 года.&lt;/ref&gt;

== Иртә тормошо һәм белеме ==
1969 йылда Пуатье университетында механика буйынса бакалавр, [[1971 йыл]]да Милли механика һәм авиация техникаһы мәктәбендә механика буйынса магистр дәрәжәһен ала, шул уҡ йылда университеттың аспирантураһында шыйыҡсалар механикаһы һәм термодинамика фәндәре буйынса магистр дәрәжәһен ала. 1972 йылда Мостафа [[Национальная школа нефти и двигателей|Милли нефть һәм двигателдәр мәктәбендә]] эске яныу двигателдәре буйынса магистр дәрәжәһен ала&lt;ref name=&quot;homepage&quot;&gt;{{cite web|title=Домашняя страница Сеида Мустафы Аги Мирсалима|url=http://me.aut.ac.ir/S. Mirsalim.htm|publisher=[[Технологический университет имени Амир-Кабира]]|url-status=dead|lang=en}}&lt;/ref&gt;.
1976 йылда Эльзас механик сәнәғәтендә стажер булып эшләй, шунан һуң Иранға ҡайта&lt;ref name=&quot;id&quot;/&gt;. 1976—1979 йылдарҙа Мостафа [[Тәһран метроһы]]нда операциялар буйынса директор булып эшләй&lt;ref name=&quot;id&quot; /&gt;.

== Карьераһы ==
[[Иранда Ислам революцияһы|Иран революцияһынан]] һуң Мирсәлим Милли полиция начальнигы булып эшләй&lt;ref name=&quot;nyt&quot;&gt;{{Cite news|title=Iran's Police Chief Chosen as Premier in Compromise Move|work=[[Нью-Йорк Таймс|The New York Times]]|date=1980-07-27|page=1|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B10FC345F13778DDDAE0A94DF405B8084F1D3|accessdate=2017-10-07|archivedate=2012-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121021093936/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B10FC345F13778DDDAE0A94DF405B8084F1D3|language=en}}&lt;/ref&gt; . 1980 йылдың июлендә ул саҡтағы президент Аболхәсан Банисадр премьер-министрлыҡ вазифаһына Мостафаның кандидатураһын үҙе өсөн дә, Ислам Республикаһы партияһы вәкилдәре өҫтөнлөк иткән парламент өсөн дә ҡулайлы компромисс кандидат кеүек тәҡдим итә&lt;ref name=&quot;nyt&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;milani&quot;&gt;{{Китап|заглавие=The Making of Iran's Islamic Revolution: From Monarchy to Islamic Republic|ссылка=https://archive.org/details/makingofiransisl0000mila/page/176|издательство=[[Westview Press]]|год=1994|isbn=0-8133-8476-1|страницы=176|автор=[[Мохсен Милане|Mohsen M. Milani]]}}&lt;/ref&gt; . Банисадр баҫым аҫтында Мөхәммәт Әли Раджаи кандидатураһын ҡабул итергә мәжбүр була&lt;ref name=&quot;milani&quot; /&gt; . 1981—1989 йылдарҙа Мостафа ул саҡтағы президент Али Хаменеи кәңәшсеһе була&lt;ref name=&quot;pet1apr&quot;&gt;{{Cite news|last=Feuilherade|first=Peter|title=Iran: media and the message|url=http://www.thefreelibrary.com/Iran%3a+media+and+the+message.-a015353089|accessdate=2013-06-19|publisher=The Middle East|date=1994-04-01|archivedate=2014-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201213635/http://www.thefreelibrary.com/Iran%3A+media+and+the+message.-a015353089|language=en}}&lt;/ref&gt; .

[[1989 йыл]]дың башында, ил менән вафатына тиклем 60 йылдан ашыу идара иткән [[Япония]]ның 124-се императоры [[Хирохито]]ның үлеме һәм ерләүҙәре уңайынан, парламент ағзаһы Мирсалим һәм ауыл хужалығы мәсьәләләре буйынса парламент комитеты рәйесе [[Хоссейн Саффар Харанди|Хөсәйен Саффар Харанди]], [[Токио]]лағы Император һарайына килеп етә. 24 февралдә улар Ирандың Япониялағы Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы илсеһе Мөхәммәт Хөсәйен Әҙел һәм уның ҡатыны менән император ерләү йолаларында ҡатнаша

[[1994 йыл]]да сәйәсмән мәҙәниәт һәм ислам йүнәлеше министры итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;pet1apr&quot;&gt;{{Cite news|last=Feuilherade|first=Peter|title=Iran: media and the message|url=http://www.thefreelibrary.com/Iran%3a+media+and+the+message.-a015353089|accessdate=2013-06-19|publisher=The Middle East|date=1994-04-01|archivedate=2014-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201213635/http://www.thefreelibrary.com/Iran%3A+media+and+the+message.-a015353089|language=en}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFFeuilherade1994&quot;&gt;Feuilherade, Peter (1 апреля 1994). [http://www.thefreelibrary.com/Iran%3a+media+and+the+message.-a015353089 Iran: media and the message] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. The Middle East. [https://web.archive.org/web/20140201213635/http://www.thefreelibrary.com/Iran%3A+media+and+the+message.-a015353089 Архивировано] 1 февраля 2014&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Дата обращения: 19 июня 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; . Уның был вазифала булыу осоро, көслө консерватив [[ислам мәҙәниәте]] йүнәлеше менән айырылып тора, шул иҫәптән репрессия сараларын ҡулланыу аша ул көнбайыштың «мәҙәни баҫымын» булдырмауҙы һәм ислам мәҙәниәтенең тәҡүәлеген маҡсат итеп ҡуя. Уның етәкселегендәге министрлыҡ бер нисә реформистик гәзитте ябыу менән айырыуса таныла&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Factional Politics in Post-Khomeini Iran|ссылка=https://archive.org/details/factionalpolitic0000mosl/page/221|издательство=[[Издательство Сиракузского университета|Syracuse University Press]]|год=2002|isbn=0-8156-2978-8|страницы=221—223|автор=Mehdi Moslem}}&lt;/ref&gt; .

Һуңыраҡ Ирандың маҡсатҡа ярашлы советына тәғәйенләнә&lt;ref&gt;Appointment of New members of Expediency Discernment Council (англ.) (17 марта 1997). Дата обращения: 7 октября 2017. Архивировано 31 марта 2017 года.&lt;/ref&gt;.

Ул Әмир Кәбир исемендәге технология университетының машиналар төҙөү доценты&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Һайлауҙар тарихы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Йыл
! Һайлауҙар
! Тауыштар һаны
! %
! Тәртип
! Иҫкәрмәләр
|-
| 2017 йыл
| Президент
| 478 215
| 1,16 %
| 3-сө
| style=&quot;background:#c66;&quot; | Еңелә
|}

== Шәхси тормошо ==
Иран дипломатияһы мәғлүмәттәре буйынса, Мирсәлим француз ҡатынына өйләнгән&lt;ref name=&quot;id&quot; /&gt;. Ул йөҙөргә ярата, ғәҙәттә һаҡал йөрөтә, яғаһыҙ смокинг һәм ҡара баш кейеме кейә&lt;ref name=&quot;id&quot;&gt;{{Citation|url=http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html|title=Mostafa Mirsalim: Back after Two Decades|issue=Iranian Diplomacy|date=2016-12-18|access-date=2017-05-01}}&lt;cite class=&quot;citation cs2&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20170513102017/http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html Mostafa Mirsalim: Back after Two Decades], ''Iranian Diplomacy'', 18 декабря 2016, Архивировано из [http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html оригинала] 13 мая 2017&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;, Дата обращения: 1 мая 2017&lt;/span&gt;&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Иран яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1947 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 июндә тыуғандар]]</text>
      <sha1>4ofp28isjtsvqwincfropqik1czhtxl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297123</id>
      <parentid>1297122</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T08:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Карьераһы */</comment>
      <origin>1297123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9591" sha1="a6gbiia5etizosq6848n86au4lwkbcs" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Сәйет Мостафа Аға Мирсәлим''' ([[9 июнь]] [[1947 йыл]], [[Тәһран]]) — Иран инженеры һәм консерватив сәйәсмән, элекке мәҙәниәт һәм ислам йүнәлеше министры. [[2017 йыл]]ғы һайлауҙарҙа президентлыҡҡа кандидат була&lt;ref&gt;В Иране начались президентские выборы. ''«Зеркало недели»'' (19 мая 2017). Дата обращения: 8 октября 2017. Архивировано 24 февраля 2022 года.&lt;/ref&gt;, унда өсөнсө урынды яулай, 1,17 % тауыш ала&lt;ref&gt;Рухани стал победителем президентских выборов в Иране. ''«Укринформ»'' (20 мая 2017). Дата обращения: 8 октября 2017. Архивировано 8 октября 2017 года.&lt;/ref&gt;

== Иртә тормошо һәм белеме ==
1969 йылда Пуатье университетында механика буйынса бакалавр, [[1971 йыл]]да Милли механика һәм авиация техникаһы мәктәбендә механика буйынса магистр дәрәжәһен ала, шул уҡ йылда университеттың аспирантураһында шыйыҡсалар механикаһы һәм термодинамика фәндәре буйынса магистр дәрәжәһен ала. 1972 йылда Мостафа [[Национальная школа нефти и двигателей|Милли нефть һәм двигателдәр мәктәбендә]] эске яныу двигателдәре буйынса магистр дәрәжәһен ала&lt;ref name=&quot;homepage&quot;&gt;{{cite web|title=Домашняя страница Сеида Мустафы Аги Мирсалима|url=http://me.aut.ac.ir/S. Mirsalim.htm|publisher=[[Технологический университет имени Амир-Кабира]]|url-status=dead|lang=en}}&lt;/ref&gt;.
1976 йылда Эльзас механик сәнәғәтендә стажер булып эшләй, шунан һуң Иранға ҡайта&lt;ref name=&quot;id&quot;/&gt;. 1976—1979 йылдарҙа Мостафа [[Тәһран метроһы]]нда операциялар буйынса директор булып эшләй&lt;ref name=&quot;id&quot; /&gt;.

== Карьераһы ==
[[Иранда Ислам революцияһы|Иран революцияһынан]] һуң Мирсәлим Милли полиция начальнигы булып эшләй&lt;ref name=nyt&gt;{{cite news|title=Iran's Police Chief Chosen as Premier in Compromise Move|work=[[Нью-Йорк Таймс|The New York Times]]|date=1980-07-27|page=1|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B10FC345F13778DDDAE0A94DF405B8084F1D3|access-date=2017-10-07|archive-date=2012-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021093936/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B10FC345F13778DDDAE0A94DF405B8084F1D3|lang=en}}&lt;/ref&gt;. 1980 йылдың июлендә ул саҡтағы президент Аболхәсан Банисадр премьер-министрлыҡ вазифаһына Мостафаның кандидатураһын үҙе өсөн дә, Ислам Республикаһы партияһы вәкилдәре өҫтөнлөк иткән парламент өсөн дә ҡулайлы компромисс кандидат кеүек тәҡдим итә&lt;ref name=&quot;nyt&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;milani&quot;&gt;{{книга |заглавие=The Making of Iran's Islamic Revolution: From Monarchy to Islamic Republic |ссылка=https://archive.org/details/makingofiransisl0000mila/page/176 |издательство=[[Westview Press]] |год=1994 |isbn=0-8133-8476-1 |страницы=176 |язык=en |автор=[[Мохсен Милане|Mohsen M. Milani]]}}&lt;/ref&gt;. Банисадр баҫым аҫтында Мөхәммәт Әли Раджаи кандидатураһын ҡабул итергә мәжбүр була&lt;ref name=&quot;milani&quot; /&gt;. 1981—1989 йылдарҙа Мостафа ул саҡтағы президент Али Хаменеи кәңәшсеһе була&lt;ref name=&quot;pet1apr&quot; /&gt;.

[[1989 йыл]]дың башында, ил менән вафатына тиклем 60 йылдан ашыу идара иткән [[Япония]]ның 124-се императоры [[Хирохито]]ның үлеме һәм ерләүҙәре уңайынан, парламент ағзаһы Мирсалим һәм ауыл хужалығы мәсьәләләре буйынса парламент комитеты рәйесе [[Хоссейн Саффар Харанди|Хөсәйен Саффар Харанди]], [[Токио]]лағы Император һарайына килеп етә. 24 февралдә улар Ирандың Япониялағы Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы илсеһе Мөхәммәт Хөсәйен Әҙел һәм уның ҡатыны менән император ерләү йолаларында ҡатнаша

[[1994 йыл]]да сәйәсмән мәҙәниәт һәм ислам йүнәлеше министры итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;pet1apr&quot;&gt;{{Cite news|last=Feuilherade|first=Peter|title=Iran: media and the message|url=http://www.thefreelibrary.com/Iran%3a+media+and+the+message.-a015353089|accessdate=2013-06-19|publisher=The Middle East|date=1994-04-01|archivedate=2014-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201213635/http://www.thefreelibrary.com/Iran%3A+media+and+the+message.-a015353089|language=en}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFFeuilherade1994&quot;&gt;Feuilherade, Peter (1 апреля 1994). [http://www.thefreelibrary.com/Iran%3a+media+and+the+message.-a015353089 Iran: media and the message] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. The Middle East. [https://web.archive.org/web/20140201213635/http://www.thefreelibrary.com/Iran%3A+media+and+the+message.-a015353089 Архивировано] 1 февраля 2014&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Дата обращения: 19 июня 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; . Уның был вазифала булыу осоро, көслө консерватив [[ислам мәҙәниәте]] йүнәлеше менән айырылып тора, шул иҫәптән репрессия сараларын ҡулланыу аша ул көнбайыштың «мәҙәни баҫымын» булдырмауҙы һәм ислам мәҙәниәтенең тәҡүәлеген маҡсат итеп ҡуя. Уның етәкселегендәге министрлыҡ бер нисә реформистик гәзитте ябыу менән айырыуса таныла&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Factional Politics in Post-Khomeini Iran|ссылка=https://archive.org/details/factionalpolitic0000mosl/page/221|издательство=[[Издательство Сиракузского университета|Syracuse University Press]]|год=2002|isbn=0-8156-2978-8|страницы=221—223|автор=Mehdi Moslem}}&lt;/ref&gt; .

Һуңыраҡ Ирандың маҡсатҡа ярашлы советына тәғәйенләнә&lt;ref&gt;Appointment of New members of Expediency Discernment Council (англ.) (17 марта 1997). Дата обращения: 7 октября 2017. Архивировано 31 марта 2017 года.&lt;/ref&gt;.

Ул Әмир Кәбир исемендәге технология университетының машиналар төҙөү доценты&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Һайлауҙар тарихы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Йыл
! Һайлауҙар
! Тауыштар һаны
! %
! Тәртип
! Иҫкәрмәләр
|-
| 2017 йыл
| Президент
| 478 215
| 1,16 %
| 3-сө
| style=&quot;background:#c66;&quot; | Еңелә
|}

== Шәхси тормошо ==
Иран дипломатияһы мәғлүмәттәре буйынса, Мирсәлим француз ҡатынына өйләнгән&lt;ref name=&quot;id&quot; /&gt;. Ул йөҙөргә ярата, ғәҙәттә һаҡал йөрөтә, яғаһыҙ смокинг һәм ҡара баш кейеме кейә&lt;ref name=&quot;id&quot;&gt;{{Citation|url=http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html|title=Mostafa Mirsalim: Back after Two Decades|issue=Iranian Diplomacy|date=2016-12-18|access-date=2017-05-01}}&lt;cite class=&quot;citation cs2&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20170513102017/http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html Mostafa Mirsalim: Back after Two Decades], ''Iranian Diplomacy'', 18 декабря 2016, Архивировано из [http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html оригинала] 13 мая 2017&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;, Дата обращения: 1 мая 2017&lt;/span&gt;&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Иран яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1947 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 июндә тыуғандар]]</text>
      <sha1>a6gbiia5etizosq6848n86au4lwkbcs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297124</id>
      <parentid>1297123</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T08:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Карьераһы */</comment>
      <origin>1297124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9595" sha1="mddfia819he1kve99npjsusfrxkke28" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Сәйет Мостафа Аға Мирсәлим''' ([[9 июнь]] [[1947 йыл]], [[Тәһран]]) — Иран инженеры һәм консерватив сәйәсмән, элекке мәҙәниәт һәм ислам йүнәлеше министры. [[2017 йыл]]ғы һайлауҙарҙа президентлыҡҡа кандидат була&lt;ref&gt;В Иране начались президентские выборы. ''«Зеркало недели»'' (19 мая 2017). Дата обращения: 8 октября 2017. Архивировано 24 февраля 2022 года.&lt;/ref&gt;, унда өсөнсө урынды яулай, 1,17 % тауыш ала&lt;ref&gt;Рухани стал победителем президентских выборов в Иране. ''«Укринформ»'' (20 мая 2017). Дата обращения: 8 октября 2017. Архивировано 8 октября 2017 года.&lt;/ref&gt;

== Иртә тормошо һәм белеме ==
1969 йылда Пуатье университетында механика буйынса бакалавр, [[1971 йыл]]да Милли механика һәм авиация техникаһы мәктәбендә механика буйынса магистр дәрәжәһен ала, шул уҡ йылда университеттың аспирантураһында шыйыҡсалар механикаһы һәм термодинамика фәндәре буйынса магистр дәрәжәһен ала. 1972 йылда Мостафа [[Национальная школа нефти и двигателей|Милли нефть һәм двигателдәр мәктәбендә]] эске яныу двигателдәре буйынса магистр дәрәжәһен ала&lt;ref name=&quot;homepage&quot;&gt;{{cite web|title=Домашняя страница Сеида Мустафы Аги Мирсалима|url=http://me.aut.ac.ir/S. Mirsalim.htm|publisher=[[Технологический университет имени Амир-Кабира]]|url-status=dead|lang=en}}&lt;/ref&gt;.
1976 йылда Эльзас механик сәнәғәтендә стажер булып эшләй, шунан һуң Иранға ҡайта&lt;ref name=&quot;id&quot;/&gt;. 1976—1979 йылдарҙа Мостафа [[Тәһран метроһы]]нда операциялар буйынса директор булып эшләй&lt;ref name=&quot;id&quot; /&gt;.

== Карьераһы ==
[[Иранда Ислам революцияһы|Иран революцияһынан]] һуң Мирсәлим Милли полиция начальнигы булып эшләй&lt;ref name=nyt&gt;{{cite news|title=Iran's Police Chief Chosen as Premier in Compromise Move|work=[[Нью-Йорк Таймс|The New York Times]]|date=1980-07-27|page=1|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B10FC345F13778DDDAE0A94DF405B8084F1D3|access-date=2017-10-07|archive-date=2012-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021093936/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B10FC345F13778DDDAE0A94DF405B8084F1D3|lang=en}}&lt;/ref&gt;. 1980 йылдың июлендә ул саҡтағы президент Аболхәсан Банисадр премьер-министрлыҡ вазифаһына Мостафаның кандидатураһын үҙе өсөн дә, Ислам Республикаһы партияһы вәкилдәре өҫтөнлөк иткән парламент өсөн дә ҡулайлы компромисс кандидат кеүек тәҡдим итә&lt;ref name=&quot;nyt&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;milani&quot;&gt;{{книга |заглавие=The Making of Iran's Islamic Revolution: From Monarchy to Islamic Republic |ссылка=https://archive.org/details/makingofiransisl0000mila/page/176 |издательство=[[Westview Press]] |год=1994 |isbn=0-8133-8476-1 |страницы=176 |язык=en |автор=[[Мохсен Милане|Mohsen M. Milani]]}}&lt;/ref&gt;. Банисадр баҫым аҫтында Мөхәммәт Әли Раджаи кандидатураһын ҡабул итергә мәжбүр була&lt;ref name=&quot;milani&quot; /&gt;. 1981—1989 йылдарҙа Мостафа ул саҡтағы президент Али Хаменеи кәңәшсеһе була&lt;ref name=&quot;pet1apr&quot; /&gt;.

[[1989 йыл]]дың башында, ил менән вафатына тиклем 60 йылдан ашыу идара иткән [[Япония]]ның 124-се императоры [[Хирохито]]ның үлеме һәм ерләүҙәре уңайынан, парламент ағзаһы Мирсалим һәм ауыл хужалығы мәсьәләләре буйынса парламент комитеты рәйесе [[Хоссейн Саффар Харанди|Хөсәйен Саффар Харанди]], [[Токио]]лағы Император һарайына килеп етә. 24 февралдә улар Ирандың Япониялағы Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы илсеһе Мөхәммәт Хөсәйен Әҙел һәм уның ҡатыны менән император ерләү йолаларында ҡатнаша

[[1994 йыл]]да сәйәсмән мәҙәниәт һәм ислам йүнәлеше министры итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;pet1apr&quot;&gt;{{Cite news|last=Feuilherade|first=Peter|title=Iran: media and the message|url=http://www.thefreelibrary.com/Iran%3a+media+and+the+message.-a015353089|accessdate=2013-06-19|publisher=The Middle East|date=1994-04-01|archivedate=2014-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201213635/http://www.thefreelibrary.com/Iran%3A+media+and+the+message.-a015353089|language=en}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFFeuilherade1994&quot;&gt;Feuilherade, Peter (1 апреля 1994). [http://www.thefreelibrary.com/Iran%3a+media+and+the+message.-a015353089 Iran: media and the message] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. The Middle East. [https://web.archive.org/web/20140201213635/http://www.thefreelibrary.com/Iran%3A+media+and+the+message.-a015353089 Архивировано] 1 февраля 2014&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Дата обращения: 19 июня 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; . Уның был вазифала булыу осоро, көслө консерватив [[ислам мәҙәниәте]] йүнәлеше менән айырылып тора, шул иҫәптән репрессия сараларын ҡулланыу аша ул көнбайыштың «мәҙәни баҫымын» булдырмауҙы һәм ислам мәҙәниәтенең тәҡүәлеген маҡсат итеп ҡуя. Уның етәкселегендәге министрлыҡ бер нисә реформистик гәзитте ябыу менән айырыуса таныла&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Factional Politics in Post-Khomeini Iran|ссылка=https://archive.org/details/factionalpolitic0000mosl/page/221|издательство=[[Издательство Сиракузского университета|Syracuse University Press]]|год=2002|isbn=0-8156-2978-8|страницы=221—223|автор=Mehdi Moslem}}&lt;/ref&gt; .

Һуңыраҡ Ирандың маҡсатҡа ярашлы советына тәғәйенләнә&lt;ref&gt;Appointment of New members of Expediency Discernment Council (англ.) (17 марта 1997). Дата обращения: 7 октября 2017. Архивировано 31 марта 2017 года&lt;/ref&gt;.

Ул Әмир Кәбир исемендәге технология университетының машиналар төҙөү доценты&lt;ref name=&quot;homepage&quot;/&gt;.

== Һайлауҙар тарихы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Йыл
! Һайлауҙар
! Тауыштар һаны
! %
! Тәртип
! Иҫкәрмәләр
|-
| 2017 йыл
| Президент
| 478 215
| 1,16 %
| 3-сө
| style=&quot;background:#c66;&quot; | Еңелә
|}

== Шәхси тормошо ==
Иран дипломатияһы мәғлүмәттәре буйынса, Мирсәлим француз ҡатынына өйләнгән&lt;ref name=&quot;id&quot; /&gt;. Ул йөҙөргә ярата, ғәҙәттә һаҡал йөрөтә, яғаһыҙ смокинг һәм ҡара баш кейеме кейә&lt;ref name=&quot;id&quot;&gt;{{Citation|url=http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html|title=Mostafa Mirsalim: Back after Two Decades|issue=Iranian Diplomacy|date=2016-12-18|access-date=2017-05-01}}&lt;cite class=&quot;citation cs2&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20170513102017/http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html Mostafa Mirsalim: Back after Two Decades], ''Iranian Diplomacy'', 18 декабря 2016, Архивировано из [http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html оригинала] 13 мая 2017&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;, Дата обращения: 1 мая 2017&lt;/span&gt;&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Иран яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1947 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 июндә тыуғандар]]</text>
      <sha1>mddfia819he1kve99npjsusfrxkke28</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297125</id>
      <parentid>1297124</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T08:16:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1297125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9594" sha1="ktfo6rg4bkyyjjsvl0mc5umalnnvo6q" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Сәйет Мостафа Аға Мирсәлим''' ([[9 июнь]] [[1947 йыл]], [[Тәһран]]) — Иран инженеры һәм консерватив сәйәсмән, элекке мәҙәниәт һәм ислам йүнәлеше министры. [[2017 йыл]]ғы һайлауҙарҙа президентлыҡҡа кандидат була&lt;ref&gt;В Иране начались президентские выборы. ''«Зеркало недели»'' (19 мая 2017). Дата обращения: 8 октября 2017. Архивировано 24 февраля 2022 года.&lt;/ref&gt;, унда өсөнсө урынды яулай, 1,17 % тауыш ала&lt;ref&gt;Рухани стал победителем президентских выборов в Иране. ''«Укринформ»'' (20 мая 2017). Дата обращения: 8 октября 2017. Архивировано 8 октября 2017 года.&lt;/ref&gt;

== Иртә тормошо һәм белеме ==
1969 йылда Пуатье университетында механика буйынса бакалавр, [[1971 йыл]]да Милли механика һәм авиация техникаһы мәктәбендә механика буйынса магистр дәрәжәһен ала, шул уҡ йылда университеттың аспирантураһында шыйыҡсалар механикаһы һәм термодинамика фәндәре буйынса магистр дәрәжәһен ала. 1972 йылда Мостафа [[Национальная школа нефти и двигателей|Милли нефть һәм двигателдәр мәктәбендә]] эске яныу двигателдәре буйынса магистр дәрәжәһен ала&lt;ref name=&quot;homepage&quot;&gt;{{cite web|title=Домашняя страница Сеида Мустафы Аги Мирсалима|url=http://me.aut.ac.ir/S. Mirsalim.htm|publisher=[[Технологический университет имени Амир-Кабира]]|url-status=dead|lang=en}}&lt;/ref&gt;.
1976 йылда Эльзас механик сәнәғәтендә стажер булып эшләй, шунан һуң Иранға ҡайта&lt;ref name=&quot;id&quot;/&gt;. 1976—1979 йылдарҙа Мостафа [[Тәһран метроһы]]нда операциялар буйынса директор булып эшләй&lt;ref name=&quot;id&quot; /&gt;.

== Карьераһы ==
[[Иранда Ислам революцияһы|Иран революцияһынан]] һуң Мирсәлим Милли полиция начальнигы булып эшләй&lt;ref name=nyt&gt;{{cite news|title=Iran's Police Chief Chosen as Premier in Compromise Move|work=[[Нью-Йорк Таймс|The New York Times]]|date=1980-07-27|page=1|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B10FC345F13778DDDAE0A94DF405B8084F1D3|access-date=2017-10-07|archive-date=2012-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021093936/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B10FC345F13778DDDAE0A94DF405B8084F1D3|lang=en}}&lt;/ref&gt;. 1980 йылдың июлендә ул саҡтағы президент Аболхәсан Банисадр премьер-министрлыҡ вазифаһына Мостафаның кандидатураһын үҙе өсөн дә, Ислам Республикаһы партияһы вәкилдәре өҫтөнлөк иткән парламент өсөн дә ҡулайлы компромисс кандидат кеүек тәҡдим итә&lt;ref name=&quot;nyt&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;milani&quot;&gt;{{книга |заглавие=The Making of Iran's Islamic Revolution: From Monarchy to Islamic Republic |ссылка=https://archive.org/details/makingofiransisl0000mila/page/176 |издательство=[[Westview Press]] |год=1994 |isbn=0-8133-8476-1 |страницы=176 |язык=en |автор=[[Мохсен Милане|Mohsen M. Milani]]}}&lt;/ref&gt;. Банисадр баҫым аҫтында Мөхәммәт Әли Раджаи кандидатураһын ҡабул итергә мәжбүр була&lt;ref name=&quot;milani&quot; /&gt;. 1981—1989 йылдарҙа Мостафа ул саҡтағы президент Али Хаменеи кәңәшсеһе була&lt;ref name=&quot;pet1apr&quot; /&gt;.

[[1989 йыл]]дың башында, ил менән вафатына тиклем 60 йылдан ашыу идара иткән [[Япония]]ның 124-се императоры [[Хирохито]]ның үлеме һәм ерләүҙәре уңайынан, парламент ағзаһы Мирсалим һәм ауыл хужалығы мәсьәләләре буйынса парламент комитеты рәйесе [[Хоссейн Саффар Харанди|Хөсәйен Саффар Харанди]], [[Токио]]лағы Император һарайына килеп етә. 24 февралдә улар Ирандың Япониялағы Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы илсеһе Мөхәммәт Хөсәйен Әҙел һәм уның ҡатыны менән император ерләү йолаларында ҡатнаша

[[1994 йыл]]да сәйәсмән мәҙәниәт һәм ислам йүнәлеше министры итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;pet1apr&quot;&gt;{{Cite news|last=Feuilherade|first=Peter|title=Iran: media and the message|url=http://www.thefreelibrary.com/Iran%3a+media+and+the+message.-a015353089|accessdate=2013-06-19|publisher=The Middle East|date=1994-04-01|archivedate=2014-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201213635/http://www.thefreelibrary.com/Iran%3A+media+and+the+message.-a015353089|language=en}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFFeuilherade1994&quot;&gt;Feuilherade, Peter (1 апреля 1994). [http://www.thefreelibrary.com/Iran%3a+media+and+the+message.-a015353089 Iran: media and the message] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. The Middle East. [https://web.archive.org/web/20140201213635/http://www.thefreelibrary.com/Iran%3A+media+and+the+message.-a015353089 Архивировано] 1 февраля 2014&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Дата обращения: 19 июня 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; . Уның был вазифала булыу осоро, көслө консерватив [[ислам мәҙәниәте]] йүнәлеше менән айырылып тора, шул иҫәптән репрессия сараларын ҡулланыу аша ул көнбайыштың «мәҙәни баҫымын» булдырмауҙы һәм ислам мәҙәниәтенең тәҡүәлеген маҡсат итеп ҡуя. Уның етәкселегендәге министрлыҡ бер нисә реформистик гәзитте ябыу менән айырыуса таныла&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Factional Politics in Post-Khomeini Iran|ссылка=https://archive.org/details/factionalpolitic0000mosl/page/221|издательство=[[Издательство Сиракузского университета|Syracuse University Press]]|год=2002|isbn=0-8156-2978-8|страницы=221—223|автор=Mehdi Moslem}}&lt;/ref&gt; .

Һуңыраҡ Ирандың маҡсатҡа ярашлы советына тәғәйенләнә&lt;ref&gt;Appointment of New members of Expediency Discernment Council (англ.) (17 марта 1997). Дата обращения: 7 октября 2017. Архивировано 31 марта 2017 года&lt;/ref&gt;.

Ул Әмир Кәбир исемендәге технология университетының машиналар төҙөү доценты&lt;ref name=&quot;homepage&quot;/&gt;.

== Һайлауҙар тарихы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Йыл
! Һайлауҙар
! Тауыштар һаны
! %
! Тәртип
! Иҫкәрмәләр
|-
| 2017 йыл
| Президент
| 478 215
| 1,16 %
| 3-сө
| style=&quot;background:#c66;&quot; | Еңелә
|}

== Шәхси тормошо ==
Иран дипломатияһы мәғлүмәттәре буйынса, Мирсәлим француз ҡатынына өйләнгән&lt;ref name=&quot;id&quot; /&gt;. Ул йөҙөргә ярата, ғәҙәттә һаҡал йөрөтә, яғаһыҙ смокинг һәм ҡара баш кейеме кейә&lt;ref name=&quot;id&quot;&gt;{{Citation|url=http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html|title=Mostafa Mirsalim: Back after Two Decades|issue=Iranian Diplomacy|date=2016-12-18|access-date=2017-05-01}}&lt;cite class=&quot;citation cs2&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20170513102017/http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html Mostafa Mirsalim: Back after Two Decades], ''Iranian Diplomacy'', 18 декабря 2016, Архивировано из [http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html оригинала] 13 мая 2017&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;, Дата обращения: 1 мая 2017&lt;/span&gt;&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Иран яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1947 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 июндә тыуғандар]]</text>
      <sha1>ktfo6rg4bkyyjjsvl0mc5umalnnvo6q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297126</id>
      <parentid>1297125</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T08:17:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Тәһранда тыуғандар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1297126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9653" sha1="flj6irfnz3iaxvwm9coq1y8by13fsqj" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Сәйет Мостафа Аға Мирсәлим''' ([[9 июнь]] [[1947 йыл]], [[Тәһран]]) — Иран инженеры һәм консерватив сәйәсмән, элекке мәҙәниәт һәм ислам йүнәлеше министры. [[2017 йыл]]ғы һайлауҙарҙа президентлыҡҡа кандидат була&lt;ref&gt;В Иране начались президентские выборы. ''«Зеркало недели»'' (19 мая 2017). Дата обращения: 8 октября 2017. Архивировано 24 февраля 2022 года.&lt;/ref&gt;, унда өсөнсө урынды яулай, 1,17 % тауыш ала&lt;ref&gt;Рухани стал победителем президентских выборов в Иране. ''«Укринформ»'' (20 мая 2017). Дата обращения: 8 октября 2017. Архивировано 8 октября 2017 года.&lt;/ref&gt;

== Иртә тормошо һәм белеме ==
1969 йылда Пуатье университетында механика буйынса бакалавр, [[1971 йыл]]да Милли механика һәм авиация техникаһы мәктәбендә механика буйынса магистр дәрәжәһен ала, шул уҡ йылда университеттың аспирантураһында шыйыҡсалар механикаһы һәм термодинамика фәндәре буйынса магистр дәрәжәһен ала. 1972 йылда Мостафа [[Национальная школа нефти и двигателей|Милли нефть һәм двигателдәр мәктәбендә]] эске яныу двигателдәре буйынса магистр дәрәжәһен ала&lt;ref name=&quot;homepage&quot;&gt;{{cite web|title=Домашняя страница Сеида Мустафы Аги Мирсалима|url=http://me.aut.ac.ir/S. Mirsalim.htm|publisher=[[Технологический университет имени Амир-Кабира]]|url-status=dead|lang=en}}&lt;/ref&gt;.
1976 йылда Эльзас механик сәнәғәтендә стажер булып эшләй, шунан һуң Иранға ҡайта&lt;ref name=&quot;id&quot;/&gt;. 1976—1979 йылдарҙа Мостафа [[Тәһран метроһы]]нда операциялар буйынса директор булып эшләй&lt;ref name=&quot;id&quot; /&gt;.

== Карьераһы ==
[[Иранда Ислам революцияһы|Иран революцияһынан]] һуң Мирсәлим Милли полиция начальнигы булып эшләй&lt;ref name=nyt&gt;{{cite news|title=Iran's Police Chief Chosen as Premier in Compromise Move|work=[[Нью-Йорк Таймс|The New York Times]]|date=1980-07-27|page=1|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B10FC345F13778DDDAE0A94DF405B8084F1D3|access-date=2017-10-07|archive-date=2012-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021093936/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B10FC345F13778DDDAE0A94DF405B8084F1D3|lang=en}}&lt;/ref&gt;. 1980 йылдың июлендә ул саҡтағы президент Аболхәсан Банисадр премьер-министрлыҡ вазифаһына Мостафаның кандидатураһын үҙе өсөн дә, Ислам Республикаһы партияһы вәкилдәре өҫтөнлөк иткән парламент өсөн дә ҡулайлы компромисс кандидат кеүек тәҡдим итә&lt;ref name=&quot;nyt&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;milani&quot;&gt;{{книга |заглавие=The Making of Iran's Islamic Revolution: From Monarchy to Islamic Republic |ссылка=https://archive.org/details/makingofiransisl0000mila/page/176 |издательство=[[Westview Press]] |год=1994 |isbn=0-8133-8476-1 |страницы=176 |язык=en |автор=[[Мохсен Милане|Mohsen M. Milani]]}}&lt;/ref&gt;. Банисадр баҫым аҫтында Мөхәммәт Әли Раджаи кандидатураһын ҡабул итергә мәжбүр була&lt;ref name=&quot;milani&quot; /&gt;. 1981—1989 йылдарҙа Мостафа ул саҡтағы президент Али Хаменеи кәңәшсеһе була&lt;ref name=&quot;pet1apr&quot; /&gt;.

[[1989 йыл]]дың башында, ил менән вафатына тиклем 60 йылдан ашыу идара иткән [[Япония]]ның 124-се императоры [[Хирохито]]ның үлеме һәм ерләүҙәре уңайынан, парламент ағзаһы Мирсалим һәм ауыл хужалығы мәсьәләләре буйынса парламент комитеты рәйесе [[Хоссейн Саффар Харанди|Хөсәйен Саффар Харанди]], [[Токио]]лағы Император һарайына килеп етә. 24 февралдә улар Ирандың Япониялағы Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы илсеһе Мөхәммәт Хөсәйен Әҙел һәм уның ҡатыны менән император ерләү йолаларында ҡатнаша

[[1994 йыл]]да сәйәсмән мәҙәниәт һәм ислам йүнәлеше министры итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;pet1apr&quot;&gt;{{Cite news|last=Feuilherade|first=Peter|title=Iran: media and the message|url=http://www.thefreelibrary.com/Iran%3a+media+and+the+message.-a015353089|accessdate=2013-06-19|publisher=The Middle East|date=1994-04-01|archivedate=2014-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201213635/http://www.thefreelibrary.com/Iran%3A+media+and+the+message.-a015353089|language=en}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFFeuilherade1994&quot;&gt;Feuilherade, Peter (1 апреля 1994). [http://www.thefreelibrary.com/Iran%3a+media+and+the+message.-a015353089 Iran: media and the message] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. The Middle East. [https://web.archive.org/web/20140201213635/http://www.thefreelibrary.com/Iran%3A+media+and+the+message.-a015353089 Архивировано] 1 февраля 2014&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Дата обращения: 19 июня 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; . Уның был вазифала булыу осоро, көслө консерватив [[ислам мәҙәниәте]] йүнәлеше менән айырылып тора, шул иҫәптән репрессия сараларын ҡулланыу аша ул көнбайыштың «мәҙәни баҫымын» булдырмауҙы һәм ислам мәҙәниәтенең тәҡүәлеген маҡсат итеп ҡуя. Уның етәкселегендәге министрлыҡ бер нисә реформистик гәзитте ябыу менән айырыуса таныла&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Factional Politics in Post-Khomeini Iran|ссылка=https://archive.org/details/factionalpolitic0000mosl/page/221|издательство=[[Издательство Сиракузского университета|Syracuse University Press]]|год=2002|isbn=0-8156-2978-8|страницы=221—223|автор=Mehdi Moslem}}&lt;/ref&gt; .

Һуңыраҡ Ирандың маҡсатҡа ярашлы советына тәғәйенләнә&lt;ref&gt;Appointment of New members of Expediency Discernment Council (англ.) (17 марта 1997). Дата обращения: 7 октября 2017. Архивировано 31 марта 2017 года&lt;/ref&gt;.

Ул Әмир Кәбир исемендәге технология университетының машиналар төҙөү доценты&lt;ref name=&quot;homepage&quot;/&gt;.

== Һайлауҙар тарихы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Йыл
! Һайлауҙар
! Тауыштар һаны
! %
! Тәртип
! Иҫкәрмәләр
|-
| 2017 йыл
| Президент
| 478 215
| 1,16 %
| 3-сө
| style=&quot;background:#c66;&quot; | Еңелә
|}

== Шәхси тормошо ==
Иран дипломатияһы мәғлүмәттәре буйынса, Мирсәлим француз ҡатынына өйләнгән&lt;ref name=&quot;id&quot; /&gt;. Ул йөҙөргә ярата, ғәҙәттә һаҡал йөрөтә, яғаһыҙ смокинг һәм ҡара баш кейеме кейә&lt;ref name=&quot;id&quot;&gt;{{Citation|url=http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html|title=Mostafa Mirsalim: Back after Two Decades|issue=Iranian Diplomacy|date=2016-12-18|access-date=2017-05-01}}&lt;cite class=&quot;citation cs2&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20170513102017/http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html Mostafa Mirsalim: Back after Two Decades], ''Iranian Diplomacy'', 18 декабря 2016, Архивировано из [http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html оригинала] 13 мая 2017&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;, Дата обращения: 1 мая 2017&lt;/span&gt;&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Иран яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1947 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 июндә тыуғандар]]
[[Категория:Тәһранда тыуғандар]]</text>
      <sha1>flj6irfnz3iaxvwm9coq1y8by13fsqj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297127</id>
      <parentid>1297126</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T08:18:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Министрҙар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1297127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9697" sha1="5onnbw4f0qitcp4pl15ja1u0y93s9pl" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Сәйет Мостафа Аға Мирсәлим''' ([[9 июнь]] [[1947 йыл]], [[Тәһран]]) — Иран инженеры һәм консерватив сәйәсмән, элекке мәҙәниәт һәм ислам йүнәлеше министры. [[2017 йыл]]ғы һайлауҙарҙа президентлыҡҡа кандидат була&lt;ref&gt;В Иране начались президентские выборы. ''«Зеркало недели»'' (19 мая 2017). Дата обращения: 8 октября 2017. Архивировано 24 февраля 2022 года.&lt;/ref&gt;, унда өсөнсө урынды яулай, 1,17 % тауыш ала&lt;ref&gt;Рухани стал победителем президентских выборов в Иране. ''«Укринформ»'' (20 мая 2017). Дата обращения: 8 октября 2017. Архивировано 8 октября 2017 года.&lt;/ref&gt;

== Иртә тормошо һәм белеме ==
1969 йылда Пуатье университетында механика буйынса бакалавр, [[1971 йыл]]да Милли механика һәм авиация техникаһы мәктәбендә механика буйынса магистр дәрәжәһен ала, шул уҡ йылда университеттың аспирантураһында шыйыҡсалар механикаһы һәм термодинамика фәндәре буйынса магистр дәрәжәһен ала. 1972 йылда Мостафа [[Национальная школа нефти и двигателей|Милли нефть һәм двигателдәр мәктәбендә]] эске яныу двигателдәре буйынса магистр дәрәжәһен ала&lt;ref name=&quot;homepage&quot;&gt;{{cite web|title=Домашняя страница Сеида Мустафы Аги Мирсалима|url=http://me.aut.ac.ir/S. Mirsalim.htm|publisher=[[Технологический университет имени Амир-Кабира]]|url-status=dead|lang=en}}&lt;/ref&gt;.
1976 йылда Эльзас механик сәнәғәтендә стажер булып эшләй, шунан һуң Иранға ҡайта&lt;ref name=&quot;id&quot;/&gt;. 1976—1979 йылдарҙа Мостафа [[Тәһран метроһы]]нда операциялар буйынса директор булып эшләй&lt;ref name=&quot;id&quot; /&gt;.

== Карьераһы ==
[[Иранда Ислам революцияһы|Иран революцияһынан]] һуң Мирсәлим Милли полиция начальнигы булып эшләй&lt;ref name=nyt&gt;{{cite news|title=Iran's Police Chief Chosen as Premier in Compromise Move|work=[[Нью-Йорк Таймс|The New York Times]]|date=1980-07-27|page=1|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B10FC345F13778DDDAE0A94DF405B8084F1D3|access-date=2017-10-07|archive-date=2012-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021093936/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B10FC345F13778DDDAE0A94DF405B8084F1D3|lang=en}}&lt;/ref&gt;. 1980 йылдың июлендә ул саҡтағы президент Аболхәсан Банисадр премьер-министрлыҡ вазифаһына Мостафаның кандидатураһын үҙе өсөн дә, Ислам Республикаһы партияһы вәкилдәре өҫтөнлөк иткән парламент өсөн дә ҡулайлы компромисс кандидат кеүек тәҡдим итә&lt;ref name=&quot;nyt&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;milani&quot;&gt;{{книга |заглавие=The Making of Iran's Islamic Revolution: From Monarchy to Islamic Republic |ссылка=https://archive.org/details/makingofiransisl0000mila/page/176 |издательство=[[Westview Press]] |год=1994 |isbn=0-8133-8476-1 |страницы=176 |язык=en |автор=[[Мохсен Милане|Mohsen M. Milani]]}}&lt;/ref&gt;. Банисадр баҫым аҫтында Мөхәммәт Әли Раджаи кандидатураһын ҡабул итергә мәжбүр була&lt;ref name=&quot;milani&quot; /&gt;. 1981—1989 йылдарҙа Мостафа ул саҡтағы президент Али Хаменеи кәңәшсеһе була&lt;ref name=&quot;pet1apr&quot; /&gt;.

[[1989 йыл]]дың башында, ил менән вафатына тиклем 60 йылдан ашыу идара иткән [[Япония]]ның 124-се императоры [[Хирохито]]ның үлеме һәм ерләүҙәре уңайынан, парламент ағзаһы Мирсалим һәм ауыл хужалығы мәсьәләләре буйынса парламент комитеты рәйесе [[Хоссейн Саффар Харанди|Хөсәйен Саффар Харанди]], [[Токио]]лағы Император һарайына килеп етә. 24 февралдә улар Ирандың Япониялағы Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы илсеһе Мөхәммәт Хөсәйен Әҙел һәм уның ҡатыны менән император ерләү йолаларында ҡатнаша

[[1994 йыл]]да сәйәсмән мәҙәниәт һәм ислам йүнәлеше министры итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;pet1apr&quot;&gt;{{Cite news|last=Feuilherade|first=Peter|title=Iran: media and the message|url=http://www.thefreelibrary.com/Iran%3a+media+and+the+message.-a015353089|accessdate=2013-06-19|publisher=The Middle East|date=1994-04-01|archivedate=2014-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201213635/http://www.thefreelibrary.com/Iran%3A+media+and+the+message.-a015353089|language=en}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFFeuilherade1994&quot;&gt;Feuilherade, Peter (1 апреля 1994). [http://www.thefreelibrary.com/Iran%3a+media+and+the+message.-a015353089 Iran: media and the message] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. The Middle East. [https://web.archive.org/web/20140201213635/http://www.thefreelibrary.com/Iran%3A+media+and+the+message.-a015353089 Архивировано] 1 февраля 2014&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Дата обращения: 19 июня 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; . Уның был вазифала булыу осоро, көслө консерватив [[ислам мәҙәниәте]] йүнәлеше менән айырылып тора, шул иҫәптән репрессия сараларын ҡулланыу аша ул көнбайыштың «мәҙәни баҫымын» булдырмауҙы һәм ислам мәҙәниәтенең тәҡүәлеген маҡсат итеп ҡуя. Уның етәкселегендәге министрлыҡ бер нисә реформистик гәзитте ябыу менән айырыуса таныла&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Factional Politics in Post-Khomeini Iran|ссылка=https://archive.org/details/factionalpolitic0000mosl/page/221|издательство=[[Издательство Сиракузского университета|Syracuse University Press]]|год=2002|isbn=0-8156-2978-8|страницы=221—223|автор=Mehdi Moslem}}&lt;/ref&gt; .

Һуңыраҡ Ирандың маҡсатҡа ярашлы советына тәғәйенләнә&lt;ref&gt;Appointment of New members of Expediency Discernment Council (англ.) (17 марта 1997). Дата обращения: 7 октября 2017. Архивировано 31 марта 2017 года&lt;/ref&gt;.

Ул Әмир Кәбир исемендәге технология университетының машиналар төҙөү доценты&lt;ref name=&quot;homepage&quot;/&gt;.

== Һайлауҙар тарихы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Йыл
! Һайлауҙар
! Тауыштар һаны
! %
! Тәртип
! Иҫкәрмәләр
|-
| 2017 йыл
| Президент
| 478 215
| 1,16 %
| 3-сө
| style=&quot;background:#c66;&quot; | Еңелә
|}

== Шәхси тормошо ==
Иран дипломатияһы мәғлүмәттәре буйынса, Мирсәлим француз ҡатынына өйләнгән&lt;ref name=&quot;id&quot; /&gt;. Ул йөҙөргә ярата, ғәҙәттә һаҡал йөрөтә, яғаһыҙ смокинг һәм ҡара баш кейеме кейә&lt;ref name=&quot;id&quot;&gt;{{Citation|url=http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html|title=Mostafa Mirsalim: Back after Two Decades|issue=Iranian Diplomacy|date=2016-12-18|access-date=2017-05-01}}&lt;cite class=&quot;citation cs2&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20170513102017/http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html Mostafa Mirsalim: Back after Two Decades], ''Iranian Diplomacy'', 18 декабря 2016, Архивировано из [http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html оригинала] 13 мая 2017&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;, Дата обращения: 1 мая 2017&lt;/span&gt;&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Иран яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1947 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 июндә тыуғандар]]
[[Категория:Тәһранда тыуғандар]]
[[Категория:Министрҙар]]</text>
      <sha1>5onnbw4f0qitcp4pl15ja1u0y93s9pl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Мостафа Мирсәлим</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200921</id>
    <revision>
      <id>1297128</id>
      <timestamp>2026-05-16T08:43:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Мирсалим, Мостафа|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}  [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 08:42, 16 май 2026 (UTC)</comment>
      <origin>1297128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="405" sha1="ihx4s7bhrin9aiitf3bacsx80mz3ik8" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Мирсалим, Мостафа|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 08:42, 16 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ihx4s7bhrin9aiitf3bacsx80mz3ik8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таллин ҡултығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200922</id>
    <redirect title="Таллинн ҡултығы" />
    <revision>
      <id>1297134</id>
      <timestamp>2026-05-16T09:57:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>[[Таллин ҡултығы]] битенең исемен [[Таллинн ҡултығы]] тип Вәхит алыштырҙы</comment>
      <origin>1297134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="t72maa4w3yoyo5zjm3a9lj6aprl05ct" xml:space="preserve">#перенаправление [[Таллинн ҡултығы]]</text>
      <sha1>t72maa4w3yoyo5zjm3a9lj6aprl05ct</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200923</id>
    <revision>
      <id>1297135</id>
      <timestamp>2026-05-16T10:00:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/151946130|Мухаммед I (сельджукский султан)]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1297135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8716" sha1="9oawpuz0dfmichw0a7r7faeyoqpgvix" xml:space="preserve">
'''Ғияс әд-Дин Мөхәммәт Тапар''' ( перс. ;  .  &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Китап|автор=Запорожец В. М.|заглавие=Сельджуки|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=2011|страницы=|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt; ) — [[Бөйөк Сәлжүк империяһы]] [[Солтан|солтаны]], [[Ираҡ]] солтаны, Арран [[Әмир (титул)|әмире]], ҡыпсаҡ ҡатыны Башулу Хатундан бөйөк солтан Мелик шаһ I улы, солтан Санжарҙың бер туған өлкән ағаһы.

== Идара итеүе ==
[[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Бөйөк Сәлжүк империяһының]] [[Бағдад]] тәхетенә үҙенең туған ҡустыһы Мәлик шаһ II-нең вариҫы булараҡ ултыра. Номиналь рәүештә династия башлығы булған, әммә уның ҡустыһы Әхмәт Санжар Хөрәсәнда күберәк власҡа эйә булған. Моғайын ул, 1107 йылда [[Хәләб|Алеппонан]] Радван яғында [[Рум солтанлығы|Конья солтанлығы]] солтаны Килич Арслан I менән һуғышҡандыр. Һуңғыһы еңелә һәм үлтерелә . Ҡустыһы Барҡыяруҡ менән үҙ-ара низағтарҙан һуң ул ''мелик'' титулын ала һәм [[Әзербайжан|Әзербайжанды]] яулай. Үҙенең ҡаҙаныштары менән ҡәнәғәт булмай ул тағы ла баш күтәрә, әммә кире Әрмәнстанға ҡасырға мәжбүр була. 1104 йылға ауырыу һәм һуғыштан арыған Бәрҡияруҡ Мөхәммәт менән солтанлыҡты бүлешергә риза була . 1105 йылда Барҡыяруҡ үлгәндән һуң Мөхәммәт берҙән-бер солтан булып китә.

1106 йылда Мөхәммәт шаһ Диздың [[Исмәғилилек]] ҡәлғәһен яулап ала һәм Бавандит хакимы Шаһрияр IV-гә исмәғилдәргә ҡаршы походта ҡатнашырға ҡуша. Мөхәммәттең хәбәренә асыуланған Шәһрийәр ярҙам итеүҙән баш тарта {{Sfn|Bosworth|1968|p=28}} . Күп тә үтмәй, Мөхәммәт Әмир Чаули етәкселегендә Сариҙы баҫып алыу өсөн ғәскәрҙәр ебәрә, әммә көтөлмәгәндә Шәһрийәр һәм уның улы Ҡарин III ғәскәре тарафынан еңелә. Бынан һуң Мөхәммәт Шәһрийәргә хат ебәрә һәм улдарының береһен [[Исфаһан|Исфаһандағы]] һарайға ебәреүҙе талап итә {{Sfn|Madelung|1984}} . Шәһрийәр Али I-не ебәрә, ул Мөхәммәтте шул тиклем һоҡландыра, хатта солтан уға үҙенең ҡыҙына өйләнергә  тәҡдим итә, әммә Али баш тарта һәм был хөрмәтте үҙенең ағаһы һәм Баванди династияһы вариҫы Ҡарин III-кә тәҡдим итә. Ҡарин III Исфаһанға килеп етә һәм солтандың ҡыҙына өйләнә.

1106—1107 йылдарҙа Әхмәт ибн Низам әл-Мүлк, билдәле [[вәзир]] Низам әл-Мулктың улы, [[Хәмәдан|Хәмадан]]  губернаторына ялыу яҙыу өсөн Мөхәммәт һарайына килә. Мөхәммәт күптән түгел бидғәттә ғәйепләнеп үлтерелгән Сәғд әл-Мүлк Әбү әл-Әби Мәһәсендең урынына  Әхмәтте үҙенең вәзире итеп тәғәйенләй. Әхмәт был вазифаны күп осраҡта атаһының абруйы арҡаһында ала. Ул шулай уҡ атаһына бирелгән Кевам әд-Дин, Әс-Садр әл-Ислам һәм Низам әл-Мөлк кеүек күп кенә титулдарҙы ала.

Һуңыраҡ Мөхәммәт, вәзире Әхмәт менән бергә, [[Ираҡ|Ираҡта]] хәрби кампания башлай . Улар «ғәрәптәр батшаһы» титулын йөрөткән Мәзиәд хакимы Сәйф әд-Дәүлә Садаҡа ибн Мансурҙы еңә һәм үлтерә. 1109 йылда Мөхәммәт Әхмәтте һәм Чаули Саҡаваны Исмәғил ҡәлғәләрен Аламутты һәм [[Оставанд|Оставандты]] баҫып алырға ебәрә, әммә был эш уңышһыҙлыҡҡа осрай һәм солтан ғәскәрҙәре буш ҡул менән ҡайта {{Sfn|Bosworth|1968|p=118}} . Тиҙҙән Әхмәтте Хәтир әл-Мүлк Әбү Мансур Мәйбуди вәзир булып алмаштыра. &quot;Әли ибн әл-Әсир фекеренсә, Әхмәт эштәрҙән китә, ә Әнүширван ибн Халид фекеренсә, Мөхәммәт Әхмәтте ун йылға төрмәгә ултырта{{Sfn|Bosworth|1984}} .

Мөхәммәт I 1118 йылдың апрелендә вафат була, уның ун дүрт йәшлек улы Мәхмүт (биш баланың иң өлкәне, ҡалған дүртәүһе — Туғрул, Мәсүт, Сөләймән һәм Сәлжүк шаһы) тәхеткә ултыра &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Китап|автор=Запорожец В. М.|заглавие=Сельджуки|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=2011|страницы=|страниц=|isbn=}}&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;''Запорожец В. М.''&amp;#x20;Сельджуки.&amp;nbsp;— &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;: [[Воениздат]], 2011.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, әммә империяның ул ваҡыттағы төп көсө, һис шикһеҙ, Санжар була. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|заглавие=The Caliphate, its rise, decline and fall|год=1924|ссылка=https://archive.org/details/TheCaliphateItsRiseDeclineAndFall|автор=[[Мьюр, Вильям|Muir William]]|часть=Buweihid Dynasty, Bagdad under Seljuqs, Toghril Beg, Al-Muktadi and four following Caliphs, Crusades, Capture of Jerusalem, End of Fatimids}}
* {{Мәҡәлә|заглавие=ĀL-E BĀVAND (BAVANDIDS)|автор=[[Маделунг, Вильферд|Madelung W.]]|издание=[[Encyclopaedia Iranica]]|volume=I|издательство=[[Routledge &amp; Kegan Paul]]|место=London u.a.|год=1984|isbn=90-04-08114-3|pages=747–753|ссылка=http://www.iranicaonline.org/articles/al-e-bavand|ref=Madelung}}
* {{Мәҡәлә|заглавие=AḤMAD B. NEẒĀM-AL-MOLK|автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|Bosworth C. Edmund]]|ссылка=http://www.iranicaonline.org/articles/ahmad-b-nezam|издание=Encyclopaedia Iranica|volume=I|pages=642–643|место=London et al.|издательство=Routledge &amp; Kegan Paul|год=1984|isbn=|ref=Bosworth}}
* {{Китап|заглавие=The Cambridge History of Iran, Volume 5: The Saljuq and Mongol periods|год=1968|издательство=[[Cambridge University Press]]|место=Cambr.|ответственный=editor [[Фрай, Ричард Нельсон|Frye R. N.]]|автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|Bosworth C. E.]]|часть=The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217)|страницы=1–202|isbn=0-521-06936-X|ссылка=https://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA1#v=onepage&amp;q&amp;f=false|ref=Bosworth}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:Бағдадта вафат булғандар]]
[[Категория:18 апрелдә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>9oawpuz0dfmichw0a7r7faeyoqpgvix</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297136</id>
      <parentid>1297135</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T10:08:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1297136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9089" sha1="ts88sdim4f79sxigjyf1q4wuybbo6bj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғияс әд-Дин Мөхәммәт Тапар''' ({{lang-fa|ابو شجاع غیث الدنیا و الدین محمد بن مالک شاه,}};&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор = Запорожец В. М.|заглавие = Сельджуки|ответственный = |издание = |место = М.|издательство = [[Воениздат]]|год = 2011|страницы = |страниц = |isbn = }}&lt;/ref&gt;) — [[Бөйөк Сәлжүк империяһы]] [[солтан]]ы, [[Ираҡ]] солтаны, Арран [[Әмир (титул)|әмире]], ҡыпсаҡ ҡатыны Башулу Хатундан бөйөк солтан Мелик шаһ I улы, солтан Санжарҙың бер туған өлкән ағаһы.

== Идара итеүе ==
[[Бөйөк Сәлжүк империяһы]]ның [[Бағдад]] тәхетенә үҙенең туған ҡустыһы Мәлик шаһ II-нең вариҫы булараҡ ултыра. Номиналь рәүештә династия башлығы булған, әммә уның ҡустыһы Әхмәт Санжар Хөрәсәнда күберәк власҡа эйә булған. Моғайын ул, 1107 йылда [[Хәләб]]тән Радван яғында [[Рум солтанлығы|Конья солтанлығы]] солтаны Килич Арслан I менән һуғышҡандыр. Һуңғыһы еңелә һәм үлтерелә&lt;ref&gt;''Anatolia in the Period of the Seljuks and the Beyliks'', [[Туран, Осман|Osman Turan]], '''The Cambridge History of Islam''', Ed. Peter Malcolm Holt, Ann K. S. Lambton and Bernard Lewis, (Cambridge University Press, 1970), 239.&lt;/ref&gt;. Ҡустыһы Барҡыяруҡ менән үҙ-ара низағтарҙан һуң ул ''мелик'' титулын ала һәм [[Әзербайжан]]ды яулай. Үҙенең ҡаҙаныштары менән ҡәнәғәт булмай ул тағы ла баш күтәрә, әммә кире Әрмәнстанға ҡасырға мәжбүр була. 1104 йылға ауырыу һәм һуғыштан арыған Бәрҡияруҡ Мөхәммәт менән солтанлыҡты бүлешергә риза була&lt;ref&gt;''Barkyaruq'', Cl. Cahen, '''The Encyclopedia of Islam''', Ed. H.A.R.Gibb, J.H.Kramers, E. Levi-Provencal and J.Schacht, (E.J.Brill, 1986), 1052.&lt;/ref&gt;. 1105 йылда Барҡыяруҡ үлгәндән һуң Мөхәммәт берҙән-бер солтан булып китә.

1106 йылда Мөхәммәт шаһ Диздың [[Исмәғилилек]] ҡәлғәһен яулап ала һәм Бавандит хакимы Шаһрияр IV-гә исмәғилдәргә ҡаршы походта ҡатнашырға ҡуша. Мөхәммәттең хәбәренә асыуланған Шәһрийәр ярҙам итеүҙән баш тарта {{Sfn|Bosworth|1968|p=28}}. Күп тә үтмәй, Мөхәммәт Әмир Чаули етәкселегендә Сариҙы баҫып алыу өсөн ғәскәрҙәр ебәрә, әммә көтөлмәгәндә Шәһрийәр һәм уның улы Ҡарин III ғәскәре тарафынан еңелә. Бынан һуң Мөхәммәт Шәһрийәргә хат ебәрә һәм улдарының береһен [[Исфаһан]]дағы һарайға ебәреүҙе талап итә {{Sfn|Madelung|1984}} . Шәһрийәр Али I-не ебәрә, ул Мөхәммәтте шул тиклем һоҡландыра, хатта солтан уға үҙенең ҡыҙына өйләнергә тәҡдим итә, әммә Али баш тарта һәм был хөрмәтте үҙенең ағаһы һәм Баванди династияһы вариҫы Ҡарин III-кә тәҡдим итә. Ҡарин III Исфаһанға килеп етә һәм солтандың ҡыҙына өйләнә.

1106—1107 йылдарҙа Әхмәт ибн Низам әл-Мүлк, билдәле [[вәзир]] Низам әл-Мулктың улы, [[Хәмәдан|Хәмадан]] губернаторына ялыу яҙыу өсөн Мөхәммәт һарайына килә. Мөхәммәт күптән түгел бидғәттә ғәйепләнеп үлтерелгән Сәғд әл-Мүлк Әбү әл-Әби Мәһәсендең урынына Әхмәтте үҙенең вәзире итеп тәғәйенләй. Әхмәт был вазифаны күп осраҡта атаһының абруйы арҡаһында ала. Ул шулай уҡ атаһына бирелгән Кевам әд-Дин, Әс-Садр әл-Ислам һәм Низам әл-Мөлк кеүек күп кенә титулдарҙы ала.

Һуңыраҡ Мөхәммәт, вәзире Әхмәт менән бергә, [[Ираҡ]]та хәрби кампания башлай. Улар «ғәрәптәр батшаһы» титулын йөрөткән Мәзиәд хакимы Сәйф әд-Дәүлә Садаҡа ибн Мансурҙы еңә һәм үлтерә. 1109 йылда Мөхәммәт Әхмәтте һәм Чаули Саҡаваны Исмәғил ҡәлғәләрен Аламутты һәм [[Оставанд]]ты баҫып алырға ебәрә, әммә был эш уңышһыҙлыҡҡа осрай һәм солтан ғәскәрҙәре буш ҡул менән ҡайта {{Sfn|Bosworth|1968|p=118}}. Тиҙҙән Әхмәтте Хәтир әл-Мүлк Әбү Мансур Мәйбуди вәзир булып алмаштыра. &quot;Әли ибн әл-Әсир фекеренсә, Әхмәт эштәрҙән китә, ә Әнүширван ибн Халид фекеренсә, Мөхәммәт Әхмәтте ун йылға төрмәгә ултырта{{Sfn|Bosworth|1984|pp = 642—643}}.

Мөхәммәт I 1118 йылдың апрелендә вафат була, уның ун дүрт йәшлек улы Мәхмүт (биш баланың иң өлкәне, ҡалған дүртәүһе — Туғрул, Мәсүт, Сөләймән һәм Сәлжүк шаһы) тәхеткә ултыра&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Китап|автор=Запорожец В. М.|заглавие=Сельджуки|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=2011|страницы=|страниц=|isbn=}}&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;''Запорожец В. М.'' Сельджуки. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;: [[Воениздат]], 2011.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, әммә империяның ул ваҡыттағы төп көсө, һис шикһеҙ, Санжар була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|заглавие=The Caliphate, its rise, decline and fall|год=1924|ссылка=https://archive.org/details/TheCaliphateItsRiseDeclineAndFall|автор=[[Мьюр, Вильям|Muir William]]|часть=Buweihid Dynasty, Bagdad under Seljuqs, Toghril Beg, Al-Muktadi and four following Caliphs, Crusades, Capture of Jerusalem, End of Fatimids}}
* {{Мәҡәлә|заглавие=ĀL-E BĀVAND (BAVANDIDS)|автор=[[Маделунг, Вильферд|Madelung W.]]|издание=[[Encyclopaedia Iranica]]|volume=I|издательство=[[Routledge &amp; Kegan Paul]]|место=London u.a.|год=1984|isbn=90-04-08114-3|pages=747–753|ссылка=http://www.iranicaonline.org/articles/al-e-bavand|ref=Madelung}}
* {{Мәҡәлә|заглавие=AḤMAD B. NEẒĀM-AL-MOLK|автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|Bosworth C. Edmund]]|ссылка=http://www.iranicaonline.org/articles/ahmad-b-nezam|издание=Encyclopaedia Iranica|volume=I|pages=642–643|место=London et al.|издательство=Routledge &amp; Kegan Paul|год=1984|isbn=|ref=Bosworth}}
* {{Китап|заглавие=The Cambridge History of Iran, Volume 5: The Saljuq and Mongol periods|год=1968|издательство=[[Cambridge University Press]]|место=Cambr.|ответственный=editor [[Фрай, Ричард Нельсон|Frye R. N.]]|автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|Bosworth C. E.]]|часть=The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217)|страницы=1–202|isbn=0-521-06936-X|ссылка=https://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA1#v=onepage&amp;q&amp;f=false|ref=Bosworth}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:Бағдадта вафат булғандар]]
[[Категория:18 апрелдә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>ts88sdim4f79sxigjyf1q4wuybbo6bj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297138</id>
      <parentid>1297136</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T10:12:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1297138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8620" sha1="dx8smrszjqz601tpegqd5eaxg2a7uot" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғияс әд-Дин Мөхәммәт Тапар''' ({{lang-fa|ابو شجاع غیث الدنیا و الدین محمد بن مالک شاه,}};&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор = Запорожец В. М.|заглавие = Сельджуки|ответственный = |издание = |место = М.|издательство = [[Воениздат]]|год = 2011|страницы = |страниц = |isbn = }}&lt;/ref&gt;) — [[Бөйөк Сәлжүк империяһы]] [[солтан]]ы, [[Ираҡ]] солтаны, Арран [[Әмир (титул)|әмире]], ҡыпсаҡ ҡатыны Башулу Хатундан бөйөк солтан Мелик шаһ I улы, солтан Санжарҙың бер туған өлкән ағаһы.

== Идара итеүе ==
[[Бөйөк Сәлжүк империяһы]]ның [[Бағдад]] тәхетенә үҙенең туған ҡустыһы Мәлик шаһ II-нең вариҫы булараҡ ултыра. Номиналь рәүештә династия башлығы булған, әммә уның ҡустыһы Әхмәт Санжар Хөрәсәнда күберәк власҡа эйә булған. Моғайын ул, 1107 йылда [[Хәләб]]тән Радван яғында [[Рум солтанлығы|Конья солтанлығы]] солтаны Килич Арслан I менән һуғышҡандыр. Һуңғыһы еңелә һәм үлтерелә&lt;ref&gt;''Anatolia in the Period of the Seljuks and the Beyliks'', [[Туран, Осман|Osman Turan]], '''The Cambridge History of Islam''', Ed. Peter Malcolm Holt, Ann K. S. Lambton and Bernard Lewis, (Cambridge University Press, 1970), 239.&lt;/ref&gt;. Ҡустыһы Барҡыяруҡ менән үҙ-ара низағтарҙан һуң ул ''мелик'' титулын ала һәм [[Әзербайжан]]ды яулай. Үҙенең ҡаҙаныштары менән ҡәнәғәт булмай ул тағы ла баш күтәрә, әммә кире Әрмәнстанға ҡасырға мәжбүр була. 1104 йылға ауырыу һәм һуғыштан арыған Бәрҡияруҡ Мөхәммәт менән солтанлыҡты бүлешергә риза була&lt;ref&gt;''Barkyaruq'', Cl. Cahen, '''The Encyclopedia of Islam''', Ed. H.A.R.Gibb, J.H.Kramers, E. Levi-Provencal and J.Schacht, (E.J.Brill, 1986), 1052.&lt;/ref&gt;. 1105 йылда Барҡыяруҡ үлгәндән һуң Мөхәммәт берҙән-бер солтан булып китә.

1106 йылда Мөхәммәт шаһ Диздың [[Исмәғилилек]] ҡәлғәһен яулап ала һәм Бавандит хакимы Шаһрияр IV-гә исмәғилдәргә ҡаршы походта ҡатнашырға ҡуша. Мөхәммәттең хәбәренә асыуланған Шәһрийәр ярҙам итеүҙән баш тарта {{Sfn|Bosworth|1968|p=28}}. Күп тә үтмәй, Мөхәммәт Әмир Чаули етәкселегендә Сариҙы баҫып алыу өсөн ғәскәрҙәр ебәрә, әммә көтөлмәгәндә Шәһрийәр һәм уның улы Ҡарин III ғәскәре тарафынан еңелә. Бынан һуң Мөхәммәт Шәһрийәргә хат ебәрә һәм улдарының береһен [[Исфаһан]]дағы һарайға ебәреүҙе талап итә {{Sfn|Madelung|1984}} . Шәһрийәр Али I-не ебәрә, ул Мөхәммәтте шул тиклем һоҡландыра, хатта солтан уға үҙенең ҡыҙына өйләнергә тәҡдим итә, әммә Али баш тарта һәм был хөрмәтте үҙенең ағаһы һәм Баванди династияһы вариҫы Ҡарин III-кә тәҡдим итә. Ҡарин III Исфаһанға килеп етә һәм солтандың ҡыҙына өйләнә.

1106—1107 йылдарҙа Әхмәт ибн Низам әл-Мүлк, билдәле [[вәзир]] Низам әл-Мулктың улы, [[Хәмәдан|Хәмадан]] губернаторына ялыу яҙыу өсөн Мөхәммәт һарайына килә. Мөхәммәт күптән түгел бидғәттә ғәйепләнеп үлтерелгән Сәғд әл-Мүлк Әбү әл-Әби Мәһәсендең урынына Әхмәтте үҙенең вәзире итеп тәғәйенләй. Әхмәт был вазифаны күп осраҡта атаһының абруйы арҡаһында ала. Ул шулай уҡ атаһына бирелгән Кевам әд-Дин, Әс-Садр әл-Ислам һәм Низам әл-Мөлк кеүек күп кенә титулдарҙы ала.

Һуңыраҡ Мөхәммәт, вәзире Әхмәт менән бергә, [[Ираҡ]]та хәрби кампания башлай. Улар «ғәрәптәр батшаһы» титулын йөрөткән Мәзиәд хакимы Сәйф әд-Дәүлә Садаҡа ибн Мансурҙы еңә һәм үлтерә. 1109 йылда Мөхәммәт Әхмәтте һәм Чаули Саҡаваны Исмәғил ҡәлғәләрен Аламутты һәм [[Оставанд]]ты баҫып алырға ебәрә, әммә был эш уңышһыҙлыҡҡа осрай һәм солтан ғәскәрҙәре буш ҡул менән ҡайта {{Sfn|Bosworth|1968|p=118}}. Тиҙҙән Әхмәтте Хәтир әл-Мүлк Әбү Мансур Мәйбуди вәзир булып алмаштыра. &quot;Әли ибн әл-Әсир фекеренсә, Әхмәт эштәрҙән китә, ә Әнүширван ибн Халид фекеренсә, Мөхәммәт Әхмәтте ун йылға төрмәгә ултырта{{Sfn|Bosworth|1984|pp = 642—643}}.

Мөхәммәт I 1118 йылдың апрелендә вафат була, уның ун дүрт йәшлек улы Мәхмүт (биш баланың иң өлкәне, ҡалған дүртәүһе — Туғрул, Мәсүт, Сөләймән һәм Сәлжүк шаһы) тәхеткә ултыра&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, әммә империяның ул ваҡыттағы төп көсө, һис шикһеҙ, Санжар була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|заглавие=The Caliphate, its rise, decline and fall|год=1924|ссылка=https://archive.org/details/TheCaliphateItsRiseDeclineAndFall|автор=[[Мьюр, Вильям|Muir William]]|часть=Buweihid Dynasty, Bagdad under Seljuqs, Toghril Beg, Al-Muktadi and four following Caliphs, Crusades, Capture of Jerusalem, End of Fatimids}}
* {{Мәҡәлә|заглавие=ĀL-E BĀVAND (BAVANDIDS)|автор=[[Маделунг, Вильферд|Madelung W.]]|издание=[[Encyclopaedia Iranica]]|volume=I|издательство=[[Routledge &amp; Kegan Paul]]|место=London u.a.|год=1984|isbn=90-04-08114-3|pages=747–753|ссылка=http://www.iranicaonline.org/articles/al-e-bavand|ref=Madelung}}
* {{Мәҡәлә|заглавие=AḤMAD B. NEẒĀM-AL-MOLK|автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|Bosworth C. Edmund]]|ссылка=http://www.iranicaonline.org/articles/ahmad-b-nezam|издание=Encyclopaedia Iranica|volume=I|pages=642–643|место=London et al.|издательство=Routledge &amp; Kegan Paul|год=1984|isbn=|ref=Bosworth}}
* {{Китап|заглавие=The Cambridge History of Iran, Volume 5: The Saljuq and Mongol periods|год=1968|издательство=[[Cambridge University Press]]|место=Cambr.|ответственный=editor [[Фрай, Ричард Нельсон|Frye R. N.]]|автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|Bosworth C. E.]]|часть=The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217)|страницы=1–202|isbn=0-521-06936-X|ссылка=https://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA1#v=onepage&amp;q&amp;f=false|ref=Bosworth}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:Бағдадта вафат булғандар]]
[[Категория:18 апрелдә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>dx8smrszjqz601tpegqd5eaxg2a7uot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:СГН</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200924</id>
    <revision>
      <id>1297140</id>
      <timestamp>2026-05-16T10:18:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: &lt;includeonly&gt;{{#switch:{{{1|}}}&lt;!-- --&gt;|#default={{tl|Словари географических названий}}&lt;!--  --&gt;|ФПР|форм подводного рельефа={{Словарь географических названий форм подводного рельефа|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--  --&gt;|Английский|английский={{Англо-русский и русско-английский словарь географических названи...</comment>
      <origin>1297140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13757" sha1="05pslpcxpw0tl33yzjfx9s8mkyo1mn1" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#switch:{{{1|}}}&lt;!--
--&gt;|#default={{tl|Словари географических названий}}&lt;!--

--&gt;|ФПР|форм подводного рельефа={{Словарь географических названий форм подводного рельефа|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Английский|английский={{Англо-русский и русско-английский словарь географических названий|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Арабские страны|АС={{Словарь географических названий арабских стран|{{{3|}}}|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Зарубежные страны|ЗС={{Словарь географических названий зарубежных стран|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Латинская Америка|ЛА|СЛА={{Словарь географических названий стран Латинской Америки|{{{3|}}}|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|СССР={{Словарь географических названий СССР|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Антарктика={{Словарь географических названий Антарктики|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Австралия={{Словарь географических названий Австралии|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Австрия={{Словарь географических названий Австрии|{{{3|}}}|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Адыгея|Республика Адыгея={{Адыгейский топонимический словарь|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Вьетнам={{Словарь географических названий Вьетнама|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Башкортостан|Башкирия|Башкирская АССР={{Словарь географических названий Башкирской АССР|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Афганистан={{Словарь географических названий Афганистана|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|ГДР={{Словарь географических названий ГДР|{{{3|}}}|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--
--&gt;|ФРГ={{Словарь-справочник «Географические названия ФРГ»|{{{3|}}}|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Кения={{Словарь географических названий Кении|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Киргизия|Киргизская ССР|КиргССР|Кыргызстан|Киргизстан|Кыргизстан={{Словарь географических названий Киргизской ССР|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Корея={{Словарь географических названий Кореи|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Лаос={{Словарь географических названий Лаоса|{{{3|}}}|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Латвия|Латвийская ССР={{Словарь географических названий Латвийской ССР|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|КНР|Китай={{Словарь географических названий Китая|{{{3|}}}|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Мордовия|Мордовская АССР={{Словарь географических названий Мордовской АССР|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Португалия={{Словарь географических названий Португалии|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Румыния={{Словарь географических названий Румынии|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Сомали={{Словарь географических названий Сомали|{{{3|}}}|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Тува|Тыва={{Топонимический словарь Тувы|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Франция={{Словарь географических названий Франции|{{{3|}}}|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Удмуртия|Удмуртская Республика|Удмуртская АССР={{Словарь географических названий Удмуртской АССР|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Украина|Украинская ССР={{Словарь географических названий Украинской ССР|{{{3|}}}|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Чехословакия|Чехия|Словакия={{Словарь географических названий Чехословакии|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Эфиопия={{Словарь географических названий Эфиопии|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;|Якутия|Якутская АССР={{Словарь географических названий Якутской АССР|{{{2|}}}|{{{4|}}}}}&lt;!--

--&gt;}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc-inline}}
== Параметры ==
'''1''' — название стран(ы), региона или языка;&lt;br&gt;
'''2''' — конкретная страница (например, 105), либо список и/или диапазон страниц (например, 12, 15, 123, или 107–110, или 45–48, 51); обратите внимание, что диапазон записывается через тире, а не через дефис («—», а не «-»);&lt;br&gt;
'''3''' — том (если есть; указывать арабскими цифрами);&lt;br&gt;
'''4''' — название словарной статьи, раздела и (или) главы (по умолчанию, автоматически указывается название статьи википедии, в которой данный шаблон используется).

== Сокращенные названия шаблона ==
* {{tl|СГН}},  {{tl|сгн}}.

== Состав ==
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|
}}

=== Языки ===
==== [[ш:Англо-русский и русско-английский словарь географических названий|Английский]] ====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|английский
}}

=== Регионы и страны ===
==== Общие ====
===== [[ш:Словарь географических названий форм подводного рельефа|Мировой океан]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|ФПР
}}

===== [[ш:Словарь географических названий зарубежных стран|Зарубежные страны]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|ЗС
}}

===== [[ш:Словарь географических названий стран Латинской Америки|Латинская Америка]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|ЛА
|ЛА\\1
|ЛА\\2
|ЛА\\3
|ЛА\\4
}}

===== [[ш:Словарь географических названий арабских стран|Арабские страны]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|АС
|АС\\1
|АС\\2
}}

===== [[ш:Словарь географических названий СССР|СССР]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|СССР
}}

===== [[ш:Словарь географических названий Антарктики|Антарктика]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|Антарктика
}}

==== Азия ====
===== [[ш:Словарь географических названий Афганистана|Афганистан]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|Афганистан
}}

===== [[ш:Словарь географических названий Вьетнама|Вьетнам]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|Вьетнам
}}

===== [[ш:Словарь географических названий Киргизской ССР|Киргизия]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|Киргизия
}}

===== [[ш:Словарь географических названий Китая|Китай]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|Китай
|Китай\\1
|Китай\\2
|Китай\\3
}}

===== [[ш:Словарь географических названий Кореи|Корея (КНДР+Республика Корея)]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|Корея
}}

===== [[ш:Словарь географических названий Лаоса|Лаос]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|Лаос
}}


==== Африка ====
===== [[ш:Словарь географических названий Кении|Кения]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|Кения
}}

===== [[ш:Словарь географических названий Сомали|Сомали]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|Сомали
|Сомали\\1
|Сомали\\2
|Сомали\\3
}}

===== [[ш:Словарь географических названий Эфиопии|Эфиопия]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|Эфиопия
}}

==== Европа ====
===== [[ш:Словарь географических названий Австрии|Австрия]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|Австрия
|Австрия\\1
|Австрия\\2
}}

===== Германия ([[ш:Словарь географических названий ГДР|ГДР]]+[[ш:Словарь-справочник «Географические названия ФРГ»|ФРГ]]) =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|ГДР
|ГДР\\1
|ГДР\\2
}}
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|ФРГ
|ФРГ\\1
|ФРГ\\2
}}

===== [[ш:Словарь географических названий Латвийской ССР|Латвия]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|Латвия
}}

===== [[ш:Словарь географических названий Португалии|Португалия]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|Португалия
}}

===== [[ш:Словарь географических названий Румынии|Румыния]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|Румыния
}}

===== [[ш:Словарь географических названий Украинской ССР|Украина]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|Украина
|Украина\\1
|Украина\\2
|Украина\\3
|Украина\\4.1
|Украина\\4.2
}}

===== [[ш:Словарь географических названий Чехословакии|Чехия и Словакия]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|Чехословакия
}}

===== [[ш:Словарь географических названий Франции|Франция]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|Франция\
|Франция\\1.1
|Франция\\1.2
|Франция\\2.1
|Франция\\2.2
|Франция\\3.1
|Франция\\3.2
}}

==== Океания ====
===== [[ш:Словарь географических названий Австралии|Австралия]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|Австралия
}}

==== Россия ====
===== [[ш:Адыгейский топонимический словарь|Адыгея]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|Адыгея
}}

===== [[ш:Словарь географических названий Башкирской АССР|Башкирия]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|Башкирия
}}

===== [[ш:Словарь географических названий Мордовской АССР|Мордовия]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|Мордовия
}}

===== [[ш:Топонимический словарь Тувы|Тува]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|Тува
}}

===== [[ш:Словарь географических названий Удмуртской АССР|Удмуртия]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|Удмуртия
}}

===== [[ш:Словарь географических названий Якутской АССР|Якутия]] =====
{{таблица примеров|t=СГН|nobr=1
|Якутия
}}

== См. также ==
* {{tl|Реестры зарегистрированных наименований географических объектов}}
* {{tl|Словарь современных географических названий}}
* {{tl|Словарь географических названий СССР}}
* {{tl|Словарь названий гидрографических объектов России и других стран — членов СНГ}}
* {{tl|Словарь географических названий зарубежных стран}}
* {{tl|Словарь названий орографических объектов СССР}}
* {{tl|Инструкции по транскрипции}}

{{doc-end}}
[[Категория:Ҡалыптар:География буйынса китаптар|Һүҙлектәр]]
[[Категория:Ҡалыптар:Топонимика буйынса китаптар|Һүҙлектәр]]
[[Категория:Ҡалыптар:Географик атамалар һүҙлектәре| ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>05pslpcxpw0tl33yzjfx9s8mkyo1mn1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200925</id>
    <revision>
      <id>1297141</id>
      <timestamp>2026-05-16T10:18:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Мухаммед I (сельджукский султан)|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}  [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 10:16, 16 май 2026 (UTC)</comment>
      <origin>1297141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="431" sha1="by1r23xmitwqggney3buvsoo36dywnl" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Мухаммед I (сельджукский султан)|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 10:16, 16 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>by1r23xmitwqggney3buvsoo36dywnl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:ИПТ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200926</id>
    <revision>
      <id>1297142</id>
      <timestamp>2026-05-16T10:19:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: &lt;includeonly&gt;{{#if: {{{1|}}} |{{#switch: {{{1|}}}     | #default = {{Инструкции по русской передаче географических названий|{{{1|}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}}}     |хинди|арабский|арабские страны|урду|Западный Пакистан|фарерский|Фарерские острова|Индия|Пакистан|Цейлон|Шри-Ланка|Бурунди|Замбия|Демократическая...</comment>
      <origin>1297142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1622" sha1="dmgo2wj7afkq1xo8lm8aczf2afvni6t" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#if: {{{1|}}}
|{{#switch: {{{1|}}}
    | #default = {{Инструкции по русской передаче географических названий|{{{1|}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}}}
    |хинди|арабский|арабские страны|урду|Западный Пакистан|фарерский|Фарерские острова|Индия|Пакистан|Цейлон|Шри-Ланка|Бурунди|Замбия|Демократическая Республика Конго|ДРК|Заир|Малави|Руанда|Танзания|Уганда|Южная Родезия|Зимбабве|Албания|Бельгия|Болгария|Греция|Камбоджа|Лаос|Мадагаскар|Малагасийская Республика|Нидерланды|Таиланд|Филиппины|ЮАР|Южно-Африканская Республика|африкаанс|Дагестан|Дагестанская АССР|Калмыкия|Калмыцкая АССР|корякский|Корякия|Корякский округ|мансийский|нанайский|ненецкий|ногайский|осетинский|селькупский|Татарстан|Татарская АССР|хантыйский|Чувашия|Чувашская АССР|чукотский|эвенкийский|эскимосский = {{Инструкции по передаче на картах географических названий|{{{1|}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}}}
 }}
|{{tl|Инструкции по транскрипции}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dmgo2wj7afkq1xo8lm8aczf2afvni6t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Словарь географических названий СССР</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200927</id>
    <revision>
      <id>1297144</id>
      <timestamp>2026-05-16T10:22:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{публикация  | часть         = {{{статья|{{{2|}}}}}}  | часть ссылка  = {{#if:{{{с|{{{1|}}}}}}|https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_001125501?page={{#expr:{{{с|{{{1|}}}}}} + 4}}|https://books.google.ru/books?id{{=}}A-oJAQAAIAAJ&amp;q{{=}}{{urlencode:{{{статья|{{{2|}}}}}}}}}}  | ссылка        = {{#if:{{{с|{{{1|}}}}}}|{{#if:{{{статья|{{{2|}}}}}} || https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_001125501?page={{#expr:{{{с|{{{1|...</comment>
      <origin>1297144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1725" sha1="dhskdhvsdz5t6s7zdvmg8pte63fjxbl" xml:space="preserve">{{публикация
 | часть         = {{{статья|{{{2|}}}}}}
 | часть ссылка  = {{#if:{{{с|{{{1|}}}}}}|https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_001125501?page={{#expr:{{{с|{{{1|}}}}}} + 4}}|https://books.google.ru/books?id{{=}}A-oJAQAAIAAJ&amp;q{{=}}{{urlencode:{{{статья|{{{2|}}}}}}}}}}
 | ссылка        = {{#if:{{{с|{{{1|}}}}}}|{{#if:{{{статья|{{{2|}}}}}} || https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_001125501?page={{#expr:{{{с|{{{1|}}}}}} + 4}}}}|https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_001125501/}}
 | заглавие      = Словарь географических названий СССР
 | ответственный = Федеральное агентство геодезии и картографии, Центральный научно-исследовательский институт геодезии, аэросъёмки и картографии]
 | издание       = 2-е изд., перераб. и доп
 | место         = М.
 | издательство  = [[Недра (нәшриәт)|Недра]]
 | год           = 1983
 | страницы      = {{{с|{{{1|}}}}}}
 | страниц       = {{#if:{{{с|{{{1|}}}}}}||296}}
 | тираж         = 94000
 | ref           = Словарь географических названий СССР
}}&lt;!-- 
--&gt;{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}{{{статья|{{{2|}}}}}} || [[Категория:Википедия:СГНСССР (некорректное использование)]] }}&lt;!-- 
--&gt;{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}{{{с|{{{1|}}}}}} || [[Категория:Википедия:СГНСССР (некорректное использование)]] }}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dhskdhvsdz5t6s7zdvmg8pte63fjxbl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Инструкции по русской передаче географических названий</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200928</id>
    <redirect title="Ҡалып:ИпРПГН" />
    <revision>
      <id>1297145</id>
      <timestamp>2026-05-16T10:25:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>[[Ҡалып:ИпРПГН]] битенә йүнәлтелгән</comment>
      <origin>1297145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="ieqnm3f993vjp6dats4uinobug0yr81" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ҡалып:ИпРПГН]]</text>
      <sha1>ieqnm3f993vjp6dats4uinobug0yr81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Балтик диңгеҙе ҡултыҡтары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200929</id>
    <revision>
      <id>1297147</id>
      <timestamp>2026-05-16T10:29:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Родственные проекты}}  [[Категория:Атлантик океан ҡултыҡтары|Балтик диңгеҙе]] [[Категория:Балтик диңгеҙе]] [[Категория:Категория:Диңгеҙҙәр буйынса ҡултыҡтар|Балтик]]</comment>
      <origin>1297147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="301" sha1="pf6rheufx1826v9bixp5uxm6lnnep01" xml:space="preserve">{{Родственные проекты}}

[[Категория:Атлантик океан ҡултыҡтары|Балтик диңгеҙе]]
[[Категория:Балтик диңгеҙе]]
[[Категория:Категория:Диңгеҙҙәр буйынса ҡултыҡтар|Балтик]]</text>
      <sha1>pf6rheufx1826v9bixp5uxm6lnnep01</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297148</id>
      <parentid>1297147</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T10:30:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1297148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="282" sha1="ov8ugsdh6q6tyc94zz98rqjt6r9zfnu" xml:space="preserve">{{Родственные проекты}}

[[Категория:Атлантик океан ҡултыҡтары|Балтик диңгеҙе]]
[[Категория:Балтик диңгеҙе]]
[[Категория:Диңгеҙҙәр буйынса ҡултыҡтар|Балтик]]</text>
      <sha1>ov8ugsdh6q6tyc94zz98rqjt6r9zfnu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рухну</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200930</id>
    <revision>
      <id>1297151</id>
      <timestamp>2026-05-16T10:44:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Остров |Название                = Рухну |Национальное название   = et/Ruhnu |Вставка                 = [[Файл:Остров Руно (карта Шуберта).jpeg|мини|280px|Остров Руно на карте Шуберта. 1860-е годы]] |Архипелаг               = Моонзундский архипелаг |Акватория               = Рижский залив |Страна                  =...</comment>
      <origin>1297151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3405" sha1="ntrh2slxao0ib4dfamqtqsu4l73p1s7" xml:space="preserve">{{Остров
|Название                = Рухну
|Национальное название   = et/Ruhnu
|Вставка                 = [[Файл:Остров Руно (карта Шуберта).jpeg|мини|280px|Остров Руно на карте Шуберта. 1860-е годы]]
|Архипелаг               = Моонзундский архипелаг
|Акватория               = Рижский залив
|Страна                  = Эстония
|Регион                  = Сааремаа (уезд)
|Район                   = Рухну (волость)
|Координаты              = 57.80227232370654/23.243843473780526
|CoordScale              = 
|Площадь                 = 11,91
|Наивысшая точка         = 28
|Население               = 80
|Год переписи            = 2025
|Изображение             = RuhnuChurch.jpg{{!}}border
|Подпись изображения     = [[Церковь Святой Магдалены (остров Рухну)|Церковь Святой Магдалены]] на Рухну
}}

'''Ру́хну'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&amp;lang=et&amp;kohanimi=96019004&amp;f2v=Y&amp;f3v=Y&amp;nimeliik=&amp;maakond=&amp;vald=&amp;kihelkond=&amp;asum=&amp;f10v=Y&amp;x1d=&amp;x1m=&amp;x1s=&amp;x2d=&amp;x2m=&amp;x2s=&amp;y1d=&amp;y1m=&amp;y1s=&amp;y2d=&amp;y2m=&amp;y2s=&amp;f14v=Y&amp;of=tb|title=Ruhnu saar|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut|archive-date=2025-12-12|access-date=2025-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212075143/https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&amp;lang=et&amp;kohanimi=96019004&amp;f2v=Y&amp;f3v=Y&amp;nimeliik=&amp;maakond=&amp;vald=&amp;kihelkond=&amp;asum=&amp;f10v=Y&amp;x1d=&amp;x1m=&amp;x1s=&amp;x2d=&amp;x2m=&amp;x2s=&amp;y1d=&amp;y1m=&amp;y1s=&amp;y2d=&amp;y2m=&amp;y2s=&amp;f14v=Y&amp;of=tb|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга:Географический энциклопедический словарь|с=405}}&lt;/ref&gt; ({{lang-et|Ruhnu}}, {{lang-sv|Runö}}, {{lang-lv|Roņu}}, {{lang-ru|Руно}}&lt;ref name=&quot;old_map&quot;&gt;[[:Файл:Governorate of Livonia 1820.jpg|Карта Лифляндской губернии (1820 г). «Географический атлас Российской империи, Царства Польского и Великого Княжества Финляндского»]]&lt;/ref&gt;) — Балтик диңгеҙенең Рига ҡултығындағы ҙур булмаған утрау. Эстонияға ҡарай, Сааремаа өйәҙенең Шул уҡ исемле улусы составына инә&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/ruhnu_ajalugu2|title=Ruhnu ajalugu|lang=et|website=Eesti Entsüklopeedia|date=2013|archive-date=2023-05-28|access-date=2025-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528200639/http://entsyklopeedia.ee/artikkel/ruhnu_ajalugu2|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|refs=
&lt;ref name=&quot;оф сайт&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.ruhnu.ee/ |title = Официальный сайт волости Рухну  |lang = et/lv  |archive-url = https://web.archive.org/web/20121006222236/http://www.ruhnu.ee/ |archive-date = 2012-10-06  }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;map&quot;&gt;{{карта|O-34-83}}&lt;/ref&gt;
}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.ruhnu.ee/ Официальный сайт волости Рухну]{{ref|et}}{{ref|en}}

{{ВС}}</text>
      <sha1>ntrh2slxao0ib4dfamqtqsu4l73p1s7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Рухну</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200931</id>
    <revision>
      <id>1297152</id>
      <timestamp>2026-05-16T10:46:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Рухну|16 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=утрау |тема2=география |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1297152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="201" sha1="a4sk3udp1ofvbsdyos9ajaw06wgkhcz" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Рухну|16 май 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=утрау |тема2=география |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>a4sk3udp1ofvbsdyos9ajaw06wgkhcz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йондоҙ ваҡыты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200932</id>
    <revision>
      <id>1297157</id>
      <timestamp>2026-05-16T11:16:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/140165254|Звёздное время]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1297157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5819" sha1="p3i46u1pmn8qv0jtkijv3thng4a1hxi" xml:space="preserve">[[Файл:Grosserwagenmitzeigerz.jpg|мини|1. &quot;Йондоҙло&quot; сәғәт уғы горизонтҡа беркетелгән уйҙырма циферблатта әйләнә:15° - ҡа боролғанда (шкала 0°, 15°, 30° һ.б.) бер сәғәт йондоҙ ваҡыты үтә (шкала 23, 0, 1, һ. б.). 2.&quot;Йондоҙло&quot; сәғәт уғы Ҡояшҡа беркетелгән уйҙырма циферблатта әйләнә:яҡынса бер ай эсендә (шкала 06, 07, 08, һ. б.) уҡ 30° - ҡа (шкала 0°, 15°, 30°, һ. б.) күсә]]
'''Йондоҙ ваҡыты''', '''s''', [[Күк сфераһы|яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенең]] [[Күк координаталары системаһы|сәғәт мөйөшө]] . Астрономдар '''йондоҙ ваҡытын''' телескопты кәрәкле объектты күреү өсөн ҡайҙа йүнәлтергә кәрәклеген билдәләү өсөн ҡулланалар.

== Билдәләмә ==
Урынға ҡарап айыралар:

* [[Инглиз теле|Урындағы]] '''йондоҙ ваҡыты''' (ингл. Local Sidereal Time, LST) — бирелгән урын өсөн (урындағы меридиан өсөн) яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенең сәғәт мөйөшө.
* '''Гринвич''' '''йондоҙ ваҡыты''' йәки '''Гринвич буйынса йондоҙ ваҡыты''' (ингл. Greenwich Sidereal Time, GST) — Гринвич меридианында яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенең сәғәт мөйөшө.

Шуныһы иғтибарға лайыҡ: йондоҙ ваҡыты Ер әйләнешенә бәйле, шуға күрә йондоҙ ваҡыты шкалаһы ''бер тигеҙ түгел'' .

[[Күк сфераһы|Яҙғы көн менән төн тигеҙлеген]] билдәләгәндә нутацияны төрлөсә иҫәпкә алырға, йәки бөтөнләй иҫәпкә алмаҫҡа мөмкин. Ошоға ҡарап, ''ысын'', ''квази-ысын'' һәм ''уртаса'' йондоҙ ваҡыты араһында айырма яһала. Беренсе осраҡта ысын [[Күк сфераһы|яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе]] ♈ &lt;sub&gt;ist&lt;/sub&gt; ҡарала, ул прецессион һәм нутацион хәрәкәт күрһәтә. Ул эклиптика яҫылығында оҙонлоҡ буйынса дөйөм прецессия арҡаһында йылына 50,25&quot; тиҙлек менән күсә һәм бер үк ваҡытта нутация арҡаһында периодик рәүештә тирбәлә. Икенсе осраҡта - 
. ♈ &lt;sub&gt;med&lt;/sub&gt;, был [[Среднее звездное время|квазиысын йондоҙ ваҡыты]],  нутациянан уның ҡыҫҡа периодик өлөшө сығарыла, ниһайәт, бөтә нутацияны алып ташлау [[:ru:Среднее_звездное_время|уртаса йондоҙ ваҡытын]] билдәләүсе яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһен бирә.


Шулай итеп, беҙ алабыҙ:

* '''Урындағы ысын йондоҙ ваҡыты''' (ингл. Local Apparent Sidereal Time, LAST) — билдәле бер урын өсөн (урындағы меридиан өсөн) [[Күк сфераһы|яҙғы көн менән төн тигеҙлегенең]] ысын нөктәһенең сәғәт мөйөшө ♈&lt;sub&gt;IST&lt;/sub&gt;
* '''Гринвич''' '''ысын йондоҙ ваҡыты''' йәки '''Гринвич буйынса''' '''ысын йондоҙ ваҡыты''' (ингл. Greenwich Apparent Sidereal Time, GAST) — Гринвич меридианында [[Күк сфераһы|яҙғы көн менән төн тигеҙлегенең ысын]] нөктәһенең ♈ &lt;sub&gt;IST&lt;/sub&gt; сәғәт мөйөшө.
* '''Урындағы уртаса йондоҙ ваҡыты''' (ингл. Local Mean Sidereal Time, LMST) — [[Күк сфераһы|яҙғы көн менән төн тигеҙлегенең]] урта нөктәһенең сәғәт мөйөшө ♈ &lt;sub&gt;уртаса&lt;/sub&gt; .
* '''Гринвич урта йондоҙ ваҡыты''' йәки '''Гринвич буйынса''' '''урта йондоҙ ваҡыты''' (ингл. Greenwich Mean Sidereal Time, GMST) — Гринвич меридианында [[Күк сфераһы|яҙғы]] [[Күк сфераһы|көн менән төн]] тигеҙлеге нөктәһенең &lt;sub&gt;♈&lt;/sub&gt; урта [[Инглиз теле|нөктәһенең]] сәғәт мөйөшө.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Сидераль көн

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20110806024325/http://tycho.usno.navy.mil/sidereal.html Сидераль ваҡыт калькуляторы]
* [http://www.astronet.ru/db/msg/1190817/node31.html Сферик астрономия. Сидераль ваҡыт.]   {{Wayback|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190817/node31.html|date=20081103021701}} .
* [http://www.astronet.ru/db/msg/1190817/node38.html Сферик астрономия: Йыһан һәм сидераль ваҡыт араһындағы бәйләнеш.]   {{Wayback|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190817/node38.html|date=20090513015519}} .
* [https://web.archive.org/web/20120322021708/http://www.sit-com.ru/www/content/view/18/10/ Ваҡыт]
[[Категория:Астрономияла ваҡыт]]
[[Категория:Астрометрия]]</text>
      <sha1>p3i46u1pmn8qv0jtkijv3thng4a1hxi</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>