Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 4 1768 1297340 1297276 2026-05-18T16:26:55Z Akkashka 14326 /* Риза */ 1297340 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{Index box}} {{shortcut|ВП:ҠОР}} {{/Башлыҡ}} {{Яңы темалар аҫтан}} == CEE Newsletter is out now! == Dear all, The first CEE Newsletter issue of 2026 is now live, and we are happy to share it with you. The past few months have been anything but quiet across our region. From Wikimedia CEE Spring and the CEE Women Campaign, to cross-border collaborations, youth initiatives, and new ideas taking shape, there is a lot happening -- and this issue brings together many of those stories in one place. You will find highlights from community activities, updates from the CEE Hub, international news, and a wide range of contributions from across the region. It is a good snapshot of what we have been working on together at the start of the year. As always, thank you to everyone who contributed -- by writing, sharing updates, or supporting behind the scenes. Take a moment to explore the issue and see what is going on across the region: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026 As always, we have prepared a Russian version of the same issue: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026/ru Happy reading! On behalf of the CEE Newsletter team, Karo <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30270755 --> == Тере баш бит == Хөрмәтле башкорт Википедиясе кулланучылары, күргәнсездер, татарча Википедиядә хәзер баш бит автоматик рәвештә үзе яңартылып бара, моны мин саха Википедиясенә дә керттем. Әгәр сез риза булсагыз, сезгә дә шундый үзгәрешләр кертер идем. 2025 елның октябреннән Татар Википедиясенең баш битендә сайланма һәм яхшы мәкаләләрне, төрле мәкаләләрдән җыелган кызыклы фактларны күрсәтүче бүлекләр, шулай ук сайланган исемлекләр һәм порталларлар бүлекләре көнгә берничә тапкыр автоматик рәвештә яңарып тора башлаганнар.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:27, 9 апрель 2026 (UTC) * Беҙҙә лә шулай автоматик рәүештә яңарып торһон ине-- ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 18:11, 9 апрель 2026 (UTC) * Бик яҡшы фекер, хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:20, 9 апрель 2026 (UTC) * Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:25, 10 апрель 2026 (UTC) Атна сурәтен дә яңартучы юк. Моны админнар гына эшли ала, тик активлары юк дип күренә. [[Ҡатнашыусы:Comp1089]], сез баш битне яклаудан алып, актив булмаган админнарның хокукларын ала аласызмы? Алар урынына активларны куегыз.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:30, 9 апрель 2026 (UTC) :Ике тәҡдимегеҙгә лә ризамын. Кемде ҡуйырға тәҡдим итәһегеҙ? Әүҙем хакимды һайлар өсөн [[Википедия:Хакимдар һайлау]] битендә һайлау үткәрергә кәрәк ине. Техник хаким ролен башҡарыр өсөн һеҙгә лә ул хоҡуҡтарҙы рәхәтләнеп бирер инем. [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:06, 10 апрель 2026 (UTC) :Илнур әфәнде, Баш биттең һаҡлау дәрәжәһен үҙгәрттем, хәҙер автоматик раҫланған ҡатнашыусылар уны төҙәтә ала. Һеҙгә ваҡытлыса (йә даими) хаким статусын бирһәм, ризаһығыҙмы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:53, 10 апрель 2026 (UTC) ::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча ярты елга куеп торсагыз була. Шуны якын арада эшләп чыгар идем. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 07:11, 14 апрель 2026 (UTC) :::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча интерфейс админы итеп куеп торсагыз, татВикидагы үзгәрешләрне сездә дә яңартып барырмын. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 16:47, 21 апрель 2026 (UTC) [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] админ була алыр ине, мин уны тәҡдим итәм--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:23, 9 апрель 2026 (UTC) *Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:28, 10 апрель 2026 (UTC) * Хәйерле көн! Админ эшен мин башҡара алмайым, сайтты алып барыу өсөн компьютер программаларын яҡшы белгән кеше кәрәк.--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 06:06, 10 апрель 2026 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] текст өҫтөндә эшләүселәр буйынса админ була алыр ине, компетенцияһы етерлек. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 10:19, 10 апрель 2026 (UTC) *:Компетенцияһы етерлек, әммә үҙе ризалығын белдермәгәс, тауыш биреүҙе ойоштора алмайбыҙ. Тағы ла кандидаттар бармы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:32, 10 апрель 2026 (UTC) ** Тере баш битне кабызып җибәрдем. Архивтан 10-15әр яхшы, сайланган мәкалә, кызыклы факт алып куйдым. Вакыт булгач калганнарын да өстәрмен. Болар көнгә берничә тапкыр яки кэш чистарткан саен яңарып торачаклар. Тагын тәкдимнәрегез булса бирегә языгыз, өстәрбез.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2026 (UTC) **:Рәхмәт [[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 13:26, 20 апрель 2026 (UTC) * {{u|Il Nur}}, рәхмәт--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 16:10, 17 апрель 2026 (UTC) * Админлыҡҡа [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] кандидатураһын хуплайым. [[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|фекер алышыу]]) 08:17, 25 апрель 2026 (UTC) == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30513878 --> == CEEM 2026 == 2026 йылдың 18-20 сентябрендә Румынияның Клуж-Напока ҡалаһында [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2026 Үҙәк һәм Көнсығыш Европа волонтерҙары осрашыуы] уҙасаҡ. Башҡорт теле йәмғиәте, шәхси гранттарҙа тыш, бында бер вәкил ебәреү хоҡуғына эйә. Йәмғиәт [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Вячеславны]] тәҡдим итә. Вәкил регистрацияны 30 майҙан да һуңға ҡалмайса узарға тейеш һәм регистрация уҙғанда был һайлауға һылтама ҡуяр. Һеҙ уның осрашыуҙа башҡорт телле йәмғиәтте тәҡдим итеүенә ризамы?--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC) == Риза == * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|фекер алышыу]]) 09:31, 18 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 16:26, 18 май 2026 (UTC) == Ҡаршы == == Фекер алышыу == 7539zn4hy8qbfse79s0vx9t4ws5fuib 1297341 1297340 2026-05-18T16:27:37Z Akkashka 14326 /* CEEM 2026 */ 1297341 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{Index box}} {{shortcut|ВП:ҠОР}} {{/Башлыҡ}} {{Яңы темалар аҫтан}} == CEE Newsletter is out now! == Dear all, The first CEE Newsletter issue of 2026 is now live, and we are happy to share it with you. The past few months have been anything but quiet across our region. From Wikimedia CEE Spring and the CEE Women Campaign, to cross-border collaborations, youth initiatives, and new ideas taking shape, there is a lot happening -- and this issue brings together many of those stories in one place. You will find highlights from community activities, updates from the CEE Hub, international news, and a wide range of contributions from across the region. It is a good snapshot of what we have been working on together at the start of the year. As always, thank you to everyone who contributed -- by writing, sharing updates, or supporting behind the scenes. Take a moment to explore the issue and see what is going on across the region: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026 As always, we have prepared a Russian version of the same issue: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026/ru Happy reading! On behalf of the CEE Newsletter team, Karo <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30270755 --> == Тере баш бит == Хөрмәтле башкорт Википедиясе кулланучылары, күргәнсездер, татарча Википедиядә хәзер баш бит автоматик рәвештә үзе яңартылып бара, моны мин саха Википедиясенә дә керттем. Әгәр сез риза булсагыз, сезгә дә шундый үзгәрешләр кертер идем. 2025 елның октябреннән Татар Википедиясенең баш битендә сайланма һәм яхшы мәкаләләрне, төрле мәкаләләрдән җыелган кызыклы фактларны күрсәтүче бүлекләр, шулай ук сайланган исемлекләр һәм порталларлар бүлекләре көнгә берничә тапкыр автоматик рәвештә яңарып тора башлаганнар.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:27, 9 апрель 2026 (UTC) * Беҙҙә лә шулай автоматик рәүештә яңарып торһон ине-- ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 18:11, 9 апрель 2026 (UTC) * Бик яҡшы фекер, хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:20, 9 апрель 2026 (UTC) * Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:25, 10 апрель 2026 (UTC) Атна сурәтен дә яңартучы юк. Моны админнар гына эшли ала, тик активлары юк дип күренә. [[Ҡатнашыусы:Comp1089]], сез баш битне яклаудан алып, актив булмаган админнарның хокукларын ала аласызмы? Алар урынына активларны куегыз.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:30, 9 апрель 2026 (UTC) :Ике тәҡдимегеҙгә лә ризамын. Кемде ҡуйырға тәҡдим итәһегеҙ? Әүҙем хакимды һайлар өсөн [[Википедия:Хакимдар һайлау]] битендә һайлау үткәрергә кәрәк ине. Техник хаким ролен башҡарыр өсөн һеҙгә лә ул хоҡуҡтарҙы рәхәтләнеп бирер инем. [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:06, 10 апрель 2026 (UTC) :Илнур әфәнде, Баш биттең һаҡлау дәрәжәһен үҙгәрттем, хәҙер автоматик раҫланған ҡатнашыусылар уны төҙәтә ала. Һеҙгә ваҡытлыса (йә даими) хаким статусын бирһәм, ризаһығыҙмы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:53, 10 апрель 2026 (UTC) ::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча ярты елга куеп торсагыз була. Шуны якын арада эшләп чыгар идем. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 07:11, 14 апрель 2026 (UTC) :::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча интерфейс админы итеп куеп торсагыз, татВикидагы үзгәрешләрне сездә дә яңартып барырмын. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 16:47, 21 апрель 2026 (UTC) [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] админ була алыр ине, мин уны тәҡдим итәм--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:23, 9 апрель 2026 (UTC) *Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:28, 10 апрель 2026 (UTC) * Хәйерле көн! Админ эшен мин башҡара алмайым, сайтты алып барыу өсөн компьютер программаларын яҡшы белгән кеше кәрәк.--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 06:06, 10 апрель 2026 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] текст өҫтөндә эшләүселәр буйынса админ була алыр ине, компетенцияһы етерлек. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 10:19, 10 апрель 2026 (UTC) *:Компетенцияһы етерлек, әммә үҙе ризалығын белдермәгәс, тауыш биреүҙе ойоштора алмайбыҙ. Тағы ла кандидаттар бармы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:32, 10 апрель 2026 (UTC) ** Тере баш битне кабызып җибәрдем. Архивтан 10-15әр яхшы, сайланган мәкалә, кызыклы факт алып куйдым. Вакыт булгач калганнарын да өстәрмен. Болар көнгә берничә тапкыр яки кэш чистарткан саен яңарып торачаклар. Тагын тәкдимнәрегез булса бирегә языгыз, өстәрбез.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2026 (UTC) **:Рәхмәт [[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 13:26, 20 апрель 2026 (UTC) * {{u|Il Nur}}, рәхмәт--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 16:10, 17 апрель 2026 (UTC) * Админлыҡҡа [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] кандидатураһын хуплайым. [[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|фекер алышыу]]) 08:17, 25 апрель 2026 (UTC) == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30513878 --> == CEEM 2026 == 2026 йылдың 18-20 сентябрендә Румынияның Клуж-Напока ҡалаһында [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2026 Үҙәк һәм Көнсығыш Европа волонтерҙары осрашыуы] уҙасаҡ. Башҡорт теле йәмғиәте, шәхси гранттарҙа тыш, бында бер вәкил ебәреү хоҡуғына эйә. Йәмғиәт [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Вячеславны]] тәҡдим итә. Вәкил регистрацияны 30 майҙан да һуңға ҡалмайса уҙарға тейеш һәм регистрация уҙғанда был һайлауға һылтама ҡуяр. Һеҙ уның осрашыуҙа башҡорт телле йәмғиәтте тәҡдим итеүенә ризамы?--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC) == Риза == * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|фекер алышыу]]) 09:31, 18 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 16:26, 18 май 2026 (UTC) == Ҡаршы == == Фекер алышыу == t6jg0fey0cb37dtxacjg380m5xcpv6j 1297419 1297341 2026-05-19T07:38:30Z Баныу 28584 /* Риза */ 1297419 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{Index box}} {{shortcut|ВП:ҠОР}} {{/Башлыҡ}} {{Яңы темалар аҫтан}} == CEE Newsletter is out now! == Dear all, The first CEE Newsletter issue of 2026 is now live, and we are happy to share it with you. The past few months have been anything but quiet across our region. From Wikimedia CEE Spring and the CEE Women Campaign, to cross-border collaborations, youth initiatives, and new ideas taking shape, there is a lot happening -- and this issue brings together many of those stories in one place. You will find highlights from community activities, updates from the CEE Hub, international news, and a wide range of contributions from across the region. It is a good snapshot of what we have been working on together at the start of the year. As always, thank you to everyone who contributed -- by writing, sharing updates, or supporting behind the scenes. Take a moment to explore the issue and see what is going on across the region: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026 As always, we have prepared a Russian version of the same issue: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026/ru Happy reading! On behalf of the CEE Newsletter team, Karo <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30270755 --> == Тере баш бит == Хөрмәтле башкорт Википедиясе кулланучылары, күргәнсездер, татарча Википедиядә хәзер баш бит автоматик рәвештә үзе яңартылып бара, моны мин саха Википедиясенә дә керттем. Әгәр сез риза булсагыз, сезгә дә шундый үзгәрешләр кертер идем. 2025 елның октябреннән Татар Википедиясенең баш битендә сайланма һәм яхшы мәкаләләрне, төрле мәкаләләрдән җыелган кызыклы фактларны күрсәтүче бүлекләр, шулай ук сайланган исемлекләр һәм порталларлар бүлекләре көнгә берничә тапкыр автоматик рәвештә яңарып тора башлаганнар.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:27, 9 апрель 2026 (UTC) * Беҙҙә лә шулай автоматик рәүештә яңарып торһон ине-- ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 18:11, 9 апрель 2026 (UTC) * Бик яҡшы фекер, хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:20, 9 апрель 2026 (UTC) * Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:25, 10 апрель 2026 (UTC) Атна сурәтен дә яңартучы юк. Моны админнар гына эшли ала, тик активлары юк дип күренә. [[Ҡатнашыусы:Comp1089]], сез баш битне яклаудан алып, актив булмаган админнарның хокукларын ала аласызмы? Алар урынына активларны куегыз.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:30, 9 апрель 2026 (UTC) :Ике тәҡдимегеҙгә лә ризамын. Кемде ҡуйырға тәҡдим итәһегеҙ? Әүҙем хакимды һайлар өсөн [[Википедия:Хакимдар һайлау]] битендә һайлау үткәрергә кәрәк ине. Техник хаким ролен башҡарыр өсөн һеҙгә лә ул хоҡуҡтарҙы рәхәтләнеп бирер инем. [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:06, 10 апрель 2026 (UTC) :Илнур әфәнде, Баш биттең һаҡлау дәрәжәһен үҙгәрттем, хәҙер автоматик раҫланған ҡатнашыусылар уны төҙәтә ала. Һеҙгә ваҡытлыса (йә даими) хаким статусын бирһәм, ризаһығыҙмы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:53, 10 апрель 2026 (UTC) ::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча ярты елга куеп торсагыз була. Шуны якын арада эшләп чыгар идем. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 07:11, 14 апрель 2026 (UTC) :::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча интерфейс админы итеп куеп торсагыз, татВикидагы үзгәрешләрне сездә дә яңартып барырмын. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 16:47, 21 апрель 2026 (UTC) [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] админ була алыр ине, мин уны тәҡдим итәм--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:23, 9 апрель 2026 (UTC) *Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:28, 10 апрель 2026 (UTC) * Хәйерле көн! Админ эшен мин башҡара алмайым, сайтты алып барыу өсөн компьютер программаларын яҡшы белгән кеше кәрәк.--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 06:06, 10 апрель 2026 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] текст өҫтөндә эшләүселәр буйынса админ була алыр ине, компетенцияһы етерлек. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 10:19, 10 апрель 2026 (UTC) *:Компетенцияһы етерлек, әммә үҙе ризалығын белдермәгәс, тауыш биреүҙе ойоштора алмайбыҙ. Тағы ла кандидаттар бармы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:32, 10 апрель 2026 (UTC) ** Тере баш битне кабызып җибәрдем. Архивтан 10-15әр яхшы, сайланган мәкалә, кызыклы факт алып куйдым. Вакыт булгач калганнарын да өстәрмен. Болар көнгә берничә тапкыр яки кэш чистарткан саен яңарып торачаклар. Тагын тәкдимнәрегез булса бирегә языгыз, өстәрбез.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2026 (UTC) **:Рәхмәт [[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 13:26, 20 апрель 2026 (UTC) * {{u|Il Nur}}, рәхмәт--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 16:10, 17 апрель 2026 (UTC) * Админлыҡҡа [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] кандидатураһын хуплайым. [[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|фекер алышыу]]) 08:17, 25 апрель 2026 (UTC) == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30513878 --> == CEEM 2026 == 2026 йылдың 18-20 сентябрендә Румынияның Клуж-Напока ҡалаһында [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2026 Үҙәк һәм Көнсығыш Европа волонтерҙары осрашыуы] уҙасаҡ. Башҡорт теле йәмғиәте, шәхси гранттарҙа тыш, бында бер вәкил ебәреү хоҡуғына эйә. Йәмғиәт [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Вячеславны]] тәҡдим итә. Вәкил регистрацияны 30 майҙан да һуңға ҡалмайса уҙарға тейеш һәм регистрация уҙғанда был һайлауға һылтама ҡуяр. Һеҙ уның осрашыуҙа башҡорт телле йәмғиәтте тәҡдим итеүенә ризамы?--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC) == Риза == * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|фекер алышыу]]) 09:31, 18 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 16:26, 18 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 07:38, 19 май 2026 (UTC) == Ҡаршы == == Фекер алышыу == lpaijh5ftg0lv09p635jciobw8wcsge 0 9782 1297414 1283292 2026-05-19T07:02:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297414 wikitext text/x-wiki {{Художник |фон = |имя = Әхмәт Лотфуллин |имя при рождении = Әхмәт Фәтҡулла улы Лотфуллин |изображение = Lutfullin.jpg |ширина = |заголовок = |дата рождения = 04.02.1928 |место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Әбйәлил районы}} [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылы |дата смерти = 10.7.2007 |место смерти = {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы |гражданство = {{USSR}} → {{RUS}} |национальность = |жанр = пейзаж |учёба = Литва ССР-ы Дәүләт художество институты (1954) |стиль = [[реализм (живопись)|реализм]] |работы = «Өс ҡатын», 1969 |покровители = |влияние = |влияние на = |награды = |премии = {{Салауат Юлаев исемендәге премияһы|1982}} |звания = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{СССР халыҡ рәссамы|1989}} {{!!}} {{РСФСР халыҡ рәссамы|1982}} {{!}}} }} {{фамилиялаш|Лотфуллин}} '''Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы''' ({{lang-ru|Лутфуллин Ахмат Фаткуллович}}) — ([[4 февраль]] [[1928 йыл]] — [[10 июль]] [[2007 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың (1989) һәм РСФСР-ҙың халыҡ (1982), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1966). [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1982). Үҙенең художество стилен, үҙенең «доминанта»һын — башҡорт неореализмын булдыра<ref>{{книга |автор = [[Махмутов, Наиль Мазитович|Махмутов, Наиль]] |заглавие = Любимые художники Башкирии |ответственный = |ссылка= |место = Уфа |издательство = Лето |год = 2018 |том= |страницы = 21 |страниц = 288 |ref = Махмутов |isbn = 978-5-87308-038-0 }}</ref>. == Биографияһы == Әхмәт Фәтҡулла улы Лотфуллин 1928 йылдың 4 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]] Тамъян-Ҡатай кантоны<ref>Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Әбйәлил районы}}</ref> [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылында тыуған. Бала сағы һуғыш йылдарына тура килә. 1943—1945 йылдарҙа Магнитогорск һөнәрселек училищеһында уҡый. 1945—1948 йылдарҙа [[Ленинград]] ҡалаһының 9-сы архитектура-художество училищеһында уҡый. 1949—1951 йылдарҙа [[Өфө театр-художество училищеһы]]нда А. Э. Тюлькин, Б. Ф. Лалетин кластарында уҡый. 1951—1954 йылдарҙа Литва ССР-ы Дәүләт художество институты студенты. 1957 йылда [[Өфө]]лә тәүге шәхси күргәҙмәһе уҙғарыла. 1957—1998 йылдарҙа — Бөтә Рәсәй һәм республика әһәмиәтендәге күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. 1966 йылда «БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы» исеме бирелә. 1970 йылда РСФСР Юғары Советы һәм Министрҙар Советының Почёт грамотаһы менән тәбрикләнә. 1971 йылда «Ауылда байрам. 1930-сы йылдар» картинаһы өсөн СССР Художество академияһы дипломы менән бүләкләнә. 1976 йылда [[Франция]]ға ижади сәфәр яһай. [[Мәскәү]]ҙә шәхси күргәҙмәһе була. 1977 йылда ижади ҡаҙаныштары өсөн РСФСР Юғары Советы һәм Министрҙар Советының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә. 1978 йылда «РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы» исеменә лайыҡ була. Өфө, Магнитогорск, Ҡазан ҡалаларында күргәҙмәләре эшләй. 1982 йылда «РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы» маҡтаулы исеме, шул уҡ йылда Башҡорт АССР-ының [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] бирелә. 1987 йылда юғары ижади ҡаҙаныштары өсөн КПСС Үҙәк Комитеты, СССР Министрҙар Советы, ВЦСПС һәм ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә. [[Файл:Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы йәшәгән йортта таҡтаташ.jpg|мини|слева|Әхмәт Лотфуллин йәшәгән йортҡа ҡуйылған таҡтаташ]] 1988 йылда СССР Художество академияһы ағза-корреспонденты итеп һайлана. 1989 йылда «СССР халыҡ рәссамы» исеменә лайыҡ була. 1992 йылда [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның Почётлы ағзаһы итеп һайлана. 1997 йылда Рәсәй Художество академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана. 1998 йылда Өфөнөң [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]нда шәхси күргәҙмәһе ойошторола. 2007 йылдың 10 июлендә Өфөлә вафат була. Үҙенең васыяты буйынса Белорет районы Абҙаҡ ауылында ерләнгән <ref>[http://bashenc.online/ba/articles/87006/ ЛОТФУЛЛИН Әхмәт Фәтҡулла улы]</ref><ref>[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-03-11/roza-yyrla-an-sa-ta-2724366 Роза йырлаған саҡта...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404013629/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-03-11/roza-yyrla-an-sa-ta-2724366 |date=2022-04-04 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|87006}}{{V|3|02|2023}} * [http://www.bashculture.ru/archives/94 История и культура Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222145221/http://www.bashculture.ru/archives/94 |date=2020-02-22 }} * [http://halloart.ru/showthread.php/20-%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0-%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82-%D0%9B%D1%83%D1%82%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD-(1928-2007).-%D0%96%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D1%8C-%D0%B8-%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE?s=4ff178cfda7c3942b419c76395bb60c1 Әхмәт Лотфуллин картиналары]{{Недоступная ссылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bashkortostan450.ru/celebrities/artist/lutfullin-a/ 450 йыл Рәсәй менән бергә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120420140500/http://bashkortostan450.ru/celebrities/artist/lutfullin-a/ |date=2012-04-20 }} [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамдары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]] [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан рәссамдары]] oghjiu29j5ivtwu9l2c5gppnfxt88tl 0 17827 1297381 1175804 2026-05-19T01:19:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297381 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Река |Название = Күсәрҙек (Оло Күсәрҙек) |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 66 |Площадь бассейна = 1390 |Бассейн = Тубыл (йылға)/Иртыш/Обь/Ҡара диңгеҙ |Бассейн рек = Иртыш |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = Тубыл (йылға) |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = Ҡурған өлкәһе |Категория на Викискладе = }} '''Күсәрҙек (Оло Күсәрҙек)''' ({{lang-ru|Кочердык}}) — [[Рәсәй]] йылғаһы. Ҡурған өлкәһе<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының һул ярына тамағынан 976 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Тубыл (йылға)|Тубыл]] йылғаһы, [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй]] йылғаһы ҡушылған урындан [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурған ҡалаһына]] тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — [[Тубыл]], йылға бассейны — Иртыш<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195452|title=РФ һыу реестры: Кочердык (Оло Кочердык)}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500312111200001337 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200133 * Бассейн коды — 14.01.05.003 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] гидронимдың килеп сығышын былай тип аңлата:<blockquote>Кочердык, село, озеро, Октябрьский район. Упоминается в источниках с 1782 г. как Кочердыкская слобода. Основана выходцами из примиасских и притобольных слобод. Повторяет название левого притока Тобола и селения в его истоке, которое восходит к распространенному в прошлом тюркскому мужскому имени Кочардык, Кучардык, с основой кочар, кучар, т. е. «кочевой», «рожденный во время кочевого перехода», -дык — имяобразующая частица<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/kac.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023071127/http://old.toposural.ru/html/kac.htm |date=2021-10-23 }}</ref>.</blockquote> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} [[Категория:Иртыш бассейны округы йылғалары]] [[Категория:Ҡурған өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] gloioi2n0ivyw5sqoz3nf7gvz35q5hh 0 18878 1297444 1153090 2026-05-19T10:07:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297444 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Мандыһары |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 27 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = Оло Ҡараған йылғаһының уң ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Силәбе өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} ''' Мандыһары''' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. [[Силәбе өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Оло Ҡараған]] йылғаһының уң ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км. == Этимологияһы == Мандыһары атамаһы (русса Мандесарка) ҡаҙаҡтарҙа һәм башҡорттарҙа таралған Мандыһары тигән ир-ат исеменән алынған. Ике һүҙҙән тора: манды — «эше уңыусан, даланлы», «һауығыусы» һәм сары — «һары», «өлгөргән, еткән» ([http://old.toposural.ru/html/am.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200620023908/http://old.toposural.ru/html/am.htm |date=2020-06-20 }}) == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ]] йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186406|title=РФ һыу реестры: Мандесарка}}</ref>: - Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002196 - Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200219 - Бассейн коды — 12.01.00.003 - ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 - ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Алфавит буйынса йылғалар]] {{hydro-stub}} f49xkgjlxhnyunmu1oeoi9vjfpfo1av 10 45821 1297354 1297262 2026-05-18T17:44:50Z Milenioscuro 6347 1297354 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Мали |top = 25.5 |bottom = 9.7 |left = -12.6 |right = 4.8 | image = {{#switch: {{{2|}}} |physical=Mali relief location map.jpg |#default=Mali adm location map.svg }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Мали}} [[Категория:Ҡалыптар:Позиция карталары:Мали]] </noinclude> h1e7r85kw95a9mmgkyvlpm0yz7w18yh 0 53284 1297346 1242144 2026-05-18T17:29:59Z Вәхит 24644 /* Палдиски менән бәйле танылған кешеләр */ 1297346 wikitext text/x-wiki {{НП |русское название = Палдиски |оригинальное название = Paldiski |герб = Paldiski_coatofarms.png |флаг = Paldiski_flag.png |страна = Эстония |статус = ҡала |регион = Харьюмаа |глава = Каупо Каллас |вид главы = Мэр |первое упоминание = XVII быуат |прежние имена = Рогервик, Балтик порты, Ба́лтиски<ref name="genealogia">[http://www.genealogia.ee/toponimika--eesti-tab.htm Эстляндия-Эстонияның географик атамалары (урыҫ телендә)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070819095509/http://www.genealogia.ee/toponimika--eesti-tab.htm |date=2007-08-19 }}</ref> |статус с = 1783 |lat_dir=N|lat_deg=59|lat_min=21 |lon_dir=E|lon_deg=24|lon_min=03 |CoordAddon=type:city |часовой пояс = +2 |площадь = 60,17 |население = 4081<ref name="stat.ee">[http://www.stat.ee/ppe-46953 Eesti statistika 2012 - Эстония статистикаһы (2012)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130707192611/http://www.stat.ee/ppe-46953 |date=2013-07-07 }} ([[эстон теле]]ндә)</ref> |год переписи = 2012 |национальный состав = урыҫтар — 67 %<br />эстондар — 25 % |высота центра НП = |телефонный код = |почтовый индекс = |автомобильный код = |категория в Commons = Paldiski |сайт = http://www.paldiski.ee/ }} '''Па́лдиски''' ({{lang-et|Paldiski}}), тарихи исемдәре '''Рогервик''' ({{lang-sv|Rågervik}}), '''Балти́к порты''', '''Ба́лтиски''' ({{lang-et|Baltiski}})<ref name="genealogia" /> — [[Эстония]]лағы ҡала, [[Фин ҡултығы]]нда урынлашҡан порт. == География == Палдиски ҡалаһы Харьюмаа өйәҙендә, Эстонияның баш ҡалаһы [[Таллин]]дан 52 саҡрым алыҫлыҡта, Фин ҡултығының яр буйында урынлашҡан. Ул Кейла, Вазалемма һәм Падизе өйәҙҙәре менән сиктәш. Ҡаланың территорияһы акваторияһы һәм Пакри утрауҙары менән бергә 102 км² самаһы тәшкил итә. == Халҡы == {|class="wikitable" style="float:right; margin-left:.5em;" |+Халҡы |- !Йыл !&nbsp;Бөтәһе<ref>[http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/Saveshow.asp Statistics Estonia, a government agency at the area of administration of the Ministry of Finance.]</ref> |- !2007 |align="right"|4 170 |- !2010 |align="right"|4 125 |- !2012 |align="rihgt"| 4 081 |} Халыҡ һаны 4,1 мең кеше (2010). Милли составы: урыҫтар — 67 %, эстондар — 25 %. Барлығы ҡалала 31 милләт вәкиле йәшәй. == Тарихы == === Рәсәй империяһы === [[XIV быуат]]тан ярымутрауҙа шведтар йәшәгән һәм ҙур булмаған ҡәлғә төҙөлгән. [[1718 йыл]]дың 23 июлендә [[Пётр I]] Пакри ҡултығында шәхсән хәрби портҡа нигеҙ һалған, уның эргәһендә ауыл да булған. [[1723]] йылдан рәсми атамаһы Рогервик ({{lang-sv|Rågervik}}), [[1762]]—[[1922]] йылдарҙа — Балтик Порты<ref>см. {{ВТ-ЭСБЕ|Балтийский порт}}</ref>, артабан Балтиски, 1934 йылдан — Палдиски. [[Файл:RIGBY(1842) Baltic letters, p1.165 BALTISPORT (Pakri Cliff, Paldiski).jpg|слева|thumb|1840 йылдағы Балтик порты]] Порт һәм ҡәлғәне төҙөү [[1716]]—[[1726 йыл]]дарҙа барған, [[Пётр I]] үлгәндән һуң туҡтатылған. Пакри ярымутрауында (Pakri poolsaar) һәм Кесе Роогэ утрауында [[Пётр I]] йорт һалынған. Пётр ҡәлғәһе һәм доктары ҡалдыҡтары хәҙер ҙә күренә. [[Пётр I]] порт һәм уның һаҡлағыс молы проекты һыҙмаһын үҙе төҙөгән. Ул шулай уҡ сауҙагәрҙәр гаванының, ҡалаһының һәм адмирал верфының урынлашыу ерен билдәләгән. [[1724]] йылдың 22 октябрендә Пакри мағы төҙөлгән. Ул Балтик диңгеҙенең иң боронғо маяҡтарының береһе. [[1728 йыл]]да ағас сиркәү төҙөлгән. [[1762]] йылда киң масштаблы төҙөлөштө [[Екатерина II]] яңынан дауам иттергән. Был эштең етәксеһе итеп генерал-фельдмаршал Иоһанн Буркхардт Христофор йәғни граф Миних тәғәйенләнгән. [[1762 йыл]]дың 20 авгусында Рогервик ҡалаһы Балтик Порты тип исемләнгән. [[1764 йыл]]дың июлендә ҡалаға [[Екатерина II]] килгән. [[1768 йыл]]дың 18 ноябрендә порт яҙмышы тураһындағы Сенатҡа докладында [[Екатерина II]], Кронштадтты төҙөп бөтөрөүгә бар иғтибарҙы йүнәлтеп, бөтә бындағы төҙөлөш эштәрен туҡтатып торорға бойороҡ биргән. [[1770 йыл]]да [[Екатерина II]] ҡушыуы буйынса һалдат, офицерҙар, һөнәрселәр һәм сауҙагәрҙәр балалары өсөн беренсе мәктәп асылған<ref>[http://www.moles.ee/05/Oct/07/12-1.php Газета «Молодёжь Эстонии»]</ref>. [[1775 йыл]]да Балтик портына һөргөнгә 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр ихтилалы ҡатнашыусыһы, Башҡортостандың милли геройы Салауат Юлаев, атаһы Юлай Аҙналин менән, [[1775]] йылдың 29 ноябрендә һөргөнгә килтерелгән. Салауат Юлаев каторгала [[26 сентября]] [[1800 йыл]]дың 26 сентябрендә вафат булған һәм Палдискиҙа ерләнгән. Ҡала паркы территорияһында уға һәйкәл ҡуйылған. [[Файл:Paldiski linnavalitsuse endine hoone.jpg|thumb|Ҡала мэрияһы]] [[1787 йыл]]да Балтик Порты Эстляндия губернаһының өйәҙһеҙ (штаттан тыш) ҡала статусын алған. [[1784]]—[[1787 йыл]]дарҙа архитектор Иоһанн Мор проекты буйынса таштан Георгий сиркәүе төҙөлгән. [[XIX быуат]] аҙағында уны архитектор Эдельсон проекты буйынса уның үҙгәртеп ҡоралар. [[1870 йыл]]да ҡалаға саҡлы Балтик Порты — Таллин (Ревель) — [[Санкт-Петербург]] Балтик тимер юлы һалынған. [[1876 йыл]]да ҡалала диңгеҙ училищеһы асылған һәм үҙенең бинаһына эйә булған. Диңгеҙ училищеһының беренсе етәксеһе Рига диңгеҙ училищеһы сығарылыш уҡыусыһы А. Фельдхун булған. [[1876]]—[[1897 йыл]]дарҙа училищела 463 уҡыусы булған. Бында Эстляндская губернаһы территорияһындағы диңгеҙ училищелары араһында иң юғары уҡытыу кимәле булған<ref>''Пярн А. Э.'' Мужчины и море. — Таллин: Валгус, 1979. — 168 с.</ref>. [[1912 йыл]]дың июнендә Балтик порты гаванында Император Николай II һәм Германия империяһы кайзеры Вильгельм II осрашҡан, улар «Штандарт» һәм «Гогенцоллерн» яхталарында килгән. [[Беренсе донъя һуғышы]] осоронда ҡала хәрби хәрәкәттәр аренаһына әүерелгән. [[1916 йыл]]дың 11 ноябрендә 2 сәғәт 30 минутта 10-сы герман флотилияһының немец эсминецтары ярты сәғәт дауамында орудиеларҙан Балтик портын утҡа тотҡан. Порт ҡоролмаларына , ә һуңынан ҡалаға 162 фугас һәм шрапнель снарядтары менән атҡандар. 24 бина, шул иҫәптән вокзал һәм күҙәтеү посы вышкаһы зыян күргән, 10 кеше, шуларҙан 8 кеше ғәҙәти тыныс тормош кешеләре һәләк булған<ref>[http://www.vpk-news.ru/article.asp?pr_sign=archive.2006.127.articles.history_02 «Военно-промышленный курьер» № 11 (127) за 22 марта 2006 года]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Беренсе Эстон республикаһы === [[1922 йыл]]да Беренсе Эстон Республикаһы осоронда ҡалаға Палдиски тигән яңы исем биргәндәр, һәм был «Балтийский» тигән рус атамаһы үҙгәртелеп алынған. [[1939 йыл]]дың октябрендә [[Советтар Союзы]] эстон хөкүмәте менән килешеү буйынса ҡортомға алыу хоҡуғы нигеҙендә Палдискиҙа хәрби база урынлаштыра. [[1941 йыл]]да Эстония территорияһында [[Бөйөк Ватан һуғышы]] хәрби хәрәкәттәр башланыуға Пакри ярымутрауында һәм Пакри утрауҙарында яр буйы оборонаһы урынлаштырылған. Порт хәрби караптар урынлаштырыу өсөн файҙаланылған. Хәрби аэродром төҙөлгән. === Совет осоро === [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда Рига ҡултығынан совет флотын {{comment|сығарыу|эвакуация}} урыны булараҡ хеҙмәт иткән. [[1941 йыл]]дың 28 авгусынданемец ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алынған. Совет ғәскәрҙәре сигенгән саҡта яр буйы оборонаһы батареялары шартлатылған<ref>[http://www.baltwillinfo.com/baltika/106/b14.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515204327/http://www.baltwillinfo.com/baltika/106/b14.htm |date=2008-05-15 }} // «Балтика» — Международный журнал русских литераторов</ref>. Немец оккупацияһы ваҡытында ярымутрауҙа немец абвер разведкаһы хәрби-диңгеҙ базаһы һәм мәктәбе булған<ref>[http://flot.com/welfare/nostalgia/paldisky.htm Балтийский порт]</ref>. [[1944 йыл]]дың 24 сентябрендә [[Балтик флоты]] десантының Таллин операцияһы барышында азат ителгән. [[1956 йыл]]дың 21 ноябрендә Сууруп боғаҙында Балтик флотының 157-се айырым бригадаһы М-200 {{comment|«Үс»|«Месть»}} һыу аҫты кәмәһе «Статный» эскадра миноносецы менән бәрелешә. Ҡотҡарыу операцияһы уңышһыҙ үткән — 28 подводник һәләк була. [[Файл:Paldiski abandoned military buildings.jpg|thumb|right|Ташландыҡ уҡытыу үҙәге («Пентагон»)]] ; «Подплав» һыу аҫты кәмәләре базаһы Эстон ССР-ы территорияһында ике Ябыҡ административ-территориаль берәмектәренең береһе булған ҡалала һыу аҫты кәмәләре базаһы («Подплав»), уҡыу атом реакторы, торпеда катерҙары һәм кесе ракета караптары туҡтау урыны, госпиталь һәм поликлиника урынлашҡан. Ҡалала [[Балтик флоты]]ның 157-се һыу аҫты кәмәләренең айырым бригадаһы, сик буйы заставаһы, сик буйы ғәскәрҙәренең сержант составы отряд-ара мәктәбе, хәрби төҙөүселәрҙең ротаһы, {{comment|Һауаға ҡаршы тороу|ПВО}} ракета подразделениеһы һәм дисциплинар ротаһы {{comment|урынлашҡан|базировались}}. Палдискиҙағы уҡыу үҙәге беренсе һәм икенсе быуын һыу аҫты кәмәләренең ике хәрәкәт итеүсе действующие реакторҙарына, һәм шулай уҡ атом һыу аҫты кәмәләренең экипажын әҙерләүсе {{comment|берҙән-бер|уникальный}} тренажёрына эйә булған. Ҡала урынлашҡан Пакри ярымутрауы территорияһы тимер сым менән уратылған һәм Ябыҡ административ-территориаль берәмек йәғни айырыуса һаҡланған зона була. [[1962]] йылда Палдискиҙа 93-сө СССР атом һыу аҫты флоты уҡыу үҙәге (в/ч 56190) урынлашҡан. Бында ике ер өҫтө атом реакторы ҡуйылған, үҙәктә 16 000 кеше эшләгән. Был Советтар Союзындағы шуға оҡшаш иң ҙур үҙәктәренең береһе булған<ref>[https://www.rubaltic.ru/blogpost/20180730-luchshiy-tsentr-po-podgotovke-podvodnikov-sssr-nakhodilsya-v-estonii-eksklyuziv/ Лучший центр по подготовке подводников СССР находился в Эстонии] // rubaltic.ru, авг 2018</ref>. Уның ҙур әһәмиәтлеге арҡаһында 1994 йылдың авгусына, Палдискиҙы һуңғы рәсәй хәрби карабы ташлап киткәнгә тиклем, бөтә ҡала сәнскеле сым менән уратып алынған булған<ref>[http://www.visitestonia.com/ru/места-отдыха/отдых-на-побережье/палдиски Палдиски — Visitestonia.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150907090949/http://www.visitestonia.com/ru/%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0-%D0%BE%D1%82%D0%B4%D1%8B%D1%85%D0%B0/%D0%BE%D1%82%D0%B4%D1%8B%D1%85-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D1%8C%D0%B5/%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8 |date=2015-09-07 }}</ref>. Уҡыу үҙәге начальниктары: * контр-адмирал Кудряшов Геннадий Трофимович, 1962—1967 * контр-адмирал Рулюк Анатолий Антонович, 1967—1976 * контр-адмирал Каравашкин Валентин Степанович, 1976—1980 * контр-адмирал Шауров Александр Алексеевич, 1980—1988 * контр-адмирал Ольховиков Александр Васильевич, 1988—1994 1980-се йылдар аҙағында 56190-сы ғәскәри частың медсанчасында поликлиника начальнигы булып РФ Оборона Министрлығының Баш хәрби-медицина идаралығының элекке начальнигы, РФ-ның баш хәрби врачы, ә 2018 йылдың февраленән — Хәрби-медицина Академияһы начальнигы запастағы генерал-майор [[Александр Фисун]] эшләгән. === Икенсе эстон республикаһы === [[1994 йыл]]дың 30 авгусында Палдискиҙы һуңғы рәсәй хәрби карабы ташлап китә. Ҡала Эстонияла урынлашҡан Рәсәй ҡораллы көстәренең һуңғы объекты булған. [[1995 йыл]]дың 26 сентябрендә Палдискиҙағы ядро объектын Эстонияға тапшырыу актына ҡул ҡуйылған. Тапшырыр алдынан рәсәй белгестәре реакторҙарҙан яғыулыҡ {{comment|үҙәктәре|стержни}}н алғандар, реакторҙар махсус бетон саркофагтарға урынлаштырылған. [[1994 йыл]]дың 15 майынан Палдиски Кейла ҡалаһы составына индерелгән. Был халыҡ составында Эстония граждандарының аҙ проценты менән бәйләнгән булған. [[1996]] йылдың 20 октябрендә Палдискиға ҡала хоҡуғы ҡайтарылған. 2017 йылда Палдиски яңы Ляэне-Харью улысының административ үҙәгенә әүерелгән. == Иҡтисады == Диңгеҙ буйлап йөк ташыу, Alexela яғыулыҡ терминалы, биодизель нефть эшкәртеү терминалы. === Көньяҡ порт === «Подплав» тип аталған совет һыу аҫты кәмәләре урынында барлыҡҡа килгән «Таллин порты» холдинг компанияһы составындағы порт. Европаға иң яҡын эстон порты булып тора һәм күп кенә өҫтөнлөктәргә эйә: ҡыш туңмай, 50 000 тоннаға тиклем ауырлыҡ күтәрә алған суднолар менән эшләрлек тәрән причалдары бар<ref>[http://www.transportweekly.com/pages/ru/news/articles/35274/ Палдиски — от базы подлодок до торгового порта европейского значения Transportweekly . Com]</ref>. Ролкер (Ро-ро) судноларын, тейәлгән, генераль һәм берәмек йөктәрҙе эшкәртә, автомобилдәрҙе, тәгәрмәсле техниканы, тейәлгән йөктәрҙе эшкәртерлек ҡеүәттәргә эйә. === Төньяҡ порт === Транспорт сараларын, контейнерҙарҙы, генераль һәм һибелмә йөктәрҙе эшкәртеүсе хосусилаштырылған порт. Пассажир терминалы төҙөү планы бар. Модернизация программаһы буйынса [[2002 йыл]]дан генераль йөктәрҙе һәм «Ролкер (Ро-ро)» тибындағы судноларҙы хеҙмәтләндереүсе причалдар, 375 метрлыҡ һаҡлаусы мол төҙөлгән. == Иҫтәлекле урындары == [[Файл:Paldiski Georgi õigeusu kirik.jpg|мини|справа|Изге Георгий ҡорамы. 1784–1787]] * [[Пётр I]] осоронда төҙөлгән ҡәлғә һыҙаттарын булдырған ер эштәре. * Пакри ярымутрауының төньяҡ-көнбайыш яры эргәһендә граф Михаил Семёнович Воронцовтың поместьеһы урынлашҡан булған. * Палдиски Оксана Александровна Акиньшина төп ролде уйнаған швед режиссёры Лукас Мудиссондың {{comment|«Лиля ғүмергә»|«Лиля навсегда»}} фильмында сағылған. * М-200 {{comment|«Үс»|«Месть»}} һыу аҫты кәмәһе экипажына һәйкәл. * Изге Георгий таш православие сиркәүе ''эстон'' Paldiski Püha Georgi kirik (Константинополь патриархатының Таллин митрополияһы). * 1968 һәм 1983 йылдарҙа совет һыу аҫты кәмәләрендә хеҙмәт итеүсе подводниктарҙы өйрәтеү өсөн төҙөлгән «өсөнсө участка» тип аталған бетон «саркофагтар» менән ҡапланған атом реакторҙары. * Преподобный Сергий Радонежскийға арнап төҙөлгән ҡорам ''эстон'' Paldiski Radoneži Vaga Sergi kirik (Мәскәү патриархатының Эстон православие сиркәүе)<ref>{{cite web|author=Олег Врона, прот.|title=Умякнуша словеса их паче елеа|url=http://www.pravoslavie.ru/119603.html|website=Православие.ru|date=4 марта 2019|accessdate=2019-03-04}}</ref>. == Палдиски менән бәйле танылған кешеләр == * Вильгельм Антон фон Кабрит (1800 йә 1807 йылда вафат булған) — рус хеҙмәтендәге немец хәрбийе, Балтик Порты ҡалаһында [[1793]]—[[1796 йыл]]дарҙа гарнизон менән командалыҡ иткән. * Афанасий Афанасьевич Фет, рус шағир-лирик, тәржемәсе, мемуарсы. Балтик Портында хеҙмәт иткән. [[Пакри (ярымутрау)|Пакри ярымутрауы]]ның төньяҡ-көнбайыш ҡырындағы «Пётр маяғы» эргәһендә урынлашҡан Лец {{comment|утар|мыза}}ында йәшәгән<ref>[http://az.lib.ru/f/fet_a_a/text_0170.shtml Lib.ru/Классика: Фет Афанасий Афанасьевич. Мои воспоминания<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * Антон Фёдорович Дзерожинский — рәсәй хәрби эшмәкәре, генерал-лейтенант (1919), аҡ хәрәкәттә ҡатнашыусы. Император Бөйөк Пётр Диңгеҙ ҡәлғәһенең Ревель нығытылған районы гарнизоны составына ингән 23-сө пехота дивизияһы бригадаһына командалыҡ иткән. * Палдискиҙа скульптор Амандус Генрих Адамсон (31.10(12.11).1855, — 26.6.1929, Палдиски) йәшәгән һәм эшләгән. Севастополдәге Батырылған караптар һәйкәле Таллин «Русалка» броненосецына һәйкәл авторы. Был ҡалала уның йорт-музейы урынлашҡан. * [[1921 йыл]]да Палдискиҙа инглиз балалар яҙыусыһы Артур Рэнсом булған. Палдискиҙа уның «Racundra» яхтаһы торған һәм ҡуртымға алынған бүлмәһе булған. == Каторга төрмәһе == Рогервик каторга төрмәһе йыуан бүрәнәләрҙән ҡоролған стена менән уратып алынған. Төрмә бинаһында 2 яруслы нарҙар һәм түшәмгә беркетелгән тал кәрзин-карауаттар булған. Шарттар бик ауыр (урындағы {{comment|ҡатламташ|плитняк}}тан еүеш казармалар) булған, сирҙәр, аслыҡ ҡотолған. 1768 йылда портты төҙөү һәм ремонтлау эштәре туҡтатылған һәм тотҡондарҙың хеҙмәтен сауҙагәр гаванын ремонтлауҙа һәм ике пристанды төҙөүҙә файҙаланғандар. Төрмәлә 1755—1756 йылдарҙағы Башҡорт ихтилалы, 1773—1775 йылдарҙағы ғүмерлек каторга тамуғын үткәргән. === Рогервик каторжандары === * Ванька-Каин (Ива́н О́сипов, 1718 — 1756 йылдан һуң) — атаҡлы бур, юлбаҫар һәм мәскәү {{comment|шымсыһы|сыщик}}. === Пугачёв эше буйынса хөкөм ителгәндәр === * [[Салауат Юлаев]] (1754 йылдың 16 июне — 1800 йылдың 8 октябре) — [[Башҡорттар|башҡорт]] халҡының милли батыры, шағир. Пугачевтың көрәштәше, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе, шағир-импровизатор. 1989 йылда Палдиски ҡалаһында уның хөрмәтенә һуғылған баҡыр һәйкәл ҡуйыла<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/957671/ Эстонияла Салауат Юлаевҡа мемориаль таҡтаташ һәм һәйкәл ҡуйыласаҡ. {{Башинформ}}, 2017, 10 февраль]{{V|10|02|2017}}</ref>. * [[Юлай Аҙналин]] (1722 — 1797—1800 араһы) — башҡорт ғәскәре йөҙбашы (1766), Шайтан-Көҙәй улысы старшинаһы (1766), 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр Һуғышы етәкселәренең береһе. * [[Ҡәнзәфәр Усаев]] (1738 — 10 июль 1804) — Пугачёвтың көрәштәше, башҡорт ғәскәре йөҙбашы, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе, Пугачёв армияһында бригадир. * Иван Яковлевич Почита́лин (1754—1797 йылдан һуң) — [[Емельян Иванович Пугачёв]]тың яҡын әйләнә-тирәһенә ингән яйыҡ казагы, уның күп бойороҡтары авторы. * Астафий Трифонович Долгополов (1725—1797 йылдан һуң) — Пугачёвтың да, Екатерина II-нең дә бөлгән финанс сараларын файҙаланырға ынтылып, ике яҡлы уйын алып барған мутлашыусы авантюрист. '''<big>Коменданты</big>''' 1801 йылдың 21 ғинуарында — генерал-лейтенант Сухотин. == Ҡарағыҙ == * [[Салауат Юлаев музейы Эстонияла]] == «Ҡала көнө» байрамы == * 1993 йылдан Палдиски үҙенең «Ҡала көнө» көнөн үткәрә. Унда Таллинда эшләп килеүсе «Ағиҙел» [[башҡорт]] мәҙәни ойошмаһы вәкилдәре лә ҡатнаша. 2016 йылдың июлендә үткәнендә улар ҡалаға милли батырыбыҙҙың тыуыуына 206 йыл тулыу айҡанлы нәшер ителгән «Эстония помнит: Салават Юлаев» тигән китап бүләк итте<ref>[http://www.bashinform.ru/news/878117-v-estonii-v-prazdnovanii-dnya-goroda-paldiski-prinyalo-uchastie-bashkirskoe-obshchestvo-agidel/ В Эстонии в праздновании Дня города Палдиски приняло участие башкирское общество «Агидель». «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 28 июль]{{ref-ru}}{{V|28|07|2016}}</ref>. === Галерея === <gallery> File:Маяк Палдиски.jpg|Маяҡ File:Православная церковь Палдиски.jpg|Преподобный Сергий Радонежский хөрмәтенә ҡорам File:Лютеранская церковь Палдиски.jpg|Лютеран сиркәүе File:Таможня Палдиски.jpg|Элекке Пётр таможняһы (хәҙер бында кафе) File:Скалистый берег Палдиски.jpg|Ҡала эргәһендәге ҡаялы яр буйы File:Улица Тууле Палдиски.jpg|Тууле урамы </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ВЭС|Балтийский порт}} * {{ВТ-ЭСБЕ+|Балтийский порт}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Тема=Палдиски|Википедия=Палдиски|Викитека=|Викиновости=|Викигид=Палдиски}} * [http://paldiski.ru/ paldiski.ru] * [http://paldiski.ee/ paldiski.ee]{{ref-ee}} * [http://www.flot.com/welfare/nostalgia/paldisky.htm Балтийский порт]. Современный энциклопедический словарь. * [http://paldiski.ru/ Палдиски ҡалаһы] * [http://paldiski.ee/ Рәсми сайт] {{внешние ссылки нежелательны}} {{Библиоинформация}} {{Волость Ляэне-Харью}} {{Харьюмаа}} {{Города Эстонии}} [[Категория:Эстония ҡалалары]] [[Категория:Салауат Юлаев]] [[Категория:Палдиски|*]] [[Категория:Харьюмаа]] [[Категория:Эстонияның исемдәре үҙгәртелгән тораҡ пункттары]] 3csl77fhgt4deut9ch374ffu2nsjlbc 0 64953 1297379 1292300 2026-05-18T23:42:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297379 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Статус = <!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--> |Башҡортса исеме = Кук Утрауҙары |Оригиналь исеме = 'Kūki 'Āirani'' (маори) 'Cook Islands'' (ингл.) |Эйәлек килеш = Кук Утрауҙары |Флаг = |Герб = Coat of arms of the Cook Islands.gif |Герб урынына = |Девиз = |Гимн исеме = Te Atua Mou E (Бог — это Истина) |Аудио = |Идара итеү төрө = [[конституцион монархия]] |Дәүләт дине = |lat_dir = S|lat_deg = 21|lat_min = 14|lat_sec = 5 |lon_dir = W|lon_deg = 159|lon_min = 46|lon_sec = 40 |region = CK |CoordScale = 5000000 |Картала = LocationCookIslands.png |картаға яҙыу = |Картала2 = |Рәсми тел = |Нигеҙләнгән = |Бойондороҡһоҙлок датаһы = [[4 август]] [[1965]] ( [[ЯңыЗеландия]] менән ирекле ассоцация) |тан бойондороҡһоҙлоҡ = |Баш ҡала = [[Аваруа]] |Эре ҡалалар = |Етәкселәрҙең вазифалары = [[Королева]] Корелева вәкиле Премьер-министр |Етәкселәр = [[Бөйөк Британия королеваһы Елизавета II|Елизавета II]] [[Гудвин, Фредерик|Сэр Фредерик Гудвин]] Генри Пуна |Территория буйынса урыны = 209 |Территория = 236,7 |% һыу өҫтө = 0 |Этнохороним = |Халҡы буйынса урыны = 218 |Халыҡ = 17 700<ref name="Перепись 2016">{{cite web |url=http://www.mfem.gov.ck/census |title=Перепись населения и жилых помещений 2016 |accessdate=2017-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170828062044/http://www.mfem.gov.ck/census |archivedate=2017-08-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170828062044/http://www.mfem.gov.ck/census |date=2017-08-28 }}</ref> |Баһа йылы = 2016 |Иҫәп алыу буйынса халҡы = |Иҫәп алыу йылы = 2008 |Халыҡ тығыҙлығы = 82.7 |Тығыҙлыҡ буйынса урыны = |ЭТП (ҺАМП) = |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы = |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = |ЭТП (номинал) = |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = |ЭТП (номинал) буйынса урыны = |Йән башына ЭТП (номинал) = |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = |КПҮИ = |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы = |КПҮИ буйынса урыны = |КПҮИ-ны кимәле = |Валюта = [[Яңы Зеландия доллары]], |Домен = [[.ck]] |ISO = |МОК = |Телефон коды = 682 |Сәғәт бүлкәте = -10 |Иҫкәрмәләр = <!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --> }} '''Кук Утрауҙары''' — ([[Инглиз теле|ингл]] Cook Islands, маори Kūki 'Āirani) — [[Тымыҡ океан]]дың көньяғындағы Полинезияла [[Яңы Зеландия]] менән ирекле бәйләнештә булған шул уҡ исемле [[архипелаг]] һәм үҙ идаралы дәүләт. Төньяҡта [[Кирибати]] һыуҙары, көнсығышта [[Франция Полинезияһы]], Ниуэ, көнбайышта [[Америка Самоаһы]], [[Токелау]], көньяҡта нейтраль Тымыҡ океан һыуҙары менән сиктәш. Кук Утрауҙары Яңы Зеландия короллеге составына инә. Территория 15 утрауҙан тора, шуларҙың 3-ндә кеше йәшәмәй: Төньяҡ төркөмөндә — 7 утрау һәм Көньяҡ төркөмөндә — 8. [[Ҡоро ер]] майҙаны — 236 км². Халыҡ һаны 17 459 кеше тәшкил итә<ref name="Перепись 2016" /> (2016). Уның [[баш ҡала]]һы — Раротонга утрауындағы Аваруа ҡалаһы. 1888 йылда утрауҙар [[Британия империяһы]] протекторатына әйләнә, ә 1901 йылда Яңы Зеландия хакимиәтенә тапшырыла. 1965 йылда Кук Утрауҙары Яңы Зеландия менән берлектә идара ителгән дәүләт субъекты булып китә. Ул Көньяҡ Тымыҡ океан комиссияһы һәм Тымыҡ океан утрауҙары форумы ағзаһы булып тора. Донъяның күпселек илдәре Кук Утрауҙарын халыҡ-ара хоҡуҡ субъекты тип танымай<ref>[http://lenta.ru/news/2010/11/19/cook/ Оппозиция победила на выборах в парламент Островов Кука]. — Лента.ру, 19 ноября 2010 года.</ref>, әммә 48 дәүләт һәм [[Европа берлеге]] улар менән дипломатик мөнәсәбәттәр һаҡлай. == Этимологияһы == Архипелагка хәҙерге исемде XIX быуатта инглиз сәйәхәтсеһе [[Джеймс Кук]] хөрмәтенә урыҫ диңгеҙҙә йөҙөүсе [[Крузенштерн Иван Фёдорович]] бирә. 1773—1775 йылдарҙа Көньяҡ төркөм утрауҙарында булып киткән Кук үҙе уларҙы Херви утрауҙары тип атай ([[Инглиз теле|ингл]]. ''Hervey Islands''). == Тарихы == Радиоуглерод анализы мәғлүмәттәре буйынса, Көньяҡ төркөмдөң Кук Утрауҙарына полинезиялылар беҙҙең эраның 500 йылынан да һуңға ҡалмай урынлаша<ref>[[Малаховский, Ким Владимирович|Малаховский К. В.]] История островов Кука. Москва, изд-во «Наука», 1978, стр. 7.</ref>. Сағыштырмаса лингвистика мәғлүмәттәренә ярашлы, Көньяҡ төркөм утрауҙарына ''Йәмғиәт утрауҙары''нан (''острова Общества'') килеп урынлашҡан, уларға, үҙ сиратында, Маркиз утрауҙарынан күсеп киләләр. Шул уҡ ваҡытта прамаркиз һәм пратаитян телдәре беҙҙең эраға 900 йыл тирәһендә бүленә. Төньяҡ төркөм утрауҙарында (Пукапуканан башҡа) йә Көньяҡ төркөм утрауҙарынан, йә туранан-тура ''Йәмғиәт утрауҙары''нан килгәндәр<ref>[[Беликов, Владимир Иванович|Беликов В. И.]] Происхождение и миграции полинезийцев (по лингвистическим данным). В сборнике статей: Пути развития Австралии и Океании: история, экономика, этнография. Москва, изд-во «Наука», 1981, стр. 243—254.</ref>. Испания диңгеҙҙә йөҙөүселәре Альваро де Менданья һәм Педро Фернандес Кирос XVI—XVII быуаттар аҙағында утрауҙарға килгән тәүге европалылар була. Беренсе булып 1595 йылда Сан-Бернардо утрауы тип аталған Пукапука утрауы асыла. [[XVII быуат]] уртаһында уҡ утрауҙарҙы инглиз диңгеҙҙә йөҙөүселәре тикшерә. 1773—1774 йылдарҙа һәм [[1777 йыл]]да күренекле инглиз сәйәхәтсеһе [[Джеймс Кук]] Мануаэ, Палмерстон, Мангаиа һәм Атиу утрауҙарын аса. Ул асҡан Көньяҡ төркөм утрауҙары Херви утрауы тип атала. Архипелаг хәҙерге исемен [[XIX быуат]] башында, утрауҙарҙы рус сәйәхәтсеһе [[Крузенштерн Иван Фёдорович]]] өйрәнгән саҡта ғына ала. 1820 йылдар башында Кук Утрауҙарына Лондон миссионер йәмғиәтенең беренсе миссионерҙары (беренсеһе Джон Уильямс була) төшә. [[Христианлыҡ]] бик тиҙ тарала, тиҙҙән сиркәү утрауҙарҙың сәйәси һәм административ тормошон үҙ контроле аҫтына ала. Миссионерҙарҙың килеүе архипелагта [[тыныслыҡ]] урынлаштырыуға булышлыҡ итә (урындағы [[ҡәбилә|ҡәбиләләр]] даими [[һуғыш]] хәлендә була). Әммә кире эҙемтәләр ҙә була: Кук утрауҙарына европалылар килтергән ауырыуҙар арҡаһында урындағы халыҡ һаны ҡырҡа кәмей. 1843 йылда, [[Франция]] Таити утрауын баҫып алғандан һуң, Кук Утрауҙарының ''арик''тары (урындағы юлбашсылар) [[Британия империяһы]]на яҡлау һорап мөрәжәғәт итә. Әммә Раротонга өҫтөнән британ протектораты (һуңыраҡ Көньяҡ һәм Төньяҡ төркөмдөң бөтә утрауҙарына) 1888 йылға тиклем иғлан ителмәй. Яңы Зеландия [[архипелаг]] менән ныҡлап ҡыҙыҡһына, әммә «колония колонияһы» идеяһына (ул ваҡытта Яңы Зеландия Бөйөк Британия колонияһы була) Кук утрауҙары ''маори''ҙарының күпселеге ҡаршы тора, улар Британия империяһының ҡурсыуы аҫтында ҡалырға теләй. Әммә 1901 йылда уҡ утрауҙар менән идара итеү Яңы Зеландияға тапшырыла. 1960 йылда Кук Утрауҙарындағы колонияларға ҡаршы хәрәкәт һөҙөмтәһендә Тымыҡ океан халыҡтары араһында тәүгеләрҙән булып эске үҙидара алалар. 1965 йылдың 4 авгусынан Күк Утрауҙары Яңы Зеландия менән берлектә үҙидаралыҡлы дәүләт берәмеге тип һанала. Киләһе тиҫтә йылдар эсендә иҡтисади һәм социаль өлкәләр яҡшыра, урындағы үҙидараның вәкәләттәре киңәйә, шулай итеп, Кук Утрауҙарының бойондороҡһоҙлоғо киңәйә. 1990-сы йылдар уртаһында ил ҙур финанс көрсөгө кисерә. Һөҙөмтәлә урындағы халыҡтың йәшәйеше насарая, Яңы Зеландияға эмиграция үҫә, хөкүмәттәр һәм премьер-министрҙар йыш алмашына. == Географияһы == === Дөйөм географияһы === Кук Утрауҙары дәүләте Тымыҡ океанда Полинезияла [[экватор]] һәм Кәзәмөгөҙ тропигы араһында урынлашҡан 15 утрауҙан һәм атолдан тора. Майҙаны — 2,2 млн км². Дөйөм ҡоро ер майҙаны — 236,7 км²<ref name="J">{{cite web|last=Cook Statistics Office.|url=http://www.stats.gov.ck/Statistics/CensusSurveys/census06/Cen06-Tab1.pdf#|title=Total Population and Land Area by Island.|accessdate=2007-08-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/615kcTAi2?url=http://www.stats.gov.ck/Statistics/CensusSurveys/census06/Cen06-Tab1.pdf|archivedate=2011-08-21|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323022911/http://www.stats.gov.ck/Statistics/CensusSurveys/census06/Cen06-Tab1.pdf |date=2012-03-23 }}</ref>. Төньяҡ сигенән (Пенрин йәки Тонгарева атолы) иң көньяҡ утрауға (Мангиа утрауы) тиклем ара — яҡынса 1400 км. {| class="wikitable sortable" bgcolor="#ffffff" valign="top" | |- ! № || Остров || Административ үҙәк || Мацҙан<br>км² !Халҡы,<br>кеше<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Cook.html|title=COOK ISLANDS Kūki 'Āirani City population|author=|website = COOK ISLANDS Kūki 'Āirani City population|date=|publisher=}}</ref> (1.12.1996) !Халҡы,<br>кеше<ref name=":0" /> (1.12.2001) !Халҡы,<br>кеше<ref name=":0" /> (1.12.2006) !Халҡы,<br>кеше<ref name=":0" /> (1.12.2011) !Халҡы,<br>кеше<ref>{{cite web|url=http://www.mfem.gov.ck/census|title=Перепись 2016 года|author=|website=|date=|publisher=|accessdate=2017-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170828062044/http://www.mfem.gov.ck/census|archivedate=2017-08-28|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170828062044/http://www.mfem.gov.ck/census |date=2017-08-28 }}</ref> (1.12.2016) |- | colspan="9" align="center" bgcolor="#EFEFEF" | ''' Төньяҡ төркөм ''' |- | 1 ||Раротонга||Аваруа|| align="right" |67,1 |align="right" |10 374 |align="right" |9 451 |align="right" |10 226|| align="right" |10 572 |13 044 |- | 2 ||Аитутаки||Арутанга|| align="right" |18,3 |align="right" |2 272 |align="right" |1 743 |align="right" |1 975|| align="right" |1 771 |1928 |- | 3 ||Атиу|| || align="right" |26,9 |align="right" |942 |align="right" |600 |align="right" |558|| align="right" |468 |437 |- | 4 ||Мангаиа|| || align="right" |51,8 |align="right" |1 083 |align="right" |739 |align="right" |631|| align="right" |562 |499 |- | 5 ||Мануаэ (Кук Утрауҙары)|| || align="right" |6,2 |align="right" |— |align="right" |— |align="right" |—|| align="right" | — |— |- | 6 ||Мауке|| || align="right" |18,4 |align="right" |643 |align="right" |469 |align="right" |372|| align="right" |300 |297 |- | 7 ||Митиаро|| || align="right" |22,3 |align="right" |318 |align="right" |226 |align="right" |193|| align="right" |189 |155 |- | 8 ||Такутеа|| || align="right" |1,2 |align="right" |— |align="right" |— |align="right" |—|| align="right" | — |— |- | colspan="9" align="center" bgcolor="#EFEFEF" | ''' Төньяҡ төркөм ''' |- | 9 ||Манихики|| || align="right" |5,4 |align="right" |656 |align="right" |497 |align="right" |344|| align="right" |238 |213 |- | 10 ||Нассау (утрау)||| || align="right" |1,3 |align="right" |99 |align="right" |72 |align="right" |75|| align="right" |73 |78 |- | 11 ||Палмерстон (атолл)||| || align="right" |2,1 |align="right" |49 |align="right" |48 |align="right" |62|| align="right" |60 |58 |- | 12 ||Пукапука (атолл)||| || align="right" |1,3 |align="right" |778 |align="right" |662 |align="right" |507|| align="right" |451 |444 |- | 13 ||Ракаханга|| || align="right" |4,1 |align="right" |249 |align="right" |158 |align="right" |127|| align="right" |77 |80 |- | 14 ||[[Суворов атолы|| || align="right" |0,4 |align="right" |4 |align="right" |1 |align="right" |—|| align="right" | — |— |- | 15 ||Тонгарева||Омока|| align="right" |9,8 |align="right" |604 |align="right" |351 |align="right" |254|| align="right" |213 |226 |- style="background: #CCC;" | || '''Бөтәһе'''<ref group="К">Статистика населения не учитывает туристов и временно проживающих на островах людей.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mfem.gov.ck/statistics/census-and-surveys/cook-islands-demographic-profile|title=Cook Islands Demographic Profile 2006-2011|author=|date=|website=Government of the Cook Islands|publisher= Ministry of Finance and Economic Management|accessdate=2017-04-23|lang=ru}}</ref> || || align="right" |'''236,7''' |align="right" |'''18 071''' |align="right" |'''15 017''' |align="right" |'''15 324'''|| align="right" |'''14 974''' |'''17 459''' |} === Геологияһы === === Климаты === === Тупраҡтары и гидрологияһы === === Флораһы һәм фаунаһы === == Халҡы == <!-- Пожалуйста, не переименовывайте этот раздел, на него установлено перенаправление. От изменения заголовка оно пострадает. --> === Һаны һәм урынлашыуы === {{ВыводДанных|Столбцов=10|Заголовок=1 декабргә халыҡ һаны <ref>{{книга |заглавие=Census 2016 |ссылка=http://www.sainthelena.gov.sh/wp-content/uploads/2013/07/2-Population-and-vital-statistics.pdf |язык=und}}</ref> <ref name="автоссылка1">{{книга |заглавие=2016 CENSUS FINAL REPORT |ссылка=https://web.archive.org/web/20220813100439/http://www.mfem.gov.ck/statistics/census-and-surveys/census/142-census-2016 |язык=und}}</ref> |Больше=увеличение|Меньше=уменьшение|1902|8213|1906|8518|1911|8655|1916|8805|1921|9459|1926|10082|1936|12246|1945|14088|1951|15079|1956|16680|1961|18378|1966|19247|1971|21322|1976|18126|1981|17743|1986|17614|1991|18617|1996|19103|2001|18027|2006|19342|2011|17794|2016|17434|2021|15040}}{{Graph:Chart | width = 700 | height = 250 | type = line | x = 1902,1906,1911,1916,1921,1926,1936,1945,1951,1956,1961,1966,1971,1976,1981,1986,1991,1996,2001,2006,2011,2016,2021 | y = 8213,8518,8655,8805,9459,10082,12246,14088,15079,16680,18378,19247,21322,18126,17743,17614,18617,19103,18027,19342,17794,17434,15040 | xAxisTitle = йыл | yAxisTitle = кеше | y1Title = Халҡы (мең кеше) }}{{ВыводДанных|Столбцов=10|Заголовок=1 декабргә Кук утрауҙары граждандары һаны <ref>{{книга |заглавие=Census 2011 |ссылка=http://www.mfem.gov.ck/statistics/census-and-surveys/census/143-census-2011 |язык=und}}</ref> <ref>{{книга |заглавие=2016 CENSUS FINAL REPORT |ссылка=https://web.archive.org/web/20220813100439/http://www.mfem.gov.ck/statistics/census-and-surveys/census/142-census-2016 |язык=und}}</ref> |Больше=увеличение|Меньше=уменьшение|1996|18071|2001|15017|2006|15324|2011|14974|2016|14802|2021|14987}}{{Graph:Chart | width = 700 | height = 250 | type = line | x = 1996,2001,2006,2011,2016,2021 | y = 18071,15017,15324,14974,14802,14987 | xAxisTitle = йыл | yAxisTitle = кеше | y1Title = Халҡы (мең кеше) }} === Тәбиғи үҫеше === {| border="2" cellspacing="0" cellpadding="3" rules="all" width="60%" style="clear:all; margin:5px 0 0em 0em; border-style: solid; border-width: 1px; border-collapse:collapse; font-size:85%; empty-cells:show" | colspan="15" align="center" style="background:#778899; color:white" |Кук утрауҙарының тәбиғи һәм механик хәрәкәте<ref>{{cite web|url=http://www.mfem.gov.ck/statistics/census-and-surveys/census|title=National Census|author=|website=|date=|publisher=}}</ref> |- |- bgcolor="#FFEBCD" !Йыл !Халыҡ !Тыуым !Үлем !Тәбиғи үҫеш !Миграция сальдоһы !Тыуым, (‰) !Үлем, (‰) !Тәбиғи үҫеш, (‰) !Миграция сальдоһы , (‰) !Тыуымдың дөйөм коэффициенты |- bgcolor="#fffaf0" |1963 | | 904 | 168 | 736 | | | | | | |- bgcolor="#f5f5f5" |1964 | | 869 | 196 | 673 | | | | | | |- |1965 | | 853 | 145 | 708 | | | | | | |- |1966 |19247 | 832 | 167 | 665 | |43,23 |8,68 |34,55 | | |- |1967 | | 855 | 180 | 675 | | | | | | |- |1968 | | 893 | 154 | 739 | | | | | | |- |1969 | | 851 | 154 | 697 | | | | | | |- |1970 | | 780 | 166 | 614 | | | | | | |- |1971 |21322 | 791 | 156 | 635 | |37,10 |7,32 |29,78 | | |- |1972 | | 775 | 111 | 664 | | | | | | |- |1973 | | 710 | 146 | 564 | | | | | | |- bgcolor="#fffaf0" |1974 | | 598 | 150 | 448 | | | | | | |- |1975 | | 548 | 125 | 423 | | | | | | |- |1976 |18126 | 528 | 109 | 419 | |29,13 |6,01 |23,12 | | |- |1977 | | 495 | 146 | 349 | | | | | | |- |1978 | | 489 | 126 | 363 | | | | | | |- |1979 | | 468 | 117 | 351 | | | | | | |- |1980 | | 492 | 125 | 367 | | | | | | |- |1981 |17743 | 461 | 102 | 359 | |25,98 |5,75 |20,23 | | |- |1982 | | 440 | 132 | 308 | | | | | | |- |1983 | | 414 | 132 | 282 | | | | | | |- |1984 | | 420 | 115 | 305 | | | | | | |- |1985 | | 439 | 137 | 302 | | | | | | |- |1986 |17614 | 430 | 119 | 311 | |24,41 |6,76 |17,66 | | |- |1987 | | 408 | 128 | 280 | | | | | | |- |1988 | | 434 | 97 | 337 | | | | | | |- |1989 | | 448 | 97 | 351 | | | | | | |- |1990 | | 481 | 130 | 351 | | | | | | |- |1991 |18617 | 463 | 137 | 326 | |24,87 |7,36 |17,51 | | |- |1992 | | 510 | 104 | 406 | | | | | | |- |1993 | | 494 | 101 | 393 | | | | | | |- |1994 | | 548 | 110 | 438 | | | | | | |- |1995 | | 490 | 102 | 388 | | | | | | |- |1996 |19103 | 510 | 110 | 400 | |26,70 |5,76 |20,94 | | |- |1997 | | 413 | 144 | 269 | | | | | | |- |1998 | | 386 | 108 | 278 | | | | | | |- |1999 | | 361 | 96 | 265 | | | | | | |- |2000 | | 309 | 122 | 187 | | | | | | |- |2001 |18027 | 309 | 88 | 221 | |17,14 |4,88 |12,26 | |3,080 |- |2002 | | 290 | 97 | 193 | | | | | | |- |2003 | | 264 | 87 | 177 | | | | | | |- |2004 | | 302 | 99 | 203 | | | | | | |- |2005 | | 289 | 91 | 198 | | | | | | |- |2006 |19342 | 298 | 87 | 211 | |15,41 |4,50 |10,91 | |2,845 |- |2007 | | 309 | 87 | 222 | | | | | | |- |2008 | | 292 | 60 | 232 | | | | | | |- |2009 | | 284 | 72 | 212 | | | | | | |- |2010 | | 286 | 92 | 194 | | | | | | |- |2011 |17794 | 262 | 72 | 190 | |14,72 |4,05 |10,68 | | |- |2012 | | 259 | 104 | 155 | | | | | | |- |2013 | | 256 | 115 | 141 | | | | | | |- |2014 | | 204 | 113 | 91 | | | | | | |- |2015 | | 205 | 102 | 103 | | | | | | |- |2016 |17459 | | | | | | | | | |} {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=4 width=300 style="float:right; border:1px solid gray; border-collapse:collapse; font-size:90%; margin:0 0 .5em 1em;" !align="center" bgcolor="grey" colspan="3"|<big>Кук Утрауҙары халҡы</big> |- !align="center" bgcolor="white" colspan="3"|[[Файл:Cook-lang-ru.png|thumb|right|300px|Кук Утрауҙары телдәре]] |- !align="center" bgcolor="lightblue" colspan="3"|Халыҡтың структураһы |- !valign="top"|Халыҡ һаны |colspan="2" valign="top"|17 459 чел. (2016) |- !valign="top"|Халыҡтың тығыҙлығы |colspan="2" valign="top"|73,76 чел./км² (2016) |- !valign="top"|Уртаса йәш |colspan="2" valign="top"|общий: 38,3 (2020)<br>мужчин: 37,8 (2020)<br>женщин: 38,7 (2020) |- !valign="top"|Йәш структураһы |colspan="2" valign="top"|0—14: 19,93 % (2020)<br>15—64: 66,7 % (2020)<br>старше 65: 13,37 % (2020) |- !valign="top"|Ҡала халҡы өлөшө |colspan="2" valign="top"|75,5 % (2020) |- !align="center" bgcolor="lightblue" colspan="3"|Тыуым |- !valign="top"|Фертиллыҡ |colspan="2" valign="top"|2,12 (2020) |- !valign="top"|1000 кешегә тыуым |colspan="2" valign="top"|13,3 (2020) |- !align="center" bgcolor="lightblue" colspan="3"|Үлем |- !valign="top"|1000 кешегә үлем |colspan="2" valign="top"|9 (2020) |- !valign="top"|1000 кешегә балаларҙың <br>тыуымы (1 йәшкә тиклем) |colspan="2" valign="top"|11,9 (2020) |- |} Күк Утрауҙарында йәшәүселәр Яңы Зеландия менән ирекле ассоциацияла дәүләт берәмеге статусына ярашлы Яңы Зеландия граждандары булып тора. Һуңғы йылдарҙа ерле халыҡтың был илгә күпләп күсенеүе күҙәтелә<ref name="I">{{cite web|last=Cook Islands Initial National Communication Under the United Nations Framework Convention on Climate Change.|url=http://unfccc.int/resource/docs/natc/cisnc2.pdf#|deadlink=yes|title=Population and Social Situation|publisher=Cook Island Government|date=October 1999 Revised Edition, March 2000|accessdate=2007-08-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/6He6anGr9?url=http://unfccc.int/resource/docs/natc/cisnc2.pdf|archivedate=2013-06-25}}</ref>. Утрауҙарҙа халыҡ һаны башлыса иҡтисади көрсөк осоронда Яңы Зеландияға эш эҙләп юлланғанда кәмей. [[Иҡтисад үҫеүе|Иҡтисади үҫеш]] осоронда кире хәл күҙәтелә<ref name="I"/>. 1971—1991 йылдар араһында Кук Утрауҙары халҡының һиҙелерлек кәмеүе күҙәтелә. Эске миграция ла мөһим демографик күрһәткес булып тора. Мәҫәлән, [[1991 йыл]]да Манихики утрауында халыҡ һаны 30 проценттан ашыуға арта, ә Мангаиа һәм Палмерстон утрауҙарында 20 проценттан ашыуға кәмей. Бындай тенденциялар Манихики утрауында ынйы аулауҙың артыуы һәм Мангаиа утрауында хужалыҡ әүҙемлегенең кәмеүе менән аңлатыла<ref name="I"/>. 2016 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Кук Утрауҙарында халыҡ һаны 17 459 кеше тәшкил итә, шуларҙың 13 044-е Раротонга утрауында йәшәй, уның дөйөм майҙаны 67,1 км² тәшкил итә<ref name="census - 2011">{{cite web |url=http://www.mfem.gov.ck/docs/Stats/2012/Census/2011%20Cook%20Islands%20Population%20Census%20Report.pdf |title=Перепись населения (2011) |accessdate=2014-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502230514/http://www.mfem.gov.ck/docs/Stats/2012/Census/2011%20Cook%20Islands%20Population%20Census%20Report.pdf |archivedate=2013-05-02 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230514/http://www.mfem.gov.ck/docs/Stats/2012/Census/2011%20Cook%20Islands%20Population%20Census%20Report.pdf |date=2013-05-02 }}</ref>. Баш ҡала [[Аваруа]]ла 2011 йылда 6935 кеше йәшәгән<ref name="K">{{cite web|last=Cook Statistics Office.|url=http://www.stats.gov.ck/Statistics/CensusSurveys/census06/Cen06-Tab6.pdf#|title=Rarotonga Total Population by Census Districts and Age Groups.|accessdate=2007-08-24|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070704170847/http://www.stats.gov.ck/Statistics/CensusSurveys/census06/Cen06-Tab6.pdf|archivedate=2007-07-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704170847/http://www.stats.gov.ck/Statistics/CensusSurveys/census06/Cen06-Tab6.pdf |date=2007-07-04 }}</ref>. Халыҡтың 93,7 проценты (16 360 кеше) Көньяҡ төркөмө утрауҙарында, дүрттән өс өлөшө тиерлек — [[Раротонга]]ла йәшәй. Эш урындарының сикләнгәнлеге арҡаһында күп кенә утрау кешеләре сит илдәрҙә, башлыса Яңы Зеландияла йәшәй. [[Халыҡ тығыҙлығы]] бер км²-ға 63,26 кеше тәшкил итә. Мануаэ, Суворов һәм Такутея утрауҙарында кеше йәшәмәй. 2016 йылда Нассау (78 кеше) халыҡ һаны буйынса иң әҙ халыҡлы утрау булған<ref name="Перепись 2016" />. 2016 йылда ир-егеттәр — 49,2 (8590 кеше<ref name="Перепись 2016" />), ҡатын-ҡыҙҙар 50,8 % (8869 кеше<ref name="Перепись 2016" />) тәшкил иткән. 2001 йылда ҡала халҡының өлөшө — 67,6 процент, ауыл халҡының иһә 32,4 процент тәшкил иткән<ref name="CISO">{{cite web|last=Cook Statistics Office.|url=http://www.stats.gov.ck/Statistics/Demography/demogind.htm#|title=Demographic Indicators.|accessdate=2007-08-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307041515/http://www.stats.gov.ck/Statistics/Demography/demogind.htm|archivedate=2012-03-07|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307041515/http://www.stats.gov.ck/Statistics/Demography/demogind.htm |date=2012-03-07 }}</ref>. 2020 йылда Күк Утрауҙарында [[тыуым]] 1000 кешегә 13,3 тәшкил иткән, халыҡтың тәбиғи артыуы — 2,59 %<ref name="CIA" />. 2020 йылда 14 йәшкә тиклемге балаларҙың өлөшө — 19,93 %, өлкәндәр һаны 15 йәштән 64 йәшкә тиклем — 66,7 %, 65 йәштән өлкәндәр — 13,37 %<ref name="CIA" />. 2020 йылда халыҡтың уртаса ғүмер оҙонлоғо 77 йыл тәшкил итә<ref name="CIA" />. === Этник составы === === Телдәре === === Диндәре === == Сәйәси ҡоролошо == === Дәүләт төҙөлөшө === Кук утрауҙары — Яңы Зеландия менән ирекле бәйләнештә үҙидаралыҡлы территория. Был Яңы Зеландия монархы король Карл III етәкселегендә яңы Зеландия короллеге составына инеп, территорияның эске мәсьәләләрен хәл итеүҙә утрауҙарҙың бойондороҡһоҙлоғон күҙҙә тота. Әммә Кук утрауҙарында йәшәүселәр Яңы Зеландияла һайлауҙарҙа ҡатнаша һәм Яңы Зеландияның даими резиденттары булғанға тиклем социаль пособие ала алмай. Тышҡы [[сәйәсәт]]тә һәм оборонала Яңы Зеландия хөкүмәте өҫтөнлөклө булып ҡала. 1965 йылдың 4 авгусында ҡабул ителгән [[Конституция]] идара итеүҙең [[монархия]] формаһын урынлаштыра. Әммә илдә демократик принциптар урындағы традициялар менән тығыҙ бәйләнгән. Мәҫәлән, һайлау округтары утрауҙарҙың эске райондарынан океанға һуҙылған традицион ерҙәрҙе һәм сиктәрҙе межалау нигеҙендә ойошторола<ref name="М">{{cite web|last=Transparency International Country Study Report.|url=http://www.transparency.org.au/documents/cookislands.pdf#|title=Cook Islands.|publisher=|date=|accessdate=2007-09-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090324214201/http://www.transparency.org.au/documents/cookislands.pdf|archivedate=2009-03-24|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727155147/http://www.transparency.org.au/documents/cookislands.pdf |date=2011-07-27 }}</ref>. ==== Закондар сығарыу власы ==== [[Файл:Parliament of the Cook Islands - 2006.JPG|thumb|250px|Кук Утрауҙары парламенты (элекке [[ҡунаҡхана]] бинаһы)]] Закондар сығарыу власының юғары органы — йәшерен тауыш биреү юлы менән һайланған 24 депутаттан<ref name="Н">{{cite web|last = Cook Islands Sessional Legislation.|url = http://www.paclii.org/ck/legis/num_act/ca26a2003295/#|deadlink = yes|title = Constitution Amendment (No 26) Act 2003.|publisher = PacLII Databases|date = |accessdate = 2007-09-12|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120223121035/http://www.paclii.org/ck/legis/num_act/ca26a2003295/|archivedate = 2012-02-23}}</ref> (2003 йылға тиклем — 25 депутат<ref name="О">{{cite web|last = Cook Islands Sessional Legislation.|url = http://www.paclii.org/ck/legis/num_act/cotci327/#|deadlink = yes|title = Constitution of the Cook Islands.|publisher = PacLII Databases|date = |accessdate = 2007-09-12|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120717070720/http://www.paclii.org/ck/legis/num_act/cotci327/|archivedate = 2012-07-17}}</ref>) торған бер палаталы парламент. Һәр депутат айырым округтан, ҡайһы бер осраҡтарҙа тотош утрауҙан сығыш яһай. Парламент ағзаларының вәкәләт ваҡыты — 5 йыл<ref name="П">{{cite web|last=Cook Islands Sessional Legislation|url=http://www.paclii.org/ck/government.html#|title=Government of the Cook Islands.|publisher=PacLII Databases|date=|accessdate=2007-09-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/615kmyoXi?url=http://www.paclii.org/ck/government.html|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}}</ref>. Парламенттың беренсе ултырышында депутаттар Парламент спикерын һәм уның урынбаҫарын һайлай. ==== Башҡарма власть ==== Кук Утрауҙары Конституцияһына ярашлы, дәүләт башлығы — Бөйөк Британия королеваһы [[Елизавета II]]. Утрауҙарҙа королеваның вәкиле (элек юғары комиссар) идара итә, уны өс йылға ҡабаттан тәғәйенләү хоҡуғы менән тәғәйенләйҙәр. Королева вәкиле Министрҙар кабинеты, премьер-министр йәки тейешле министр кәңәше буйынса эш итә. Әгәр Министрҙар кабинеты, премьер-министр йәки тейешле министр королева вәкиленә тәҡдим индерһә һәм королева вәкиле тәҡдим тәҡдим ителгән көндән алып 14 көн эсендә уны кире ҡаҡмаһа, тәҡдим ҡабул ителгән тип табыла. Королева вәкиле Парламент акттарына хоҡуҡ көсө бирә һәм вәкәләттәр ала<ref name="М"/>. Министрҙар кабинеты рәйеслек иткән премьер-министрҙан тора һәм 6-нан, 8-ҙән дә артыҡ булмаған министрҙан тора, ул парламент ағзаларынан тәғәйенләнә. Министрҙар кабинеты парламент алдында яуаплы башҡарма орган булып тора. Ил премьер-министрын парламент ағзалары араһынан Британия королеваһы вәкиле тәғәйенләй. Башҡа министрҙар ҙа королеваның вәкиле итеп парламент ағзалары иҫәбенән тәғәйенләнә, ләкин премьер-министр тәҡдиме буйынса. ==== Суд ==== ==== Һайлау округтары ==== ==== Урындағы үҙидаралыҡ ==== === Сәйәси партиялар === === Ҡораллы көстәре === === Эске сәйәсәт һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр === Кук утрауҙарының тышҡы [[сәйәсәт]]е мәсьәләләре Кук Утрауҙарының 1964 йылдағы Конституция актына ярашлы Яңы Зеландия ҡарамағына инә, ул был өлкәләге эштәрҙе Кук утрауҙары хөкүмәте менән яраштырырға тейеш<ref name="ConstitutionAct">[http://www.cookislands.de/index.php?did=ci_constitution_act_1964.pdf Cook Islands Constitution Act 1964]</ref>. Ләкин 1980 йылдарҙан башлап үҙидаралыҡ биләмәһенең тышҡы сәйәси эшмәкәрлеге үҙаллыраҡ була бара. Мәҫәлән, Яңы Зеландиянан башҡа Кук Утрауҙары төбәк һәм халыҡ-ара килешеүҙәргә ҡул ҡуйырға, төрлө халыҡ-ара ойошмаларға ҡушылырға, донъяның башҡа илдәре менән консуллыҡ һәм дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырырға, тышҡы сәйәси эшмәкәрлегендә суверенлы һәм бойондороҡһоҙ дәүләт булараҡ сығыш яһарға хоҡуҡлы<ref name="ForeignAffairs">[http://www.cookislands.de/index.php?did=CI_VTS.pdf «The Cook Islands — A Voyage To Statehood». Occasional Publication No. 1 July, 1998 by the Ministry of Foreign Affairs and Immigration Rarotonga Cook Islands]</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, ул [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] ағзаһы түгел. Кук Утрауҙары төбәк һәм халыҡ-ара ойошмалар: Тымыҡ океан утрауҙары форумы, Көньяҡ Тымыҡ океан комиссияһы, [[Азия үҫеш банкыһы]], [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]], Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы ойошмаһы, [[ЮНЕСКО]], АСР илдәре һәм башҡа ойошмалар ағзаһы булып тора. Илдең сит илдәрҙә — Яңы Зеландияла, Америка Ҡушма Штаттарында, [[Норвегия]]ла, [[Австралия]]ла һәм [[Европа берлеге]]нда — биш дипломатик вәкиллеге бар<ref name="DiplomaticCorps">{{cite web |url=http://www.cookislands.de/files/diplomatic_corps.pdf |title=Diplomatic corps of the Cook Islands |accessdate=2007-10-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080229061414/http://www.cookislands.de/files/diplomatic_corps.pdf |archivedate=2008-02-29 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229061414/http://www.cookislands.de/files/diplomatic_corps.pdf |date=2008-02-29 }}</ref>. Кук Утрауҙарының [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] менән дипломатик бәйләнештәре юҡ. ==== Ҡытай менән мөнәсәбәттәре ==== Кук Утрауҙары менән [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҠХР]] араһында дипломатик мөнәсәбәттәр 1997 йылдың 25 июлендә урынлаштырыла<ref name="DiplomaticChina">{{cite web|last=The Embassy of the People's Republic of China in New Zealand.|url=http://www.fmprc.gov.cn/eng/wjb/zzjg/bmdyzs/gjlb/3387/default.htm#|title=Bilateral Relations between China and Cook Islands.|publisher=Samisoni Pareti|date=|accessdate=2007-10-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/615koBeHb?url=http://www.fmprc.gov.cn/eng/wjb/zzjg/bmdyzs/gjlb/3387/default.htm|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}}</ref>. Ҡытай менән [[Океания]] илдәре, шул иҫәптән Кук Утрауҙары араһында бәйләнештәрҙең көсәйеүе һуңғы тиҫтә йылдарҙа Яңы Зеландия һәм Австралия яғынан ҡайһы бер борсолоуҙар тыуҙыра, уларҙың төбәктәге позициялары ғәҙәттәгесә көслө. Йыш ҡына Океания илдәре Тайвань утрауында Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән [[Ҡытай Республикаһы (Тайвань)|Тайвань утрауындағы Ҡытай Республикаһы]] араһында дипломатик һуғыштарҙа ҡатнаша. ҠХР Кук Утрауҙарына һиҙелерлек финанс ярҙамы күрһәтә. Илдәр [[сауҙа]], [[балыҡсылыҡ]] өлкәһендә хеҙмәттәшлек итә, ике ил лидерҙарының даими осрашыуҙары үтә. Кук утрауҙары, үҙ сиратында, бер генә Ҡытайҙы — Ҡытай Халыҡ Республикаһын таный<ref name="CookNewsChina">{{cite web|last=Cook Islands Government.|url=http://www.cook-islands.gov.ck/view_release.php?release_id=933#|deadlink=yes|title=Cook Islands continue to support one-China policy.|publisher=|date=2007-09-26|accessdate=2007-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091226191755/http://www.cook-islands.gov.ck/view_release.php?release_id=933|archivedate=2009-12-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110803230322/http://www.cook-islands.gov.ck/view_release.php?release_id=933 |date=2011-08-03 }}</ref>. 2003 йылда Ҡытай менән Кук Утрауҙары араһында тауар әйләнеше 575 000 [[АҠШ доллары]] тәшкил итә<ref name="DiplomaticChina" />. ==== Европа берлеге менән мөнәсәбәттәр ==== Кук Утрауҙары [[Европа берлеге]] менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә, шул иҫәптән [[Бельгия]]ның баш ҡалаһы [[Брюссель|Брюсселд]]ә Кук Утрауҙарының дипломатик вәкиллеге урынлашҡан. Төбәктә Кук Утрауҙарының беренсе почётлы консулы 1987 йылдың 10 февралендә [[Норвегия]]ның баш ҡалаһы [[Осло]]ла барлыҡҡа килә<ref name="DiplomaticCorps" />. Европа берлеге илдәре илгә (башлыса алыҫ утрауҙарға) финанс һәм гуманитар ярҙам күрһәтә, социаль өлкәлә (һаулыҡ һаҡлау, [[мәғариф]]), [[балыҡсылыҡ]] өлкәһендә хеҙмәттәшлек итә<ref name="EURelations">{{cite web|last=European Commission.|url=http://ec.europa.eu/development/Geographical/RegionsCountries/Countries/Cook%20Islands.htm#|title=EU Relations with Cook Islands.|publisher=|date=2004-01-01|accessdate=2007-10-10|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070707120222/http://ec.europa.eu/development/Geographical/RegionsCountries/Countries/Cook%20Islands.htm|archivedate=2007-07-07}}</ref>. == Иҡтисады == === Дөйөм ҡылыҡһырлама === {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=4 width=300 style="float:right; border:1px solid gray; border-collapse:collapse; font-size:90%; margin:0 0 .5em 1em;" !align="center" bgcolor="grey" colspan="3"|<big>Кук Утрауҙары иҡтисады</big> |- !align="center" bgcolor="white" colspan="3"| |- !align="left" valign="top"|Валюта |colspan="2" valign="top"|1 [[Яңы Зеландия доллары]] (NZD) = 100 цент<br>[[Кук Утрауҙары доллары]] = 100 цент<br> Бер Яңы Зеландия доллары = Кук Утрауҙарының бер доллары |- !align="left" valign="top"|Бюджет йылы |colspan="2" valign="top"|Календарь йыл |- !align="left" valign="top"|Сауҙа ойошмалары |colspan="2" valign="top"| [[SPARTECA]], [[Тымыҡ океан утрауҙары форумы]] |- !align="center" bgcolor="lightblue" colspan="3"|Статистика |- !align="left" valign="top"|Донъялағы урыны |colspan="2" valign="top"|221-се (2005) |- !align="left" valign="top"|ЭТП |colspan="2" valign="top"| $280,3 млн (2006) |- !align="left" valign="top"|ЭТП үҫеше |colspan="2" valign="top"| 7,5 % (2006) |- !align="left" valign="top"|ЭТП йән башына |colspan="2" valign="top"| $13 158 (2006) |- !align="left" valign="top"|Инфляция |colspan="2" valign="top"| −0,3 % (06.2016-06.2017)<ref>{{cite web|url=http://www.mfem.gov.ck/statistics/economic-statistics/consumers-price-index-cpi|title=ИПЦ|author=|website=|date=|publisher=}}</ref> |- !align="left" valign="top"|Эшсе көсө |colspan="2" valign="top"|7 554 (2011)<ref name=":1">{{cite web|url=http://www.mfem.gov.ck/statistics/economic-statistics/labour-market-indicators|title=Хеҙмәт баҙары индикаторҙары|author=|website=|date=2011|publisher=}}</ref> |- !align="left" valign="top"|Эшһеҙлек |colspan="2" valign="top"| 8,15 % (2011)<ref name=":1" /> |- !align="left" valign="top"|Халыҡ хужалығының төп тармаҡтары |colspan="2" valign="top"|[[ауыл хужалығы]], [[туризм]] |- !align="center" bgcolor="lightblue" colspan="3"|Сауҙа партнёрҙары |- !align="left" valign="top"|Экспорт |colspan="2" valign="top"| $19,607 млн (2016)<ref name=":2">{{cite web|url=http://www.mfem.gov.ck/statistics/economic-statistics/overseas-trade-stats/776-overseas-trade-statistics-december-quarter-2018|title=Статистика заморских торгов - декабрьский квартал 2016 года|author=|website=|date=|publisher=}}</ref> |- !align="left" valign="top"|Төп партнёрҙар (экс.) 2016<ref name=":3">{{cite web|url=http://www.mfem.gov.ck/images/documents/Statistics_Docs/1.Economic/3.Merchandise-Trades/2016/Trade_Statistics_Report_201604.pdf|title=OVERSEAS TRADE STATISTICS December Quarter 2016|author=|website=|date=2017|publisher=MINISTRY OF FINANCE AND ECONOMIC MANAGEMENT GOVERNMENT OF THE COOK ISLANDS}}</ref> |colspan="2" valign="top"| [[Япония]] 48,91 %, [[Яңы Зеландия]] 2,93 %, [[Австралия]] 1,99 % [[Гавай (штат)|Гавай]] 0,27 [[Америка Ҡушма Штаттары]] 0,11 % Башҡалар 45,79 % |- !align="left" valign="top"|Импорт |colspan="2" valign="top"| $152,805 млн (2016)<ref name=":2" /> |- !align="left" valign="top"|Төп партнёрҙар (имп.) 2016<ref name=":3" /> |colspan="2" valign="top"| [[Яңы Зеландия]] 62,23 %, [[АҠШ]] 5,32 %, [[Австралия]] 5,25 %, [[Фиджи]] 3,60 %, [[Япония]] 1,83 %, [[Италия]] 0,08 %, Башҡалар 21,69 % |- !align="center" bgcolor="lightblue" colspan="3"|Дәүләт финанстары |- !align="left" valign="top"|Бюджет килеме |colspan="2" valign="top"| $103,2 млн (2006) |- !align="left" valign="top"|Бюджет сығымдары |colspan="2" valign="top"| $92,8 млн (2006) |- |} Утрауҙарҙағы һуңғы иҡтисади реформалар иҡтисадтың шәхси секторын үҫтереүгә һәм уны [[Инвестициялар|инвестициялау]] өсөн шарттар тыуҙырыуға йүнәлтелгән. Мәҫәлән, хөкүмәт [[һалым]]дарҙы кәметә<ref name="P">{{cite web|last = Cook Islands Initial National Communication Under the United Nations Framework Convention on Climate Change.|url = http://unfccc.int/resource/docs/natc/cisnc2.pdf#|deadlink = yes|title = The Economy|publisher = Cook Island Government|date =October 1999 Revised Edition, March 2000|accessdate = 2007-08-25|archiveurl = https://www.webcitation.org/6He6anGr9?url=http://unfccc.int/resource/docs/natc/cisnc2.pdf|archivedate = 2013-06-25}}</ref>. Һуңғы йылдарҙа иҡтисадтың төп тармаҡтары булып [[ауыл хужалығы]], [[туризм]] һәм финанс хеҙмәттәре тора. Хеҙмәтләндереү өлкәһе — иҡтисадтың иң динамик тармағы. Туризм, оффшор банк компаниялары һәм финанс хеҙмәттәренең башҡа төрҙәре йылдам үҫешә. Хәҙерге ваҡытта туризм — [[валюта]] менән төп тәьмин итеүсе. Ул шулай уҡ күп ғаиләләр өсөн төп [[килем]] сығанағы булып тора. Эшкә һәләтле халыҡтың яҡынса 6600 кешеһенең 52 проценты хеҙмәт күрһәтеү өлкәһендә (яртыһы дәүләт хеҙмәтендә), 29 % ауыл хужалығында һәм 15 % [[сәнәғәт]]тә эшләй. === Ауыл хужалығы === [[Ауыл хужалығы]] Кук Утрауҙары иҡтисадының мөһим тармаҡтарының береһе булып тора. 1970-се йылдарҙан был секторҙа һиҙелерлек үҙгәрештәр күҙәтелә: ил иҡтисадында ауыл хужалығының роле һиҙелерлек кәмей. Мәҫәлән, [[1997 йыл]]да коммерция ауыл хужалығы продукцияһы етештереү 2000 тоннанан артмай һәм илдең йыллыҡ [[экспорт]]ының 20 проценттан кәмерәк өлөшөн тәшкил итә<ref name="R">''Government of the Cook Islands''. Annual Report. — Rarotonga: Ministry of Agriculture, 1997.</ref>. Байтаҡ үҙгәрештәрҙе түбәндәге факторҙар менән аңлатырға мөмкин: туризм интенсив үҫешә, һөҙөмтәлә халыҡ ауыл хужалығы производствоһынан хеҙмәтләндереү өлкәһенә күсә; ҡала халҡы арта ([[урбанизация]] процесы), халыҡтың алыҫ утрауҙарҙан Раротонгаға сыға, һуңғы тиҫтә йылдарҙа [[ҡоролоҡ]] йыш була<ref name="S">{{cite web|last=Cook Islands Initial National Communication Under the United Nations Framework Convention on Climate Change.|url=http://unfccc.int/resource/docs/natc/cisnc2.pdf#|deadlink=yes|title=Agriculture Sector|publisher=Cook Island Government|date=October 1999 Revised Edition, March 2000|accessdate=2007-08-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/6He6anGr9?url=http://unfccc.int/resource/docs/natc/cisnc2.pdf|archivedate=2013-06-25}}</ref>. Быларҙың барыһы ла импорттың артыуына, тимәк, ил сит илдәрҙән аҙыҡ-түлекте килтереүгә бәйле булыуына килтерә. Кук Утрауҙарында ауыл хужалығын үҫтереүгә һәм уның продукцияһының конкурентлыҡ һәләтенә ҡаршылыҡтарҙың береһе булып ил майҙаның бәләкәйлеге, утрауҙарҙың [[Донъя баҙары|донъя баҙар]]ҙарынан алыҫ булыуы, [[транспорт]] бәйләнештәренең насар булыуы тора<ref name="S" />. Томат, аҡ күсәнле [[кәбеҫтә]], ҡытай кәбеҫтәһе, салат-латук, [[ҡарбуз]], [[ҡабаҡ]], борсаҡлы борос, ҡуҙаҡлы культуралар, [[баклажан]], шулай уҡ таро, ямс, маниок һәм татлы картуф кеүек традицион культуралар мөһим культуралар булып тора<ref name="S" />. Ауыл хужалығы башлыса Көньяҡ төркөм утрауҙарында тупланған, унда экспортҡа [[папайя]], кокос, төрлө цитрус культуралары һәм тропик емештәр үҫтерелә. === Балыҡсылыҡ === [[Балыҡтар|Балыҡ]] — Кук Утрауҙарының милли байлыҡтарының береһе, ул ил иҡтисадында бик мөһим роль уйнай. [[Океан]]да башлыса тунец, буйлы марлин, ваха һәм айбалыҡ тотоу менән шөғөлләнәләр<ref name="Ж">{{cite web|last=Cook Islands Government Online.|url=http://www.cook-islands.gov.ck/cook-islands.php#|title=Fishing|publisher=Cook Island Government|date=|accessdate=2007-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080723210735/http://www.cook-islands.gov.ck/cook-islands.php|archivedate=2008-07-23|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831060331/http://www.cook-islands.gov.ck/cook-islands.php |date=2011-08-31 }}</ref>. Балыҡ продукцияһын төп импортлаусылар булып [[Япония]], [[Яңы Зеландия]] һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] баҙарҙары тора. Аквариум балығы төрҙәре лә тотола<ref name="З">{{cite web|last=SPC.|url=http://www.spc.int/coastfish/Sections/Community/cook_islands.htm#|title=Marine Fisheries in Cook Islands|publisher=|date=|accessdate=2007-09-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/615kqAzZ0?url=http://www.spc.int/coastfish/Sections/Community/index.php?option=com_content|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}}</ref>. 1957 йылда Аитутаки утрауына трохус ([[Инглиз теле|ингл]]. ''Trochus niloticus'') килтерелә, шунан алып был кәсеп моллюскы ҡабырсаҡтары [[архипелаг]]тың күп утрауҙарына килтерелә һәм Күк утрауҙарының мөһим экспорт тауарына әүерелә<ref name="З" />. Төньяҡ төркөмдөң Манихика һәм Тонгарев утрауҙарында экспортҡа сыҡҡан ҡиммәтле ҡара ынйы алыу өсөн ынйылар үрсетелә. Бәләкәй быуаларҙа урындағы халыҡ эске баҙар өсөн ''Chanos chanos'' ([[Латин теле|латинса]]) балыҡ төрөн үрсетә. Дәүләт бюджеты шулай уҡ сит ил [[судно]]ларына иҡтисади зонала балыҡ тотоу хоҡуғына лицензия биреү иҫәбенә тулыландырыла. === Транспорт === Раротонга халыҡ-ара [[аэропорт]]ы Кук утрауҙарын донъяның күп кенә төбәктәре менән бәйләгән халыҡ-ара линияларҙы хеҙмәтләндерә. Раротонга һәм Окленд (Яңы Зеландия), [[Фиджи]], Таити һәм [[Лос-Анджелес]] (АҠШ) араһында рейстар башҡарған төп компания — Air New Zealand. Эске осоштарҙы, шулай уҡ Францияның Полинезияһында Таити утрауына «Эйр Раротонга» авиакомпанияһы башҡара. Раротонга утрауында йәмәғәт транспорты (автобустар) йөрөй, кәрәк булған осраҡта туристар ҡуртымға [[автомобиль]] алыу йәки такси саҡырта ала<ref name="И">{{cite web|last=Cook Islands Tourism.|url=http://cookislands.travel/index.php?option=com_content&task=view&id=57&Itemid=75#|title=Public Transport|publisher=|date=|accessdate=2007-09-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/615krpMOW?url=http://www.cookislands.travel/USA|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}}</ref>. Даими пароход линияһы утрауҙы Окленд, Самоа, Тонга һәм Ниуэ менән бәйләй. Эске линияларҙы бәләкәй суднолар паркы хеҙмәтләндерә. Раротонга һәм башҡа ҡайһы бер Көньяҡ утрауҙар яҡшы үҫешкән юл селтәренә эйә. === Бәйләнеш === Эске һәм халыҡ-ара [[телефон]] элемтәһен, факсимиль һәм [[телеграф]] элемтә хеҙмәттәрен, [[Интернет]]ты индереп, телекоммуникация хеҙмәтләндереүҙәрен офисы Аваруала урынлашҡан «Telecom Cook Islands» компанияһы күрһәтә<ref name="Й">{{cite web|last=Cook Islands Government Online.|url=http://www.cook-islands.gov.ck/cook-islands.php#|title=Communications|publisher=Cook Island Government|date=|accessdate=2007-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080723210735/http://www.cook-islands.gov.ck/cook-islands.php|archivedate=2008-07-23|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831060331/http://www.cook-islands.gov.ck/cook-islands.php |date=2011-08-31 }}</ref>. Был хеҙмәттәрҙең бер өлөшө [[архипелаг]]тың алыҫ утрауҙарында ла бар. Шулай уҡ почта хеҙмәте бар, урындағы почта маркалары бөтә донъянан килгән филателистар өсөн ҡыҙыҡһыныу уята. Раротонга һәм Айтутаки утрауҙарында бер нисә интернет-кафе, төп урындарҙа [[Wi-Fi]] бар<ref name="К">{{cite web|last=Cook Islands Tourism.|url=http://cookislands.travel/index.php?option=com_content&task=view&id=61&Itemid=78#|title=Communications|publisher=|date=|accessdate=2007-09-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/615ku23zB?url=http://www.cookislands.travel/USA|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}}</ref>. Юлдаш телевидениеһы, шул иҫәптән урындағы канал, эшләй, ул башлыса Яңы Зеландия телевидениеһы программаларын тапшыра. Elijah Communications Ltd компанияһы милкенә ҡарай (шулай уҡ «Radio Cook Islands» и «The Cook Islands Herald weekly» аҙналығы хужаһы). Утрауҙарҙа кабель телевидениеһы юҡ<ref name="Z">{{cite web|last=World Press Trends.|url=http://www.warc.com/LandingPages/Data/NewspaperTrends/PDF/RepublicCongo.pdf#|deadlink=yes|title=Cook Islands|publisher=World Association of Newspapers|date=2004|accessdate=2007-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071007200446/http://www.warc.com/LandingPages/Data/NewspaperTrends/PDF/RepublicCongo.pdf|archivedate=2007-10-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816122658/https://www.warc.com/Notice/404.info |date=2011-08-16 }}</ref>. Кук утрауҙарында ике радиостанция («Radio Cook Islands» һәм «Radio Ikurangi») эшләй<ref name="Й" />. «Кук Айлэндс Ньюс» (Cook Islands News) баҫылып сыға, Яңы Зеландия һәм Австралия [[гәзит]]тәре һәм [[журнал]]дары киң таратыла. Раротонгала аҙна һайын урындағы «Herald» һәм «Independent» гәзиттәре сыға. <gallery caption="Кук Утрауҙарының почта маркалары"> Файл:Stamp Aitutaki 1903 3p.jpg|1903 йылғы почта маркаһы. 3 пенс. Файл:Stamp Aitutaki 1920 1p.jpg|1920 йылғы почта маркаһы. 1 пенни. Файл:Stamp Aitutaki 1920 3p.jpg|1920 йылғы почта маркаһы. 3 пенс. Файл:Cook-islands-invertedcenter.jpg|Джеймс Кук портреты һүрәтләнгән әйләндермә (перевёртка) (1933, 1 пенни). </gallery> === Туризм === === Тышҡы иҡтисади бәйләнештәр === == Файҙалы ҡаҙылмалар табыу == Кук Утрауҙары районында тимер-марганец конкрециялары табылған. === Аҡса системаһы и финанстар === == Мәҙәниәте == === Кук утрауҙарының колонияға тиклемге ойошмаһы === === Мәҙәниәт һәм көнкүреш === ==== Музыка һәм бейеүҙәр ==== ==== Әҙәбиәт ==== ==== Традицион һөнәрҙәре ==== === Спорт === === Байрамдары === {| align="center" class="standard" |+ ! |Дата ! |Атамаһы ! |Инглизсә атамаһы |----- | [[1 ғинуар]] | [[Яңы йыл]] | ''New Year’s Day'' |----- | [[2 ғинуар]] | Яңы йылдың икенсе көнө | ''Day after New Year’s Day'' |----- | [[Пасха]] алдынан йома | Бөйөк йома | ''Good Friday'' |----- | Пасханан һуң икенсе көн | Яҡты дүшәмбе | ''Easter Monday'' |----- | 25 апрель | АНЗАК | ''ANZAC Day'' |----- | Июндең беренсе дүшәмбеһе | Королеваның рәсми тыуған көнө | ''Queen’s Birthday'' |----- |үҙгәреп тора | [[Инжил]] көнө | ''Rarotonga Gospel Day'' |----- | 4 август] | Конституция көнө | ''Constitution Day'' |----- | 25 декабрь | [[Раштыуа]] | ''Christmas Day'' |----- | 26 декабрь | Бүләктәр көнө | ''Boxing Day'' |+ |} == Социаль өлкә == === Һаулыҡ һаҡлау === === Мәғариф === == Факттар == == Комментарийҙар == {{примечания|group="К"}} == Иҫкәрмәләр == <references/> == Кук Утрауҙары тураһында әҙәбиәт == * Австралия и Океания. Антарктида. Из серии «Страны и народы». Москва, изд-во «Мысль», 1981 (стр.124-125, 208—210 и др.). * [http://eisland.narod.ru/Library/butinov_1.htm Бутинов Н. А. Острова Кука и остров Пасхи (проблемы этногенеза). В сборнике статей: Актуальные проблемы развития Австралии и Океании. Москва, изд-во «Наука», 1984, стр.170-178.] * Малаховский К. В. Британия Южных морей. Москва, изд-во «Наука», 1973, (стр.152-157 и др.) * [[Малаховский, Ким Владимирович|Малаховский К. В.]] История Новой Зеландии. Москва, изд-во «Наука», 1981 (стр.113-115, 186—197 и др.). * {{книга |автор=[[Малаховский, Ким Владимирович|Малаховский К. В.]] |заглавие=История островов Кука |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01007633924 |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1978 |страниц=72 |серия= |isbn= |тираж= |ref= }} * Океания. Справочник. Москва, изд-во «Наука», 2 изд., 1982 (стр.74, 316—318 и др.). * Рубцов Б. Б. Новая Зеландия. Москва, изд-во «Наука», 1987 (стр.123-126 и др.). == Һылтанмалар == {{countries-stub}} {{Навигация |Портал = Океания |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = }} * {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Океания/Острова_Кука/|Острова Кука}}{{ref-ru}} * {{Официальный сайт}} * [http://www.cook-islands.com/ Туристический сайт Островов Кука] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511163412/http://www.cook-islands.com/ |date=2008-05-11 }}{{ref-en}} * {{cite web |title = Официальный сайт статистики Островов Кука |url = http://www.stats.gov.ck/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20091113141647/http://www.stats.gov.ck/ |archivedate = 2009-11-13 |deadlink = yes |lang = en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091113141647/http://www.stats.gov.ck/ |date=2009-11-13 }} * [http://www.ck/ Сайт, посвящённый островам Кука]{{ref-en}} * [http://www.janeresture.com/cookislands/index.htm Сайт про острова Кука Jane Resture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061016195131/http://www.janeresture.com/cookislands/index.htm |date=2006-10-16 }}{{ref-en}} * [http://www.everyculture.com/Oceania/Cook-Islands.html Информация про культуру Островов Кука]{{ref-en}} * [http://www.paclii.org/cgi-paclii/disp.pl/ck/legis/num_act/cotci327/cotci327.html?query=cotci327 Конституция Островов Кука] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204101950/http://www.paclii.org/cgi-paclii/disp.pl/ck/legis/num_act/cotci327/cotci327.html?query=cotci327 |date=2012-02-04 }}{{ref-en}} * [http://www.janesoceania.com/cookislands_music/index.htm Традиционная музыка островов Кука] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615160654/http://www.janesoceania.com/cookislands_music/index.htm |date=2018-06-15 }}{{ref-en}} * [http://www.ciherald.co.ck/ Интернет-газета «''Cook Islands Herald''»]{{ref-en}} * [http://www.sportingpulse.com/assoc_page.cgi?assoc=3844&pID=1 Олимпийский комитет Островов Кука]{{ref-en}} * [http://archive.travel.ru/cook/ Информация об островах Кука на сайте Travel.Ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102141003/http://archive.travel.ru/cook/ |date=2012-11-02 }}{{ref-ru}} {{Внешние ссылки}} {{Острова архипелага Кука}} {{Океания}} {{Полинезия в темах}} {{Острова Кука в темах}} {{Территории Британской империи}} {{^|1em}}{{Хорошая статья|География}} {{DEFAULTSORT:Кука, острова}} apew6kw46d84d37md4irkvtdzehiz4r 0 65096 1297380 1177941 2026-05-19T00:36:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297380 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Статус = <!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--> |Башҡортса исеме = Кюрасао |Оригиналь исеме = {{lang-nl|Curaçao}} {{lang-pap|Kòrsou}} |Эйәлек килеш = Кюрасао |Флаг = |Герб = Coat of arms of Curaçao.svg |Герб урынына = |Девиз = |Гимн исеме = Himno di Kòrsou |Аудио = |Идара итеү төрө = [[конституцион монархия]] |Дәүләт дине = |lat_dir = N|lat_deg = 12|lat_min = 10|lat_sec = 30 |lon_dir = W|lon_deg = 68|lon_min = 59|lon_sec = 0 |region = AW |CoordScale = 200000 |Картала = Curacao Location.png |картаға яҙыу = |Картала2 = |Рәсми тел = [[Нидерландский теле|нидерланд]] һәм [[папьяменто]] |Нигеҙләнгән = |Бойондороҡһоҙлок датаһы = [[10 октябрь]] [[2010]] |тан бойондороҡһоҙлоҡ = [[Нидерланд Антиль утрауҙары]]нан |Баш ҡала = [[Виллемстад]] |Эре ҡалалар = Виллемстад |Етәкселәрҙең вазифалары = Королева Губернатор Премьер-министр |Етәкселәр = Беатрикс Фриц Гудгедраг Геррит Схотте |Территория буйынса урыны = |Территория = 444 |% һыу өҫтө = |Этнохороним = |Халҡы буйынса урыны = 195 |Халыҡ = 141 766 |Баһа йылы = |Иҫәп алыу буйынса халҡы = |Иҫәп алыу йылы = 2009 |Халыҡ тығыҙлығы = 319,29 |Тығыҙлыҡ буйынса урыны = |ЭТП (ҺАМП) = |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы = |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = |ЭТП (номинал) = |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = |ЭТП (номинал) буйынса урыны = |Йән башына ЭТП (номинал) = |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = |КПҮИ = |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы = |КПҮИ буйынса урыны = |КПҮИ-ны кимәле = |Валюта = Нидерланд антиль гульдены (ANG) |Домендар = .an должен быть отменён; .сw назначен, но пока не активирован |ISO = |МОК = |Телефон коды = 599 |Сәғәт бүлкәте = -4 |Иҫкәрмәләр = <!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --> }} '''Кюраса́о''' ({{lang-nl|Curaçao}}, {{lang-pap|Kòrsou}}) — [[Кариб диңгеҙе]]нең көньяғында, [[Венесуэла]]ға яҡынырыҡ ҙур утрау һәм шул исемдәге дәүләт. [[Нидерланд Короллеге]] федерацияһы субъекты булып тора. Ҡоро ер майҙаны — 444 км². Халҡы — 141 766 кеше (2009). Баш ҡалаһы — [[Виллемстад]] ҡалаһы. [[Файл:Curacao-CIA WFB Map.png|thumb|225px|left|Уртау картаһы]] [[Файл:Willemstadcuracaau.JPG|thumb|225px|left|[[Виллемстад]] ҡалаһы]] === Географик урыны === '''Кюраса́о''' — [[Кариб диңгеҙе]]ндә [[Кесе Антил утрауҙары]] төркөмөндә [[Ел теймәгән утрауҙар]] төркөмсәһендәге утрау. [[Венесуэла]] ярҙарынан 80 км алыҫлыҡта. Архипелагтағы иң ҙур утрау Кюрасао утрауынан 11 км көньяҡ-көнсығышта кеше йәшәмәгән островок [[Кесе Кюрасао]] утрауы урынлашҡан. === Климат === Климаты —[[Субэкваториаль климат|субэкваториаль]], уртаса температура +30&nbsp;°C. Ғинуарҙа иң түбән температура: +26…+28&nbsp;°C. Сентябрьҙан декабрь башына тиклем ямғырҙар осоро, ҡыҫҡа ҡойма ямғырҙар төндә үтәләр, көндөҙ ҡояшлы көн тора. Йыллыҡ яуым-төшөм 500—600 мм. [[Файл:Flamingos op Curacau.JPG|thumb|300px|Фламинго]] === Флора һәм фауна === Утрауҙа [[кактус]]тың йөҙгә яҡын төрө үҫә. Антил утрауҙарының символы —[[диви-диви]] ағасы, Кюрасао утрауында көнсығыштан даими иҫкән елдәрҙә ул һәр ваҡыт көнсығышҡа ҡарап үҫә. [[Пальма]]ның ҡайһы бер төрҙәре үҫә. Утрауҙа ҡаты ҡара ҡайырлы ҙур булмаған япраҡлы [[мансания]] ағасы үҫә. Уның емеше һәм һуты үтә ағыулы, ағас ҡайырына тейеү ҙә кешегә зыян килтереүе мөмкин. Утрауҙа донъяла иң ҙүр колонияһы булған аҡ койроҡло боландар тереклек итә. [[Файл:Curaçao1836.png|thumb|300px|1836 йылғы Кюрасао картаһы]] === Утрауҙы колониялаштырыу === Утрауҙы 1499 йылда испан диңгеҙсеһе [[Охеда Алонсо де]] аса. Риүәйәт буйынса Охеда Коньяҡ америкаға барышлай утрауҙа цинга менән сирләгән өмөтһөҙ ауырыуҙарҙы ҡалдыра. Кире юлда ул утрауҙа ҡалған диңгеҙселәрҙе һауыҡҡан итеп осрата: диңгеҙселәрҙе утрау үҫемлектәрендә күпләп булған С витамины ҡотҡара. Шуға күрә, Охеда утрауҙы Кюрасао тип атай (иҫке португал телендәге «cure» — һауығыу тигәнде аңлата). Икенсе фараз буйынса «curazon» йөрәк тигәнде аңлата. Португал картографтары уны «Кюрасао» тип үҙгәртә. [[XVI быуат]] башында утрау Испания диңгеҙ флоты базаһы булып хеҙмәт итә. Тик утрауҙа хеҙмәт итеүселәр һыу етмәгәнлектән утрауҙы ташлап китәләр. Партугалдарҙан һуң Голландия утрауға дәғүә итә. Улар ер сәтләүеге, емеш-еләк, кукуруз үҫтерәләр, күп һанлы тоҙло күлдәренән тоҙ табалар. [[1634]] йылда утрау Голландияның Вест-Һинд компанияһы контроленә күсә. Утрау Нидерланд ҡулы аҫында [[XVII быуат]]тан бирле була. Плантацияларҙа эшләү өсөн меңләгән ҡол килтерелә, ике быуат буйы утрау ауыл хужалығы продукцияһы етештереүсе булараҡ үҫеш ала. [[1863]] йылда ҡол биләүселекте бөтөрөү Кюрасао өсөн оҙойлы иҡтисади депрессияға әйләнә. === Хәҙерге ваҡыт === [[1916]] йылда утрауҙа нефть эшкәртеү заводы асыла. [[1954]] йылда утрау Нидерланд Антил утрауҙары исемен һәм ярымавтономия статусын ала. [[2010]] йылдың 10 октябренә тиклем утрау Нидерланд Антил утрауҙары тип иҫәпләнә; хәҙер Нидерланд Короллегендәге киңәйтелгән автономиялы дәүләт тип иҫәпләнә. Дәүләт оборонаһы һәм тышҡы сәйәсәте Нидерланд хөкүмәте ҡарамағында. == Һылтанмалар == {{commonscat|Curaçao}} * [http://www.curacao-gov.an/tempsite.nsf Официальный сайт Правительства Кюрасао] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708223138/http://www.curacao-gov.an/tempsite.nsf |date=2011-07-08 }} * [http://cifa-curacao.com Официальный сайт Международного финансового центра Кюрасао] * [http://www.centralbank.an Официальный сайт Центрального банка Кюрасао и Синт-Мартена] * [http://www.curacao.com Официальный сайт Совета по туризму Кюрасао] * [http://taxpravo.ru/novosti/statya-114544-opredeleno_buduschee_niderlandskih_antil Определено будущее Нидерландских Антил] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520235545/http://taxpravo.ru/novosti/statya-114544-opredeleno_buduschee_niderlandskih_antil |date=2013-05-20 }} * [http://taxpravo.ru/novosti/statya-141374-nalogovyie_izmeneniya_na_Curaao Налоговые изменения на Кюрасао] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130404012316/http://taxpravo.ru/novosti/statya-141374-nalogovyie_izmeneniya_na_Curaao |date=2013-04-04 }} {{Нидерландтың Кариб диңгеҙендәге биләмәләре}} {{Төньяҡ Америка}} {{Кариб диңгеҙе янындағы илдәр}} {{Вест-Индия}} {{КАРИКОМ}} == Иҫкәрмәләр == <references/> {{Төньяҡ Америка илдәре}} [[Категория:Алфавит буйынса утрауҙар]] [[Категория:Кюрасао]] [[Категория:Кариб бассейны илдәре]] [[Категория:Төньяҡ Америка илдәре]] [[Категория:Нидерланд Антил утрауҙары]] [[Категория:Ел теймәгән утрауҙар]] [[Категория:Конституциялы монархиялар]] [[Категория:Нидерландҡа буйһонған территориялар]] {{Island-stub}} {{countries-stub}} 35cq2zudwjp5t670dc5xqogt084oxth 0 66443 1297387 1286243 2026-05-19T03:55:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297387 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = |русское название = Лагос |оригинальное название = Lagos |страна = Нигерия |герб = Lagos Seal.png |флаг = Lagos State Flag (1967-1970).svg |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir = N|lat_deg = 6|lat_min = 27|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 3|lon_min = 24|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Нигерия%2C%20Лагос&sll=3.347141%2C6.438683&sspn=11.249997%2C8.432456&l=map%2Cstv |размер карты страны = |размер карты региона = |размер карты района = |вид региона = |регион = |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = губернатор |глава = Бабатунде Фашола |дата основания = 1472 |первое упоминание = |прежние имена = Эко |статус с = |площадь = 999,58 |вид высоты = |высота центра НП = 5 |климат = |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = 13 123 000<ref name="popul">http://www.demographia.com/db-worldua.pdf</ref> (оценка) |год переписи = 2015 |плотность = 13 128 |агломерация = 21 324 000<ref name="agl">[http://www.citypopulation.de/php/nigeria-metrolagos.php Metro Lagos (Nigeria): Local Government Areas - Population Statistics in Maps and Charts]</ref> |национальный состав = |конфессиональный состав= |этнохороним = |часовой пояс = +1 |телефонный код = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = http://www.lagosstate.gov.ng/ |язык сайта = en }} '''Ла́гос''' ({{lang-en|Lagos}}, {{lang-yo|Èkó}}) — Нигерияның көньяҡ-көнбайышындағы порт [[ҡала]], илдең иң ҙур ҡалаһы. 7 миллиондан артыҡ кешегә эйә (метрополияла 12 800 000<ref name="agl"/>) булып Лагос Африкалағы иң ҙур икенсе ҡала (Каирҙан һуң) тип иҫәпләнә. == Тарихы == Йоруба, авори халыҡтарының торлағы булған ваөытта Лагосты Эко тип атағандар, бул һүҙ «ферма» йәки «лагерь» тигәнде аңлата. 1472 йылда португаль диңгеҙсеһе Руй де Секейра (Rui de Sequeira) килеп ултыра һәм был өлкәне Лагос тип атай, был «күл» тигәнде аңлата. 1704—1851 йылдарҙа Лагос колдар һатыу үҙеге була. 1841 йылда Оба Акитое тәхеткә килгәс ҡолдар менән һатыу итеүҙе тыя. Ҡолдар менән һатыу итеүселәр бунт күтәрәләр һәм королде бәреп төшөрәләр, тәхеткә ҡустыһы Оба Касоконы ултырталар. Ҡыуылған Оба Акитоеға инглиздәр кире власҡа әйленеп ҡайтырға ярҙам итәләр. Ул 1851 йылда тәхеткә ултыра һәм ҡолдар менән һатыу итеүҙе тыя. 1861 йылда Лагос Британия колонияһы булараҡ аннексиялана. 1914 йылда протекторат баш ҡалаһы тип иғлан ителә. === Лагос королдәре === (ҡарағыҙ: [[:en:Oba of Lagos]]) * King Ado * King Gabaro ([[1720]]—[[1730]]) * Erelu Kuti(female) * King Ologun Kutere * King Adele ([[1806]]—[[1813]]), ([[1834]]—[[1836]]) * King Eshinlokun ([[1836]]—[[1841]]) * Oba Idewu Ojulari * King Oluwole * King Akintoye * Oba Kosoko == География и климат == Ҡала Атлантик океандың Бенин ҡултығындаҡа утрауҙарҙа урынлашҡан. Лагос климаты — субэкваториаль. Марттан июльгә тиклем оҙайлы дымлы миҙгел, һуңынан августа ҡыҫҡа ваҡытлы ҡоро сезон, сентябрҙан октяргә тиклем ҡыҫҡа дымлы миҙгел, ноябрьҙан мартҡа тиклем ҡоро миҙгел (был миҙгелдә ҡыҫҡа ваҡытлы яуым-төшөм булып тора). {{Климат города | Ширина = 60% | Город_род = Лагос | Источник = [http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/africa/nig_cam/lagos_e.htm Гонконг обсерваторияһы], [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=10256&refer=&cityname=Lagos-Nigeria Weatherbase], [http://www.worldclimateguide.co.uk/climateguides/nigeria/lagos.php World Climate Guide] | Янв_ср=27.3 | Янв_ср_осад=13 | Фев_ср=28.5 | Фев_ср_осад=41 | Мар_ср=28.5 | Мар_ср_осад=84 | Апр_ср=28.0 | Апр_ср_осад=146 | Май_ср=27.1 | Май_ср_осад=202 | Июн_ср=25.6 | Июн_ср_осад=316 | Июл_ср=25.3 | Июл_ср_осад=243 | Авг_ср=25.1 | Авг_ср_осад=122 | Сен_ср=25.5 | Сен_ср_осад=160 | Окт_ср=26.4 | Окт_ср_осад=125 | Ноя_ср=27.2 | Ноя_ср_осад=40 | Дек_ср=27.2 | Дек_ср_осад=15 | Год_ср=26.8 | Год_ср_осад=1507 | Янв_ср_мин=22.4 | Янв_ср_макс=32.2 | Фев_ср_мин=23.7 | Фев_ср_макс=33.2 | Мар_ср_мин=24.1 | Мар_ср_макс=32.9 | Апр_ср_мин=23.7 | Апр_ср_макс=32.2 | Май_ср_мин=23.2 | Май_ср_макс=30.9 | Июн_ср_мин=21.9 | Июн_ср_макс=29.3 | Июл_ср_мин=22.3 | Июл_ср_макс=28.2 | Авг_ср_мин=21.8 | Авг_ср_макс=28.3 | Сен_ср_мин=22.1 | Сен_ср_макс=28.9 | Окт_ср_мин=22.4 | Окт_ср_макс=30.3 | Ноя_ср_мин=23.0 | Ноя_ср_макс=31.4 | Дек_ср_мин=22.5 | Дек_ср_макс=31.8 | Год_ср_мин=22.8 | Год_ср_макс=30.8 | Янв_а_макс=33 | Янв_а_мин=17 | Фев_а_макс=35 | Фев_а_мин=20 | Мар_а_макс=37 | Мар_а_мин=21 | Апр_а_макс=38 | Апр_а_мин=21 | Май_а_макс=33 | Май_а_мин=21 | Июн_а_макс=35 | Июн_а_мин=21 | Июл_а_макс=31 | Июл_а_мин=21 | Авг_а_макс=31 | Авг_а_мин=20 | Сен_а_макс=30 | Сен_а_мин=20 | Окт_а_макс=32 | Окт_а_мин=20 | Ноя_а_макс=32 | Ноя_а_мин=20 | Дек_а_макс=32 | Дек_а_мин=20 | Год_а_макс=38 | Год_а_мин=17 | Янв_вода=28 | Фев_вода=28 | Мар_вода=29 | Апр_вода=29 | Май_вода=29 | Июн_вода=28 | Июл_вода=26 | Авг_вода=25 | Сен_вода=26 | Окт_вода=27 | Ноя_вода=29 | Дек_вода=28 | Год_вода=28 |}} == Административ бүленеше һәм демография == Лагос айырым административ берәмек булып тормай, шуға күрә ҡала администрацияһы юҡ<ref>{{cite web|url=http://www.unhabitat.org/downloads/docs/9175_77451_Cities_and_CitizensSeries_Addis_casablanca_Lagos.pdf|title=Cities & Citizens Series:''Urban Iniquities in three Cities''|publisher=Unhabit Online|accessdate=2012-04-04|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GlkcuoSz|archivedate=2013-05-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110424214620/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/9175_77451_Cities_and_CitizensSeries_Addis_casablanca_Lagos.pdf |date=2011-04-24 }}</ref>. Оло Лагос ҡала территорияһы Лагос штатына ингән 20 үҙидара биләмәһенең 16-һын үҙ эсенә ала. Лагос штаты 1967 йылдың 27 майында Нигерияны 12 штатҡа бүлеп административ реформа үткәргән ваҡытта барлыҡҡа килә. Ошоғаса Лагос муниципалитеты Нигерияның хөкүмәте тарафынан идара ителә. Лагос муниципалитеты советы эшмәкәрлеге 1967 йылда туҡтатыла, уныү эшмәкәрлеге айырым территорияларға йөкмәтелә<ref>Public Admin. Dev. Urban local government finance in Nigeria: ''The case of Lagos municipal area'', page=12: 19—38. doi: 10.1002/pad.4230120103. Publisher=Dr. Dele Olowu, 1992</ref>. 1970 йылдар башында нефть бумы осоронда Лагос демографик үҫеш кисерә. Экономик үҫеш ваҡытанда ауыл ерҙәренән халыҡ ҡалаға күсенә. Был ҡала халҡының артыуына килтерә, ҡала тирәләй эйәрсен ҡасабалар барлыҡҡа килә. Ҡала тирә яғындаға ҡасаба-ҡаласыҡтар «Оло Лагос» ҡалаһын барлыҡҡа килтерә. == Ҡәрҙәш ҡалалар == * {{флаг|США}} [[Атланта]] * {{флаг|Бельгия}} [[Брюссель]] * {{флаг|Румыния}} [[Бухарест]] * {{флаг|Бенин}} [[Котону]] * {{флаг|Көньяҡ Корея}} [[Тэгу]] * {{флаг|Ямайка}} [[Монтего-Бей]] * {{флаг|Великобритания}} [[Ньюкасл-апон-Тайн]] * {{флаг|Германия}} [[Нюрнберг]] * {{флаг|Греция}} [[Олимпия]] * {{флаг|Тринидад һәм Тобаго}} [[Порт-оф-Спейн]] * {{флаг|Израиль}} [[Раанана]] * {{флаг|Бразилия}} [[Рио-де-Жанейро]] * {{флаг|Доминиканская Республика}} [[Сальседо]] * {{флаг|Австрия}} [[Зальцбург]] * {{флаг|Тайвань}} [[Тайбэй]] * {{флаг|Грузия}} [[Тбилиси]] * {{флаг|Франция}} [[Тулуза]] * {{флаг|Япония}} [[Фукуока]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Лагос (штат)]] * [[Лагос (Греция)]] == Һылтанмалар == * [http://www.lagosstate.gov.ng/ Lagos State Government Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080215013033/http://www.lagosstate.gov.ng/ |date=2008-02-15 }} * [http://www.lagoschamber.com/ Lagos Chamber of Commerce] * [http://www.lagoshouseofassembly.org/ Lagos State House of Assembly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181108074957/http://www.lagoshouseofassembly.org/ |date=2018-11-08 }} * [http://www.lagosjudiciary.gov.ng/ Lagos State Judiciary Board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050124234551/http://www.lagosjudiciary.gov.ng/ |date=2005-01-24 }} * [http://www.lagosstar.com/pages/history.php?id=66 History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312161717/http://www.lagosstar.com/pages/history.php?id=66 |date=2007-03-12 }} [[Категория:Лагос]] [[Категория:Элекке баш ҡалалар]] [[Категория:Йоруба]] [[Категория:Нигерияның миллионлы ҡалалары]] 19rr8gobqkyg7ulpzu1nq3s61cgr5rk 10 68910 1297358 415791 2026-05-18T18:08:39Z Вәхит 24644 1297358 wikitext text/x-wiki {{Карточка | имя = Аэропорт | автозаголовки = да | from = {{{from|}}} | стиль_вверху2 = background:#eaecf0 | вверху = {{карточка/название|{{{название|{{{русское название|{{{name|}}}}}}}}}|from={{{from|}}}}} | вверху2 = {{карточка/оригинал названия|{{{оригинальное название|{{{nativename|}}}}}}|from={{{from|}}}}} | изображение = {{wikidata|p154|{{{логотип|{{{image|}}}}}}|size={{{ширина лого|{{{image-width|}}}}}}|from={{{from|}}}}} | изображение2 = {{wikidata|p18|{{{изображение|{{{фото|{{{image2|}}}}}}}}}|size={{{ширина|{{{image2-width|}}}}}}|caption={{{caption|{{{подпись|}}}}}}|from={{{from|}}}}} | текст1 = '''[[Код аэропорта ИАТА|ИАТА]]: {{#if: {{wikidata|p238|{{{ИАТА|{{{IATA|}}}}}}|plain=true|from={{{from|}}}}} | <span class="nickname">{{wikidata|p238|{{{ИАТА|{{{IATA|}}}}}}|from={{{from|}}}}}</span> | ''нет'' }}<!-- --> – [[Код аэропорта ИКАО|ИКАО]]: {{#if: {{wikidata|p239|{{{ИКАО|{{{ICAO|}}}}}}|plain=true|from={{{from|}}}}} | <span class="nickname">{{wikidata|p239|{{{ИКАО|{{{ICAO|}}}}}}|from={{{from|}}}}}</span> | ''нет'' }}<!-- --> {{#if: {{{внутренний код|}}} | – [[Код аэропорта ИАТА#Внутренняя система кодирования бывшего СССР|Внутр.&nbsp;код]]:&nbsp;<span class="nickname">{{{внутренний код|}}}</span> }}<!-- --> {{#if: {{{ИГА|{{{МО РФ|}}}}}} | – [[Индекс местоположения пункта государственной и экспериментальной авиации|МО&nbsp;РФ]]:&nbsp;<span class="nickname">{{{ИГА|{{{МО РФ|}}}}}}</span> }}<!-- --> {{#if: {{{ФАА|{{{FAA|}}}}}} | – [[Код аэропорта ФАА|ФАА]]:&nbsp;<span class="nickname">{{{ФАА|{{{FAA|}}}}}}</span> }}<!-- --> {{#if: {{{ВМО|{{{WMO|}}}}}} | – [[Всемирная метеорологическая организация|ВМО]]:&nbsp;<span class="nickname">{{{ВМО|{{{WMO|}}}}}}</span> }}''' | заголовок2 = МӘғлүмәт | метка3 = Аэропорт төрө | текст3 = {{wikidata|p31|{{{тип|{{{type|}}}}}}}} | метка4 = Ил | текст4 = {{wikidata|p17|{{Флагификация|{{{страна|{{{namestate|}}}}}}}}|from={{{from|}}}}} | метка5 = Урынлашыуы | текст5 = {{{расположение|{{{location|{{{position|}}}}}}}}} | текст6 = {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|{{{lat_deg}}}|{{{lat_min|0}}}|{{{lat_sec|0}}}|{{{lat_dir|}}}|{{{lon_deg}}}|{{{lon_min|0}}}|{{{lon_sec|0}}}|{{{lon_dir|}}}|type:{{#if: {{{region|}}} | airport_region:{{{region}}} | airport }}|scale=100000|format=dms long|display={{{display|title}}}|yandex=1 }} | {{wikidata|p625||display={{{display|title}}}|yandex=1|from={{{from|}}}}} }} | метка7 = Асыу датаһы | текст7 = {{wikidata|p1619|{{{дата открытия|}}}|from={{{from|}}}}} | метка8 = Ябыу датаһы | текст8 = {{{дата закрытия|}}} | метка9 = Хужа | текст9 = {{wikidata|p127|{{{владелец|{{{owner|}}}}}}|from={{{from|}}}}} | метка10 = [[Оператор аэродрома|Оператор]] | текст10 = {{wikidata|p137|{{{эксплуатант|{{{оператор|{{{operator|}}}}}}}}}|from={{{from|}}}}} | метка11 = Хужа / [[Оператор аэродрома|оператор]] | текст11 = {{{владелец-эксплуатант|{{{владелец-оператор|{{{owner-oper|}}}}}}}}} | метка12 = [[Узловой аэропорт]] для | текст12 = {{{хаб для|{{{узловой аэропорт для|{{{hub|}}}}}}}}} | метка13 = Высота [[Высота над уровнем моря|НУМ]] | текст13 = {{wikidata|p2044|{{{высота|{{{высота над уровнем моря|{{{altitude|{{{elevation-m|}}}}}}}}}}}}|from={{{from|}}}}} | метка14 = Майҙан | текст14 = {{wikidata|p2046|{{{площадь|}}}|from={{{from|}}}}} | метка15 = [[Сәғәт бүлкәте]] | текст15 = {{#if: {{{часовой пояс|{{{time|}}}}}} | UTC{{{часовой пояс|{{{time|}}}}}} }} | метка16 = • [[Йәйге ваҡыт|Йәй көнө]] | текст16 = {{#if: {{{летнее время|}}} | UTC{{{летнее время|}}} }} | метка17 = Эш ваҡыты | текст17 = {{{время работы|{{{worktime|}}}}}} | метка18 = Сайт | текст18 = {{wikidata|P856|{{{сайт|}}}|text={{{имя сайта|}}}|from={{{from|}}}}} | заголовок19 = Карта | текст20 = {{{карта|}}} | текст21 = {{#if:{{wikidata|p625|{{{lat_deg|}}}|plain=true|from={{{from|}}}}}|{{#ifeq:{{{размер карты страны|}}}|0||<!-- -->{{wikidata-coords|ПозКарта |01 = {{#ifexist:Шаблон:ПозКарта_{{#if:{{{регион ПозКарты|{{{pushpin_map|}}}}}}|{{{регион ПозКарты|{{{pushpin_map}}}}}}|{{#if:{{{страна|}}}|{{{страна}}}|{{if-wikidata|p17||{{#property:p17|from={{{from|}}}}}|ħ1Ъ}}}}}}|{{#if:{{{регион ПозКарты|{{{pushpin_map|}}}}}}|{{{регион ПозКарты|{{{pushpin_map}}}}}}|{{#if:{{{страна|}}}|{{{страна}}}|{{if-wikidata|p17||{{#property:p17|from={{{from|}}}}}}}}}|Земля}}}} |border = none |label = {{#if:{{{ИАТА|{{{IATA|}}}}}} | {{{ИАТА|{{{IATA|}}}}}} | {{#if: {{{внутренний код|}}} | {{{внутренний код|}}} | {{{ИГА|{{{МО РФ|}}}}}} }} }} |position={{{позиция кода ИАТА|right}}} |width = {{#if:{{{размер карты страны|}}}|{{{размер карты страны|}}}|250}} |lat_deg = {{{lat_deg|}}} |lat_min = {{{lat_min|}}} |lat_sec = {{{lat_sec|}}} |lat_dir = {{{lat_dir|}}} |lon_deg = {{{lon_deg|}}} |lon_min = {{{lon_min|}}} |lon_sec = {{{lon_sec|}}} |lon_dir = {{{lon_dir|}}} |float = center |mark=Airplane_silhouette.svg |marksize=12 |caption = |alt = {{{карта страны|}}} |from={{{from|}}}}}}}}}{{#if: {{{подпись ПозКарты|}}} | <div style="text-align:center;">{{{подпись ПозКарты|}}}</div> }} |текст22 = {{#ifeq:{{{размер карты региона|}}}|0||{{#ifexist:Шаблон:ПозКарта_{{#if:{{{страна|}}}|{{{страна}}}|{{if-wikidata|p17||{{#property:p17|from={{{from|}}}}}|ħ1Ъ}}}}_{{#if:{{{регион|}}}|{{{регион}}}|{{if-wikidata|p131||{{#property:p131|from={{{from|}}}}}|ħ1Ъ}}}}|{{#if:{{wikidata|p625|{{{lat_deg|}}}|plain=true|from={{{from|}}}}}|{{#if:{{{страна|}}}{{if-wikidata|p17||{{#property:p17|from={{{from|}}}}}}}{{{регион|}}}{{if-wikidata|p131||{{#property:p131|from={{{from|}}}}}}}|<!-- -->{{wikidata-coords|ПозКарта |01 = {{#if:{{{страна|}}}|{{{страна}}}|{{if-wikidata|p17||{{#property:p17|from={{{from|}}}}}}}}}_{{#if:{{{регион|}}}|{{{регион}}}|{{if-wikidata|p131||{{#property:p131|from={{{from|}}}}}}}}} |border = none |label = {{#if:{{{ИАТА|{{{IATA|}}}}}} | {{{ИАТА|{{{IATA|}}}}}} | {{#if: {{{внутренний код|}}} | {{{внутренний код|}}} | {{{ИГА|{{{МО РФ|}}}}}} }} }} |position={{{позиция кода ИАТА|right}}} |width = {{#if:{{{размер карты региона|}}}|{{{размер карты региона}}}|250}} |lat_deg = {{{lat_deg|}}} |lat_min = {{{lat_min|}}} |lat_sec = {{{lat_sec|}}} |lat_dir = {{{lat_dir|}}} |lon_deg = {{{lon_deg|}}} |lon_min = {{{lon_min|}}} |lon_sec = {{{lon_sec|}}} |lon_dir = {{{lon_dir|}}} |float = center |mark=Airplane_silhouette.svg |marksize=12 |caption = |alt = {{{карта региона|}}} |from={{{from|}}}}}}}}}}}}} | заголовок23 = Осоу-ултырыу һыҙаттары | стиль_текста24 = padding:0 | текст24 = {{#if: {{{ВПП1-номер|{{{r1-number|}}}}}} {{{ВПП1-размеры|{{{r1-length|}}}}}} {{{ВПП1-покрытие|{{{r1-surface|}}}}}} | {{Карточка аэропорта/ВПП | номер = Номер | н1 = {{{ВПП1-номер|{{{r1-number|}}}}}} | р1 = {{{ВПП1-размеры|{{{r1-length-m|}}}}}} | п1 = {{{ВПП1-покрытие|{{{r1-surface|}}}}}} | н2 = {{{ВПП2-номер|{{{r2-number|}}}}}} | р2 = {{{ВПП2-размеры|{{{r2-length-m|}}}}}} | п2 = {{{ВПП2-покрытие|{{{r2-surface|}}}}}} | н3 = {{{ВПП3-номер|{{{r3-number|}}}}}} | р3 = {{{ВПП3-размеры|{{{r3-length-m|}}}}}} | п3 = {{{ВПП3-покрытие|{{{r3-surface|}}}}}} | н4 = {{{ВПП4-номер|{{{r4-number|}}}}}} | р4 = {{{ВПП4-размеры|{{{r4-length-m|}}}}}} | п4 = {{{ВПП4-покрытие|{{{r4-surface|}}}}}} | н5 = {{{ВПП5-номер|{{{r5-number|}}}}}} | р5 = {{{ВПП5-размеры|{{{r5-length-m|}}}}}} | п5 = {{{ВПП5-покрытие|{{{r5-surface|}}}}}} | н6 = {{{ВПП6-номер|{{{r6-number|}}}}}} | р6 = {{{ВПП6-размеры|{{{r6-length-m|}}}}}} | п6 = {{{ВПП6-покрытие|{{{r6-surface|}}}}}} | н7 = {{{ВПП7-номер|{{{r7-number|}}}}}} | р7 = {{{ВПП7-размеры|{{{r7-length-m|}}}}}} | п7 = {{{ВПП7-покрытие|{{{r7-surface|}}}}}} | н8 = {{{ВПП8-номер|{{{r8-number|}}}}}} | р8 = {{{ВПП8-размеры|{{{r8-length-m|}}}}}} | п8 = {{{ВПП8-покрытие|{{{r8-surface|}}}}}} }} }} | заголовок25 = Вертолёт майҙандары | стиль_текста26 = padding:0 | текст26 = {{#if: {{{П1-номер|}}} {{{П1-размеры|}}} {{{П1-покрытие|}}} | {{Карточка аэропорта/ВПП | номер = Номер | н1 = {{{П1-номер|}}} | р1 = {{{П1-размеры|}}} | п1 = {{{П1-покрытие|}}} | н2 = {{{П2-номер|}}} | р2 = {{{П2-размеры|}}} | п2 = {{{П2-покрытие|}}} | н3 = {{{П3-номер|}}} | р3 = {{{П3-размеры|}}} | п3 = {{{П3-покрытие|}}} | н4 = {{{П4-номер|}}} | р4 = {{{П4-размеры|}}} | п4 = {{{П4-покрытие|}}} | н5 = {{{П5-номер|}}} | р5 = {{{П5-размеры|}}} | п5 = {{{П5-покрытие|}}} | н6 = {{{П6-номер|}}} | р6 = {{{П6-размеры|}}} | п6 = {{{П6-покрытие|}}} | н7 = {{{П7-номер|}}} | р7 = {{{П7-размеры|}}} | п7 = {{{П7-покрытие|}}} | н8 = {{{П8-номер|}}} | р8 = {{{П8-размеры|}}} | п8 = {{{П8-покрытие|}}} }} }} | заголовок27 = Статистика {{#if: {{{стат-год|{{{stat-year|}}}}}} | ({{{стат-год|{{{stat-year|}}}}}}) }} | метка28 = Йыллыҡ пассажир ағымы | текст28 = {{wikidata|p3872|{{{годовой пассажиропоток|{{{stat1-data|}}}}}}|from={{{from|}}}}} | метка29 = Йыллыҡ йөк ағымы | текст29 = {{{годовой грузопоток|}}} | метка30 = Осоуҙар/Ултырыу | текст30 = {{{взлётов-посадок|}}} | текст31 = {{{сноски|{{{footnotes|}}}}}} | стиль_текста31 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; | заголовок32 = {{#if: {{{награды|}}} | '''Наградалары''' }} | текст33 = {{{награды|}}} | внизу = {{карточка/Викисклад|from={{{from|}}}}} }}<!-- -->{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->[[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]]<!-- --> }}<!-- -->{{Антропогеокарточки/Общие проверки|{{{1|}}}}}<!-- --><noinclude>{{doc}}</noinclude> lbk7ulw6t9i7pgpf408j5ptrvfi9m03 1297368 1297358 2026-05-18T18:46:19Z Вәхит 24644 1297368 wikitext text/x-wiki {{Карточка | имя = Аэропорт | автозаголовки = да | from = {{{from|}}} | стиль_вверху2 = background:#eaecf0 | вверху = {{карточка/название|{{{название|{{{русское название|{{{name|}}}}}}}}}|from={{{from|}}}}} | вверху2 = {{карточка/оригинал названия|{{{оригинальное название|{{{nativename|}}}}}}|from={{{from|}}}}} | изображение = {{wikidata|p154|{{{логотип|{{{image|}}}}}}|size={{{ширина лого|{{{image-width|}}}}}}|from={{{from|}}}}} | изображение2 = {{wikidata|p18|{{{изображение|{{{фото|{{{image2|}}}}}}}}}|size={{{ширина|{{{image2-width|}}}}}}|caption={{{caption|{{{подпись|}}}}}}|from={{{from|}}}}} | текст1 = '''[[Код аэропорта ИАТА|ИАТА]]: {{#if: {{wikidata|p238|{{{ИАТА|{{{IATA|}}}}}}|plain=true|from={{{from|}}}}} | <span class="nickname">{{wikidata|p238|{{{ИАТА|{{{IATA|}}}}}}|from={{{from|}}}}}</span> | ''нет'' }}<!-- --> – [[Код аэропорта ИКАО|ИКАО]]: {{#if: {{wikidata|p239|{{{ИКАО|{{{ICAO|}}}}}}|plain=true|from={{{from|}}}}} | <span class="nickname">{{wikidata|p239|{{{ИКАО|{{{ICAO|}}}}}}|from={{{from|}}}}}</span> | ''нет'' }}<!-- --> {{#if: {{{внутренний код|}}} | – [[Код аэропорта ИАТА#Внутренняя система кодирования бывшего СССР|Внутр.&nbsp;код]]:&nbsp;<span class="nickname">{{{внутренний код|}}}</span> }}<!-- --> {{#if: {{{ИГА|{{{МО РФ|}}}}}} | – [[Индекс местоположения пункта государственной и экспериментальной авиации|МО&nbsp;РФ]]:&nbsp;<span class="nickname">{{{ИГА|{{{МО РФ|}}}}}}</span> }}<!-- --> {{#if: {{{ФАА|{{{FAA|}}}}}} | – [[Код аэропорта ФАА|ФАА]]:&nbsp;<span class="nickname">{{{ФАА|{{{FAA|}}}}}}</span> }}<!-- --> {{#if: {{{ВМО|{{{WMO|}}}}}} | – [[Всемирная метеорологическая организация|ВМО]]:&nbsp;<span class="nickname">{{{ВМО|{{{WMO|}}}}}}</span> }}''' | заголовок2 = Мәғлүмәт | метка3 = Аэропорт төрө | текст3 = {{wikidata|p31|{{{тип|{{{type|}}}}}}}} | метка4 = Ил | текст4 = {{wikidata|p17|{{Флагификация|{{{страна|{{{namestate|}}}}}}}}|from={{{from|}}}}} | метка5 = Урынлашыуы | текст5 = {{{расположение|{{{location|{{{position|}}}}}}}}} | текст6 = {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|{{{lat_deg}}}|{{{lat_min|0}}}|{{{lat_sec|0}}}|{{{lat_dir|}}}|{{{lon_deg}}}|{{{lon_min|0}}}|{{{lon_sec|0}}}|{{{lon_dir|}}}|type:{{#if: {{{region|}}} | airport_region:{{{region}}} | airport }}|scale=100000|format=dms long|display={{{display|title}}}|yandex=1 }} | {{wikidata|p625||display={{{display|title}}}|yandex=1|from={{{from|}}}}} }} | метка7 = Асыу датаһы | текст7 = {{wikidata|p1619|{{{дата открытия|}}}|from={{{from|}}}}} | метка8 = Ябыу датаһы | текст8 = {{{дата закрытия|}}} | метка9 = Хужа | текст9 = {{wikidata|p127|{{{владелец|{{{owner|}}}}}}|from={{{from|}}}}} | метка10 = [[Аэродром операторы|Оператор]] | текст10 = {{wikidata|p137|{{{эксплуатант|{{{оператор|{{{operator|}}}}}}}}}|from={{{from|}}}}} | метка11 = Хужа / [[Аэродром операторы|оператор]] | текст11 = {{{владелец-эксплуатант|{{{владелец-оператор|{{{owner-oper|}}}}}}}}} | метка12 = [[Узловой аэропорт]] для | текст12 = {{{хаб для|{{{узловой аэропорт для|{{{hub|}}}}}}}}} | метка13 = Высота [[Высота над уровнем моря|НУМ]] | текст13 = {{wikidata|p2044|{{{высота|{{{высота над уровнем моря|{{{altitude|{{{elevation-m|}}}}}}}}}}}}|from={{{from|}}}}} | метка14 = Майҙан | текст14 = {{wikidata|p2046|{{{площадь|}}}|from={{{from|}}}}} | метка15 = [[Сәғәт бүлкәте]] | текст15 = {{#if: {{{часовой пояс|{{{time|}}}}}} | UTC{{{часовой пояс|{{{time|}}}}}} }} | метка16 = • [[Йәйге ваҡыт|Йәй көнө]] | текст16 = {{#if: {{{летнее время|}}} | UTC{{{летнее время|}}} }} | метка17 = Эш ваҡыты | текст17 = {{{время работы|{{{worktime|}}}}}} | метка18 = Сайт | текст18 = {{wikidata|P856|{{{сайт|}}}|text={{{имя сайта|}}}|from={{{from|}}}}} | заголовок19 = Карта | текст20 = {{{карта|}}} | текст21 = {{#if:{{wikidata|p625|{{{lat_deg|}}}|plain=true|from={{{from|}}}}}|{{#ifeq:{{{размер карты страны|}}}|0||<!-- -->{{wikidata-coords|ПозКарта |01 = {{#ifexist:Шаблон:ПозКарта_{{#if:{{{регион ПозКарты|{{{pushpin_map|}}}}}}|{{{регион ПозКарты|{{{pushpin_map}}}}}}|{{#if:{{{страна|}}}|{{{страна}}}|{{if-wikidata|p17||{{#property:p17|from={{{from|}}}}}|ħ1Ъ}}}}}}|{{#if:{{{регион ПозКарты|{{{pushpin_map|}}}}}}|{{{регион ПозКарты|{{{pushpin_map}}}}}}|{{#if:{{{страна|}}}|{{{страна}}}|{{if-wikidata|p17||{{#property:p17|from={{{from|}}}}}}}}}|Земля}}}} |border = none |label = {{#if:{{{ИАТА|{{{IATA|}}}}}} | {{{ИАТА|{{{IATA|}}}}}} | {{#if: {{{внутренний код|}}} | {{{внутренний код|}}} | {{{ИГА|{{{МО РФ|}}}}}} }} }} |position={{{позиция кода ИАТА|right}}} |width = {{#if:{{{размер карты страны|}}}|{{{размер карты страны|}}}|250}} |lat_deg = {{{lat_deg|}}} |lat_min = {{{lat_min|}}} |lat_sec = {{{lat_sec|}}} |lat_dir = {{{lat_dir|}}} |lon_deg = {{{lon_deg|}}} |lon_min = {{{lon_min|}}} |lon_sec = {{{lon_sec|}}} |lon_dir = {{{lon_dir|}}} |float = center |mark=Airplane_silhouette.svg |marksize=12 |caption = |alt = {{{карта страны|}}} |from={{{from|}}}}}}}}}{{#if: {{{подпись ПозКарты|}}} | <div style="text-align:center;">{{{подпись ПозКарты|}}}</div> }} |текст22 = {{#ifeq:{{{размер карты региона|}}}|0||{{#ifexist:Шаблон:ПозКарта_{{#if:{{{страна|}}}|{{{страна}}}|{{if-wikidata|p17||{{#property:p17|from={{{from|}}}}}|ħ1Ъ}}}}_{{#if:{{{регион|}}}|{{{регион}}}|{{if-wikidata|p131||{{#property:p131|from={{{from|}}}}}|ħ1Ъ}}}}|{{#if:{{wikidata|p625|{{{lat_deg|}}}|plain=true|from={{{from|}}}}}|{{#if:{{{страна|}}}{{if-wikidata|p17||{{#property:p17|from={{{from|}}}}}}}{{{регион|}}}{{if-wikidata|p131||{{#property:p131|from={{{from|}}}}}}}|<!-- -->{{wikidata-coords|ПозКарта |01 = {{#if:{{{страна|}}}|{{{страна}}}|{{if-wikidata|p17||{{#property:p17|from={{{from|}}}}}}}}}_{{#if:{{{регион|}}}|{{{регион}}}|{{if-wikidata|p131||{{#property:p131|from={{{from|}}}}}}}}} |border = none |label = {{#if:{{{ИАТА|{{{IATA|}}}}}} | {{{ИАТА|{{{IATA|}}}}}} | {{#if: {{{внутренний код|}}} | {{{внутренний код|}}} | {{{ИГА|{{{МО РФ|}}}}}} }} }} |position={{{позиция кода ИАТА|right}}} |width = {{#if:{{{размер карты региона|}}}|{{{размер карты региона}}}|250}} |lat_deg = {{{lat_deg|}}} |lat_min = {{{lat_min|}}} |lat_sec = {{{lat_sec|}}} |lat_dir = {{{lat_dir|}}} |lon_deg = {{{lon_deg|}}} |lon_min = {{{lon_min|}}} |lon_sec = {{{lon_sec|}}} |lon_dir = {{{lon_dir|}}} |float = center |mark=Airplane_silhouette.svg |marksize=12 |caption = |alt = {{{карта региона|}}} |from={{{from|}}}}}}}}}}}}} | заголовок23 = Осоу-ултырыу һыҙаттары | стиль_текста24 = padding:0 | текст24 = {{#if: {{{ВПП1-номер|{{{r1-number|}}}}}} {{{ВПП1-размеры|{{{r1-length|}}}}}} {{{ВПП1-покрытие|{{{r1-surface|}}}}}} | {{Карточка аэропорта/ВПП | номер = Номер | н1 = {{{ВПП1-номер|{{{r1-number|}}}}}} | р1 = {{{ВПП1-размеры|{{{r1-length-m|}}}}}} | п1 = {{{ВПП1-покрытие|{{{r1-surface|}}}}}} | н2 = {{{ВПП2-номер|{{{r2-number|}}}}}} | р2 = {{{ВПП2-размеры|{{{r2-length-m|}}}}}} | п2 = {{{ВПП2-покрытие|{{{r2-surface|}}}}}} | н3 = {{{ВПП3-номер|{{{r3-number|}}}}}} | р3 = {{{ВПП3-размеры|{{{r3-length-m|}}}}}} | п3 = {{{ВПП3-покрытие|{{{r3-surface|}}}}}} | н4 = {{{ВПП4-номер|{{{r4-number|}}}}}} | р4 = {{{ВПП4-размеры|{{{r4-length-m|}}}}}} | п4 = {{{ВПП4-покрытие|{{{r4-surface|}}}}}} | н5 = {{{ВПП5-номер|{{{r5-number|}}}}}} | р5 = {{{ВПП5-размеры|{{{r5-length-m|}}}}}} | п5 = {{{ВПП5-покрытие|{{{r5-surface|}}}}}} | н6 = {{{ВПП6-номер|{{{r6-number|}}}}}} | р6 = {{{ВПП6-размеры|{{{r6-length-m|}}}}}} | п6 = {{{ВПП6-покрытие|{{{r6-surface|}}}}}} | н7 = {{{ВПП7-номер|{{{r7-number|}}}}}} | р7 = {{{ВПП7-размеры|{{{r7-length-m|}}}}}} | п7 = {{{ВПП7-покрытие|{{{r7-surface|}}}}}} | н8 = {{{ВПП8-номер|{{{r8-number|}}}}}} | р8 = {{{ВПП8-размеры|{{{r8-length-m|}}}}}} | п8 = {{{ВПП8-покрытие|{{{r8-surface|}}}}}} }} }} | заголовок25 = Вертолёт майҙандары | стиль_текста26 = padding:0 | текст26 = {{#if: {{{П1-номер|}}} {{{П1-размеры|}}} {{{П1-покрытие|}}} | {{Карточка аэропорта/ВПП | номер = Номер | н1 = {{{П1-номер|}}} | р1 = {{{П1-размеры|}}} | п1 = {{{П1-покрытие|}}} | н2 = {{{П2-номер|}}} | р2 = {{{П2-размеры|}}} | п2 = {{{П2-покрытие|}}} | н3 = {{{П3-номер|}}} | р3 = {{{П3-размеры|}}} | п3 = {{{П3-покрытие|}}} | н4 = {{{П4-номер|}}} | р4 = {{{П4-размеры|}}} | п4 = {{{П4-покрытие|}}} | н5 = {{{П5-номер|}}} | р5 = {{{П5-размеры|}}} | п5 = {{{П5-покрытие|}}} | н6 = {{{П6-номер|}}} | р6 = {{{П6-размеры|}}} | п6 = {{{П6-покрытие|}}} | н7 = {{{П7-номер|}}} | р7 = {{{П7-размеры|}}} | п7 = {{{П7-покрытие|}}} | н8 = {{{П8-номер|}}} | р8 = {{{П8-размеры|}}} | п8 = {{{П8-покрытие|}}} }} }} | заголовок27 = Статистика {{#if: {{{стат-год|{{{stat-year|}}}}}} | ({{{стат-год|{{{stat-year|}}}}}}) }} | метка28 = Йыллыҡ пассажир ағымы | текст28 = {{wikidata|p3872|{{{годовой пассажиропоток|{{{stat1-data|}}}}}}|from={{{from|}}}}} | метка29 = Йыллыҡ йөк ағымы | текст29 = {{{годовой грузопоток|}}} | метка30 = Осоуҙар/Ултырыу | текст30 = {{{взлётов-посадок|}}} | текст31 = {{{сноски|{{{footnotes|}}}}}} | стиль_текста31 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; | заголовок32 = {{#if: {{{награды|}}} | '''Наградалары''' }} | текст33 = {{{награды|}}} | внизу = {{карточка/Викисклад|from={{{from|}}}}} }}<!-- -->{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->[[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]]<!-- --> }}<!-- -->{{Антропогеокарточки/Общие проверки|{{{1|}}}}}<!-- --><noinclude>{{doc}}</noinclude> i1f2qildtisnjo4n6rp34ij0soqoiw5 0 90674 1297378 1285556 2026-05-18T23:30:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297378 wikitext text/x-wiki {{Фамилиялаш|Кузеев}} {{Учёный | Имя = Рәил Ғүмәр улы Кузеев | Оригинал имени = | Изображение = Кузеев, Раиль Гумерович.jpg | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 10.01.1929 | Место рождения = [[СССР]], [[РСФСР]], [[Башҡорт АССР-ы]] [[Өфө кантоны]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Шишмә районы}}) [[Әмин (Шишмә районы)|Әмин]] ауылы | Дата смерти = 02.08.2005 | Место смерти = [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Башҡортостан Республикаһы]], {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы | Гражданство = {{USSR}}→{{RUS}} | Научная сфера = [[тарих]], [[этнография]] | Учёная степень = тарих фәндәре докторы&nbsp;([[1971]]) | Учёное звание = профессор,<br />РФА-ның мөхбир ағзаһы ([[1991]]) | Место работы = | Альма-матер = [[Башҡорт дәүләт университеты|К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институты]] | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Трудового Красного Знамени}}{{!!}}{{Орден Дружбы народов}}{{!!}} {{Орден Почёта}} {{!}}} | Сайт = }} '''Кузеев Рәил Ғүмәр улы''' ( [[10 ғинуар]] [[1929 йыл]] — [[2 август]] [[2005 йыл]]) — этнолог һәм тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1960—1987 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының рәйес урынбаҫары. Тарих фәндәре докторы (1971), профессор (1972). Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991)<ref>{{cite web|author=|datepublished=|url=http://isaran.ru/?q=ru/person&guid=52BD2C96-EC6C-C2E3-B3BB-3E7CC438D6AA|title=Кузеев Раиль Гумерович|lang=|publisher=Российская академия наук|accessdate=2015-06-17}}</ref>, [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1991), Сыуаш Республикаһы Фән һәм сәнғәт милли академияһының почётлы академигы (1996). РСФСР‑ҙың (1979) һәм БАССР‑ҙың (1969) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1999). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1975), һәм [[Почёт ордены|Почёт]] (2000) ордендары кавалеры. [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы. == Биографияһы == Рәил Ғүмәр улы Кузеев 1929 йылдың 10 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Өфө кантоны]]ның (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Шишмә районы]]ның) [[Әмин (Шишмә районы)|Әмин]] ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — ''Ғүмәр Ғабдрахман улы Кузеев'' заманына күрә белемле кеше булған, уның дүрт улы һәм бер ҡыҙы юғары уҡыу йорттарын тамалағандар, шулар араһынан ағаһы — [[Кузеев Рөстәм Ғүмәр улы|Рөстәм Ғүмәр улы]] (1923—1998) тарих фәндәре докторы дәрәжәһен алыуға ирешкән. 1930 йылда атаһын кулак тип хөкөм иткәндән һуң<ref>[http://lists.memo.ru/d18/f399.htm Книга памяти жертв политических репрессий Республики Башкортостан. Т 3: К—М. / Редкол.: Ишмуратов Х. Х. (гл. ред.) и др.; Рабочая группа по подгот. рукоп.: Валеев Р. А. и др. — Уфа : Китап, 2005.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193529/http://lists.memo.ru/d18/f399.htm |date=2016-03-04 }}</ref>, ғаиләһе [[Өфө]] ҡалаһына күсергә мәжбүр була<ref name="Этнографическое обозрение">{{мәҡәлә |автор= |заглавие= Раиль Гумерович Кузеев (1929—2005): Некролог|ссылка= http://journal.iea.ras.ru/archive/2000s/2006/2006_1_Kuzeev.pdf|язык= |издание= Этнографическое обозрение / Институт этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|тип= |год= 2006|том= |номер= 1|страницы= 187—190|doi= |issn=}}{{ref-ru}}</ref>. Рәил Кузеев фабрика-завод өйрәнсектәр мәктәбендә һәм тау-геология техникумында белем ала. Артабан Ленинград дәүләт тимер юл транспорты институтының күперҙәр һәм тоннелдар факультетында беренсе курсында уҡый, ауырып кире Өфөгә ҡайта<ref name="Этнографическое обозрение"/>. Бында [[Башҡорт дәүләт университеты|К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтының]] тарих факультетына уҡырға инә һәм уны 1950 йылда тамамлай. 1950—1951 һәм 1954—1983 йылдарҙа [[Өфө фәнни үҙәге|СССР ФА Башҡортостан филиалының]] Мәжит Ғафури исемендәге [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында]] эшләй: 1955—1961, 1967—1968 һәм 1976—1978 йылдарҙа археология, этнография һәм халыҡ сәнғәте бүлеге мөдире, шул уҡ ваҡытта 1960—1987 йылдарҙа СССР ФА Башҡортостан филиалының Президиумы рәйесе урынбаҫары вазифаларын башҡара<ref name="Башҡорт энциклопедияһы">{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/8569-kuzeev-r-il-m-r-uly|Кузеев Рәил Ғүмәр улы|автор=Кучумов И. В.}}</ref>. 1960—1970 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡытыусы булып эшләй. 1973—1994 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институты]]нда уҡыта һәм бер үк ваҡытта 1974—1975 йылдарҙа һәм 1989 йылда СССР тарихы һәм дөйөм тарих кафедраһының (һуңыраҡ СССР тарихы кафедраһының) мөдире вазифаһын башҡара. 1983—1999 йылдарҙа Рәсәй фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәгенең Урал халыҡтары бүлеге менән [[Археология һәм этнография музейы (Өфө)|Археология һәм этнография музейы]] мөдире, бер үк ваҡытта 1995—1996 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның вице-­президенты вазифаһын башҡарыусы булып эшләй. 1999—2001 йылдарҙа Рәсәй фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәгенең Этнологик тикшеренеүҙәр үҙәге директоры. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == 1966—1972 йылдарҙа Рәил Ғүмәр улы Бөтә Рәсәй тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау йәмғиәтенең Башҡортостан республика бүлексәһе рәйесе була. 1973 йылдан алып археография комиссияһының Көньяҡ Урал бүлексәһе рәйесе, 1973—1985 йылдарҙа Совет-һинд дуҫлығы йәмғиәтенең Башҡортостан республика бүлексәһе рәйесе, Совет-һинд дуҫлығы йәмғиәтенең вице-президенты вазифаларын үтәй<ref name="Академия наук Республики Башкортостан">{{cite web|author=|datepublished=|url=http://www.anrb.ru/blog/Item/1211/25|title=Кузеев Раиль Гумерович|lang=|publisher=[[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы|Академия наук Республики Башкортостан]]|accessdate=2015-06-17}}{{ref-ru}}</ref>. 1984—1991 йылдарҙа РСФСР «Белем» йәмғиәтенең Башҡортостан республика ойошмаһының, бер үк ваҡытта 1987—1992 йылдарҙа СССР мәҙәниәте фондының вице-президенты була. 1981—1985 йылдарҙа БАССР Юғары Советы депутаты һәм 1985—1987 йылдарҙа Өфө ҡала советы депутаты була<ref name="Академия наук Республики Башкортостан" />. 1995—1997 йылдарҙа Рәсәй этнографтары һәм антропологтары ассоциацияһы рәйесе. 1994—1998 йылдарҙа Президент Советы ағзаһы, 1994 йылдан башлап [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] ҡарамағындағы Йәмәғәт кәңәшмәһе рәйестәренең береһе<ref name="Башҡорт энциклопедияһы"/>. == Ғилми эшмәкәрлеге == Ғилми эшмәкәрлеге этнос теорияһын, Волга-Урал тарихи мәҙәни-өлкәнең халыҡтарының этник-мәҙәни формалашыуына һәм этномәҙәни аралышыуын, бер-береһенә йоғонто яһауын, башҡорттарҙың этногенезын һәм этник тарихын өйрәнеүгә бағышланған<ref name="Башҡорт энциклопедияһы"/>. == Хеҙмәттәре == * Очерки исторической этнографии башкир. Ч. 1: Родоплеменные организации башкир в XVII—XVIII в. — Уфа: Башкнигоиздат, 1957. * Башкирские шежере (сост., пер. текстов, введ. и комм.). Уфа: Башкнигоиздат, 1960. * {{книга | автор = | заглавие = Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения | ссылка = | ответственный = | издание = | место = М. | издательство = Наука | год = 1974 | страницы = | страниц = 572 | тираж = | ref = }} * Историческая этнография башкирского народа. — Уфа: Башкнигоиздат, 1978. * ''[[Бикбулатов Наил Вәли улы|Бикбулатов Н. В.]], Кузеев Р. Г., [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н]]''. Декоративное творчество башкирского народа. — Уфа, 1979. (авторҙаш) * Очерки исторической этнографии башкир: Родоплеменные организации башкир в XVII—XVIII вв. — Уфа. * Народы среднего Поволжья и Южного Урала: этногенетический взгляд на историю. — М.: Наука, 1992. * Национальные движения в Волго-Уральском регионе и федерализм в России // Этничность и власть в полиэтничских регионах. — М.: Наука * Государственная программа «Народы Башкортостана». — Уфа * Этнополитическая история и современность Башкортостана. — Уфа, 1997. * Демократия. Гражданственность. Этничность: [Сборник] / Отв. ред. М. Н. Губогло; Рос. акад. наук, Центр по изучению межнац. отношений Ин-та этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая, Центр этнол. исслед. Уфим. науч. центра РАН. — М., 1999. — 371 с. == Бүләктәре һәм премиялары == * Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1999) * Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971) * Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (1975) * Почёт ордены кавалеры (2000) == Хәтер == [[Файл:Кузеев Рәил Ғүмәр улы йәшәгән йортта таҡтаташ.jpg|мини|220 пкс|Р. Ғ. Кузеев йәшәгән йортҡа ҡуйылған таҡтаташ]] * 2005 йылдан алып Кузеев уҡыуҙары үткәрелә. * Өфө ҡалаһында Р. Ғ. Кузеев йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. * 2011 йылда Рәсәй фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәгенең Этнологик тикшеренеүҙәр үҙәгенә уның исеме бирелгән<ref>{{cite web|author=|datepublished=2011-06-20|url=http://www.ras.ru/presidium/documents/directions.aspx?ID=a184fcb4-6869-4761-bbec-38e4aa5cc0a7|title=Постановление Президиума РАН «О присвоении имени члена-корреспондента РАН Р.Г. Кузеева Учреждению Российской акаде­мии наук Институту этнологиче­ских исследований Уфимского научного центра РАН (представ­ление Центра и Отделения исто­рико-филологических наук)»|lang=|publisher=Российская академия наук|accessdate=2015-06-17}}{{ref-ru}}</ref>. * 2012 йылда [[Археология һәм этнография музейы (Өфө)|Археология һәм этнография музейы]]нда Р. Ғ. Кузеевҡа бюст ҡуйыла<ref>{{cite web|author=|datepublished=2012-09-28|url=http://www.bashinform.ru/news/496540/|title=''Муртазина О.'' В Уфе появились памятники этнологам Льву Гумилеву и Раилю Кузееву|lang=|publisher=«[[Башинформ]]»|accessdate=2015-06-17}}{{ref-ru}}</ref>. * Өфөлә Р. Ғ. Кузеевтың ғилми хеҙмәттәре йыйынтығының беренсе томының исем туйы булды<ref>{{cite web|author=|datepublished=2015-09-30|url=http://www.bashinform.ru/bash/768602/|title=''Смирнов А.'' Өфөлә Рәил Кузеевтың ғилми хеҙмәттәре йыйынтығының беренсе томының исем туйы булды|lang=|publisher=«[[Башинформ]]»|accessdate=2015-10-01}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Кузеев Раиль Гумерович: 70 лет. — Уфа, 1998.{{ref-ru}} * Кузеев Раиль Гумерович: библиографический указатель / Российская акад. наук, Уфимский науч. центр, Центр этнологических исслед., Российское об-во историков-архивистов, Башк. респ. отд-ние; [сост. Мамаева З. А.] — Уфа: ЦЭИ УНЦ РАН, 2006.{{ref-ru}} * ''[[Ямалов Марат Барый улы|Ямалов М. Б.]], Алмаев Р. З.'' Р. Г. Кузеев (1923—1998). — Уфа: Вагант, 2008. — 107 с. * Кузеев Раиль Гумерович. Ученый. Творец. Гражданин. Сборник статей. Уфа: ГУП РБ УПК, 2012.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/8569-kuzeev-r-il-m-r-uly|Кузеев Рәил Ғүмәр улы|автор=Кучумов И. В.}} * {{cite web|author=[[Бикбулатов Наил Вәли улы|Бикбулатов Н. В.]]|datepublished=|url=http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-10-1072-kuzeev-rail-gumerovich.html|title=Кузеев Раиль Гумерович|lang=|publisher=Уральская Историческая Энциклопедия|accessdate=2015-06-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908124439/http://ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-10-1072-kuzeev-rail-gumerovich.html |date=2017-09-08 }}{{ref-ru}} * {{cite web|author=|datepublished=|url=http://bsk.nios.ru/enciklodediya/kuzeev-rail-gumerovich|title=Кузеев Раиль Гумерович|lang=|publisher=Историческая Энциклопедия Сибири|accessdate=2015-06-17}}{{ref-ru}} * {{cite web|author=Матвеев Г. Б.|datepublished=|url=http://enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=2799|title=Кузеев Раиль Гумерович|lang=|publisher=Чувашская Энциклопедия|accessdate=2015-06-17}}{{ref-ru}} * {{мәҡәлә |автор= Антонов И. В.|заглавие= Р. Г. Кузеев и его концепция происхождения башкирского народа|ссылка= http://vatandash.ru/index.php?article=1786|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= журнал|год= 2009|том= |номер= 3|страницы= |doi= |issn=1683-3554}}{{ref-ru}} * {{мәҡәлә |автор= Данилко Е. С.|заглавие= Мы все были в него слегка влюблены… |ссылка= http://polit.ru/article/2014/02/16/ps_in_memory_kuzeev/|язык= |издание= Полит.ру|тип= |год= 2014|том= |номер= |страницы= |doi= |issn=}}{{ref-ru}} * {{мәҡәлә |автор= |заглавие= Раиль Гумерович Кузеев (1929—2005): Некролог|ссылка= http://journal.iea.ras.ru/archive/2000s/2006/2006_1_Kuzeev.pdf|язык= |издание= Этнографическое обозрение / Институт этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|тип= |год= 2006|том= |номер= 1|страницы= 187—190|doi= |issn=}}{{ref-ru}} [[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]] [[Категория:СССР тарихсылары]] [[Категория:Рәсәй тарихсылары]] [[Категория:Рәсәй этнографтары]] [[Категория:СССР этнографтары]] [[Категория:Башҡортостан этнографтары]] [[Категория:Башҡортостан ғалимдары]] [[Категория:Өфө ҡалаһының почётлы граждандары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академиктары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Башҡортостандың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Башҡортостан тарихы буйынса белгестәр]] [[Категория:БАССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Шәхестәр:ТТӘИ]] [[Категория:Шәхестәр:Рәил Кузеев исемендәге этнологик тикшеренеүҙәр институты]] kkel9jwhcw7ortvjf04l0etbopyop7x 0 118434 1297376 681544 2026-05-18T22:57:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297376 wikitext text/x-wiki {{Библиотека | название библиотеки = Н. К. Крупская исемендәге үҙәк китапхана (Азов) | изображение = | страна = [[Россия]] | месторасположение = [[Азов]] | основана = [[1897]] | размер собрания = китап фонды 102810 дана (1972) | бюджет = | директор = | количество сотрудников = | веб-сайт = [http://www.azovlib.ru/] }} '''Крупская исемендәге үҙәк китапхана ''' — [[Ростов өлкәһе]] [[Азов|Азов ҡала]]  үҙәк китапханаһы. [[1938 йыл|1938 йылда]] асылған. Адрес: [[Азов]] ҡалаһы, Петр бульвары, 20. == Тарих == Н. К. Крупская исемендәге үҙәк китапхана [[Азов]] ҡалаһында [[1897 йыл|1897 йылдың]] 6 декабрендә асыла. Ошо уҡ көндө китапхана изгеләндерелә. Китапхана ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы уҡытыусыһы А. И. Дементьева һәм урындағы интеллигенция инициативаһы менән ойошторола. Китапхана эшләүҙең беренсе йылында уға 115 кеше яҙыла, китап уҡыусыларға бөтәһе 3074 дана китап уҡырға бирелә. Октябрь революцияһына тиклем китапханала мәғрифәтсе М. А. Макаровский эшләй. Беренсе  баҫма каталог, тәҡдим ителгән әҙәби әҫәрҙәрҙең исемлеге булдырыла, уҡыусылар араһында анкета һорауҙарына яуаптар алына.  Революциянан һуң һатып алынған китаптарҙың һаны арта , бушлай читальня була. [[1920 йыл|1920-сы йылдарҙа]] китапхана  агитация һәм пропаганда үҙәге була. Унда  күргәҙмәләр , әңгәмә, диспут, әҙәби кисәләр ойошторола. [[1939 йыл|1939 йылда]] китапханаға  Н. К. Крупская исеме бирелә. Был ваҡытта китап фонды 20000 дана самаһы тәшкил итә, уҡыусылар һаны — 4000 кеше булған. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында бина һәм китпханалағы китаптар ныҡ зыян күргән. Шуға ҡарамаҫтан, китапхана эшләй, уның фонды 4000  китап менән тулылана. [[ХХ быуат|ХХ быуаттың]] 70-се йылдарында китапханаға " Иң яҡшы эшләүсе китапхана" исеме бирелә. [[1972 йыл]] аҙағында унда йөрөгән кешеләр һаны 9536 етә, ә китап фонды 102810 дана тәшкил итә. Әлеге ваҡытта китапхана эшләүен дауам итә, унда ҡыҙыҡһыныу буйынса клубтар : "Литературный Альбион", Әҙәби-экологик ҡунаҡ бүлмәһе "Гармония", Әҙәби-танып белеү клубы "Я познаю мир", "Лира" һ. б.- эшләй. == Әҙәбиәт == * Сведения о библиотечном строительстве. Госархив Ростовской области. ф. п. 2443. оп. 2. д. 5193. * Сведения о работающих районных библиотеках Ростовской области на 1 июня 1943 года. Госархив Ростовской области. ф. р. 4045 оп. 1. д. 80. * Сведения о состоянии библиотечной работы. Госархив Ростовской области. ф. р. 3737 оп. 2. д. 261. == Һылтанмалар == * [http://lib.azov.info/libmain г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425010618/http://lib.azov.info/libmain |date=2017-04-25 }} [http://lib.azov.info/libmain Азов. Центральная библиотека]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://azov.jsprav.ru/biblioteki/tsentralnaya-biblioteka-im-nk-krupskoj.html Центральная библиотека им.] [http://azov.jsprav.ru/biblioteki/tsentralnaya-biblioteka-im-nk-krupskoj.html Н.К. Крупской] * [http://www.azovlib.ru/ Cайт муниципальных библиотек города Азова] [[Категория:Ростов өлкәһе китапханалары]] [[Категория:Алфавит буйынса китапханалар]] 37ddpg50p7y9xvh9sohix36zfvy6wvn 0 122120 1297375 1060413 2026-05-18T21:03:21Z Ҡаҙаяҡ 47845 ҡайһы бер факттарҙы дөрөҫләү 1297375 wikitext text/x-wiki {{Персона | имя = Мөхәмәтйән Абдулла улы Ҡаҙаҡбаев | изображение = | описание = [[сәсән]], йыраусы,халыҡ йырсыһы | дата рождения = 22.12.1924 | место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], [[Йылайыр кантоны]], [[Һаҡмар Наҙарғол]] ауылы (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Хәйбулла районы}}) | дата смерти = 06.06.2017 | место смерти = | гражданство = {{USSR}}, {{Рәсәй}} | подданство = | религия =ислам | отец = | мать = | супруга = | награды и премии ={{2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены}} }} {{Фамилиялаш|Ҡаҙаҡбаев}} '''Ҡаҙаҡбаев Мөхәмәтйән Абдулла улы''' ([[22 декабрь]] [[1924 йыл]] — [[6 июнь]] [[2017 йыл]]) — халыҡ йырсыһы, йыраусы, сәсән. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Башҡорт традицион башҡарыу мәктәбенең сағыу вәкилдәренең береһе. Халыҡ-ара һәм төрлө республика конкурстары еңеүсеһе һәм лауреаты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). == Биографияһы == Мөхәмәтйән Абдулла улы Ҡаҙаҡбаев 1924 йылдың 22 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Йылайыр кантоны]]ның (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Хәйбулла районы]]ның) [[Һаҡмар Наҙарғол]] (Һаҡмар Бүреһе) ауылында тыуған. Әсәһе Шәмсибаһар Аҡһыйыр ауылының указлы муллаһы Сәйетгәрәй Бәхтеғәни улы Ғәлиәкбәровтың һәм уның абыстайы Шәмсикамалдың берҙән-бер ҡыҙы була. Ата-әсәһенең ризалығы менән Мөхәммәтйән ағай бер йәше тулыр-тулмаҫтан ҡартатайы тәрбиәһендә үҫә, асылда, ҡаңбабалар тәрбиәһе ала. 1931 йылда Абдулла Ҡаҙаҡбаевтың ғаиләһен [[Себер]]гә һөргөнгә ебәрәләр. Өлкән улы Мөхәммәтйән ҡартатаһында йәшәүе арҡаһында ғына тороп ҡала. [[Себер]]ҙә ике ҡыҙҙары мәрхүм булғас, сирле улдары Мөхәммәтханды алып, ата-әсәһе Себерҙән ҡасып ҡайталар. Әммә уны һаҡлап алып ҡала алмайҙар. Аҙаҡ килеп алырбыҙ тип ҡалдырған ҡыҙҙары Раузаны ла юғалталар. Абдулла Ҡаҙаҡбаевты Беломорканал ҡаҙырға алып китәләр. Унан ҡайтҡас та, эҙәрләү туҡтамай. Сәйәси сәбәп табып, 1937 йылда Абдулла Ҡаҙаҡбаевты һәм уның ҡайныһы Сәйетгәрәй Ғәлиәкбәровты ла ҡулға алалар. Сәйетгәрәй Ғәлиәкбәров 1938 йылда Өфө төрмәһендә үлеп ҡала. Ә Абдулла Ҡаҙаҡбаев тамам йонсоп, ауырып ҡайтып 1941 йылдың март айында вафат була. Әсәһе Шәмсибаһар ҙа, һөргөндән ҡайтҡас, башынан үткәндәрен «Йософ менән Зөләйха» көйөнә бәйет итеп сығара<ref>{{Скрытый |Рамка = |Ссылка = rihgt |Выравнивание_заголовка = left |Заголовок = Әсәһе Шәмсибаһар ҙа, һөргөндән ҡайтҡас, башынан үткәндәрен «Йософ менән Зөләйха» көйөнә бәйет итеп сығара: |Наклон_текста = italic |Фон_заголовка = |Содержание = Илебеҙҙән сығып киттек иҫәнләшеп,<br>Атам-әсәм илап ҡалды бәхилләшеп,<br>Ҡайтһаҡ ине беҙ — меҫкендәр әйләнешеп,<br>Шулай итеп, хәйер -доға ҡылғыл инде.<br>Сәуитеский ф(ы)лагларын кем буяған,<br>Был сәфәрҙең оҙаҡларын кем уйлаған,<br>Хисабы юҡ был донъяла ҡан илаған,<br>Бер хоҙайым фазыл менән ҡотҡар инде.<br>Балта, бысҡы тотоп талды беләкләрем,<br>Иҫкә төшһә, яна минең йөрәкләрем,<br>Ҡабул итһен бер хоҙайым теләкләрем,<br>Бер хоҙайым, узең генә ҡотҡар инде.<br>«Йософ» китап көйө менән мин көтәйем,<br>Башҡа төшкән хәсрәтемде мин һөйләйем,<br>Был хәсрәттә нисек ғумер кисерәйем,<br>Бер хоҙайым, уҙең генә ҡотҡар инде.<br>Беҙ меҫкендән был хәсрәтләр китәр микән,<br>Хәсрәт бөтөп, рәхәт көндәр етәр микән,<br>Ҡайтып күреу шулай насип булыр микән,<br>Бер Алланан шуны өмөт итәм инде.<br>Уҡырһығыҙ был ҡағызға яҙған һүҙҙе,<br>Бер күрергә насип булһын йөҙөгөҙҙө,<br>Был ҡазаны бирҙе беҙгә мәуләм жәлил,<br>Йә, хоҙайым, уҙең ярҙам биргел инде.<br>Был бәйетте мин яҙамын һеҙҙең өсөн,<br>Яна торған утҡа ҡарап ғибрәт алам,<br>Бер хоҙайым, уҙең ярҙам биргел инде.<br>Әсир булып айырылды гәзиз башым,<br>Хәл һорарға юҡ бит минең ҡәрендәшем,<br>Туғандарым, беләгеҙме минең хәлем,<br>Хәҡиҡәт шул миҫалда минең хәлем.}}</ref>. Сәйетгәрәй Ғәлиәкбәров шиғриәткә, халыҡ йырҙарына мөкиббән ғашиҡ кеше була. Халыҡ ижадын, йырҙарҙың легендаларын белә, оҫта йырлай. Йылайыр төрмәһендә осрашҡанда, ул «Бер нәмәгә үкенәм: Мөхәммәтйәнде уҡыта алманым», тип илаған кейәүен ҡосаҡлап. Мөхәммәтйән Ҡаҙаҡбаев үҙе, ҡартатайым белгәндең 5 кенә процентын алып ҡалдым, ти. Мөхәмәтйән Ҡаҙаҡбаев [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша. 1949—1984 йылдарҙа Хәйбулла районының «Һаҡмар» колхозында эшләй. Тыуған ауылында шофер булып эшләп, хаҡлы ялға сыға. 2017 йылдың 6 июнендә вафат була<ref>{{cite web|author= Аралбаева Л.|url=http://www.bashinform.ru/news/1008513-ushel-iz-zhizni-bashkirskiy-skazitel-narodnyy-pevets-mukhametyan-kazakbaev/|title=Ушел из жизни башкирский сказитель, народный певец Мухаметьян Казакбаев|date=2017-06-06|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2017-06-14}}</ref>. Туған ауылы Һаҡмар-Наҙарғолда ерләнә<ref>{{cite web|author=|url=http://www.yuldashfm.ru/ba/yyrausy-ssn-mohmtyn-kazakbaev-vafat-buldy|title=Йыраусы-сәсән Мөхәмәтйән Ҡаҙаҡбаев вафат булды|date=2017-06-06|publisher=[[Юлдаш (радио)|«Юлдаш» радиоһы]]|accessdate=2017-06-14}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == Борондан атай-олатайҙарҙан ҡала килгән рухи ҡиммәттәребеҙҙе ҡәҙерләп һаҡлаусы ла, шул ҡиммәтле мәғлүмәттәрҙе беҙгә килтереп еткереүсе лә ул, Мөхәмәтйән Абдулла улы Ҡаҙаҡбаев. Башҡорт традицион башҡарыу мәктәбенең сағыу вәкилдәренең береһе. Бик күп йырҙарҙың уникаль, һирәк варианттарын, башҡорт музыкаль фольклорының бик таралмаған өлгөләрен беҙгә килтереп еткереүсе. [[Аҡмулла]], [[Ш. Бабич|Бабич]], [[Ғабдулла Туҡай|Туҡай]] шиғырҙарын, көнсығыш шиғриәте классиктары әҫәрҙәрен, боронғо монәжәттәрҙе, бәйеттәрҙе көйләп уҡыу, башҡарыу оҫталығын һаҡлап алып ҡалыусы. Аҡмулла шиғырҙарын тотош яттан белә. Аҡмулла шиғырҙарын да, мөнәжәттәрҙе лә көйгә һалып һамаҡлай. Ул, шулай уҡ, йыр легендаларын күп белә. Боронғо йырҙарҙы башҡарыр алдынан легендаһын һөйләй. Был маһирлыҡ уға быуын-быуындан күсә килә. Бик һирәк кенә ишетелгән «Мәрғиә»(«Мәғри»), «Ирмәк», «Ынйы», «Ғәзизәкәй» тигән йырҙарҙы белгән йыраусы, «Наполеон Бонапарт» маршын беҙҙең көндәргә килтереп еткереүсе ул. «Ирмәк» йыры халҡыбыҙҙың арҙаҡлы улы Әмир Ҡарамышевҡа арнап сығарылған. Репертуарында 100-ҙән ашыу оҙон көй: «Шаһибәрәк», «Шәүрә», «Шафик» йырҙары, «Ҡаһарман кантон», «Кәмәлек», «Һыр», «Ғәзизә», «Мәғри», «Силәбе», «Муса Мортазин», «Йәнтилә ҡашҡа» марштары һәм башҡалар. Сәйетгәрәй Ғәлиәкбәровтың 30-сы йылдарҙағы золомға приговор булып яңғыраған «Төн ҡараңғы» мөнәжәте һәм Шәмсибаһар Ҡаҙаҡбаеваның Себерҙә сығарған бәйеттәре дә Мөхәммәтйән ағай арҡаһында һаҡланып ҡала. «Аҡылға һыя торған эш түгел был, тарихта бындай әхлаҡһыҙлыҡ, насарлыҡ ҡылынғанын ишеткәнем юҡ, киләсәккә ғибрәт булһын» тип сығарылған, «Төн ҡараңғы» тигән мөнәжәтте тетрәнмәй уҡып булмай: ''Төн ҡараңғы, дөм ҡараңғы, яҡты шәм янмаҫ микән, Ямғыр урынына хоҙаның рәхмәте яумаҫ микән. Ҡандан эшләнгән бағаналар тамам аумаҫ микән, Донъяның шайтандары етер, бер-бер бығауланмаҫ микән. Йөҙ түбән китмәҫме афәт, аҫҡа ҡапланмаҫ микән, Ҡанлы диңгеҙ фаяз, рахман* берлә пакланмаҫ микән. Бөттө өлфәт бәндәләрҙең тәндәрендә ҡан менән, Тапһа рәхәтлек, хозурлыҡлар таба гисъян менән. Иң түбән эттәр, бесәйләр уйнайлар гирфан менән, Сарпушалар мең зобаныйлар был көн ризуан * менән. Тарлана йән илә ашар йән әсеткес газ(а)* микән, Ил ҡоторҙо, әллә инсанлар бары ханнас микән. Ер менән күктең араһын ҡапланы хур, әр был көн, Күрмәйһеңме һәр бер инсан, ки Нөкир Мөнкир был көн. Һәр сәмәүи изгелекте тап-тап иҙҙе шәр был көн, Ер йөҙөндә бер ҡиәмәт ер был көн, мәхшәр был көн. Кипте ерҙәр, ҡороно күлдәр, тамсы һыу таммаҫ микән. Юҡ, өмөтһөҙ булмай мәле, һәр хыялым — бер өмөт, Мин фәҡир булһам әгәр, күңелемде йыуаталыр өмөт.'' == Башҡарған йырҙары, мөнәжәттәре == * Аҡмулла («Нәсихәттәр» һәм башҡа шиғырҙары) * Бабич («Ғазазил», «Халҡым өсөн») * «Вахит» * «Ғәзизә» * «Ике лә генә егет» * «Ирмәк» * «Ишемғол» * «Йәнтилә ҡашҡа» маршы * «Кәмәлек» * «Ҡәһәрмән кантон» * «Мәҙинәкәй» * «Мәғри» («Мәрғиә») * «Муса Мортазин» маршы * «Наполеон Бонапарт» маршы * «Силәбе» * «Суворов маршы» * «Сәхипъямал» * «Төн ҡараңғы» мөнәжәте * [[Урал (йыр)|«Урал»]] * «Һыр» * «Һырдаръя» * «Шаһибәрәк» * «Шәүрә», * «Шафиҡ» * «Ынйы» * «Әрме» * «Яҙмыш йыры» == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Вашшои» Бөтә донъя фольклор фестивалендә ҡатнашыусы ( [[Япония]], [[Осака]] ҡалаһы, 2000). * «Йомабай Иҫәнбаев көндәре» Республика халыҡ сәнғәте байрамы ([[Хәйбулла районы]]ның [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылы, 1989) лауреаты, * «Башҡорт халыҡ йыры» Республика радиоконкурсы (Өфө ҡалаһы, 1991; Гран-при) лауреаты. * 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985). == Хәтер == 2014 йылда [[Өфө]] ҡалаһының «Ғилем» нәшриәтендә «Ер һәм йыр улы» тигән китап донъя күрә. Авторҙар Раушания Ҡаҙаҡбаева, Бүләкбикә Ҡаҙаҡбаева. Йырсы, [[сәсән]], йыраусы Мөхәмәтйән Абдулла улы Ҡаҙаҡбаевтың 90 йәшлек юбилейына арнала. Китапта Мөхәмәтйән Абдулла улы Ҡаҙаҡбаевтың автобиографияһы бәйән ителә. Уның ҡатмарлы һәм фәһемле тормош юлын сағылдырған хәтирәләре тасуирлана. Ҡаҙаҡбаев Мөхәмәтйән Абдулла улының репертуарындағы халыҡ йырҙары, мөнәжәттәр, [[таҡмаҡ]]тар, көнсығыш шиғриәтенән әҫәрҙәр бәйән ителә. Ил ағаһы хаҡында төрлө йылдарҙа донъя күргән мәҡәләләр, документтар, фотографиялар килтерелә. Шулай уҡ, китапта Мөхәмәтйән Абдулла улының ижады тураһында [[Ғәзим Шафиҡов]]тың, [[Ҡәҙим Аралбай]]ҙың, [[Рәшит Шәкүр]]ҙең, [[Юлай Ғәйнетдинов]]тың уй-фекерҙәре урын алған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [[Бураҡаев Илгизәр Диҡҡәт улы|Бураҡаев И. Д]]., [[Бураҡаева Мәрйәм Сабирйән ҡыҙы|Бураҡаева М. С]]., ''Юлмөхәмәтов М. Б.'' Башҡорт мәҙәниәте (Тормош һабаҡтары): 8 синыф өсөн дәреслек. — Өфө: Китап, 2004. — 192 бит.ISBN 5-295-03409-7 * ''Ҡаҙаҡбаева Р., Ҡаҙаҡбаева Б.'' [http://kitaptar.bashkort.org/files/%D0%99%D1%8B%D1%80%20%D2%BB%D3%99%D0%BC%20%D0%B5%D1%80%20%D1%83%D0%BB%D1%8B%20%D0%9C%D3%A9%D1%85%D3%99%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B9%D3%99%D0%BD%20%D2%A0%D0%B0%D2%99%D0%B0%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2.pdf Ер һәм йыр улы] — Өфө: Ғилем, Башҡ. энцикл., 2014. — 224 бит. — ISBN 978-5-88185-164-4 == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/7437-a-a-baev-m-kh-m-tj-n-abdulla-uly|автор=[[Юлай Ғәйнетдинов|Ғәйнетдинов Ю. И.]]}} * [http://www.ontrailer.com/s9kkIwKYbko Аҡмулла мөнәжәттәре. Мөхәмәтйән Ҡаҙаҡбаев] * [http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=2416 АТА БАЛАҺЫ] * [http://agidel-rb.ru/nomera/2014/122/yulaj-jnetdinov4.html Пәйғәмбәр затлы йырау] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Башҡорт сәсәндәре]] igl7jq3ma74xltcx9gfyrhs19t8pzjl 0 133507 1297382 1087926 2026-05-19T01:43:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297382 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Кәлимуллин}} '''Кәлимуллин Сәмиғулла Мәсифулла улы''' ([[25 август]] [[1914 йыл]] — [[19 сентябрь]] [[1989 йыл]]) — рәссам-сәхнә биҙәүсе. 1946—1974 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] рәссамы. 1954 йылдан [[СССР]]-ҙың Рәссамдар, 1947 йылдан — СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955). == Биографияһы == Сәмиғулла Мәсифулла улы Кәлимуллин 1914 йылдың 25 авгусында [[Өфө губернаһы]]ның [[Златоуст өйәҙе]] Баҡал ҡаҙна руднигы ҡасабаһында (хәҙер [[Силәбе өлкәһе]]нең Баҡал ҡалаһы) тыуған. 1940 йылда [[Өфө сәнғәт училищеһы]]н тамамлай һәм [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры|Баймаҡ колхоз-совхоз театры]]ның директоры була. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, фронтҡа китә. Кесе лейтенант булып запасҡа ҡайта<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1535720934/ Портал «Память народа»</ref>. 1946 йылдан 1974 йылға тиклем Өфөлә [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]нда рәссам булып эшләй. Театрҙа Сәмиғулла Кәлимуллин 30-ға яҡын спектаклде биҙәй, шул иҫәпкә [[Уильям Шекспир]]ҙың «Отелло» (1954), [[Лев Толстой]]ҙың «Тере мәйет» (1958); [[Әнғәм Атнабаев]]тың «Ул ҡайтты» (1960), [[Ибраһим Абдуллин]]дың «Онотолған ант» (1967); [[Зәйнәб Биишева]]ның «Нәҙер» (1974), [[Мостай Кәрим]]дең «Ҡыҙ урлау» (1958) әҫәрҙәренә ҡуйылған спектаклдәре лә инә. Рәссамдың эштәре Өфөлә [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]нда, [[Мәскәү]]ҙә А. А. Бахрушин исемендәге театр музейында һаҡлана. == Күргәҙмәләре == Сәмиғулла Мәсифулла улы 1938 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында (1955), [[Ленинград]]та БАССР мәҙәниәте көндәрендәге күргәҙмәләрҙә ҡатнаша (1969). [[Өфө]]ләге шәхси күргәҙмәләре (1964, 1973). == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.niv.ru/doc/theatre/encyclopedia/197.htm Театральная энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170318151809/http://www.niv.ru/doc/theatre/encyclopedia/197.htm |date=2017-03-18 }} * {{БЭ2013|index.php/8572}} * [http://www.shrb.ru/painting/kalimullin.htm Региональное отделение Всероссийской творческой общественной организации «Союз художников России» Республики Башкортостан] [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт академия драма театры]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Өфө губернаһында тыуғандар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Башҡортостан рәссамдары]] [[Категория:СССР рәссамдары]] [[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]] m3bqvwizrh3mr355e7jvhzvkw6pdvwz 0 150174 1297402 1277488 2026-05-19T06:07:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297402 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ликбез''' ('''халыҡ наҙанлығын бөтөрөү''') — [[Совет Рәсәйе]]ндә һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] массауи рәүештә уҡый-яҙа белмәгән өлкәндәрҙе уҡыуға һәм яҙыуға өйрәтеү. Күсмә мәғәнәлә — әҙерлекһеҙ аудиторияны ниндәй ҙә булһа фән, процесс йәки ваҡиғаның база төшөнсәләренә өйрәтеү. «Ликбез» төшөнсәһе Совет Рәсәйенең «ликвидация безграмотности» (наҙанлыҡты бөтөрөү) дәүләт программаһы исемен ҡыҫҡартып алыуҙан барлыҡҡа килә — уға РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының 1919 йылдың 26 декабрендәге «РСФСР-ҙа наҙанлыҡты бөтөрөү тураһында»ғы декреты нигеҙ һала. Декретҡа ярашлы, Совет Рәсәйендә 8 йәштән 50 йәшкә тиклемге уҡый-яҙа белмәгән барлыҡ халыҡ туған йәки урыҫ телдәрендә (теләк буйынса) белем алырға тейеш була. Мәғариф халыҡ комиссариатына белемле кешеләрҙе хеҙмәт йөкләмәһе иҫәбенә наҙандарҙы уҡытыуға йәлеп итеү хоҡуғы бирелә. Йәше уҙған уҡыусылар өсөн мәктәптәр, балалар йорттары, колониялар һәм Главсоцвос системаһына ингән башҡа учреждениелар ҡарамағындағы мәктәптәр ойошторола. == Тарихы == [[Файл:Неграмотный_—_тот_же_слепой._Всюду_его_ждут_неудачи_и_несчастья.jpg|мини|Алексей Радаков плакаты, 1920 йыл]] [[Файл:KruglikovaLikbez.jpg|мини|Елизавета Кругликова плакаты, 1923 йыл]] Индустриаль үҫеш юлына баҫҡан ил өсөн [[XIX быуат]] [[Уҡый-яҙа белеү|аҙағына]] [[Рәсәй империяһы]] халҡының [[Уҡый-яҙа белеү|грамоталылыҡ кимәле]] бик түбән була. [[XX быуат]] башына бөтә ил буйынса грамоталылыҡ кимәлен билдәләү өсөн Рәсәй һәм сит ил ғалимдары таныуын яулаған 1897 йылғы мәғлүмәттәр алына: бөтәһе — 21,1 %, шул иҫәптән 29,3 % ир-ат һәм 13,1 % ҡатын-ҡыҙ, грамоталы тип ҡабул ителә<ref name="Kahan1989">{{статья |автор = Kahan, Arcadius |заглавие = Russian economic history: the nineteenth century |ссылка = https://books.google.com/books?id=lpIFmw6d_acC&lpg=PA186&dq=literacy%20Rates%20Russia&pg=PA186#v=onepage&q=literacy%20Rates%20Russia&f=false |издание = University of Chicago Press |год = 1989 |страницы = 244}}</ref>. Себер буйынса грамоталылыҡ кимәле — 12 % (9 йәшкә тиклемге балаларҙан тыш — 16 %), Урта Азия буйынса — 5 — 6 % тәшкил итә<ref name="БЕ9А">{{ВТ-ЭСБЕ|Грамотность|Рубакин Н.}}</ref>. Артабанғы йылдарҙа (1914 йылға тиклем) грамоталылыҡ кимәле арта барһа ла, «һуғыштарҙан һуң уның кимәле түбәнәйә»<ref name="БЕ9А">{{ВТ-ЭСБЕ|Грамотность|Рубакин Н.}}</ref>. Өс һуғыш йылынан һуң, 1917 йылдың башына, илдең күпселек өлөшө наҙан булып ҡала, бигерәк тә Урта Азия халҡы. Өҫтәмә рәүештә көнбайыш губерналарҙың баҫтырылып алыныуы һәм уларҙың кире Рәсәй составына ҡайтарылмауы статистиканы насарайта, сөнки был губерналарҙа грамоталылыҡ кимәле сағыштырмаса юғары була. 1914—1917 йылдарҙағы уҡый-яҙа белгән халыҡтың һаны төрлөсә баһалана. Йыш ҡына Рәсәй империяһында 1914 йылға ҡарата грамоталылыҡ кимәле бөтә халыҡтың 30 процентына тура килә, тип баһалана<ref>Уткин А. И. [http://militera.lib.ru/h/utkin2/01.html «Первая мировая война»] — М.: Алгоритм, 2001. С. 19-20</ref><ref>Фатех Вергасов [http://www.pseudology.org/information/Russia_and_West/prim.htm «Россия и Запад. Формирование внешнеполитических стереотипов в сознании российского общества первой половины XX века.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191019203827/http://www.pseudology.org/information/Russia_and_West/prim.htm |date=2019-10-19 }} — М., 1998. С. 310.</ref><ref name="УровеньЖизни">{{cite web |url = http://scepsis.ru/library/id_2163.html |title = Уровень жизни населения в России в конце XIX — начале XX века |author = Ерофеев Н. |date = |work = |publisher = |accessdate = 2011-04-25 |lang = |archiveurl = https://www.webcitation.org/616CFyGwT?url=http://scepsis.ru/library/id_2163.html |archivedate = 2011-08-21 |deadlink = no }}</ref>. Ҡайһы бер көнбайыш ғалимдары фекеренсә, Рәсәйҙәге грамоталылыҡ кимәле 35-38 % тәшкил итә<ref>Мельянцев В. А. [http://www.iaas.msu.ru/pub_on/vamel/russ.htm «Россия за три века: экономический рост в контексте мирового развития»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111142107/http://www.iaas.msu.ru/pub_on/vamel/russ.htm |date=2012-01-11 }}</ref>. Шулай уҡ 1914 йылға ҡарата халыҡтың 45 % уҡый-яҙа белгән тигән баһалауҙар ҙа бар<ref>Вернадский У. Г. Русская история М.: АГРАФ 1997 С. 245</ref>. Элекке мәғариф министры П. Н. Игнатьев үҙенең мәҡәләһендә, Рәсәй халҡының 56 % (1916 йылға ҡарата) уҡый-яҙа белә, тип белдерә<ref>[https://archive.org/details/russiausuracompl001461mbp Russia. USSR. Complete handbook.] 1933. P. 663.</ref>. === Ойоштороу нигеҙҙәре === [[1920 йыл]]да [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы|Халыҡ Комиссарҙары Советы]] наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһын булдырыу тураһында декрет ҡабул итә, уның ҡарарҙары мотлаҡ үтәлергә тейеш була. Комиссия [[1919 йыл]]да наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса ҡабул ителгән декретты үтәү өсөн булдырыла һәм 1920—1930-сы йылдарҙа уҡый-яҙа белмәгән һәм аҙ белемлеләрҙең уҡыуы менән етәкселек итә. Комиссия эштәре менән мәғариф халыҡ комиссары Анатолий Луначарский етәкселек итә. Уҡыу программаһы уҡытыусыларҙың һәм башҡа педагогик хеҙмәткәрҙәрҙең киң ойошҡанлы әҙерлеген талап итә. 1920 йылдың яҙына ВЧК органдары тарафынан ғына 26 губернала наҙанлыҡты бөтөрөүсе уҡытыусылар курсы ойошторола. Наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса 1 Бөтә Рәсәй съезы (1922) башта сәнәғәт предприятиелар һәм совхоздар эшселәрен, профсоюз ағзаларын һәм 18-30 йәштәге башҡа хеҙмәтсәндәрҙе уҡыу-яҙыуға өйрәтеү кәрәклеген таный. Ликпункттарҙа уҡытыу 7 ай эсендә үткәрелергә тейеш (аҙнаһына 6-8 сәғәт). [[1923 йыл]]дың 14 авгусында РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советының «Наҙанлыҡты бөтөрөү тураһында» декреты сыға, әлеге декрет 26 декабрҙәге декретты тулыландыра һәм 1072 инструктив мәктәбен (574 ликпункт һәм 498 мәктәп) билдәләй. 1923 йылдың көҙөндә Бөтә Рәсәй ирекле «Долой наҙанлыҡ» йәмғиәте ойошторола. Наҙанлыҡ менән көрәшеү сиктәрендәге социаль контингенттар араһында иң эреһе — [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғыштарында]] туғандарын ғына түгел, йәшәү урынын юғалтҡан ҡарауһыҙ ҡалған балалар. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙа]] [[1921 йыл]]да уларҙың һаны 4,5 миллион тәшкил итә<ref>Рожков А. Ю. Борьба с беспризорностью в первое советское десятилетие // [[Вопросы истории]], 2000. № 11. С. 134.</ref>, ә тотош СССР буйынса [[1922 йыл]]да — 7 миллионға тиклем<ref name="МСЭ">[http://wiki.laser.ru/index.php/Беспризорность «Беспризорность»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220717073803/http://wiki.laser.ru/index.php/%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C |date=2022-07-17 }} // [[Малая советская энциклопедия]] 1931 г. — В «Истории России» под ред. А. Б. Зубова (стр. 928) приводится цифра в 9 миллионов, не подтверждённая ссылками на исследования и не коррелирующая с известными данными об общей численности соответствующей возрастной группы в составе населения страны</ref>. 1921 йылдың 21 ғинуарында «ВЦИК балалар комиссияһы» (балаларҙың тормошон яҡшыртыу буйынса комиссия) булдырыла, уның етәксеһе итеп Феликс Дзержинский тәғәйенләнә. Торлаҡ менән тәьмин итеүҙән тыш, '''балаларҙың ҡарауһыҙлығына ҡаршы көрәш''' барышында грамотаға өйрәтеү — төп сараларҙың береһе була. Мәғариф халыҡ комиссариатынан башҡа был мәсьәлә менән йәмәғәт ойошмалары шөғөлләнә, шул иҫәптән «В. И. Ленин исемендәге ҡарауһыҙ балаларға ярҙам күрһәтеү фонды». [[1925 йыл]]да [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] «Балалар дуҫтары» йәмәғәт ойошмаһы ойошторола<ref>Общество «Друзья Детей» // [[Бурят-Монгольская правда]]. № 261 (653) 13 ноября 1925 года. Стр. 6</ref>. [[1928 йыл]]дың башына инде бөтә Советтар Союзы буйынса 300 мең самаһы ҡарауһыҙ бала иҫәпкә алына<ref name="МСЭ" />. Тап ҡарауһыҙлыҡҡа һәм наҙанлыҡҡа ҡаршы көрәш барышында «Педагогик поэма» романы авторы, күренекле совет педагогы А. С. Макаренконың таланты асыла. === Ликпункттар һәм мәктәптәр === [[Файл:LikbezCheboksary.jpg|мини|Наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса дәрестәр, Чебоксар, 1930 йыл.]] [[Файл:LikbezShorkasy.jpg|мини|Чебоксар районы Шоркасы ауылы халҡын уҡыу-яҙыуға өйрәтеү, 1930 йыл.]] 15-тән ашыу наҙандар иҫәптә булған һәр бер тораҡ пунктында мәктәп (ликпункт) асыла. Бындай мәктәптә уҡыу срогы 3-4 ай тәшкил итә. Уҡыу программаһына уҡыу, яҙыу, иҫәп инә. 1920 йылдар башында ликпункттарҙағы дәрестәрҙең маҡсаттары аныҡлана: уҡыусылар асыҡ баҫма һәм яҙма шрифтарҙы уҡып өйрәнергә; көндәлек тормошта һәм хеҙмәт эштәрендә кәрәкле ҡыҫҡа яҙма яһарға; уҡырға һәм бөтөн һәм кәсер һандарҙы, проценттарҙы яҙып алырға, диаграммаларҙы һәм схемаларҙы аңлау; уҡыусыларға совет дәүләте төҙөлөшөнөң төп мәсьәләләре аңлатыла. Өлкәндәр өсөн эш хаҡын һаҡлау шарты менән эш көнөнөң оҙайлығы кәметелә, ликпункттарҙы беренсе сиратта уҡыу әсбаптары, яҙма кәрәк-яраҡтары менән тәьмин итеү ҡарала. === Уҡытыу-методик базаһы === 1920—1924 йылдарҙа өлкәндәр өсөн Д. Элькин, Н. Богуславская, А. Курская авторлығында тәүге совет әлифбаһының ике баҫмаһы сыға (2-се баҫмаһы — «Долой наҙанлыҡ» исеме аҫтында — «Беҙ — ҡол түгел, ҡолдар — өнһөҙ» («Мы — не рабы, рабы — немы») киң билдәле булып киткән фразаны үҙ эсенә ала, шулай уҡ В. Я. Брюсовтың һәм Н. А. Некрасовтың шиғырҙары индерелә). Шул уҡ йылдарҙа В. В. Смушковтың «Өлкәндәр өсөн эшсе-крәҫтиән әлифбаһы», Е. Я. Голанттың "Эшселәр өсөн әлифба "барлыҡҡа килә. Әсбаптарҙың бер өлөшө сит илдә, республика валюта фондынан түләнеп, баҫтырыла. Ололар өсөн украин, белорус, ҡырғыҙ, татар, сыуаш, үзбәк (бөтәһе яҡынса 40) телдәрҙә әлифбаларҙың һәм башҡа башланғыс әсбаптарҙың нәшер ителеүе ойошторола. Уҡыу-яҙыуға өйрәтеү һәр ваҡытта пропаганда менән оҙатыла килә. [[Екатерина II]] хакимлығы осоронда күп кенә кеше «ҡара халыҡҡа белем бирергә кәрәкмәй», тип һанаған саҡта, үтә зирәк шәхестәр (мәҫәлән, Клин дворянлығы депутаты Петр Орлов), грамотаға өйрәтергә кәрәк тип ныҡышҡан, сөнки <blockquote>крәҫтиәндәр, ни өсөн Аллаһҡа, батшаға, Ватанға һәм закон буйынса үҙенең алпауытына бурыслы икәндәрен белем аша үҙаллы төшөнһөндәр, тип белдергән<ref name="БЕ9А" />.</blockquote> Шуға күрә 1925/26 уҡыу йылғы ликбез программаларына мотлаҡ рәүештә сәйәси грамота курсы индерелеүендә иҫ киткес бер нәмә лә юҡ: [[Идеология|идеологик]] көрәштең, шул иҫәптән, партия эсендә, иң ҡыҙған мәле була. === Ликбез ҡыйынлыҡтары һәм уның һөҙөмтәләре === 1917—1927 йылдарҙа бөтәһе яҡынса 10 миллион өлкәндәр грамотаға өйрәтелә, шул иҫәптән РСФСР-ҙа — 5,5 миллион кеше. Старт кимәле бик түбән була. Атап әйткәндә,1920 йылдың 1 ноябрендәге халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса (мәғариф буйынса 1920 йылғы тикшеренеүҙәр)<ref>Статистика идаралығында хеҙмәт, 12 т., вып. 1, М, 1922, (11-12 стр.)</ref>, мәктәптәрҙә барыһы 7,3 миллион тирәһе уҡыусы белем ала (беренсе баҫҡыс мәктәтәрендә — 6 860 328, икенсе баҫҡыс мәктәптәрендә — 399 825 бала), өҫтәүенә, Совет Рәсәйенең Европа өлөшөндә 8-12 йәштәге балалар араһынан мәктәпкәуларҙың 59 % йөрөй (12 йәштән өлкәнерәктәрҙең һаны унан да түбәнерәк). НЭП (яңы иҡтисад сәйәсәте) осоронда наҙанлыҡтыҡты кәметеү темптары теләгән темптарҙан күпкә ҡалыша. Шәхси секторҙа мәшғүл булған өлкән кешеләрҙең уҡыуҙы эш менән берлектә алып барыу мөмкинлеген биргән социаль гарантиялары булмай. Дөйөм алғанда, СССР 1926 йылдың башына грамоталылыҡ кимәле буйынса Европа илдәре араһында, Турция һәм Португалия кеүек илдәрҙән ҡалышып, 19-сы урын биләй. Ҡала һәм ауыл халҡы грамоталылығы кимәле араһында айырмалылыҡтар байтаҡ була (1926 йылда — 80,9 һәм 50,6 % ярашлы рәүешендә), ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында (ҡала — 88,6 һәм 73,9 %, ауыл — 67,3 һәм 35,4 %). 1928 йылда ВЛКСМ башланғысы буйынса мәҙәни поход (культпоход) башлана. Уның терәк үҙәктәре булып йәмәғәт көсө менән наҙанлыҡты бөтөрөү темптары яҡшы ойошторолған [[Мәскәү]], [[Һарытау]], [[Воронеж]] һәм [[Һамар]] ҡалалары тора. 1930 йылдың уртаһында культармеецтарҙың һаны 1 миллионға етә, ә мәктәп уҡыусылары һаны (иҫәпкә алынған мәктәптәрҙә генә) — 10 миллионға барып етә. 1930 йылғы дөйөм башланғыс белем алыуҙы индереү грамоталыҡты йәйелдереү гарантияларын барлыҡҡа килтерә. Наҙанлыҡты бөтөрөү хәҙер урындағы ауыл советтары янындағы секцияларға йөкмәтелә. Бер үк ваҡытта 330 уҡытыу дәрестәренә (10 ай — ҡалала һәм 7 ай — ауылда) тәғәйенләнгән уҡытыу программалары ҡабаттан ҡарала. Аҙ грамоталылыҡ менән көрәш көнүҙәк мәсьәлһе һанала. 1936 йылға ҡарата 40 миллионға яҡы кеше уҡыу-яҙыуға өйрәтелә. 1933—1937 йылдарҙа иҫәпкә алынған мәктәптәрҙә генә 20 миллиондан ашыу кеше белем ала. 1939 йылғы иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса, 16 йәштән 50 йәшкә тиклемге кешеләрҙең грамоталылығы 90 % яҡынлаша. 1940-сы йылдар башына наҙанлыҡ кимәле [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] күпселек райондарында ҡот осҡос булыуҙан туҡтай. == Мәҙәниәттә == «Ликбез» исеме менән Барнаулда 1991 йылдан баҫылып килгән әҙәби альманах йөрөтөлә<ref>[http://www.lik-bez.ru/ Ликбез - литературный альманах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140321024043/http://www.lik-bez.ru/ |date=2014-03-21 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Наҙанлыҡ * [[Уҡый-яҙа белеү]] * Советизм * Наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса Бөтә Украин ғәҙәттән тыш комиссияһы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Богданов И. М. Грамотность и образование в дореволюционной России и в СССР. – М., 1964; * Куманев В. А. Революция и просвещение масс. – М., 1973; * Ликвидация безграмотности // [[Российская педагогическая энциклопедия]] в двух томах / Глав. редактор В. В. Давыдов. Т. 1. – М.: [[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]], 1993 * Фрид Л. С. Очерки по истории развития политико-просветительной работы в РСФСР (1917—1929). – Л., 1941; * Штамм С. И. Управление народным образованием в СССР. (1917—1936). – М., 1985. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20070806233938/http://museum.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=13047&ob_no=13401 Ликвидация неграмотности] * Давыдова Н. [https://web.archive.org/web/20101117053448/http://izvestia.ru/obshestvo/article3135657/ «Неучёных — тьма.] // [[Известия]], 23.11.2009 * [http://www.echo.msk.ru/programs/museum/639029-echo/ «Государственный Исторический музей. Выставка „Поход за культурой“ — к 90-летию СНК РСФСР „О ликвидации безграмотности среди населения РСФСР“»] // [[Эхо Москвы]], 05.12.2009 [[Категория:Рәсәй тарихы 1917—1991]] [[Категория:СССР-ҙа мәғариф]] hdv0b40yfw2rr70huflcriazr8kz0wo 0 150755 1297334 886527 2026-05-18T16:14:28Z HerrAdams 47844 ([[c:GR|GR]]) [[File:Bernried, M. Wening.jpg]] → [[File:Wening M225c Bernried, Kloster.jpg]] bessere Auflösung 1297334 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бернрид монастыры''' (''нем.''Kloster Bernried) — Аугсбург епархияһына ҡараған Бернрид-ам-Штарнбергер-Зе (Үрге Бавария) [[бавария]] коммунаһында урынлашҡан элекке ирҙәр Августин монастыры; урын Изге Мартинға арналған {{comment|даими|регулярные}} канониктар төйәгенә 1121 йылда нигеҙ һалынған булған; Баварияла секуляризация барышында — 1803 йылда таратылған; 1949 йылда биналар комплексы тағы монастырға әйләнгән — унда монахиня-бенедиктинкалар йәшәгән. == Тарихы һәм тасуирламаһы == Изге Мартинға арналған һәм хәҙерге заман Бернрид-ам-Штарнбергер-Зе коммунаһы биләмәһендә урынлашҡан даими каноник-августиндарҙың төйәгенә граф Отто фон Валли һәм уның ҡатыны Адельгейда 1121 йылда нигеҙ һалған<ref>{{Книга|автор=Walburga Scherbaum|год=2011|isbn=9783110252118|страниц=520|издательство=Walter de Gruyter|заглавие=Die Bistümer der Kirchenprovinz Mainz. Das Bistum Augsburg|ссылка=https://books.google.ru/books?id=sErnF1vz_TAC&pg=PA51&dq=Kloster+Bernried+1121&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwimrb-oqoLiAhWwxcQBHSbnALUQ6AEIPjAD#v=onepage&q=Kloster%20Bernried%201121&f=false|ответственный=|издание=|место=|страницы=51, 167|isbn2=|том=3. Das Augustinerchorherrenstift Bernried}}</ref>. Беренсе монахтарҙың Диссендан килеүе ихтимал — община башлығы итеп улар Лех йылғаһы төбәгендә тыуған аҡ руханиҙар вәкиле Сигеботты һайлаған. Беренсе {{comment|ирҙәр монастыры башлығы|настоятель}} Герлука исемле {{comment|дәрүиш ҡатын-ҡыҙ|отшельница}} тирәләй тупланған руханиҙарҙың «реформаторҙар» даирәһенә ҡараған: ҙур булмаған хәрәкәт, тәү сиратта, ул осорҙа киң таралған монастырь вазифаларын һәм рухани сандарын һатып алыу тәжрибәһенә ҡаршы сыҡҡан һәм руханиҙар өсөн "тел тейҙермәҫлек йәшәү рәүеше"н эҙләгән. 1121 йылда уҡ Герлука үҙе Бернридҡа ҡасырға мәжбүр булған: бында ул [[Регенсбург]]тан килгән рухани Павел (Пауль) һәм уның уҡыусыһы Гебхард менән танышҡан. Тарихҡа «Павел Бернридинский» булараҡ ингән Павел көньяҡ Германияла барған сиркәү реформаһының билдәле идея рухландырыусыһы һәм [[Биография|биографтарының]] береһе булған. Тиҙҙән ул папа Григорий VII биографияһы өсөн сығанаҡтар йыйыу маҡсатында [[Рим|Римгә]] сығып киткән. 1122 йылда ул папа яҡлауы хоҡуғы өҫтөнлөгөн ала: һөҙөмтәлә Бернрид папа тәхетенә туранан-тура буйһондоролған һәм Аугсбург епискобына буйһонмаған. 1202 йылға монастырҙа алты каноник, ике дьякон һәм поддиакон, шулай уҡ — өс монах йәшәгән. [[Файл:Wening M225c Bernried, Kloster.jpg|слева|мини|250x250пкс|Яҡынса 1700 йылда монастырь биналары комплексы]] Монастырҙың урта быуаттар тарихы уның архивтарын юҡ иткән бер нисә янғын менән бәйле фрагментар характерлы мәғлүмәткә эйә. Әммә билдәле 1382 йылда пробст Ульрих Заллер дәүерендә Бернрид халҡы өсөн Успения Дева Марияға арналған айырым мәхәллә сиркәүе төҙөлгән. [[Утыҙ йыллыҡ һуғыш]] тирә-яҡ ерҙәрҙең бөлгөнлөккә төшөүе һәм [[Испания|испан]] һалдаттарының фатирға төшөүе арҡаһында монастырға ҙур зыян килтергән. Шунан һуң — курфюрст Фердинанд Марияның һәм бер нисә дворяндың аҡса ярҙамы менән — монастырь башлығы Иоһанн Ридл (1638—1675) монастырҙы һәм сиркәүҙе яңынан төҙөгән: төҙөлөшкә ҙур өлөш индергәне өсөн, ул монастырға икенсе нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә. Аҙаҡ Мансуета Реша (1723—1741) етәкселегендә бөтә йорттар ҙа тергеҙелгән һәм яңы күтәрелеш башланған. 1803 йылда секуляризация барышында монастырь таратылған. 1810 йылда граф Арко монастырҙың бөтә элекке милеген һатып алған; 1852 йылда Август Фрейхерр фон Вендланд биналарҙы һәм ерҙе һатып алған: ул монастырь комплексының көнсығыш һәм көнбайыш өлөшөн емергән, ә көньяҡ ҡанатын неоренессанс {{comment|замогы|һарайы}} итеп үҙгәртеп ҡорған. Германияла власҡа национал-социалистар килгәс һәм [[Икенсе донъя һуғышы]] башланғандан һуң, 1941 йылда, Өсөнсө Рейх эске эштәр министрлығы эргәһендәге паркы менән бергә замокты һатып ала. 1942 йылда ортопедия клиникаһы, хәрби хәрәкәттәрҙән ҡасып, [[Мюнхен|Мюнхенға]] Бернрид замогына күскән һәм 1948 йылға тиклем шунда ҡалған. 1949 йылда элегерәк секуляризацияланған августин монастыры, бенедикт ҡатын-ҡыҙ монахиня-миссионерҙары яҡындағы Тутциндан комплекс һатып алғанлыҡтан һәм унда тиҙҙән артабанғы йылдарҙа ҡатын-ҡыҙҙар мәғарифы үҙәге булып торған мәктәп-интернат асҡанлыҡтан, яңынан эшләй башлаған 1953 йылдан 1995 йылға саҡлы Бернрид монастырында буласаҡ монахинялар новициат үткән. 1972 йылда мәктәп ташланған, ә элекке монастырь биналары комплексы өлкәндәр өсөн белем биреү үҙәге тип үҙгәртелгән. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Бирклинген монастыры * Буксһайм монастыры * Пиленһофен монастыры * Бойерберг монастыры == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * Scherbaum, Walburga: Das Augustinerchorherrenstift Bernried. Studien zur Stiftentwicklung und zu Problemen sozialen, wirtschaftlichen und kulturellen Lebens in einer geistlichen Hofmark (Miscellanea Bavarica Monacensia, Bd. 168), München 1997. * Backmund, Norbert: Die Chorherrenorden und ihre Stifte in Bayern. Augustinerchorherren, Prämonstratenser, Chorherren v. Hl. Geist, Antoniter. Mit einem Beitrag von Adalbert Mischlewski: Die Niederlassungen des Antoniterordens in Bayern, Passau 1966, S. 62-64. * Götz, Ernst u. a. (Bearb.): Georg Dehio, Handbuch der deutschen Kunstdenkmäler, Bayern IV: München und Oberbayern, München 1990, S. 128. * Altmann, Petra: Kloster Bernried, in: Atem holen im Kloster (Mit einem Vorwort von Odilo Lechner), Augsburg, 2011, S. 18-20. * Scherbaum, Walburga (Bearb.): Das Augustinerchorherrenstift Bernried (Germania sacra, 3. Folge, Bd. 3), München 2011. == Һылтанмалар == * {{cite web|url=http://www.hdbg.eu/kloster/index.php/detail/geschichte?id=KS0058|title=Bernried – ein Zentrum der Klerusreform im 12. Jahrhundert|website=hdbg.eu|author=Christine Riedl-Valder|publisher=[[Дом баварской истории|Haus der Bayerischen Geschichte]]|lang=de|accessdate=2019-04-22}} {{ВС}} [[Категория:XII быуатта нигеҙ һалынған монастырҙар]] [[Категория:Бавария монастырҙары]] [[Категория:Германияның августин монастырҙары]] [[Категория:Германияның бенедиктинлы монастырҙары]] [[Категория:Эшләмәгән монастырҙар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] e2cbiom60dkihhjlve7s5jjhko2wz7f 0 158130 1297447 1152835 2026-05-19T11:02:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297447 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Светлана Сергеевна Маркина''' ([[3 сентябрь]] [[1936 йыл]] — [[10 ғинуар]] [[2020 йыл]], [[Мәскәү]]) — СССР һәм Рәсәй табибы һәм ғалим-эпидемиологы. 1963—2016 йылдарҙа Роспотребнадзорҙың Г. Н. Габричесвкий исемендәге Мәскәү эпидемиология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институты лабораторияһының төп ғилми хеҙмәткәре, фәнни баҫмалар авторы (1969—2017) һәм уйлап табыусыһы (1990), Мәскәү ҡала Советы депутаты<ref name="ob">Памяти Светланы Сергеевны Маркиной. {{М.}}: ФБУН МНИИЭМ им. Г. Н. Габричевского Роспотребнадзора, 2020. 5 c.</ref>. == Биографияһы == [[Файл:1939-Markin-Bolshevo-35x35.jpg|мини|Болшевола дачала, 1939]] [[Файл:1941-1-may-MarkinS-ChistyPrudy.jpg|мини| Чистопрудный бульвары, ата-әсәләре менән ,1 май, 1941 йыл]] 1936 йылдың 3 сентябрендә [[Мәскәү]] янында 1942 йылдың февралендәге һөжүм ваҡытында вафат булған рәссам Сергей Маркин ғаиләһендә Мәскәүҙә тыуған<ref>''[[Ройтенберг, Ольга Осиповна|Ройтенберг О. О.]]'' Маркин Сергей Иванович (1903—1942) // Неужели кто-то вспомнил, что мы были… : Из истории художественной жизни. 1925—1935. М.: Галарт, 2008. С. 390—395 с.</ref>. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында Үзбәк ССР-ында эвакуацияла була. Бала сағында Чистопрудный бульварындағы 19-сы йортта йәшәй. 1959 йылда 1-се Мәскәү медицина институтын тамамлай, табип-эпидемиолог булып эшләй башлай. 1963 йылда Мәскәү эпидемиология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институтына эшкә күсә, унда 53 йыл эшләй. Практик эше тәжрибәһе уға дифтерия осраҡтарын асыҡлауға һәм профилактик һәм эпидемияға ҡаршы саралар эшләүгә ярҙам итә. СССР-ҙың бөтә төбәктәре буйлап эпидемияларҙы өйрәнеү өсөн йыш ҡына командировкаларға сыға. Үҙе анализдар үткәргән ваҡытта осраҡлы дифтерия йоҡтора. С. С. Маркина СССР-ҙа дифтерияның эпидемиологик күҙәтеү системаһын эшләй. Был система арҡаһында һәм ғалимдарҙың һәм төрлө һөнәрле практик табиптарҙың тырышлыҡтарын берләштереү арҡаһында 1993—1996 йылдарҙа Рәсәйҙә дифтерия эпидемияһы бөтөрөлә<ref>''Жилина Н. Я., Максимова Н. М., Маркина С. С., Котова Е.'' Заболеваемость дифтерий в России в 1993—1995 гг. // Эпидемиология и инфекционные болезни. 1997. № 4. С. 8-10.</ref><ref>''Максимова Н. М., Маркина С. С., Корженкова М. П., Платонова Т. В.'' Дифтерия у детей в России в 90-е годы // Российский педиатрический журнал. 2000. № 2. С. 31-35.</ref><ref>''Vitek C. R., Brisgalov S. P., Markina S. S., et al.'' Epidemiology of epidemic diphtheria in three regions, Russia, 1994—1996 // European Journal of Epidemiology. 1999. Vol. 15. N 1. P. 75-83.</ref>. Маркина ҡатнашлығында дифтерияға ҡаршы вакцина һәм профилактика камиллаштырыла, был инфекцияға ҡаршы прививканың балаларға ғына түгел, шулай уҡ ололарға кәрәклеге лә иҫбатлана<ref name="ob">Памяти Светланы Сергеевны Маркиной. {{М.}}: ФБУН МНИИЭМ им. Г. Н. Габричевского Роспотребнадзора, 2020. 5 c.</ref>. 1960—1970 йылдарҙа С. С. Маркина дифтерия бактерияларының яңы фаготипиклаштырыу ысулын эшләй (Бактериофагтар ҡулланып), ул дифтерия ҡуҙғытҡыстары варианттарын бер-береһенән айырырға мөмкинлек бирә, был эпидемиологик тикшеренеүҙәрҙә уңышлы ҡулланыла. 1971 йылда уның кандидатлыҡ диссертацияһының темаһы булып «Метод фаготипирования токсигенных коринебактерий дифтерии типа gravis и его применение в эпидемиологии дифтерийной инфекции» темаһы тора. Был инфекция ҡуҙғытҡыстарының төрлө варианттарының кешенән кешегә тапшырылыуы тураһында мәғлүмәтте асыҡларға мөмкинлек бирә, бының нигеҙендә төрлө территорияларҙа эпидемиологик сылбыр тураһында аныҡ фекер йөрөтөргә мөмкин була<ref>''Маркина С. С., Крылова М. Д., Шапошников А. А. и др.'' Использование метода фаготипирования для расшифровки групповых дифтерий в закрытых коллективах для взрослых // Журнал микробиологии, эпидемиологии и иммунобиологии. 1974. № 1. С. 139—140.</ref>. Был ысул инфекция сығанаҡтарын һәм уның таралыу юлдарын билдәләү өсөн ҡулланыла<ref>''Крылова М. Д., Мнушкина М. А., Маркина С. С., Солодовникова А. В.'' Применение корицин-теста и фаготипирования для генетического маркирования коринебактерий, относимых к C. diphtheriae типа gravis // Журнал микробиологии, эпидемиологии и иммунобиологии. 1975. № 7. С. 30-33.</ref>. 1990 йылда «Способ индикации токсигенных коринебактерий дифтерии» патентына авторҙаш була<ref>[https://yandex.ru/patents/doc/SU1616991A1_19901230 Способ индикации токсигенных коринебактерий дифтерии]. Авторское свидетельство SU 1 616 991, [http://patents.su/3-1616991-sposob-indikacii-toksigennykh-korinebakterijj-difterii.html Документы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200406201022/http://patents.su/3-1616991-sposob-indikacii-toksigennykh-korinebakterijj-difterii.html |date=2020-04-06 }}, 1990</ref>. Эпидемиологик осраҡтың анализына ул әҙерләгән ҡарашты молекуляр эпидемиологияның өлгөһө тип иҫәпләргә була, ул Рәсәйҙә 1980—1990 йылдарҙа үҫешә башлай һәм хәҙерге ваҡытта ла интенсив үҫешә<ref>''Максимова Н. М., Якимова Т. Н., Маркина С. С. и др.'' Дифтерия в России в 21 веке // Эпидемиология и Вакцинопрофилактика. 2017. Т. 16. № 5. С. 4-15.</ref>. 2020 йылда 10 ғинуарында Мәскәүҙә вафат була<ref name="ob">Памяти Светланы Сергеевны Маркиной. {{М.}}: ФБУН МНИИЭМ им. Г. Н. Габричевского Роспотребнадзора, 2020. 5 c.</ref>. == Ғаиләһе == [[Файл:1940-MarkinSI_MSS.jpg|мини|Атаһы менән 1941 йылдың 18 октябрендә]] * Атаһы — Маркин Сергей Иванович (1903—1942), Мәскәү рәссамдар союзы рәссамы һәм театр биҙәүсеһе. * Әсәһе — Мария Семеновна (1908—1994), ғалим-химик, инженер С. С. Ильиндың ҡыҙы (1881—1965). Ире — Чернов Андрей Андреевич (1941—2020), ғалим-геофизик. == Ойошмаларҙа ағзалығы == * [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] * Моссовет == Библиографияһы == С. С. Маркинаның тикшеренеүҙәре һәм практик эштәре төп ғилми баҫмаларҙа һәм үҙе ҡатнашҡан конференция материалдарында сағылдырыла: * ''Крылова М. Д., Маркина С. С., Казьмина Ю.Г, Бочкова В. А. и др.'' Сравнительное изучение схем фаготипирования дифтерийных бактерий // Журнал микробиологии, эпидемиологии и иммунобиологии 1969. Т. 49. № 5. С. 21-25. * ''Маркина С. С., Крылова М. Д., Шапошников А. А. и др.'' Использование метода фаготипирования для расшифровки групповых дифтерий в закрытых коллективах для взрослых // Журнал микробиологии, эпидемиологии и иммунобиологии. 1974. № 1. С. 139—140. * ''Крылова М. Д., Мнушкина М. А., Маркина С. С., Солодовникова А. В.'' Применение корицин-теста и фаготипирования для генетического маркирования коринебактерий, относимых к C. diphtheriae типа gravis // Журнал микробиологии, эпидемиологии и иммунобиологии. 1975. № 7. С. 30-33. * ''Черкасова В. В., Сухорукова Н. Л., Маркина С. С.'' Биологические свойства коринебактерий дифтерии, циркулирующих в детском коллективе // Проблемы эпидемиологии и клиники инфекционных болезней. М., 1975. С. 49-53. * ''Маркина С. С., Фаворова Л. А., Солодовникова А. В. и др. Эпидемиологическое значение распространенности коринефагов в разных коллективах // Журнал микробиологии, эпидемиологии и иммунобиологии. 1978. № 7. С. 52-56.'' * ''Сухорукова Н. Л., Гимпелевич С. Д., Фаворова Л. А., Маркина С. С., Черкасова В. В. Итоги проведения эпидемиологического надзора за дифтерией на 21 территории РСФСР // Журнал микробиологии, эпидемиологии и иммунобиологии. 1983. № 11. С. 95-99.'' * ''Сухорукова Н. Л., Тымчаковская И. М., Гимпелевич С. Д., Маркина С. С.'' Эпидемиология дифтерии в РСФСР в условиях многолетней массовой иммунизации // Там же. № 9. С. 94-99. * ''Сухорукова Н. Л., Корженкова М. П., Максимова Н. М., Маркина С. С. и др.'' Использование метода количественного определения дифтерийного антитоксина (по Йенсену) для уточнения диагноза дифтерии // Эпидемиология, микробиология и профилактика капельных инфекций. М.: МНИИЭМ, 1983. С. 20-27. * ''Шмелёва Е. А. Кондрашина Н. Н., Берестенъ С. Ф., Маркина С. С. и др.'' Особенности серологического антибактериального ответа у больных дифтерией // Журнал микробиологии, эпидемиологии и иммунологии. 1988. № 12. С. 100—103. * ''Шмелёва Е. А., Кузиков А. Н., Маркина С. С. и др.'' Метод обращенной радиальной иммунодиффузии и определение противодифтерийных антител // Лаб. дело. 1989. № 4. С. 51-55. * ''Маркина С. С., Тымчаковская И. М., Максимова Н. М.'' Эпидемический процесс дифтерийной инфекции в РСФСР в условиях внедрения эпиднадзора // Журнал микробиологии, эпидемиологии и иммунобиологии. 1989. № 5. С. 38-42. * ''Максимова Н. М., Маркина С. С., Далматов В. В.'' Методические рекомендации МЗ РСФСР: Серологический мониторинг за инфекциями, управляемыми средствами иммунопрофилактики (дифтерия, корь, столбняк). Москва, 1991. 24 с. * ''Маркина С. С., Корженкова М. П., Максимова Н. М.'' Дифтерия // Фельдшер и акушерка. 1992. № 1. С.13-19. * ''Маркина С. С., Максимова Н. М., Богатырева Э. Я.'' Заболеваемость дифтерией в России в 1992 г. // Здоровье населения и среда обитания. 1993. № 1. С. 3-8. * ''Маркина С. С., Максимова Н. М., Тымчаковская И. М., Жилина Н. Я.'' Эпидемиологическая характеристика дифтерийной инфекции // Здравоохранение Российской Федерации. 1993. № 2. С. 17-20. * ''Маркина С. С., Максимова Н. М., Богатырева Э. Я., и др.'' Заболеваемость дифтерией в России в 1993 году // Здоровье населения и среда обитания. 1994. № 11. С. 10-15. * ''Максимова Н. М., Маркина С. С., Ясинский А. А.'' Профилактика дифтерии. Санитарно-эпидемиологические правила и нормы. Госкомсанэпиднадзор. РФ. М.: 1995. 34 с. * ''Маркина С. С., Монисов A.A., Максимова Н. М., Богатырева Э. Я.'' Дифтерия в России в 1990—1994 гг. // Проблемы эпидемиологии, микробиологии и клиники капельных и кишечных инфекций: [Юбил. конф., посв. 100-летию Ин-та эпидемиологии и микробиологии им. Г. Н. Габричевского.]. Т. 1. М., 1996. С. 18-20. * ''Максимова Н.М, Маркина С. С., Богатырева ЭЛ. и др.'' Изучение причин заболеваемости дифтерией привитых детей // Там же. С. 20-26. * ''Тихонова Н. Т., Максимова Н. М., Маркина С. С. Лыткина И. Н. и др.'' Состояние заболеваемости, привитости и специфического иммунитета против дифтерии, коклюша и кори и прогноз в отношении указанных инфекций. Информационное письмо Комитета здравоохранения Правительства Москвы. 1996. № 8. * ''Жилина Н. Я., Максимова Н. М., Маркина С. С., Котова Е.'' Заболеваемость дифтерий в России в 1993—1995 гг. // Эпидемиология и инфекционные болезни. 1997. № 4. С. 8-10. * ''Максимова Н. М., Москалева Т. Н., Садыкова Д. К., Маркина С. С. и др.'' Новое в клинике, диагностике и вакцинопрофилактике управляемых инфекций. М.: Медицина для всех, 1997. 110 с. * ''Данилова Е. Н., Jenum Pal A., Haakon S., Vergard S., Королева В. Н., Максимова Н. М., Маркина С. С.'' Сравнительная оценка уровня дифтерийного антитоксина в сыворотке крови с использованием четырёх методов // Журнал микробиологии, эпидемиологии и иммунобиологии. 1998. № 6. С. 78-79. * ''Vitek C. R., Brisgalov S. P., Markina S. S., et al.'' Epidemiology of epidemic diphtheria in three regions, Russia, 1994—1996 // European Journal of Epidemiology. 1999. Vol. 15. N 1. P. 75-83. * ''Максимова Н. М., Маркина С. С., Корженкова М. П., Платонова Т. В.'' Дифтерия у детей в России в 90-е годы // Российский педиатрический журнал. 2000. № 2. С. 31-35. * ''Чистякова Г. Г., Маркина С. С., Максимова Н. М. и др.'' Заболеваемость дифтерией и бактерионосительство возбудителя дифтерии у взрослых в Москве в период завершения периодического подъёма. // Проблемы инфекционных болезней: Эпидемиология, микробиология, профилактика: [посвящено 140-летию Г. Н. Габричевского]. Ч. 1. М., 2000. С. 21-26. * ''Шмелева Е. С., Корженкова М. П., Маркина С. С. и др.'' Перспективы использования препарата Кодивак в профилактике дифтерии и ОРЗ // Проблемы инфекционных болезней: Эпидемиология, микробиология, профилактика: [посв. 140-летию Г. Н. Габричевского]. Ч. 1. М., 2000. С. 70-73. * ''Маркина С. С., Максимова Н. М., Петина B.C. и др.'' Эпидемиологическая ситуация по дифтерии в России // Проблемы инфекционных болезней: Эпидемиология, микробиология, профилактика: [посв. 140-летию Г. Н. Габричевского]. Ч. 1. М., 2000. С. 4-10. * ''Markina S.S., Maksimova N.M., Bogatyreva E.Y., Monisov A.A., Vitek C.R.'' Diphtheria in the Russian Federation in the 1990s // J. Infect. Dis. 2000. Т. 181. Suppl. N 1. P. 27-34. * ''Селезнева Т. С., Титова Н. С., Заргарьянц А. И., Максимова Н. М., Маркина С. С.'' Влияние вакцинопрофилактики на эпидемический процесс управляемых инфекций // Достижения отечественной эпидемиологии в 20 веке: Взгляд в будущее: Науч. Конф. с междунар. участием, посвящ. 80-летию В. Д. Белякова: [C. Петербург. 15-16 нояб. 2001 г.]. СПб, 2001. С. 235. * ''Корженкова М. П., Максимова Н. М., Маркина С. С.'' Заболеваемость дифтерией в Москве в фазе завершения периодического подъёма // Информационное письмо Комитета здравоохранения Правительства Москвы № 10. 2001. С. 80-81 * ''Чистякова Г. Г., Филатов Н. Н., Солодовников Ю. П., <…>., Маркина С. С. и др.'' Крупная эпидемия дифтерии в Москве в последние годы: закономерности развития // Журнал микробиологии, эпидемиологии и иммунобиологии. 2001. № 1. С. 18-21. * ''Маркина С. С., Титова Н. С., Заргаръянц А. И., Максимова Я. М., Селезнева Г. С.'' Влияние вакцинопрофилактики на эпидемический процесс управляемых инфекций в Российской Федерации // Эпидемиология и инфекционные болезни, 2002. № 2. С. 5-11. * ''Максимова Н. М., Маркина С. С., Тихонова Н. Т. и др.'' Профилактика инфекционных болезней: Организация и проведение серологического мониторинга состояния коллективного иммунитета против управляемых инфекций (дифтерия, столбняк, корь, краснуха, эпидемический паротит, полиомиелит): методические указания: методика. МУ № 3.1.1760-03. 5 октября 2003 г. * ''Максимова Н. М., Маркина С. С., Корженкова М. П. и др.'' Профилактика инфекционных заболеваний. Инфекции дыхательных путей: Профилактика дифтерии: Санитарно-эпидемиологические правила [http://docs.cntd.ru/document/901814470 СП 3.1.2.1108-02] от 6 марта 2002 года N 8.; [http://docs.cntd.ru/document/499050740 СП 3.1.2.3109-13] «Профилактика дифтерии» от 9 октября 2013 года N 54. * ''Максимова Н. М., Маркина С. С., Костюкова Н. Н.'' Дифтерия // Эволюция инфекционных болезней в России в ХХ веке: руководство для врачей. М.: Медицина, 2003. Гл. 2. С. 214—236. * ''Максимова Н. М., Маркина С. С., Чистякова Г. Г. и др.'' Состояние защищенности от дифтерии населения Москвы // Эпидемиология и Вакцинопрофилактика. 2004. № 4. С. 28-31. * ''Maksimova N.M., Markina S.S.'' Current state of diphtheria in Russia // 8th International Meeting of the European laboratory working group on diphtheria (ELWGD) and Diphtheria surveillance network (DIPNET): [Copenhagen, Denmark. 16-18 June 2004]: Progr.& Abstr. book. Copenhagen, 2004. P. 27. * ''Маркина С. С., Максимова Н. М., Лазикова Г. Ф.'' Заболеваемость дифтерией в России в настоящее время // Журнал микробиологии, эпидемиологии и иммунобиологии. 2005. № 1. С. 31-37. * ''Маркина, С. С. Максимова Н. М., Яцковский К. А., Черкасова В. В., Кошкина Н. И.'' Заболеваемость дифтерией в России в настоящее время // Совершенствование иммунобиологических средств профилактики, диагностики и лечения инфекционных болезней: Вакцинология-2006: Всерос. науч.-практ. конф. [Москва. 21-22 нояб. 2006 г.]: Тез. докладов. М., 2006. С. 62. * ''Максимова Н. М., Маркина С. С., Кошкина Н. А.'' Характеристика антитоксического возрастных противодифтерийного иммунитета в различных группах населения России в последние годы // Вакцинация. Новости вакцинопрофилактики. 2006. № 1. С. 10-11. * ''Маркина С. С., Максимова Н. М., Черкасова В. В., Кошкина Н. И.'' Эпидемиологическая ситуация по дифтерии в России в настоящее время // Там же. С. 7-9. * ''Максимова Н. М., Маркина С. С., Яцковский К. А. и др.'' Иммунизация взрослого населения против дифтерии в России в 2006—2007 гг. // Журнал микробиологии, эпидемиологии и иммунобиологии. 2008. № 6. С. 27-31. * ''Максимова Н. М. Маркина. С. С., Яцковский К. А. и др.'' Результаты проведения второй массовой иммунизации взрослого населения против дифтерии в России // Идеи Пастера в борьбе с инфекциями: 4 Междун. конф. посв. 85-летию СПб. Ин-та им. Пастера и 120-летию Парижского Ин-та Пастера: [C.-Петербург. 2-4 июня 2008 г.]: Тезисы докл. СПб, 2008. С. 21. * ''Максимова Н. М., Маркина С. С., Яцковский К. А., Кошкина Н. А. Развитие эпидемического процесса дифтерии в России в условиях высокого уровня специфического иммунитета // Медицинский альманах. 2009. № 2. С. 105—108.'' * ''Максимова Н. М., Маркина С. С., Яцковский К. А., Черкасова В. В., Корженкова М. П., Сафронова А. В., Кошкина Н. А.'' Дифтерия в России в 2005—2009 годах // Эпидемиология и Вакцинопрофилактика. 2010. № 3. С. 31-36. * ''Корженкова М. П., Малышев Н. А., Максимова Н. М., Маркина С. С. и др.'' Уроки дифтерии // Биопрепараты. 2011. № 2. С. 30-35. * ''Максимова Н. М., Маркина С. С., Якимова Т. Н., Яцковский К. А.'' Элиминация заболеваемости дифтерией в России // Актуальные проблемы эпидемиологии на современном этапе: Всерос. научно-практич. конф. с междунар. участием, посвящ. 80-летию кафедры эпидемиологии и доказательной медицины Первого МГМУ им. И. М. Сеченова: [Москва. 13 окт. 2011 г.]. М., 2011. С. 247—248. * ''Максимова Н. М., Маркина С. С., Якимова Т. Н., Кошкина Н. А.'' Дифтерия в России: начало периода элиминации заболеваний // Инфекция и иммунитет. 2012. Т. 2. № 1/2. С. 40-41. * ''Комбарова С. Ю., Максимова Н. М., Маркина С. С. и др.'' МУ 3.1.3018-12: Методические указания: 3.1. Профилактика инфекционных болезней: Эпидемиологический надзор за дифтерией. Роспотребнадзор. 07.06.2012. * ''Якимова Т. Н., Максимова Н. М., Маркина С. С.'' Эпидситуация по дифтерии в России и в субъектах Российской Федерации с 2005—2011 гг. // Бюллетень ВСНЦ СО. 2012. № 5. Ч. 1. С. 151—154. * ''Якимова Т. Н., Маркина С. С., Максимова Н. М.'' Дифтерия сегодня // Здоровье населения и среда обитания. 2013. № 12. С. 18-19. * ''Якимова Т. Н., Максимова Н. М., Маркина С. С. и др.'' Состояние противостолбнячного антитоксического иммунитета у населения Российской Федерации в настоящее время // Эпидемиология и Вакцинопрофилактика. 2013. № 5. С. 54-59. * ''Максимова Н. М., Маркина С. С., Якимова Т. Н. и др.'' Санитарно-эпидемиологические правила: Профилактика дифтерии. СП 3.1.2.3109-13. М: Федеральный центр гигиены и эпидемиологии Роспотребнадзора, 2015. 27 с. * ''Максимова Н. М., Якимова Т. Н., Маркина С. С., Яцковский К. А., Адугюзелов С. Э.'' Дифтерия в России в 21 веке // Эпидемиология и Вакцинопрофилактика. 2017. Т. 16. № 5. С. 4-15. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://elibrary.ru/author_items.asp?authorid=699478 Публикации С. С. Маркиной] в eLIBRARY.ru [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:10 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:1936 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Табиптар]] [[Категория:Ғалимдар]] [[Категория:Фән кандидаттары]] o2mpt303wny71d1z1j8qbbzqi25hhzd 0 158579 1297428 938968 2026-05-19T08:31:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297428 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Нанфадима Магассоуба''' — [[Гвинея]]ның ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн һәм сәйәси эшмәкәре. Етәксе Гвинея ҡатын-ҡыҙҙарының хоҡуҡтары һәм гражданлығы өсөн милли коалиция етәксеһе (CONAG-DCF)<ref name="Kippenberg2007">{{Китап|ссылка=https://books.google.com/books?id=KAEwHW2bFnMC&pg=PA35|заглавие=Bottom of the Ladder: Exploitation and Abuse of Girl Domestic Workers in Guinea|год=2007|издательство=Human Rights Watch|страницы=35|ref=Juliane Kippenberg|автор=Juliane Kippenberg}}</ref>, 2013 йылдан — Гвинея Милли ассамблеяһы ағзалаһы. == Биографияһы == Магассоуба Кандар префектураһында тыуа<ref>Diallo Maimouna and Madjou Bah, [http://www.plus224.com/koundara-nanfadima-magassouba-appelle-les-communautes-a-lunite/ Koundara: Nanfadima Magassouba appelle les communautés à l’unité] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210323233045/https://use.fontawesome.com/releases/v5.0.6/css/all.css |date=2021-03-23 }}, plus224.com, February 27, 2015.</ref>. Өс тиҫтә йыл дауамында профсоюзда һәм йәмәғәт ойошмаларында эшләһә лә, CONAG-DCF президент булараҡ ҡына киң танылыу ала. Магассуби етәкселегендә CONAG ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса алдынғы милли ойошма статусын ала һәм [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] ҡарамағындағы консультатив төркөм тип таныла<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yWKbhkKlrbk Objectif 8 — Nanfadima Magassouba], May 13, 2008</ref>. 2013 йылдағы һайлауҙарҙа уны Гвинея халыҡтары берләшмәһе (ОНГ) Милли Ассамблеяһы ағзаһы итеп һайлайҙар. Ул Гвинеяла һәм милли теләктәшлек һәм балаларҙы, ҡатын-ҡыҙҙарҙы яҡлау министры була<ref name="Turner2017">{{Китап|ссылка=https://books.google.com/books?id=h5LlDQAAQBAJ&pg=PA564|заглавие=The Statesman's Yearbook 2011: The Politics, Cultures and Economies of the World|год=2017|издательство=Springer|страницы=564|isbn=978-1-349-58635-6|ref=B. Turner|автор=B. Turner}}</ref>. 2015 йылғы президент һайлауҙарында Альфа Конданың Кандарҙағы еңеүенә булышлыҡ итеүе өсөн билдәләнә<ref>Madjou Bah, [http://www.plus224.com/presidentielle-2015-voici-lartisane-de-la-victoire-dalpha-conde-a-koundara/ Présidentielle 2015 : voici l’artisane de la victoire d’Alpha Condé à Koundara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210323233035/https://use.fontawesome.com/releases/v5.0.6/css/all.css |date=2021-03-23 }}, plus224.com, October 30, 2015.</ref>. Магассоуба Кандарҙа ''RPG Rainbow'' ''Alliance'' вәкиле булараҡ әүҙем эшләүен дауам итә<ref>[http://www.plus224.com/prochaines-municipales-a-koundara-la-deputee-nanfadima-magassouba-deja-a-la-tache/ Prochaines municipales à Koundara: la députée Nanfadima Magassouba déjà à la tâche] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210323233056/https://use.fontawesome.com/releases/v5.0.6/css/all.css |date=2021-03-23 }}, plus224.com, June 8, 2016.</ref>. 2016 йылдың июнендә уны Мамади Диавари урынына ''RPG Rainbow Alliance'' делегацион комиссияһы рәйесе вазифаһына тәғәйенләйҙәр<ref name="June2016">Madjou Bah, [http://www.plus224.com/guinee-nanfadima-magassouba-promue-presidente-de-commission-a-lassemblee-nationale/ Guinée: Nanfadima Magassouba promue présidente de commission à l’Assemblée nationale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210323233048/https://use.fontawesome.com/releases/v5.0.6/css/all.css |date=2021-03-23 }}, June 27, 2016.</ref>. 2017 йылдың 4 майында Магассоуба Йель университетында Африка сәйәси лидерҙарының 4-се Форумында ҡатнаша<ref>[https://mujeresporafrica.es/en/noticias/4th-forum-for-african-women-political-leaders-at-yale-university/ 4th Forum for African Women Political Leaders at Yale University], Fundación Mujeres por África, May 11, 2017.</ref>. Магассоуба 2016 йылдың июлендә уны ошо вазифала Фатумат Бинт Диалло алмаштырғанға тиклем Ҡатын-ҡыҙҙар-парламентарийҙар союзы президенты була<ref name="June2016"/>. Ҡатын-ҡыҙ-парламентарий булараҡ, Гвинеяла күп ҡатынлылыҡҡа рөхсәт биреүгә ҡаршы сығыш яһай. 2018 йылдың 29 декабрендә 26 ҡатын-ҡыҙ- парламент ағзаһы менән бергә<ref>[https://www.francetvinfo.fr/monde/afrique/politique-africaine/legalisation-de-la-polygamie-en-guinee-un-coq-pour-dix-poules-non-merci-clame-une-deputee_3136505.html Légalisation de la polygamie en Guinée: «Un coq pour dix poules?» Non merci, clame une députée], franceinfo, 9 January 2019.</ref> 1968 йылдан алып тыйылған күп ҡатынлылыҡты легалләштергән Граждандар кодексына -үҙгәрештәр индереү өсөн тауыш биреүҙән баш тарта<ref>Mildred Europa Taylor, [https://face2faceafrica.com/article/guinea-becomes-latest-african-country-to-legalise-polygamyy Guinea becomes latest African country to legalise polygamy], ''Face 2 Face Africa'', January 8, 2019.</ref>: == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Сәйәсмән ҡатын-ҡыҙҙар]] 6lnuykoku2d166kho22l47hj7zg12mv 0 162163 1297418 1223186 2026-05-19T07:23:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297418 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Лу́ций Анне́й Се́не́ка''' ({{Lang-la|Lucius Annaeus Sĕnĕca minor}}), '''Кесе''' '''Сенека''', йәки '''Сенека''' (б.э.т. 4 йыл, Кордуба — 65, [[Рим]]) — Рим стоик фәлсәфәсеһе, шағир һәм дәүләт эшмәкәре. Нерондың тәрбиәсеһе һәм стоицизмдың күренекле вәкилдәренең береһе Луций (Марк) Анней Өлкән Сенека (мәшһүр ритор һәм тарихсы) менән Гельвияның улы. Юний Галлиондың ҡустыһы. Һыбайлылар сословиеһына ҡараған. == Биографияһы == Луций Анней Сенека Кордубала һыбайлы ритор ғаиләһендә тыуа. Өс улдың уртансыһы була[https://bigenc.ru/literature/text/3548555] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920133636/https://bigenc.ru/literature/text/3548555 |date=2020-09-20 }}. Атаһы Рим гражданлығыны эйә була һәм исеме улыныҡы кеүек үк була. Сенека кескәй сағында уҡ атаһы тарафынан [[Рим]]ға килтерелә, унда пифагорсы Сотионда, стоиктар Аттал, Секстий Нигер һәм Папирий Фабианда белем ала. Кесе Сенека йәш сағынан уҡ фәлсәфә менән мауыға. Атаһы йоғонтоһона бирелеп, ''дәүләт карьераһын'' башлай яҙа, әммә ҡапыл ауырып китеп, унан баш тартырға мәжбүр була. Һөҙөмтәлә Луций Анней саҡ үҙ-үҙенә ҡул һалмай ҡала, шунан оҙаҡҡа [[Мысыр]]ға дауаланырға китә. Унда оҙай йылдар тәбиғи-фәнни трактаттар яҙыу менән була. 33 йыл тирәһендә, император Тиберий идараһы тамамланып килгәндә, Луций Анней еҙнәһе Гай Галерий тырышлығы менән квестура алырға һәм шул рәүешле сенатҡа үтергә мөмкинлек ала. Тиберийҙың үгәй улы Калигуланың тәхеткә менеү ваҡытына инде Сенека сенатта була, халыҡ араһында популяр ораторға әүерелеп өлгөрә. Тиҙҙән уның оратор һәм яҙыусы булараҡ даны шул тиклем ныҡ күтәрелә, хатта императорҙың көнсөллөгөн уята. Ул Луцийҙы үлтерергә тигән йәшерен бойороҡ бирә. Принцепсҡа яҡынлыҡта торған ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе уны был ниәтенән дүндерә, сырхау фәлсәфәсе былай ҙа тиҙҙән үлер, ти. Клавдийҙың идаралығының беренсе йылында уның мәкерле ҡатыны Валерия Мессалина ҡорған интригалар һөҙөмтәһендә Луций Анней һөргөнгә ебәрелә, һигеҙ йыл буйы Корсикала ята. 49 йылда ғына императорҙың һуңғы, дүртенсе, ҡатыны Кесе Агриппина Сенеканы һөргөндән ҡайтарттырыуға өлгәшә һәм уны улының — буласаҡ императорҙың — остазы булырға күндерә. [[Файл:Neroandseneca.jpg|справа|мини|250x250пкс|Нерон менән Сенека, Кордовалағы һәйкәл, [[Испания]]. Скульптор — Эдуардо Баррон Император Нерондың йәш сағында ул ғәмәлдә Рим идарасыһы була, ләкин һуңыраҡ, Нерондың дошмандарына ҡаршы һәм христиандарға ҡаршы репрессияларға рөхсәт бирҙермәүе арҡаһында, властан ситләштерелә. Стоик булараҡ, Сенека бөтә булғандың асылы кәүҙә икәненә инана, ләкин кеше белеменең сикһеҙ үҫеүенә лә ышана. Рухи тигеҙлек нигеҙен Сенека стоик физикаһының пантеистик ҡараштарында, йәки натурфилософиияла эҙләй (''«Бәхетле тормош тураһында»'': 15, 5). Классик стоицизмдан айырмалы, Сенека фәлсәфәһендә аныҡ дини элемент бар, ә Сенеканың фекерҙәре [[христианлыҡ]]ҡа ныҡ оҡшаш була, шуға уны йәшерен христиан тип һанайҙар һәм [[апостол Павел]] менән хатлашҡан, тиҙәр. Сенекаға Посидонийҙың ҡараштары йоғонто яһай, һуңғы йылдарында Сенека Эпикурҙы ла өйрәнә, ләкин уның фекерҙәрен уртаҡлашмай. == Сенеканың вафаты == Үлем язаһына дусар булмаҫ өсөн Нерондың бойороғо буйынса үҙ-үҙенә ҡул һалып вафат була. Сенека ҡаршы булһа ла, ҡатыны Паулина ла уның менән бергә үлергә була һәм ҡылыс менән сәнсеп үлтереүҙәрен талап итә. Сенека уға былай тип яуап бирә: ''«Мин һиңә тормош бирә алған йыуаныстар тураһында һөйләнем, ләкин үлемде өҫтөн күрәһең. Мин ҡаршы төшмәйем. Икебеҙ ҙә бер үк төрлө ҡаһарманлыҡ менән үлербеҙ, тик һин — ҙурыраҡ дан менән»''. Ошо һүҙҙәрҙән һуң икеһе лә веналарын ҡырҡа. Ҡартайған Сенеканың ҡаны бик яй аға. Уны шәбәйтер өсөн ул аяҡтарының тамырҙарын да киҫә. Һаман үлә алмағас, Сенека дуҫы һәм табибы Стаций Аннейҙан ағыу һорай. Сенека ағыу эсә, тик ул да ярҙам итмәй: кәүҙәһе һыуына, ә ағыу һаман тәьҫир итмәй. Аптырағас, ул эҫе ваннаға инә һәм үҙен уратҡан ҡолдарға һыу һибә: ''«Был — [[Юпитер (мифология)|Азат итеүсе Юпитерға]] эсемлек»''. == Хеҙмәттәре == === Фәлсәфәүи диалогтары === Китаптарҙың атамалары төрлө тәржемәлә төрлө булырға мөмкин. * 40 «Утешение к Марции» (Ad Marciam, De consolatione) * 41 «О гневе» (De Ira) * 42 «Утешение к Гельвии» (Ad Helviam matrem, De consolatione) * 44 «Утешение к Полибию» (De Consolatione ad Polybium) * 49 «О кратковременности жизни» (De Brevitate Vitae) * 62 «О досуге» (De Otio) * 63 «О душевном покое» или «О душевном спокойствии» (De tranquillitate animi) * 64 «О провидении» (De Providentia) * 65 «О стойкости мудреца» (De Constantia Sapientis) * 65 «О блаженной жизни» (De vita beata) === Художестволы әҫәрҙәре === * 54 «Отыквление божественного Клавдия» (Apocolocyntosis divi Claudii) сатираһы [http://www.myriobiblion.byzantion.ru/seneca-poet/seneca-poet-apocol.htm] * «Агамемнон» (Agamemnon) трагедияһы * «Геркулес в безумье» (Hercules furens) трагедияһы * «Троянки» (Troades) трагедияһы * «Медея» (Medea) трагедияһы * «Федра» (Phaedra) трагедияһы [http://lib.druzya.org/poesia/europa/roma/seneka/.view-seneka2.txt.html] * «Фиест» (Thyestes) трагедияһы [http://ancientrome.ru/antlitr/seneca/tragedy/fiest-f.htm] * «Финикиянки» (Phoenissae) трагедияһы * «Эдип» (Oedipus) трагедияһы * «Геркулес на Эте» трагедияһы Был әҫәрҙәр бөтәһе лә [[Эсхил]], [[Софокл]], [[Еврипид]] һәм уларға эйәреп яҙыусылар трагедияларының эшкәртмәһе булып тора. === Эпиграммалары === * Всё, что мы видим вокруг… * К лучшему другу. * О простой жизни. * Родине о себе. * О благе простой жизни. * О богатстве и бесчестии. * О начале и конце любви. * О смерти друга. * О развалинах Греции. * О звоне в ушах. === Башҡалар === * 56 «О милосердии» (De Clementia) * 63 «О благодеяниях» или «О благодарениях» или «О добрых делах» (De beneficiis) * 63 «Исследования о природе» или «Натурфилософские вопросы» (Naturales quaestiones) * 64 «{{Тәржемәһеҙ 5|Нравственные письма к Луцилию|||Epistulae morales ad Lucilium}}» или «Письма к Луцилию» или «Письма о жизни и смерти» (Epistulae morales ad Lucilium) — коллекция из 124 писем, касающихся моральных вопросов, написанных Луцилию Младшему. === Уныҡы тип иҫәпләнәләр === Элек Сенеканыҡы тип иҫәпләнгән, хәҙер күп тикшеренеүселәр тарафынан Сенека авторлығы шик аҫтына алынған әҫәрҙәр: * «Октавия» (Octavia) трагедияһы * «Геркулес Этейский» (Hercules Oetaeus) трагедияһы * 370? «Переписка апостола Павла с Сенекой» (Cujus etiam ad Paulum apostolum leguntur epistolae) == Мираҫы == [[Файл:Plato_Seneca_Aristotle_medieval.jpg|слева|мини|269x269пкс|[[Платон]], Сенека һәм [[Аристотель]]. Урта быуаттар ҡулъяҙмаһынан иллюстрация. Лондон, 1322—1325 йылдар араһы.]] Сенеканың әҫәрҙәре Рим тарихының һуңғы осоронда киң билдәле була. Уның вафатынан һуң утыҙ йылдан Квинтилиан әҫәрҙәренең йәштәр араһында популяр булыуын билдәләй. Квинтилиан уны маҡтай ҙа, әҙәби стиле өсөн тәнҡитләй ҙә. II быуат уртаһында йәшәгән Авл Геллий фәлсәфәсе тураһында бик кире фекерҙәр ҡалдыра<ref name="lars54a">{{Harvard citation no brackets|Laarmann|2013|p=54}} citing Quintilian, ''Institutio Oratoria'', x.1.126f; Aulus Gellius, ''Noctes Atticae'', xii.2.</ref>. Иртә христиан сиркәүе фәлсәфәсегә бик ыңғай ҡарашта була. [[Тертуллиан]] «беҙҙең Сенека» тип атай. IV быуатта апостол Павел менән апокрифик хатлашыуы табыла, ул Сенеканы христиан традицияһы менән бәйләгән<ref name="lars54">{{Harvard citation no brackets|Laarmann|2013}}</ref>. Хаттарҙы Иероним телгә ала һәм Сенеканы христиан яҙыусылары иҫәбенә индерә. [[Аврелий Августин|Августин да шул уҡ манерала телгә ала]]. VI быуатта Мартин Брагский Сенека фекерҙәрен трактаттарында ҡуллана<ref name="lars55">{{Harvard citation no brackets|Laarmann|2013}}</ref>. Урта быуаттарҙа Сенека башлыса ''флорилегияларҙа'' ҡулланылған өҙөктәр һәм цитататалар арҡаһында билдәлелек ала. Урта быуаттар аҙағында «Письма к Люцилию» халыҡ тарафынан яратып уҡыла, ә пьесалары һәм эсселары әллә ни билдәле булмай<ref>{{Harvard citation no brackets|Wilson|2014}}</ref>. == Сенеканың тышҡы ҡиәфәте == [[Файл:Pseudo-Seneca_BM_GR1962.8-24.1.jpg|мини|225x225пкс|Псевдо-Сенека. Британия музейы]] Сенеканың ике төрлө һүрәте бар: береһе беҙҙең көнгә тиклем һаҡланмаған бюстан күсереп эшләнгән һүрәт, унда ул астеник кәүҙә төҙөлөшлө ярғаҡ кеше итеп төшөрөлә; икенсеһе — беҙҙең көндөргә килеп еткән бюст, унда ҡырыҫ йөҙлө, тулы кәүҙәле ир һүрәтләнә. Уларҙа төрлө кеше төшөрөлгән, ҡайһыһы Сенека икәне аныҡ ҡына билдәле булмай. Был турала бәхәстәр күптән бара. Беренсе версия итальян гуманисы, тарихсы Ф. Урсиндан (1529—1600) тарала. Ул антик бюстың рим күсермәһен 1598 йылда конторниаттағы портрет менән сағыштырып, фәлсәфәсенең портреты тип таба. Бөгөнгө көнгә ике сығанаҡ та юғалған, әммә бюст [[:ru:Рубенс, Питер Пауль#%D0%92%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5 %D0%B2 %D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%BD|П. Рубенстың «Дүрт фәлсәфәсе»]] тигән төркөмлө портретына инеп ҡалған. Әлеге ваҡытта был скульптураға «Псевдо-Сенека» тигән ярлыҡ йәбештерелгән, тикшеренеүселәр иһә уны [[:ru:Гесиод|Гесиод]] портреты тигән һығымтаға килгән. [[1764 йыл]]да И. Винкельман Ф. Урсин һығымтаһын кире ҡаға. Тиҙҙән уның хаҡлы булыуы раҫлана — Геркуланумда был антик портреттың тағы бер антик күсермәһе табыла, ә [[1813 йыл]]да [[Рим]]да Целий ҡалҡыулығында [[Сократ]] менән Сенека (күкрәк тәңгәленә Seneca тип яҙылған) һүрәте төшөрөлгән герма табыла. [[1878 йыл]]дан ул [[Берлин]]да тотола. Тарихсылар һәм сәнғәт белгестәре беренсе портреттың Сенекаға мөнәсәбәте булмауы тураһындағы фекерҙә нығына, сөнки был скульптураның тағы бер нисә күсермәһе табыла (Гесиод портреты Пергамон фризы өсөн тәғәйенләнгәндер тип фараз ителә). Сенека билдәле дәүләт эшмәкәре һәм фәлсәфәсе була, әммә Римда уның портреттары шул тиклем һанда эшләнерлек дәрәжәләге шәхес түгел. == Хәтер == * Кордовала Сенекаға һәйкәл ҡуйылған. * 1961 йылда Халыҡ-ара астрономдар берлеге Айҙың күренгән яғындағы кратерға Сенека исемен бирә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * БРЭ [https://bigenc.ru/literature/text/3548555] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920133636/https://bigenc.ru/literature/text/3548555 |date=2020-09-20 }} * Асмус В. Ф. [http://www.sno.pro1.ru/lib/asmus/10-3.htm Сенека] * Целлер Э. [http://krotov.info/lib_sec/23_ts/tsel/ller_01.htm Очерк истории греческой философии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210926062041/http://krotov.info/lib_sec/23_ts/tsel/ller_01.htm |date=2021-09-26 }} М., 1996. * ''Марта Б. К.'' Философы и поэты-моралисты во времена римской империи, М., 1879. * ''Краснов П. Л.'' Анней Сенека, его жизнь и философская деятельность. (Серия «Жизнь замечательных людей. Биографическая б-ка Ф. Павленкова»). — СПб., 1895. — 77 с. * ''Фаминский В. И.'' Религиозно-нравственные воззрения Л. А. Сенеки философа и отношение их к христианству. В 3 ч. — Киев, 1906. — 220+196+196 с. * ''Грималь П.'' Сенека, или Совесть империи. / Пер. с фр. (ЖЗЛ). — М., Молодая гвардия, 2003. * ''Титаренко И. Н.'' Философия Луция Аннея Сенеки и её связь с учением Ранней Стои. — Ростов-на-Дону, 2002. == Һылтанмалар == * [http://www.thelatinlibrary.com/sen.html Латинские тексты] * [http://ancientrome.ru/antlitr/seneca/index.htm Сенека в русском переводе на сайте «История Древнего Рима»] * Луций Анней Сенека в библиотеке Максима Мошкова * [http://psychoanalysis.pro/philosophy Сочинения Луция Аннея Сенеки на русском языке.] [[Категория:Хеҙмәттәре беҙҙең көнгә килеп еткән антик яҙыусылар]] [[Категория:Педагогтар]] [[Категория:«Илаһи комедия» персонаждары]] [[Категория:Шәхестәр:Этика]] [[Категория:Латин философтары]] [[Категория:Боронғо Рим философтары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Римда вафат булғандар]] [[Категория:12 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:Тыуыу датаһы асыҡланмаған шәхестәр]] bqvvyztnohzlwz4bnfwu65m09zrc8gg 0 162548 1297389 1285362 2026-05-19T04:11:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297389 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ландау Лев Давидович''' (йыш ҡына хеҙмәттәштәре-физиктар ''Дау тип йөрөтә''<ref name="dao">[http://orange.strf.ru/client/news.aspx?ob_no=7074 Владимир Сычёв. «Дао Ландау»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151007183002/http://orange.strf.ru/client/news.aspx?ob_no=7074 |date=2015-10-07 }} — «Наука и технологии России»</ref>; [[22 ғинуар|9 (22) ғинуар]] [[1908 йыл]], [[Баҡы]] — [[1 апрель]] [[1968 йыл]], [[Мәскәү]]) — СССР-ҙың физик-теоретигы, ғилми мәктәпкә нигеҙ һалыусы, СССР Фәндәр академияһы академигы ([[1946 йыл]]да һайлана). [[1962 йыл]]да Физика буйынса Нобель премияһы лауреаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1954). Макс Планк исемендәге миҙал лауреаты (ГФР) (1960), Лондон Фриц премияһы лауреаты (1960), Ленин (1962) һәм өс тапҡыр Сталин премиялары лауреаты (1946, 1949, 1953). Лондон король йәмғиәтенең (1960), АҠШ-тың милли фәндәр академияһының (1960), Дания короллеге фәндәр академияһының (1951), Нидерланд короллеге фәндәр академияһы ағзаһы (1956), Американың фән һәм сәнғәт академияһының (1960), «[[Леопольд Академияһы|Леопольдина]]» фәндәр академияһының (1964), Француз физика йәмғиәте һәм Лондон физика йәмғиәтенең сит ил ағзаһы. Ландау физик-теоретиктарҙың күп һанлы мәктәбен булдыра. Уның уҡыусылары: Е. М. Лифшиц, А. А. Абрикосов, Л. П. Горьков, И. Е. Дзялошинский, И. М. Лифшиц, И. Я. Померанчук, И. М. Халатников, А. Ф. Андреев, А. И. Ахиезер, В. Б. Берестецкий, С. С. Герштейн, В Н. Грибов, Б. Л. Иоффе, Ю. М. Каган, .В. Г. Левич, Л. А. Максимов, А. Б. Мигдал, Л. П. Питаевский, Л. М. Пятигорский, Р. З. Сагдеев, Я. А. Смородинский, К. А. Тер-Мартиросян, Ласло Тисса һ. б. Ландау исеме менән Рәсәй Фәндәр академияһының Теоретик физика институты атала. Күп тапҡырҙар ҡайтанан баҫылған һәм 20 телдә нәшер ителгән классик Теоретик физика курсын булдырыу инициаторы һәм авторы (М. Е. Лифшиц мнән берлектә). == Биографияһы == === Ата-әсәһе === [[Файл:Landau1910.jpg|слева|мини|281x281пкс|1910 йылда Ландау ғаиләһе]] Лев Давидович Ландау 1908 йылдың 22 ғинуарында [[Баҡы]] ҡалаһының [[Йәһүдтәр|йәһүд]] ғаиләһендә тыуа, атаһы — инженер-нефтсе Давид Львович Ландау, әсәһе — табип Любовь Вениаминовна Гаркави-Ландау. Любовь Вениаминовна Гаркави-Ландау (1877—1941) Могилев ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын, Еленинск кендек инәләре институтын һәм Петербургта Ҡатын-ҡыҙҙар медицина институтын тамамлай. 1905 йылда кейәүгә сыҡҡандан һуң, Балаханда акушер, Баҡы ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында табип булып эшләй, эксперименталь [[фармакология]] буйынса ғилми хеҙмәттәр «Das des damarukam isolierte Phasenwirkung Digitalis Herz Die», 1925; «Об иммунитете жабы к её собственному яду», 1930) һәм «Эксперименталь фармакология буйынса ҡыҫҡаса ҡулланма» баҫтыра (1927)<ref>[http://berkovich-zametki.com/2008/Zametki/Nomer12/Ryndina1.php Элла Рындина «Бабушка Любовь Вениаминовна Гаркави-Ландау»]</ref><ref>[http://www.ourbaku.com/index.php5/Ландау-Гаркави_Любовь_Вениаминовна_-_врач Ландау-Гаркави Любовь Вениаминовна — врач] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924062932/http://www.ourbaku.com/index.php5/%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83-%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B8_%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C_%D0%92%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_-_%D0%B2%D1%80%D0%B0%D1%87 |date=2015-09-24 }}</ref><ref>[https://rd.springer.com/article/10.1007%2FBF01862855?null L. Garcawy-Landau. Die Phasenwirkung des Digitalis auf das isolierte Herz. Archiv für experimentelle Pathologie und Pharmakologie, 1925, 108: 3-4, pp 207—219.]</ref>. Давид Львович Ландау (1866—1943) шулай уҡ Могилевтан; урындағы гимназияны алтын миҙалға тамамлай (1884)<ref>[http://www.petergen.com/history/moggim.shtml Выпускники Могилёвской гимназии]</ref> һәм Баланахда, һуңынан Баҡыла The Caspian-Black Joint Sea-Company компанияһында инженер булып эшләй, ә [[1920-се йылдар|1920]] йылдарҙа «Азнефть» промыслаларының үҙәк идаралығында техник бүлек управляющийы була<ref>[https://www.ourbaku.com/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD._%D0%90%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B8_%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_1924_%D0%B3%D0%BE%D0%B4 Весь Азербайджан (1924)]</ref>; ғилми хеҙмәттәр, шул иҫәптән «Способ тушения горящего нефтяного фонтана» ([[:ru:Вестник общества технологов|Вестник общества технологов]], СПб, 1913) һәм «Основной закон поднятия жидкости проходящим током воздуха (газа)» (Техник физика журналы, т. 6, сығарылыш 8, 1936) хеҙмәттәрен баҫтыра<ref>[http://berkovich-zametki.com/2008/Zametki/Nomer4/Ryndina1.htm Э. З. Рындина «Давид Львович Ландау»]</ref>. === Уҡыуы (1913—1932) === [[Файл:Landau_house_in_Baku.jpg|справа|мини|[[Баҡы]]ла 1924 йылға тиклем Лев Ландау йәшәгән йорт]] 1913 йылда Баҡыла асылған йәһүд балалар баҡсаһына йөрөй<ref>[https://www.vesty.co.il/articles/0,7340,L-4999866,00.html Израильтянин нашёл в семейном альбоме фото маленького Льва Ландау] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180425033514/https://www.vesty.co.il/articles/0,7340,L-4999866,00.html |date=2018-04-25 }}</ref>. [[1916 йыл]]дан әсәһе тәбиғи фәндәрҙән уҡытҡан Баҡы йәһүд гимназияһында уҡый<ref>[http://www.vestnik.com/issues/2004/0303/win/ryndina.htm Элла Рындина «Воспоминания»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513153538/http://www.vestnik.com/issues/2004/0303/win/ryndina.htm |date=2008-05-13 }}</ref>. Математиканан бик һәләтле булараҡ, 12 йәшендә Ландау дифференцияларға өйрәнә, ә 13 йәшендә — интеграцияларға. 14 йәшендә [[Баҡы дәүләт университеты|Баҡы университеты]]на бер үк ваҡытта ике: физика-математика һәм химия факультетына уҡырға инә. Тиҙҙән физик һөнәрен һайлай һәм химияны ҡалдыра. Айырым уңыштары өсөн 1924 йылда [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград университеты]]на күсерелә, атаһы яғынан туғаны — стоматолог Мария Львовна Браудела йәшәй (1873—1970). [[1927 йыл]]да [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград университеты]] физика-математика факультетының физика бүлеген тамамлап, Ландау артабан Ленинград физик-техник институтының (директоры булып [[Иоффе Абрам Фёдорович|А. Ф. Иоффе]]) аспиранты, ә һуңыраҡ хеҙмәткәрҙәре булып китә, 1926—1927 йылдарҙа теоретик физика буйынса тәүге эшен баҫтыра. Шунда уҡ тиерлек 1927 йылда 19 йәшлек Ландау квант теорияһына фундаменталь өлөш индерә — ҙур системаның бер өлөшө булып торған тулы квант-механика системаһын һүрәтләү сифатында матрица тығыҙлығы билдәләмәһен индерә. Был төшөнсә квант статистикаһында төп төшөнсә булып тора. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * Абрикосов, А. А. Академик Л. Д. Ландау: краткая биография и обзор научных работ. — М.: Наука, 1965. — 46 с.: портр. * Абрикосов, А. А., Халатников, И. М. Академик Л. Д. Ландау // Физика в школе. — 1962. — № 1. — С.21—27. * Академик Лев Давидович Ландау: Сборник. — М: Знание, 1978. — (Новое в жизни, науке, технике. Сер. Физика; № 3). * Академик Лев Давидович Ландау [к пятидесятилетию со дня рождения] // Журнал экспериментальной и теоретической физики. — 1958. — Т.34. — С.3—6. * Академик Лев Ландау — Нобелевский лауреат [краткий хронологический обзор] // Наука и жизнь. — 1963. — № 2. — С.18—19. * Ахиезер, А. И. Лев Давидович Ландау // Украинский физический журнал. — 1969. — Т.14, № 7. — С.1057—1059. * [http://www.kipt.kharkov.ua/itp/akhiezer/ru/recollections/landau_90/ Ахиезер, А. И. Лев Давидович Ландау (1908—1968). К 90-летию со дня рождения.] * Березанская В. М. Беседы о Ландау: Человек вне стереотипа.- М.:ЛЕНАНД, 2016. — 456 с.; цв.вкл. (Наука в СССР: Через тернии к звездам, № 41.) * Бессараб, М. Я. Ландау: Страницы жизни. — 2-е изд. — М.: Моск. рабочий, 1978. — 232 с.: ил. (1-е издание — 1971). * {{книга |автор = [[Бессараб, Майя Яковлевна|Бессараб М. Я.]] |часть = |ссылка часть = |заглавие = Ландау: Страницы жизни |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = Предисл. [[Тер-Мартиросян, Карен Аветикович|К. А. Тер-Мартиросяна]]. |издание = Изд. 3-е, доп |место = М. |издательство = [[Московский рабочий (издательство)|Московский рабочий]] |год = 1988 |том = |страницы = |страниц = 288, [40] |серия = Творцы науки и техники |isbn = 5-239-00143-X |тираж = 50&nbsp;000 }} (обл.) * ''Бессараб, М. Я.'' Формула счастья Ландау (Портреты). — М.: Терра-кн. клуб, 1999. — 303 с. — Библиогр.: С.298—302. * [http://www.ega-math.narod.ru/Landau/Dau2003.htm Бессараб, М. Я. Так говорил Ландау.] — М.: Физматлит. 2004. — 128 с. * ''Васильцова, З.'' Педагогика творчества [о Л. Д. Ландау] // Молодой коммунист. — 1971. — № 5. — С.88—91. * Воспоминания о Л. Д. Ландау / Отв. ред. И. М. Халатников. — М.: Наука, 1988. — 352 с.: ил. * Вокруг Ландау (электронные сборники) / ИИЕТ РАН, 2008 [http://www.ihst.ru/projects/sohist/100Landau.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606224404/http://www.ihst.ru/projects/sohist/100Landau.htm |date=2017-06-06 }} * ''Гинзбург, В. Л.'' Лев Ландау — Учитель и учёный // Московский комсомолец. — 1968. — 18 января. * ''Гинзбург, В. Л.'' [http://ufn.ru/ufn58/ufn58_3/Russian/r583h.pdf Лев Давидович Ландау // Успехи физических наук. — 1968. — Т.94, № 1. — С.181—184.] * ''Голованов, Я.'' Жизнь среди формул. Академику Л. Д. Ландау — 60 лет // Комсомольская правда. — 1968. — 23 января. * ''Горелик Г. Е.'' С(о)ветская жизнь Льва Ландау. Москва: Вагриус, 2008, 463 с., 61 илл. [http://ggorelik.narod.ru/Dau/Dau_VAGRIUS/w_Dau_I.htm] * Горобец, Б. С. Круг Ландау // Сетевой альманах «Еврейская старина», 2006—2007. [http://berkovich-zametki.com/Avtory/Gorobec.htm] * [http://urss.ru/cgi-bin/db.pl?lang=Ru&blang=ru&page=Book&id=66254 Горобец Б. С. Круг Ландау: Физика войны и мира. УРСС, 2009. 272 с.] ISBN 978-5-397-00065-9 * Гращенков, Н. И. Как была спасена жизнь академика Л. Д. Ландау // Природа. — 1963. — № 3. — С.106—108. * Гращенков, Н. И. Чудесная победа советских медиков [о борьбе за жизнь ученого-физика Л. Д. Ландау] // Огонек. — 1962. — № 30. — С.30. * Давным-давно… [Л. Д. Ландау — один из основателей института теоретической физики в Москве] // Огонек. — 1996. — № 50. — С.22—26. * Данин, Д. Было только что… // Искусство кино. — 1973. — № 8. — С.85—87. * Данин, Д. Товарищество [о борьбе за спасение жизни Л. Д. Ландау] // Литературная газета. — 1962. — 21 июля. * Зельдович, Я. Б. Энциклопедия теоретической физики [к присуждению Ленинской премии 1962 г. Л. Д. Ландау и Е. М. Лифшицу] // Природа. — 1962. — № 7. — С.58—60. * [http://www.vestnik.com/issues/98/0303/win/kaganov.htm Каганов, М. И. Ландау — каким я его знал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025181730/http://www.vestnik.com/issues/98/0303/win/kaganov.htm |date=2017-10-25 }} // Природа. — 1971. — № 7. — С.83—87. * Каганов, М. И. Школа Ландау: что я о ней думаю. — Троицк: Тровант, 1998. — 359 с * Кассирский, И. А. Торжество героической терапии // Здоровье. — 1963. — № 1. — С.3—4. * Кравченко, В. Л. Л. Д. Ландау — лауреат Нобелевской премии // Наука и техника. — 1963. — № 2. — С.16—18. * Ландау-Дробанцева К. Как мы жили. Воспоминания. — М.: Захаров, 2009. — 480 с. — 5 000 экз. ISBN 978-5-8159-0848-2 * Лев Давидович Ландау [к пятидесятилетию со дня рождения] // Успехи физических наук. — 1958. — Т.64, вып.3. — С.615—623. * Ленинская премия 1962 г. в области физических наук [к присуждению премии Л. Д. Ландау и Е. М. Лифшицу] // Физика в школе. — 1962. — № 3. — С.7—8. * Ливанова, Анна. Ландау. — М.: Знание, 1983. * Лифшиц, Е. М. Живая речь Ландау // Наука и жизнь. — 1971. — № 9. — С.14—22. * Лифшиц, Е. М. История и объяснения сверхтекучести жидкого гелия [к 60-летию академика Л. Д. Ландау] // Природа. — 1968. — № 1. — С.73—81. * Лифшиц, Е. М. Лев Давидович Ландау // Успехи физических наук. — 1969. — Т.97, № 4. — С.169—186. * Мастера красноречия: [об ораторском искусстве Л. Д. Ландау]. — М.: Знание, 1991. * Научное творчество Л. Д. Ландау: Сборник. — М.: Знание, 1963. * Ролов, Бруно. Академик Ландау // Наука и техника. — 1968. — № 6. — С.16—20. * [https://web.archive.org/web/20120607010826/http://www.nsu.ru/assoz/rumer/vosp/landau.htm Румер, Ю. Странички воспоминаний о Л. Д. Ландау] // Наука и жизнь. — 1974. — № 6. — С.99—101. * Тамм, И. Е., Абрикосов, А. А., Халатников, И. М. Л. Д. Ландау — Лауреат Нобелевской премии 1962 года // Вестник Академии наук СССР. — 1962. — № 12. — С.63—67. * Ю. И. Кривоносов, Ландау и Сахаров в разработках КГБ, Комсомольская правда. 8 августа 1992 года. * {{Книга:Храмов Ю. А.:Физики|часть = Ландау Лев Давидович|с =152|ссылка часть = 1561}} * [[Ципенюк, Юрий Михайлович|Ципенюк, Ю.]] Открытие «Сухой воды» [об изучении свойств гелия П. Л. Капицей и Л. Д. Ландау] // Наука и жизнь. — 1967. — № 3. — С.40—45. * {{статья | автор = [[Шальников, Александр Иосифович|Шальников А.И.]] | заглавие = Наш Дау [к присуждению Нобелевской премии советскому физику Л.Д. Ландау] | ссылка = | автор издания = | издание = Культура и жизнь | тип = | место = | год = [[1963 год|1963]] | номер = 1 | страницы = 20—23 }} * [[Шубников, Лев Васильевич|Шубников, Л. В.]] Избранные труды. Воспоминания. — Киев: Наукова Думка, 1990. * [http://www.ihst.ru/projects/sohist/books/landau/Landau_memory.pdf Вокруг Ландау. Материалы к 100-летию со дня рождения Л. Д. Ландау. Ч. 1. Воспоминания. Отдел истории физико-математических наук ИИЕТ РАН. 2008. 117 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517055734/http://www.ihst.ru/projects/sohist/books/landau/Landau_memory.pdf |date=2017-05-17 }} В сборник вошли воспоминания о Л. Д. Ландау, опубликованные в различных электронных журналах в последнее десятилетие. {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Лев Ландау |Портал = Физика |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Лев Ландау |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Проект = Физика }} * ''Герштейн Семён Соломонович'' [http://elementy.ru/lib/430545 Великий универсал XX века (к 100-летию Льва Давидовича Ландау)] * ''Халатников Исаак Маркович|'' [http://berkovich-zametki.com/Avtory/Halatnikov.htm Дау, Кентавр и другие. Главы из книги] * ''Берестецкий Владимир Борисович'' [http://ufn.ru/ru/articles/1958/3/h/ Лев Давидович Ландау (К пятидесятилетию со дня рождения)] // Успехи физических наук, 1958 год. * ''Гинзбург Виталий Лазаревич'' [http://ufn.ru/ru/articles/1968/1/i/ Лев Давидович Ландау (К шестидесятилетию со дня рождения)] // Успехи физических наук, январь 1968 года. * [http://rutv.ru/brand/show/id/10376 «Десять заповедей Ландау»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140918010507/http://rutv.ru/brand/show/id/10376 |date=2014-09-18 }} — Документальный фильм{{ref-ru}} * [http://www.ihst.ru/projects/sohist/ufti.htm «ДЕЛО УФТИ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905102510/http://www.ihst.ru/projects/sohist/ufti.htm |date=2017-09-05 }} (публ. Ю. Н. Ранюка){{ref-ru}} * [http://michaelk.jerusalem.googlepages.com/дело1938года Документы дела 1938 года на сайте, посвящённом Моисею Корецу]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * [http://ggorelik.narod.ru/Dau/Kurs_1935-2005.htm Как рождался «Курс теоретической физики»], Горелик Геннадий Ефимович{{ref-ru}} * {{ЭЕЭ|12318|Ландау Лев}} * [http://chair.itp.ac.ru/index.php?sub=minimum Теорминимум Ландау]{{ref-ru}} * [http://landafshits.narod.ru/Dau_KGB_57.htm Из досье КГБ на академика Ландау]{{ref-ru}}([http://psi.ece.jhu.edu/%7Ekaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/sovter74/land-17.pdf Записка КГБ в ЦК КПСС, 1957 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100614215300/http://psi.ece.jhu.edu/~kaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/sovter74/land-17.pdf |date=2010-06-14 }}) {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]] [[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]] [[Категория:Оксфорд университеты почётлы докторҙары]] [[Категория:Леопольдина ағзалары]] [[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте сит ил ағзалары]] [[Категория:Макс Планк миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Физика буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса физиктар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1968 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:Баҡыла тыуғандар]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 ғинуарҙа тыуғандар]] 664h6ty9cyoacdd43d5dzs91x8hd3j4 0 165228 1297377 1269768 2026-05-18T23:26:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297377 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кузаева Дамира Нәжмийән ҡыҙы''' ([[16 май]] [[1948 йыл]] — [[20 декабрь]] [[1993 йыл]]) — [[театр]] актёры. [[Татар АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1984), ТАССР-ҙың Ғ. Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1979). == Биографияһы == Дамира Нәжмийән ҡыҙы Кузаева 1948 йылдың 16 майында [[Пермь крайы]] [[Барҙы районы]] [[Төнгүк]] ауылында тыуған. Тарихи сығанаҡтар буйынса Төнгүк — моноэтник башҡорт ауылы<ref name="Асфандияров">Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. Бала саҡтан сәхнәне үҙ итә, мәктәп йылдарынан концерттарҙа әүҙем ҡатнаша. 1964 йылда тыуған ауылында урта мәктәпте тамамлай. Актерлыҡ эшмәкәрлеген Әлмәт тетары ҡарамағындағы студияла башлай, уны махсус белеме булмаған йәштәр өсөн баш режиссер Ғ. Йосопов ойоштора. 1970 йылда Ҡазан театр училищеһын (М. Х. Сәлимьянова курсы) тамамлай<ref>[http://gabdullatukay.ru/rus/tukay-prize/laureates/1979-god/kuzaeva-damira-nazmizyanovna-ndash-artistka Мир Тукая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023120715/http://gabdullatukay.ru/rus/tukay-prize/laureates/1979-god/kuzaeva-damira-nazmizyanovna-ndash-artistka/ |date=2020-10-23 }}</ref> һәм Әлмәт театрына ҡайта. Йәш, талантлы актриса бик тиҙ популярлыҡ яулай, театр примаһына әүерелә<ref>[http://www.kzntm.ru/narodnye-artisty/174-kuzaeva-damira-nazmizyanovna Казанский театральный музей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220114115939/http://www.kzntm.ru/narodnye-artisty/174-kuzaeva-damira-nazmizyanovna |date=2022-01-14 }}</ref>. 1976 йылдың 17 сентябрендә Кузаева Дамираға «Татар АССР-ының тҡаҙанған артисы» исеме бирелә. 1979 йылдың 25 апрелендә «Ай булмаһа, йондоҙ бар» спектаклендә Мәҙинә ролен башҡарған өсөн ул республиканың Ғ. Туҡай исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була. 1976 йылда III Республика театрҙар смотрында әүҙем ҡатнашҡаны өсөн Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә. Театр сәнғәте үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергән өсөн 1986 йылда «Татар АССР-ының халыҡ артисы» исеме бирелә. Артабан тормош шарттары арҡаһында ул театрҙан китергә мәжбүр була. [[Ҡазан]]дағы Тинчурин исемендәге театрға, [[Мәскәү]]гә юғары режиссерлыҡ курсына барыу теләктәре тормошҡа ашмай. Мәктәптә, телевидениела эшләй. 1993 йылдың декабрендә көтмәгәндә вафат була, тыуған ауылы Төнгүк зыяратында ерләнгән. Урындағы мәктәп уҡыусылары уның ҡәберен тәртиптә тота. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Татар АССР-ының атҡаҙанған артисы (1976) * Татар АССР-ының халыҡ артисы (1984) * Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1979) == Хәтер == Дамира Кузаева иҫтәлегенә йыл һайын ауыл мәҙәниәт йортонда театр сәнғәте конкурсы уҙғарыла<ref>[http://59321s008.edusite.ru/p14aa1.html] МАОУ «Тюндюковская средняя общеобразовательная школа» Бардымского муниципального района Пермского края </ref>. 2016 йылдың авгусында театр спектаклдәрендә иң яҡшы ижади эштәрҙе асыҡлау, таныу һәм дәртләндереү маҡсатында, профессиональ оҫталыҡты һәм актер профессияһының абруйын күтәреү өсөн Кузаева Дамира исемендәге премия булдырылған. == Һылтанмалар == * Татарский энциклопедический словарь. -Казань. Институт татарской энциклопедии АН РТ. — 703с. илл. ISBN 0-9530650-3-0 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Ҡазан театр училищеһын тамамлаусылар]] [[Категория:Татар АССР-ының атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Татар АССР-ының халыҡ артистары]] [[Категория:Ғабдулла Туҡай премияһы лауреаттары]] [[Категория:Барҙы районында тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1948 йылда тыуғандар]] [[Категория:16 майҙа тыуғандар]] p1puqiud9x7i5g9kdeysgqh8a9b0zcm 0 168539 1297384 1283284 2026-05-19T03:11:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297384 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Көньяҡ Себер ботаника баҡсаһы''' — Алтай дәүләт университетының ботаника баҡсаһы (КСББ, русса (ЮСБС)). Көньяҡ Себер ботаника баҡсаһы [[1979 йыл]]дың декабрь айында, РСФСР-ҙың юғары, дөйөм һәм урта махсус белем биреү мәғариф министры бойороғо менән асыла. [[Баҡса]] Алтай дәүләт университетының ботаника һәм зоология кафедраһы ҡарамағындағы Алтайҙың флораһын өйрәнеү һәм һаҡлау үҙәге булараҡ ойошторола. Баҡса биләмәһе (48,2 га) [[Барнаул]] ҡалаһының таулы өлөшөндә, Үҙәк райондың Көньяҡ ҡасабаһы янында, таҫма ҡарағай урманында урынлашҡан. Ботаник баҡса коллекцияларында 1587 таксон (962 төр, 625 форма һәм сорт) тупланған. - Географик координаталары: 53°16’с. ш., 83°40’в. д. - Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 194—203 м. - Климат: континенталь,, урт-йыл t °С = +1,0 °C; урт-ғин t°С = −17,7 °C; урте- июль t°С = +19,7 °C. - Йыллыҡ яуым-төшөм суммаһы: 480 мм. - Вегетация осоронда яуым-төшөм суммаһы: 300 мм. - Тупрағы: һоро көлһыу урмантупрағы, һелтеле ҡара тупраҡлы, ҡомло һәм урман тупрағы. Рәсми адресы: 656049, Барнаул ҡалаһы, Алтай крайы, Ленин проспекты, 61, ауд. 217. Төп коллекцияһы урыны буйынса адресы: 656906, Барнаул ҡалаһы, Көньяҡ ҡасабаһы, Лесосечная урамы, 25 Ботаника баҡсаһының бурыстарына инә: биологияны өйрәнеү, үҫемлектәрҙең һирәк һәм юҡҡа сығыусы төрҙәрен таратыу һәм һаҡлау буйынса саралар эшләү; үҫемлектәрҙең һирәк, хужалыҡ өсөн ҡиммәтле һәм декоратив төрҙәрен интродукциялау; һирәк һәм юҡҡа сығыусы төрҙәрҙе үрсетеүгә һәм өйрәнеүгә биотехнология ысулдарын индереү, үҫемлектәрҙең хужалыҡ өсөн ҡиммәтле һәм декоратив төрҙәренең яңы сорттарын сығарыу; Алтай флораһының һирәк һәм юҡҡа сығыусы төрҙәрен реинтродукциялау (үҫемлектәрҙең һирәк һәм юҡҡа сығыусы төрҙәрен тергеҙеү ысулы, элек был биләмәлә үҫкән һәм ниндәйҙер сәбәп менән юҡҡа сыҡҡан үҫемлектәрҙе икенсе урындан күсереп ултыртыу); Алтай таулы илдең флораһын һәм үҫемлектәр япмаһын тикшереү; күп томлы «Флора Алтая» сводкаһын әҙерләү һәм баҫтырыу; гербарий фондын тулыландырыу; үҫемлектәрҙең айырым төркөмдәрен монографик өйрәнеү; орлоҡ банкын һәм тере үҫемлектәр коллекцияһын тулыландырыу; лаборатор дәрестәр, йәйге практика, махсус курстар үткәреү, курс һәм диплом эштәре башҡарыу өсөн материалдар биреү; төрлө профилдәге квалификациялы белгес-ботаниктар әҙерләү. Көньяҡ Себер ботаника баҡсаһының ғилми хеҙмәткәрҙәре, ойоштороусыһы һәм нәшер итеүсеһе [http://www.asu.ru/] Алтай дәүләт университеты булған ботаника буйынса [http://turczaninowia.asu.ru/ «Turczaninowia»] ғилми журналын баҫмаға әҙерләү буйынса эшсе төркөм һәм редколлегия составына инәләр. Журнал 1998 йылдан алып сыға. Журналда флористика, систематика, үҫемлектәрҙең молекуляр генетикаһы, геоботаника, биотехнология һәм башҡалар өлкәһендәге ғилми тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре баҫыла. [http://turczaninowia.asu.ru/ «Turczaninowia»] журналы IPNI (International Names Index The Plant, www.ipni.org) индексланған журналдар исемлегенә индерелгән, шулай итеп, унда фән өсөн яңы таксондарҙы тасуирлау рәсми рәүештә рөхсәт ителгән. Журналдағы һәр баҫмаға халыҡ-ара индекс DOI бирелә. Журналдарҙы һайлап алыу буйынса Scopus (CSAB) Советы ҡарары буйынса фәнни периодик журнал [http://turczaninowia.asu.ru/ «Turczaninowia»] 2016 йылдан Scopus-ара халыҡ-ара өҙөмтә килтереү базаһына индерелгән. Журнал Себер флораһын өйрәнеүсе күренекле белгес Николай Степанович Турчанинов (1796—1863) — беренсе урыҫ ботанигы, Себерҙе тикшереүсе исеме хөрмәтенә аталған. Николай Степанович Көнсығыш Себер райондары өсөн тәүге тапҡыр үҫемлектәрҙең йөҙҙән ашыу төрөн һәм меңдән ашыу формаһын тапҡан. Көньяҡ Себер ботаника баҡсаһы коллективы йыл һайын [http://konf.asu.ru/botany-altai/ «Көньяҡ Себер һәм Монголия ботаникаһы проблемалары» халыҡ-ара фәнни-ғәмәли конференцияһын] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203195725/http://konf.asu.ru/botany-altai/ |date=2020-12-03 }} ойоштора. Конференцияның маҡсаты — ғилми йәмәғәтселекте Көньяҡ Себер, Монголия һәм күрше биләмәләренең ботаника проблемаларын хәл итеүгә йәлеп итеү, ботаник тикшеренеүҙәрҙең актуаль һөҙөмтәләрен, уларҙы практик ҡулланыу апробацияһы мөмкинлеген халыҡҡа иғлан итеү. Конференция эшенә йомғаҡ итеп мәҡәләләр йыйынтығы баҫтырыла. == Һылтанмалар == * [http://www.ssbg.asu.ru Официальный сайт Южно-Сибирского ботанического сада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402043356/http://ssbg.asu.ru/ |date=2022-04-02 }} * Официальный сайт научного ботанического журнала «Turczaninowia» * [http://old.ssbg.asu.ru/altb_herbarium.php Виртуальный Гербарий ЮСБС АлтГУ (ALTB)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200707135130/http://old.ssbg.asu.ru/altb_herbarium.php |date=2020-07-07 }} * [http://konf.asu.ru/botany-altai/ Сайт международной научно-практической конференции «Проблемы ботаники Южной Сибири и Монголии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203195725/http://konf.asu.ru/botany-altai/ |date=2020-12-03 }} [[Категория:Рәсәйҙең ботаника баҡсалары]] tw41qn63qunc0dei6n50dma5sk9tlzt 0 173849 1297445 1267099 2026-05-19T10:39:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297445 wikitext text/x-wiki '''Мари тарихи-мәҙәни үҙәге''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мари халҡы күпләп йәшәгән [[Мишкә районы]]нда урынлашҡан тарихи-мәҙәни үҙәк. Төбәктә мариҙар район халҡының 71% тәшкил итә. == Тасуирламаһы == Мари тарихи-мәҙәни үҙәгендә бирелә йәшәүселәр өсөн заманса йыһазландырылған, бар талаптарға яуап биргән күп функциялы зал, интерактив музей, марий халҡы тарихын сағылдырған бүлмә, сувенир һәм милли музыка ҡоралдары эшләү буйынса оҫтахана булдырылған. Үҙәктә райондың ижади коллективтарына шөғөлләнеү өсөн дә мөмкинлектәр булдырылған. Конференц-зал 200 урынға иҫәпләнгән.<ref>https://tamasha-rb.rbsmi.ru/news/Rekonstruktsiyanan-u-Mishk-rayoninda-mari-tarihi-m--ni--ge-asildi-686708/{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[File:Марийский ИКЦ.png|thumb|Марийский ИКЦ|справа]] [[File:Марийский историко-культурный центр.jpg|thumb|Марийский историко-культурный центр|справа]] == Тарихы == Үҙәк 2004 йылда асыла. Уның беренсе етәксеһе Валерий Байбулатов. 2016 йылдан алып Мари тарихи-мәҙәни үҙәген Алексей Ибулаев етәкләй.<ref>https://mishred.rbsmi.ru/articles/obshchestvo/mechty-sbyvayutsya/?sphrase_id=67917{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <br> 2019-2020 йылдарҙа бинаны “Башҡортостандың 100 йыллығына 100 объект” проекты буйынса реконструкциялау эше башҡарылды. Хәҙерге Мари тарихи-мәҙәни үҙәк бинаһы 1987 йылда төҙөлгән кинотеатр зданиеһы.<ref>https://www.marpravda.ru/news/religiya/samaya-bolshaya-mariyskaya-diaspora-rossii-poluchila-obnovlennyy-istoriko-kulturnyy-tsentr-/</ref> 2021 йылдың 19 февралендә Башҡортостан Республикаһы Халыҡтар дуҫлығы Йорто филиалы Мари тарихи-мәҙәни үҙәген асыу тантанаһы үтте.<ref>https://www.bashkortostan.ru/presscenter/news/344715/{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Интерактив музей == Республикала беренсе мари мәҙәниәтенә арналған интерактив музей “Медиа РБ Инжиниринг” компанияһы төҙөгән һигеҙ инсталляциянан тора. <br> Беренсе инсталляция – “Ваҡыт таҫмаһы”. Бында мари халҡының тарихы, төп даталар, мари халҡының бөгөнгөһө менән танышырға мөмкин. <br> Киләһе инсталляция – импровизацияланған “Мари йорто тәҙрәһе” тип атала. Интерактив тәҙрәне асҡан һайын Мишкә мариҙарының төрлө милли байрамдарынан күренеш күрергә мөмкин. <br> Артабан “Мари аллалары Пантеоны” бүлеге. Мари халҡы донъяны барлыҡҡа килтергән Юмо аллаһына табына (Ҙур Аҡ Алла), икенсе аллаларға ла инана, тәбиғәт эйәһенә баш эйә, ағастарҙың илаһи көсөнә ышана. Бында улар тураһында тулыраҡ мәғлүмәт табырға мөмкин. <br> “Мари теле” инсталляцияһы мари теленең яңғырашы менән таныштыра. Бында мари халҡының милли йырҙары, мәҡәлдәре яңғырай. <br> Киләһе бүлек “Интерактив календарь” тип атала. Мари халҡының тормош-көнкүреше тулыһынса тәбиғәт менән бәйләнгән. Бында Һабантуй, Ҡорбан, Семик, Раштыуа, Масленица һ.б. байрамдар менән танышырға мөмкин.<br> Алтынсы инсталляция – “Этнография”. Бында 16-19 быуаттарҙағы мари халҡының көнкүреш әйберҙәрен, тормоштарынан күренеште 3D форматы аша күрергә мөмкин. <br> Артабан - “Мишкә районы шәхестәре” бүлеге. Бында райондан сыҡҡан күренекле шәхестәр, уларҙың ижадтары тураһында һүҙ бара. <br> Һуңғы инсталляция “Мишкә районы” тип атала. Был бүлектә райондың тарихы, уның иҫтәлекле урындары һәм башҡа мәғлүмәт менән танышырға мөмкин. Интерактив музейҙан тыш крайҙы өйрәнеү музейы ла бар бында. Музейҙа мари халҡының тормош-көнкүрешенән экспонаттар, милли кейемдәр, һауыт-һаба, ҡорамалдар һәм башҡалар тупланған.<ref>https://news.myseldon.com/ru/news/index/246052738{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостан мариҙары]] * [[Эрвел Марий]] == Видео == 1.https://yandex.ru/video/preview/?text=видео%20открытия%20марийского%20ИКЦ&path=wizard&parent-reqid=1617211049180158-7420318902274293334-balancer-knoss-search-yp-vla-7-BAL&wiz_type=vital&filmId=11521074186334508391<br> 2.https://www.youtube.com/watch?v=xeK0dmm_-wU<br> == Иҫкәрмәләр == 1.https://addnrb.ru/novosti/v-mishkinskom-rajone-otmetili-otkrytie-obnovlennogo-zdaniya-marijskogo-ikc/<br> 2.https://culture-bash.bashkortostan.ru/presscenter/news/344840/<br> 3.https://nazaccent.ru/content/35168-v-bashkortostane-otkryli-posle-rekonstrukcii-marijskij.html<br> 4.https://neft-gf.ru/otkrytie-marijskogo-istoriko-kulturnogo-centra/<br> 5.https://mishred.rbsmi.ru/articles/kultura/v-mishkinskom-rayone-s-2004-goda-rabotaet-mariyskiy-istoriko-kulturnyy-tsentr/<br> 6.https://newsbash.ru/society/culture/24310-v-mishkinskom-rajone-sostojalos-otkrytie-obnovlennogo-zdanija-marijskogo-istoriko-kulturnogo-centra.html<br> == Һылтанмалар == [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] [[Категория:Мариҙар]] [[Категория:Башҡортостан халыҡтарының милли-мәҙәни ойошмалары]] [[Категория:2004 йылда нигеҙләнгән музейҙар]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан топонимияһы 2021 (Мишкә районы)]] hfqbyxxb3xmflf5ml2bi4dzfzastpu0 0 174714 1297442 1205667 2026-05-19T09:46:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297442 wikitext text/x-wiki {{Значения|Националистическая партия}} {{Партия | название партии = Националистическая партия Мальты | название на языке оригинала = Partit Nazzjonalista | логотип = | флаг = Party Flag of the Maltese Nationalist Party.svg | лидер = [[:en:Simon Busuttil|Симон Бусуттил]] | дата основания = [[1880]], восстановлена под современным названием в [[1926]] | дата роспуска = | штаб-квартира = Ид-дар Чентрали, Три Херберт Канадо, Пьета | идеология = [[Христианская демократия]], [[консерватизм]] | интернационал = [[Европейская народная партия]], [[Центристский демократический интернационал]] | союзники = | молодёжная организация = | количество членов = | девиз = | гимн = | партийная печать = | официальный сайт = http://www.pnm.org.mt }} '''Мальта милли партияһы''' ({{lang-en|Nationalist Party}}, мальт. <span lang="mt" style="font-style:italic;">Partit Nazzjonalista</span>) — [[Мальта]]ның ике төп сәйәси партияһының береһе (Лейбористар менән бер рәттән), [[Христиан демократияһы|христиан-демократик]] йүнәлеш алып бара. == Тарихы == Партияға 1880 йылда [[:ru:Фортунато Мицци|Фортунато Мицци]] тарафынан Мальтаның белем биреү һәм юридик системаларын инглизләштереүгә ҡаршы сығыш яһаусы булараҡ нигеҙ һалына. Партияның төп өлөшөн [[Италия|Италиянан]] сыҡҡан либераль ҡарашлылар тәшкил итә, был сиркәү менән насар мөнәсәбәттәргә килтерә. Артабанғы йылдарҙа партия тәүҙә колониаль власть һәм уларҙың дошмандары менән хеҙмәттәшлек итеүҙән баш тартыу өсөн сығыш яһаусы абстенционистарға тарҡала. Беренсе [[беренсе донъя һуғышы]]нан һуң партия Мальта берҙәм сәйәси союзына һәм радикаль итальян-милли демократик партияға бүленә. Мальта берҙәм сәйәси союзы 1924 йылға тиклем лейбористар ярҙамында [[:ru:Говард, Джозеф|Говард Джозеф]], [[:ru:Франческо Бухаджир|Бухаджир]] [[:ru:Франческо Бухаджир|Франческо]] һәм [[:ru:Уго Паскуале Мифсуд|Уго Паскуале Мифсуд]] етәкселегендә 1921—1927 йылдарҙағы хөкүмәт ойоштора. 1926 йылда партиялар йәнә итальян Милли партияһы ойоштороп берләшә, 1932 йылдағы һайлауҙа 32 урындың 21-ен йыйып еңеп, Мифсуф етәкселегендә хөкүмәт барлыҡҡа килтерә, ләкин киләһе йылда [[Бөйөк Британия]], Милли партияның фашистик Италияға яҡын булыуы сәбәпле, Мальта автономияһын бөтөрә. [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда ҡайһы бер партия етәкселәре, шул иҫәптән, буласаҡ премьер Мицци Энрико, Италия яҡлы булыуҙары сәбәпле, [[Уганда|Угандаға]] депортациялана. Партия 1950—1955 йылдарҙа лейбористарҙан алыҫ торған Мальта эшсе партияһы ярҙамында Мальта хөкүмәте ойоштора. 1962 йылда [[:ru:Джордж Бордж Оливье|Джордж Бордж Оливье]] етәкселегендәге Милли партия лейбористар партияһындағы тарҡаулыҡ һәм кризистар арҡаһында власҡа килә һәм унда 1971 йылға тиклем ҡала. 1964 йылда Мальтаның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. 1981 йылда Милли партия [[:ru:Адами, Эдди Фенек|Эдди Фенек Адами]] етәкселегендә күпселек тауыш ала, әммә парламентта күпселек урынды яулай алмай, һәм һөҙөмтәлә депутаттар ултырыштарҙа ҡатнашыуҙан баш тарта. 1987 йылда йәнә власҡа килә һәм 1996 йылға тиклемге хөкүмәт ойоштора. Власҡа 1998 йылда кире килә. 1990 йылда Мальта [[Европа берлеге|ЕС]]-ҡа инеү тураһында һөйләшеүҙәр башлай һәм, уңышлы референдумдан һуң, уға 2004 йылда инә. Милли партия Европа халыҡ партияһына инә һәм һайлауҙар йомғаҡтары буйынса 2004 һәм 2009 йылдарҙа Европа парламентында ике урын ала, ике тапҡыр һайлауҙарҙа еңелә.. 2008 йылда партияның яңы штаб-фатиры асыла. 2013 йылғы һайлау йомғаҡтары буйынса парламентта 69 депутат урынының 30-ын ала һәм оппозицияға китә. == Партия лидерҙары исемлеге == ** [[:ru:1880|1880]]—[[:ru:1905|1905]] Фортунато Мицци ** [[:ru:1926|1926]]—[[:ru:1942|1942]] [[:ru:Уго Паскуале Мифсуд|Уго Паскуале Мифсуд]] и [[:ru:Энрико Мицци|Энрико Мицци]] ** [[:ru:1942|1942]]—[[:ru:1944|1944]] [[:ru:Джордж Бордж Оливье|Джордж Бордж Оливье]] (исполняющий обязанности) ** [[:ru:1944|1944]]—[[:ru:1950|1950]] [[:ru:Энрико Мицци|Энрико Мицци]] ** [[:ru:1950|1950]]—[[:ru:1977|1977]] [[:ru:Джордж Бордж Оливье|Джордж Бордж Оливье]] ** [[:ru:1977|1977]]—[[:ru:2004|2004]] [[:ru:Эдвард Фенек Адами|Эдвард Фенек Адами]] ** [[:ru:2004|2004]]—[[:ru:2013|2013]] [[:ru:Лоуренс Гонзи|Лоуренс Гонзи]] ** [[:ru:2013|2013]] йылдан [[:en:Simon Busuttil|Симон Бусуттил]] == Һылтанмалар == * [http://www.pn.org.mt Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19980113155128/http://www.pn.org.mt/ |date=1998-01-13 }} [[Категория:Мальта]] chtd5mp6bjof719dcqmz7toae56b9c3 0 177731 1297388 1072347 2026-05-19T03:58:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297388 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Виктор Анатольевич Лазаренко''' ([[26 апрель]] [[1956]], [[Сумы]]) — Рәсәй ғалимы, хирургия өлкәһендә белгес, [[Фән докторы|медицина фәндәре докторы]], профессор, 2009 йылдан Курск дәүләт медицина университеты ректоры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы. Рәсәй ангиолог һәм ҡан тамырҙары хирургтары йәмғиәте, Европа ҡан тамырҙары хирургтары йәмғиәте, Рәсәй Федерацияһы хирург-гепатологтары ассоциацияһы ағзаһы. Халыҡ-ара экология фәндәре, кеше һәм тәбиғәт хәүефһеҙлеге академияһы, Рәсәй медик-техник фәндәр академияһы, Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы, Рәсәй тәбиғәт белеме академияһы академигы. == Биографияһы == Лазаренко Виктор Анатольевич 1956 йылда Сумы ҡалаһында тыуған. 1979 йылда Курск дәүләт медицина институтының дауалау факультетын тамамлай. Белгород өлкәһенең Шебекинский ҡала дауаханаһында балалар хирургы булып эшләй. 1988 йылда «Функциональное состояние глубоких вен при первичной варикозной болезни и послеоперационных рецидивах этого заболевания» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref>{{Китап|автор=Лазаренко В. А.|заглавие=Функциональное состояние глубоких вен при первичной варикозной болезни и послеоперационных рецидивах этого заболевания // диссертация ... кандидата медицинских наук.}}</ref>. Ул варикоз ауырыуын диагностикалау һәм уны дауалау ысулының бер нисә классификацияһын тәҡдим итә, ул беҙҙең илдә һәм сит илдәрҙә киң ҡулланыла. Клапандарҙы экстравазаль коррекциялауҙың тәкдим ителгән ысулы 1990 йылда СССР ВДНХ-да күрһәтелә<ref>Лазаренко Виктор Анатольевич - Известные ученые.&nbsp;''famous-scientists.ru''.&nbsp;<small>Дата обращения: 4 марта 2021.</small></ref>. 1996 йылда «Клапанная недостаточность глубоких вен нижних конечностей, диагностика и хирургическое лечение» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref>{{Cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01000039784|title=Клапанная недостаточность глубоких вен нижних конечностей, диагностика и хирургическое лечение // автореферат диссертации ... доктора медицинских наук.|author=Лазаренко В. А.|accessdate=2021-03-04}}</ref>. 1996 йылдан — хирургик ауырыуҙар кафедраһы профессоры. 2001 йылдан 2003 йылға тиклем — өлкә клиник дауаханаһының йөрәк-ҡан тамырҙары хирургияһы бүлеге мөдире, Курск өлкәһенең төп йөрәк-ҡан тамырҙары хирургы. 2002 йылдан  — дипломдан һуң белем биреү факультеты деканы. 2004 йылдан — ғилми - тикшеренеү эштәре буйынса проректор 2009 йылдың авгусында Курск дәүләт медицина университетының ректоры вазифаһына тәғәйенләнә. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары: варикоз һәм тромбоздан һуң авыру проблемалары; критик артериаль ишемияны дауалау; йөрәк ритмын, деструктив панкреатитты, бауыр, сепсис, обтурациялы һары ауырыуын, ҡорһаҡ ҡыуышлығының локаль елкенһенеүенең; бешеү ауырыуҙарын дауалау. Өс фәнни асыш, 900-ҙән ашыу фәнни баҫма, 95 уйлап табыу авторы. В. А. Лазаренко етәкселеге аҫтында 23 кандидатлыҡ һәм 7 докторлыҡ диссертацияһы яҡланған. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы» (2003 й.) маҡтаулы исеме * «Рәсәй Федерацияһының Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» түш билдәһе. * «Малайзия халыҡ-ара университет колледжының почетлы докторы» (2012 г.) * Курск өлкә Думаһының почет грамоталары  — ''күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте, юғары профессионаллеге һәм мәғәриф үҫешенә шаҡтай зур өлөш индереүе өсөн'' (2013 г.) * Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышының Дәүләт Думаһы почет грамотаһы — Р''әсәй Федерацияһы ҡануниәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн'' (2013 г.) * «GEOMATIKA университет колледжы фәндәре докторы » ([[Куала-Лумпур]], [[Малайзия|Малайзия)]] маҡтаулы исеме (2014 й.) * [[Бейрут]] MATN университетының почетлы профессоры ([[Ливан]]) (2015 г.) * 2014 йылда «Сочи ҡалаһындағы ҡышҡы XXII олимпия уйындарына һәм ҡышҡы XI паралимпия уйындарының» иҫтәлекле миҙалы (2014 г.) == Һылтанмалар == * [https://www.mke.su/doc/LAZARENKO%20VA.html Виктор Лазаренко в «Малой Курской Энциклопедии»] * [https://kurskmed.com/struct/UNIVERSITY/Administration_KSMU/Rector Виктор Лазаренко на официальном сайте Курского государственного медицинского университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210915181731/https://kurskmed.com/struct/UNIVERSITY/Administration_KSMU/Rector |date=2021-09-15 }} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса ректорҙар]] [[Категория:Курск медицина университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй хирургтары]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Рәсәй табиптары]] [[Категория:Рәсәй ғалимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған табиптары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1956 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 апрелдә тыуғандар]] pfh5y7kohpp5xa1q3dk65bjgjl7et5k 0 179875 1297454 1291454 2026-05-19T11:16:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297454 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мартин Хайдеггер''' ({{Lang-de|Martin Heidegger}} {{Ipa|[ˈmaɐ̯tiːn ˈhaɪdɛɡɐ]}}; [[26 сентябрь]], [[1889 йыл|1889]], Месскирх, Бөйөк Баден герцоглығы, [[Германия империяһы|Герман империяһы]] — [[26 май|26 май,]] [[1976 йыл|1976]], Фрайбург-им-Брайсгау, [[Баден-Вюртемберг]], ГФР) — немец аҡыл эйәһе, [[XX быуат|XX быуаттың]] иң эре философтарының береһе. Ғаләмдең нигеҙе булған һәм билдәләү мөмкин булмаған, әммә бар нәмәгә лә ҡағылышы булған тәбиғи стихияһы булараҡ Йәшәйеш тураһындағы тәғлимәткә нигеҙ һала. Йәшәйеш оранын шәхесте көн дә осрап торған иллюзияларҙан таҙартыу (иртә осорҙа) йәки телебеҙҙең асылына төшөнөү юлдарында (һуңғы осор) ишетергә була. Ул — немец [[Экзистенциализм|экзистенциализмының]] иң күренекле вәкилдәренең береһе. Текстарының үҙенсәлекле булыуы һәм немец теле диалектын үҙенең етди хеҙмәттәрендә ҡулланыуы менән дә танылыу яулаған ул. Тарих фәнендә Хайдеггерҙың нацизмға{{Переход|#Хайдеггер и нацизм|green}} ҡарата мөнәсәбәте тураһындағы мәсьәлә бәхәсле булып ҡала. == Биографияһы == Месскирх ҡалаһында (Штутгарттан көньяҡҡа табан 80 километрҙа) әллә ни бай булмаған католик ғаиләһендә тыуа. Уның атаһы Фридрих һөнәрсе була һәм изге Мартин костелында хеҙмәт итә, ә әсәһе Иоганна Кемпф крәҫтиән була. Фриц исемле ағаһы менән бергә үҫә. Мартин 1903 йылда Констанц һәм 1906 йылдан башлап Фрайбург ҡалалары гимназияларында белем ала. 1909 йылдың көҙөндә Хайдеггер иезуит монастырында постриг ҡабул итергә йыйына, ләкин йөрәк менән сирләп китеүе уның тормош юлын үҙгәртеп ебәрә<ref>''[[Сафранский, Рюдигер|Сафранский Р.]]'' [http://lib.ru/MEMUARY/ZHZL/haidegger.txt Хайдеггер: германский мастер и его время] / Пер. с нем. [[Баскакова, Татьяна Александровна|Т. А. Баскаковой]] при участии В. А. Брун-Цехового; Вступ. статья [[Бибихин, Владимир Вениаминович|В. В. Бибихина]]. — 2-е изд. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2005. — 614 [10] с: ил. — ([[Жизнь замечательных людей]]).</ref>. 1909 йылда Фрайбург университетының теология факультетына уҡырға инә. 1911 йылда Мартин философия факультетына күсә һәм уны 1915 йылда тамамлай, ике диссертация яҡлай: «Психологизмда фекер йөрөтөү тураһында тәғлимәт» (1913 йыл) һәм «Дунс Скоттың категориялар һәм мәғәнәләр тураһындағы тәғлимәте» (1915 йыл) темаларына. [[Беренсе донъя һуғышы]] башланғандан һуң 1914 йылдың 10 октябрендә Хайдеггер армияға алына, әммә йөрәгендәге неврастения сире арҡаһында хәрби хеҙмәткә яраҡлылығы сикләнгән тип таныла һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша алмай, бер аҙ ваҡыт тыл ополченец-ландштурмсыһы<ref name="Koonz">[http://krotov.info/lib_sec/18_s/sta/yner.htm Глава 3. Союзники в Академии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111115215031/http://krotov.info/lib_sec/18_s/sta/yner.htm |date=2011-11-15 }} // ''{{Тәржемәһеҙ 3|Кунц, Клаудия|Кунц К.||Claudia Koonz}}'' [http://krotov.info/lib_sec/11_k/kun/z.htm Совесть нацистов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140621132817/http://krotov.info/lib_sec/11_k/kun/z.htm |date=2014-06-21 }}. — М.: Ладомир, 2007. — С. 69-70.</ref> була. 1915 йылда Фрайбург университетының теология факультетында приват-доцент булып эшләй, унда «Антик һәм схоластик философияның төп һыҙаттары» курсын уҡыта. Әммә аҡыл эйәһенең бойондороҡһоҙ ҡараштары уны католик теологтарына ҡапма-ҡаршы ҡуя һәм христиан философияһына ҡарата ҡыҙыҡһыныуын кәметә<ref>Michael Inwood: ''Heidegger.'' Freiburg 1999, S. 9.</ref>. Бында Хайдеггер Гуссерль феноменологияһы йоғонтоһон тоя. 1917 йылдың март айында Хайдеггер 1915/1916 йылдарҙа үҙенең тәүге студенты булған прус лютераны ''Эльфрида Петриға'' өйләнә. 1919 йылда Хайдеггерҙың улы ''Йорг'' тыуа. Католик теологияһы йоғонтоһонан азат булыуы Мартин Хайдеггерҙың Марбург университетына (1922 йыл) күсеүенә булышлыҡ итә. Марбургта эшләгән йылдарында, бигерәк тә 1927 йылда «Йәшәйеш һәм заман» трактаты донъя күргәндән һуң, Хайдеггер киң танылыуға өлгәшә. «Кант һәм метафизика мәсьәләләре», «Нимә ул метафизика», «Нигеҙҙең асылы тураһында» кеүек хеҙмәттәрен ул тап ошо осорҙа яҙа. 1928 йылда Фрайбургҡа ҡайта һәм отставкаға сыҡҡан Гуссерль кафедраһын ала. 1929 йылдың мартында Давоста Эрнст Кассирер менән дебаттарҙа ҡатнаша. 1933 йылдың 21 апрелендә, нацистар власҡа килгәндән һуң, Хайдеггер бер йыл Фрайбург университеты ректоры була, шул уҡ йылдың 1 майында НСДАП-ға ағза булып инә һәм сәйәси эшмәкәрлектә ҡатнаша. Ул университетты нацист дәүләтенә индереү яҡлы була һәм телмәрендә нацист риторикаһын киң ҡуллана. Икенсе донъя һуғышы тамамланғанға тиклем НСДАП ағзаһы булып ҡала. 1838 йылда Хайдеггерҙың үҙенең уҡытыусыһы булған Гуссерлде ерләргә бармауы айырым рәүештә билдәләп үтелә<ref name="ssvobodanew">[http://www.ssvobodanew.ru/content/transcript/2104546.html Беседа]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} с [[Гандельсман, Владимир Аркадьевич|Владимиром Гандельсманом]] // [[Радио Свобода]], 20.07.2010</ref>. 1947 йылда "Гуманизм тураһында хат"ы баҫылып сыға, унда Хайдеггер үҙенең тәғлимәтенең [[экзистенциализм]]дан һәм Европалағы яңы ғына барлыҡҡа килгән гуманизмдан нимә менән айырылып тороуын аныҡ билдәләй. Һуғыштан һуңғы осорҙағы эштәре «Урман һуҡмаҡтары» (1950), «Докладтар һәм мәҡәләләр» (1954), «Оҡшашлыҡ һәм айырма» (1957), «Телгә табан юл» (1959) һәм башҡа йыйынтыҡтарына индерелә. «Нимә ул фекерләү?» (1954) лекциялары, «Ницше» (1961) ике томлығы һәм башҡа бик күп хеҙмәттәре донъя күрә. Хайдеггер вафатынан һуң тыуған ҡалаһында ерләнә. Хайдеггерҙың китапханаһы һәм хеҙмәттәренең архивы Фонд «Хомбройх утрауы» Фондында һаҡлана. == Философия == === Йәшәйеш, [[Ваҡыт|заман]] һәм Dasein === Хайдеггер философияһы аҡыл эйәһенең ике фундаменталь күҙәтеүен берләштереүгә нигеҙләнә. Беренсенән, уның фекеренсә, философия 2000 йылдан ашыу был донъяла «бар йәки булған» тип билдәләнгән нәмәгә, шул иҫәптән донъяның үҙенә лә иғтибарын бүлә, тик донъяның нимә икәнлеген генә онотоп ебәрә. Был мәсьәләне аңлатыу өсөн ул Франц Брентаноның хеҙмәттәренә таяна. === «Йәшәйеш һәм заман» === 1927 йылда баҫылып сыҡҡан «Йәшәйеш һәм заман» ({{Lang-de|Sein und Zeit}}) трактаты Хайдеггерҙың тәүге академик стилдә яҙылған китабы була. Баҫма уға Фрайбург университетында Э. Гуссерль вазифаһына дәғүә итеү мөмкинлеген бирә. Уның был вазифаға тәғәйенләнеүе уның эштәре уңышҡа өлгәшәсәген гарантиялай. «Йәшәйеш һәм заман» күп кенә аҡыл эйәһенең ғилми эшмәкәрлегенә йоғонто яһай, шул иҫәптән, билдәле экзистенциалист [[Жан-Поль Сартр|Жан-Поль Сартрҙың]] ғилми эштәренә лә (әммә Хайдеггер үҙе экзистенциалист тип аталырға теләмәй, шуның өсөн махсус рәүештә «Гуманизм тураһында хат» тигән хеҙмәтен баҫтырып сығара). === «Гуманизм тураһында хат» === «Гуманизм тураһында хат»та (1946) Хайдеггер былай тип яҙа: «Маркс, ситләштереү тураһында фекер йөрөтөп, тарихтың танып белеү ни тиклем нығыраҡ үлсәменә үтеп инһә, Маркстың тарихҡа ҡарашы ла башҡа тарих теорияларынан шул тиклем өҫтөн булып китә». === Йоғонто яһаған шәхестәр === Йәш сағында Хайдеггер [[Аристотель|Аристотелдең]] көслө йоғонтоһо аҫтында була. Уның философ булараҡ формалашыуына католик сиркәүҙең теологик тәғлимәте, [[Урта быуаттар]] философияһы һәм Франц Брентано шулай уҡ ныҡ йоғонто яһай. 1920-се йылдарҙа Аристотелдең этика, логика һәм метафизика буйынса эштәре ҡараштары формалашып бөткән Хәйдеггерға көслө йоғонто яһай. Аристотелдең классик трактаттарын уҡығанда Хайдеггер традицион латинса тәржемәне һәм уның ҡараштарын схоластик юл менән аңлатыуҙы тәнҡитләй. Бигерәген дә Аристотелдең «Никомах этикаһы»на һәм метафизика буйынса ҡайһы бер хеҙмәттәренә уның интерпретацияһы бик мөһим. Грек авторының ошондай радикаль интерпретацияһы артабан Хайдеггерҙың иң мөһим «Йәшәйеш һәм заман» әҫәренә ныҡ йоғонто яһай. Йәшәйеш тураһындағы мөһим фекерҙәрҙе күптән инде Парменид әйткән була. Хайдеггер онтологияның йәшәйешкә ҡағылышлы мәсьәләләренә ҡабатлап туҡталырға йыйыныуын белдерә. Сөнки, ти ул, [[Платон]]дан башлап улар тейешенсә баһаланмаған һәм метафизика традициялары тарафынан онотторолған. Хайдеггер йәшәйеш мәсьәләләрен яңынан заманса аңлатыу өсөн Плантонға тиклемге осорҙа йәшәгән [[Боронғо грек мифологияһы|боронғо грек авторҙарын]]: Парменид, [[Гераклит]] һәм [[Анаксимандр]]ҙы, шулай уҡ [[Софокл]]дың трагедияларындағы фекерҙе өйрәнеүгә бик күп ваҡыт бүлә. Гленн Мост, үҙенең хеҙмәттәрендә боронғо гректарға һылтанма яһаған Мартин Хайдеггерҙы Ницше заманынан алып йәшәгән олуғ философтарҙан да юғарыраҡ тора, тип билдәләй<ref>«Martin heidegger frequently refers in his writings to the Greeks, more so perhaps than any other major philosopher since Nietzsche.» [https://www.bu.edu/arion/files/2010/03/Greeks-Most.pdf]</ref>. Мартин Хайдеггер ҡараштарына шулай уҡ немец тарихсыһы, әҙәбиәтсеһе һәм философы Вильгельм Дилтейҙың, немец философтары Фридрих Гёльдерлиндың, Фридрих Ницшеның, Эдмунд Гуссерлдең, дат философы Сёрен Кьеркегорҙың фоғонтоһо булған, тип фаразлана. == Хайдеггер һәм нацизм == Мартин Хайдеггер шәхесенең нацизм менән тығыҙ мөнәсәбәттә булыуы тураһындағы мәсьәлә әле лә күп бәхәстәр тыуҙыра. Философтың дуҫы Карл Ясперс түбәндәгене яҙа: "Хайдеггер нацизм тәғлимәтен ҡабул иткәндән һуң үҙемдең дуҫымды бөтөнләй танымай һәм уға ышанмай башланым, хатта миңә хәүеф янауын тойҙом ". 1933 йылда Германияла нацистар власҡа килгәс тә Хайдеггер уларҙың тәғлимәтен ҡабул итә һәм 1945 йылға тиклем НСДАП (нацистар партияһы) ағзаһы була. Гитлер Германия канцлеры итеп тәғәйенләнгәндән һуң бер нисә ай үткәс тә Мартин Хайдеггер Фрайбург университеты ректоры итеп тәғәйенләнә. Ректор вазифаһына инаугурация мәлендәге сығышын (1933 йылдың 27 майында баҫылып сыға) Хайдеггерҙың тормошондағы киҫкен боролош мәле тип атарға була. Философтың нацизм менән тығыҙ бәйләнештә булыуын таныусылар тап уның ошо инаугурация мәлендәге сығышына һылтана. 1945 йылдан һуң Хайдеггер әүҙем сәйәси эшмәкәрлеген туҡтата. 1946 йылда, француз властары тарафынан үткәрелгән денацификация мәлендә, Хайдеггер уҡытыу хоҡуғынан һәм «почетлы уҡытыусы» статусынан мәхрүм ителә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Волин, Ричард|выпуск=|archiveurl=|ref=Волин|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|страницы=205–240|номер=|том=|заглавие=Мартин Хайдеггер и национал-социализм: последние открытия / пер. Виктора Баума и Виталия Бенцианова|год=2018|издательство=Издательский дом «Дело» РАНХиГС|место=Москва|тип=сб. ст.|издание=Хайдеггер, «Черные тетради» и Россия|автор издания=|ответственный=под ред. М. Ларюэль и Э. Файя; пер. под науч. ред. М. Маяцкого|язык=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=Wolin, Richard|выпуск=1|archiveurl=|ref=Wolin|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=0263-2764|isbn=|страницы=73–96|номер=|том=7|заглавие=Recent revelations concerning Martin Heidegger and National Socialism|год=1990|издательство=Sage|место=|тип=|издание=Theory, Culture & Society|автор издания=|ответственный=|язык=eng|ссылка=https://doi.org/10.1177%2F026327690007001003|оригинал=|archivedate=}}</ref>. 1951 йылда уҡытыу хоҡуғы ҡайтанан тергеҙелә{{Sfn|Волин|2018|C. 206–207}}. Хайдеггерҙың элекке студенты һәм һөйгәне (1924 йылда) философ Ханна Арендт Хайдеггерҙың нацистар режимы ваҡытындағы эшмәкәрлеген аҡлауға тос өлөш индерә, «ул заманда Хайдеггер бик йәш булған һәм тейешле һығымта яһай алмаған»<ref>{{Мәҡәлә|автор=Геннадий Владимирович Драч|заглавие=ИСТОРИЯ ОДНОГО ДОКЛАДА, "Вопросы философии"|ссылка=http://dx.doi.org/10.7868/s0042874418050114|издание=Вопросы философии|год=2018|выпуск=5|страницы=145–156|issn=0042-8744|doi=10.7868/s0042874418050114}}</ref> тип белдерә ул. Хайдеггерҙы яҡлаусылар (Франсуа Федие) уның нацизм менән мауығыуын йәшлек хатаһы тип иҫәпләй һәм был осор философ Хайдеггерҙың ғилми эштәренә бер ниндәй ҙә мөнәсәбәте юҡ, тигән һығымта яһай. == Ғилми хеҙмәттәре == * ''Хайдеггер, М.'' [http://ec-dejavu.ru/i/Istina-2.html Учение Платона об истине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221192848/http://ec-dejavu.ru/i/Istina-2.html |date=2007-12-21 }} // Историко-философский ежегодник. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1986, — с. 255—275. * ''Хайдеггер, М.'' Бытие и время / Пер. с нем. на груз. и предисл. Г. Тевзадзе; Гл. редкол. по худож. пер. и лит. взаимосвязям при Союзе писателей Грузии. — Тбилиси, 1989. * ''Хайдеггер, М.'' [http://www.odinblago.ru/haideger_razgovor/ Разговор на проселочной дороге: Избранные статьи позднего периода творчества.] — М.: [[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]], 1991. * ''Хайдеггер, М.'' [http://ec-dejavu.ru/p/Philosophy.html Что это такое — философия?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090403132231/http://ec-dejavu.ru/p/Philosophy.html |date=2009-04-03 }} / Пер., коммент., послесл. В. М. Алексенцева. — Владивосток: [[Дальневосточный федеральный университет|Изд-во Дальневост. ун-та]], 1992. * ''Хайдеггер, М.'' Время и бытие: Статьи и выступления / Сост., пер. с нем. и комм. [[Бибихин, Владимир Вениаминович|В. В. Бибихина]]. — М.: [[Республика (издательство)|Республика]], 1993. — 447 с. * ''Хайдеггер, М.'' Статьи и работы разных лет / Пер., сост. и вступ. ст. А. В. Михайлова. — М.: [[Гнозис (издательство)|Гнозис]], 1993. * ''Хайдеггер, М.'' Кант и проблема метафизики / Пер. О. В. Никифорова. М.: [[Русское феноменологическое общество]], 1997. * [http://www.odinblago.ru/haideger_prolegomeni/ ''Хайдеггер, М.'' Пролегомены к истории понятия времени / Пер. Е. В. Борисова.] — Томск: [[Водолей (издательство)|Водолей]], 1997. * ''Хайдеггер, М.'' [[Бытие и время]] / Пер. с нем. [[Бибихин, Владимир Вениаминович|В. В. Бибихина]] — М.: [[Ad Marginem]], 1997. Переизд.: СПб.: [[Наука (издательство)|Наука]], 2002; М.: [[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], 2010. — ISBN 978-5-8291-1228-8. * ''Хайдеггер, М.'' Введение в метафизику / Пер. с нем. Н. О. Гучинской. — СПб.: [[Высшая религиозно-философская школа]], 1997. * ''Хайдеггер, М.'' Положение об основании / Пер. с нем. О. А. Коваль. — СПб.: Лаб. метафиз. исслед. при Филос. фак. СПбГУ: [[Алетейя (издательство)|Алетейя]], 1999. * ''Хайдеггер, М.'' Переписка, 1920—1963 / Мартин Хайдеггер, Карл Ясперс; пер. с нем. И. Михайлова. — М.: [[Ad Marginem]], 2001. * ''Хайдеггер, М.'' Основные проблемы феноменологии / Пер. А. Г. Чернякова. СПб.: [[Высшая религиозно-философская школа]], 2001. * ''Хайдеггер, М.'' Разъяснения к поэзии Гельдерлина. — СПб.: [[Академический проект (петербургское издательство)|Академический проект]], 2003. * ''Хайдеггер, М.'' Ницше. Тт. 1-2 / Пер. с нем. А. П. Шурбелева. — СПб.: Владимир Даль, 2006—2007. * ''Хайдеггер, М.'' Ницше и пустота / Сост. О. В. Селин. — М.: [[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]], [[Эксмо]], 2006. * ''Хайдеггер, М.'' Что зовется мышлением? / Пер. Э. Сагетдинова. — М.: [[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], 2007. — ISBN 978-5-8291-1205-9. * ''Хайдеггер, М.'' [[Исток художественного творения]]. — М.: [[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], 2008. — ISBN 978-5-8291-1040-6. * ''Хайдеггер, М.'' Парменид: [Лекции 1942—1943 гг.] / Пер. А. П. Шурбелева. — СПб.: Владимир Даль, 2009. — 384 с. — ISBN 978-5-8291-1040-6 * ''Хайдеггер, М., Финк Е. '' Гераклит/ Пер. А. П. Шурбелева. — СПб.: «Владимир Даль», 2010. — 384 с. ISBN 978-5-93615-098-2 * ''Хайдеггер, М.'' Гераклит/ Пер. А. П. Шурбелева. — СПб.: «Владимир Даль», 2011. — 512 с. ISBN 978-5-93615-115-6 * ''Хайдеггер, М.'' [http://platonanet.org.ua/load/knigi_po_filosofii/psikhologija/khajdegger_m_collikonovskie_seminary/22-1-0-4761 Цолликоновские семинары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304080303/http://platonanet.org.ua/load/knigi_po_filosofii/psikhologija/khajdegger_m_collikonovskie_seminary/22-1-0-4761 |date=2016-03-04 }}/ Пер. с нем. яз. И. Г. Глуховой. — Вильнюс: [[Европейский гуманитарный университет|ЕГУ]], 2012. — 406 с. — (Conditio humana). ISBN 978-9955-773-58-0 (ЕГУ) * ''Хайдеггер, М.'' Феноменологические интерпретации Аристотеля (Экспозиция герменевтической ситуации) / Пер. с нем., предисл., науч. ред., сост. Н. А. Артеменко. — СПб.: ИЦ «Гуманитарная Академия», 2012. — 224. — ISBN 978-5-93762-097-2 * ''Хайдеггер, М.'' Основные понятия метафизики. Мир — конечность — одиночество / Пер. А. П. Шурбелева. — СПб.: «Владимир Даль», 2013. — 592 с. ISBN 978-5-93615-124-8 * ''Хайдеггер'', М. Гегель / Пер. А. П. Шурбелева. — СПб.: «Владимир Даль», 2015. — 320 с. ISBN 978-5-93615-146-0 * ''Хайдеггер'', М. Немецкий идеализм (Фихте, Шеллинг, Гегель) и философская проблематика современности / Пер. А. П. Шурбелева. — СПб.: «Владимир Даль», 2016. — 496 с. ISBN 978-5-93615-168-2 * ''Хайдеггер'', М. Размышления II—VI (Чёрные тетради 1931—1938) / пер. с нем. А. Б. Григорьева; науч. ред. перевода М. Маяцкий. — М.: Изд-во Института Гайдара, 2016. — 584 с. ISBN 978‑5‑93255‑465-4 * ''Хайдеггер М''. Размышления VII—XI (Чёрные тетради 1938—1939) / М. Хайдеггер. — М.: Издательство института Гайдара, 2018. — 528 с. ISBN 978-5-93255-517-0 * Хайдеггер М. О существе человеческой свободы. Введение в философию / М. Хайдеггер. — СПб.: «Владимир Даль», 2018. — 416 с. <nowiki>ISBN 978-5-93615-179-8</nowiki> * ''Хайдеггер М''. Гегелева «Феноменология духа» / М. Хайдеггер. — М.: Издательство «Владимир Даль», 2019. — 288 с. ISBN 978-5-93615-219-1 * ''Хайдеггер М''. Размышления XII—XV (Чёрные тетради 1939—1941) / М. Хайдеггер. — М.: Издательство института Гайдара, 2020. — 344 с. <nowiki>ISBN 978-5-93255-568-2</nowiki> *''Хайдеггер М''. К философии (О событии) / М. Хайдеггер. — М.: Издательство института Гайдара, 2020. — 640 с. ISBN 978‑5‑93255‑589-7 *''Хайдеггер М''. Понятие времени / М. Хайдеггер. — М.: Издательство «Владимир Даль», 2021. — 199 с. <nowiki>ISBN 978-5-93615-250-4</nowiki> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|2}} ;Монографиялар * ''Бимель, В.'' Самоинтерпретация Мартина Хайдеггера. — М.: 1998. * ''[[Бофре, Жан|Бофре, Ж.]]'' Диалог с Хайдеггером: [в 4 кн.] / Пер. В. Ю. Быстрова. — СПб.: Владимир Даль, 2007. * ''Бросова, Н. З.'' Теологические аспекты философии истории М. Хайдеггера / [[Институт философии РАН|Ин-т философии РАН]], Белгород. гос. ун-т. — Белгород: [[Белгородский государственный университет|Изд-во Белгород. гос. ун-та]], 2005. * ''[[Бурдье, Пьер|Бурдье, П.]]'' [http://bourdieu.name/content/politicheskaja-ontologija-martina-khajdeggera Политическая онтология Мартина Хайдеггера] / Пер. с фр. А. Т. Бикбова. — М.: Праксис, 2003. * ''[[Васильева, Татьяна Вадимовна|Васильева, Т. В.]]'' Семь встреч с М. Хайдеггером. — М.: Савин, 2004. * ''[[Гадамер, Ганс-Георг|Гадамер, Х. Г.]]'' Пути Хайдеггера: исследования позднего творчества. / Пер. с нем. А. В. Лаврухина. — Минск: Пропилеи, 2005. — 240 c. — ISBN 985-6329-56-6, ISBN 985-6723-54-X. * ''Голенков, С. И.'' Хайдеггер и проблема социального / М-во образования Рос. Федерации. Сам. гос. ун-т. Каф. философии гуманитар. фак. — Самара: [[Самарский государственный университет|Сам. ун-т]], 2002. * ''[[Дугин, Александр Гельевич|Дугин, А. Г.]]'' Мартин Хайдеггер: философия другого Начала. — М.: [[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], 2010. — ISBN 978-5-8291-1223-3. * ''Дугин, А. Г.'' Мартин Хайдеггер: возможность русской философии. — М.: [[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], 2011. — ISBN 978-5-8291-1272-1. * ''Дугин, А. Г. ''Мартин Хайдеггер. Последний бог. — М.: [[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], 2014. — 846 c. — ISBN 978-5-8291-1636-1. * ''[[Лиотар, Жан-Франсуа|Лиотар, Ж.-Ф.]]'' Хайдеггер и «евреи» / Пер. с фр., послесловие и коммент. В. Е. Лапицкого. — СПб.: Axioma, 2001. * ''[[Маргвелашвили, Гиви Титович|Маргвелашвили, Г. Т.]]'' Проблема культурного мира в экзистенциальной онтологии М. Хайдеггера. — Тбилиси: 1998. * Мартин Хайдеггер, сам свидетельствующий о себе и о своей жизни: (С прил. фотодок. и ил.): Пер. с нем. / Предисл. А. Верникова. — Челябинск: Урал, 1998. * Мартин Хайдеггер: Сборник статей / Подгот. Д. Ю. Дорофеев. — СПб.: [[Русская христианская гуманитарная академия|Изд-во РХГИ]], 2004. * ''Михайлов, И. А.'' Ранний Хайдеггер. — М.: 1999. * ''Михайлов, А. В.'' Мартин Хайдеггер: человек в мире. — М.: [[Московский рабочий]], 1990. * ''Михальский К.'' Логика и время. Хайдеггер и современная философия / Пер. с польск. Е. Твердислова. — М.: Территория будущего: (Университетская библиотека Александра Погорельского), 2010. — 424 с. ISBN 978-5-91129-073-3 * ''Никифоров, О.'' Проблемы формирования философии М. Хайдеггера. — М.: [[Логос (издательство)|Логос]] — [[Прогресс (издательство)|Прогресс-Традиция]], 2005. * ''[[Сафранский, Рюдигер|Сафранский, Р.]]'' [http://elenakosilova.narod.ru/studia2/safransky/safransky.htm Хайдеггер: германский мастер и его время] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060509112314/http://www.elenakosilova.narod.ru/studia2/safransky/safransky.htm |date=2006-05-09 }} / Пер. с нем. [[Баскакова, Татьяна Александровна|Т. А. Баскаковой]] при участии В. А. Брун-Цехового; вступ. статья [[Бибихин, Владимир|В. В. Бибихина]]. — 2-е изд. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2005. — 614 [10] с: ил. — ([[Жизнь замечательных людей]]: Сер. биогр.; Вып. 956). [http://ihtik.lib.ru/tmp/17nov2005.rar архивный файл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120182128/http://ihtik.lib.ru/tmp/17nov2005.rar |date=2012-01-20 }} * ''Фалев Е. В.'' Герменевтика Хайдеггера. — СПб.: Алетейя, 2008. * Философия Мартина Хайдеггера и современность: Сборник / АН СССР, Ин-т философии; редкол.: [[Мотрошилова, Нелли Васильевна|Мотрошилова Н. В.]] (отв. ред.) и др. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1991. * Хайдеггер и восточная философия: поиски взаимодополнительности культур / [[Санкт-Петербургский государственный университет|С.-Петерб. гос. ун-т.]], С.-Петерб. филос. о-во; [М. Я. Корнеев и др.] — СПб.: [[Санкт-Петербургское философское общество|Изд-во С.-Петерб. филос. о-ва]], 2000. — 324 с. * ''[[Бенно Хюбнер|Хюбнер Б.]]'' Мартин Хайдеггер — одержимый бытием. Пер. с нем. — СПб,: Академия исследования культуры, 2011. — 172 с. * {{книга| автор = [[Хютт, Владимир Платонович|Хютт В. П.]] | часть = | ссылка часть = | заглавие = Рецепция философии М. Хайдеггера в Эстонии | ссылка = | ответственный = [[Институт научной информации по общественным наукам]] | издание = | место = М. | издательство = [[ИНИОН]] | год = 1991 | страницы = | страниц = | isbn = | ref = }} * ''[[Черняков, Алексей Григорьевич|Черняков А. Г.]]'' Онтология времени. Бытие и время в философии Аристотеля, Гуссерля и Хайдеггера. — СПб., 2001. — 460 с. ;Диссертациялар һәм әсбаптар * ''[[Бросова, Наталья Зиновьевна|Бросова, Н. З.]]'' Теологические аспекты философии истории М. Хайдеггера: Дис. … докт. филос. наук: 09.00.03 — Белгород, 2007. * ''Коначева, С. А.'' Соотношение философии и теологии в фундаментальной онтологии Мартина Хайдеггера: Дис. … канд. филос. наук: 09.00.03 — М., 1996. * ''[[Копцева, Наталья Петровна|Копцева Н. П.]]'' Проблема истины в фундаментальной онтологии Мартина Хайдеггера: Дис. … канд. филос. наук :09.00.01. — 1996. * ''Макакенко, Я. А.'' Обоснование онто-логического метода в философии Мартина Хайдеггера: Дис. … канд. филос. наук: 09.00.03 — Екатеринбург, 2006. * ''Радомский, А. И.'' Социально-философские аспекты фундаментальной онтологии М. Хайдеггера: Автореф. дис. … канд. филос. наук: 09.00.11 / Моск. гос. ун-т им. М. В. Ломоносова. — М., 2004. * ''Ситникова, И. О.'' Система языковых средств аргументации и воздействия на адресата в философских трудах Мартина Хайдеггера: Автореф. дис. … канд. филол. наук: 10.02.04 / Рос. гос. пед. ун-т им. А. И. Герцена. — СПб., 2003. * ''Ставцев, С. Н.'' Введение в философию Хайдеггера: Учеб. пособие для студентов и аспирантов гуманитар. специальностей. — СПб.: Лань, 2000. * ''Фалев, Е. В.'' Герменевтика Мартина Хайдеггера: Дис. … канд. филос. наук: 09.00.03 — М., 1996. ;Мәҡәләләр * ''Абдуллин, А. Р.'' [http://www.bashedu.ru/abdullin_ar/hidteh.htm Об одном аспекте философии техники Мартина Хайдеггера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070606114346/http://www.bashedu.ru/abdullin_ar/hidteh.htm |date=2007-06-06 }} // Современные проблемы естествознания на стыках наук: Сб. статей: В 2 т. Т. 1. — Уфа: [[УНЦ РАН|Изд-во УНЦ РАН]], 1998. — С. 343—349. * ''[[Арендт, Ханна|Арендт, Х.]]'' Хайдеггеру — восемьдесят лет // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 1. * ''Быкова, М. Ф.'' Гадамер о Хайдеггере: вклад в мировую историю духа // [[Логос (журнал)|Логос]]. — 1991. — № 2. — С. 53—55. * «Бытие и время» Мартина Хайдеггера в философии XX века // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 1. * {{статья | автор = Волин, Ричард | заглавие = Мартин Хайдеггер и национал-социализм: последние открытия / пер. Виктора Баума и Виталия Бенцианова | оригинал = | ссылка = | язык = | ответственный = под ред. М. Ларюэль и Э. Файя; пер. под науч. ред. М. Маяцкого | автор издания = | издание = Хайдеггер, «Черные тетради» и Россия | тип = сб. ст. | место = Москва | издательство = Издательский дом «Дело» РАНХиГС | год = 2018 | месяц = | число = | том = | выпуск = | номер = | страницы = 205–240 | isbn = | issn = | doi = | bibcode = | arxiv = | pmid = | ref = Волин | archiveurl = | archivedate = }} * ''Габитова, Р. М.'' М. Хайдеггер и античная философия // [[Вопросы философии]]. — 1972. — № 11. — С. 144—149. * ''Гадамер, Х. Г.'' Хайдеггер и греки / Пер. и прим. М. Ф. Быковой // [[Логос (журнал)|Логос]]. — 1991. — № 2. — С. 56—68. * ''[[Гайденко, Пиама Павловна|Гайденко, П. П.]]'' Философия истории М. Хейдеггера и судьбы буржуазного романтизма // [[Вопросы философии]]. — 1962. — № 4. — С. 73—84. * 'Гайденко, П. П.'' «Фундаментальная онтология» М. Хайдеггера как форма обоснования философского иррационализма // [[Вопросы философии]]. — 1963. — № 2. — С. 93—104. * ''Гайденко, П. П.'' Проблема времени в онтологии М. Хайдеггера // [[Вопросы философии]]. — 1965. — № 12. — С. 109—120. * ''Гайденко, П. П.'' От исторической герменевтики к «герменевтике бытия». Критический анализ эволюции М. Хайдеггера // [[Вопросы философии]]. — 1987. — № 10. — С. 124—133. * ''[[Койре, Александр|Койре, А.]]'' Философская эволюция Мартина Хайдеггера / Пер. О. Назаровой и А. Козырева // [[Логос (журнал)|Логос]]. — 1999. — № 10. — С. 113—136. * ''[[Маргвелашвили, Гиви Титович|Маргвелашвили, Г. Т.]]'' Психологизмы в хайдеггеровской экзистенциальной аналитике // [[Вопросы философии]]. — 1971. — № 5. — С. 124—128. * ''Михайлов, И.'' Был ли Хайдеггер «феноменологом»? // [[Логос (журнал)|Логос]]. — 1995. — № 6. — С. 283—302. * ''Михайлов, М.'' Замечания к переводу В. В. Бибихина работы Хайдеггера «Что такое метафизика» // [[Логос (журнал)|Логос]]. — М.: 1997. — № 9. * ''[[Натадзе, Нодар Ревазович|Натадзе, Н. Р.]]'' Фома Аквинский против Хайдеггера // [[Вопросы философии]]. — 1971. — № 6. — С. 173—175. * ''Никифоров, О.'' Хайдеггер на повороте: «Основные понятия метафизики» // Логос. — 1996. — № 8. — С. 76—91. * ''Орлов Д. У.'' [http://einai.ru/ru/archives/42 От конституирования к поэзису: герменевтический метод Хайдеггера]// ΕΙΝΑΙ: Проблемы философии и теологии. Том 1, № 1/2 (1/2) 2012. * ''Поздняков, М. В.'' О событии (Vom Ereigms) М. Хайдеггера // [[Вопросы философии]]. — 1997. — № 5. * ''Пигалев, А. И.'' Проблема оснований общественного бытия в философии М. Хайдеггера // [[Вопросы философии]]. — 1987. — № 1. — С. 141—149. * ''Пигалев, А. И.'' Рене Жирар и Мартин Хайдеггер: о смысле «преодоления метафизики» // Вопросы философии. — 2001. — № 10. — С. 152—168. * ''[[Рорти, Ричард|Рорти Р]]''. Витгентштейн, Хайдеггер и гипостазирование языка // Философия Мартина Хайдеггера и современность. — М., 1991. — С. 121—133. * ''[[Сафранский, Рюдигер|Сафранский, Р.]]'' Мастер из Германии. Мартин Хайдеггер и его время / Пер. В. Брон-Цехового // [[Логос (журнал)|Логос]]. — 1999. — № 6. — С. 119—139. * ''Степин, А. В.'' Метафизика бомбы: М. Хайдеггер, Г. Андерс, П. Слотердайк // [[В мире научных открытий]]. — 2012. — № 11. — С. 62—71. * ''Тавризян, Г. М.'' «Метатехническое» обоснование сущности техники М. Хайдеггером (Научно-технический прогресс в оценке буржуазных философов) // Вопросы философии. — 1971. — № 12. — С. 122—130. * ''Фалев, Е. В.'' Истолкование действительности в ранней герменевтике Хайдеггера // [[Вестник МГУ]]. Сер.7. Философия. — 1997. — № 5. * Философия М. Хайдеггера. Круглый стол. Участники: [[Подорога, Валерий Александрович|В. А. Подорога]], В. Молчанов, [[Бибихин, Владимир Вениаминович|В. В. Бибихин]], С. Зимовец, В. Малахов, М. Маяцкий, С. Долгопольский, Э. Надточий и др. / Материалы круглого стола подготовили М. Маяцкий и Е. Ознобкина // [[Логос (журнал)|Логос]]. — 1991. — № 2. — С. 69—108. * {{НФЭ||Хайдеггер|И. А. Михайлов| ссылка=https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH0c141305923d800f63380c }} * {{БРЭ |статья=Хайдеггер, Мартин|id=4727787 |автор= |том=33 |страницы= 710—711|ref=бРЭ}} * ''Хюни, Г.'' Историчность мира как предел анализа временности в «Бытии и времени» М. Хайдеггера // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 1. — С. 122—125. * Paul D. Tate. Comparative Hermeneutics: Heidegger, the Pre-Socratics, and the «Rgveda» // Philosophy East and West, Vol. 32, No. 1 (Jan., 1982), pp. 47-59 {{Refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://hpsy.ru/authors/x104.htm М. Хайдеггер на сайте hpsy.ru — экзистенциальная и гуманистическая психология] * {{lib.ru|http://lib.ru/HEIDEGGER/}} * Работы М. Хайдеггера в философском разделе электронной библиотеки Гумер * [http://metataphysica.free.fr/Heidegger/ Электронные версии оригиналов работ Хайдеггера разных лет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015154705/http://metataphysica.free.fr/Heidegger/ |date=2007-10-15 }}{{ref-fr}} * [http://filosofia.ru/76771/ «Бытие и Время» М. Хайдеггера. Опыт прочтения.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025191823/http://filosofia.ru/76771/ |date=2021-10-25 }} * [http://anthropology.rchgi.spb.ru/haidegger/haidger_i.htm М. Хайдеггер: исследования и комментарии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211020092324/http://anthropology.rchgi.spb.ru/haidegger/haidger_i.htm |date=2021-10-20 }} * Dirk de Pol, [https://unglaublich.de/eigentlichkeit-bei-heidegger/ ''Eigentlichkeit bei Heidegger - Der Begriff der Eigentlichkeit in Sein und Zeit''], Bibliothek der Philosophie, [[FU Berlin]], Berlin, 1992. [[Категория:Сәнғәт философтары]] [[Категория:НСДАП ағзалары]] [[Категория:Шәхестәр:Этика]] [[Категория:Германия философтары]] [[Категория:XX быуат философтары]] [[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1976 йылда вафат булғандар]] [[Категория:26 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1889 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 сентябрҙә тыуғандар]] b3e42y9ztdeyfa2kmfkcq92ld605qr7 0 182917 1297429 1132682 2026-05-19T08:44:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297429 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Маджуга Анатолий Геннадьевич''' ([[22 июль]] [[1970 йыл]]) — ғалим-педагог һәм [[Психология|психолог]]. Психология фәндәре докторы (2006), педагогия фәндәре докторы (2011). [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (1995)<ref name="МАГ">[https://famous-scientists.ru/2689 Маджуга Анатолий Геннадьевич]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Биографияһы == Анатолий Геннадьевич Маджуга [[1970 йыл]]дың [[22 июль|22 июлендә]] [[Ҡаҙағстан]]дың [[Шымкент]] ҡалаһында тыуа. 1992 йылда Ҡаҙағстан-Төркиә халыҡ-ара университетының тәбиғи математика факультетын химия һәм биология һөнәре буйынса тамамлай. 1993 йылдан [[Шымкент]] ҡалаһындағы Көньяҡ Ҡаҙағстан университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999 йылдан гигиена һәм спорт медицинаһы кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара. Шул уҡ йылда педагогия фәндәре кандидаты дәрәжәһе буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2000 йылда Е. А. Букетов исемендәге Ҡарағанда дәүләт университетында психология буйынса икенсе юғары белем ала. Бер йылдан доцент исеме бирелә. 2002 йылдан — психология кафедраһы мөдире. 2005 йылда Санкт-Петербургта педагогик психология буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2006—2007 йылдарҙа Астана ҡалаһында Ҡаҙағстан Республикаһының Мәғариф һәм фән өлкәһен күҙәтеү һәм аттестациялау буйынса комитеттың психологик-педагогик фәндәр буйынса эксперт советының әйҙәүсе белгесе, һуңынан ғилми секретары була<ref name="МАГ" />. 2007 йылдан [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]]нда психология кафедраһы мөдире булып эшләй башлай. 2014 йылдан — ошо уҡ уҡыу йортонда педагогика һәм психология кафедраһы мөдире<ref name="БЭ">{{БЭ2013|89731}}</ref>. == Ғилми эшмәкәрлеге == Анатолий Геннадьевич — сәләмәтлек психологияһы һәм шәхестәң хәүефһеҙ үҫеше психологияһы өлкәһендә билдәле ғалим. Ул 320-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы<ref name="БЭ" />. Мәҡәләләре [[Бөйөк Британия]]ның, [[АҠШ]]-тың, [[Һиндостан]]дың, [[Чехия]]ның, [[Испания]]ның, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең һәм [[Ҡаҙағстан]]дың махсуслаштырылған журналдарында донъя күрә. А. Г. Маджуга педагогика һәм психология буйынса 5 фән кандидаты әҙерләгән<ref name="МАГ" />. == Ғилми хеҙмәттәре == Использование здоровьесберегающих технологий в эколого-валеологическом образовании и воспитании учащихся/В Сб.: материалы 5 международной научно-практической конференции «Здоровье и образование в 21 веке».-М.: изд-во РУДН, 2004.-С.230-232.<br> Здоровьесбережение как одно из приоритетных направлений гуманистической педагогики и психологии// Поиск.- 2006.-№ 1.-С.323-329.<br> Здоровьетворящее образование в современной школе как базовый концепт психологической безопасности личности и общества/ В Сб.: материалы первого международного форума « Психологическая безопасность, устойчивость, психотравма».-Санкт-Петербург: РГПУ им. А. И. Герцена, Междун. Институт образовательных инноваций, Университет «Париж-8», 2006.- С. 20-23.<br> Здоровьесберегающие образовательные технологии и формирование валеологической культуры личности// Вестник высшей школы (Alma mater).-2005.- № 2.-Москва: РУДН им. П.Лумумбы.- С. 59-60.<br> Теория и практика формирования валеоконативных личностных стратегий в контексте здоровьетворящего образования в современной школе: монография.- Шымкент: изд-во ЮКГУ им. М. О. Ауезова, 2005.- 376 с. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == Ҡаҙағстан Республикаһының мәғариф отличнигы (1995)<br> Йәш һәләтле ғалимдар өсөн дәүләт фәннәи стипендияһы (2004)<br> «2007 йылдың иң яҡшы юғары уҡыу йорто уҡытыусыһы» дәүләт гранты (2007)<br> Фән һәм мәғарифтың атҡаҙанған уҡытыусыһы (2007)<ref name="МАГ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{БЭ2013|89731}} * [https://famous-scientists.ru/2689 Маджуга Анатолий Геннадьевич]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} pq9sddazxviwb0hpww0sqpugju7mun7 0 185666 1297400 1295883 2026-05-19T06:01:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297400 wikitext text/x-wiki {{Ҡораллы конфликт | часть = Ғәрәп яҙы | изображение = [[Файл:Libyan war final.svg|300px]] | заголовок = {{legend|#d45500|1 марттан Каддафиҙың дошмандары контролдә тотҡан территориялар. (Шаҡмаҡ менән: БМО интервенцияһы алдынан юғалған биләмәләр)}} {{legend|#d4aa00|Март һәм август араһында һуғыштар барған территориялар.}} {{legend|#d38d5f|Августа илдең көнбайышында һөжүм иткән баш күтәреүселәр яулаған территориялар.}} {{legend|#ffb380|1 октябргә баш күтәреүселәр баҫып алған территориялар.}} {{legend|#afe9af|Каддафи көстәренең һуңғы бастиондары.}} [[Файл:Big battle symbol.svg|30px]] Төп кампаниялары. [[Файл:Small battle symbol.svg|20px]] битвы. | конфликт = Ливияла Граждандар һуғышы | дата = [[2011 йыл]]дың 15 феврале — 23 октябре | место = [[Ливия]] | итог = Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) һәм уларҙың союздаштарының еңеүе * [[Муаммар Каддафи]]ҙы ҡолатыу һәм үлтереү * Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) көстәре Ливия республикаһы территорияһын контролгә алыу * Төньяҡ Атлантик килешеүе илдәренең (НАТО) Ливияға хәрби интервенцияһына БМО-ның рөхсәт биреүе * 105 илдең, БМО-ның, Европа союзының, Ғәрәп дәүләттәре лигаһының һәм Африка союзының Күсмә милли советын (ПНС) Ливияның берҙән-бер легитим хөкүмәте тип дипломатик таныуы * Муаммар Каддафиҙы ҡолатҡандан һуң, Ливияла төрлө фракциялар һәм төркөмдәр араһында ҡораллы бәрелештәр * Ливияның де-факто бер нисә үҙ аллы дәүләт ойоштормаларына тарҡалыуы<ref>[https://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня - Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013</ref><ref>[http://news.rambler.ru/14859877/ Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222181211/http://news.rambler.ru/14859877/ |date=2015-02-22 }}</ref> * Ливияла салафизм йоғотоһоноң үҫеүе<ref>{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-war-religion-struggle-madkhalists-rise-supremacy|title=The rise of the 'Madkhalists': Inside Libya's struggle for religious supremacy|website=Middle East Eye|access-date=18 July 2020}}</ref> | противник2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] <small>'''Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһе''' *• [[Файл:Seal_of_the_Libyan_Ground_Forces.svg|22px|border]] Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһенең Ҡораллы Көстәре *• Хәрбиләштерелгән формированиелар *• Ливияла сит ил ялсылары <ref name="Россия">{{Cite web |url=http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |title=НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ |accessdate=2011-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |archivedate=2011-09-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=2011-09-26 }}</ref> *• [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''Ливия''' '''Хәрби ярҙам:'''<br> {{Флагификация|Зимбабве}}<ref name="radov">Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=2019-05-30 }}//[[Комсомольская правда]],01.03.2011</ref>{{проверить авторитетность|7|04|2019}}<br> [[Файл:Bandera Darfur.svg|border|22px]] Дарфур төбәге баш күтәреүселәрере<ref name="Дарфур">[https://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]</ref><br> {{Флагификация|Белоруссия|1995}}<ref>см. подробней {{нп3|Белорусы в ливийском конфликте||be|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}</ref> *• Белоруссия хәрби белгестәре *• Снайперҙар *• Баш разведка идаралығы (Белоруссия)|ГРУ]]/[[ССО РБ|ССО]] <small>([[5-я отдельная бригада специального назначения #334-й отдельный отряд специального назначения|334-й ООСпН 5-й ОБрСпН]])</small> *• Техник хеҙмәткәрҙәр | противник1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px]] <small>'''[[Переходный национальный совет Ливийской республики|Переходный национальный совет]]'''</small> *• <small>Ливияның Милли-азатлыҡ армияһы (НОА)</small> *• [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] <small>Ливия ислам хәрби төркөмө</small> *• <small> Ливияла сит ил ялсылары </small><ref>{{Cite web|url=https://argumentiru.com/world/2011/09/124401|title=На решающий штурм Бени-Валида посылают афганских наемников -|website=argumentiru.com|access-date=18 July 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759|title=Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники|date=23 August 2011|access-date=18 July 2020}}</ref> *• {{Флаг|Джихад}} <small>[[Аль-Каида]]</small><ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html "Аль-Каида" проникла в ряды ливийской оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120112914/https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |date=2021-01-20 }}</ref> *• [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg||22px|border]] '''<small>Ливия </small>''' '''<small>Хәрби ярҙам:</small>'''<br> * {{Флагификация|Катар}}<ref>Иван Яковина [https://lenta.ru/articles/2011/04/21/tatouine/ Вести с Татуина]//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.</ref><ref>[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref> * {{Флагификация|Тунис}}<ref>{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}</ref> ---- <small>[[Интервенция в Ливии|Интервенция НАТО и их союзников в Ливию]] согласно [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|резолюции СБ ООН 1973]]:</small> *• {{Флагификация|Швеция}}<ref>[https://lenta.ru/news/2011/04/01/planes/ Швеция утвердила отправку истребителей на войну в Ливии]//[[Lenta.ru]],01.04.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|ОАЭ}}<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html ОАЭ направит в Ливию 12 боевых самолетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112060637/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html |date=2013-11-12 }}//Росбалт, 25.03.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|Иордания}}<ref>[http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html Иорданские ВВС примут участие в ливийской операции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410203225/http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html |date=2011-04-10 }}//MIGnews,06.04.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|Саудовская Аравия}}<ref>{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/mepo.12310|doi = 10.1111/mepo.12310|title = Why Was Muammar Qadhafi Really Removed?|year = 2017|last1 = Davidson|first1 = Christopher M.|journal = Middle East Policy|volume = 24|issue = 4|pages = 91–116}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-saudi-clerics-idUSTRE71R4BG20110228|title = Gaddafi's sons tried to get Saudi cleric help: TV|newspaper = Reuters|date = 28 February 2011}}</ref> *• <small>'''Интервенттар исемлеге'''</small> <!-- | силы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] 10 000 — 12 000<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/03/2011331522685587.html Gaddafi’s military capabilities]//Al Jazeera English,03.03.2011 г.</ref> (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 000<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=2012-01-19 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref> до 45 000<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12692068 Libya: How the opposing sides are armed]//[[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011</ref>),<br> С-75М3 «Волга» 39 дивизионы,<br> ЗРК С-125М 36 дивизионы,<br> ЗРК «Квадрат» үҙйөрөшлө 7 полк комплекты (140 хәрби машина),<br> С-200ВЭ дүрт дивизион, 20 Оса ЗРК-АК (зенит ракета комплексы), 27 Crotale (ЗРК),<br> 14 Су-24МК]], около 36 [[Су-22]], 90 [[МиГ-23]], 50 [[МиГ-21]], 29 [[Mirage F-1]],<br> 23 000 человек личного состава [[ВВС]]<ref>Анатолий Цыганок [http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html Интервенция США и НАТО в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906025830/http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html |date=2011-09-06 }}//Фонд стратегической культуры,20.03.2011 г.</ref><ref>Виктор Баранец [http://kp.ru/daily/25654.5/818010 В каком состоянии «воздушный щит» Каддафи?]//[[Комсомольская правда]],21.03.2011 г.</ref> ---- {{Флаг|Белоруссия|1995}} около 500 военных советников и наёмников<ref name="комсомольская">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011. {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}</ref><br>{{Флаг Зимбабве}} несколько сотен военнослужащих и наёмников<ref name="radov"/> | силы1 = [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|22px|border]] около 17 000 (на 24 марта) (по другим данным менее чем 35 000 — 40 000 добровольцев (на 31 марта) включая ещё 1 000 подготовленных 23 марта бойцов<ref>[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 Libya Live Blog — March 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324161128/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 |date=2011-03-24 }}//[[Al Jazeera]] Staff in Africa,24 March 2011. Retrieved 30 August 2011.</ref>)<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12850975 «Libya: France Jet Destroys Pro-Gaddafi Plane»].// [[BBC News]],24 March 2011 Retrieved 30 August 2011.</ref> ---- [[Файл:NATO flag.svg|22px|border]] 2 [[Эскадренный миноносец|эсминца]] [[Эскадренные миноносцы типа «Арли Бёрк»|типа «Арли Бёрк»]]: [[USS Stout (DDG-55)]] и [[USS Barry (DDG-52)]];<br> 3 подводных лодки, две АПЛ [[Подводные лодки типа «Лос-Анджелес»|типа «Лос-Анджелес»]]: [[USS Providence (SSN-719)]], [[USS Scranton (SSN-756)]] и одна подлодка [[Подводные лодки типа «Огайо»|типа «Огайо»]] [[USS Florida (SSGN-728)]];<br> Один [[авианосец]] [[Шарль де Голль (авианосец)|Шарль де Голль]];<br> Самолёты [[B-2]], [[F-15]], [[F-16]], [[Rafale]], [[Eurofighter Typhoon]], [[Mirage F-1]], [[F-18]], [[Boeing EA-18 Growler|Growler]], [[AWACS]];<br> 25 боевых кораблей и подводных лодок, 50 истребителей и самолётов-разведчиков<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=439698 В Ливии к «Одиссее. Рассвет» присоединился «Объединенный защитник»]//[[Вести.ru]], 26 Марта 2011</ref><br>{{Флаг|Катар}} несколько сотен военнослужащих<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru</ref> | потери1 = примерно 5 904 – 6 626 человек убито <small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> | потери2 = примерно 3 309 – 4 227 солдат убито,<br> 7 000 пленных<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023020554/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2011 |title=Prisoners in Libya languish without charge|work=The Washington Post|date=22 October 2011|access-date=25 January 2012|first=Mary Beth|last=Sheridan|location=Misrata}}</ref> <small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> | общие потери = '''Ҡорбандарҙың дөйөм һаны<small>(граждандарҙы ла индереп)</small>''':<br> 25 000 — 100 000 һәләк булыусылар<ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref><ref name="revolutioncasualties">Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref><ref name="автоссылка4">[http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml |date=2014-03-11 }}//РБК,30 августа 2011 года</ref><ref name="автоссылка1">[https://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012]</ref> </small> <br> 4 000 — 30 000 пропавших без вести<ref name=ap-20110908>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Karin Laub |agency=Associated Press |work=The Guardian |date=8 September 2011 |access-date=25 November 2011 |location=London}}</ref><ref>[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // [[Москва (журнал)|Журнал «Москва»]]</ref><br> не менее 50 000 раненых<ref>{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}</ref><br><small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> ---- '''*'''Революционерҙарға ҡулға төшкәндәр араһында күп һанлы иммигранттар некомбатанттар<ref>{{cite news|title=Libyan Rebels Accused of Arbitrary Arrests, Torture|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/06/05/libya.war/index.html|date=5 June 2011|publisher=CNN}}</ref>, 1692+ кешенән торған фаразланған минимум комбатанттар сифатында раҫланған<ref>300 заключенных в Бенгази,{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/41960775 |title=Archived copy |access-date=31 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812035932/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ |archive-date=12 August 2011}}Мисуратта 230 тотҡон,[https://www.nytimes.com/2011/05/18/world/africa/18cemetery.html] Налутта 52 тотҡон,[http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/05/201152451012814342.html] 13 заключенных в Яфране,[https://www.youtube.com/watch?v=hVIZDIKxFSA] Әл-Галаала 50 тотҡон,[https://ottawacitizen.com/story_print.html?id=4993607&sponsor=]{{Dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Зинтанда 147 тотҡрн,[https://www.theguardian.com/world/2011/jul/14/libya-gaddafi-troops-demoralised-prisoners-of-war] Триполиҙа 600 тотҡон,{{cite web |url=http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |title=Archived copy |access-date=9 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330072328/http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |archive-date=30 March 2012}} Сабхта 1150 тотҡон,[http://www.dailynewsegypt.com/2011/09/21/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory/]Сиртта 150 тотҡон, минимум, 1692 кешене революционерҙар әсирлеккә ала</ref> --> }} '''Ливияла 2011 йылғы Граждандар һуғышы''' шулай уҡ '''Ливияла Беренсе Граждандар һуғышы''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية الليبية}}) булараҡ билдәле — 2011 йылда Ливия биләмәһендә Ливия Жәмәһириәһе хөкүмәте һәм уның 1969 йылдан алып дәүләт менән идара иткән алыштырғыһыҙ лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендә революционерҙарҙың ҡораллы отрядтары араһында барған Граждандар һуғышы. Низағ 2011 йылдың февралендә күрше Тунис һәм Мысыр революцияларынан һуң сыуалыштарҙан башлана һәм тиҙ арала граждандар һуғышы формаһын ҡабул итә. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көньяғында бер нисә ҡаланы биләп, Жәмәһириә амахирия, шул иҫәптән төрлө илдәрҙәннигеҙҙә, ҡара Африка и - Чада, Гвинея, Нигерия, Кот-д/Ивуаранып эшләүселәр. Ливия Милли күсмә советы (ПНС), хупланы [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ғәрәп илдәре лигаһы|ЛАГИ]], [[Европа берлеге|ЕС]], башҡа ойошмалар һәм дәүләт-ара. Февраль сыуалыштар башланыу менән Конфликт [[2011 йыл]], революция тоҡанып һуң, күршеңә барыу Тунис һәм Мысыр тиҙ формаһы һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көнсығышында бер нисә ҡаланы яулап, шул иҫәптән төрлө илдәрҙән ялланған (ҡара Африканан - Чад, Гвинея, Нигерия, Кот-д’Ивуар һ.б.) һуғышмандар менән Жәмәһириә армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш алып бара<ref>Алексей Калабанов [https://utro.ru/articles/2011/02/25/958487.shtml Наёмники Каддафи зачищают Ливию]//газета «Утро», 25.02.2011 г.</ref><ref>{{Cite news|title=В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев|first=Захар РАДОВ {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://m.kp.by/daily/25645/809127/|work=KP.BY - сайт «Комсомольской правды»|date=2011-03-01|accessdate=2017-11-30|language=ru}}{{Недоступная ссылка|accessdate=января 2022|fix-attempted=InternetArchiveBot}}</ref>. Һуғышҡа тиклем 2009 йылдың 8 авгусында Эз-Звияла протесттар була, һуңыраҡ, 8 августа, ә һуңғараҡ Бенгазиҙағы протестар, 2011 йылдың 15 февралендә башланып, хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан аяуһыҙ баҫтырылған бәрелештәргә килтерә<ref name="AmnestyRape">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty questions claim that Gaddafi ordered rape as weapon of war|date=2011-06-24|work=The Independent|location=London|accessdate=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn}}</ref>. Каддафиға ҡаршы торған көстәр 5 мартта Милли күсмә советтың ваҡытлыса етәксе органын булдырып, уны илдең берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип иғлан иткәнлектән<ref>{{Cite news|last=Barker|first=Anne|url=http://www.abc.net.au/news/2011-02-24/time-running-out-for-cornered-gaddafi/1955842|title=Time Running Out for Cornered Gaddafi|date=2011-02-24|work=ABC News|accessdate=12 September 2011}}</ref>, бар ил буйлап таралған ихтилалға әүерелә. Халыҡ-ара берләшмә, күпселек осраҡта, Каддафиҙың һәм уға тоғро ғәскәрҙәре ғәмәлдәрен хөкөм иткән. 26 февралдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Каддафиҙың һәм уның яҡындарының активтарын бикләгән, уларҙың сәфәрҙәрен сикләгән һәм был мәсьәләне тикшереү өсөн Халыҡ-ара енәйәт судына тапшырыуға нигеҙ булып торған Резолюция 1970-те ҡабул иткән<ref name=autogenerated13>{{Cite news|last=Wyatt|first=Edward|title=Security Council Calls for War Crimes Inquiry in Libya|url=https://www.nytimes.com/2011/02/27/world/africa/27nations.html|access-date=27 February 2011|work=The New York Times|date=2011-02-26}}</ref>. Халыҡ-ара енәйәт суды үҙ сиратында, Каддафиҙың ғәмәлдәре кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип баһаланыуы мөмкин, тип белдерҙе. Һуңыраҡ, 2011 йылдың 18 мартына ҡарай төндә Именлек Советы, «сит ил баҫып алыу көстәренең Ливия территорияһының теләһә ниндәй өлөшөндә булыу мөмкинлегенән» тыш, Ливия өҫтөндә осошһоҙ зона урынлаштырған һәм тыныс халыҡты яҡлау өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға рөхсәт биргән Резолюция 1973-тө (2011) ҡабул итте. Бынан һуң Жәмәһириә хөкүмәте контролдә тотҡан төрлө объекттар һауанан утҡа тотолдо. Шунан Каддафи хөкүмәте утты туҡтатырға теләүе хаҡында иғлан итә, ләкин хәрби хәрәкәттәр һәм бомбардировка дауам итә<ref>{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42164455|title= Gadhafi Blasts 'Crusader' Aggression After Strikes|work=NBC News|date=2011-03-19|access-date =14 August 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |access-date=2012-02-25 |url-status=dead | title=Libya accuses rebels of breaching truce | website=Dawn | date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324053512/http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |archive-date=2011-03-24}}</ref>. Бөтә конфликт дауамында революционерҙар, бәйән ителгән план Каддафиҙың китеүен үҙ эсенә алмағанлыҡтан, хөкүмәттең утты туҡтатыу буйынса һәм Африка союзының хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаға<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/04/201141116356323979.html |title=Libyan rebels reject African Union road map – Africa |publisher=Al Jazeera English |access-date=2013-08-27}}</ref>. Августа революционерҙар көстәре НАТО ғәскәрҙәренең киң масштаблы хәрби ҡыҫылыуы Ливия хөкүмәте ҡулындағы яр буйына һөжүм башлай, ул граждандар һуғышы барышын революционерҙар файҙаһына бора, шуның һөҙөмтәһендә революционерҙар, ахырҙа баш ҡала Триполиҙы яулап, бер ай элек юғалтҡан биләмәне кире ҡайтара <ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html|title=Who is Saif al-Islam Gadhafi?|publisher=CNN|date=2011-08-21|access-date=12 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804091943/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html |date=2021-08-04 }}</ref>, һөҙөмтәлә Каддафи әсирлектән ҡасыуға өлгәшә, ә лоялистар аръергард кампанияла ҡатнаша<ref name="guardian-2011-08-24"/>. 2011 йылдың 16 сентябрендә БМО Күсмә милли советын Ливияның Жәмәһириә хөкүмәтен алмаштырған берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип таныған. Муаммар Каддафи 2011 йылдың 20 октябренә тиклем әсирлектән ҡаса, 23 октябрҙә Каддафи көстәренең һуңғы бастионы - Сирт ҡолай. Муаммар Каддафи үҙе ҡасып китергә маташҡанда әсирлеккә алына һәм Сирт янында, алдан тикшереүһеҙ, судһыҙ үлтерелә<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|url-status=dead|archive-date=22 October 2011|title=Gaddafi killed as Libya's revolt claims hometown|agency=Reuters Africa|date=2011-10-20|access-date=28 October 2011|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020 |date=2011-10-22 }}</ref>. Шунан һуң Күсмә милли совет «Ливияны азат итеү» һәм «һуғыштың рәсми рәүештә тамамланыуы» тураһында 2011 йылдың 23 октябрендә иғлан итә<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/201110235316778897.html|publisher=Al Jazeera|date=2011-10-23|access-date=23 October 2011|title=NTC declares 'Liberation of Libya'}}</ref>. Әммә Ливияла декларацияланған граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә Жәмәһирә көстәренең ҡалдыҡтары менән дауам иткән. Урындағы ополчениелар һәм ҡәбиләләр араһында төрлө фекер айырымлыҡтары, шул иҫәптән 2012 йылдың 23 ғинуарында Каддафиҙың элекке Бени-Вәлид нығытмаһындағы хәрби хәрәкәттәр барған, был властың альтернатив органын булдырыуға килтерә<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510050952/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|url-status=dead|archive-date=10 May 2012|title=Former Gaddafi stronghold revolts against Tripoli|date=2012-01-24|agency=Reuters Africa|first=Oliver|last=Holmes|location=Bani Walid|access-date=24 January 2012|accessdate=2021-10-20|archivedate=2018-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124 |date=2018-10-21 }}</ref><ref name=aljazeera2401>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|publisher=Al Jazeera|date=2012-01-24|access-date=24 January 2012}}</ref>. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан ополченсыларҙың роле бермә-бер етдиерәк проблема була. Бәғзеләре ҡоралланыуҙан баш тарта, һәм ПНС менән хеҙмәттәшлек көсөргәнешле була, был ополченсыларға ҡаршы күрһәтеүгә, һәм яңы хөкүмәттең ошондай төркөмдәрҙе таратыу йәки уларҙы Ливияның яңы ҡораллы көстәре менән берләштереү буйынса эш итеүенә килтерә<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/2012923221126439787.html|title=Libyan forces raid militia outposts|publisher=Al Jazeera|date=2012-09-23|access-date=24 September 2012}}</ref>. Был хәл ителмәгән проблемалар һөҙөмтәлә Ливияла икенсе граждандар һуғышына килтерҙе. == Сәбәптәре һәм тәүшарттары == === Дәүләт идаралығы === Муаммар Каддафи «Ирекле офицерҙар юнионсы-социалиста» йәшерен ойошмаһы, 1969 йылда Ливияның короле Мөхәммәт Иҙрис I әс-Санусиҙы ҡолатҡан ғәрәп һул офицерҙары төркөмө башлығы була, һуңынан Каддафи үҙе яңы дәүләт башлығы булып китә<ref>{{Cite news|title=Qaddafi Is No Mubarak as Regime Overthrow May Trigger a 'Descent to Chaos' |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226160548/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |url-status=dead |archive-date=26 February 2011 |date=2011-02-23 |access-date=12 March 2011 |work=Bloomberg L.P. |author=Viscus, Gregory}}</ref>. Түңкәрелештән һуң 1951 йылғы Конституция бөтөрөлә, илдә сәйәси партиялар тыйыла, панғәрәбизм сәйәсәте иғлан ителә<ref name="Революция2">{{книга|автор= Егорин А. З.|заглавие= Ливийская революция|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1989|страницы= 56—58|isbn= 5-02-016693-6, ББК 66.2(6Лив) Е 30}}</ref>. 1971-1977 йылдарҙа илдә Ғәрәп социалистик союзы берҙән-бер легаль сәйәси партия була, һуңынан ул да эшләүҙән туҡтай һәм ғәмәлдәге составы «революцион секторға» күсә. 1975 йылда Каддафи «Йәшел китап» булараҡ билдәле үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1977 йылда рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен һалыуы тураһында иғлан итә һәм һуңынан 2011 йылға тиклем уның ни бары «революция лидеры» булыуын раҫлай, ә Ливия хөкүмәте әлегә тиклем уның ниндәй ҙә булһа власҡа эйә булыуын инҡар итә<ref name="telegraph_gaddafi">{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Telegraph|access-date=22 October 2011|date=2011-03-19|location=London}}</ref><ref name="jazeera_gaddafi">{{cite news|title=Gaddafi: Libya dignity under attack|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201132113120236750.html|publisher=Al Jazeera|access-date=22 October 2011|date=2011-03-02}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта Жәмәһириә ҡораллы көстәренең Юғары баш командующийы Каддафиҙың власы бер нисек тә сикләнмәгән. Бер ниндәй рәсми вазифалар биләмәйенсә, Жәмәһириә лидеры бөтә дәүләт структуралары өҫтөнән ҡуйылған, уның рөхсәтенән тыш бер мөһим ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән<ref>{{Cite web|url=http://fccland.ru/stati/22205-istoriya-livii.html|title=История Ливии|website=Строительно-информационный портал|access-date=2021-10-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kapital-rus.ru/articles/article/zakonomernosti_i_osobennosti_arabskih_revolyucij/|title=Закономерности и особенности арабских революций {{!}} Капитал страны|website=kapital-rus.ru|access-date=2021-10-27}}</ref>. Каддафи ҡарамағында Ливия Жәмәһириәһе де-юре тура демократиялы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була <ref>{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6425873.stm|access-date=22 October 2011|date=2007-03-07|work=BBC News}}</ref>, ул Йәшел китап философияһына ярашлы идара ителә, өҫтәүенә Каддафи рәсми рәүештә вазифаһын һаҡлап ҡала. Ливия менән халыҡ комитеттары системаһы идара иткән, улар ил төбәктәре өсөн урындағы власть органдары бурыстарын башҡарған. Ливияның Дөйөм халыҡ конгресы закондар сығарыу органы сифатында ситтән һайлана һәм Генераль секретарь етәкселегендә Дөйөм халыҡ комитеты башҡарма власть сифатында башҡарылды. Дөйөм халыҡ конгресына һайлауҙар «революция комитеттары» контроле аҫтында була; бынан тыш, ХКС-тың закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғы булманы һәм түбәнге халыҡ конгресы менән тәҡдим ителгән тәҡдимдәрҙе ошо уҡ революция комитеттары контроле аҫтында тикшереү бурысы йөкмәтелде. Бынан тыш, Революция лидеры Дөйөм милли конгресы ҡарарҙарына вето һалырға хоҡуҡлы булған. Дөйөм халыҡ конгресы тик «Революция етәкселеге» тәҡдиме буйынса ғына Юғары Халыҡ Комитеты формалаштыра алған. Freedom House мәғлүмәттәре буйынса, Каддафиҙың дәүләт тормошоноң бөтә аспекттарына ла ғәмәлдәге власын тәьмин итеү өсөн, был структуралар менән даими манипуляция яһағандар<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |title=Libya |work=Country Report |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-08-07 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |date=2011-08-23 }}</ref>. Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, Муаммар Каддафи ҡарамағында революцион комитеттар - башҡаса фекерләүҙе контролдә тотоу өсөн граждандар яҡлылар органдары булған. <ref name="ливия22">{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|title=Libya|date=2005-02-28|publisher=[[Государственный департамент США]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVoURoD?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|archivedate=2012-10-26|accessdate=2012-09-15}}</ref>, һәм уларҙа Ливия халҡының 10-20 % информатор булып эшләгән, өҫтәүенә хөкүмәттә, заводтарҙа һәм мәғариф секторында күҙәтеү алып барылған.<ref name="ливия22" /><ref name="Mohamed Eljhami" />. Халыҡ конгрестарынан айырмалы рәүештә, «революцион сектор» һайланмаған, ә юғарынан тәғәйенләнгән кешеләрҙән ғибәрәт ине. Илдәге реаль власть, формаль эшләүсе халыҡ конгрестары һәм халыҡ комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған һәм туранан-тура Каддафиға буйһонған «революцион комитеттар» ҡулында булған<ref>[http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html Ливия — Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник — ред. А. Я. Сухарев. — Международное право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923004358/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html |date=2011-09-23 }}</ref>. 1979 йылда революцион комитеттар ахыр килеп аяуһыҙ репрессиялар үткәргән дәүләт сәйәсәтен әүҙем яҡлаусыларға әүерелә<ref name="ham_40_1">{{cite book|last=Ham|first=Anthony|title=Libya|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|location=Footscray, Victoria|isbn=978-1-74059-493-6|url=https://archive.org/details/isbn_9781740594936|url-access=registration|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781740594936/page/40 40]–1}}</ref>. 1980-се йылдар башында революцион комитеттар ҙур власҡа эйә була һәм Жәмәһириәлә көсөргәнешлек сығанағына әйләнеп бара<ref name="vandewalle_124" />, хатта Каддафи ҙа ҡайһы берҙә уларҙың һөҙөмтәлелеген тәнҡитләй<ref name="ham_40_1" /><ref name="vandewalle_124" />. Урындарҙағы революция комитеттары, үҙ сиратында, революция лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендәге «Революция етәкселеге» идаралығы Үҙәк комитетына буйһонған. Шулай итеп, формаль рәүештә илдә власть халыҡтыҡы булһа ла һәм дәүләт башлығы булмаһа ла, реаль власть - һайланмаған ревкомдарҙыҡы<ref>{{cite web|date=2011-03-28|url=http://www.ng.ru/courier/2011-03-28/9_livia.html|title=Ливия — заговор Запада или народное восстание?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=|archivedate=}}</ref>, ә Муаммар Каддафи үҙе, дәүләттә уның урыны ярымрәсми рәүештә танылһа ла, ысынында иһә абсолют власҡа эйә ине. «Революция лидеры» Муаммар Каддафи бер кем тарафынан да һайланмаған һәм ул бер кемгә лә отчёт бирмәгән<ref>[https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404193554/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html |date=2022-04-04 }}</ref>. Дөйөм алғанда, тап «Революцион етәкселек» дәүләттә төп ролде уйнаған<ref>[http://stepandstep.ru/catalog/your-city/131350/liviya-do-voyny.html Ливия до войны]</ref>. [[WikiLeaks]] арҡаһында, АҠШ-тың дипломатик телеграммалары хәбәрҙәренең таралыуы «Каддафиҙың тактик манёврҙары оҫталығы»н күрһәтте<ref name="Whitlock 02/22">{{Cite news |author=Whitlock, Craig |title=Gaddafi Is Eccentric But the Firm Master of His Regime, Wikileaks Cables Say |work=The Washington Post |date=2011-02-22 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/22/AR2011022207298.html|access-date=12 March 2011}}</ref>. Үҙ ырыуы вәкилдәрен һәм туғандарын үҙәк хәрби һәм хөкүмәт вазифаларында урынлаштырып, ул үҙенең яҡлыларын да, ярышташтарын да оҫта маргиналлаштырған, шуның менән көстәр балансын, тотороҡлолоҡто һәм иҡтисади үҫеште һаҡлаған. Был уның улдарына ла ҡағылған, сөнки, ысын алмашсы һәм ярышташ барлыҡҡа килмәһен өсөн, бер нисә тапҡыр яратҡан улдарын алмаштырған<ref name="Whitlock 02/22"/>. Көнбайышта уны «тотороҡһоҙ психикалы» кеше тип атағандар, ғәрәп донъяһында ул «''мәжнүн''» – ''аҡылһыҙ'' тигән насар ҡушаматҡа лайыҡ булған, ләкин Каддафи киреһенсә үҙен бөйөк дәүләт эшмәкәре-философ тип иҫәпләгән<ref>{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=The New York Times|date=2011-05-27}}</ref>. Триполитанияла тыуып үҫкән Муаммар Каддафи 40 йылдан ашыу власта торған осорҙа Көнсығыш Ливия ҡәбиләләре сәйәсәттә ҡатнашыуҙан тулыһынса ситләтелә<ref>[https://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ Революция бугров и разломов // «Эксперт» № 30—31 (813) 30 июл 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324121111/http://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ |date=2019-03-24 }}</ref>. Рәсәй Фәндәр Академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының хәҙерге Көнсығыш кафедраһы мөдире, Юғары иҡтисад мәктәбе милли тикшеренеү университеты профессоры Андрей Коротаев Триполитания һәм Киренаика ҡәбиләләре араһындағы низағты илдәге граждандар һуғышына сәбәпсе тип иҫәпләй. Көнбайыштың бер нисә киң мәғлүмәт сараһы сығанағына ярашлы, Каддафи үҙенең хөкүмәтенә ҡаршы хәрби түңкәрелеш ойошторолоуынан ҡурҡа һәм юрый Ливияның ҡораллы көстәрен сағыштырмаса көсһөҙ хәлдә тота. Ливия армияһында 50 000 самаһы хәрби хеҙмәткәр булып, Каддафи ҡәбиләһе ағзаларынан йәки уға лояль башҡа ҡәбиләләр ағзаларынан торған яҡшы йыһазландырылған һәм өйрәтелгән дүрт һайланма бригадаһы иң ҡеүәтле подразделениеларының береһе тип иҫәпләнгән. Уларҙың береһен, Хәмис бригадаһын улы Хәмис етәкләгән. Урындағы ополченсылар һәм революцион комитеттар ҙа бик яҡшы ҡоралланған булған. Даими хәрби частар насар ҡоралланған, уларға бүленгән хәрби техника иҫкергән була, бында хәрби әҙерлек тә шәптән түгел ине»<ref name="KFMBChannel8">{{cite news |url=http://www.cbs8.com/story/14084125/clampdown-in-libyan-capital-as-protests-close-in|title=Qaddafi Survival Means Weak Army, Co-Opted Tribes |agency=Associated Press|work=KFMB-TV|date=2011-02-23 |access-date=5 August 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/2011/03/10/134404618/gadhafis-military-muscle-concentrated-in-elite-units |title=Gadhafi's Military Muscle Concentrated In Elite Units |newspaper=NPR.org |publisher=[[NPR]] |date= 2011-03-10 |access-date=2 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |title=Video Libyan Leader Muammar Gaddafi's Forces Facing Modern Firepower From RAF |publisher=Sky News |date=2011-03-18 |access-date=2011-07-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322213900/http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |archive-date=2011-03-22}}</ref>. === Ришүәтселек, иҡтисади һәм социаль үҫеш === 1969 йылдан 1975 йылға тиклем Ливияла йәшәү кимәле, көтөлгән ғүмер оҙайлығы һәм белемлеләр һаны яйлап үҫкән. Каддафиҙың 42 йыллыҡ идараһы аҙағына Ливия халҡы йән башына 14 000 доллар күләмендә килемгә эйә булған, шулай ҙа, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, халыҡтың өстән бер өлөшө фәҡирлек сигендә йәшәгән<ref>Christopher S. Chivvis, Keith Crane, Peter Mandaville, Jeffrey Martini [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR100/RR129/RAND_RR129.pdf 'Libya’s Post-Qaddafi Transition,'] Rand Corporation, 2012 p.11</ref>. Рәсәй интернет-порталы мәғлүмәттәре буйынса, Ливияла уртаса эш хаҡы 1050 доллар тәшкил иткән<ref>{{cite web|url=https://svpressa.ru/economy/article/35820/|title=Зарплаты в России в 2 раза ниже нормы|publisher=[[Свободная пресса]]|author=Лев Иванов|date=2010-12-20|accessdate=2012-09-15}}</ref>. Каддафи осоронда Ливияла традицион мосолман йәмғиәте тормошона йоғонто яһарлыҡ ҡайһы бер ыңғай үҙгәрештәр индерелә<ref>[https://www.reuters.com/article/us-libya-assembly-idUSBRE89D0F520121014 'Libya’s national assembly elects former diplomat as prime minister,'] [[Reuters]] 14 October 2012</ref>: балалар никахтары тыйыла, башҡарған хеҙмәте өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тигеҙ түләү менән файҙалана, ә юғары белем алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө 1966 йылда 8 %-тан алып 1996 йылда 43 %-ҡа тиклем артҡан, был күрһәткес ир-егеттәр кимәленә тап килә<ref name="Observer">{{cite news | url=http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | url-status=dead | archive-date=14 May 2016 | title=Gaddafi's odd love affair with women | work=[[The Observer (Uganda)|The Observer]] | date=2011-10-27 | access-date=29 April 2016 | author=Kiapi, Evelyn Matsamura }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women |date=14 May 2016 }}</ref>. Шулай ҙа Ливия ҡануниәте нигеҙендә «ислам шәриғәтенең төп принциптарына таянып» төҙөлгән<ref name="Ливия (государство)">{{из|БСЭ|http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/070/126.htm|title=Ливия}}</ref>, илдә алкоголле эсемлектәр һәм ҡомарлы уйындар тыйылған<ref name="Britannica">{{cite web|title=Muammar al-Qaddafi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8Niy40?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>, күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителгән<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pravda.ru/news/world/1144304-libya/|title=Ливийцам разрешили многоженство|author=Редакция Правда.Ру|website=Правда.Ру|date=2013-02-08|access-date=2021-10-22}}</ref>, Каддафи идаралығы ваҡытында йәмәғәт язаһын һәм енәйәт язаларын әүҙем ҡуллана башлағандар<ref>{{cite web|title=Ливия: краткая справка|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|date=2009-09-18|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8MNwIi?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>ә йыл иҫәбе Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгән йылдан алып иҫәпләнгән, бөтә сиркәүҙәр һәм христиан клубтары ябылған. Өйһөҙҙәр һаны күп булмаған, белем кимәле 88 %, грамотаһыҙҙар — 12 %, ә көтөлгән ғүмер оҙайлығы 74 йәш тәшкил иткән<ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|title=World Population Prospects The 2010 Revision (стр. 124)|publisher=[[ООН]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVWusP4?url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|archivedate=2012-10-26}}</ref><ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=LY|title=Life expectancy at birth, total (years) - Libya|publisher=The World Bank|accessdate=2020-09-03}}</ref>. Ливияның иҡтисады нигеҙҙә илдең энергетика секторы тирәләй структурланған, ул экспорт керемдәренең 95 %-ын, эске тулайым продукттың 80 %-н һәм дәүләт табыштарының 99 %-ын етештергән (генерировал). Дәүләт килеменең күпселек өлөшө 1970 йылдарҙа ҡапыл күтәрелгән нефть сығарыуҙан килгән. 1980-се йылдарҙа был аҡсаның ҙур өлөшө ҡорал һатып алыуға, шулай уҡ бөтә донъя буйлап төрлө террористик төркөмдәрҙе финанслауға тотонола<ref>{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli|date=2011-02-24 |work=[[The Economist]] |access-date=12 March 2011}}</ref><ref>{{Cite book|title=Libya – The Struggle for Survival|author=Simons, Geoffrey Leslie|author-link=Geoff Simons|page=[https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281 281]|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|year=1993|isbn=978-0-312-08997-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281}}</ref>. 1980 йылдың ғинуарында шәхси сауҙаны бөтөрөү һәм уның урынына йәмәғәт һәм кооператив магазиндар системаһын булдырыу тураһында иғлан ителә. 1980 йылдарҙа нефть хаҡтарының кәмеүе Жәмәһириә именлеген ныҡ ҡаҡшата. Йөҙәрләгән төҙөлөш туҡтатылған, Каддафи үҙ көстәренә таяныу сәйәсәтен иғлан иткән, ләкин 1987 йылда «Жәмәһириәлә үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итергә мәжбүр булған. Шәхси секторҙың хоҡуҡтары дәүләт секторы менән тиңләштерелә, дәүләт импорт-экспорт компаниялары бөтөрөлә, киң амнистия иғлан ителә. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен ҡаты контролдә тотҡандан һуң шәхси инициатива хуплана башланы, хеҙмәтләндереү өлкәһендә генә түгел, эшкәртеү сәнәғәтендә лә шәхси магазиндар һәм шәхси бизнес асырға рөхсәт ителә. Әммә иҡтисадты бер аҙ либералләштереү, бәләкәй һәм урта бизнесты тергеҙеүгә курс дәүләт контроле аҫтында тормошҡа ашырыла. 1990 йылдың мартында иҡтисадта реформалар үткәреү менән бер рәттән Дөйөм халыҡ конгресы «Революцион законлылыҡ хартияһы»н ҡабул итә, уға ярашлы Ливия революцияһы лидеры полковник Муаммар Каддафиҙың һәр директиваһы мотлаҡ үтәлергә тейешле була. Ливияның эске тулайым продукты 2007 йылға тиклем яйлап 228,2 миллиард долларға етә, шунан һуң ул төшә башлай, һәм 2010 йылда 194,3 миллиард доллар тәшкил итә<ref>{{Cite web|url=https://svspb.net/danmark/vvp.php?l=livija|title=ВВП Ливии по годам. График и таблица|website=svspb.net|access-date=2021-10-16}}</ref>, Кеше потенциалын үҫтереү индексы (ИРЧП) Тунис һәм Мысырҙағына ҡарағанда яҡшыраҡ булған<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|title=Доклад о развитии человека 2010 (стр. 212)|publisher=[[Индекс развития человеческого потенциала]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVXXRVp?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|archivedate=2012-10-26}}</ref>, Әммә 2010 йылда Ливияла коррупцияның юғары кимәле күҙәтелә, мәҫәлән, ГФР-ҙағы Transparency International ойошмаһы төҙөгән ришүәтселекте үҙләштереү индексы Ливия 2,2 балл йыя (ни тиклем һан юғарыраҡ — коррупция кимәле шул тиклем аҙыраҡ), 178 илдән 146-сы урынды биләй, был Мысырҙағыға (98-се урын) һәм Тунистағыға (59-сы) ҡарағанда насарыраҡ<ref>{{cite web|url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|title=Corruption Perceptions Index 2010|publisher=[[Transparency International]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnA4bm?url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|archivedate=2012-10-26}}</ref>. Бер мәҡәләлә әйтелгәнсә, бындай хәл яҡшы белем, демократияға юғары талап менән дәүләттең сәйәси системаһына юғары талап араһында ҙурыраҡ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған<ref name = "Maleki 02/09">{{cite web| title=Uprisings in the Region and Ignored Indicators| author=Maleki, Ammar| date=2011-02-09| publisher=[[Rooz]] (via Payvand)| url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html| access-date=2011-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425231858/http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html |date=2013-04-25 }}</ref>. Рәсәй Фәндәр академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының ғилми хеҙмәткәре Алексей Подцероб, илдә йәшәү кимәле ярайһы уҡ юғары булғанлыҡтан, хөкүмәткә ҡаршы сығыштар социаль-иҡтисади сәбәптәр арҡаһында булмаған, тип иҫәпләй<ref>{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1317702840|title=А.Подцероб: Ливийская трагедия - причины и последствия|publisher=ЦентрАзия|date=2011-10-04|accessdate=2012-09-15}}</ref>. Ливияла эшһеҙлек проблемаһы торған: 2005 йылда эшһеҙлек 13 % тәшкил иткән<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm | work=BBC News | first=Rana | last=Jawad | title=Libya grapples with unemployment | date=2005-05-05}}</ref>, 2009 йылда был күрһәткес 20,7 %-ҡа тиклем артҡан<ref>{{cite web|url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|title=Libya's jobless rate at 20.7 percent: report|publisher=af.reuters.com|date=2009-03-02|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVlSUNO?url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}</ref>. Ғаиләләрҙең 16 %-тан ашыуында тотороҡло килем алған ағзалар булмаған, ә ғаиләләрҙең 43,3 %-ында тотороҡло килемле бер генә ағзаһы булған. 2011 йылда Ливия халҡының 40 %-ы тиерлек ярлылыҡ сигендә йәшәһәләр ҙә<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2022/06/07/muammar_gaddafi/|title=«Бешеный пес пустыни» Террор, шатры и личная женская гвардия. Как жил и за что умер Муаммар Каддафи?|website=lenta.ru|access-date=2022-06-09}}</ref>, баҙарҙа даими рәүештә эшсе көстәрҙең етмәүе һиҙелә, сөнки унда миллиондан ашыу хеҙмәтсән-иммигрант була<ref>{{Cite news |title = Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent: Report |agency = Reuters Africa |date = 2009-03-02 |url = https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101204174620/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |url-status = dead |archive-date = 4 December 2010 |access-date = 12 March 2011 |accessdate = 2022-01-19 |archivedate = 2012-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}</ref>. Был хеҙмәтсән мигранттар хәрби хәрәкәттәр башланғас, Ливиянан киткән ҡасаҡтарҙың төп өлөшөн тәшкил иткән. Ливияла бушлай белем алыуға, бушлай һаулыҡ һаҡлауға һәм торлаҡ алыуҙа билдәле бер ярҙамға юлды тәьмин итеүсе социаль тәьминәт системалары булған<ref name="автоссылка5">{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/188829|title=Полковник Каддафи погиб в своем родном городе|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|author=Евгений Сандро|date=2011-10-20|accessdate=2012-09-15}}</ref>, ә кеше ҡулы тыуҙырған бөйөк йылға илдең күпселек биләмәләрен бушлай сөсө һыу менән тәьмин итеү маҡсатында төҙөлгән<ref name="dailynews">{{cite web |last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-date=2011-10-25 |work=[[Daily News (Sri Lanka)|The Daily News]] |access-date=2011-10-22 |date=2011-10-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.water-technology.net/projects/gmr/|title=GMR (Great Man-Made River) Water Supply Project (проект водоснабжения Великая рукотворная река)|publisher=Verdict Media Limited|accessdate=2020-09-03|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322002049/https://www.water-technology.net/projects/gmr/|deadlink=yes}}</ref>, ул Ливия халҡының яртыһын көнкүреш һәм ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һыу менән тәьмин иткән<ref name="daili5">{{cite web|url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|title=Gaddafi and the media|publisher=www.dailynews.lk|author=|date=|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVaOtw2?url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}</ref><ref name="автоссылка1" /><ref>{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2504-3900/2/11/586/pdf|title=Water Resources and Desalination in Libya:A Review (Водные ресурсы и опреснение в Ливии: Обзор)|publisher=MDPI|accessdate=2020-09-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/3/ad456e/ad456e0c.htm|title=Appendix 5: Country case study - national water policy review, and managment of water scarcity in the Libyan arab Jamahiriya (раздел 5:исследование проблемы в стране - национальная политика касающаяся воды, и решения проблемы нехватки воды в Ливийской арабской Джамахирии)|accessdate=2020-09-03}}</ref>. Иң насар иҡтисади шарттарҙың береһе дәүләттең көнсығыш өлөшөндә, ҡасандыр Каддафи нефть сығарған боронғо донъяның игенгә бай урыны булған<ref>{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18290470 |title=A Civil War Beckons|date=2011-03-03 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}</ref><ref name="The Economist">{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239900 |title=Building a New Libya|date=2011-02-24 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}</ref>. Торлаҡ шарттарын бер ни тиклем яҡшыртыуҙы һәм кеше ҡулы булдырған бөйөк йылғаны иҫәпкә алмағанда, күп йылдар дауамында был төбәктә инфраструктура бик аҙ үҫешкән<ref name="dailynews"/>. Мәҫәлән, Бенгазиҙағы берҙән-бер канализация станцияһы 40 йылдан ашыу эшләгән, һәм һөҙөмтәлә таҙартылмаған ағынты һыуҙар экологик проблемаларға килтергән<ref>{{cite news | url=http://www.content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | title=Dispatch from Libya: Why Benghazi Rebelled | work=Time | date=2011-03-03 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | archive-date=12 March 2016 | accessdate=2022-01-19 | archivedate=2016-03-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html |date=2016-03-12 }}</ref>. Бер нисә сит ил хөкүмәте һәм аналитиктары белдереүенсә, Ливия бизнесының ҙур өлөшөн Каддафи, уның ғаиләһе һәм хөкүмәте контролдә тотҡан<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUS108205791820110304 | title=Lesson from Libya: Despotism, Poverty and Risk |work=Reuters| date=2011-03-04}}</ref>. Америкалағы илселек миссияһы хеҙмәткәрҙәренең дипломатик документацияһында әйтелгәнсә, Ливия иҡтисады «хөкүмәт - йәки Каддафи ғаиләһе, йәки уның яҡын сәйәси союздаштары - һатып алырға, һатырға йәки биләргә кәрәк булған бөтә нәмәлә туранан-тура өлөшкә эйә булған клептократия» булған<ref name="nytimes" />. Америка Ҡушма Штаттарының рәсми кешеләре әйтеүенсә, Каддафи 42 йыллыҡ етәкселек итеү дәүерендә бик ҙур шәхси байлыҡ туплаған<ref name=risen>{{cite news |author1=Risen, James |author2=Lichtblau, Eric | date=2011-03-09 |url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10qaddafi.html|title=Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels |work=The New York Times |access-date=10 March 2011}}</ref>. The New York Times, ҡиммәтле йорттар, Голливуд фильмдарына инвестициялар һәм Американың поп-йондоҙҙары менән шәхси кисәләр ойоштороусы Каддафиҙың туғандары мул тормошта йәшәгән<ref name="nytimes">{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/24/world/africa/24qaddafi.html| title=Shady Dealings Helped Qaddafi Build Fortune and Regime |work=The New York Times | date=2011-03-24 | first1=Eric | last1=Lichtblau | first2=David | last2=Rohde | first3=James | last3=Risen}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/04/libya | title=One reason Qaddafi might fold |work=The Economist | date=2011-04-01}}</ref>. 2008 йылда Каддафи, дәүләт органдарына түгел, илдең алты миллион халҡына нефтте һатыуҙан алынған табышты бүлеү ярҙамында ришүәтселек коррупция менән көрәшергә ниәтләүен белдереп, амбициялы һәм популистик реформаны тормошҡа ашырырға маташты<ref name="reuters_handout" />, сөнки «аҡса дәүләт органы ҡарамағында булғанда, урлашыу һәм коррупцияға урын бар» тип белдерҙе<ref name="bbc_handout">{{cite news|title=Gaddafi 'to hand out oil money'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7591458.stm|work=BBC News|access-date=23 October 2011|date=2008-09-01}}</ref>. Каддафи, «ливийҙарҙы бюрократиянан азат итеү» һәм «дәүләт бюджетын коррупциянан һаҡлау» маҡсатында министрҙар кабинеты системаһының күпселек өлөшөн бөтөрөргә тәҡдим итеп, хөкүмәт бюрократияһын радикаль реформаларға саҡырҙы. Көнбайыш дипломаттары фекеренсә, был аҙым, күрәһең, реформаларҙы тиҙләтеү маҡсатында хөкүмәткә баҫым яһауға йүнәлтелгән булған<ref name="reuters_handout">{{cite news|title=Libya's Gaddafi tells govt to hand out oil money|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508|access-date=30 October 2011|date=2008-05-08|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729215929/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508 |date=2020-07-29 }}</ref>. 2008 йылдың мартында Каддафи илдең ғәмәлдәге административ структураһын таратыу һәм нефттән алынған килемде туранан-тура халыҡҡа бүлеү буйынса пландар тәҡдим итте. Планда оборона, эске именлек һәм сит ил эштәре министрлыҡтарынан тыш, бөтә министрлыҡтарҙың, шулай уҡ стратегик проекттарҙы тормошҡа ашырыусы департаменттарҙың эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡаралғайны. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе<ref>{{cite web| url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&id=19968&prog=zgp&proj=zdrl,zme#news |title=Libya: Ministries Abolished |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=2010-02-14}}</ref>. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын<ref>{{cite news|title=Gaddafi threatens to abolish government ministries|url=http://www.meed.com/sectors/economy/gaddafi-threatens-to-abolish-government-ministries/850614.article|access-date=29 October 2011|date=2008-03-03|work=MEED}}</ref> һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе<ref name="reuters_oil" />. Каддафи планы буйынса милли тауыш биреү 2009 йылда, Ливияның халыҡ комитеттары, дөйөм алғанда, илдең юғары власть органдары, уны кисектереү өсөн тауыш биргәндән һуң, үткәрелде. Дөйөм халыҡ конгресы 468 халыҡ комитетынан 64-е генә планды кисекмәҫтән тормошҡа ашырыуҙы һайлауын иғлан итте, ә 251 кеше уны тормошҡа ашырыуҙы хупланы, «әммә уны бойомға ашырыу мөмкинлеге булғанға тиклем кисектереүҙе һораны». Хөкүмәттең ҡайһы бер юғары дәрәжәле чиновниктары был планға ҡаршы сығыш яһаны һәм, был план «инфляцияны таратып һәм капитал ҡасыуҙы дәртләндереп, дәүләт иҡтисадын юҡҡа сығарасаҡ», тип белдерҙе. Каддафи, 30 000-гә яҡын ливия динары (23 000 АҠШ доллары) йыл һайын яҡынса миллион ярлы ливия кешеһенә вәғәҙә иткән схема «ил сәскә атыр алдынан алдағы 2 йылға хаос тыуҙырыуы мөмкин», әммә «яңы форма идаралығы буйынса эксперимент яһарға ҡурҡмағыҙ» һәм «был план Ливия балалары өсөн яҡшыраҡ киләсәк тәҡдим итергә тейеш», тип таныған<ref name="reuters_oil">{{cite news|title=Libyan congresses delay Gaddafi's oil shareout plan|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729170030/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303 |date=2020-07-29 }}</ref><ref>{{cite news|title=Libya delays Gaddafi oil plan|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/03/200933183343913989.html|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref>. Әммә был план мотлаҡ үтәлмәне. === Ливияла кеше хоҡуҡтары === 1972 йылдың 31 майында эшселәрҙең һәм студенттарҙың забастовкаларын һәм демонстрацияларын тыйған, шулай уҡ матбуғатҡа ҡаты контроль индергән закон баҫылып сыға<ref>{{книга|заглавие=Новейшая история арабских стран Африки: 1917—1987|ссылка= https://archive.org/details/isbn_5020167142 |издательство= Наука |место= М.|год= 1990|страницы= [https://archive.org/details/isbn_5020167142/page/184 184]—192|isbn= 5-02-016714-2}}</ref>. 2009 һәм 2011 йылдарҙа Матбуғаттың азатлыҡ индексы Ливияны Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала цензураһы иң юғары булған<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |title=Freedom of the Press 2009&nbsp;– Table of Global Press Freedom Rankings |publisher=[[Freedom House]] |year=2009 |format=PDF; 696 KB |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224233/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |archive-date=2011-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520232850/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |date=2009-05-20 }}</ref><ref>{{cite web |title=Freedom of the Press 2011 |url=http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-05-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |archive-date=2011-05-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |date=2011-05-15 }}</ref>, 2010 йылда АҠШ-тың Freedom House ойошмаһы, азатлыҡтың иң түбәнге кимәлен аңлатҡан 7 рейтингын ҡуйып (рейтинг ни тиклем түбән — азатлыҡ шул тиклем юғарыраҡ), Ливияла матбуғат азатлығын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген баһаланы<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&year=2010&country=7862|title=Libya|publisher=[[Freedom House]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnjNBZ?url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302005755/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&year=2010&country=7862 |date=2014-03-02 }}</ref>. Ошонан айырмалы рәүештә, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса советының 2011 йылдың ғинуарындағы докладында, унда Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе революцияға тиклем бер ай алдан баҫылып сыҡҡан, илдә кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлдең ҡайһы бер аспекттары, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм башҡа өлкәләрҙәге хәле юғары баһаланды<ref name="ohchr">{{cite web|title=Report of the Working Group on the Universal Periodic Review: Libyan Arab Jamahiriya|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-15.pdf|work=[[Universal Periodic Review]]|publisher=United Nations|access-date=2011-10-26|date=2011-01-04}}</ref>. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе делегацияһы Ливияла кеше хоҡуҡтары тураһында доклад баҫтырып сығарған. Докладта ил, халыҡ йыйылыштары аша бөтә граждандарҙың власты тормошҡа ашырыуын гарантиялаған туранан-тура халыҡ демократияһына нигеҙләнгән, тиелә. Граждандар конгрестарҙа сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни мәсьәләләр буйынса үҙ фекерен белдерә ала тиелә. Бынан тыш, докладта, халыҡ үҙ фекерен белдерә алырлыҡ гәзит һәм телеканалдар кеүек мәғлүмәт платформалары бар, тип билдәләнде. Ливия властары раҫлауынса, Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһендә бер кем дә сиктән тыш ярлылыҡтан һәм аслыҡтан ғазап сикмәгән, хөкүмәт аҙ килемле кешеләргә иң кәрәкле әйберҙәр һәм аҙыҡ-түлек гарантиялаған. 2006 йылда табыштары түбән кешеләргә банктарҙа һәм компанияларҙа урынлаштырыу өсөн 30 000 долларға тиклем инвестиция портфелдәре биреү буйынса башланғыс ҡабул ителә<ref name="lib.ohchr.org">{{cite web |url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |title=U.N. Human Rights Council resolution: Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (2010) |access-date=2013-10-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529133237/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |date=2016-05-29 }}</ref>. Әммә ысынбарлыҡта барыһы ла башҡаса тора, башҡаса фекерләү 1973 йылдың 75-се Законына ярашлы язалана, 1974 йылда Каддафи сәйәси партия булдырыуҙа ғәйепле һәр кем үлем язаһына тарттырыла, дәүләттә бөтә диссидент хәрәкәттәре лә тыйыла тип белдерә<ref name="Mohamed Eljhami"/><ref>Special issue on human rights in Libya. Al-Inqad (1993)</ref>. Хөкүмәт башҡа фекер йөрөтөүсе граждандарҙы, сыбыҡ менән һуҡтырыу йәки аяҡ-ҡулдарын ҡырҡыу, быны йәмәғәт телеканалдарынан күрһәтеү ысулы менән язалаға<ref name="Mohamed Eljhami">{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant|journal=The Middle East Quarterly|author=Mohamed Eljahmi|year=2006|access-date=12 September 2011}}</ref>. Шулай уҡ Ливияның махсус хеҙмәттәре бөтә донъя буйлап Ливия диссиденттарын үлтергән<ref>{{cite web|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|title=Overview of State-Sponsored Terrorism|publisher=permanent.access.gpo.gov|date=1997|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpBuJv?url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|archivedate=2012-10-26}}</ref><ref name="Mohamed Eljhami" /><ref>Staff (2002). ''The Middle East and North Africa, 2003''. Europa Publications (London). p. 758. {{ISBN|978-1-85743-132-2}}.</ref>. 2004 йылда Каддафи Бөйөк Британияла 1960-сы йылдарҙан бирле йәшәгән Ливия диссидент журналисы Ашур Шәмис өсөн элеккесә 1 миллион $ вәғәҙә итә<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|title=Gadaffi still hunts «stray dogs» in UK|publisher=[[The Guardian]]|author=Martin Bright|date=2004-03-28|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpb8fT?url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|archivedate=2012-10-26}}</ref>. 1970 йылдарҙа Каддафи авторы булған «Йәшел китап» күп йылдар дауамында мәктәптәрҙә лә, университеттарҙа ла идеологик белем биреүҙең төп сығанағы булған. Би-би-сиҙа бер ливия кешеһе менән интервьюға һылтанма яһап, быны сүп-сар тип атаған уҡытыусыларҙың язаланыуы хаҡында әйтелгәйне<ref>{{cite news|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13235981|title=What now for Colonel Gadaffi's Green Book?|date=29 April 2011|access-date=30 October 2011}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта китапта асыҡтан-асыҡ хөкөм ителгән һәм сикке осраҡтарҙа ғына күҙ уңында тотолған, әммә ул дәүләт тарафынан әүҙем ҡулланылған<ref name="lib.ohchr.org"/>. Мәктәп программаһында инглиз һәм француз телдәре тыйылған булған, ә сит ил кешеләре менән сәйәси темаларға һөйләшеү өс йылға иркенән мәхрүм ителеү менән янаған<ref>{{cite web|url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|title=A new flag flies in the east|publisher=[[The Economist]]|date=2011-02-24|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVqIK1N?url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|archivedate=2012-10-26}}</ref>. Бынан тыш, Ливияла төп бербер халҡы, уларҙың милли теле һәм мәҙәниәте ҡәтғи тыйылған. Ливияла хатта берберҙәр барлығы тураһында иҫкә алыуҙар юҡҡа сығарылған, шулай итеп бөтә бербер топонимдары ла ғәрәп телендәгегә алмаштырылған, мәҫәлән, Нафус тауҙары ''Көнбайыш тауҙары'' тип үҙгәртелгән һәм бөтә ерҙә лә шуға оҡшаш нимәләр ҡабатланған<ref name="Libya’s Berbers"/><ref>{{cite news|last=Simpson|first=John|title=Waiting game for rebels in western Libya|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14026216|access-date=18 August 2011|work=BBC News|date=5 July 2011}}</ref>. 2009 йылдың декабрендә Каддафи, хөкүмәт чиновниктарына Ливия тиҙҙән «яңы сәйәси осорҙо» үткәреп ебәрәсәк һәм министр кимәлендә вазифалар һәм милли именлек буйынса кәңәшсе вазифаһы (премьер-министр эквиваленты) кеүек мөһим вазифаларға ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк, тип хәбәр ителгәйне. Ғәҙел һайлауҙарҙы тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара күҙәтеүселәр йәлеп ителәсәк, тип вәғәҙә бирҙе. Уның телмәре ығы-зығы тыуҙырыуы билдәле. Был һайлауҙарҙы 2010 йылда Жәмәһириә власы органдарына даими һайлауҙар менән бер үк ваҡытта үткәреү планлаштырылғайны, әммә улай булманы, был Ливия халҡының ышанысын бөтөрә һәм ауыр тойғо ҡалдыра <ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/libya-wikileaks/8294906/AL-QADHAFI-SUGGESTS-LIBYAN-ELECTIONS-MAY-BE-IN-THE-OFFING.html |title=Al-Qadhafi Suggests Libyan Elections May Be In The Offing |work=The Daily Telegraph|date=2011-01-31 |access-date=1 September 2011 |location=London}}</ref>. == Һуғышта ҡатнашыусылар == Ливиялағы граждандар һуғышында Муаммар Каддафи хөкүмәтенә лояллеген һаҡлаған («лоялистар») ғәскәрҙәр һәм НАТО һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы илдәрен үҙ эсенә алған халыҡ-ара коалиция хуплаған оппозиция Күсмә Милли Совет отрядтары (ПНС, «баш күтәреүселәр») ҡатнаша. Шулай уҡ конфликтта сит ил ялсыларының төрлө төркөмдәре һәм урындағы ҡәбиләләр (Туареги, Амазига, Тубу) отрядтары ҡатнаша. === Төп ҡатнашыусылар === ==== Муаммар Каддафи хөкүмәте ==== М. Каддафи хөкүмәтенә лояль көстәрҙе даими армия, ополченсыларҙың һәм ғәрәп ҡәбиләләренең хөкүмәт отрядтары, Зимбабве һәм Белоруссиянан сит ил хәрбиҙәре, шулай уҡ Көнсығыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Ҡара Африка илдәренән һәм Советтарҙан һуңғы киңлектәге илдәрҙән ялланғандар тәшкил иткән. Бөтә был берләшмәләр Ливия хөкүмәтенә буйһонған. Граждандар һуғышы алдынан Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе ҡораллы көстәренең 2000-дән ашыу танкы, 3600 бронемашинаһы, 3000-дән ашыу артиллерия орудиеһы һәм системаһы, шул иҫәптән САУ һәм РСЗО, бер нисә йөҙ хәрби самолёты, 100-ҙән ашыу вертолёты һәм башҡа ҡоралы була. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 76 000 кеше тәшкил итә<ref>[http://www.200stran.ru/war_country116.html Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |date=2019-04-06 }}</ref>. Әммә, конфликт башланғас, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Шулай уҡ фетнәселәр ҡулына элек хөкүмәт армияһы ҡарамағында булған күп ҡорал һәм техника эләгә<ref>[https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html Полковник остался без генералов]</ref>. Бөтә һуғыш дауамында Каддафиға тоғролоғон һаҡлап ҡалған 32-се Хәмис бригадаһы һәм Революцион һаҡ корпусы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең элиталы подразделениеһы иҫәпләнгән. Шулай уҡ Каддафи хөкүмәтенә 40 000 кешенән торған Халыҡ милицияһы, шул иҫәптән Революция гвардияһы һәм Судан, Мысыр, Тунис, Мали һәм Чад граждандарынан торған Ислам пан-африка легионы тоғро булған. Халыҡ милицияһы, асылда, ополчение булған<ref>[http://www.chekist.ru/article/459 Вооружённые силы Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |date=2019-04-17 }}</ref><ref name="Дарфур"/><ref name=prunier45>G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45</ref>. Ливияла ҡораллы конфликт башланғанға тиклем 500 Белоруссия хәрбиҙәре була, улар араһында Беларусь Республикаһының махсус операция көстәре яугирҙары һәм Белоруссия Баш разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре була<ref name="комсомольская"/><ref name='РИА'>[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref>. Хәрби күҙәтеүсе Александр Алесин белдереүенсә, контингенттың нигеҙен Белоруссия армияһының отставкалағы хәрбиҙәре тәшкил иткән<ref>[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]</ref>. Улар хәрби техниканы файҙаланыу, ремонтлау һәм модернизациялау менән шөғөлләнде, советник, снайпер вазифаларында торҙо. «Комсомольская правда» баҫмаһы хәбәр итеүенсә, белорус инструкторҙары булышлығында хөкүмәт армияһы конфликттың тәүге айҙарында НАТО-ға һәм баш күтәреүселәргә уңышлы ҡаршы тора алды. Ләкин республика властары үҙҙәренең хәрбиҙәрен һәм ялланып һуғышыусыларының низағта ҡатнашыуын кире ҡаға<ref name="комсомольская"/>. <!-- {{нет АИ 2|Это же издание [[1 марта]] сообщило, что в Триполи прибыла группа военных и наёмников из Зимбабве, в том числе элитное подразделение [[5-я бригада (Зимбабве)|5-я бригада]]. В статье КП говорилось о нескольких сотнях зимбабвийцев<ref name="radov"/>{{проверить авторитетность|7|04|2019}}.|7|04|2019}} --> Ливия хөкүмәте армияһы, белорус һәм зимбабве хәрбиҙәренән тыш, Сербия, Дарфур, Рәсәй, Украина, Кот-д’Ивуар, Либерия, Чад, Камерун, Ангола һәм башҡа илдрҙең ирекмәндәренең ярҙамына таянған<ref name ="Дарфур"/><ref name="Россия"/><ref>[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref><ref name=prunier45/><ref>[https://inosmi.ru/africa/20110222/166760135.html Ливийские демонстранты линчуют африканских наемников]</ref>. ==== Баш күтәреүселәр ==== Ливия оппозицияһы лидерҙары сифатында йышыраҡ Ливияның Милли ҡотҡарыу фронтын етәкләүсе Ибраһим Сахад атала. Матбуғат Бөйөк Британияның Ливия оппозицияһы менән һөйләшеүҙәрҙәге «ҡыйынлыҡтар» хаҡында хәбәр итә. Оппозицияла тотош илде берләштерә алған лидер булмаған. Оппозицияла берҙәмлек булмаған, уға революция яғына күскән исламсылар, либералдар, диссиденттар һәм хәрбиҙәр ингән<ref>[http://perevodika.ru/articles/17786.html Ливийская оппозиция в буквальном смысле управляет протестами из Вашингтона («Libyan opposition literally running protests from Washington»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226232535/http://perevodika.ru/articles/17786.html |date=2011-02-26 }}//«Land Destroyer», Таиланд 23.02.2011 г.</ref>. Рәсәйҙең Ливиялағы элекке илсеһе Владимир Чамов оппозиция араһында, атап әйткәндә, [[Әл-Ҡаидә]] ойошмаһының «ислам террорсылары» барлығын күрһәткән. Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени оппозицияға ҡарата кире ҡарашын белдерҙе, уны «марионетка» тип атаны. Рәсәй Президентының Африкалағы махсус вәкиле Михаил Маргелов оппозиция вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙән һуң «улар - лидерҙар булып торған етди һәм яуаплы кешеләр. Улар экстремистик идеялар тәҡдим итмәй, Ливияны берҙәм һәм бөтөн дәүләт булараҡ тотороҡло үҫтереү яҡлылар»<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/06/07/n_1873601.shtml Побывав в Бенгази, Маргелов заявил, что повстанцы согласны на посредничество России]//Газета.ru,07.06.2011 г.</ref>. ===== Ойошма ===== [[Файл:2011 Libyan uprising Voice of America.ogv|thumb|thumbtime=125|Ливия бойскауттары Бенгази социаль хеҙмәттәренә ярҙам итә.]] Оппозицияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе 1952 йылғы Конституцияны ҡабаттан ҡайтырға һәм күп партиялы демократияға күсергә саҡыра. Ихтилалға ҡушылған хәрби частар һәм күп доброволецтар Жәмәһириәнең көстәренә ҡаршы тороу һәм илдә власты баҫып алыу өсөн хәрби подразделениелар төҙөй<ref>{{cite web|author=Gillis, Clare Morgana| url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/03/in-eastern-libya-defectors-and-volunteers-build-rebel-army/72018/ |title=In Eastern Libya, Defectors and Volunteers Build Rebel Army |date=2011-03-04 |work=The Atlantic|access-date=2011-03-12}}</ref>. Тобрукта доброволецтар ҡала хакимиәтенең элекке бинаһын протест белдереүселәргә ярҙам үҙәге итеп үҙгәртә. Доброволецтар нефть экспортына булышлыҡ итеү өсөн портты, урындағы банктарҙы һәм нефть терминалдарын һаҡлаған. Уҡытыусылар һәм инженерҙар ҡорал йыйыу буйынса комитет төҙөгән<ref name="The Economist"/>. Шулай итеп, тәьминәт линияларын доброволецтар хеҙмәтләндергән. Мәҫәлән, Мисуратта кешеләр көрәшселәргә көнөнә 8000-гә тиклем пицца ташыуҙы ойошторған<ref>{{cite news |url=https://edmontonjournal.com/news/Pizza+delivery+service+caters+Libya+front+line+rebels/5044735/story.html |title=Pizza delivery service caters to Libya's front-line rebels |work=Edmonton Journal |date=2011-07-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |archive-date=7 August 2011 |accessdate=2022-01-19 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |date=2011-08-07 }}</ref>. Бенгазиҙа «Ливия» тигән бойондороҡһоҙ гәзит, шулай уҡ баш күтәреүселәр раҫлаған радиостанциялар барлыҡҡа килә<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12579451| title=New Media Emerge in 'Liberated' Libya|work=BBC News| date=2011-02-25| access-date=13 March 2011}}</ref>. Баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре трайбализмға ҡаршы сығыш яһаны һәм «Трайбализмға, фракциялылыҡҡа - юҡ» лозунгылары менән жилет йөрөткән<ref name="The Economist"/>. Ливияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, элек экзекуциялар өсөн ҡулланылған яфалау камераларын һәм яйланмаларын таптыҡ, тип белдергән<ref>{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/03/20113122102545671.html| title=Evidence of Libya Torture Emerges| date=2011-03-01|access-date=13 March 2011|publisher=Al Jazeera}}</ref>. ===== Баш күтәреүселәрҙең составы ===== [[Файл:Bengasi court square 0824b.jpg|thumb|right|Бенгазиҙа суд майҙаны, 19 апрель, 2011 йыл. Йыйылыштар һәм демонстрацияларҙың үҙәк урынында режим ҡорбандарының фотоһүрәттәре урынлаштырылған.]] Баш күтәреүселәр араһында уҡытыусылар, студенттар, юристар һәм нефтселәр, шулай уҡ дезертир полицейскийҙар һәм һалдаттар бар ине<ref>{{cite news|author=Garcia-Navarro, Lourdes|title=As Tide Turns, Rebels' Dream Of 'Free Libya' Dims|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/2011/03/16/134594253/as-tide-turns-rebels-dream-of-free-libya-dims|publisher=[[NPR]]|access-date=30 March 2011}}</ref>. Күп кенә исламсылар көнсығышта ла, шулай уҡ Ливияның көнбайышында ла баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ингән<ref>{{cite web|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR500/RR577/RAND_RR577.pdf|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S|publisher=RAND}}</ref>. Баш күтәреүселәр төркөмдәре башлыса Мисуратанан, Зинтан һәм Дернанан булған. Бенгазиҙа «17 февраль бригадаһы» 12 төрлө бригаданан торған ҡеүәтле ислам төркөмө була. «Лвия ҡалҡаны» Мисуратта һәм Зәүиәлә урынлашҡан. Шулай уҡ Ливияның ислам хәрби төркөмө һәм «Обайда ибн Джарра бригадаһы» була, ул баш күтәреүселәрҙең баш командиры генерал Абдулх Фәтх Юнисты үлтереү өсөн яуаплы тип таныла<ref>{{cite news|date=30 July 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14352662|access-date=28 August 2012|title=Islamist Militia 'Shot Libya Rebel Abdel Fattah Younes'|work=BBC News}}</ref>. НАТО юғары баш командующийы Джеймс Ставридис белдереүенсә, разведка отчёттарында революционерҙар араһында Әл-Ҡаидә әүҙемлеге күрһәтелгән, әммә террористик төркөмдәрҙең күп булыуын раҫлау өсөн мәғлүмәт етмәй<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title = Libya: al-Qaeda Among Libya Rebels, Nato Chief Fears|work=The Daily Telegraph |location=London |author1=Winnett, Robert |author2=Gardham, Duncan |date=29 March 2011|access-date=10 August 2011}}{{cbignore}} </ref><ref>{{cite news|url = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12901820 |title = Halt To Rebel Advance Creates Libyan Divide|work=BBC News|author=Simpson, John|date=29 March 2011|access-date=30 March 2011}}</ref>. Каддафи раҫлауҙарын 2008 йылда Триполи ҡалаһындағы Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт департаментына һәм Вест-Пойнттағы Хәрби академияның терроризмға ҡаршы көрәш үҙәгенә ебәрелгән «Синджар яҙмалары» исемле йәшерен телеграмма раҫлай<ref>{{cite news|url=http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda|title=Libya rebels: Gaddafi could be right about al-Qaeda|work=The Week|author=Alexander Cockburn|date=24 March 2011|access-date=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222112011/http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda |date=22 February 2013 }}</ref>. 2005 йылда WikiLeaks файлында, баш күтәреүселәрҙең лидеры Әбү Суфиян Ибраһим Әхмәт Хәмәд Бен Куму Гуантанамолағы элекке тотҡон, 1998 йылда Талибтарға ҡушылған Ливия ислам хәрби төркөмө ағзаһы булған<ref>{{cite news|last=Watt|first=Holly|title=WikiLeaks: Guantanamo detainee is now Libyan rebel leader|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=29 October 2011|work=The Daily Telegraph|date=26 April 2011|location=London}}{{cbignore}}</ref>. ===== Ливия республикаһының Күсмә милли советы ===== Ливия республикаһының ({{lang-ar|المجلس الوطني الانتقالي}})) Күсмә милли советы 2011 йылдың 27 февралендә Бенгазиҙа баш күтәреүселәрҙең урындағы халыҡ комитеттарының ғәҙәттән тыш ултырышында 5 мартта Ливияла власты алмаштырыу буйынса көстәрҙе берләштереү маҡсатында ойошторола, ул үҙен Ливияла берҙән-бер легитимлы власть тип иғлан итә<ref>{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-idUSTRE71G0A620110228| title=World raises pressure on Libya, battles for key towns|work=Reuters |last=Golovnina|first=Maria| date=2011-02-28|access-date=25 January 2012|location=Tripoli}}</ref>. Основными целями группы были координация сопротивления между городами, находящимися под контролем революционеров, и представление оппозиции всему миру<ref>{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html#|title=Libya Opposition Launches Council|publisher=Al Jazeera| date=2011-02-27|access-date=13 March 2011}}</ref>. Бенгазиҙағы оппозиция хөкүмәте осоуһоҙ зона булдырырға һәм Жәмәһириәгә авиаудар яһарға саҡыра<ref name="nzherald1">{{cite news |author=Sengupta, Kim|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=10711553 |title=Why Won't You Help, Libyan Rebels Ask West |date=2011-03-11 |work=The New Zealand Herald|access-date=13 March 2011}}</ref>. Совет үҙен Ливия Республикаһы хөкүмәте тип атай башланы, һәм мартҡа уның үҙенең веб-сайты барлыҡҡа килде<ref>{{cite web |title=The Council's Statement |publisher=[[National Transitional Council]] |url=http://ntclibya.org/english/ |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314133238/http://ntclibya.org/english/ |archive-date=2011-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310050118/http://ntclibya.org/english/ |date=2011-03-10 }}</ref>. Жәмәһириәнең элекке юстиция министры Мостафа Абдул Жәлил февралдә яңы хөкүмәттең һайлауҙарға әҙерләнеүен, уның өс айҙан һуң уҙғарылыу мөмкинлеген белдерҙе<ref>{{cite web|url=http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&vId= |title=Libyan Ex-Minister Wants Election |date=2011-02-27 |publisher=Sky News |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227071313/http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&vId= |archive-date=2011-02-27}}</ref>. 29 мартта Күсмә милли советының (ПНС) сәйәси һәм халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты Guardian гәзитендә Ливия өсөн һигеҙ пункттан торған планы менән таныштырҙы. Улар ирекле һәм ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк һәм милли конституция әҙерләйәсәк, тип белдерҙе<ref name="vision">{{cite news |title=A Vision of a Democratic Libya|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/29/vision-democratic-libya-interim-national-council|work=The Guardian|date=2011-03-29 |access-date=13 August 2011 |location=London}}</ref><ref name="vision2">{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329|title=Libyan Rebels Pledge Free and Fair Election|date=2011-03-29|agency=Reuters India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727071811/https://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329 |date=2020-07-27 }}</ref>. ===== Ихтилал символикаһы ===== [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|200px|thumb|left|Ливия баш күтәреүселәре файҙаланған флаг. Ливия Короллегенең флагынан һыҙаттарының киңлеге менән айырыла.]] [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|200px|thumb|right|Милли күсмә советы тарафынан рәсми рәүештә файҙаланылған Ливия Короллегенең флагы.]] Баш күтәреүселәр Бенгазиҙағы үҙәк ҡала суды бинаһы өҫтөндә торған Ливия Жәмәһириәһенең флагын алып ташлай һәм 1969 йылда власҡа Каддафи килгәнгә тиклемге булған Ливия Короллегенең дәүләт флагын күтәрә<ref>[http://www.rian.ru/tourism/20110221/336977438-print.html Количество российских туристов в Ливии минимально]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//«[[РИА Новости]],21.02.2011 г.»</ref><ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110221174059.shtml?print Протестующие взяли под свой контроль второй по населению город Ливии]//[[РБК]], 22.10.2011 г.</ref>. Демонстранттар сит ил вәкиллектәре биналарындағы Ливия Жәмәһириәһенең йәшел флагтарын элекке монархияның ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагтарына алмаштыра башлай<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=431733&tid=87353 Противники Каддафи подняли «обагренный кровью» флаг]//[[Вести (канал)|Вести]],26.02.2011 г.</ref>. 16 мартта демонстранттар Лондондағы Ливия илселегендәге йәшел флагты ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагҡа алмаштыра<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/16/ontotheroof/_Printed.htm Демонстранты лишили посольство Ливии в Лондоне национального флага]//[[Lenta.ru]],16.03.2011 г.</ref>. Монархия символикаһының күпмелер дәрәжәлә тергеҙелеүе Ливияның һуңғы короле Киренаиканан булыуы һәм күп һанлы Сенусий суфыйҙар орденына эйә булыуы менән бәйле. ===== Каддафи вәкилдәренең Күсмә милли советы яғына сығыуы ===== {{external media | topic = Мальтала Ливия «Мираж»дарының фотографиялары (борт номерҙары 502 һәм 508) н | subtopic = | font-size = | align = | clear = | width = | image1 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871388/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 после посадки] | image2 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871074/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 502 на стоянке] | image3 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871075/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 на стоянке ночью] | image4 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Mirage-F1ED/1876578/&sid=207e18551258aaa72def6f37d5c313ad № 502 на стоянке ночью] | image5 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1877456/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e Оба самолёта на следующий день после перелёта] }} * Демонстрацияла ҡатнашыусыларға ҡаршы протест билдәһе итеп Ливияның Бангладеш, Бөйөк Британия, Һиндостан, Индонезия, Ҡытай, Польшалағы илселәре отставкаға китә. Ғәрәп дәүләттәре лигаһы ҡарамағындағы Ливия вәкиле һәм илдең Юстиция Баш халыҡ комитеты секретары (министр) шулай уҡ эш иткән<ref>[https://vz.ru/news/2011/2/21/470505.html Послы Ливии начали массово подавать в отставку]//[[Взгляд.ру|Взгляд.ru]],21.02.2011 г.</ref>. * Ливияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы илсеһе урынбаҫары Ибраһим Даббаши был хәлде «геноцид» һәм «Ливия халҡына һуғыш иғлан итеү» тип атаны, шулай уҡ Гаагалағы Халыҡ-ара трибуналдан Каддафи енәйәттәрен тикшерә башлауҙы талап итеүен белдерҙе<ref name="климов">Илья Климов.[http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647 На улицах Триполи — настоящая война]//[[Вести.ru]]</ref>. * Эске эштәр министрлығы башлығы баш күтәреүселәр яғына сыға һәм Ливия граждандарын үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡыра. * Ливияның генпрокуроры баш күтәреүселәр яғына сыға. * 2011 йылдың 21 февралендә Мальтаға идара ителмәгән ракеталар менән ҡоралланған ике «Мираж» F1 истребитель-бомбардировщигы ултырҙы. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Ливияның ике хәрби пилоты (ике лә полковник) Бенгази баш күтәреүселәренә һөжүм итеү бойороғон үтәүҙән баш тартып, үҙ самолёттарын ҡыуып алып киткән<ref name="mirages">[https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221 Two Libyan fighter pilots defect, fly to Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151344/https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],21 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. Ике лётчик та Мальтала сәйәси һыйыныу урыны һорай<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya Fears over safety of defecting military pilots’ families in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308222950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya |date=2011-03-08 }}//Times of Malta, 05 March 2011 {{V|6|3|2011}}</ref>. Шулай уҡ Мальтаға Ливиянан ике граждан вертолёты килә, уларҙың пассажирҙары, береһенең генә паспорты булһа ла, быраулау вышкаларында эшләүсе Франция граждандары тип таныта<ref>[http://gulfnews.com/news/region/libya/libyan-fighter-jets-helicopters-land-in-malta-military-1.765688 Libyan fighter jets, helicopters land in Malta: military]//Gulfnews,21 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. Мальтаның премьер-министры Лоренс Гонзи белдереүенсә, Ливия «Миражи»ҙы кире ҡайтарыуҙы үтенгән һәм хатта машиналарҙы кире алып ҡайтырға тейешле пилоттары менән Мальтаға граждандар самолётын ебәргән, әммә мальта яғы был үтенесте ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан<ref>[https://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227 Libyan plane brought pilots to Malta to return jets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151452/http://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],27 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. «Мираж» пилоттары Ливияла власҡа Милли күсеү советы килгәнгә тиклем Мальтала ҡалды, һуңынан тыуған илдәренә әйләнеп ҡайтты<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 Christian Peregin. Defecting pilots get heroes’ welcome] {{V|26|9|2011}}</ref>. * 1 июндә нефть сәнәғәте министры Ливия Шукри Ганем көс ҡулланыу һәм көндәлек ҡан ҡойоу менән бәйле ил хөкүмәтенән китеүен иғлан итте. Шулай уҡ ул «Ливия йәштәренең конституция дәүләте өсөн көрәшен» хуплауын белдерҙе<ref>[https://korrespondent.net/world/1224059-bezhavshij-ministr-neftyanoj-promyshlennosti-livii-dal-press-konferenciyu-v-rime Бежавший министр нефтяной промышленности Ливии дал пресс-конференцию в Риме]//Korrespondent.net,01/06/2011 u/</ref>. * 7 июндә Ливияның хеҙмәт министры Әмин Мәнфүр үҙенең баш күтәреүселәр яғына сығыуы хаҡында белдерҙе<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/07/defect/ Ливийский министр труда сбежал от Каддафи]//[[Lenta.ru]],07.06.2011 г.</ref>. === Ҡәбиләләрҙең конфликтта ҡатнашыуы === Ливияла этник аҙсылыҡ 10 %-тан ашыуыраҡ тәшкил итә (иҫәпләү һәм күсмә халыҡтар булыуы менән бәйле уларҙың һаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ). Нигеҙҙә, улар - бербербер ҡәбиләләре - амазигтар һәм туарегтар, шулай уҡ илдең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тубу негроид ҡәбиләһе<ref name="gumilev">Виталий Трофимов-Трофимов [http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 Туареги — воины-торговцы на службе Заклинателя пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112708/http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 |date=2012-01-11 }}//Центр Льва Гумилева [http://www.win.ru/win/6874.phtml{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия статьи]</ref>. ==== Амазиги ==== Уларҙың «амазиг» тип аталыуы «азат кешеләр» тип тәржемә ителә, бербер ҡәбиләһе булып тора. Ливияла йәшәгән был ҡәбиләнең һаны 700 000 кеше, йәғни ил халҡының 10 % тәшкил итә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Nuj8zrTDdtU 27-9-2011 Amazigh Libya celebrating victory over Gaddafi in Martyr square]</ref>. Туарегтарҙан айырмалы рәүештә, ултыраҡ халыҡ булып, Зувара, Гарьян, Яфран, Зинтан, Джаду һәм Налут кеүек ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр. Был бербер ҡәбиләһенең милли мәҙәниәте ғәрәп ҡәбиләләренекенән айырыла, Каддафи идара иткән ваҡытта улар дискриминацияға дусар ителә. Уларҙың теле - тамазигт - һөйләшеү һәм яҙыу тулыһынса тыйылған<ref name="Libya’s Berbers">[http://www.alarabiya.net/articles/2011/09/28/169162.html Libya’s Berbers demand post-revolution dues]</ref>. Бөтә донъя амазиг конгресы (Париж) хуплаған амазигтар ихтилал башланғандан алып оппозиция менән теләктәш була һәм Каддафиға ҡаршы сығыш яһай. 1 октябрҙә Бадр һәм Тиджи ҡалалары тирәһендә ғәрәп ырыуы Сиаам яугирҙары менән Налуттан бербер ополчениелары араһында ҡораллы бәрелеш тураһында билдәле булды. Ливияның Күсмә Милли советы был хәлде таныны. Артабан общиналар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла<ref>[http://edition.cnn.com/2011/10/01/world/africa/libya-war/index.html Anti-Gadhafi tribes clash in two Libyan locales]</ref>. ==== Туарегтар ==== Туарегтар иһә, киреһенсә, Каддафи хөкүмәтен яҡлау өсөн 2000-дән ашыу ҡәрҙәшен йәлеп иткән, сөнки ул һәр ваҡыт туарегтарҙың проблемаларына иғтибар биргән, гуманитар ярҙам күрһәткән, хәрби хеҙмәткә яллаған һәм күрше илдәрҙәге туарегтарҙың сауҙа мәнфәғәттәрен яҡлаған<ref name="gumilev" />. Шулай уҡ Каддафиҙың Мали һәм Нигерҙа 1970 йылдарҙағы хөкүмәткә ҡаршы туарег ихтилалдарын хуплауы, һуңыраҡ - Ливия хөкүмәте әүҙем хуплаған 100 000-дән ашыу туарегҡа күсеп ултырырға рөхсәт итеүе билдәле<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |title=Libya officer at Tuareg-Arab talks in desert town |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |date=2015-09-24 }}</ref>, ә бындай мигранттар йыш ҡына катиб нигеҙен тәшкил иткән<ref>[http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ Орхан Джемаль. Блог очевидца. Мифы о Ливийской войне, мире и революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809052919/http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ |date=2011-08-09 }}</ref>. 2011 йылдың сентябрь башында, йәнәһе лә, Ливиянан төньяҡ Нигерҙың сүл зонаһына ҡасҡан 150 мең кеше тураһында, улар араһында элек Каддафиға ялланған туарег күскенселәре лә бар тигән хәбәр килә. Күҙәтеүселәр һәм эксперттар Ливиялағы һуғыш һөҙөмтәһендә ҡоралланыу мөмкинлеге Нигер һәм Ливия менән күрше сүллек дәүләттәре аша Ислам Мәғрибе илдәрендә Әл-Ҡаидә ҡарамағына эләгеүенән ҡурҡа<ref>{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |title=Analysis — Libya’s war upsets the neighbours |access-date=2011-09-14 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |date=2011-11-04 }}</ref>. 2011 йылдың сентябрендә бер нисә юғары вазифалы кешенең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең Ливия менән Нигер сиген үтеүе хаҡында мәғлүмәт килә башлай. Шулай уҡ Муаммар Каддафи Саадиҙың улы (29 сентябрҙән Интерпол эҙләй) әлеге мәлдә Нигерҙа йәшенгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/09/12/niger/ Сын Каддафи получил убежище в Нигере]</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/09/2011921142949286466.html Libya and the Sahel’s nightmare scenario]</ref>. ==== Каддафа ==== Ливия лидеры сығышы менән һан буйынса ҙур булмаған, әммә Магарх ҡәбиләһе (Барфалланан һуң, 1 миллион самаһы кеше) ҡурсауы аҫтында булған Каддафа ҡәбиләһенән. Сирт төп ҡалаһы иҫәпләнгән Магарх ҡәбиләһе Каддафиға иң лояль һәм бер үк ваҡытта Варфалла ҡәбиләһенең конкуренты булып тора. ==== Варфалла ==== Злитен, Хомс, Зәүиә ҡалаларында, шулай уҡ Триполи, Джанзура һәм илебеҙҙең башҡа бик күп ҡалаларында өҫтөнлөк иткән Ливияның иң ҙур ҡәбиләһе (1,1 миллион кеше) Варфалла ҡәбиләһенең берҙәм лидеры юҡ, ә уның вәкилдәре урындағы общиналар тирәләй бергә туплана. Һәм, төрлө ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең яза акциялары менән оҙатылған Варфалла ҡәбиләһенең бер нисә ихтилалы<ref>[http://www.philly.com/philly/news/nation_world/129426733.html Libyans differ on Gadhafi’s location]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, а также о немилости правительства по отношению к городу Бени-Валид<ref>Paul Schemm [https://bonnercountydailybee.com/news/world/article_c3a51c2b-1efe-589c-85ff-a7314febfb2e.html Libya rebels focus on tribal city as Gadhafi haven]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//{{iw|Bonner County Daily Bee}}, 2 September 2011</ref>, шулай уҡ хөкүмәттең Бени-Вәлид ҡалаһына ҡарата ризаһыҙлығы тураһында билдәле булһа ла, 2011 йылғы граждандар һуғышы дауамында Варфалла ҡәбиләһе вәкилдәре ярайһы уҡ тотороҡло позиция биләй. Һуңғыһы власта Каддафи булған йылдарҙа бағымсылыҡ ярҙамы менән аңлатыла, улар лояллеккә һәм ярҙамға алмашҡа аҡса, машиналар, йорттар алған <ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |title=Clock ticking on Gaddafi bastion’s last stand |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |date=2018-09-27 }}</ref>. ==== Свейхтар ==== Урбанизацияланған һәм Ливияның иң яугир ҡәбиләләренең береһе - Свейхтар - Мисрата ҡалаһында йәшәй. Бени-Вәлид һәм Мисрата общиналары араһындағы мөнәсәбәттәр 1915 йылдаҙары Рамаҙан Әл-Свейхты үлтергәненән бирле сиктән тыш көсөргәнешле<ref>[http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi A score to settle Bani Walid, not just Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106114906/http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi |date=2011-11-06 }}</ref>. === Сит илдән ялланғандарҙың ер өҫтө операцияларында ҡатнашыуы === ==== Каддафи яғында ==== Билдәле булыуынса, Каддафи үҙ армияһына ышанмаған, шуға күрә Ливия армияһына ҡаршы альтернатив ҡораллы көстәр - катибтар (йәки ғәрәп теленән тәржемә иткәндә - батальондар) - муртазактар (башлыса Чадтан килгән ялланғандар) иҫәбенә формалашҡан шәхси гвардия - ойошторолған. Һәр бер катиб менән Каддафи туғандарының береһе идара иткән. Әгәр армия частары ҡаланан ситтә урынлашҡан икән, катибтар һәр ваҡыт ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Тап ошо частар хөкүмәттең таянысы булған, һәм нәҡ яллаған ғәскәр революция башланған осорҙа уҡ ҡоралһыҙ демонстранттарға ҡаршы ут асҡан<ref>[http://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ Орхан Джемаль: о Ливии и войне]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1619481 Ъ-Огонек — Перестрелка вместо перестройки]</ref><ref>[http://izvestia.ru/news/493290 Повстанцы в Мисурате смеются над Каддафи — Известия]</ref>. 22 февралдән һуң, Эске эштәр министрлығы башлығы Абдулла Фаттах Юныс фетнәселәр яғына күскәс, баш күтәргән Ливия халҡының төп дошмандары ялланғандар тип иғлан ителә. Ассошиэйтед Престың аноним сығанаҡтары, Бенгазиҙа бысаҡ һәм эре калибрлы ҡолалдар ҡулланған ялланғандарҙың йыртҡыслыҡтары тураһында 20 февралдә үк хәбәр ителә<ref>[http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html Ливия: оппозиционеров убивают секретные иностранные наемники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223194841/http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html |date=2011-02-23 }}//MIGnews.com ,20.02.2011 г.</ref>. 24 февралдә баш күтәреүселәр Бенгазиҙы контролгә алғандан һуң, «халыҡ дружиналары» яғынан Африка һәм ғәрәп илдәренең ялланғандарҙы язалауҙары тураһында хәбәр килә<ref>[https://rg.ru/2011/02/24/haos-anons.html Бежавшие из Ливии египтяне рассказывают о зверствах наемников и бомбардировках] // «[[Российская Газета|Российская Газета»]], 24 февраля 2011 г.</ref>. 25 февралдә хәбәр ителеүенсә, ялсылар Триполиҙың көнсығыш биҫтәһендәге демонстранттарҙы атып үлтерә<ref>[http://rus.err.ee/foreign/4f38920c-97b7-4d8e-b560-b630897a105d В Ливии наёмники открыли огонь по манифестантам]//Eesti Rahvusringhääling, 25.02.2011 г.</ref>. Human Rights Watch Халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы хәбәр итеүенсә, ул ялланыусыларҙы конфликтта файҙаланыуҙарын раҫлаған бер ниндәй ҙә дәлил таба алмаған. Илдең көнсығышында ялланған тип ғәйепләнеп ҡулға алынған бер нисә йөҙ кешенең барыһы ла сит ил эшселәре йәки хөкүмәт ғәскәрҙәре һалдаттары булып сыҡҡан<ref>[http://www.smh.com.au/world/black-men-mistaken-for-mercenaries-20110305-1biwb.html Black men mistaken for mercenaries]</ref>. Шикле һымаҡ тойолһа ла, айырым видеоматериалдар, Ливияла ялланып һуғышыусылар булыуын дәлилләй<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=psYirCAnmCA Mercenaries in Libya]</ref>. Мөхәмәт Нәббус нигеҙ һалған «Libya AlHurra» (ғәр. - «ирек») телеканалы, атап әйткәндә, Ливияла ялланып һуғышыусыларҙы күрһәтә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=vAclhhHv43s Arab Awakening — Libya: Through the fire 14:24]</ref>. Артабан Каддафи власы дошмандары тарафынан Мисрат, Бир-әл-Ганем, Триполи, Себха һәм башҡа хәрби хәрәкәттәр урындарында төшөрөлгән видеокадрҙар Африка ялсыларының Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә булыуын иҫбатлай. Ләкин, ялланғандарҙан тыш, сит илдәрҙән кадрлы хәрбиҙәр булыуы тураһында ла хәбәр ителде. «Комсомольская правда» гәзите мәғлүмәтенә ярашлы, март аҙағында һәм апрель башында Белоруссиянан хәрби белгестәр илдең көнсығышында контрһөжүмдә хөкүмәт көстәренә булышлыҡ итте<ref name="комсомольская"/><ref name="иносми2011"/>. Мәҫәлән, хәрәкәт иткәндә Каддафи армияһы Бреги оппозицияһын еңә һәм Аджабиға яҡынлаша. Август-сентябрҙә илдең төньяҡ-көнбайышында белорустарҙың, шул иҫәптән снайперҙарҙың булыуы тураһында мәғлүмәт алғас, НАТО, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Катарҙың махсус подразделениелары менән туранан-тура бәрелештәрҙә ҡатнашыуы хаҡында һүҙ ҡуҙғатылды<ref>[https://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Августа Белоруссияның өс гражданы (Валерий Гардиенко, Игорь Едимичев һәм Федор Труфанов)<ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}</ref>) һәм сентябрҙә тағы берәүһе (Вячеслав Качура) хатта Триполиға баш күтәреүселәр тарафынан әсиргә алына<ref name="РИА"/><ref>[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими наемниками в Ливии разозлил Москву // RT, 5 июня 2012 г.]</ref><ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="РИА"/>) Чечен Республикаһы башлығы Рамзан Ҡадыров булышлыҡ иткән оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Белорус Республикаһы граждандарын ваҡытынан алда азат итеүгә өлгәшелде (2018). Быға тиклем ул 334-се махсус тәғәйенләнешендәге отряд штабы начальнигы була<ref name='РИА' />. ==== Баш күтәреүселәр яғында ==== [[23 август]]а Мөхәмәт Каддафи Кирсан Илюмжинов менән телефон аша һөйләшкәндә, Триполиҙа уларға баш күтәреүселәр түгел, ә НАТО подразделениелары һәм ялланған һуғышсылар ҡаршы тора, тип хәбәр иткән<ref>[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники]</ref>. Британ гәзиттәре 23 августан башлап Ливияла Айырым һауа хеҙмәтенең (SAS) граждандар һуғышында ҡатнашыуы тураһында яҙа. The Guardian ( баш күтәреүселәр һөжүменең координацияһы), Daily Telegraph<ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Norton-Taylor.|publisher=''[[The Guardian]]'', 23 August 2011|title=SAS troopers help co-ordinate rebel attacks in Libya|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ1WglB?url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archivedate=2012-09-15}}</ref> (координация атак повстанцев), [[Daily Telegraph]]<ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Thomas Harding, Gordon Rayner and Damien McElroy.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 24 Aug 2011|title=Libya: SAS leads hunt for Gaddafi|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ2X0RE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archivedate=2012-09-15}}</ref><ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Spencer and Ruth Sherlock.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 03 Sep 2011|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|title=The hunt for Gaddafi: 'even if he is in hell, we will chase him there and fight'|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ3mktQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|archivedate=2012-09-15}}</ref> (Каддафины эҙәрлекләү). 26 октябрҙә Дохе ҡалаһында Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре штабтары начальниктарының осрашыуында ҡораллы көстәр Генераль штабы начальнигы Катар Хамад бен Али әл-Атия Катар хәрбиҙәренең Ливияның Күсмә милли советы хәрби формированиелары яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуын рәсми таныны, был 2011 йылдың мартында коалицияға бирелгән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мандатына ҡаршы килә<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html Росбалт. Катар признал участие своих солдат в боевых действиях в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030010322/http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html |date=2011-10-30 }}</ref><ref>[http://www.interfax.ru/news.asp?id=213914 Интерфакс. Катар признал, что оказывал военную помощь ливийской оппозиции]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/news/1803756 Коммерсант. Власти Катара признали участие в войне в Ливии на стороне ПНС]</ref>. === Ҡорал === ==== Каддафи ғәскәрҙәренең Скад ракетаһын ҡулланыуы ==== 17 августа мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре конфликт башланғандан алып тәүге тапҡыр «Скад» ракетаһын ҡулланған. Ракета сүлгә ҡолаған, ҡорбандар юҡ, тип хәбәр ителә. Хәрби эксперттар иҫәпләүенсә, Каддафи ғәскәрҙәренең арсеналдағы 200-ҙән ашыу «Скад» ракетаһы бар<ref>[http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html Ливия: Силы Каддафи запустили ракету «Скад»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131835/http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html |date=2012-01-31 }}</ref>. 23 августа Сирт ҡалаһынан М. Каддафи ғәскәрҙәре Мисрата порты йүнәлешендә өс «Скад» ракетаһы менән атҡаны билдәле була. Зыян күреүселәр юҡ, ракеталарҙы осороу тураһында мәғлүмәтте НАТО етәкселектә раҫланы<ref>[http://podrobnosti.ua/accidents/2011/08/23/787222.html Силы Каддафи запустили не одну, а три ракеты «Скад» в лагерь повстанцев]</ref>. 9 сентябрҙә улар альянс авиацияһының Бени-Валид районында ике «Скад» ракетаһын тотоп алыуын хәбәр итте<ref>[http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2011/September/international_September392.xml&section=international&col= NATO destroys two Scud missiles near Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913142524/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2011%2FSeptember%2Finternational_September392.xml&section=international&col= |date=2011-09-13 }}</ref>. ==== Баш күтәреүселәрҙе ҡорал менән тәьмин итеү ==== Француз хәрбиҙәре Эз-Зинтан һәм Эр-Рагуб ҡалалары тирәһендә Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан амазиг ырыуы баш күтәреүселәренә ярҙам итеү өсөн парашют ысулы менән ҡорал ырғыта. Ләкин Каддафи контрразведка сираттағы ҡорал ташлау ваҡытын һәм француз пилоттарының амазигтар менән бәйләнеш ысулдарын белә. Контрразведка француз командованиеһы менән радиоуйынға инә һәм 2011 йылдың июлендә француздар ҡоралды (граждандар өсөн ҡурҡыныс тыуҙырған пехотаға ҡаршы миналар) хөкүмәт хәрби часына ырғыта, һәм быны Ливия телевидениеһы операторҙары төшөргән. Бынан һуң Францияның Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Бернар Валеро «Жәбәлл Нефусса таулы райондары граждандарының хәүефен иҫәпкә алып», уны ҡотҡарыу өсөн «үҙен-үҙе һаҡланыу саралары» кәрәк булғанлығын, улар «БМО Именлек советы резолюцияларына ярашлы» килтерелгәнен белдерҙе<ref>[http://www.izvestia.ru/news/493695 Ю. Кравчинский, И. Являнский, О. Шевцов. Как французы сбрасывали оружие «берберским повстанцам»]</ref>. Өҫтәүенә, ҡорал поставкалау Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 1970-се резолюцияһы менән туранан-тура тыйыла. 2011 йылдың 26 октябрендә Судан президенты Ғүмәр әл-Бәшир Судан баш күтәреүселәрҙе ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин иткәнен таныны. Ул «Трополгә ингән отрядтарҙың ҡоралдарының һәм хәрби сараларының бер өлөшө 100 процент судандыҡы» тине<ref name=autogenerated11>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |title=Sudan armed Libya’s former rebels — Reuters |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |date=2016-03-04 }}</ref>. Уның һүҙҙәренсә, был Муаммар Каддафиҙың Дарфурҙа һәм Көньяҡ Суданда хөкүмәткә ҡаршы көстәргә күрһәткән ярҙамына яуап итеп эшләнгән<ref name=autogenerated11 />. == Һуғыш барышы == === Протестарҙың башланыуы === [[Файл:Bayda protest cropped.jpg|thumb|left|Әл-Ороба урамында протестар, Байда, 13 ғинуар, 201йыл.]] 2011 йылдың 13 ғинуарынан 16 ғинуарына тиклемге осорҙа, торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә ришүәт менән бәйле тотҡарлыҡтарға ризаһыҙлыҡ белдереп, Эл-Байдала, Дернда, Бенгазиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа хөкүмәт төҙөп ятҡан йортто биләй башлай.Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр Байдала полиция менән бәрелешкән һәм хөкүмәт учреждениеларына һөжүм иткән<ref>{{cite web|title=Libyans Protest over Delayed Subsidized Housing Units |url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |date=2011-01-16 |work=Almasry Alyoum |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322055904/http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |archive-date=2011-03-22}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya Protest over Housing Enters Its Third Day |url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |author=Abdel-Baky, Mohamed |date=2011-01-16 |work=Al-Ahram |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |archive-date=2011-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |date=2011-07-19 }}</ref>. 27 ғинуарға хөкүмәт кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү өсөн 20 миллиард евронан ашыу күләмендә инвестиция фондын булдырыу менән торлаҡ тәртипһеҙлектәренә иғтибар иткән<ref name=fund-reuters>{{Cite news|title=Libya Sets Up $24 Bln Fund for Housing|url=https://www.reuters.com/article/libya-fund-investment-idUSLDE70Q1ZM20110127|access-date=18 March 2011|work=Reuters |date=2011-01-27|first=Souhail|last=Karam}}</ref><ref>{{cite news|last=Weaver|first=Matthew|date=2011-01-16|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/16/muammar-gaddafi-condemns-tunisia-uprising|title=Muammar Gaddafi Condemns Tunisia Uprising|work=The Guardian|access-date=13 August 2011|location=London}}</ref>. [[Файл:My name is freedom DSCF0480b.jpg|thumb|right|upright|140px| Бенгазиҙа ғәрәп яҙы менән бәйләнеште сағылдырған граффити.]] Ғинуар аҙағында Жамал әл-Хажи, яҙыусы, сәйәси күҙәтеүсе һәм бухгалтер, Тунис һәм Мысыр революциялары уңышынан илһамланып, «интернетта Ливиялағы ҙур азатлыҡҡа ярҙам итер өсөн демонстрациялар үткәрергә саҡыра». 1 февралдә полиция хеҙмәткәрҙәре уны штатта ҡулға ала, ә 3 февралдә уға үҙенең машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Әбдел хажи үҙенең көсһөҙ сәйәси инаныуҙары өсөн төрмәгә ябылғас, күреүебеҙсә, уны ҡулға алыуға сәбәпсе булған. 1 февралдә штат кейемле полиция хеҙмәткәрҙәре уны ҡулға ала, ә 3 февралдә уға машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Amnesty International белдереүенсә әл-Хажи элек ҡулға алыныуының ысын сәбәбе, күрәһең, үҙенең көс ҡулланмаған сәйәси инаныуҙары, демонстрацияға саҡырыуы булған.<ref name="AI_JamalH">{{cite web|title=Libyan Writer Detained Following Protest Call|publisher=[[Amnesty International]]|date=2011-02-08|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|access-date=2011-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|archive-date=2011-02-09|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |date=2011-02-09 }}</ref>. Февраль башында Каддафи Жәмәһириә исеменән сәйәси активистар, журналистар һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән осрашты һәм, улар, Лиыияла тыныслыҡты боҙған йәки хаос тыуҙырған осраҡта, яуаплылыҡҡа тарттырыласаҡ, тип иҫкәртте<ref name="awsat"/>. [[Файл:First demonstrations calling for toppling the regime in Libya (Bayda, Libya, 2011-02-16).jpg|thumb|left|Байдалағы тәүге демонстрациялар. Полиция машинаһы 2011 йылдың 16 февралендә хәҙер Осҡон тип билдәле булған Ат-Талхи киҫелешендә янған.]] Тәртипһеҙлектәр һәм бәрелештәр 2011 йылдың 2 февралендә башлана. Тиҙҙән ҡаршылыҡ күрһәтеүсе һәм сит ил киң мәғлүмәт саралары уларҙы Ливия лайыҡлылыҡ революцияһы тип атай<ref>{{cite journal|doi=10.1215/01903659-1506283 | volume=39 | issue=1 | title=A Revolution of Dignity and Poetry | year=2012 | journal=Boundary 2 | pages=137–165 | last1 = Omri | first1 = Mohamed-Salah}}</ref>. Сит ил эшселәре һәм ризаһыҙлыҡ белдергән граждандар Зәүиәнең төп майҙанында, урындағы ҡала хакимиәтенә ҡаршы протест үткәрә. Унан һуң полиция һәм Каддафи яҡлылар баҫтырған сыуалыштар башланған. Ливиялағы ихтилал иһә 15 февралдә Бенгази ҡалаһындағы ваҡиғанан башлана<ref name="newsru" /><ref>{{cite news|author=Staff|title=Libyan Police Stations Torched&nbsp;– Clashes Reported Across the Country, as Security Forces and Government Supporters Confront Demonstrators|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/5wYDLZMdr?url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|archivedate=2011-02-16|deadurl=no}}</ref><ref name="15 Feb BEN">{{cite web|author=Edwards, William|title=Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi|url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|publisher=[[France 24]]|date=2011-02-16|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG3YR4t?url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|archivedate=2012-07-15}}</ref>. Быға юрист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы Фәтхи Тербилде ҡулға алыу сәбәпсе булған (һуңғараҡ азат ителгән)<ref name="newsru" />. Ғәмәлдәрен социаль интернет-селтәрҙәр аша көйләүсе демонстранттар<ref>[https://news.ub.ua/ru/print/6786-v-livii-segodnya-sostoitsya-den-gneva.html В Ливии сегодня состоится «День гнева»]. // Портал «УкрБизнес», 17.02.2011 г.</ref> урындағы хакимиәт бинаһы янына йыйылды һәм уны азат итеүҙе талап итте<ref>[http://ura-inform.com/ru/politics/2011/02/17/lybiadem В Ливии сегодня пройдет «День гнева»]//УРА-Информ,17.02.2011 г.</ref>. Һуңынан кешеләр ҡала үҙәгенә йүнәлә, һәм унда низағ була. 600-гә яҡын кеше ҡатнашҡан демонстрация барышында хөкүмәттең отставкаға китеүен талап итеү яңғыраны. Протест күрһәтеүселәр яндырғыс ҡатнашмалар һәм таштар менән ҡоралланған була. Полиция халыҡҡа ҡарша күҙ йәштәрен ағыҙыусы газ, һыу пушкалары һәм резина пулялар ҡуллана<ref>{{cite web|author=<!--[if IE 6]> <![endif]--> |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/16/137834.html |title=Clash breaks out as Libya braces for 'day of anger' |publisher=Alarabiya.net |date=2011-02-16 |access-date=2013-10-02}}</ref>. Бәрелешеүҙәр барышында 38 кеше, шул иҫәптән хәүефһеҙлек хеҙмәтенең 10 хеҙмәткәре зыян күргән<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}//Росбалт, 17.02.2011 г.</ref><ref>{{cite news|last=Edwards|first=William |title = Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi |url = http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|work=[[France 24]]|date=2011-02-16|access-date=26 March 2011}}</ref>. [[Файл:A Benghazi girl holding a paper.jpg|thumb|Бенгази. 2011 йылдың 23 феврале. Ливия ырыуҙары берҙәм, тигән яҙыулы плакат тотҡан ҡыҙыҡай.]] Демонстранттар «Әбү Сәлим» төрмәһендә үлтерелгән кешеләрҙең фотоһүрәттәрен тотоп барған: 1996 йылдың 29 июнендә, тотҡондарҙы тотоу шарттарына ҡаршы протест белдергәс, төрмәлә 1200-гә яҡын кеше атып үлтерелә. Фәтхи Тербиль һәләк булғандарҙың туғандарының рәсми вәкиле булып сығыш яһаған<ref name="newsru">[http://www.newsru.ru/world/16feb2011/bengazi.html Волна революций докатились до Ливии: на улицах начались драки, людей разгоняют горячей водой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],16.02.2011 г.</ref>. [[Файл:Benghazi - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|right|2011 йылдың 25 феврале. Бенгазиҙа Каддафиға ҡаршы сыҡҡан бер нисә йөҙ кеше.]] Һөҙөмтәлә властар «Әбү Сәлим» төрмәһенән «Ливия көрәше ислам төркөмө»нөң 110 ағзаһын сығара<ref>[http://mvkursk.ru/topnews/18260.html Ливийская оппозиция проводит «День гнева» для Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141032/http://mvkursk.ru/topnews/18260.html |date=2012-01-11 }}/ИА «Свободная волна», 17.02.2011 г.</ref>. Яҙыусы Иҙрис Әл-Месмари Әл-Джазирегә полицияның протест белдереүе тураһында интервью биргәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс ҡулға алына<ref name=erupts15Feb>{{cite news| title=Libyan Police Stations Torched|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112167051422444.html |access-date=26 March 2011}}</ref>. Бенгазиҙағы бәрелештәрҙән һуң баҫылған белдереүҙә Ливия чиновнигы, хөкүмәт «кешеләр төркөмөнә төндә йөрөргә һәм Ливия хәүефһеҙлеге менән уйнарға мөмкинлек бирмәй», тип иҫкәртте. Белдереүҙ: «Уҙған төндә кешеләрҙең ҙур булмаған төркөмдәре - 150-гә тиклем кеше - ошондай хәл тыуҙырҙы. Сит кешеләрҙең ҡайһы берҙәре был төркөмгә үтеп ингән. Улар урындағы суд процесын юҡҡа сығарырға маташҡан. Беҙ быға бөтөнләй юл ҡуймаясаҡбыҙ, һәм халыҡты, хөкүмәтте ҡолатыуға саҡырһа ла, ғәмәлдәге каналдар буйынса үҙ проблемаларын әйтеп бирергә саҡырабыҙ» тиелә<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 | work=BBC News | title=Libya protests: Second city Benghazi hit by violence | date=2011-02-16}}</ref>. 16 февралгә ҡарата төндә Бейидала, Зәүиәлә һәм Зинтанда Каддафи хөкүмәтен тар-мар итергә саҡырған йөҙҙәрсә кеше полиция һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте биналарын яндыра<ref name=erupts15Feb/><ref name="auto">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/media/press/what-happened-next-the-big-stories-of-2009-6278870.html|title=What happened next? The big stories of 2011|work=The Independent|access-date=18 December 2011|date=2011-12-18|location=London}}</ref>. === Хөкүмәттең башланғыс эшмәкәрлеге === Низағ алдындағы көндәрҙә Каддафи 17 февралдә үтергә тейешле хөкүмәткә ҡаршы митингыла ҡатнашырға саҡыра. Халыҡ-ара көрсөк төркөмө, был халыҡ иғтибарын үҙенән һәм Жәмәһириә сәйәси системаһынан хөкүмәт чиновниктарына күсереүгә йүнәлтелгән сәйәси манёвр булған, тип иҫәпләй<ref name="crisisgroup"/>. Һуңыраҡ февралдә Каддафи бунтарыусыларҙың «Әл-Ҡаидә» йоғонтоһонда булыуын, Усама Бен Ладендың һәм эсемлектәргә, таблеткаларға, һөткә, кофеға һәм Нескафеға өҫтәлгән галлюциноген наркотиктарҙың шәхсән тәьҫирендә булыуын белдерҙе<ref>{{cite news |author1=Millership, Peter |author2=Blair, Edmund |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-gaddafi-idUSTRE71N4NI20110224 |title=Gaddafi Says Protesters Are on Hallucinogenic Drugs |date=24 February 2011 |work=Reuters|access-date=18 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|author=Ben Gedalyahu, Tzvi|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142629| title=Yemen Blames Israel and US; Qaddafi Accuses US&nbsp;– and al-Qaeda|publisher=Arutz Sheva| date=2 March 2011|access-date=18 March 2011}}</ref>. Каддафи һуңғараҡ шулай уҡ уның идараһына ҡаршы баш күтәреү «сит ил дәүләттәренең колониалистик заговоры» һөҙөмтәһе булыуын белдерҙе, атап әйткәндә, Францияны, Америка Ҡушма Штаттарын һәм Бөйөк Британияны нефтте контролдә тоторға һәм Ливия халҡын ҡол итергә теләүендә ғәйепләй. Ул революционерҙарҙы «тараҡандар» һәм «ҡомаҡтар» тип атай һәм, ихтилал баҫтырылғансы, отставкаға китмәҫкә һәм Ливияны таҙартырға ант бирә<ref name="deserve_to_live">{{cite news|author=Blomfield, Adrian| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live| title=Libya: 'More Than 1,000 Dead'| date=23 February 2011|access-date=26 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London}}{{cbignore}}</ref><ref name="three_scenarios">{{cite news|last=Ajbaili|first=Mustapha |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/26/139381.html| title= Three Scenarios for End of Gaddafi: Psychologist| date=26 February 2011|access-date=11 August 2011|publisher=[[Al Arabiya]]}}</ref><ref>{{cite news|date=9 March 2011|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/09/140782.html |title= Gaddafi Warns of al-Qaeda Spread 'Up to Israel' |publisher=[[Al Arabiya]]|access-date=11 August 2011}}</ref>. «Сыуалыштарға ҡотҡо һалған күп кешеләр ҡулға алынды. Ливия уларҙың ''Әл-Ҡаидәнеке'' икәнлеген күрһәтәсәк. Ҡайһы бер йәш баш акүтәреүселәр хаталы юлға баҫҡан. Хөкүмәт улар менән һөйләшеүгә әҙер», - тине Мальта илсеһе. Ул Ливия көнсығышында 2500-гә яҡын сит ил һуғышманының эш итеүе һәм башлыса сыуалыштар тыуҙырыуы хаҡында белдерә. «Таһрир майҙанында һәм Туниста күргәндәребеҙ асыҡ аңлашыла ине. Ләкин Ливияла башҡасараҡ»<ref name="maltatoday.com.mt">{{cite web|last=Balzan |first=Saviour |url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Unrest-caused-by-Al-Qaeda-insurgents-govt-right-in-using-force-Ambassador |title=– Malta's news portal |publisher=Maltatoday.com.mt |date=24 February 2011 |access-date=27 August 2013}}</ref>. Каддафи үҙен «бәҙеүән-яугир» тип атай, артабан һуғышырға һәм «ғазап сигеүсе» булып үлергә ант итә һәм үҙенең яҡлыларын өйҙәрен ташлап китергә, революционерҙарҙың «өңөнә» һөжүм итергә саҡыра. Каддафи әлегә көс ҡулланыу тураһында бойороҡ бирмәүен белдерә, әгәр башлаһа, «барыһы ла янасаҡ», тип янай. Отставкаға китеү талаптарына яуап биреп, ул, «власта халыҡ» торғанын, «церемональ вазифа» биләгәнлеген иҫкә алып, отставкаға китә алмауын белдергән<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201122216458913596.html |title=Defiant Gaddafi Vows To Fight On|publisher=Al Jazeera|date=23 February 2011 |access-date=11 August 2011}}</ref>. === «Асыу көнө» === «Асыу көнө»н ливиялылар ил эсендә лә, унан ситтә лә 17 февралгә билдәләй<ref name="awsat" /><ref>{{cite news| title=Calls for Weekend Protests in Syria|date=2011-02-04|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|last=Debono|first=James|title=Libyan Opposition Declares 'Day of Rage' Against Gaddafi|work=[[Malta Today]]|url=https://www.maltatoday.com/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|access-date=10 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|archive-date=13 February 2011|url-status=dead|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi |date=2011-02-13 }}</ref>. Ливия оппозицияһының милли конференцияһы Каддафи хөкүмәтенә ҡаршы сығыш яһаусы бөтә төркөмдәрҙең биш йыл элек булып үткән Бенгази демонстрацияһын хәтерләп 17 февралдә сығыш яһауын һораны<ref name="awsat">{{cite news |last=Mahmoud |first=Khaled |title=Gaddafi Ready for Libya's 'Day of Rage' |date=2011-02-09 |work=Asharq Al-Awsat |url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |access-date=10 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |archive-date=23 February 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |date=23 February 2011 }}</ref>. Протестар Тунис һәм Мысыр революциялары менән илһамландырылған<ref name="awsat" />. 17 февралдә Бенгази, Бевида, Эз-Зинтан, Ружбан, Аждабия һәм Дерна ҡалаларында күмәк сығыштар булды. Ливияның хәүефһеҙлек көстәре ҡаршылашыусылар төркөмөнә хәрби патрон менән ут асты<ref name="autogenerated1" />. Штаб-фатиры Женевала урынлашҡан Ливияның Human Right Solidarity хоҡуҡ һаҡлаусы ойошмаһы, шаһиттарҙың әйткәненән сығып, протест сығышының 13 ҡорбаны тураһында хәбәр итә<ref>[http://www.metronews.ru/mir/livijcy-trebujut-otstavki-kadaffi/Tpokbq!rUmvObbTbUFk/ Ливийцы требуют отставки Кадаффи]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Metro International]],17.02.2011 г.</ref>. Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр яуап итеп бер нисә хөкүмәт бинаһын, шул иҫәптән полиция участкаһын яндыра<ref>{{cite news |title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash |url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-02-17-libya-protests_N.htm |agency=Associated Press|work=USA Today |date=2011-02-17 |access-date=12 August 2011}}</ref><ref>{{cite news |url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/20/AR2011022004185.html|title=Military Helicopters Reportedly Fire on Protesters in Libya|last1=Raghavan|first1=Sundarsan|last2=Fadel|first2=Leila |work=The Washington Post |date=2011-02-21|access-date=23 July 2011}}</ref>. Триполиҙа урындағы телевидение һәм радиостанция офистары талана, баш күтәреүселәр шулай уҡ именлек хеҙмәте биналарына, революция комитеттары офистарына, Эске эштәр министрлығы һәм Халыҡ залы бинаһына (Ливия парламенты бинаһы) ут төртә<ref name="crisisgroup">{{Cite web|title=POPULAR PROTEST IN NORTH AFRICA AND THE MIDDLE EAST (V): MAKING SENSE OF LIBYA. Middle East/North Africa Report N°107|date=2011-06-06|publisher=[[International Crisis Group]]|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|url-status=dead|archive-date=2011-07-11|page=4 (page 9 of PDF)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf |date=2011-07-11 }}</ref>. 2006 йылда Бенгази ҡалаһында 10-дан ашыу кеше ҡорбан ителгән Италия консуллығында карикатура низағына бәйле килеп тыуған протест акцияһының биш йыллығы уңайынан Ливияла «Асыу көнө» ойошторола<ref>* [http://www.polit.ru/news/2006/02/18/bengazy_print.html Ливия: демонстрация в Бенгази возобновилась]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Полит.ру]],18.02.2066 г. * [http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html В Ливии на акцию протеста вышли две тысячи человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120708/http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html |date=2014-04-28 }}//MIGnews.com.ua,16.02.2011 г. * [http://www.kyivpost.ua/world/news/vo-vremya-akcij-protesta-v-livijskom-gorode-bengazi-pogibli-20-chelovek.htmlВо{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<nowiki> время акций протеста в ливийском городе Бенгази погибли 20 человек] //Kyiv Post,18.02.2011 г.</nowiki> * [http://news.israelinfo.ru/world/36179?for_printing{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}Ливия<nowiki>: «День гнева» против Каддафи]//Israelinfo.ru, 17.02.2011 г.</nowiki> * [https://lenta.ru/news/2011/02/16/benghazi/_Printed.htm На акцию протеста в Ливии вышли две тысячи человек]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.</ref>. Триполиҙа, баш ҡалала, Каддафи яҡлылар митингыһы үтә. === Һуғыштың беренсе осоро. Халыҡ-ара интервенция алдынан (17 февраль — 19 март 2011 йыл) === [[Файл:Victims of Abu Sleem massacre.JPG|thumb|250px|Демонстранттар Бенгазиҙа 1996 йылда Әбү-Сәлим төрмәһендә ризаһыҙлыҡ сығышы баҫтырылғанда һәләк булғандарҙың портреттары төшөрөлгән плакаттарҙы ҡарай ]] === Киренаиканың ҡалаларында тулҡынланыуҙар һәм һуғыштар (18—20 февраль) === [[Файл:Libyan flag above the communications tower in Al Bayda (Libya, 2011-07-17).jpg|thumb|left|Байдалағы элемтә башняһы өҫтөндә Ливия Күсмә милли советының флагы.]] 17-18 февралдән алып Бенгазиҙағы хөкүмәткә ҡаршы сыуалыштар, бында урынлашҡан Ливия армияһы частары оппозиция яғына сыҡҡанлыҡтан, ҡораллы фетнәгә әүерелә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/02/22/army/ Группа офицеров ливийской армии призвала к свержению Каддафи]//[[Lenta.ru]],22.02.2011 г.</ref>, һуңынан улар боласылар менән бергә урындағы радиостанцияны баҫып ала һәм яндыра<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821044.html В Ливии манифестанты сожгли радиостанцию]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Росбалт, 18.02.2011 г.</ref>. Ливияның Эске эштәр министрлығы башлығы армия генералы ''Әбдел Фәттәх Юныс'' Каддафи менән мөнәсәбәтен өҙә һәм армияны ҡаршылыҡ белдереүселәр яғына сығырға саҡыра. Һөҙөмтәлә, Ливияның ҡораллы көстәре ғәмәлдә баш күтәреүселәр яғына күскән һәм Триполи хөкүмәтенә буйһонған частарға бүленә. Йәкшәмбе, 20 февралдә, хәрбиҙәр ҡалдырған үҙәктәге хәрби база һәләк булғас, ҡала баш күтәреүселәрҙең тулы контроленә күсә<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html Оппозиция захватила военную базу в ливийском городе Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223005017/http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html |date=2011-02-23 }}//Росбалт, 20.02.2011 г.</ref>. Авиация Бенгазиҙа фетнәселәр ҡулындағы хәрби базаға һөжүм итә. 19 февралдә шаһиттар Ливияла вертолёттар хөкүмәткә ҡаршы халыҡ төркөмөн утҡа тотоуын хәбәр итә<ref>{{cite news|last=Basu|first= Moni|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/19/libya.protests/|title=Libyan demonstrators Say They'll Soldier on Despite Violent Crackdown|publisher=CNN|access-date=31 March 2011|date=20 February 2011}}</ref>. 18 февралдә баш күтәреүселәр, полиция ҡаршылығын ҡыйратып, Әл-Байда ҡалаһын контролгә ала, хәбәр ителеүенсә, урындағы полиция һәм сыуалыштарға ҡаршы көрәш буйынса подразделениелар протест белдереүселәр яғына күсә<ref name=liveblog217>{{cite news|url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|title=Libya&nbsp;– Live Blog|publisher=Al Jazeera|date=17 February 2011|access-date=10 April 2011|archive-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.newsru.ru/world/18feb2011/livia_opp.html Ливийская оппозиция утверждает, что взяла под контроль город. Полиция и военные переходят на сторону демонстрантов]{{Недоступная ссылка|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],18.02.2011 г.</ref>. Армия Байд ҡалаһынан китә. Мысыр өлгөһөндә Ливияла 19 февралгә ҡарай төндә властар интернетты өҙгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/02/19/libya/ В Ливии отключен интернет]//[[Lenta.ru]],19.02.2011 г.</ref>. {{Врезка | Выравнивание = right | Заголовок =Муаммар Каддафиҙың Ливия халҡына мөрәжәғәте | Содержание =Мин бер ҡасан да Ливия ерен ҡалдырмам, һуңғы тамсы ҡаныма тиклем һуғышасаҡмын һәм бында ата-бабаларым менән ғазап сигеп үләсәкмен… <br>Каддафи президент түгел, ул - революция лидеры һәм ливиялыларға дан килтергән яугир-бәҙәүи. | Подпись = [[21 февраль]] [[2011 йыл]]<ref>[http://newsru.com/world/22feb2011/gaddafy.html Каддафи, чьи войска убили уже сотни демонстрантов, выступил: он "умрет как мученик"]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.</ref> | Ширина = 235px }} [[Файл:Sirt Front-final.svg|thumb|350px|Көнсығыш фронт]] 20 февралдә халыҡ-ара берләшмәне «мәғлүмәт бомбаһы» шартлата (Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите баһаһы буйынса)<ref name="kp.ru">Юлия Алёхина [http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 Запад врет о бунте в Ливии, как в 2008-м о войне в Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010190011/http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 |date=2022-10-10 }}//[[Комсомольская правда]],28.02.2011 г.</ref>, уға ярашлы Ливия властары пулемёттарҙан протест демонстрацияһын ата. Әл-Жазира телеканалы хәбәр итеүенсә, Ливияның хоҡуҡ һаҡлаусыларына һылтанып, 200-гә яҡын кеше һәләк булған, 800-гә яҡыны яраланған<ref name="autogenerated1">* [http://newsru.com/world/20feb2011/bengazi.html NEWSru.com: «Сущий ад» в ливийском Бенгази — войска ведут огонь по демонстрантам, до 200 погибших]//[[NEWSru.com]],20.02.2011 г. * [http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110220_libya_unrest_death.shtml?hpt=T1?print=1 В беспорядках в Ливии погибло более 200 человек]//[[BBC]] Russian,20.02.2011 г.</ref>. Киң мәғлүмәт саралары таралыуынса, демонстранттарға ҡаршы артиллерия һәм хәрби вертолёттар файҙаланылған.<ref>* Nick Meo [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8335934/Libya-protests-140-massacred-as-Gaddafi-sends-in-snipers-to-crush-dissent.html Libya protests: 140 'massacred' as Gaddafi sends in snipers to crush dissent]//[[The Telegraph]],20 Feb 2011{{ref-en}} * [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110221/local/two-libyan-fighter-jets-arrive-in-malta-two-helicopters-land Updated: Libyan fighter jets arrive in Malta]//Times of Malta,21 Feb 2011</ref>. Ләкин был мәғлүмәттәр раҫланмаған<ref name="volovich">{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Ливия в огне: мятеж или революция?|publisher=Институт Ближнего Востока|author=Волович А.А.|date=2011-03-10|description=|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}</ref><ref name="british_civilians" />. Ваҡиғаны баһалау билдәһеҙ. Атап әйткәндә, Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени фекеренсә, был осраҡта власты баҫып алыу маҡсатында, полиция участкаларына һәм казармаларға һөжүм иткәнлектән, фетнәселәр демонстранттар статусын юғалтҡан, һәм һәр яуаплы хөкүмәт ошондай хәлдә саралар күрергә тейеш. <ref name="pres_ugandy">Йовери Кагут Мусевени [https://vz.ru/opinions/2011/3/30/479950.print.html «Большие ошибки Каддафи»]//Взгляд,Global Public Square,30.03.2011 г.</ref>. Рәсәйҙең ҡайһы бер политологтары демонстрацияларҙы атыуҙы Ливиялағы ваҡиғаларҙың ялған картинаһын булдырыу буйынса махсус ойошторолған ғәмәлдәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләй<ref name="delyagin">{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Экономика ливийской войны|publisher=Телекомпания «Невский Экспресс»|author=Михаил Делягин|date=2011-03-28|description=Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}</ref><ref>[[Хазин, Михаил Леонидович|Михаил Хазин]] [https://echo.msk.ru/programs/creditworthiness/759695-echo.phtml Кредит доверия]//«[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]],23.03.2011</ref>. [[Файл:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|left|Бенгази ҡалаһындағы танкта кешеләр төркөмө]] Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәре буйынса, күренекле мосолман вәғәзсеһе шәйех Йософ әл-Ҡардауи армияны Каддафиҙы үлтерергә саҡырған: «ул үҙ халҡының ҡанын ҡойҙо, йәлләд»<ref>[http://www.newsru.com/world/22feb2011/killgaddafi.html Авторитетный мусульманский богослов ужесточил риторику, призвав физически устранить Каддафи]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.</ref>, бынан алда ул, Тунис һәм Мысыр президенттары өлгөһөндә, тыныс ҡына отставкаға китергә тәҡдим иткән<ref>[http://www.newsru.com/world/21feb2011/bogoslov.html Видный исламский богослов посоветовал Каддафи последовать примеру президентов Туниса и Египта]//[[NEWSru.com]],21.02.2011 г.</ref>. Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Уильям Хейг 2011 йылдың 21 февралендә Каддафиҙың Венесуэлаға ҡасыуы хаҡында ялған мәғлүмәт таратты<ref>[http://www.avesta.tj/index.php?newsid=7503 Каддафи бежал из Ливии, глава МИД Великобритании]//ИА «Авеста»,21.02.2011 г.</ref>. Британия хөкүмәте ҡарамағында булмаған British Civilians For Peace in Libya ойошмаһы тикшереү үткәреп, полковник Муаммар Каддафи ғәскәрҙәренең илдең көнбайыш өлөшөндә тыныс халыҡҡа һөжүм итеүен иҫбатлаған дәлилдәр тапмай<ref name="british_civilians">[http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html Правозащитники не нашли доказательств преступлений Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030450/http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html |date=2011-12-08 }}//Росбалт,19.04.2011 г.</ref>. Ливияның Швейцариялағы илсеһе Слиман Бугушиир хәбәр итеүенсә<ref>{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7527269/ |title=сообщил |accessdate=2012-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |date=2014-04-28 }}</ref>, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың октябрҙә үлтерелгән Ливия лидеры Муамар Каддафиҙың хөкүмәтен хәрби енәйәттәр һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәре аныҡ дәлилдәр менән нығытылмаған. Атап әйткәндә, 2011 йылдың яҙында Ливияның көнсығышында Каддафи хөкүмәтенең граждандарҙы үлтерә һәм көсләй алырлыҡ көстәре булмаған. 22 февралдә фетнәселәр үҙ власын Тобрук ҡалаһына тарата, сөнки Тобрук ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор ''Сөләймән Мөхәммәт'' уға тоғро ғәскәрҙәр менән оппозиция яғына күскән, тип хәбәр иткән Катарҙың «Әл-Жәзирә» телеканалы. Ливия властары төҙөлгән сыуалыштар һәм фетнәләрҙә ғәйепләнә<ref>[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/livia8013.html Оппозиция: в Ливии погибли уже 10.000 человек]//[[Newsru]],23.02.2011 г.</ref>. Ливия властары сыуалыштар һәм фетнәләр ойоштороуҙа Әл-Ҡаидәне ғәйепләй<ref>[http://rian.ru/world/20110223/337917183-print.html «Аль-Каида» провозгласила исламский эмират на востоке Ливии]//РИА Новости,23.02.2011 г.</ref>. 24 февралгә бөтә Киренаика фетнәселәрҙең контроленә күсә. Ливия властары төбәк өҫтөнән контролде кире ҡайтарырға тырышыуҙы ваҡытлыса туҡтата<ref>[http://www.newsru.co.il/mideast/24feb2011/benrazi8004.html Бенгази празднует освобождение от власти Каддафи]//[[Newsru]],24.02.2011 г.</ref>. 26 февралдә фетнәселәр Бенгазиҙа илдең элекке юстиция министры ''Мостафа Мөхәммәт Әбделжәлил'' етәкселегендәге Ливияның ваҡытлыса хөкүмәтен иғлан итә<ref>* [http://www.fontanka.ru/2011/02/27/012/ В Ливии создано оппозиционное переходное правительство]//«Фонтанка».ru,27.02.2011 г. * [https://radiomayak.ru/doc.html?id=226084 Оппозиция Ливии создала переходное правительство]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Радио Маяк]],27.02.2011 г.</ref>. === «Триполиға марш» (2—6 март) === 23 февралдә Бенгазиҙан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыуып сығарғандан һуң, Триполи ҡалаһы властары контролендә булмаған '''«Альхурра»''' телеканалы (''Мөхәмәт Набус'') 5000 ополченсы (дивизия) ҡатнашырға йыйынған тәүге марш анонсын бирә<ref>[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/mercen8007.html Ливийские повстанцы взяли в плен наёмников Каддафи]//[[Newsru]],23.02.2011 г.</ref>. Британияның «Дейли мейл» гәзите хәбәр итеүенсә, Бөйөк Британия Оборона министрлығының үҙенең исемен әйтергә теләмәгән юғары дәрәжәле вәкиле һөйләүенсә, һөжүм башланыр алдынан (21 мартҡа тиклем өс аҙна ҡалғас, йәғни 1 мартҡа тиклем) Киренаикаға Британия Айырым һауа хеҙмәте (SAS) элита подразделениеһы яугирҙары төшөрөлгән<ref>* [http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html Ливийская оппозиция оттеснила войска Каддафи от Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817160658/http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html|date=2016-08-17}} * Александр Хабаров [http://www.vesti.ru/doc.html?id=438319 Британский спецназ действует в Ливии уже три недели]//[[Вести.ru]], 22.03.2011 г.</ref>. 2 мартта баш күтәреүселәр Брега нефть портына һөжүм итә. Уны алып, 3 марттағы икенсе көнөнә улар Эль-Агейлуға һөжүм итә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/04/further/ Повстанцы отбросили войска Каддафи на 60 километров от Бреги]//[[Lenta.ru]],04.03.2011 г.</ref>. 4 мартта Рәс-Лануф өсөн алыш башлана, уның барышында баш күтәреүселәр ҡаланы ала<ref>[https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 UPDATE 1-Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908064255/https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304|date=2019-09-08}}//[[Reuters]],04.03.2011 г.</ref>. 5 мартта баш күтәреүселәр отрядтары Сирт яғына йүнәлә. Шул уҡ көндө көнбайыштан Бин-Жавадҡа Каддафи ғәскәрҙәренең бик ныҡ ҡоралланған төркөмө килә, һуңынан ҡала өсөн ҡаты һуғыш башлана. === Каддафи ғәскәрҙәренең беренсе контрһөжүме (7—19 март) === 6 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Көнсығыш фронтында контрһөжүм башлай. Уларҙың тәүге еңеүе Бин-Жавад ҡалаһын баҫып алыу була<ref>[http://www.ekhokavkaza.com/articleprintview/2330022.html СМИ: в Ливии в воскресенье антиправительственные силы оставили год Бин Джавад]//Эхо Кавказа,07.03.2011 г.</ref>. 8 мартта ике көндән Каддафи армияһы Рәс-Лануф нефть эшкәртеү үҙәгенә һөжүм итә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/08/flats/ ВВС Ливии разбомбили жилой дом в Рас-Лануфе]//[[Lenta.ru]],08.03.2011 г.</ref>. Рәс-Лануф өсөн һуғыш 4 көн дауам иткән, һәм 11 мартҡа ҡаланы Каддафи ғәскәрҙәре баҫып алған. Иртәгәһенә, 12 мартта, һөжүмде үҫтереп, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе Бреганан ҡыуып сығарған<ref>[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=16036440&PageNum=0 Режим Каддафи, продолжая наступление на повстанцев, вновь использовал удары своей авиации]//[[ИТАР-ТАСС]],08.03.2011 г.</ref>. 15 мартҡа Каддафи ғәскәрҙәре Аждабийға барып етә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/15/ajdab/ Ливийское телевидение объявило о захвате Адждабии]//[[Lenta.ru]],15.03.2011 г.</ref>, һәм уның өсөн һуғыш ике көнгә яҡын дауам итә. 17 марттан 18-енә ҡарай төндә Ливия хәбәрсеһе Мөхәммәт Нәббүс Аждабиә янында Эз-Зүәйтендә нефть тултырылған цистерналарҙы шартлатыу хаҡында хәбәр итте<ref>{{Cite web |url=http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0& |title=Live Show Fri Mar 18 2011 03:07:21 AM |accessdate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |archivedate=2013-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |date=2013-01-18 }}</ref>. Каддафи армияһының баш күтәреүселәрҙе еңеүенә артиллерия, танкылар һәм авиацияны файҙаланыу иҫәбенә өлгәшелә. Әммә миллионға яҡын кеше йәшәгән Бенгази ҡалаһында һуйыш менән янаған ваҡиғалар 18 мартҡа ҡарай төндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы 1973 йылдың 17 мартында (Нью-Йорк ваҡыты буйынса), ер өҫтө операцияһынан башҡа, Ливияға ҡораллы интервенцияны рөхсәт иткән Резолюция-1973 ҡабул итә. 19 мартта һуғыштар баш күтәреүселәрҙең терәге - Бенгази ситендә башлана<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//[[Lenta.ru]],17.03.2011 г.</ref>. Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәренә ярашлы, иртәнсәк (урындағы ваҡыт буйынса 7:30) артиллерия ҡоралдарынан ҡалаға ут асыла. Иртәнге сәғәт 9-ҙа ҡалаға тәүге һөжүм башлана, ул көн уртаһында (урындағы ваҡыт буйынса көндөҙгө 14:30) кире ҡағыла<ref name="aljazeera1">{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|title=Libya Live Blog - March 19 &#124; Al Jazeera Blogs|publisher=Blogs.aljazeera.net|date=|accessdate=2011-03-19|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320235930/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|archivedate=2011-03-20}}</ref>. Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең самолёты ҡала ситендә ПВО системаһы (Әл-Доллар районы) ярҙамында бәреп төшөрөлә<ref>{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html}}</ref> пилот, полковник Мөхәммәт Мөбәрәк әл-Окайли,<ref>{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html}}</ref>, хәбәр ителеүенсә, иҫән ҡалмай<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-nUrxp74Hgg|title=Gaddafi forces approach Benghazi|date= 2011-03-19 |publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=2011-03-19}}</ref><ref name="jet">{{cite web|url=https://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Libya-Explosions-Heard-In-Benghazi-Following-Warnings-From-Obama-Cameron/Article/201103315955468|title=Allied Forces Begin Military Action Against Libya|work=news.sky.com|author=Natalie Fahy|date=2011-03-19|publisher=[[Sky News]]|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG5TA7R?url=http://news.sky.com/story/843441/britain-fires-missiles-at-libyan-targets|archivedate=2012-07-15}}</ref>. === Нафуса тауҙары өсөн һуғыш === {{iw|Нафуса|Горы Нафуса|en|Nafusa}} (''амазиг теленән'': Адрар-эн-Нафусен (Нафуса тауҙары), ''ғәрәпсә'': الجبل الغربي Әл-Жабал әл Гарби (Көнбайыш тауҙары)) — көнбайыштан (Тунис сигенән) Гарьян ҡалаһына тиклем 250 километрға һуҙылған Ливиялағы тау һырттары. Шулай уҡ ҡайһы берҙә ҡатнаш атама — Нафуса Көнбайыш тауҙары, йәки Жабал Нафуса (''ғәрәпсә'' 'джабал' — тау, тауҙар). Тауҙың үҙенең атамаһы — [[Нафуса]], сығышы менән амазиг теленән, Каддафи идара иткән йылдар дауамында, '''Тамазигт''' (амазигтар теле) һәм дөйөм алғанда амазиг мәҙәниәте, Жәмәһириәлә тыйылғанлыҡтан (хатта традицион амазиг географик атамаларын тыйыуҙа ла сағылыш тапҡан), рәсми властар был тауҙарҙың атамаһын Көнбайыш тауҙары тигән атамаға алмаштырырға тырышҡан<ref>* [http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ Amazigh culture reborn in Libya revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716112554/http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/|date=2011-07-16}} //Libya TV, 11 July 2011 * Peter Graff [http://www.msnbc.msn.com/id/43178608/ns/world_news-africa/t/berber-culture-reborn-libya-revolt/# Berber culture reborn in Libya revolt] //[[Reuters]], 12 July 2011</ref>. Ливиялағы граждандар һуғышы ваҡытында Нафуса тауҙары Каддафи ғәскәрҙәренә иң ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән усаҡтарының береһенә әүерелә, һәм артабан ул Триполитаниялағы хәрби хәрәкәттәр театры үҫешенә йоғонто яһай. Каддафи идара иткән ваҡытта милли дискриминацияға дусар булған бербер халҡының урындағы амазиг общиналары Ливия лидерының дошмандарын яҡлаған Нафуса тауҙарындағы һуғыш хәрәкәттәре баштан уҡ тиерлек киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай, сөнки Ливия хөкүмәте был төбәктә ҡораллы көрәш фактын таныманы, ә сит ил журналистары был районға индерелмәгән, йәки мәғлүмәт семтеп кенә бирелгән йә цензураға дусар ителгән. 1 мартта Каддафи ғәскәрҙәре штурм менән бығаса баш күтәреүселәр контроленә күскән Гарьянды ала[http://wikimapia.org/#lat=32.1725612&lon=13.0351067&z=13&l=1&m=b&show=/2465864/ru/Гарьян Гарьян], һуңынан оппозиционерҙарҙы көнбайышҡа ҡыҫырыҡлай. Налут, Джаду, Зинтан һәм Яфран ҡалалары, шулай уҡ Кала һәм Кикле торама пункттары ғына ҡаршылыҡ үҙәктәре булып ҡала [http://wikimapia.org/#lat=31.8639999&lon=11.0076141&z=13&l=1&m=b&show=/14684433/ru/Налут Налут], [http://wikimapia.org/#lat=31.9515796&lon=12.0384407&z=13&l=1&m=b&show=/9250196/ru/Джаду Джаду], [http://wikimapia.org/#lat=31.9335168&lon=12.2579956&z=13&l=1&m=b&show=/12743996/ru/Зинтан Зинтан] и [http://wikimapia.org/#lat=32.0575544&lon=12.5673294&z=13&l=1&m=b&show=/3562537/ru/Яфран Яфран], шулай уҡ [http://wikimapia.org/#lat=32.0121517&lon=12.6368523&z=13&l=1&m=b&show=/15850028/ru/Эль-Калаа Калаа] һәм [http://wikimapia.org/#lat=32.061337&lon=12.6974487&z=13&l=1&m=b&show=/5236493/ru/Кикла Кикла] тораҡ пункттары. 3 апрелдә Налут, Зинтан һәм Яфранды Каддафи ғәскәрҙәре ҡамауға ала, ләкин юлһыҙ таулы төбәк һәм амазигтарҙың аяуһыҙ ҡаршылығы Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата. Ҡалаларға электр энергияһын биреү өҙөлә. 16 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Зинтан ҡалаһына 15 танк һәм 40 бронетранспортёр ебәрҙе, һәм залп уты системалары ярҙамына таянып, уны штурмлауға тотондо<ref>[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//[[Фонтанка.ru]],16.03.2011 г.</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, улар ҡаланы ала алмай. === Һуғыштың икенсе осоро. Халыҡ-ара интервенциянан һуң (2001 йылдың 19 марты — апреле) === 19 мартта (урындағы ваҡыт менән 16:00-ҙә) француз истребителдәре интервенция әҙерләү маҡсатында һауа разведкаһы үткәреп, Ливияның һауа киңлегенә осоп инә<ref name="aljazeera1"/>. 16:45-тә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә берәмек бронетехникаһын юҡ итеүҙән Ливияға интервенция башлана<ref name="aljazeera1"/>. [[Файл:Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg|thumb|right|Француз авиацияһы Бенгази янында юҡ иткән Каддафи ғәскәрҙәренең «Пальмария» ҡоролмаларының (САУ) ҡалдыҡтары.]] Әл-Жазира хәбәр итеүенсә, Бенгази өсөн барған һуғышта ҡаланан көнсығышҡа, баш күтәреүселәр контроле аҫтындағы башҡа ҡалаларға ҡасаҡтар ағымы башлана. Әл-Жазира британ һәм америка ҡанатлы ракеталарының Ливиялағы аэродромдарына һәм башҡа хәрби объекттарына һөжүме тураһында хәбәр итте, операция «Операция Odyssey Dawn» («Одиссея Таң») тип атала. Артабан Американың Хәрби-һауа көстәре иғтибарын ерҙәге маҡсаттарға туплай<ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/|title=Live Blog Libya|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG60hVg?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/|archivedate=2012-07-15}}</ref>. 20 мартта Франция, Бөйөк Британия һәм Американың Хәрби һауа көстәре иртән (ике сәғәт дауамында) танк колоннаһына һөжүм итте. Reuters агентлығы Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы<ref name="StarTribune.com">{{cite web|url=http://www.startribune.com/world/118322574.html|title=Gadhafi vows 'long war' after US, allies strike Libyan targets from air and sea|publisher=StarTribune.com|date=|accessdate=2011-03-20|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html|archivedate=2011-03-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html |date=2011-03-23 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | work=Reuters | title=Remains of Gaddafi's force smolders near Benghazi | date=2011-03-20 | accessdate=2017-09-28 | archivedate=2011-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |date=2011-03-22 }}</ref>. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиҙа режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе. Агентлыҡ Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиға режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya — March 20, 2011]</ref>. === Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең икенсе һөжүме (22—28 март) === 21-22 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Бенгази тирә-яғынан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм 23 мартҡа яуҙар Аждабия ҡалаһына, баш күтәреүселәр терәгенән көньяҡҡа табан 150 километр алыҫлыҡта Көнсығыш Ливияға күсә. Ул ваҡытта Көнсығыш Ливияла булған «Дождь» телеканалы хәбәрсеһе Орхан Жәмал 22-23 мартта Аждабия янындағы көсөргәнешле һуғыштар тураһында хәбәр итә. Ләкин, атыу ҡоралынан тыш, баш күтәреүселәрҙең башҡа ҡоралы булмай, ә Каддафи ғәскәрҙәренең элеккесә ауыр ҡоралы була<ref>[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_tom_chto_proishodit_v_livii_8218-8218/#top 23 марта]</ref><ref>[http://tvrain.ru/news/boi_v_adzhdabii_8223-8223/ Бои в Адждабии]</ref>. 24 мартта Аждабиянан төньяҡҡа Каддафи ғәскәрҙәренең «ҡайһы бер рейд төркөмө» булыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Бер үк ваҡытта Аждабия тирә-яғында һуғыштар башлана, баш күтәреүселәр сигенә. Асылда, баш күтәреүселәр хәрәкәте Каддафи яҡлылар позицияларында мөсһөҙ урын эҙләй<ref>[http://tvrain.ru/news/vojna_v_livii_prodolzhaetsya_8229-8229/ Война в Ливии продолжается]</ref>. 26 мартта төндә, Орхан Жәмал хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Аждабияны һуғышһыҙ баҫып ала. Шул уҡ көндө баш күтәреүселәрҙең автоколоннаһы, ҡаршылыҡҡа осрамай Брегуға инә, ә 27 мартта ҡаршылыҡтар осратмайынса, Рас-Лануфҡа һәм Бин-Жавадҡа инә. === Каддафи ғәскәрҙәренең икенсе контрһөжүме (28 март—15 апрель) === [[Файл:Libya location map-oil & gas 2011-en.svg|thumb|350px|Ливияның нефть һәм газ ятҡылыҡтары]] 28 мартта баш күтәреүселәрҙең Катар властары менән нефть экспорты тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуы тураһында хәбәр килә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/28/oil/ Ливийские повстанцы пообещали начать экспорт нефти]//[[Lenta.ru]],28.03.2011 г.</ref>. . Элек Катар ғәрәп төбәгендә Америка хәрби присутствиеһы үҙәге булып иҫәпләнә ине, сөнки Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡан булған. Мосолмандарҙы ихтилал башланыу менән ҡәҙрәфиҙе үлтерергә саҡырған мөфтөй Кардаиҙың резиденцияһы Катарҙа була. Элек Катар, Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡанлыҡтан, ғәрәп төбәгендә америка хәрбиҙәренең үҙәге булып иҫәпләнә ине. Ихтилал башланыр алдынан уҡ Катарҙа Каддафиҙы үлтерергә саҡырған мөфтөй Йософ Ҡардауиҙың резиденцияһы урынлашҡан була. 28 мартта баш күтәреүселәр Ән-Нофаллияға һуғышмайынса инә һәм Сирттан 140 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. Әммә еңел ҡоралланған, ә ҡайһы берҙә бөтөнләй ҡоралланмаған баш күтәреүселәр көнбайыштан һөжүм иткән Каддафи ғәскәрҙәре танкыларына һәм артиллерияһына ҡаршы тора алмаған<ref>[http://tvrain.ru/news/shturm_adzhdabii_dnevnik_vojny_8264-8264/ Штурм Адждабии. Дневник войны]</ref>. Шуға күрә 28-29 мартта улар Эн-Нофаллияны, Бин-Жавадты һәм Рас-Лануфты яуһыҙ ҡалдырҙы<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>. 31 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Бреганы баҫып алыуы билдәле булды<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref>. Әммә баш күтәреүселәрҙең көстәре ҡаланы кире алырға маташа<ref name=dpa1>{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=[[Deutsche Presse-Agentur]] (via [[Monsters and Critics]])|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120904030624/http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces |date=2012-09-04 }}</ref>. Баш күтәреүселәр ауыр артиллерия уты аҫтында сигенергә мәжбүр була. Һуңғараҡ лоялистарының позицияларын авиация бомбаға тота<ref>{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=2011-03-31|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184249/http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/ |date=2012-03-07 }}</ref>. Ошо мәлдән файҙаланып, баш күтәреүселәр Брегаға инә алған, һуңынан урам һуғыштары башланған<ref name=telegraph1>{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-03-31|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=2012-07-15}}</ref>. Көн аҙағына, ауыр һуғыштарҙан һуң, лоялистар Брегала үҙ контролен һаҡлап ҡала<ref name=guardian1>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work = [[The Guardian]] |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date= 2011-03-31 |accessdate= 2011-04-01 | author = McGreal, Chris}}</ref>. 7 апрелдә НАТО авиацияһы яңылыш баш күтәреүселәрҙең бер нисә трофей танкын юҡ итте, һөҙөмтәлә 10-13 кеше һәләк була, тағы ла 14-22 кеше яралана. Тағы ла 5 танк зыян күрә<ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = [[BBC News]] | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=2011-04-08}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= [[CNN]] | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=2011-05-27}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=[[The Denver Post]] | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=2011-04-07 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&ref=africa | work= [[The New York Times]] | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=2011-04-07}}</ref>. Баш күтәреүселәрҙең баҙап ҡалғанынн файҙаланып, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр позицияларына яңы артиллерия һөжүме яһай, һуңынан улар Аждабияға сигенә<ref>[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks|date=2011-04-10}}. ''[[Standard-Examiner]]''.</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher = [[BBC News]] | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=2011-04-07}}</ref><ref>{{cite news| url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&sParam=45904296.story | work= [[USA Today]] | author = Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=2008-09-16}}</ref>. 7 апрелдә Сарирҙың нефть яланына Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һөжүм итә, өс һаҡсы һәләк була, тағы ла бер нисә кеше яралана<ref>[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/361857509.html Нефтяное поле Сарир подверглось удару британских ВВС]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.</ref>. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн Каддафи режимы яуаплы, һәм беҙ уның Тобрукты нефть менән тәьмин итеүҙе өҙөргә теләүе беләбеҙ», — тип белдерҙе<ref>[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/362078930.html НАТО заявляет, что не наносила удар по месторождению Сарир в Ливии]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.</ref>. 7 апрелдә Сарирҙың нефть яланы Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һуғыуға дусар булды, өс һаҡсыһы һәләк булды, тағы ла бер нисә кеше яраланды. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн яуаплылыҡ Каддафи режимын ғына йөрөтә, һәм беҙ уның Тобрукка нефть алып барыуҙы өҙөргә теләүен беләбеҙ», - тип белдерҙе. 8-9 апрелдә Каддафи ғәскәрҙәре Аждабияға һөжүм иткән тураһында хәбәр ителгәйне. Әммә һуңғараҡ улар лоялистарҙың ҡалаға һөжүмен кире ҡаға алыуҙарын хәбәр итә<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya]</ref>. 16-18 апрелдә һауа шарттарының боҙолоуы (ел 9 баллға тиклем, ҡом дауылы) хаҡында хәбәр ителә, шуға күрә НАТО авиацияы бер нисә көн дауамында Көнсығыш Ливияла хәрби операциялар башҡара алмай. Халыҡтың күпселек өлөшө эвакуацияланғанлыҡтан, ҡалала паника башланған, әммә Каддафи ғәскәрҙәре артабан Аждабияны ҡайтарырға маташмаған<ref>[http://jordantimes.com/index.php?news=36625 Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya]</ref>. === Мисурата һәм Әз-Зәүиә өсөн һуғыштар === [[Файл:Tripolitanian Front-final.svg|350px|thumb|Триполитан фронты]] Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең уңыштары тәьҫирендә, шулай уҡ Бенгази халҡына теләктәшлек йөҙөнән демонстрациялар, һуңынан Ливияның көнбайышында ла ихтилалдар башлана. 27 февралдә баш күтәреүселәр Әз-Зәүиә<ref>[http://www.rian.ru/world/20110227/339716615-print.html Революционеры захватили крупный город на северо-западе Ливии]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[РИА Новости]], 27.02.2011 г.</ref> һәм Мисурата<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011</ref> ҡалаларын баҫып ала. Каддафи ғәскәрҙәре Триполитанияла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшеү өсөн бөтә көсөн туплай, был Киренаиканан нефткә бай райондар аша Триполиға сағыштырмаса уңышлы марш яһарға мөмкинлек бирә<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432361 Сторонники Каддафи попытались отбить у повстанцев город нефтяников]//[[Вести.ru]],01.03.2011</ref>. 1-4 марттарҙа Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһы өсөн алыша<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=433517&m=1&photo=1 Войска Каддафи выбили мятежников из города Эз-Завия]//[[Вести.ru]],04.03.2011</ref>. [[5 марта|5]]<ref name="zawia">[https://lenta.ru/news/2011/03/05/zawia/ Силы Каддафи начали штурм центра Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],05.03.2011 г.</ref>-[[11 марта]]<ref>[http://itar-tass.com/level2.html?NewsID=16034175&PageNum=0 Ливийские власти организовали поездку иностранных журналистов в город Эз-Завия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[ИТАР-ТАСС]], 11.03.2011 г.</ref> 5-11 мартта ҡала өсөн көсөргәнешле һуғыш дауам итә. Каддафиға йыһат иғлан иткән мосолман руханиҙары фетнә юлбашсыларының ролен үҙ өҫтөнә ала<ref>[http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml Муаммару Каддафи объявили джихад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142131/http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml|date=2011-05-10}} //[[РБК]], 05.03.2011 г.</ref>. 17 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Мисурата ҡалаһын контролгә алыуы тураһында хәбәр тарала<ref name="vesti.ru">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=437140 Ливийские войска взяли под контроль город Мисурату]</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, Каддафи ғәскәрҙәре Мисраттың бер өлөшөн генә контролдә тота, ҡалала урам һуғыштары дауам итә. Ҡала уртаһындағы төп киҫелештәрҙә урынлашҡан ҡом тултырылған контейнерҙар ҙур роль уйнай — Каддафи ғәскәрҙәренең танк көстәре хәрәкәте тотҡарлана, һәм улар урам алыштарында бата<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|title=Rebels repel Gaddafi assault on Misrata's east|work=[[Reuters]]|date=2011-04-08|accessdate=2020-04-29|archivedate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|date=2019-04-16}} * [http://www.fontanka.ru/2011/05/07/028/ Самолёты Каддафи уничтожили четыре нефтяных резервуара в Мисурате]//[[Фонтанка.ru]],07.05.2011 г. {{V|8|5|2011}} * [http://www.rian.ru/arab_ly/20110508/372014092.html Ливийские повстанцы пытаются потушить пожар нефтехранилище в Мисурате]// [[РИА Новости]], 08.05.2011 г.</ref>. === Һуғыштың өсөнсө осоро. Фронттың тотороҡланыуы (апрель—июль 2011) === Апрелдең икенсе яртыһында Көнсығыш фронтта сағыштырмаса тыныслыҡ урынлаша: Каддафи ғәскәрҙәре тотҡарлыҡ кисерә, ә Ливия оппозицияһы көстәренең ҡоралланыуы насар була һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, Каддафиҙың ҡораллы көстәренә алышта ҡаршы тора алмай. Бындай шарттарҙа бер яҡтың да бөтә ил өҫтөнән контроль булдыра алмауын күрһәткән пата хәрби-сәйәси хәл килеп тыуа, ә Ливияның көнсығышында шартлы фронт Аждабия менән Брега араһында тотороҡлана. Ошондай шарттарҙа яҡтарҙы һөйләшеүгә саҡырыуҙар әүҙемләшә. Атап әйткәндә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы халыҡ-ара берләшмәне «көс ҡулланыуҙы һәм хәрби хәрәкәттәрҙе кисектергеһеҙ туҡтатырға, конфликтты хәл итеүҙе сәйәси-һөйләшеү йүнәлешенә күсерергә» саҡырҙы<ref>[http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml МИД РФ: Военно-силовыми средствами ливийскую проблему не решить. РБК.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410232658/http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml|date=2011-04-10}}//[[РБК]],08.04.2011 г.</ref>. Формаль яҡтан был талапҡа Көньяҡ Африка Республикаһы президенты, Каддафи хөкүмәтен хуплаған Джейкоб Зума ла ҡушыла<ref>[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ О Ливии и войне]</ref>. Һуңғы хәл Күсмә Милли Советта ышанмаусанлыҡ һәм илдең баш күтәреүселәр өлөшөндә сиктән тыш асыу тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә Африка союзы аралашсылығы аша алып барылған һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Шулай уҡ һөйләшеү процесы яҡтарҙың ташлама яһарға теләмәүе арҡаһында уңышлы тамамланмай: баш күтәреүселәр Муамар Каддафиҙы хатта Ливияның номиналь лидеры итеп күреүҙән дә ҡәтғи баш тарта, ә Жәмәһириә лидеры үҙ вазифаһын ҡалдырыуҙан ҡырҡа баш тарта. Өҫтәүенә, М. Каддафи баш күтәреүселәрҙе «хыянатсылар, ҡомаҡтар, террорсылар һәм енәйәтселәр» менән «бер ниндәй һөйләшеү ҙә мөмкин түгел" ти». Ливияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Халед Кэйм белдереүенсә, әлеге ваҡытта Каддафи көстәренә ҡаршы көрәшеүсе баш күтәреүселәрҙең күпселеген тәшки итмәгәнлектән, Джейкоб Зумдың Ливияның Күсмә хөкүмәте менән һөйләшеүҙәре кәрәк булмаған<ref>[http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Fox.new, Libyan Rebels Fight With Sudanese Mercenaries Along Border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }}</ref>. 2011 йылдың июленә Ливияның Күсмә Милли Советын 30 дәүләт, шул иҫәптән Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Франция, Германия, Италия, Испания, Төркиә, Катар, Тунис һәм башҡа дәүләттәр берҙән-бер законлы власть итеп таный. Уларҙың күбеһе илдең көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәрендә (Мисрат һәм Нафуса тауҙары), баш күтәреүселәргә гуманитар һәм хәрби ярҙам күрһәтә<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20110715194702.shtml Международная контактная группа признала легитимность ливийских повстанцев]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[РБК]], 15.07.2011 [http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919105656/http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ |date=2011-09-19 }}</ref>. Апрель-июль айҙарында Аждабия менән Брега араһында фронтта бер аҙ тынысланыуға ҡарамаҫтан, 60 машинанан һәм 250 кешенән торған хөкүмәт ғәскәрҙәре отрядтары 28 апрелдә Ливияның сикке көньяҡ-көнсығышында Куфра оазисын баҫып ала<ref>[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4e3f9dd02.html Qaddafi Loyalist Retake Strategic Oasis of Kufra]</ref>. Әммә бер ай үткәс, 2011 йылдың май аҙағы - июнь башында баш күтәреүселәр Куфра, нигеҙҙә, Каддафи ялсылары ролен үтәгән Дарфур баш күтәреүселәренән торған лоялселәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, контролде кире ҡайтара<ref>* [http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }} //[[Fox Broadcasting Company|FOX News]], 25 May 2011 [http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126122454/http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries |date=2025-01-26 }} * [http://www.kyivpost.com/news/world/detail/105272/print/ Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries (updated)] // [[Kyiv Post]], 25 May 2011</ref>. 7 майҙа Күсмә Милли Советта Аждабиянан 240 саҡрым көньяҡтараҡ Джалу оазисына лоялселәр ғәскәрҙәренең һөжүм итеүе тураһында белдерелә<ref name=autogenerated4>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |title=Gaddafi forces attack remote oil town-rebels |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |date=2016-03-04 }}</ref>. Джалу Ливияның көнсығышында мөһим нефть сығарыусы район булып тора. 2011 йылдың май-июнь айҙарында баш күтәреүселәр көстәре «район 40» кеүек билдәле Арбин районында нығына (Аждабия-Брега шоссеһы буйлап алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә), был Аждабияны Каддафи ғәскәрҙәренең алыҫҡа атыусы артиллерияһы һөжүменән ҡотҡарырға мөмкинлек бирә<ref>[http://www.news24.com/printArticle.aspx?iframe&aid=a95e7f32-bde9-4e17-95c4-9685b61f03dd&cid=965 Libya rebels breach Brega: military]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} [http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820211235/http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ |date=2011-08-20 }} // News24, 16 July 2011</ref>. Франция хөкүмәте Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы резолюцияһын боҙоп, Ливияла урынлашҡан пата хәле шарттарында Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан Көнбайыш тауҙары төбәгендә Ливия баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеү буйынса йәшерен операция уҙғарҙы. «Транспорт самолёттарынан автоматтар, пулемёттар, гранатомёттар һәм Milan танкыға ҡаршы ракета комплекстары тейәлгән контейнерҙар парашюттарҙа баш күтәреүселәрҙең позициялары өҫтөндә ташланды. Оппозициялағылар Каддафи яҡлыларҙан бөтә төбәкте тиерлек таҙартып, ҙур уңыштарға өлгәшкәс, ике урында ҙур булмаған аэродромдар йыһазландырылды, унда ғәрәп илдәренән дә ҡорал тейәлгән самолёттар төшә башланы». Шунан һуң баш күтәреүселәр Триполиға 80 километр араға яҡынлаша, шулай уҡ Зинтан ҡалаһынан көньяҡта ҙур ҡорал келәтен баҫып ала<ref name="Nato_rebels1">[https://lenta.ru/news/2011/06/29/france/ Франция начала снабжать оружием ливийских повстанцев]</ref><ref name="Nato_rebels2">[http://www.lefigaro.fr/international/2011/06/28/01003-20110628ARTFIG00704-la-france-a-parachute-des-armes-aux-rebelles-libyens.php Le Figaro «La France a parachuté des armes aux rebelles libyens»]</ref>. 30 майҙа Ливияның Күсмә милли советы Facebook аша баш күтәреүселәр отрядтарын Милли азатлыҡ армияһы итеп үҙгәртеү хаҡында иғлан итә. Уның исеме баш күтәреүселәр сафында профессионализмды арттырыуға һәм дисциплинаға булышлыҡ итергә һәм әлегә ваҡытлыса булырға тейеш тиелә<ref>* [http://obozrevatel.com/abroad/otnyine-protiv-kaddafi-vyistupaet-natsionalnaya-osvoboditelnaya-armiya.htm Отныне против Каддафи выступает Национальная освободительная армия] // Первый информационный портал «Обозреватель», 31.05.2011 г. [http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612134604/http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ |date=2012-06-12 }} * [https://lenta.ru/news/2011/05/31/rename/ Ливийским повстанцам придумали название] // Lenta.ru, 31.05.2011 г. * [https://www.facebook.com/libya.ntc/posts/208330075872798 National Liberation Army (NLA)]</ref>. 23 июлдә АҠШ Дәүләт департаменты Алжир биләмәһенән Ливияға Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби йөк һәм техника оҙатыу тураһындағы хәбәрҙәрҙе тикшереүен хәбәр итә. <ref>http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=2011-07-29 }} Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept</ref>. Бынан алда баш күтәреүселәр Алжирҙы бер нисә тапҡыр Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтеүҙә һәм Ливияға ялланған һуғышсыларҙы оҙатыуҙа, шулай уҡ Алжирҙың регуляр ғәскәрҙәренең сик буйы Гадамес ҡалаһын утҡа тотоуҙа ғәйепләй === Нефть өсөн көрәш === Ливияла нефть запастары 36 миллиард баррель тәшкил итә. Граждандар һуғышы башланған мәлгә (15.02.2011) Brent маркалы нефттең барреле 103,15 USD (доллар) тәшкил итһә, <ref>[http://news.yandex.ru/quotes/1006.html#20110129-20110226 Цены на нефть в период начала гражданской войны в Ливии]</ref>, Ливияның разведкаланған нефть запастарының дөйөм хаҡы яҡынса 3,8 триллион доллар тәшкил иткән. Ливияла газ запасы 1,2 триллион м³ тәшкил итә. 2011 йылдың 11 февраленә 1000 м³ газға хаҡ 306 USD булғанда, Ливияла тикшерелгән бөтә газ запастарының дөйөм хаҡы 370 миллиард доллар самаһы тәшкил итә. Arabian Gulf Oil Company нефть компанияһы вәкиле 20 апрелдә Каддафи армияһы баш күтәреүселәр көстәре контролдә тотолған нефть ҡыуыу станцияһына һөжүм итә. Шаһит әйтеүенсә, һөҙөмтәлә 8 кешенең ғүмере өҙөлгән<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/22/n_1805757.shtml Войска Каддафи атаковали нефтяной объект, подконтрольный оппозиции]//[[Газета.ru]],22.04.2011 г.</ref>. Жәмәһириәнең мәғлүмәт агентлығы (ДЖАНА) хәбәр итеүенсә, 21 апрелдә НАТО көстәре Ливия нефть танкерын тартып алған<ref>[https://lenta.ru/news/2011/04/21/tanker/Силы НАТО захватили ливийский танкер]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.</ref>. НАТО хәбәр итеүенсә, хәрби хеҙмәткәрҙәр, көс ҡулланмайынса, Anwaar Libya танкерын ҡарай һәм уға юлдарын дауам итергә рөхсәт итә<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_72871.htm NATO searches oil tanker Anwaar Libya]||Official site of NATO {{V|22|4|2011}}</ref>. 2011 йылдың 7 майында баш күтәреүселәрҙең вәкиле Абдель Хавиз Гога нефть ятҡылыҡтары урынлашҡан Джаду һәм Авийла ҡалаларына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүме тураһында белдерә<ref name=autogenerated4 />. 20 июндә Нафуса тауҙарындағы баш күтәреүселәр Убари нефть ятҡылығынан Рәйнә тирәһендә Эз-Зәүиәләге нефть эшкәртеү заводына ебәрелгән нефть үткәргес торбаны ябыуҙары тураһында белдерә. Һуңғараҡ был мәғлүмәтте New York Times мәғлүмәт агентлығы раҫлай<ref>[https://www.nytimes.com/2011/06/25/world/africa/25libya.html Rebels Arm Tripoli Guerrillas and Cut Resources to Capital]</ref>. 2011 йылдың 14 июлендә Ливия хөкүмәтенең рәсми вәкиле Мусса Ибраһим былай тигән: «Беҙ еребеҙ һәм нефтебеҙ өсөн үлергә, үлтерергә әҙербеҙ. Һеҙ бынан сираттағы сенсацион баш атамағыҙҙы булдыра алаһығыҙ»<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/233374/ Телекомпания НТВ. Официальный сайт | Новости НТВ | Каддафи скорее умрет, чем сдастся]</ref>. Ошоноң менән бер үк ваҡытта Ливия премьер-министры Әл-Бағдади әл-Мәхмүди ил властары Америка Ҡушма Штаттарының бомбардировкаларҙа ҡатнашыуын кисерергә һәм Америка нефть компанияларына итальяндар биләгән баҙарҙа урын тәҡдим итергә әҙер булыуын белдерә<ref>[https://utro.ru/articles/2011/07/14/986476.shtml Екатерина Петренко. Каддафи решил договориться]</ref>. 2011 йылдың 21 июлендә Ливияның Күсмә Милли Советының тышҡы сәйәси подразделениеһы башлығы Мәхмүд Джебриль белдереүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре нефть инфраструктураһы объекттарын миналаған. «Беҙ бөтә ерҙә миналар таптыҡ: хатта нефть эшкәртеү предприятиелары һәм нефть ятҡылыҡтары миналар һәм шартлатҡыстар менән тыңҡысланғайны»<ref>[https://www.usatoday.com/news/world/2011-07-21-libya-rebels_n.htm Libya rebels: Brega oil installations boobytrapped]</ref>. === Мисурата өсөн алыш === 15 майға баш күтәреүселәр Мисурата ҡалаһы үҙәген, 2011 йылдың мартынан майға тиклем М. Каддафи ғәскәрҙәре контроле аҫтында торған төп юлды, аэропортты һәм Мисурата ҡалаһының көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрен тулыһынса контролдә тота. Майҙан июлгә тиклем баш күтәреүселәр Каддафи ғәскәрҙәренең контратакаһын кире ҡаға, бер үк ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең ракеталары ҡалаға төшөүен дауам итә<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/06/11/voennaya-operatsiya-v-livii/20-chelovek-pogibli-v-rezultate-bombezhek-misuraty-voi 20 человек погибли в результате бомбежек Мисураты войсками Каддафи] //Мульти-портал KM.RU, 11.06.2011 г</ref>. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәренең Эз-Зәүи ҡалаһын алыуы һәм хәҙер Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге биләмәне контролдә тотоуы, шулай уҡ Мисурата менән Зинтан өсөн көрәш алып барыуы хаҡында мәғлүмәттәр донъя күрҙе. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһын алған һәм Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге территорияны контролдә тота, шулай уҡ Мисурата һәм Зинтан өсөн һуғыша тигән мәғлүмәт тарала<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/13/rebellion/_Printed.htm Ливийские власти объявили о победе в Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],13.06.2011 г.</ref>. Июнь башында сыуалыштар башлана, һәм Каддафи яҡлыларға яңынан ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрергә тура килгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/14/best/_Printed.htm Репортаж из Ливии признали лучшим на фестивале в Монте-Карло]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.</ref>. 9 июлдә баш күтәреүселәр Злитен янына килеп, Злитендан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Суҡ-Әлсүләс биҫтәһен штурмлай башлай. НАТО ярҙамы менән 2 аҙна эсендә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә контрһөжүмен кире ҡаға; хәбәр ителеүенсә, халыҡ Злитендың көнсығыш өлөшөн һәм Суҡ-Әлсүләс ҡасабаһын ҡалдырып китә. Июль - август айҙарында баш күтәреүселәрҙең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең ҡала янында һөжүме һәм контратакаһы була, ләкин баш күтәреүселәр көнбайышҡа табан хәрәкәт итә алмай. Икенсе яҡтан, Каддафи көстәренең контратакаһы, баш күтәреүселәр был районда оборона позицияларын биләп өлгөргәнлектән, Злитендың көнсығышын контролгә алырға мөмкинлек бирмәй. 11 августа Мисурата баш күтәреүселәре көньяҡта упынлашҡан Таварга ҡаласығына һөжүм итергә була. Мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, улар ошо уҡ көндө ҡала тирәләй хәүефһеҙ зона булдырыу маҡсатында, Каддафи ғәскәренең залп уты ҡоролмаларын ҡыҫырыҡлап, Таварганы контролгә ала<ref>[http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town Libya Rebels Push From Misrata and Attack Qaddafi-held Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120606/http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town |date=2014-04-28 }} // Saudi News Today, 11 August 2011</ref>. Мисурата революционерҙарының көньяҡ фронты отряды вәкилдәре Таварганың ҡара тәнле халҡына утыҙ көн эсендә тулыһынса ҡаланан сығыу талабын ҡуйҙы. 11 сентябрҙә британ гәзите The Telegraph Таварга революционерҙар гарнизоны офицеры Абдула әл-Моталиб Фататехтың һүҙҙәрен килтерҙе: «Уларға йыйыныр өсөн утыҙ көн ваҡыт бирҙек. Беҙ, тороп ҡалған һәр кем ҡулға алынасаҡ һәм төрмәгә ябыласаҡ, тип иҫкәрттек. Бөтәһе лә китте, һәм беҙ бер ҡасан да уларҙың ҡайтыуына юл ҡуймаясаҡбыҙ». Баҫма шулай уҡ Мисрат ополчениеһы вәкилдәренең Таварга халҡының Каддафиға лояль ғәскәрҙәр менән хеҙмәттәшлек итеүе һәм ярҙамы тураһында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр бар тигән һүҙҙәрен килтерә<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8754375/Gaddafis-ghost-town-after-the-loyalists-retreat.html Gaddafi’s ghost town after the loyalists retreat]</ref>. === Ливияның көньяҡ ҡәбиләләренең Каддафи отрядтары менән бәрелештәре === Ливияла ҡотолғоһоҙ хәл (патовая ситуация) ваҡыт буйынса йәйгеһен Ливияның көньяғында, улар тураһында тәүге раҫланмаған мәғлүмәттәр июндә үк килә башлаған бәрелештәрҙең әүҙемләшеүе менән тап килде тиерлек. Ливияның көньяғы һәр ваҡыт Каддафиға лояль иҫәпләнһә лә, июндә Себханан көньяҡтараҡ йәшәгән [http://wikimapia.org/#lat=27.0351225&lon=14.4277954&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхи] негроид тубу ҡәбиләһенең Ливия лидеры дошмандарын хуплауы хаҡында тәүге хәбәрҙәр баҫыла. Һуңғараҡ, Нафуса тауҙары тирәһендә йәшәгән амазигтарҙың күбеһе 2011 йылдың июнендә Ливияның көньяғына Каддафи режимына ҡаршы һуғшырға юллана тигән мәғлүмәт тарала. Был мәғлүмәт төбәктә әүҙем хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң билдәле була<ref name=autogenerated12>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |title=Tense reconciliation begins with Libya’s Saharan tribes |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |date=2015-09-24 }}</ref>. Ливияның көньяғындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте нигеҙендә йәйен «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы ойошторола, уны Мөхәмәт Вардугу етәкләй. 17 июлдә «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы көсө менән Ливияның көньяғындағы алыҫ урынлашҡан Катрун ҡалаһын алыуға өлгәшелгән [http://wikimapia.org/#lat=24.8939109&lon=14.5960236&z=11&l=1&m=b&show=/7561939/ru/Катрун Катрун], әммә 20-ләрендә Каддафи ғәскәрҙәренең контрһөжүме башлана. 23 июлдә Каддафи Катрунға өсөнсө тапҡыр баҫып алыу һөжүме хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде, әммә Ливияның көньяғында тулы ҡеүәтле инфраструктура һәм элемтә саралары етмәү сәбәпле, мәғлүмәтте тикшереп булмай<ref>[http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&mode=print Libya rebels report loss of Qatrun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151941/http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&mode=print |date=2012-01-11 }}//{{iw|The Daily Star (Ливан)|The Daily Star Lebanon|en|Daily Star (Lebanon)}} 23 July 2011 [https://newsfrommiddleeast.com/?new=79846 копия]</ref>. Артабан йәй дауамында Көньяҡ Ливиянан бер ниндәй ҙә яңылыҡ килмәгән тиерлек. Июль аҙағы - август башында бригаданың эше тураһында өҙөк-йыртыҡ, раҫланмаған хәбәрҙәр килә, шуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда төбәктә барған хәл-ваҡиғаларҙы асыҡларға мөмкинлек бирмәй. Артабан уның әүҙемлеге Триполитанияла һәм Ливияның көнбайышында хәрби хәлдең үҫешенә бәйле була. === Нафуса тауҙары өсөн алыш === <!-- [[23 апреля]] повстанцы сумели отбить у отрядов Каддафи городок и пропускной пункт [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&lon=10.6836033&z=14&l=1&m=b&show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин], находящийся на границе с Тунисом и взять пограничный переход Вазин под свой контроль, после чего в Тунис хлынул поток беженцев амазигов, а в обратном направлении начались поставки продуктов питания, гуманитарной помощи и вооружения повстанцам<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13156199?print=true Libya: rebels capture Wazin post on Tunisian border] // [[BBC|BBC News Africa]], 21 April 2011 [http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313125646/http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ |date=2016-03-13 }}</ref>. [[28 апреля]] войска Каддафи попытались отбить [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&lon=10.6836033&z=14&l=1&m=b&show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин]. Сперва под артиллерийским огнём революционеры отступили на территорию Туниса, однако преследующие их отряды войск Каддафи пересекли границу Туниса. Население города Дехиба, находящегося в 4 км от пограничного перехода «Вазин-Дехиба», симпатизирует ливийским повстанцам, а поэтому последние, отступив от Вазина, нашли в городе убежище. Сообщается, что войска Каддафи начали обстреливать из систем залпового огня тунисский город Дехиба, в результате чего погиб местный житель. Тунисская армия вынуждена была открыть по войскам Каддафи ответный огонь, после чего они были выбиты с тунисской территории. Из-за интервенции вооружённых сил Ливии на территорию Туниса между Ливийской Джамахирией и Тунисом разгорелся международный скандал<ref>[http://dailytimes.com.ng/article/pro-gaddafi-forces-clash-tunisian-military Pro-Gaddafi forces clash with Tunisian military] //{{iw|Daily Times of Nigeria}}, 29 April 2011</ref>, а повстанцы к 29 апреля вернули под свой контроль стратегически важный пограничный переход Вазин. Иностранные журналисты через контролируемый повстанцами пограничный пункт также смогли попасть в район гор Нафуса. Таким образом, информационная блокада региона также была снята. [[1 июня]] отрядам повстанцев удалось взять под свой контроль находящиеся в пустыне к северу от горной гряды населённые пункты [[Каср-эль-Хадж]] и [[Шакшук]], возле которого находится электростанция. Это дало им возможность восстановить подачу электроэнергии в город [[Джаду]]. Развивая наступление, они [[2 мая]] подошли к [[Яфрану]] с севера и заняли город. [[14 июня]] повстанцы уже контролировали район Калаа и Кикла. [[17 июня]] повстанцами одновременно были взяты под контроль населённые пункты Райна и [[Авинья]], находящиеся между Зинтаном и Яфраном. [[28 июня]] [[Зинтанский военный совет]] заявил о рейде на юг, в военной базе [[Эль-Кааа]], находящейся в 25 км от Зинтана, в результате чего повстанцы захватили огромное количество военной техники, в том числе и 2 танка Т-55<ref> * [http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2011/jun/28/libya-syria-middle-east-unrest-live Libya, Syria and Middle East unrest — Tuesday 28 June 2011] //[[The Guardian]] * Borzou Daragahi [http://articles.latimes.com/print/2011/jun/29/world/la-fg-libya-weapons-20110629 Libyan rebels seize massive weapons depot] //[[Los Angeles Times]], 29 June 2011</ref>. --> === Һуғыштың дүртенсе осоро. Күсеү милли советы көстәренең һөжүме (июль—август 2011) === 16 августа Мисрат фронтының көнбайыш участкаһында Злитен өсөн һуғыш дауам итә. Мисрат халҡы һүҙҙәренсә, Триполи ҡалаһы эргәһендәге Триполитан фронтында баш күтәреүселәр һөжүм иткәндән һәм Мисрат фронтының көньяҡ өлөшөндә Таварганы алғандан һуң ҡалала тағы ла тынысыраҡ булып, ҡаланың тыныс тормошҡа ҡайтыу билдәләре булған<ref>Chris Stephen [http://www.businessweek.com/news/2011-08-16/misrata-relaxes-as-libyan-rebels-advance-against-qaddafi-forces.html Misrata Relaxes as Libyan Rebels Advance Against Qaddafi Forces] // [[Businessweek|Bloomberg Businessweek]] 16 August 2011</ref>. Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Мисрата фронтының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге баш күтәреүселәр көньяҡ-көнбайышҡа табан [http://wikimapia.org/#lat=31.9982134&lon=14.5849085&z=15&l=1&m=b&show=/21070421/ru/Эль-Дуфанский-перекрёсток Дуфан]<ref>[https://twitter.com/#!/search/Misrata Твиттер]</ref> Бени-Вәлидтан 55 саҡрым алыҫлыҡтағы [http://wikimapia.org/#lat=31.7719589&lon=14.0432739&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида] Дуфан районына ҡарай юл ала. Шуға ҡарамаҫтан, был мәғлүмәт раҫлауға мохтаж. 17 августа баш күтәреүселәрҙең хәрби командованиеһында уларҙың разведка частары Мисратанан көньяҡҡа[http://wikimapia.org/#lat=31.6474632&lon=15.2798367&z=14&l=1&m=b&show=/15319000/ru/Аль-Хайша Аль-Хайши], Ливияның көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайышына ҡарай 70 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Хәйшә сигенә<ref>[http://www.capitalfm.co.ke/news/2011/08/17/libya-rebels-see-victory-by-end-of-august/ Libya rebels see victory by end of August] //Capital News 17 August 2011</ref> барып еткән тип белдерҙеләр. 19 августа ҡан ҡойошло алыштарҙан (30-ҙан ашыу һәләк булыусы) һуң баш күтәреүселәр Триполинан 140 саҡрым алыҫлыҡта Злитен ҡалаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4750121&lon=14.569931&z=12&l=1&m=b&show=/18503966/ru/Злитен Злитен] ала. Шунан һуң улар Эль-Хомс тауына һөжүмен дауам итте. === Брега өсөн дүртенсе алыш === 13 июлдә ПНС отрядтары Бөрөнөң йүнәлешендә яңы һөжүм башлай. Әммә, яңы башланған һөжүм баш күтәреүселәрҙең етерлек кимәлдә инженер һәм махсус техникаһы булмағанлыҡтан, урында миналарҙан таҙартыу ауырлаша, һөҙөмтәлә һөжүм темпы ярайһы уҡ кәмей<ref>[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=33487&date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=33487&date=2011-07-17 |date=2019-02-03 }} // NewsToday, 16 July 2011</ref>. 2011 йылдың 28 июлендә асыҡланмаған шарттарҙа баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре штабы начальнигы Абдул Фатах Юныс үлтерелә. Ул Бенгазиға Брега ҡалаһы янындағы хәрби хәрәкәттәр участкаһынан тартып алынған. Милли күсмә совет башлығы Мостафа Әбделжәлил әйтеүенсә, Юныс ағымдағы хәл тураһында мәғлүмәт бирергә тейеш ине. Күсмә милли совет башлығы белдереүенсә, Юныстың үлеме — Каддафи ялсыларының эше<ref>Ренат Абдуллин [https://archive.is/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // [[Московский комсомолец]], № 25706 от 30.07.2011 г.</ref>. Артабан раҫланмаған мәғлүмәткә ярашлы, заказсылар, үлтереүселәрҙе асыҡлайҙар, ләкин ҡәбилә-ара низағтар башланыу ҡурҡынысы менән бәйле, исемдәре аталмай. 2011 йылдың 4 авгусында Бенгазиҙа НАТО Алжирҙан Ливияға юлланған һәм Мальтанан 16 миль алыҫлыҡта танкерҙы тотҡан. Документтар буйынса танкер тәғәйенләнгән урын төньяҡ-көнсығыш Алжир булһа ла (Аннаба ҡалаһы), судно Триполи яғына йүнәлгән була. Судно таҙартылған нефть тейәгән тип хәбәр ителә<ref>[http://www.gev.com/2011/08/libyan-rebels-capture-government-owned-oil-tanker/# Libyan Rebels Capture Government Owned Oil Tanker]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 11 августа — баш күтәреүселәр вәкиле Мөхәммәт әл-Раджали Associated Press мәғлүмәт агентлығына Күсмә милли советы көстәренең Бреганы алыуын белдерҙе<ref>Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal] //[[Associated Press]], 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Шуның менән бергә ул бергә һуғыштың ҡаланың нефть эшкәртеү предприятиелары урынлашҡан сәнәғәт зонаһында дауам итеүен билдәләне ул<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=2011-08-21 }} // Al Jazeera Blogs</ref>. 12 август - Ливияның дәүләт телевидениеһы ҡаланың Өсөнсө торлаҡ массивы баш күтәреүселәренең контролдә тотоу фактын раҫланы ([http://wikimapia.org/#lat=30.481891&lon=19.7236347&z=14&l=1&m=b&show=/13965784/ru/Восточная-Брега Восточной Бреги]), ләкин Каддафи ғәскәрҙәре элеккесә Бреганың көнбайыш өлөшөн контролдә тотоуын белдерҙе[http://wikimapia.org/#lat=30.4159632&lon=19.6311951&z=13&l=1&m=b&show=/11333354/ru/Западный-массив-Бреги западную часть Бреги]<ref>[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=2012-01-21 }} //[[Аль-Манар|Al-Manar TV Lebanon]], 12 August 2011</ref>. 14 августа - университет биләмәһен һәм Бөрйәнең Икенсе торлаҡ массивын баш күтәреүселәрҙең[http://wikimapia.org/#lat=30.4215144&lon=19.6736383&z=15&l=1&m=b&show=/2062806/ru/Университетский-городок территории университета] һәм [http://wikimapia.org/#lat=30.4181837&lon=19.6441984&z=15&l=1&m=b&show=/15798809/ru/Район-II Второго жилого массива Бреги] алыуы тураһында хәбәрҙәр баҫылды, әммә улар араһында ҙур юғалтыуҙар хаҡында ла хәбәр ителә<ref>* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // [[Вести]], 14.08.2011 г. * [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]</ref>. 15 августа - ПНС армияһының Бреги нефть эшкәртеү комплексы янында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышы тураһында хәбәр ителә. Көн элгәре Каддафи ғәскәрҙәре, баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бреги портында нефть танкерын шартлата<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011</ref>. 19 августа - ПНС армияһы отрядтары Бреганы һәм уның барлыҡ стратегик объекттарын контролгә алды, тип хәбәр итте ПНС-тың хәрби вәкиле Әхмәт Бани<ref>[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] // [[The Hindu]], 20 August 2011</ref>. 21 августа - Әл-Ғәрәбстан телеканалы хәбәр итеүенсә, Каддафи көстәре Брега һәм Сирт араһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм баш күтәреүселәргә бирелергә әҙерлеген еткерә<ref>[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=2014-04-28 }} //Al Arabiya</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, шунан һуң да Көнсығыш фронтында алыш дауам итә. 22 августа баш күтәреүселәр көсө тулыһынса Бреганың нефть комплексын һәм бөтә ҡаланы үҙ контроленә ала, ә Каддафи ғәскәрҙәре Бреганан 25 саҡрым алыҫлыҡтағы Бәширгә сигенә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]</ref>. === Бин-Жәвәд өсөн икенсе алыш === 26 августа — әлегә раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Каддафи ғәскәрҙәре һәм Рәс-Лануф аръяғында ПНС көстәре, Ас-Сидр порты һәм ҙур булмаған Бин-Джавад ҡалаһы араһында һуғыш яңынан башлана<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Tb0PdnxUnOM CNN: Fred Pleitgen on the Eastern Frontlines in Ras Lanuf Before Sirte] // [[Youtube]]</ref>. Әл-Ғәрәбстан телеканалы, баш күтәреүселәр вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, уларҙың ғәскәрҙәре, башта Каддафи танкылары урынлашҡан хәрби базалары менән бергә, Бин-Жәвәд ҡалаһы тирәләй стратегик мөһим позицияларҙа нығына алды, тип хәбәр итә<ref>Vivian Salama and Emre Peker [http://www.businessweek.com/news/2011-08-26/libya-urgently-needs-aid-rebels-say-as-qaddafi-calls-for-jihad.html Libya Urgently Needs Aid, Rebels Say, as Qaddafi Calls for Jihad] //[[BusinessWeek|Bloomberg Businessweek]], 26 August 2011</ref>. 26 августа Бин-Жәвәд янында ПНС армияһы хәрәкәте Сиртҡа авиаһөжүм менән оҙатылған. Атап әйткәндә, Британияның Торнадо истребителдәре Сирттағы Каддафи бункерына ракета һөжүме яһаны, был турала Бөйөк Британияның оборона министры хәбәр итте<ref>[http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf UK jets bomb Gaddafi hometown bunker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111161327/http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf |date=2012-01-11 }} // The Independent, 27 August 2011</ref>Шулай уҡ Reuters 27 августа Күсмә милли советы хәрби көстәре Сирттан 100 км алыҫлыҡта тора тип хәбәр итә, ПНС вәкиле Мөхәммәт Завави әйтеүенсә, тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға юл ҡуймау маҡсатында, ҡаланың бирелеүе тураһында әлегә һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәр алып барыла<ref>Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1426 Reporting]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // 27 August 2011 — 12:26 GMT+3 — Libya</ref>. 27 августа SkyNews һылтанып, ПНС армияһы яулаған [http://wikimapia.org/#lat=30.8087953&lon=18.0686474&z=14&l=1&m=b&show=/14165184/ru/Бен-Джавад Бин-Джавадом]<ref>[http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html Libia: SkyNews, ribelli conquistano Bin Jawad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127070110/http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html |date=2024-11-27 }} //ITnews, 27 August 2011 [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&url=http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html&text=Libia:%20SkyNews,%20ribelli%20conquistano%20Bin%20Jawad&l10n=ru&src=F&mime=html&sign=720477e99b1a350f2f3c0beaf97f0560&keyno=0{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия в кэше]</ref>. Әл-Жәзирә, шулай уҡ башҡа киң мәғлүмәт саралары был хәбәрҙе раҫлаған<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7n5-l9GIq9s Libyan rebels claim victory in Bin Jawad] //[[Youtube]]</ref><ref>Robert Birsel, Richard Valdmanis, Andrew Heavens [https://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828 UPDATE 1-Libyan rebels: need over 10 days to take Sirte] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} {{Архивировано|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} //[[Reuters|Reuters Africa]], 28 August 2011</ref>. 28 августа — Әл-Жәзирә репортёрҙары хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Эн-Нофалийҙы ҡулға төшөргән, [http://wikimapia.org/#lat=30.7824742&lon=17.8235149&z=14&l=1&m=b&show=/4290727/ru/Эн-Нофалия Эн-Нофалией] ә Каддафи ғәскәрҙәре Вади-әл-Хамар үҙәненә (Красная долина) [http://wikimapia.org/#lat=31.0108653&lon=17.4610519&z=12&l=1&m=b&show=/19381612/ru/Красная-долина Вади-эль-Хамар (Красная долина)] — Сирт алдынан Каддафи ғәскәрҙәре оборонаһының беренсе линияһына сигенгән<ref>[https://web.archive.org/web/20110830224402/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20110830p2g00m0in093000c.html Gadhafi’s wife, 3 children flee to Algeria] //[[Майнити симбун|The Mainichi Daily News]], 30 August 2011</ref>. Сообщается, что бойцы армии ПНС разбились на группы и атаковали Эн-Нофалию с востока и с юга<ref>* Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 Reports] {{Архивировано|url=https://archive.is/20120710030001/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 |date=2012-07-10 }} // Al Jazeera Blogs, 28 August 2011 — 18:41 GMT+3 — Libya * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011829134327176660.html Libyan rebels mass for assault on Sirte] // Al Jazeera, 30 August 2011</ref>. === Нафуса тауҙары өсөн һуғыштар === 29 июль - Нафуса тауҙары баш күтәреүселәренең Налуттан төньяҡтараҡ берләшкән һөжүме башлана. Баш күтәреүселәр Газея <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14321751?print=true Libya rebels 'capture key supply route town of Ghazaya'] // [[BBC|BBC News Africa]], 28 July 2011</ref> һәм Такют ҡалаларын үҙ контроленә алды<ref>Chris Stephen and Lizzy Davies [http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/28/libyan-rebels-launch-major-offensive/print Libyan rebels launch major offensive to capture key towns] //[[The Guardian]], 28 July 2011</ref>. Шулай итеп, август башында Нафуса тауҙарының төньяҡ-көнбайыш ипкенендә Каддафи ғәскәрҙәре ҡулында Тижи һәм Бәдр ҡалалары ғына ҡалған. === Һуғыштың бишенсе осоро. Күсмә милли советының Триполитанияға һөжүме (август 2011) === Август башына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүм итеү һәләте әкренләп кәмей, быға НАТО илдәренең авиацияһы һәм флотының әүҙемлеге, шулай уҡ Жәмәһириәгә ҡаршы санкциялар булышлыҡ итә. Ливияға ҡаршы операция менән етәкселек иткән генерал Шарль Бушер, Ливия ғәскәрҙәре «һөжүмде әүҙем үҫтерә алмай», тип белдерә<ref>[http://www.rte.ie/news/2011/0811/libya.html NATO: Gaddafi unable to launch credible attack] //{{iw|RTÉ News||en|RTÉ News and Current Affairs}}, 11 August 2011</ref>. Ливияла көстәр нисбәте үҙгәрә. Авгусҡа Триполинан, Зәүиәнән, Сормандан, шулай уҡ сит илдәрҙән үҙ теләктәре менән килгәндәр иҫәбенә баш күтәреүселәрҙең көсө лә һиҙелерлек арта. Зинтан хәрби командованиеһы составында башлыса баш күтәреүселәр яғында һуғышҡан Триполи һәм Зәүиә бригадалары төҙөлә<ref>Karin Laub [https://ca.news.yahoo.com/libyan-government-spokesman-denies-death-moammar-gadhafis-son-160753580.html Backed by tanks and rocket fire, Libyan rebels aim for coastal towns in push toward Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} // [[The Associated Press]] /The Canadian Press [http://www.winnipegfreepress.com/world/breakingnews/127068148.html копия]</ref>. 6 августа баш күтәреүселәр Триполинан 85 саҡрым алыҫлыҡта Бир-Әл-Ганем тораҡ пунктын штурм менән ала[http://wikimapia.org/#lat=32.3142659&lon=12.5693893&z=13&l=1&m=b&show=/17510617/ru/Бир-Ганем Бир-аль-Ганем]. Быға тиклем улар ике ай буйына ошо тораҡ пунктты алырға тырышҡан, һуңынан яҡын-тирәләге тауҙарҙа нығынған. Баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бир-Әл-Ганем яулап алырға уларға НАТО һауа көстәре<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-6-2011-1428 Libya rebels launch push towards Zawiyah] //Al Jazeera’s Libya Live Blog, 6 August 2011</ref>, шулай уҡ күбеһе Чад ялсыларынан торған, Каддафи ғәскәрҙәренең түбән хәрби рухы булышлыҡ иткән<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_zolwV-Ki_c &#91;6-8-2011&#93; Mercenaries Gaddafi chadians captured in Bir Al-Ghanem]</ref>. Икенсе көндө Ливия премьер-министры армияға Бир-Әл-Ганемды үҙ контроленә ҡайтарыуы, әммә, Әл-Жәзирә хәбәрселәре әйтеүенсә, һәм 7 августан һуң Бир-Әл-Ғанем баш күтәреүселәр ҡулында ҡалыуы хаҡында белдерә<ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/08/20118819142699446.html Libyan rebels reshuffle leadership] //Al Jazeera, 8 August 2011</ref>. 11 августа, Бир-Әл-Ганемды алғандан һуң һөжүмде үҫтереп, революционерҙар Наср ҡасабаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4234422&lon=12.6438904&z=14&l=1&m=b&show=/18642108/ru/Наср Наср] ала һәм, революционерҙарҙың үҙҙәре әйтеүенсә, Эз-Зәүиәгә 25 километрға яҡынлаша<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I Western Libya rebels strike north towards coast] //[[Reuters]], 7 September 2011</ref>. === Әз-Зәүиә өсөн икенсе алыш === 19 августа Эз-Зәүиә үҙәгендә һуғыш дауам итә. Әммә ҡараңғы төшөү менән революционерҙар ҡаланың күп ҡатлы ҡунаҡханаһынан һәм үҙәк майҙанынан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сығара. Авиация Триполи яғынан Эз-Зәүиәгә хәрәкәт итеүсе Каддафи отрядтары колонналарына һөжүм итә уғылыуын дауам итә<ref>* Karin Laub [https://news.yahoo.com/libya-rebels-close-gadhafi-seizing-key-town-223859840.html «Libya Rebels Close in on Gadhafi, Seizing Key Town»]// [[Associated Press]] (via [[Yahoo! News]]), 19 August 2011 * Alex Crawford. [https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368 «Libya: Rebels Take Martyr Square in Zawiyah»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824231127/https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368|date=2011-08-24}}// [[Sky News]], 19 August 2011 * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011819145519307139.html «Libyan rebels capture city near Tripoli»]. [[Al Jazeera]], 19 August 2011</ref>. 20 августа революционерҙар Эз-Зәүиәнән<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]</ref>, 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Триполиға һөжүм итә башланы<ref>[https://www.reuters.com/article/video/idUSTRE77A2Y920110821?videoId=218515424 Libya rebels take Zawiyah] // [[Reuters]], 20 August 2011</ref>. === Триполи өсөн алыш (20—28 августа) === <!-- [[Файл:Battle of Tripoli.svg|thumb|350px|Боевые действия в Триполи]] В условиях сложившейся на фронтах в Ливии патовой ситуации, французское правительство, в нарушение резолюции Совбеза ООН, провело секретную операцию по снабжению оружием ливийских революционеров, действующих в регионе Западные Горы к юго-западу от Триполи. «Контейнеры с автоматами, пулеметами, гранатометами и противотанковыми ракетными комплексами Milan поначалу сбрасывались на парашютах над позициями повстанцев с транспортных самолётов. После того, как оппозиционеры добились значительных успехов, очистив от сторонников Каддафи почти весь регион, в двух местах были оборудованы небольшие аэродромы, куда стали приземляться самолёты из арабских стран, на борту которых было все то же оружие.»<ref name="Nato_rebels1"/><ref name="Nato_rebels2"/> Это способствовало перелому в ходе войны. В первой декаде августа революционеры подготовили и провели неожиданную и мощную атаку на Триполи, поддерживаемую с воздуха авиацией стран НАТО (в первую очередь США, Великобритании и Франции). По неподтверждённым данным, в наступлении могли участвовать спецподразделения Катара и Объединённых Арабских Эмиратов. Более категорично высказываются сторонники и члены семьи Каддафи, в частности, Мухаммед Каддафи заявил: «Здесь ливийских повстанцев и в помине нет»<ref name="interfax_flag">[http://interfax.ru/print.asp?sec=1446&id=204778 Флаг повстанцев над резиденцией Каддафи]//[[Интерфакс]],23.08.2011 г</ref>. [[20 августа]] началось наступление отрядов революционеров на Джанзур, находящийся между Эз-Завией и столицей. Как в дальнейшем сообщил телеканал France 24, они при интенсивной поддержке НАТО смогли преодолеть расстояние от Эз-Завии до Триполи за 12 часов<ref>Matthieu Mabin [http://www.france24.com/en/20110901-reporters-libya-tripoli-brigade-taking-capital-rebels-green-square-martyrs-fighters-rebellion-gaddafi The Tripoli Brigade] //[[France 24]],01 September 2011</ref>. Одновременно представитель Военного совета Мисраты Саид Али Гливан заявил, что силы 32-й бригады Хамис — самого боеспособного соединения войск Каддафи — были ценой высоких потерь революционеров (более 30 погибших) выбиты со Злитена. Также было заявлено о подготовке наступления на Зувару<ref>Chris Stephen, Luke Harding and Peter Beaumont [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/19/tripoli-facing-advance-libya-rebels/print Tripoli facing three-sided advance by Libyan rebels] //[[The Guardian]],19 August 2011 [https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016064213/https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 |date=2021-10-16 }}</ref>. Мировую известность получил эпизод с выступлением в прямом эфире канала Libiyah TV известной и популярной в Ливии журналистки и телеведущей [[Гала аль-Мисрати]] во время осады Триполи со своим обращением к повстанцам. Размахивая пистолетом в руках, ведущая пообещала лично сражаться до последней капли крови за ливийского лидера и убить любого, кто попытается ворваться в здание телевизионного центра Триполи, или умереть самой<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/271161/ Известная в Ливии журналистка и телеведущая Галя аль-Мисрати погибла в тюремной камере. Ей не простили принципиальность, неприязнь к повстанцам и любовь к Каддафи.]</ref>. [[21 августа]] силы [[Национально-освободительная армия Ливии|НОА]] из Мисураты высадились в порту Триполи. Представитель Переходного Национального Совета Ливии Абдель Хафиз Гога заявил, что «Наступило время 'Ч' и повстанцы подняли восстание в Триполи». В частности, революционеры подняли восстание в восточном пригороде Триполи — Таджуре. Произошли непродолжительные бои в Джанзуре. [[22 августа]] стали поступать сообщения, что революционеры, не встречая особого сопротивления, вошли в Триполи, а отдельные военные подразделения, в том числе и личная гвардия Каддафи, сложили оружие<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FWX1LicbfO0 Tripoli witness speaks to Al Jazeera]</ref>. Из Эз-Завии, а также из Триполи ряд телеканалов показали видеокадры ликования людей на улицах городов<ref> * [https://www.youtube.com/watch?v=zOQuQsSmxDs Sky News interpreter From Tripoli right now سكاي نيوز ]//[[Youtube]] * [https://www.youtube.com/watch?v=t1WsgTLVnSY Libyan Rebel Fighters Enter Tripoli *NEW*]//[[Youtube]] * [https://www.youtube.com/watch?v=MJg-ICWEX3U tripoli_22-08 .mp4 ]//[[Youtube]]</ref>, которые некоторые российские обозреватели и блогеры посчитали «фальшивкой»<ref name="blogery">[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml Блогеры: Видео из Триполи — фальшивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118111500/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml |date=2011-11-18 }}//[[РБК]], 23.08.2011 г.</ref>. Тем не менее, информация о боях в районе Баб-эль-Азизии и Сук-Альджума, продолжала поступать. «Информационной бомбой» 22 августа стали сообщения о якобы пленении двух сыновей Муаммара Каддафи — Саифа аль-Ислама Каддафи и Мухаммеда Каддафи<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/44218013/ns/world_news-mideast_n_africa/#.TlF_fV0RS9I Libyan rebels enter Tripoli, arrest Gadhafi’s son] //[[NBC]], 22 August 2011</ref>, что впоследствии было опровергнуто<ref>[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml М. Каддафи позвонил К. Илюмжинову и пообещал бороться до конца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906160902/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml |date=2014-09-06 }} //[[РБК]], 23.08. 2011 г.</ref>. Телеканал [[CNN]] сообщил, что революционеры в ночь на 22 августа сумели также взять под свой контроль Зелёную площадь в центре Триполи<ref> * [http://www.wfmz.com/news/Gadhafi-regime-appears-on-verge-of-collapse/-/121458/420156/-/view/print/-/avgxt2z/-/index.html Rebel officials: Two of Gadhafi’s sons arrested in Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //{{iw|WFMZ-TV}}, 22 August 2011 * [https://www.youtube.com/watch?v=SWf-lm9tnNY Libyan Freedom Fighters Take Control Of Green Square Tripoli 22/08/2011 طرابلس]//[[Youtube]]</ref>, которую они хотят переименовать в Площадь Мучеников. Поступила первая, ещё неподтверждённая информация о боях в районе правительственного комплекса [http://wikimapia.org/#lat=32.8723607&lon=13.1773496&z=16&l=1&m=b&v=1&show=/13341174/Azizia-Palace Баб-эль-Азизия]<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611549 Libya conflict: Fighting rages near Gaddafi compound]</ref>. В этот же день пришли сообщения о взятии повстанцами телецентра и штаб-квартиры Государственного телевидения Ливии в Триполи, после чего оно прекратил свое вещание<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/1068425-newswire/ Государственное телевидение Ливии перестало выходить в эфир] //[[Euronews]], 22.08.2011 г.</ref>. По состоянию на 22 августа под контролем повстанцев находилось, по разным данным, от 75 до 90 процентов Триполи<ref>[https://vz.ru/news/2011/8/22/516427.html Повстанцы в Триполи захватили телецентр] //[[Взгляд.ру|Взгляд]], 22.08.2011</ref>. Репортёры Аль-Джазиры сообщили об артиллерийской стрельбе вблизи Баб-эль-Азизии. Иностранные репортёры, находящиеся в гостинице Риксос в Триполи, сообщили, что вблизи гостиницы слышны выстрелы и, судя по всему, идут бои<ref name="MatthewPrice">Matthew Price [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611043 Inside Tripoli’s Rixos hotel as rebels close in] // [[BBC|BBC News Africa]], 22 August 2011 [http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313212423/http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in |date=2016-03-13 }}</ref>. При этом они сообщают, что семьи высокопоставленных чиновников правительства Каддафи покинули гостиницу Риксос<ref name="MatthewPrice" />. В интернете появилось видео, показывающее, что Зинтанский батальон революционеров контролируют аэропорт Триполи<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1IwgBiAmUG0 1918996174183 40238]//[[Youtube]]</ref>. Также сообщается о боях за [http://wikimapia.org/#lat=32.8999119&lon=13.2854748&z=14&l=1&m=b&show=/872913/ru/Аэропорт-Митига авиабазу Митига]<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-22-2011-1144 Nasser report] //Al Jazeera, 22 August 2011</ref> и район Аль-Мансур. Аль-Джазира сообщила, что, возможно, началось восстание и в [http://wikimapia.org/#lat=32.6454459&lon=14.2611122&z=13&l=1&m=b&show=/2274149/ru/Эль-Хомс Эль-Хомсе], находящемся между Злитеном и Триполи. В этот же день корреспондент Аль-Джазиры, направлявшийся с отрядами революционеров из Мисраты в сторону Триполи сообщил, что Эль-Хомс находится под контролем революционных сил, однако рядом со Злитеном были очаги сопротивления войск Каддафи<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/08/20118233515276905.html Eastern rebels press onwards to Tripoli]//Al Jazeera, 22 August 2011</ref>. 22 августа 2011 года телеканал SkyNews сообщил, что после входа революционеров в Триполи, цены на нефть на мировых рынках резко упали<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zYJOB3Vhdig LIBYA: Oil Prices Fall As Rebels Enter Tripoli 8/22/11]</ref>. Также, 22 августа поступила первая неподтверждённая информация, что город Зувара на побережье Средиземного моря, поднявший накануне восстание и присоединившийся к революционерам, подвергся сильному обстрелу с систем залпового огня с трёх направлений<ref>[https://twitter.com/#!/search/zuwarah Твиттер]</ref>{{уточнить}}. В дальнейшем информация о блокаде восставшей Зувары подтвердилась. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что силы НАТО перехватили крылатую ракету, выпущенную в Сирте. [[23 августа]] Саиф аль-Ислам Каддафи появился в гостинице Риксос и опроверг слухи о своём аресте<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/23/gaddafi-son-denies-capture/ Сын Каддафи обвиняет Запад в информационной войне]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]], 23.80.2011 г.</ref>. Взять под свой контроль Баб-эль-Азизию революционеры накануне не смогли, так как сообщается, что в этом районе высокая концентрация войск Каддафи. Накануне авиация НАТО осуществила мощнейшую бомбардировку Баб-эль-Азизии, поразив как минимум 40 целей. Обозреватели предполагают, что полковник Каддафи с высокой долей вероятности может находиться именно в правительственном комплексе Баб-эль-Азизия<ref>[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356406 Резиденция Каддафи остается неприступной] // [[Вести]],23.08.2011 г.</ref>. Обозреватели обращали внимание, что, благодаря подземным коммуникациям, которые, в частности, соединяют Баб-эль-Азизию и гостиницу Риксос, Каддафи и высокопоставленные чиновники Джамахирии, а также верные ему войска всё ещё могли передвигаться по Триполи<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=qdh4rrsNHFE Skynews: Mark Stone speaks out about his experience in Libya under hotel arrest]//[[Youtube]]</ref>. Телеканал Аль-Джазира сообщил, что революционеры находятся в 500 метрах от правительственной резиденции Баб-эль-Азизия<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Rebels are 500 metres only from Bab Al-Aziziyah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=2011-08-25 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>. Также приходят сообщения от журналистов и репортёров, находящихся в гостинице Риксос. По их словам, в гостинице, которую власти запретили им покидать, нет света<ref>Jeremy W. Peters [https://www.nytimes.com/2011/08/23/world/africa/23press.html?_r=3&pagewanted=print Journalists Kept in Hotel as Battle Rages Outside] // [[The New York Times]], 22 August 2011</ref>. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что революционеры преодолели первые ворота и вошли на территорию Баб-эль-Азизии. Перед этим авиация НАТО разрушила часть стены комплекса Баб-эль-Азизия<ref>Zeina Khodr [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1801 Libyan opposition forces have entered Muammar Gaddafi’s Bab al-Aziziya compound.]//Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>, благодаря чему их отряды смогли проникнуть внутрь<ref> * [https://news.sky.com/home/world-news/article/16055237 Libyan Rebels 'Enter Gaddafi’s House'] //[[Sky News]], 23 August 2011 * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/20118234144136279.html Fighting rages at Gaddafi compound] //Al Jazeera — Africa, 24 August 2011</ref>. Вечером 23 августа появились сообщения, что силы повстанцев после четырёх часов ожесточённых боёв сумели захватить Баб-эль-Азизию<ref> * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14630702 Rebels 'breach Gaddafi compound'] // [[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011 * Peter Graff [https://www.reuters.com/assets/print?aid=USTRE77A2Y920110823 Gaddafi to «fight to end» as rebels seize HQ] //[[Reuters]], 23 August 2011 * [https://www.youtube.com/watch?v=xInR9Kduy-c «What goes up must come down»]//[[Youtube]]</ref>. О противоречивости и нестабильности ситуации в Ливии по состоянию на 23 августа сообщили корреспонденты Первого канала, что оставшиеся войска Каддафи не потеряли контроль над частью территории Ливии. В частности, корреспонденты не смогли пересечь границу с Ливией через пограничный пункт [http://wikimapia.org/#lat=33.1479&lon=11.5692902&z=15&l=1&m=b&show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир], который оставался на тот момент в руках отрядов Каддафи, и граница по-сути, была закрыта<ref>Максим Киселев, Григорий Емельянов [http://www.1tv.ru/news/world/183337 Картина боевых действий в столице Ливии меняется до противоположности] // [[Первый канал]], 23.08.2011 г.</ref>. Известно также, что такие важные города, как Бени-Валид, Сирт, а также города на юге Ливии — Себха, Гадамес, Хун и Гат — оставались в руках верных Каддафи войск. Однако город [http://wikimapia.org/#lat=32.9429964&lon=12.0768929&z=13&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара], находящийся в 60 км к востоку от границы с Тунисом, согласно сообщениям Аль-Арабии, контролируется революционерами. Телеканал сообщает, что накануне города [http://wikimapia.org/#lat=32.9270763&lon=12.0859909&z=14&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара] и [http://wikimapia.org/#lat=32.7565304&lon=12.3936081&z=13&l=1&m=b&show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Аджейлат] подверглись артобстрелу войск Каддафи<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 Forces loyal to Muammar Gaddafi were shelling Zuara, a Libyan port town about 60km (40 miles) from the Tunisian borde] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707015538/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 |date=2012-07-07 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>. 23 августа 2011 года посол Ливии в Объединённых Арабских Эмиратах [[Ареф Али Найед]] сообщил, что нефтепромышленный комплекс Эз-Завии пострадал незначительно, повреждения устранимы и переработка нефти возобновится в ближайшее время<ref>[https://news.yahoo.com/libya-rebel-aide-zawiya-refinery-not-badly-damaged-193024579.html Libya rebel aide: Zawiya refinery not badly damaged]</ref>. В этот же день представитель революционеров Ахмед Бани сообщил телеканалу [http://www.alaan.tv/ Эль-Аан], что «Нефтеперерабатывающие предприятия Бреги и Рас-Лануфа освобождены» и находятся под контролем революционеров<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wNUofRq91UY العقيد احمد باني — المتحدث الرسمي باسم المجلس العسكري]</ref>. [[24 августа]] большая наземная часть Триполи, включая правительственный комплекс Баб-эль-Азизия была под контролем революционеров, однако, как сообщают Аль-Джазира и Reuters, в городе, особенно в темное время суток, ещё слышны выстрелы, в том числе артиллерийский огонь и выстрелы снайперов<ref>Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1058 Libyans celebrate their gains, despite remaining pockets of resistance in the capital and elsewhere.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Представитель правительства Каддафи Мусса Ибрагим сообщил, что сопротивление революционерам продлится месяцы и даже годы. «Мы превратим Ливию в вулкан с лавой под ногами у захватчиков и агентов-предателей» — заявил он по телефону. Сам Муамар Каддафи по телефону сообщил радиостанции Аль-Аруба, что находится в Ливии, но косвенно признал, что покинул Триполи. По его словам, «уход из Триполи и резиденции был тактическим манёвром», а находиться в части города, по которой авиация НАТО нанесла уже более 60 ракетных ударов, было бы бессмысленно<ref>[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356593 В Триполи ищут бункер Муаммара Каддафи]//[[Вести]],24.08.2011 г.</ref>. По словам представителя повстанцев Омара Аль-Гирани, по жилым районам города было выпущено 7 ракет Град, а в районе аэропорта временами слышен миномётный огонь. Также информационное агентство Reuters сообщает о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&lon=14.4279671&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхе]<ref name=autogenerated6>Missy Ryan and Ulf Laessing [https://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 Gaddafi flees Tripoli HQ ransacked by rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924154825/http://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 |date=2015-09-24 }} //[[Reuters]],24 August 2011</ref>. Позже Аль-Джазира сообщила со ссылкой на представителя революционеров, что бои идут южнее Триполи, где, по некоторым данным, может укрываться сам полковник Каддафи<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1418 Fighting is under way in an area just south of Tripoli where Muammar Gaddafi may be hiding.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Сама же Баб-эль-Азизия, а также Аль-Мансура и гостиница Риксос, по словам корреспондентов Аль-Джазиры, находится под ракетным обстрелом со стороны района Абу-Салим<ref> * Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1440 Just left the Bab al-Aziziya. Sniper fire first, then rockets landed behind, in front and then 20 meters from me as I lay on the ground.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011 * [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1512 Forces loyal to Muammar Gaddafi are bombarding areas of central Tripoli including the Gaddafi compound seized by rebels a day before ]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Ближе к вечеру появилось сообщение репортёров Аль-Джазиры, что все иностранные журналисты, находившиеся ранее в гостинице Риксос, были эвакуированы «четырьмя или пятью машинами»<ref>Evan Hill, [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1913 All foreign journalists were evacuated from the Rixos Hotel.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Сами революционеры, по словам репортёров Аль-Джазиры, используют захваченную накануне резиденцию Каддафи — Баб-эль-Азизию в качестве своего военного штаба<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=v-L9prv-CzM Rebels make steady gains in Tripoli]//[[Youtube]]</ref>. Приходят сообщения об ожесточённых боях в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8512545&lon=13.1907606&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим] в Триполи. Известно также, что лоялисты продолжают удерживать [http://wikimapia.org/#lat=32.8499566&lon=13.2049227&z=15&l=1&m=b&show=/1793242/ru/Абу-Салимский-зоопарк территорию зоопарка], а их снайперы находятся в парке [http://wikimapia.org/#lat=32.8658906&lon=13.1963396&z=16&l=1&m=s&v=9&show=/16567502/ru/парк-Альнассер Альнассер]. Оплотом войск Каддафи в центре Триполи считается [http://wikimapia.org/#lat=32.8623399&lon=13.1978095&z=17&l=1&m=s&v=9&show=/5793739/ru/Пансион пансион], в котором Саиф-аль-Ислам принимал гостей. В целом, по данным революционеров, которых цитирует Аль-Джазира, в боях за Триполи на 24 августа они потеряли свыше 400 человек убитыми и 2000 раненными<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011824131527528610.html Price on Gaddafi’s head as fighting goes on ]//Al Jazeera, 25 August 2011</ref>. Ночью появились сообщения, что в Триполи были похищены четыре итальянских журналиста, ехавших по Триполи, а перевозивший их водитель был убит<ref>Martin Evans [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721601/Libya-Gaddafis-forces-rally-after-call-to-rid-Tripoli-of-traitors.html Gadhafi’s forces rally after call to rid Tripoli of 'traitors'] //[[The Daily Telegraph]] [http://www.vancouversun.com/cars/Gadhafi+forces+rally+after+call+Tripoli+traitors/5301979/story.html копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 24 августа 2011 года представитель Переходного Национального Совета Ливии Ахмед Джехани, отвечающий за восстановление инфраструктуры в Ливии, заявил, что Переходный Национальный Совет обещает соблюдать все ранее подписанные правительством Каддафи нефтяные контракты. «Вопрос об аннулировании каких-либо контрактов не стоит» — сообщил Ахмед Джихани<ref>[http://arabnews.com/economy/article493279.ece Libyan rebels to honor all oil contracts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041221/http://arabnews.com/economy/article493279.ece |date=2011-08-26 }}</ref>. [[25 августа]] немного прояснилась ситуация с городом [http://wikimapia.org/#lat=32.9307504&lon=12.0787811&z=13&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара], с которого до этого приходила противоречивая информация. По словам представителя войск революционеров полковника Абду Салема, их силы удерживают город, который находится в осаде войск Каддафи и просят подкрепления у Зинтанского командования, однако те не могут их выделить, «так как все силы брошены на Триполи». По словам Абду Салема, революционеры заняли и контролируют центр Зувары, а участок побережья к западу от Зувары и до тунисской границы остаётся под контролем войск Каддафи<ref>[http://www.theprovince.com/news/Zuwarah+comes+under+fire/5304819/story.html Zuwarah comes under fire]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[The Province]]/[[Reuters]], 25 August 2011</ref>. Чуть позже, по некоторым данным, бой за Зувару закончился и силы революционеров сняли блокаду города<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=saOefK7v8aU Battle for liberating the city Zuwarah | Euronews 25-8-2011 | مركة تحرير زوارة]//[[Youtube]]</ref>. В Триполи подтвердилась информация о том, что иностранные журналисты освобождены из гостиницы Риксос<ref>Kareem Fahim and Rick Gladstone [https://www.nytimes.com/2011/08/25/world/africa/25libya.html?scp=1&sq=Libyan%20rebels%20put%20bounty%20on%20Gadhafi&st=cse Libyan rebels put bounty on Gadhafi] //[[The New York Times]], [http://www.post-gazette.com/pg/11237/1169791-82-0.stm?cmpid=nationworld.xml копия]</ref>, а в саму гостиницу вошли войска революционеров; а также о похищении четырёх итальянских и ранении двух французских журналистов. Активные боевые действия, как сообщается, проходят по периметру захваченной накануне силами революционеров [http://wikimapia.org/#lat=32.871766&lon=13.1744957&z=16&l=1&m=b&show=/13341174/ru/Баб-эль-Азизия Баб-эль-Азизии], а также в соседнем районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8461349&lon=13.1812763&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]. В район [http://wikimapia.org/#lat=32.8843444&lon=13.2558632&z=14&l=1&m=b&show=/16732680/ru/Сук-Аль-Джумаа Сук-Альджумаа], находящийся на северо-востоке Триполи, согласно поступающей информации, прибыли подкрепления революционеров из Мисраты<ref>[http://www.brecorder.com/top-news/109-world-top-news/25372-libyan-rebels-gear-for-kadhafi-knockout-punch.html Libyan rebels gear for Kadhafi knockout punch] //{{iw|Business Recorder}}</ref>, которые считаются наиболее эффективными в условиях уличных боёв. Телеканал Аль-Джазира сообщает о том, что войска революционеров начали прочёсывать подземные тоннели Триполи в поисках полковника Каддафи, а также лояльных ему войск, которые могли укрыться в подземных коммуникациях<ref> * [https://www.youtube.com/watch?v=vo1Pl-lkRWA AJE: Libyan Freedom Fighters explore Gaddafis bunker]//[[Youtube]] * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14670829 Libya: Inside Gaddafi’s underground fortress] // [[BBC|BBC News Africa]], 25 August 2011</ref>. По некоторым данным, под Триполи не менее десятка бункеров с подземной инфраструктурой, не связанных между собой<ref>Максим Киселёв [http://www.1tv.ru/news/world/183500 Муамар Каддафи выступил с новым обращением к ливийцам] // [[Первый канал]], 25.08.2011 г.</ref>. Также продолжались бои в районе Абу-Салим<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-25-2011-2027 Libyan rebels stormed Tripoli’s Abu Salim district, one of the main holdouts of forces loyal to Muammar Gaddafi in the capital, on Thursday after a NATO airstrike on a building in the area, a Reuters correspondent said.]//Al Jazeera Blogs, 25 August 2011</ref>. [[Файл:Libya rebel checkpoint by VOA.jpg|thumb|350px|Контрольно-пропускной пункт повстанцев в Триполи]] [[26 августа]] продолжилось наступление сил революционеров на юге Триполи, в районах [http://wikimapia.org/#lat=32.8466036&lon=13.1784868&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ZaWlmd4KXgo Fierce battles rock Tripoli neighbourhood of Abu Salim]//[[Youtube]]</ref><ref>[http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml Libyan rebels storm Abu Salim district in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108010024/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml |date=2014-01-08 }}//[[Центральное телевидение Китая|China Central Television]], 26 August 2011</ref> и [http://wikimapia.org/#lat=32.8499206&lon=13.2096863&z=15&l=1&m=b&show=/12660299/ru/Хатба-Шаркия Хатба Шаркия], которые остаются главными очагами сопротивления сил Каддафи в столице<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/183517 Ожесточенные бои в Ливии развернулись за родной город Муамара Каддафи Сирт]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.</ref>. По некоторым данным, большая часть Абу-Салима уже взята под контроль сил революционеров<ref>[https://www.reuters.com/video/2011/08/26/libyan-rebels-storm-abu-salim?videoId=218719766&videoChannel=117760 Libyan rebels storm Abu Salim (1:08)] //[[Reuters]], 26 August 2011</ref>. Атаке войск Каддафи подвергся [http://wikimapia.org/#lat=32.8987228&lon=13.2919121&z=15&l=1&m=b&show=/872913/ru/Аэропорт-Митига аэропорт Триполи], в котором, как сообщают источники революционеров, ракетным огнём были уничтожены как минимум 4 самолёта<ref>Vivian Salama and Emre Peker [https://www.bloomberg.com/news/2011-08-26/libyan-rebels-seek-aid-as-qaddafi-calls-on-muslim-clerics-to-incite-jihad.html Libyan Rebels Seek Aid as Qaddafi Invokes Jihad] //[[Bloomberg]],26 August 2011</ref>. Репортёры, освобождённые накануне из гостиницы Риксос, переместились сейчас в гостиницу «Коринфия»<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/183536 В Триполи оппозиции пока так и не удалось взять под контроль всю территорию города]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.</ref>. Ночью в столицу из Бенгази перебрался Переходный Национальный Совет. В ответ на возросшие беспорядки и грабежи, представитель переходного правительства Мустафа Абдель Джалиль просит жителей Триполи прекратить мародёрство. «Вы — это те, кто претворит в жизнь все наши мечты, мы в этом уверены, прошу вас, уважайте город вокруг вас. Это ваше имущество, берегите его», — обращается официальный представитель оппозиции Мустафа Абдель Джалиль к жителям столицы<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550474&cid=9 Переходный национальный совет начал работу в Триполи]//[[Вести]],26.08.2011 г.</ref>. В самом городе, как передают корреспонденты Аль-Джазиры, из Абу-Салимской тюрьмы были освобождены 107 политзаключённых<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sVgMBI8Ko_I Libyan political prisoners set free]//[[Youtube]]</ref>. Вечером информагентства сообщили, что революционеры продвинулись в район [http://wikimapia.org/#lat=32.7509001&lon=13.1425667&z=14&l=1&m=b&show=/18628309/ru/Ямук Ямук] южнее Триполи по дороге на [http://wikimapia.org/#lat=32.6690756&lon=13.1524372&z=15&l=1&m=b&show=/78154/ru/Международный-Аэропорт-Триполи-Бенгашир аэропорт Бенгашир], где находится [http://wikimapia.org/#lat=32.7331947&lon=13.1489825&z=17&l=1&m=b&show=/19119193/ru/Военная-база-Ямук военный лагерь Ярмук] 32-го батальона спецназначения Хамиса. Евроньюс сообщает, что, несмотря на ожесточённое сопротивление войск Хамиса, революционерам удалось прорваться на территорию склада, где было обнаружено большое количество оружия и боеприпасов<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]],26.08.2011 г.</ref>. Параллельно приходили сообщения с западного фронта близ Тунисской границы, где, по некоторым данным, войскам революционеров удалось захватить военную базу [[Марзак-аль-Шамс]] в городе Зувара<ref>[https://allafrica.com/stories/201108260810.html AU Leaders to Map Way for Libya] // {{iw|AllAfrica}}, 26 August 2011</ref>, а некоторые СМИ, ссылаясь на Аль-Джазиру, сообщили о боях войск Каддафи с силами армии ПНС в районе Рас-Адждира, возле самой ливийско-тунисской границы<ref>John Thorne [http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli Rebels focus on rebuilding Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828074247/http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli |date=2011-08-28 }} //The National, 26 August 2011</ref>. 26 августа 2011 года официальный представитель ПНС по финансам и нефти Али Тархуни сообщил, что в ближайшее время будут приниматься меры по восстановлению основной сферы ливийского экспорта — нефтедобычи. «Состояние нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей инфраструктуры гораздо лучше, чем мы ожидали, повреждения минимальны. Конечно, есть полностью разрушенные сооружения, но в целом ущерб составляет не более 10 процентов. За две недели мы планируем выйти на экспорт 500—600 тысяч баррелей в сутки», — заявил он<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550122 Ливия начинает восстанавливать экономику]</ref>. [[27 августа]] появились сообщения, что войскам революционеров удалось взять под свой контроль главный пограничный переход на границе Ливии с Тунисом — [http://wikimapia.org/#lat=33.1484749&lon=11.568861&z=14&l=1&m=b&show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nyHgLktDRFo Zuwara FF liberate Tunisian border | 25-8-2011 | تحرير الحدود مع تونس]//[[Youtube]]</ref>, что открывает путь для поставок гуманитарной помощи в Триполи, который сейчас испытывает нехватку продуктов питания и медикаментов<ref> * Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-0808 Rebels took control of the Ras Jdir border post on Libya’s frontier with Tunisia on Friday after clashes with soldiers loyal to Muammar Gaddafi]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011 * [http://www.1tv.ru/news/world/183596 Муамар Каддафи, возможно, находится в Алжире] //[[Первый канал]], 27.08.2011 г. * [http://www.vesti.ru/doc.html?id=551054 Ливийские повстанцы захватили КПП на границе с Тунисом]//[[Вести]], 27.08.2011 г.</ref>. В Триполи сопротивление революционерам с центральной части города переместилось на его южные окраины. Бои ведутся в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.6687143&lon=13.1395626&z=14&l=1&m=b&show=/78154/ru/Международный-Аэропор%D1%8%202-Триполи-Бенгашир Южного аэропорта]<ref>* [http://www.tribune-chronicle.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&nav=5030 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out] //{{iw|Tribune Chronicle}}, 27 August 2011 * [http://www.advertiser-tribune.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&nav=5017 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //Advertiser-Tribune, 27 August 2011</ref>, который, по некоторым данным, уже находится под контролем революционеров<ref>[http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=6773 Revolutionaries Take Control of Tripoli International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828232634/http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=6773 |date=2011-08-28 }} //The Tripoli Post, 27 August 2011</ref>. Аль-Джазира сообщает об установлении ими контроля и над южным пригородом Триполи Саллахаддин, находящемся между столицей и Международным аэропортом<ref>Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1508 Al Jazeera’s Evan Hill sent us a picture of children in the Salaheddin neighbourhood on the southern outskirts of Tripoli looking through a box looted from a nearby criminal investigations office. Rebels overran the district on Friday en route to a battle at the Khamis Brigade barracks. The box contained telephones. The children also looted sneakers.]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011</ref>, а также пригородом Триполи, известным как [http://wikimapia.org/#lat=32.6848252&lon=13.1762981&z=15&l=1&m=b&show=/12327876/ru/Каср-Ибн-Гашир Каср-ибн-Гашир]<ref>Hadeel Al-Shalchi, Paul Schemm [http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-rebels-claim-victory-south-of-Tripoli-2140557.php «Tripoli Faces Severe Shortages of Food, Fuel»]. [[Associated Press]] (via ''[[Seattle Post-Intelligencer]]''), 27 August 2011.</ref>. Район Абу Салим, в котором накануне шли ожесточённые бои, как передаёт телеканал EuroNews, сейчас контролируется войсками революционеров<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ Ливия: 19-летнюю девушку заставляли убивать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203035755/http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ |date=2011-12-03 }} //[[Euronews]], 27.08.2011 г.</ref>. Сообщается, что центр Триполи постепенно возвращается к мирной жизни, однако испытывается острый дефицит продовольствия и медикаментов<ref>Evan Hill [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011826153127184768.html People of Tripoli pick up the pieces]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011</ref>. [[28 августа]] корреспонденты Аль-Джазиры сообщили, что на западе Ливии пограничный с Тунисом пункт Рас-Адждир и прилегающие к нему районы Ливии, в основном под контролем сил революционеров, а очаги сопротивления войск Каддафи остаются только возле города [http://wikimapia.org/#lat=32.7568192&lon=12.3692322&z=14&l=1&m=b&show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Эль-Аджейлат]<ref>Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-1724 Just back from the main Tunisian border crossing now in rebel hands. Small pocket of Gaddafi fighters left in that region near Al Ajaylat]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011</ref>. По некоторым данным, в Тунис после открытия КПП Рас-Адждир хлынул поток беженцев из Ливии, а Триполи находится под контролем сил Переходного Национального Совета. В столице, по словам очевидцев, уже стреляют значительно реже, одновременно цены на продукты резко подскочили<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=552204&cid=9 Ливийцы бегут в Тунис] // [[Вести]], 28.08.2011 г.</ref>, испытывается острая нехватка воды<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011828132830309850.html Libya fighters surge towards Gaddafi hometown]//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011</ref>. После взятия революционными силами Триполи бои в западной части страны перекинулись на восточную часть Триполитании, где Бени-Валид до сих пор оставался под контролем отрядов Каддафи, а с [http://wikimapia.org/#lat=32.5866698&lon=14.0384674&z=14&l=1&m=b&show=/5834583/ru/Мсаллата Мсаллаты] и [http://wikimapia.org/#lat=32.4385106&lon=13.6478519&z=14&l=1&m=b&show=/988014/ru/Тархуна Тархуны] приходила противоречивая информация: по некоторым данным, Тархуна уже перешла под контроль сил революционеров, наступавших со стороны Мисраты<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6EnKusO9o88 كتيبة الأوفياء لثوار ترهونة المنضمين من مختلف المدن يحررون مدينتهم وسط فرحة الأهالي أغسطس2011]//[[Youtube]]</ref>. Отдельные видео косвенно говорят о том, что силы оппозиции смогли овладеть и последним оплотом войск Каддафи в горах Нафуса — [http://wikimapia.org/#lat=32.0483884&lon=12.8885078&z=13&l=1&m=b&show=/14697761/ru/Эль-Ассабаа Ассабаа], который находится между Гарьяном и Яфраном, и куда отступили отряды Каддафи после потери Гарьяна<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=b5vJMxpnPbs ثوار مدينة الاصابعة]//[[Youtube]]</ref>. Тем не менее, продолжают поступать многочисленные сообщения, в том числе и спекулятивные, о периодических атаках отрядов Каддафи на южные районы Триполи. Так, российская газета «Аргументы.ру», сообщила о якобы взятии силами [[Бригада Хамиса|32-й бригады спецназначения Хамис]] в ночь на 4 сентября южных районов Триполи и нескольких диверсионных операциях в столице Ливии (якобы была взорвана гостиница «Аль Фатех», в которой жили представители революционеров из Мисураты; а в районе города Завия якобы было атаковано и понесло серьёзные потери подразделение английского спецназа SAS)<ref>Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=2011-11-22 }} // [[Аргументы недели]], 04.09. 2011 г.</ref>. Но никакого подтверждения эта информация не получила, а по состоянию на 7 сентября батальоны «бригады Хамиса» были значительно (на 150—180 километров) оттеснены от Триполи в юго-восточном направлении. [[11 сентября]] Председатель Переходного Национального Совета Ливии Мустафа Абдель Джалиль впервые после начала вооружённого конфликта в Ливии прибыл в Триполи<ref>{{Cite web |url=http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |title=Лидер Переходного национального совета Ливии Джалиль прибыл в Триполи |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |date=2019-02-03 }}</ref>, а несколькими днями ранее — [[9 сентября]] — в столице была полностью возобновлена подача питьевой воды населению<ref>[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n259063 Almost 90 % of Tripoli now has water: NTC]</ref><ref>{{Cite web |url=http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |title=В Триполи восстановлено водоснабжение |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |date=2016-03-04 }}</ref>. За время боёв за Триполи войска ПНС потеряли убитыми как минимум 1700 человек. О потерях войск Каддафи данных нет, однако известно, что всего 32-я бригада спецназначения «Хамис» с начала конфликта потеряла не менее 9 тыс. человек убитыми<ref>[http://www.miamiherald.com/2011/09/08/2395937/libyan-estimate-at-least-30000.html Libyan estimate: At least 30,000 died in the war]</ref>. По данным британской газеты [[Daily Telegraph]] ключевую роль во взятии Триполи сыграли не ливийские повстанцы, а британская SAS, бойцы которой были одеты как обычные сторонники ПНС и имели такое же оружие<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html Libya: SAS leads hunt for Gaddafi]</ref>. Результатом взятия войсками ПНС Триполи стала потеря войсками Каддафи и правительством Джамахирии контроля над ситуацией в Триполитании (в дальнейшем ряд членов правительства Джамахирии были задержаны, часть бывших чиновников бежала), фактическое признание мировым сообществом легитимности власти Переходного Национального Совета, закреплённой признанием новой власти Ливии Советом Безопасности ООН 17 сентября 2011 года<ref>[https://poslezavtra.com.ua/oon-priznala-perexodnoj-sovet-livii-i-oslabila-sankcii-protiv-etoj-strany/ ООН признала Переходной совет Ливии и ослабила санкции против этой страны]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> предоставлением представителю новой власти Ливии (Переходного Национального Совета) места члена в Совете Безопасности ООН. Формально это значит, что Организация Объединённых Наций больше не признаёт правительство Муаммара Каддафи<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/09/17/891071.html МИД РФ приветствует создание Миссии ООН по поддержке в Ливии]</ref>. --> === Триполи ҡолағандан һуң хәл (сентябрь 2011) === <!-- После падения Триполи войска Муаммара Каддафи отступили из города в юго-восточном направлении. Несмотря на значительные потери и утрату контроля над столицей, сторонники Каддафи сохранили контроль над частью территории Ливии, включая города Бени-Валид, Сирт и Себху. Западнее Триполи одним из очагов сопротивления лоялистов остался район вокруг города [http://wikimapia.org/#lat=32.8304138&lon=12.0899391&z=13&l=1&m=b&show=/2501955/ru/Аль-Джамиль Джамиль]. Несмотря на то, что сам город перешёл под контроль революционеров ещё 27 августа<ref>[http://bighaber.com/haber/libya-rebels-take-prime-ministers-hometown-1094254.html Libya rebels take prime minister’s hometown]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, на всем протяжении трассы к тунисской границе сохранялись очаги сопротивления<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/184289 В Триполи найдены документы о том, что западные спецслужбы сотрудничали с Каддафи]</ref>. В отличие от Триполи, где, как показал ход событий, наступавшим силам оппозиционеров жители Триполи отнеслись достаточно лояльно, [http://wikimapia.org/#lat=31.1947417&lon=16.5732193&z=13&l=1&m=b&show=/8840546/ru/Сирт Сирт], родной город Каддафи, всегда считался его оплотом, в который в своё время он вкладывал огромные финансовые средства. Косвенно о презрении по отношению к вооружённой борьбе против правительства Каддафи свидетельствовали события 28 марта, когда вступившим накануне в Бин-Джавад и Эн-Нофаллию повстанцам и начавшим отступление после огня подошедших правительственных сил, местное население также оказывало сопротивление. После битвы за Триполи, где повстанцы за неделю сумели взять под свой контроль столицу, одновременно очистив от войск Каддафи путь к границе с Тунисом, бои переместились к юго-востоку от столицы, а именно — к городам Бени-Валид и Сирт. После 27 августа стало понятно, что Сирт остаётся одним из немногих городов, которые ещё способны оказать сопротивление наступающим отрядами ПНС. С другой стороны, отрядам ПНС, завладевшим к концу августа всем побережьем Триполитании и Киренаики, контроль над Сиртом нужен был для объединения и восстановления сухопутного сообщения в Ливии, так как Сирт и прилегающие к нему районы разделяют эти две крупнейшие исторически сложившиеся области государства. К тому же, именно Сирт назывался тем местом, где, по мнению некоторых обозревателей, ещё мог скрываться Каддафи, либо его приближенные или родственники, о чём косвенно могло свидетельствовать то яростное сопротивление, с которым столкнулись наступавшие с запада и с востока войска ПНС<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]]</ref>. К тому же контроль над городом, являющимся родным для М. Каддафи, носит символическое значение, а потому установление контроля над ним для ПНС является принципиальным. Известно также, что в западной части Сирта проживает значительное количество переселенцев из Мисраты, а в восточной — переселенцев из Бенгази и восточной Ливии<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=irRTISnrCLA Anti-Gaddafi Forces Advance Into Sirte]</ref>. Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&lon=14.0542603&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валид] — считается оплотом племени Варфалла, крупнейшего племени Ливии. В начале сентября 2011 года на одно из первых мест выходит общинно-племенной фактор в ведении боевых действий между сторонами в центральной части Ливии. Поэтому, начиная с сентября 2011 года, наступающим в центральном регионе, особенно чувствительном к племенной динамике, силам недавно сформированной революционерами Национально-освободительной армии и представителям Переходного Национального Совета, приходится чередовать наступательные операции с переговорами не только с представителями войск Каддафи, но и с племенными вождями. Территория, где находится город Бени-Валид, имеет очень сложный рельеф, пересечена множеством глубоких балок, что делает взятие города крайне сложным, а также даёт явное преимущество обороняющейся стороне<ref name=autogenerated2>[https://archive.is/20130105155607/au.news.yahoo.com/world/a/-/world/10232321/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]</ref>.--> === Тархуна өсөн алыш === <!-- [[28 августа]] между Тархуной и Бени-Валидом произошёл бой между отступающими от Триполи силами верных Каддафи и отрядами бывших повстанцев, в результате чего, по неподтверждённым на тот момент данным, погиб Хамис Каддафи — командующий 32-й бригады спецназначения и, по мнению некоторых обозревателей, самый кровавый сын полковника Каддафи<ref>[http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&urlID=459409092&action=cpt&partnerID=212106&fb=Y&url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/30/libya.war/index.html International community moves to avert humanitarian crisis in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051827/http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&urlID=459409092&action=cpt&partnerID=212106&fb=Y&url=http%3A%2F%2Fedition.cnn.com%2F2011%2FWORLD%2Fafrica%2F08%2F30%2Flibya.war%2Findex.html |date=2016-03-05 }}//[[CNN]], 31 August 2011</ref>. Информацию проверить не представлялось возможным, что дало отдельным СМИ повод для многочисленных спекуляций как на тему гибели Хамиса Каддафи, так и о самих боевых действиях<ref>[http://www.segodnia.ru/pda.php?pgid=2&rzdl=53&elmid=14621 Хамис Каддафи: Не ждали?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Информационно-аналитическое издание Сегодня.ру, 01.09.2011 г</ref>. Позже, 17 октября 2011 года телеканал «Аррай», известный своей поддержкой М. Каддафи, подтвердил гибель Хамиса во время битвы за Тархуну<ref name="montrealgazette.com"/>. [[29 августа]] к западу от Сирта, как сообщается, отряды ПНС, дислоцировавшиеся в Мисрате, достигли окраин [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&lon=14.0542603&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида]<ref>Chris Stephen and Julian Borger [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/26/libya-rebels-prepare-attack-sirte Libyan rebels prepare to attack Sirte after Nato raids]//[[Guardian]], 26 August 2011</ref>. --> === Каддафи ғәскәрҙәренең Рәс-Лануфҡа һөжүме === <!-- 12 сентября 2011 года телеканал Аль-Джазира со ссылкой на агентство Reuters сообщил, что войска Каддафи атаковали нефтяной комплекс возле [[Рас-Лануф]]а, находящийся в 20 километрах от жилых районов города<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1225 Mon, 12 Sep 2011, 10:25 GMT+3 — Libya]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Как сообщается, 17 человек погибло<ref>[https://zeenews.india.com/news/world/gaddafi-loyalists-kill-17-at-libya-oil-refinery_731202.html Gaddafi loyalists kill 17 at Libya oil refinery]</ref>. Как позже выяснилось, диверсионная группа двигалась с юга (со стороны Тзеллы) по дороге, не используемой новыми ливийскими властями<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1400 Mon, 12 Sep 2011, 12:00 GMT+3 — Libya]</ref>. Сама атака пришлась на въезд, но сам комплекс повреждения не получил. Данное событие совпало по времени с возобновлением добычи нефти компанией [[«Arabian Gulf Oil Company»]] ([[Agoco]]), которая, как сообщается, возобновляет добычу нефти на месторождении [http://wikimapia.org/#lat=27.6736469&lon=22.5034332&z=14&l=1&m=b&show=/19357557/ru/Сарир Сарир]. По словам представителя компании [[Agoco]] [[Абдель Джалиля Маюфа]], «планируется запустить очистительный завод в Сарифе, а уже во вторник в терминал Тобрука поступит первая партия нефти. Текущая мощность — 50000 баррелей в день»<ref>{{Cite web |url=http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |title=Live Libyan Unrest: Gaddafi forces attacked front gate of oil refinery outside Ras Lanuf, killing 15 guards and injuring two |accessdate=2011-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |date=2014-01-07 }}</ref>. Фадл-Аллах Харун, командующий войсками ПНС в этом районе, заявил, что [[12 сентября]] лоялисты атаковали гавань [[Рас-Лануф]]а. Он сказал, что в перестрелке они убили 10 лояльных Каддафи солдат, после чего лоялисты отступили. Работники рафинировочного завода рассказали, что 14 или 15 грузовиков, которые перевозили бойцов Каддафи, приехали с запада, возможно, из твердыни каддафистов [[Сирт]]а. Лояльные [[Каддафи]] войска атаковали рафинировочный завод, на котором находились 60 работников. О потерях со стороны атакующих не сообщалось<ref>[http://news.nationalpost.com/2011/09/12/gaddafi-forces-kill-15-at-libyan-oil-refinery/ Gaddafi forces kill 15 at Libyan oil refinery]</ref>. К заводу прибыли солдаты [[Национальный переходный совет Ливии|ПНС]], после чего начался ожесточённый бой с применением ракет, но сам завод почти не пострадал<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1722 Mon, 12 Sep 2011, 14:22 GMT+3 — Libya]</ref>. Представитель ПНС заявил, что в бою они потеряли от 15 до 17 солдат<ref>[https://www.nytimes.com/2011/09/13/world/africa/13libya.html In Flash of Resilience, Qaddafi Loyalists Attack Oil Refinery]</ref>. --> === Каддафи ғәскәрҙәренең Гадамесҡа һөжүме === <!-- [[25 сентября]] утром поступила первая неподтверждённая информация об атаке войск Каддафи (предположительно — [[Туареги|туарегов]]) на [[Гадамес]], который с конца августа находился под контролем ПНС. По неподтверждённым данным, погибло по крайней мере 17 человек. В середине дня информация была подтверждена Переходным Национальным Советом. По словам военного представителя ПНС Ахмеда Бани, «эти боевики атаковали… Гадамес. По имеющейся у нас информации, эти группы связаны с Хамисом Каддафи». По его словам, подошедшие подкрепления их армии отбили атаку на город<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |title=Libyan NTC says repulsed pro-Gaddafi attack in south |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |date=2018-01-16 }}</ref>. Позже представитель Совета Гадамеса сообщил, что погибших 8 (ранее сообщалось о 15 погибших), подтвердив, что атака на город была отбита. С какой стороны была произведена атака (со стороны соседнего Алжира или с пустыни) не сообщалось<ref>[http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=150716&date=2011-09-26 Gaddafi forces attack Ghadames oasis, five killed]</ref>, однако внешнеполитическое ведомство ПНС Ливии потребовал объяснений от алжирской стороны в связи с инцидентом<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/25/libya-siege-sirte-gaddafi-stronghold Libyan government seeks Algerian answers over cross-border attack]</ref> --> === Каддафи ғәскәрҙәренә ультиматум === <!-- [[30 августа]] Переходный Национальный Совет Ливии выдвинул сторонникам Каддафи, находящимся в Сирте и Бени-Валиде, ультиматум о сдаче до [[10 сентября]]<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ Повстанцы предъявили ультиматум сторонникам Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911071206/http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ |date=2011-09-11 }}//[[Euronews]], 30.08.2011 г.</ref>. Ультиматум действовал до [[8 сентября]], когда войска лоялистов, находящиеся в Бени-Валиде открыли артиллерийский огонь по окрестностям города<ref>[http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html Gadhafi loyalists fire rockets from desert bastion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111060706/http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html |date=2012-01-11 }}</ref>, после чего вновь начались боевые действия. --> === Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең Ливияның көньяғына һөжүме === <!-- Ещё 27 августа агентство Reuters сообщало о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&lon=14.4279671&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхе]<ref name=autogenerated6 />, однако тогда эта информация проверена быть не могла. [[9 сентября]], после окончания боёв в западной части страны, военное командование сил ПНС отправило автоколонну (100—150 машин) на юг Ливии, в направлении Себхи<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/09/revolutionary-forces-advance-on-most-remote-gaddafi-desert-town/ Revolutionary forces advance on most remote Gaddafi-held desert town]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pxRrAV5Y3z4&amp تقرير سي ان ان عن إستعدادات الثوار لتحرير سبها 13-9-2011]</ref>. [[14 сентября]] отряды революционеров (500 человек) после боя овладели [http://wikimapia.org/#lat=27.6527416&lon=14.2727852&z=14&l=1&m=b&show=/4853332/ru/Авиабаза-Брак военным аэродромом возле города Брак (Дирак)] в 90 километрах севернее [http://wikimapia.org/#lat=27.0400153&lon=14.4447041&z=14&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхи]<ref>[http://www.ghananewslink.com/?id=16589 Libya fighters issue deadline to civilians in Gadhafi stronghold]</ref>. Как сообщается, приблизительно 70 солдат Каддафи отступили в направлении [[Себха|Себхи]]<ref>[http://www.theindychannel.com/news/29179753/detail.html Libya Fighters Issue Deadline To Civilians In Gadhafi Stronghold]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[17 сентября|17]]—[[18 сентября]] сообщалось, что войска ПНС сумели захватить город [http://wikimapia.org/#lat=27.5463283&lon=14.2707253&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/15834864/ru/Брак Брак], а также посёлки [http://wikimapia.org/#lat=27.5769926&lon=14.3557835&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/4853043/ru/Гира Гира], [http://wikimapia.org/#lat=27.5596071&lon=14.4521713&z=15&l=1&m=b&v=1&show=/11257924/ru/Ашукида Ашукида], [http://wikimapia.org/#lat=27.3703191&lon=14.9229527&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/9332306/ru/Эз-Зиген Эз-Зиген], [http://wikimapia.org/#lat=27.2701178&lon=14.8886204&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/21534012/ru/Самну Самну] и [http://wikimapia.org/#lat=27.2131137&lon=14.6305275&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/8542389/ru/Таманхинт Таманхинт], некоторые из которых были взяты в результате переговоров с местными общинами. --> === Себха өсөн алыш === <!-- [[19 сентября]] появились сообщения, что войска ПНС, подошедшие с восточной стороны к Себхе, захватили [http://wikimapia.org/#lat=27.0056847&lon=14.4814396&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/18255898/ru/Аэропорт-Себха аэропорт], [http://wikimapia.org/#lat=27.0100578&lon=14.4550359&z=18&l=1&m=b&show=/4858029/ru/Крепость-Себха крепость] и [http://wikimapia.org/#lat=27.0420029&lon=14.4380093&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/21550051/ru/Аль-Маншия район Маншия] в южной части Себхи. [[20 сентября]] войска ПНС продолжали вести бои по взятию Себхи. Представитель «Бригады Щита пустыни» (бригада войск ПНС в южной Ливии) [[Мухаммед Вардугу]] сообщил, что был взят в плен глава разведки правительства Каддафи района Эль-Хофра (район городов Хун, Уэддан и Сокна) генерал [[Бельгасим Эль-Абаадж]], который, по словам Вардугу, ответственный за многие преступления в Эль-Хофре". Также, по словам Вардугу, около 300 наёмников армии Каддафи бежали с Себхи<ref>[http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Однако канал CNN, репортёры которого проделали путь вместе с войсками ПНС в Себху и показали видеокадры оттуда, говорят, что бои за Себху, как и за остальные населённые пункты, занятые войсками ПНС на юге Ливии ранее, были незначительными. Наибольшее сопротивление было встречено в районе Эль-Маншия накануне, где под снайперским огнём погибло несколько солдат ПНС. Корреспондент CNN сообщил, что ему неизвестно, контролируют ли войска ПНС весь город<ref>[http://edition.cnn.com/2011/09/20/world/africa/libya-sabha/ Government forces enter Libya’s Sabha, to cheers]</ref>. Вечером 20 сентября командующий войсками ПНС [[Башир Альхваз]] сообщил, что за время краткосрочных боёв за Себху потери армии ПНС составили 3 человека убитыми, потери войск Каддафи составили 19 человек убитыми. Также он подтвердил, что войска ПНС контролируют большую часть города, заявив, что для взятия под полный контроль южных границ Ливии понадобится неделя<ref>[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT Libyans flee siege in Gadhafi’s hometown Sirte]</ref>. [[21 сентября]] представитель Переходного Национального Совета Ливии в Себхе Абдельмаджид Сеиф Эннаср сообщил, что войска ПНС «полностью контролируют Себху, и все, включая [тех, кто был] за Каддафи, сейчас на стороне революции». Также он добавил, что сопротивление Переходному Национальному Совету в Себхе было незначительным<ref>[http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 Wed, 21 Sep 2011, 09:17 GMT+3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012105/http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 |date=12 January 2012 }}</ref>. Позже, со ссылкой на командование войск южного фронта, источники сообщили, что из 300 отступивших солдат Каддафи, 150 было взято в плен<ref>[http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx Libya’s NTC declares victory in battle for Sabha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922201534/http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx |date=2011-09-22 }}</ref>. [[22 сентября]] МАГАТЭ (Международное Агентство по Атомной энергии ООН) сообщило, что войска ПНС Ливии нашли вблизи Себхи военный объект, где, как впоследствии выяснилось, находятся радиоактивные материалы<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922 |title=Raw uranium stored near Libya’s Sabha — IAEA |access-date=2020-04-29 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |date=2012-09-28 }}</ref>. --> === Жуфра өсөн алыш === <!-- [[22 сентября]] представитель командования войск армии ПНС в Мисрате [[Фатхи Башага]] сообщил, что под контролем их войск находится весь регион [[Джуфра]] (регион Джуфра включает в себя города: [http://wikimapia.org/#lat=29.1646036&lon=16.1448383&z=14&l=1&m=b&show=/20253460/ru/Уаддан Уаддан], [http://wikimapia.org/#lat=29.1228484&lon=15.9415913&z=14&l=1&m=b&show=/19797593/ru/Хун Хун] и [http://wikimapia.org/#lat=29.0679485&lon=15.7840061&z=14&l=1&m=b&show=/6341412/ru/Сокна Сокна])<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/2011922152622700880.html Libya’s NTC captures three southern towns]</ref>. По его словам, в Джуфре был склад химического оружия, который был взят под контроль ПНС<ref>[http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/# Libya: NTC Say They Control Gaddafi’s Desert Outposts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927032301/http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/ |date=2011-09-27 }}</ref>. Города района Джуфра (Уаддан, Хун и Сокна) находятся на юге Ливии, между Сиртом и Себхой (примерно 250 километров южнее Сирта и примерно в таком же расстоянии к северу от Себхи)<ref>[http://wikimapia.org/#lat=29.1281718&lon=16.0180664&z=8&l=1&m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. Также 22 сентября командование НАТО сообщило, что в Ливии остаётся три очага сопротивления войск Каддафи, упоминая при этом помимо Бени-Валида и Сирта, город [http://wikimapia.org/#lat=27.8128126&lon=16.388855&z=13&l=1&m=b&show=/21285565/ru/Эль-Фукаха Фукаха] в провинции Джуфра<ref>[https://m.news24.com/citypress/International/News/Pro-Gaddafi-forces-still-a-threat-says-Nato-20110922 Pro-Gaddafi forces still a threat, says Nato]</ref>. Однако представитель оставшейся в нескольких городах Ливии группировки войск Каддафи Мусса Ибрагим, связавшийся с сирийским телеканалом «Аррай» с неизвестного местоположения, заявил о продолжении борьбы с «агентами и предателями», назвав среди подконтрольных войскам Каддафи городам помимо Сирта и Бени-Валида, также оазис Джуфра<ref>[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== Family car destroyed as it flees Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071430/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== |date=2011-09-25 }}</ref>. Однако данное заявление идёт вразрез с сообщениями ряда информагентств, ссылающихся на Переходный Национальный Совет, о контроле ПНС над оазисом Джуфра<ref>[http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html Residents flee Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925012900/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html |date=2011-09-25 }}</ref><ref>[https://nsnbc.wordpress.com/2011/09/23/blacks-in-libya-still-targeted-by-anti-ghaddafi-forces-killings-beatings-abuse/ Blacks in Libya Still Targeted by anti-Ghaddafi Forces: killings, beatings, abuse]</ref>. --> === Көньяҡ Фессан ҡалалары өсөн һуғыштар === <!-- [[20 сентября]] стало известно, что после непродолжительных боёв накануне боевые действия перенеслись на города [http://wikimapia.org/#lat=26.4364543&lon=14.2509842&z=12&l=1&m=b&show=/7391719/ru/Годдва Годдва] и [http://wikimapia.org/#lat=25.9222316&lon=14.440155&z=12&l=1&m=b&show=/5143550/ru/Траган Траган], к югу от Себхи, где, как сообщил Мухаммед Вардугу, силы ПНС также «развивали успех»<ref>[http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory Libya’s NTC claims vital Sabha victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107193252/http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory |date=2014-01-07 }}</ref>. [[22 сентября]] представитель Переходного Совета [[Хуни Джафра Мустафа]] сообщил, что помимо Себхи, они контролируют [http://wikimapia.org/#lat=25.9154382&lon=13.9165878&z=12&l=1&m=b&show=/10399838/ru/Мурзук Мурзук], [http://wikimapia.org/#lat=24.9116608&lon=14.527359&z=12&l=1&m=b&show=/7561939/ru/Катрун Катрун], [http://wikimapia.org/#lat=26.5848429&lon=12.8025055&z=12&l=1&m=b&show=/14832073/ru/Убари Убари], а также ряд других небольших населённых пунктов и пограничные [[Нигер]]ом и [[Чад]]ом, районы (в общей сложности 90 % южной Ливии)<ref>{{Cite web |url=http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |title=تقرير اخباري: الجنوب الليبي «يتحرر» ويطلب مساعدات و"نصيبا عادلا" بالحكومة المقبلة |accessdate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |date=2014-01-07 }}</ref>. Таким образом, 22 сентября не подконтрольной ПНС на юге страны оставалась только территория на крайнем юго-западе Ливии (города [http://wikimapia.org/#lat=25.7770156&lon=10.558548&z=12&l=1&m=b&show=/20258195/ru/Серделес Сарделес], [http://wikimapia.org/#lat=25.493798&lon=11.6231919&z=8&l=0&m=b&show=/10186368/Tahala Тахала]) Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&show=/13649642/ru/Гат Гат] и [http://wikimapia.org/#lat=24.8795846&lon=10.1887894&z=12&l=1&m=b&show=/10186311/ru/Эль-Бирка Эль-Бирка] возле границы с Алжиром), находящаяся в значительном удалении (от 300 до 450 километров) от уже занятых армией ПНС городов<ref>[http://wikimapia.org/#lat=26.460738&lon=12.3843384&z=9&l=1&m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. [[25 сентября]] появилась информация, что боевые действия перекинулись на район города [Гат] на крайнем юго-западе Ливии (на границе с Алжиром), подробностей не сообщалось<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8787721/Dumped-in-the-desert-...-Gaddafis-yellowcake-stockpile.html Dumped in the desert … Gaddafi’s yellowcake stockpile]</ref>., однако в дальнейшем она не подтвердилась. Ранее командующий Мухаммед Вардугу сообщал, что захваченный в Себхе генерал войск Каддафи Бельгасим эль-Абадж сообщил, якобы он разговаривал с полковником Каддафи, который, по его словам, находился в районе города [[Гат (муниципалитет)|Гат]] «с группой наёмников из [[Нигер]]а и [[Чад]]а, знающих дороги в пустыне»<ref>[http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm NTC forces assault Kadhafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927182737/http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm |date=2011-09-27 }}</ref> [[28 сентября]] группа журналистов (в том числе и репортёры BBC) добрались до [[Убари]], где представители ПНС сообщили, что город является форпостом сил ПНС, дальше которого наступление ещё не велось. Таким образом, 28 сентября Гат ещё не был под контролем сил ПНС<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15097314 Rebels fighters hunt in the desert for Colonel Gaddafi]</ref>. --> === Һуғыштың етенсе осоро. Бени-Вәлид һәм Сирт (сентябрь—октябрь 2011) === <!-- До 10 сентября действовал ультиматум, согласно которому войскам Каддафи, «во избежание дальнейшего кровопролития», предлагалось сдать города Сирт и Бени-Валид без боя. Однако, отсутствие особого влияния старейшин на лояльные Каддафи войска в городе, свели на нет попытки представителей Переходного Национального Совета Ливии. События 9 сентября полностью перечеркнули дальнейшие перспективы подобных переговоров. === Бени-Вәлид өсөн алыш === [[9 сентября]] на [[Восточном фронте]], согласно сообщениям Аль-Джазиры и SkyNews, в район Красной Долины, занятой Национальной армией накануне, обрушились артиллерийские снаряды<ref name=autogenerated10>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-1427 Friday, September 9, 2011 — 14:27 GMT+3 — Libya]</ref>, по некоторым данным, между Красной Долиной и посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.0510957&lon=17.2785759&z=14&l=1&m=b Харва], завязался бой. Возле [[Бени-Валида]] также завязались бои между вооружёнными сторонниками Каддафи и частями ПНС По словам командующего отрядами повстанцев, накануне ночью правительственные войска под прикрытием огня ракетами Град, попытались прорваться через позиции сил ПНС в направлении Триполи в 30 километрах от Бени-Валида, однако были отброшены<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/09/clashes-reported-outside-bani-walid/ Clashes reported outside Bani Walid]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Позже Абдулла Кеншил, представитель Переходного Национального Совета, сообщил, что, хотя наступление в пятницу не планировалось (срок окончания ультиматума войскам Каддафи в Сирте и Бени-Валиде, согласно заявлениям представителей ПНС, заканчивался в субботу, 10 сентября), его пришлось предпринять<ref>[http://audioboo.fm/boos/464820 Sue Torton update on Fighting inside Bani Walid #Libya]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Вечером 9 сентября появились сообщения, что войска ПНС, контратакуя противника, пошли в наступление и к вечеру вошли в городскую черту Бени-Валида, продвинувшись на 1 километр вглубь города, где завязались уличные бои<ref>[http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid Libyan fighters enter Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118213832/http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid |date=2013-01-18 }}</ref><ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-2059 Friday, September 9, 2011 — 18:59 GMT+3 — Libya]</ref>. Абдулла Кеншил сообщил, что войска, лояльные ПНС, вошли в Бени-Валид с севера, юга и востока, продвинувшись 1,5-2 километра от рынка в сторону центра города<ref>[http://www.publicbroadcasting.net/netradio/news.newsmain/article/0/0/1850558/World/Fighters.enter.Bani.Walid.battles.erupt.near.Sirte Fighters enter Bani Walid; battles erupt near Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. --> ==== Беренсе штурм яһарға маташыу (10—15 сентябрь) ==== <!-- [[10 сентября]] продолжались ожесточённые бои в Бени-Валиде<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=MfK23SPRNsg Libya Fighters Battle for Gafhafi Stronghold]</ref>. Представители Переходного Национального Совета сообщили, что они недооценили количество лояльных Каддафи войск в городе (около 1000, хотя ранее предполагалось, что Бени-Валид обороняет не более 150 солдат)<ref name=autogenerated2 />, по их словам, получает подтверждение информация, что Саиф аль-Ислам Каддафи находится в Бени-Валиде. Накануне, войдя в город, отряды бывших повстанцев встретили ожесточённое сопротивление и отступили, ожидая подкрепления<ref>[http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ У города Бани-Валид: штурм или не штурм?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923193329/http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ |date=2011-09-23 }}</ref>, а авиация НАТО нанесла серию ударов (не меньше пяти) по позициям войск Каддафи в Бени-Валиде<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-10-2011-1350 Saturday, September 10, 2011 — 13:50 GMT+3 — Libya]</ref>. Поступает информация о значительном количестве снайперов (в частности, в районе [http://wikimapia.org/#lat=31.8475239&lon=14.0849018&z=14&l=1&m=b&show=/21375597/ru/Вади-Динар Вади-Динар])<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12 as Qaddafi strongholds receive assaults |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}</ref>, а также артиллерии войск Каддафи в Бени-Валиде<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe/t/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid/#.Tmud2OxmRjk Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]</ref>. [[11 сентября]] ночью, как сообщается, сохраняющие верность Каддафи войска нанесли удар артиллерией и реактивными установками «Град» по окрестностям Бени-Валида после того, как войска ПНС отступили накануне и проводили перегруппировку в нескольких километрах от города<ref>[http://m.timeslive.co.za/?i=3692/0/0&artId=4162883&showonly=1 Gaddafi defenders stall advance on Libyan town]</ref>. Наступавшая со стороны Мисраты (Вади-Малдум), [[Бригада Халбус]], по словам командующего Западным фронтом Национальной армии Халеда Абдуллы Салема, вошла в город и заняла позиции в 10 километрах от центра Бани-Валида. Также командующий сообщил, что войскам Национальной армии в городе противостоят отступившая [[32-я бригада спецназначения Хамис]], члены тайной полиции [[«Легион Тория»]], а также наёмники с суданского [[Дарфур (регион)|Дарфура]]<ref>[http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html Libyan Opposition Advances on Sirte During Bani Walid Impasse]</ref>. Вечером 11 сентября Аль-Джазира со ссылкой на военное командование новых властей Ливии, сообщила, что под контроль сил ПНС был взят северный въезд в город<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=mW6EN3-qqfk Aljazeera: Update on Bani Walid, Sebha, Gaddafi’s Ext. Int. Chief and NTC 19.00GMT 11/9/2011]</ref>, закрепившись на окраинах Бени-Валида<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4p37hJDJu30 صور حصرية لأخبار الان من على مشارف بني وليد]</ref>. [[12 сентября]] информагентства сообщили о потоке беженцев с Бени-Валида, в котором, по словам покидающих город жителей, ощущается нехватка топлива и продуктов питания, а также идут ожесточённые бои<ref>{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |title=Families evacuate Bani Walid {{!}} Video {{!}} Reuters.com |access-date=2011-09-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |date=2016-03-04 }}</ref>. По словам очевидцев, войска подконтрольные ПНС встречают серьёзное сопротивление, однако смогли закрепиться на северо-западных окрестностях Бени-Валида, уличные бои продолжались<ref>[https://news.sky.com/home/world-news/article/16067783 Residents Flee Fighting In Libyan Town]</ref>. [[13 сентября]] представители Переходного Национального Совета Ливии сообщили, что с учётом потока беженцев в последние дни, жителям Бени-Валида даётся ещё 2 дня чтоб покинуть город, переехав в более безопасное место, прежде чем боевые действия вновь активизируются. Подобные сообщения на Бени-Валид транслировала радиостанция, находящаяся в Тархуне<ref>{{Cite web |url=http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |title=NTC tells civilians to leave Bani Walid |access-date=2011-09-13 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428122438/http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |deadlink=yes }}</ref>. Таким образом, учитывая ожесточённое сопротивление в Бени-Валиде, а также большое число оставшихся в городе мирных жителей, сторонники новой власти Ливии в лице ПНС решили приостановить активные боевые действия в городе на несколько дней<ref>[https://www.thestar.com/news/article/1052832 Residents of besieged Gadhafi town given two days to leave]</ref>. [[14 сентября]] в [[Бени-Валид]]е было относительное затишье, которым воспользовались местные жители для бегства из города в виду угроз дальнейших вспышек боевых действий<ref>[http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town/ Новое видео из Бани-Валида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208081910/http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town |date=2011-12-08 }}</ref>. [[15 сентября]] в районе Бени-Валида особой военной активности не наблюдалось, войска Национальной армии продолжали перегруппировку, а лояльные Каддафи войска в Бени-Валиде, по словам местных жителей, покидавших город, заняли снайперские и пулемётные позиции внутри и на крышах «жилых домов и школ». Покидавшие город жители Бени-Валида обеспокоены выжидающей позицией Переходного Национального Совета. Так, по словам некоторых местных жителей, многие семьи в Бени-Валиде находятся «в ловушке» и не в состоянии покинуть город, ситуация в котором ухудшается с каждым днём<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/15/beni-walid-residents-waiting-for-ntc-forces-to-attack/ Beni Walid residents waiting for NTC forces to attack]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. --> ==== Икенсе штурм яһарға маташыу (16—25 сентябрь) ==== <!-- [[16 сентября]] появилась информация о начале нового штурма Бени-Валида<ref>[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2011-09-16-05-50-50 Libyan fighters in fierce push on Gadhafi bastion]</ref>, в результате которого, как сообщило агентство Reuters, войскам Национальной армии удалось захватить «долину, ведущую к центру города»<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |title=Libyan NTC forces close in on centre of pro-Gaddafi town |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |date=2016-03-04 }}</ref>. В дальнейшем сообщалось, что этот штурм также успехом не увенчался. [[21 сентября]] военный представитель ПНС Ахмед Бани признал, что войска новой власти столкнулись с географическими трудностями у города Бени-Валид, который расположен «между горами», а также с большим количеством снайперов и артиллерии дальнего радиуса действия. Однако Ахмед Бани добавил, что город «на 100 % окружён»<ref>[http://www1.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-09-21/content_3850774.html Roundup: NTC still faces strong military resistance despite int’l recognition]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[24 сентября]] сообщалось, что многие добровольцы, воевавшие на стороне ПНС Ливии под Бени-Валидом, ввиду патовой ситуации и неспособности взять город в течение нескольких недель, покидали место боевых действий. По словам бойцов, они поражены тем масштабом сопротивления, с которым столкнулись, а также недовольны неорганизованностью в рядах добровольцев<ref>[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 Libyans with no leadership quit Bani Walid front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930070322/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 |date=2011-09-30 }}</ref>. [[25 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что во время возобновившихся боёв за Бени-Валид погибло 30 бойцов новой ливийской власти<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-25-2011-1305 Sun, 25 Sep 2011, 11:05 GMT+3]</ref>. --> ==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (26 сентябрь—3 октябрь) ==== <!--[[26 сентября]] стало известно, что после ночного артобстрела позиций войск Каддафи в городе, части Национальной армии начали новую атаку на город, уже с участием танков и зенитных орудий. Сообщается об ожесточённом сопротивлении, для подавления которого войска новой ливийской власти задействовали артиллерию. Однако, по словам командующего Мухаммеда Эль-Седдика, командование Национальной армии воздерживалось от применения пехоты на этом этапе операции. По его словам, «пехота будет участвовать позднее. Заключительное сражение будет в течение следующих двух дней»<ref>[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx NTC forces pound Gaddafi fighters in Bani Walid redoubt]</ref>. [[28 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что из-за ракетного обстрела возле Бени-Валида погибли 11 бойцов Национальной армии, в том числе и один из старших командующих — [[Дау эль-Шахин эль-Джадак]], на машину которого пришёлся удар. Сам Дау аль-Шахин аль Джадак, как сообщается, был родом с Бени-Валида. Полевой командир войск ПНС, капитан Валида Хаймедж сообщил, что наступление на город было фактически остановлено. По его словам, «ракетные и артиллерийские удары не прекращаются. Мы ведём ответный огонь, но не вводим в бой пехоту. Мы ждём подкреплений из Триполи и Эз-Завии». Также командующий сообщил о низкой эффективности авиации НАТО, которая наносит удары по ракетным установкам, однако те появляются в других местах<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-28-2011-1456 Wed, 28 Sep 2011, 12:56 GMT+3]</ref>. --> ==== Бени-Вәлидте штурмлау (4—17 октябрь) ==== <!-- [[4 октября]] один из командующих войск новой власти — [[Адель Беньюр]] — заявил, что по имеющейся у него информации, большинство жителей, а также часть лояльных Каддафи войск, покинули Бени-Валид, укрывшись за его пределами, что, по его словам, «облегчит… атаку на город в течение ближайших двух дней»<ref>[http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid Gaddafi directing defence of Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006204658/http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid |date=2011-10-06 }}</ref>. До этого предпринимались неоднократные безрезультатные попытки штурма города, которые прекратились после ощутимых потерь, понесённых наступавшими сторонниками новой ливийской власти. С конца сентября возле города было относительное затишье, активных боевых действий не велось. [[9 октября]] командующий войсками временного ливийского правительства [[Юнис Мусса]] сообщил, что в ходе начавшегося наступления на Бени-Валид накануне, у лояльных Каддафи войск был отбит [http://wikimapia.org/#lat=31.7346642&lon=13.9583015&z=14&l=1&m=b&show=/17109643/ru/Аэропорт-Бени-Валида аэропорт Бени-Валида], и бои продолжались в 1 километре от центра города<ref>[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 Libya NTC forces say they control Bani Walid airport]</ref>. Однако [[10 октября]] сообщается о контратаке войск Каддафи в Бени-Валиде, в результате которой силы ПНС потеряли 17 бойцов и вынуждены были отступить с территории аэропорта<ref>{{Cite web |url=http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |title=17 NTC fighters killed in Libya’s Bani Walid |accessdate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |archivedate=2016-03-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |date=2016-03-10 }}</ref>. [[11 октября]] стало известно, что войска временного ливийского правительства накануне овладели посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.4433097&lon=13.9483452&z=13&l=1&m=b&show=/14332655/ru/Эль-Шамих Эль-Шамих] в 35 километрах южнее Бени-Валида, тем самым открыв путь к городу с южной стороны<ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/libya-oct-11-2011-0745 Tue, 11 Oct 2011, 05:45 GMT+3]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Силы Переходного ливийского правительства установили пропускной пункт в Шамихе, через который район Бени-Валида покидают беженцы. Для них в районе посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3961396&lon=13.3110523&z=14&l=1&m=b&show=/14144399/ru/Несема Несма] был создан лагерь<ref>[http://www.brecorder.com/world/africa/31323-anti-kadhafi-fighters-seize-sirte-police-hq-.html Anti-Kadhafi fighters seize Sirte police HQ]</ref>. 11-12 сентября сторонники Переходного правительства появились на южных окрестностях Бени-Валида и заняли район [http://wikimapia.org/#lat=31.7347555&lon=14.0086842&z=16&l=1&m=b&show=/11305070/ru/Сакания Сакания] на юге города<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9h__PmX8ANU ثوار الزاوية يتجهون من الزاوية إلى بني وليد]</ref>. [[15 октября]] несмотря на заявления представителей Переходного правительства о приостановке наступления на Бени-Валид до взятия Сирта<ref>[http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html Libya: NTC, pro-Kadhafi soldiers clash in the battle for Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207090616/http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html |date=2011-12-07 }}</ref>, стали поступать сообщения о наступлении гражданских батальонов из Мисраты в восточной части Бени-Валида, где, по некоторым данным, сторонники Переходного правительства овладели Районом 1<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uPFi4dufTZY تقرير عامر لافي من بن وليد، اليسبت الساعه 14:39 15/10/2011]</ref>. Командование сил нового правительства заявило о контроле своих сил над [http://wikimapia.org/#lat=31.7365257&lon=14.0324163&z=16&l=1&m=b&show=/17116891/ru/Промзона промзоной], районами [http://wikimapia.org/#lat=31.7570538&lon=14.0317082&z=16&l=1&m=b&show=/17116877/ru/Больница-Бени-Валида больницы], [http://wikimapia.org/#lat=31.7472237&lon=14.0169561&z=18&l=1&m=b&show=/11506899/ru/Рынок&search=market рынка], где, тем не менее, ещё могли находиться снайперские позиции<ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm Libyan NTC slows down in Sirte, advances in Bani Walid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017194454/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm |date=2011-10-17 }}</ref>. [[16 октября]], по словам представителя исполнительного кризисного комитета переходного ливийского правительства Али Деки, под контролем новой власти находились центральная и северная части города. Под контролем войск Каддафи находился район [http://wikimapia.org/#lat=31.7379126&lon=13.9973974&z=15&l=1&m=b&show=/15506964/ru/Дахра Дахра] на юге Бени-Валида<ref>[http://edition.cnn.com/2011/10/16/world/africa/libya-war// Libyan leaders claim new areas in Bani Walid]</ref>. [[17 октября]] Рейтерс со ссылкой на полковника Абдуллу Накера сообщило о полном взятии Бени-Валида правительственными войсками Национального переходного совета. Позже корреспонденты Reuters, побывавшие в Бени-Валиде и не обнаружившие войск Каддафи в городе, подтвердили взятие города силами Переходного ливийского правительства<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |title=WRAPUP 4-NTC forces celebrate capture of Gaddafi bastion Bani Walid |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |date=2015-10-02 }}</ref>. --> === Сирт өсөн алыш === ==== Сирт йүнәлешендәге һуғыштар (8—14 сентябрь) ==== <!-- [[8 сентября|8]]-[[10 сентября]] войскам ПНС удалось взять [http://wikimapia.org/#lat=31.0076285&lon=17.4669743&z=14&l=1&m=b&show=/19153031/ru/Устье-Вади-Аль-Ахмар Красную Долину (Вади-эль-Хаммар)] в 90 км восточнее Сирта, где завязались позиционные бои<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5vgUscfccmM Fighters bring battle to Libya’s Sirte]</ref>. [[11 сентября]] силы Западной группировки войск ПНС продолжили наступление на Сирт, после чего заняли посёлки [http://wikimapia.org/#lat=31.3612595&lon=15.2454185&z=14&l=1&m=b&show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Эль-Геддахия]<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12; Qaddafi’s spy chief arrested |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}</ref> и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&lon=15.571146&z=14&l=1&m=b&show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк], [http://wikimapia.org/#lat=31.4014877&lon=15.6947422&z=14&l=1&m=b&show=/17697650/ru/Буэйрат-аль-Хасун Буэйрат-аль-Хасун] и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&lon=15.571146&z=14&l=1&m=b&show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=eNYPp_nfzGE الثوار يسيطرون على منطقتي الوشكه وبويرات الحسون]</ref><ref>[http://wikimapia.org/#lat=31.3885198&lon=15.7358551&z=12&l=1&m=b&gz=0;155765533;312039923;9558106;0;5877686;281865;5005646;422766;1524353;1900959;0;1672343 Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. В этот же день на Восточном фронте войска ПНС подошли к посёлку [http://wikimapia.org/#lat=31.0532281&lon=17)02489&z=13&l=1&m=b&show=/14915308/ru/Храва Харава]<ref>[http://www.cortezjournal.com/article/20110911/API/1109110541/Official:-Gadhafi's-son-al-Saadi-flees-to-Niger Libyan fighters battle in key loyalist town]</ref>. [[14 сентября]] Западный фронт войск ПНС из-за отсутствия снабжения и серьёзных потерь вынужден был отступить до посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3765028&lon=15.3630066&z=12&l=1&m=b&show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Геддахия] западнее Сирта. --> ==== Беренсе штурм яһарға маташыу (15—18 сентябрь) ==== <!--[[Файл:2011 Battle of Sirte.svg|thumb|350px|Сирт өсөн алыш]] [[15 сентября]] войска ПНС (отряд «Тувар Мисрата», то есть «революционеры Мисураты») вышли к западным окраинам Сирта<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |title=Libya interim govt says on outskirts of Sirte |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |date=2016-03-04 }}</ref>, пересекли мост [http://wikimapia.org/#lat=31.2032352&lon=16.5442944&z=18&l=1&m=b&show=/21500289/ru/мост-Эль-Гарбият Эль-Гарбият] и с ходу предприняли штурм города<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |title=Libya’s revolutionary fighters enter Qaddafi hometown Sirte, fight his loyalists |accessdate=2011-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020434/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |archivedate=2011-09-16 |deadlink=yes }}</ref>. Осажденные войска Каддафи оказали ожесточенное сопротивление<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0920 Fri, 16 Sep 2011, 07:20 GMT+3 — Libya]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |title=11 Anti-Khdhafi Fighters Killed in Battle for Sirte |accessdate=2011-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |archivedate=2015-09-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |date=2015-09-23 }}</ref>, в результате чего штурм провалился<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0846 Fri, 16 Sep 2011, 06:46 GMT+3 — Libya]</ref><ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=571857&cid=9 Штурм Сирта: противоречивые сведения]</ref>. Тем не менее, войска ПНС сумели закрепиться на западных окраинах Сирта. [[17 сентября]] на восточном фронте отряды ПНС сумели овладеть поселком Харава<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-17-2011-2114 Sat, 17 Sep 2011, 19:14 GMT+3 — Libya]</ref>. --> ==== Икенсе штурм яһарға маташыу (19—23 сентябрь) ==== <!-- [[19 сентября]] войска Западного фронта ПНС предприняли вторую попытку штурма Сирта, не давшую значительных результатов<ref>{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |title=Mon, 19 Sep 2011, 02:39 GMT+3 |access-date=2011-09-19 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107021203/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |deadlink=yes }}</ref><ref>[http://modernghana.com/news/351765/1/anti-khadhafi-forces-admit-losses-in-sirte-offensiv.html Anti-Kadhafi forces admit losses in Sirte offensive]</ref>. Войска Восточного фронта ПНС захватили посёлок [http://wikimapia.org/#lat=31.1114462&lon=17.1488857&z=14&l=1&m=b&show=/20254075/ru/Эс-Султан Эс-Султан] в 50 км восточнее Сирта<ref>{{Cite web |url=http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |title=Libyan fighters inch toward Sirte |accessdate=2011-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428120416/http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }}</ref>. Ближе к вечеру войска ПНС достигли восточного въезда в Сирт<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-20-2011-1048 Tue, 20 Sep 2011, 10:48 GMT+3]</ref>, но были вынуждены отступить вследствие отсутствия боеприпасов и снабжения. [[23 сентября]] войска Восточного фронта ПНС повторно взяли под свой контроль восточный въезд в Сирт<ref>[https://archive.is/20120714165820/news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8351352 NTC troops probe Gaddafi hometown]</ref>, после чего продвинулись на запад ещё на 10 километров<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278 Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]</ref>. --> ==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (24—30 сентябрь) ==== <!-- [[24 сентября|24]]-[[25 сентября]] войска Западного фронта ПНС возобновили штурм Сирта<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278? Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192444319839381.html Libyan fighters ready for final Sirte assault]</ref>, в результате чего захватили район [http://wikimapia.org/#lat=31.2078464&lon=16.5522981&z=16&l=1&m=b&show=/21611952/ru/Заафран Заафран] в 1 км от центра города<ref>[http://www.newszilla.eu/2011/09/libyans-fight-for-control-of-gaddafi.html Libyans fight for control of Gaddafi stronghold Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.thedailystar.net/newDesign/latest_news.php?nid=32535 NTC forces enter Sirte]</ref>. Однако, из-за высоких потерь войска ПНС были вынуждены отступить из центра города<ref>[http://www.twitvid.com/YPPWW NTC Fighters retreat to the outskirt of #Sirte #Libya 09.00GMT 25/9/11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112000619/http://www.twitvid.com/YPPWW |date=2012-01-12 }}</ref>. [[26 сентября]] войска Восточного фронта ПНС вошли в восточные пригороды Сирта<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-26-2011-1210 Mon, 26 Sep 2011, 10:10 GMT+3]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=E9yVOMGLi7U Ajazeera: Street By Street Battle on-going in Sirte 16.15GMT 26/9/2011]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=0e74g28wUAo Aljazeera Update: FF now consolidating positions on East Sirte 17.15GMT 29/9/2011]</ref>, где завязались уличные бои. [[27 сентября]] войска Восточного фронта ПНС захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.2097734&lon=16.6311121&z=16&l=1&m=b&show=/16587046/ru/Сиртский-коммерческий-порт порт Сирта]<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-27-2011-0949 Tue, 27 Sep 2011, 07:49 GMT+3]</ref>. В этот же день из-за контратак войск Каддафи отрядам ПНС пришлось отступить из комплекса Угадугу. [[28 сентября]] войска Западного фронта ПНС с южного направления захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.0707267&lon=16.6113281&z=13&l=1&m=b&show=/1220892/ru/Аэропорт-Гардабия аэропорт Сирта]<ref>[http://aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011928134252487233.html Libyan fighters 'capture' Sirte airport]</ref><ref>{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |title=Wed, 28 Sep 2011, 22:47 GMT+3 |access-date=2011-09-28 |archive-date=2012-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103112431/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |deadlink=yes }}</ref>, который ранее использовался силами Каддафи как позиция для ракетного и артиллерийского обстрела наступавших<ref>[https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 Civilians flee Sirte battle, fighting hampers aid: U.N.]</ref>. --> ==== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең берләшеүе (1—6 октябрь) ==== <!-- [[1 октября|1]]-[[3 октября]] войска Восточного фронта ПНС соединились с западной группировкой, после чего продолжили наступление на Сирт с южного направления. Плацдармом для наступления стал район [http://wikimapia.org/#lat=31.156794&lon=16.6127443&z=16&l=1&m=b&show=/13358737/ru/Сиртское-кольцо «Сиртского кольца»], находящийся на пересечении южных и восточных дорог от города. Войскам ПНС удалось отсечь группировку войск Каддафи в районе Каср-абу-Хади<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4orSWl2hcO8 NTC fighters 'seal off' Gaddafi’s hometown]</ref> от основных сил и полностью окружить город. Также войска ПНС захватили штаб батальона Саади Каддафи. После ожесточенных боев войска ПНС взяли под свой контроль район [http://wikimapia.org/#lat=31.0683006&lon=16.6673756&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/19369961/ru/Каср-Абу-Хади Каср-абу-Хади]<ref>[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/23259/World/Region/Gaddafi-birthplace-Abu-Hadi-overrun.aspx Gaddafi birthplace Abu Hadi overrun]</ref>, где родился полковник Каддафи<ref>[http://thedailynewsegypt.com/region/libya-eyes-symbolic-coup-in-qaddafi-birthplace.html Libya eyes symbolic coup in Qaddafi birthplace]</ref>. [[4 октября|4]]-[[5 октября]] в Сирте продолжились уличные бои, постепенно перемещавшиеся ближе к центру города<ref>[http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte Libyan government forces push into centre of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007190653/http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte |date=2011-10-07 }}</ref><ref>[http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte/ Родной город Каддафи почти взят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126072804/http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte |date=2012-01-26 }}</ref>. [[6 октября]] войска Каддафи предприняли контратаку<ref>[http://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/libye-les-combats-s-intensifient-dans-les-rues-de-syrte_1037695.html Libye: les combats s’intensifient dans les rues de Syrte]</ref>, которая была отбита войсками ПНС. В этот же день войска ПНС заняли [http://wikimapia.org/#lat=31.2113241&lon=16.6228724&z=17&l=1&m=b&show=/21765073/ru/Гостиница-эль-Кардрбия гостиницу эль-Гардабия], боевые действия переместились в район домов возле побережья<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |title=Sniper fire holds up push into Gaddafi’s hometown |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |date=2015-09-24 }}</ref>. --> ==== Ҡаланың үҙәк өлөшөндәге һуғыштар (7—17 октябрь) ==== <!-- [[7 октября|7]]—[[10 октября]] войска ПНС предприняли крупное наступление на город<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-oct-7-2011-1112 Fri, 7 Oct 2011, 09:12 GMT+3]</ref>, в ходе которого овладели конференц-центром Угадугу, территорией университета Сирта<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15229351 Libya NTC fight Gaddafi forces in streets of Sirte]</ref> и больницей Ибн-Сина. Также были захвачены районы Сабамия и Эль-Гиза<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/2011109123523772491.html Libyan fighters push further into Sirte]</ref>. [[11 октября|11]]—[[13 октября]] продолжились бои в основной части города, которые закончились отступлением отрядов ПНС под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи<ref>[http://www.itar-tass.com/c219/246760.html Под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи подразделения революционеров отступили из районов Сирта]</ref>. [[14 октября|14]]—[[17 октября]] войска ПНС предприняли новую атаку, начались бои в районах Аль-Доллар и Район № 2. Перед наступлением командование ПНС усилило свою группировку в Сирте танками<ref>{{Cite web |url=http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&sid=73&nid=1818425659&cid=309&scid=-1&title=National+News&ith=9 |title=Libya government brings more tanks to smash Sirte resistance |accessdate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203125137/http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&sid=73&nid=1818425659&cid=309&scid=-1&title=National+News&ith=9 |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }}</ref>. --> ==== Сирт ҡалаһына штурмдың тамамланыуы (18—20 октябрь) ==== <!-- [[18 октября|18]]—[[19 октября]] войска ПНС предприняли решительное наступление на остававшиеся под контролем войск Каддафи районы Сирта<ref>[http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 Fierce battle under way to crush last Gadhafi holdout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118052641/http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 |date=2012-01-18 }}</ref>, в результате чего они заняли район Аль-Доллар<ref>[http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=7127 Al Qathafi Diehards in Sirte Keep Declaration of Normalcy in Abeyance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020015050/http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=7127 |date=2011-10-20 }}</ref>. [[20 октября]] состоялся штурм последних подконтрольных войскам Каддафи участков города<ref>[http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022040504/http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ |date=2011-10-22 }}</ref><ref>[http://rt.com/news/gaddafi-stronghold-sirte-captured-271/ Gaddafi stronghold Sirte reportedly captured]</ref>. Продолжилась зачистка местности<ref>[https://web.archive.org/web/20111021004046/http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-fighters-capture-Gadhafi-hometown-of-Sirte-2227520.php#photo-1683086 Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte]</ref><ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102092329271942.html Gaddafi’s hometown of Sirte 'falls' to NTC]</ref>, в результате которой был захвачен, а затем [[Убийство Муаммара Каддафи|зверски убит Муаммар Каддафи]], а позже расстрелян его сын Муттазим<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nY0rBMfFZNc فديو مقتل المعتصم ابن القذافي Video killed Gaddafi’s son Mutasim]</ref><ref>[http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html Gaddafi Killed!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118085726/http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html |date=2012-01-18 }}</ref>. Некоторые сторонники Каддафи из обычных граждан, оставшиеся в городе, сообщили, что женщины и дети были убиты в результате перекрёстного огня или обстрела со стороны революционных сил. Поступали также сообщения о преследованиях и кражах со стороны революционеров; однако революционная армия заявила, что оставит безоружных гражданских лиц на произвол судьбы, и разрешила городским семьям доступ к продуктам питания и медицинской помощи<ref name="telegraph_sirte">{{cite news|last=Sherlock|first=Ruth|title=Gaddafi loyalists stranded as battle for Sirte rages|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=28 October 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=2 October 2011|location=London}}{{cbignore}}</ref>. После гибели Каддафи и взятия Сирта, [[Ливийская джамахирия]] прекратила своё существование ознаменовав победу ПНС<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|work=The Washington Post|date=20 October 2011|access-date=20 October 2011|title=Libyan prime minister confirms Gaddafi killed as Sirte is overrun|first=Craig|last=Whitlock|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021232033/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|archive-date=21 October 2011|url-status=live}}</ref>. --> == Халыҡ-ара реакция == <!-- После начала беспорядков большинство стран провели эвакуацию своих граждан с территории Ливии<ref>[http://www.mk.ru/politics/news/2011/02/21/567326-rzhd-evakuiruet-sotrudnikov-iz-livii.html РЖД эвакуирует сотрудников из Ливии]//Московский комсомолец,21.02.2011 г.</ref><ref><nowiki>[Китай завершил эвакуацию из Ливии более 35 тыс. своих граждан]</nowiki>//[[РИА Новости]], 03.03.2011 г.</ref><ref>[http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html Deutsche Kriegsschiffe sollen bei Ausreise aus Libyen helfen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301021908/http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html |date=2011-03-01 }}//Deutsche Welle,24.02.2011{{ref-de}}</ref>. В ходе конфликта большинство членов ООН выступило против правительства Каддафи, призывая его уйти в отставку и передать всю власть Переходному Национальному Совету Ливии. Значительная часть мирового сообщества<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/22/calltoend/ Lenta.ru: В мире: Китай призвал свернуть военную операцию против Каддафи]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7tjxRTaOGcw Выступление министра иностранных дел РФ Сергея Лаврова по Ливии]</ref> выступила за невмешательство во внутренние дела Ливии и скорейшее начало мирных переговоров. Однако, страны блока НАТО и некоторые государства Ближнего Востока (т. н. «Коалиция») предпочли вмешаться в ливийский конфликт и выступили за введение «бесполётной зоны» на большей территории Ливии. В результате голосования в ООН была принята «Резолюция Совета Безопасности ООН 1973» и одобрено введение «бесполётной зоны», что также позволило странам коалиции наносить удары с воздуха по войскам правительства Каддафи и проводить ограниченные наземные операции. На протяжении всего конфликта некоторые страны делали попытки мирного урегулирования конфликта<ref>[http://news.mail.ru/politics/5997102/ Мира в Ливии будет искать российский спецпредставитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112030149/http://news.mail.ru/politics/5997102/ |date=2012-01-12 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011</ref><ref>DIAA HADID [http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AZPHG&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT South African president: Gadhafi ready for truce]//[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]],30 May 2011</ref>. Муаммар Каддафи даже соглашался уйти в отставку на определённых условиях<ref>[http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 Каддафи согласился уйти в отставку на своих условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602092913/http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 |date=2011-06-02 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011</ref><ref>[http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603075248/http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 |date=2011-06-03 }}//Радиостанция «[[Вести ФМ]]», 31 мая 2011 г.</ref><ref>[http://news.mail.ru/politics/6013899/ Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823221539/http://news.mail.ru/politics/6013899/ |date=2011-08-23 }}//Новости@Mail.ru, 31 мая 2011 г.</ref>, которые, однако, не устроили страны коалиции. Введение санкций против Каддафи<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html Япония одобрила санкции против Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309201125/http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html |date=2011-03-09 }}//[[Росбалт]],08.03.2011 г.</ref> и иностранное вмешательство в ход гражданской войны в Ливии сыграло ключевую роль в победе сторонников ПНС<ref>[https://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ Кровавая весна в пустыне // «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012]</ref>. --> == Мәғлүмәти һуғыш == === Цензура === <!-- Дочерняя компания Bull разработала программное обеспечение под названием Eagle, которое позволяло правительству Каддафи отслеживать интернет-трафик и которое было внедрено в Ливии в 2008 году с усовершенствованным функционированием в 2010 году<ref>{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2011/09/01/01003-20110901ARTFIG00412-comment-j-ai-mis-8-millions-de-libyens-sur-ecoute.php |title=Comment j'ai mis 8 millions de libyens sur écoute|work=Le Figaro |location=France |access-date=11 September 2011|date=September 2011}}</ref>. Правительство Каддафи отключило все интернет-коммуникации в Ливии и арестовывали ливийцев, которые давали телефонные интервью СМИ<ref>{{cite magazine|last=Ackerman |first=Spencer |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223190740/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors |url-status=dead |archive-date=23 February 2011 |title=Desperate Gaddafi Bombs Protesters, Blocks Internet |date=22 February 2011 |magazine=[[Wired UK]] |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/20/libya-governments-should-demand-end-unlawful-killings |title=Libya: Governments Should Demand End to Unlawful Killings|date=20 February 2011 |publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=26 March 2011}}</ref>. Ливийские власти запретили международным журналистам вести репортажи из Ливии, кроме как по приглашению правительства Каддафи<ref>{{cite news|last=Williams|first=Jon |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2011/02/reporting_from_libya.html |title=The Editors: The Difficulty of Reporting from Inside Libya |work=BBC News|date=19 February 2011 |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/20/3143581.htm |title=Libya Fights Protesters with Snipers, Grenades|work=ABC News|date=20 February 2011 |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |title=Libya Witness: 'It's Time for Revolt. We Are Free' |work=Euronews |date=23 February 2011 |access-date=26 March 2011 |archive-date=28 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |date=28 February 2011 }}</ref>. 21 февраля, газета [[The New York Times]] сообщила, что Каддафи пытался пресечь утечку информации из Ливии<ref name="The New York Times"/>. Несколько жителей сообщали, что сотовая связь была отключена, и даже стационарная телефонная связь была спорадической<ref name="The New York Times">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/02/22/world/africa/22libya.html|title=Qaddafi's Grip Falters as His Forces Take On Protesters |date=21 February 2011 |work=The New York Times |first1=David D. |last1=Kirkpatrick |first2=Mona |last2=El-Naggar}}</ref>. Однако каждый день новые кадры, снятые камерами мобильных телефонов, попадали на [[YouTube]] и в международные СМИ. Журналисты и так называемые «исследователи в области прав человека» ежедневно звонили сотням гражданских лиц на территории, контролируемой правительством. В городе Мисурата лидеры мятежников ввели ограничения в отношении иностранных средств массовой информации. Журналистам не разрешили выехать в деревню Дафния, и их вернули обратно на контрольно-пропускные пункты, удерживаемые мятежниками. Журналисты могли пользоваться только официально утверждёнными переводчиками<ref>{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110623114804/http://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | url-status=dead | archive-date=23 June 2011 | work=Bloomberg | first=Chris | last=Stephen | title=Rebel Leaders in Libya's Misrata Curb Press Freedoms as Casualties Mount | date=22 June 2011}}</ref>. Международные журналисты, пытавшиеся освещать события, подверглись нападениям со стороны сил Каддафи. Съёмочная группа британской службы [[Би-би-си]] была избита, поставлена к стене солдатами Каддафи, которые затем произвели выстрелы над головами журналистов, смеясь над ними после этого<ref>{{cite news |last=Spencer|first=Richard|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=BBC Crew Beaten and Given Mock Executions|date=9 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London |access-date=27 March 2011}}{{cbignore}}</ref>. Журналист, работающий в британской леволиберальной газете [[The Guardian]], и ещё один бразильский журналист были задержаны. Журналист [[Аль-Джазира|Аль-Джазиры]] Али Хасан аль-Джабер был убит и, по–видимому, стал преднамеренной мишенью<ref>{{cite web|publisher = [[Amnesty International]]|url = https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|title = Killing of Al Jazeera Journalist Condemned|date = 13 March 2011|access-date = 27 March 2011|archive-date = 17 February 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13 |date=17 February 2015 }}</ref>. Солдаты Каддафи неделю держали в плену четырёх журналистов [[The New York Times]] – Линси Аддарио, Энтони Шадида, Стивена Фаррелла и Тайлера Хикса<ref>[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/01/libya.ac360.missing.journalists/index.html Freed journalists await word on missing driver, reflect on Libyan captivity]. CNN. 2 April 2011</ref>. Гражданин Ливии журналист Мохаммед Наббус был застрелен в голову солдатами Каддафи вскоре после разоблачения ложных сообщений правительства Каддафи, связанных с объявлением о прекращении огня<ref name="автоссылка3">{{cite news|last = Wells |first = Matt|url = https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/19/mohammad-nabbous-killed-libya|title = Mohammad Nabbous, face of citizen journalism in Libya, is killed|work=The Guardian|access-date=19 March 2011|date=19 March 2011|location=London}}</ref>. --> === Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары === <!-- После начала революции ливийским студентам, обучающимся в США, якобы звонили из посольства Ливии, инструктируя их присоединиться к митингам в поддержку Каддафи угрожая в противном случае лишить их стипендий, даваемых правительством. Посол Каддафи опроверг эти сообщения<ref>{{cite web| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011217184949502493.html| title=Libyans in US Allege Coercion| publisher=Al Jazeera|last=Hill|first=Evan| date=17 February 2011|access-date=27 March 2011}}</ref>. Помощники Каддафи также организовывали экскурсии для иностранных журналистов в Триполи. Корреспондент [[The Economist]] в Триполи отмечал: «Картина, представленная режимом, часто быстро разваливается. Гробы на похоронах иногда оказывались пустыми. Места взрывов перерабатываются. Раненый семилетний ребёнок в больнице стал жертвой автокатастрофы, согласно записке, тайно переданной медсестрой. Журналисты, которые указывают на такое вопиющее искажение фактов, подвергаются нападкам в коридорах отеля»<ref>{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/07/reporting-libya | title=Reporting from Libya – Close your window |newspaper=The Economist | date=1 July 2011}}</ref>. Британская газета [[The Guardian]] описала Джамахирию как «Северную Корею с пальмами». Журналистам не разрешалось никуда ходить или с кем-либо разговаривать без разрешения официальных лиц Джамахирии, которые всегда следовали за ними. Журналисты, которые не освещали события так, как предписывали официальные лица Джамахирии, сталкивались с проблемами и внезапными депортациями<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/13/foreign-journalists-rixos-hotel-tripoli | title=No freedom for foreign press at Tripoli's Rixos hotel |work=The Guardian |location=London | date=14 April 2011| first=Harriet | last=Sherwood}}</ref>. В июне 2011 года [[Amnesty International]] раскритиковала «освещение в западных СМИ», которое «с самого начала представляло очень односторонний взгляд на логику событий, изображая протестное движение как исключительно мирное и неоднократно предполагая, что силы безопасности Джамахирии необъяснимо убивали безоружных демонстрантов, которые не представляли угрозы национальной безопасности»<ref name="AmnestyRape"/>. На протяжении всего конфликта из Ливии поступала противоречивая информация, в том числе некоторые западные СМИ к примеру такие как [[The Guardian]], [[CNN]] и [[The New York Times]], основываясь на данных телекомпаний [[Аль-Джазира]] и [[Аль-Арабия]], значительно нагнетали обстановку в Ливии и выдавали за реальность ложные факты<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]</ref><ref>[https://vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]//[[Взгляд.ru]],09.03.2011 г.</ref>. Некоторые обозреватели считают, что в Ливии впервые были применены в мировом масштабе технологии информационной войны<ref>Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=2011-03-06 }}//Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Восток</ref>. Также необъективную информацию предоставлял британский телеканал [[Би-би-си]]. Так, по словам руководителя службы новостей Хелен Боуден объективности освещения помешали слишком тесные связи с «повстанцами». Также часто использовалась неподтверждённая информация<ref>[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]</ref>. --> == Эҙемтәләре == Ливиялағы Граждандар һуғышы Ғәрәп яҙы барышында ҡорбандар һаны буйынса өсөнсө иң ҙур (Сүриәләге һәм Йемендәге һуғыштарҙан һуң) конфликт була. 2011 йылдың август аҙағына ҡарата һәләк булыусылар һаны 50 мең кешегә етте<ref name="автоссылка4" />. Һуғыш ил иҡтисадына, тәү сиратта уның тышҡы сауҙаһына көслө һөжүм яһай. Мәҫәлән, Ливияның Европа союзы менән тауар әйләнеше 2011 йылда 2010 йыл кимәленең өстән бер өлөшөн тиерлек (ул ваҡытта ул 35 миллиард доллар самаһы ине) тәшкил иткән<ref name=autogenerated7>Эль С. Современное состояние торговых отношений между Ливией и Европейским Союзом // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 3. — С. 358</ref>. Әммә 2012 йылда уҡ Европа союзы менән тауар әйләнеше 2010 йыл кимәленән артҡан<ref name=autogenerated7 />. <!-- Несмотря на поражение сторонников Каддафи, захват его последних городов и смерть, [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]], сын и преемник Каддафи, продолжал скрываться в южном регионе Ливии до своего пленения в середине ноября. Кроме того, некоторые лоялистские силы перешли границу [[Нигер]]а, хотя попытки побега переростали в насилие, когда их обнаруживали нигерийские войска. Последствием свержения в 2011 году Муаммара Каддафи стал кризис в [[Мали]], когда на малийскую территорию хлынули беженцы из племен [[Туарегское восстание (2012—2013)|туарегов]]. Заняв северную часть Мали, они провозгласили там независимое государство [[Азавад]]. Позднее туарегов с подконтрольных территорий вытеснили экстремисты. Спорадические столкновения между силами ПНС и бывшими лоялистами также продолжались по всей Ливии с низкой интенсивностью. 23 ноября 2011 года в столкновениях в [[Бани-Валид]]е были убиты семь человек, пятеро из них из числа революционных сил и один сторонник Каддафи<ref>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|title=Fresh clashes in Libya's Bani Walid; U.N. says 7,000 held in militia prisons|date=23 November 2011|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|agency=Agence France-Presse|location=Bani Walid and Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104002523/http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|archive-date=4 January 2012|url-status=dead}}</ref>. Боевые действия вспыхнули 3 января 2012 года в здании, которое при правительстве Каддафи использовалось в качестве штаб-квартиры разведки<ref name=alarabiya0301>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|title=Abdul Jalil appoints head of Libyan armed forces, warns of civil war|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|location=Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103233900/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|archive-date=3 January 2012|url-status=dead}}</ref>. Абдул Джалиль, председатель ПНС, предупредил ливийцев, что страна может скатиться к новой гражданской войне, если они прибегнут к силе для урегулирования своих споров<ref name=alarabiya0301/>. Сообщалось, что в результате этих событий пять человек погибли и по меньшей мере пять получили ранения<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-16395533|work=BBC|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|title=Deadly clash of militias in Libyan capital Tripoli}}</ref>. Также 3 января правительство Ливии назначило отставного генерала из Мисураты Юселя аль-Манкуоша главой вооружённых сил страны<ref>{{cite news|last=Cunningham|first=Erin|title=Will new army chief end the bloodshed in Libya?|url=http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/the-casbah/libya-appoints-head-new-army|access-date=6 January 2012|newspaper=GlobalPost|date=4 January 2012}}</ref>. 23 января Бани-Валид был захвачен боевиками местных племён из-за неспособности ПНС сотрудничать с ними<ref name=norevolt>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|url-status=dead|archive-date=30 April 2012|title=UPDATE 1-Anger, chaos but no revolt after Libya violence|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|agency=Reuters Africa|location=Bani Walid|first=Oliver|last=Holmes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124 |date=30 April 2012 }}</ref><ref name=aljazeera2401/>. Сообщалось, что местные силы применяли тяжёлое вооружение и насчитывали 100–150 человек<ref name=aljazeera2401/>. Восемь бойцов ПНС были убиты и по меньшей мере 25 ранены, остальные бежали из города<ref name=norevolt/>. Также сообщалось о столкновениях в Бенгази и Триполи<ref name=aljazeera2401/>. ПНС функционировал в качестве временного законодательного органа в течение переходного периода. В начале мая 2012 года он принял свои самые радикальные меры на сегодняшний день, предоставив иммунитет бывшим революционерам за действия, совершённые во время гражданской войны, и приказав, чтобы все задержанные, обвиняемые в борьбе на стороне Каддафи, были преданы суду или освобождены к 12 июля 2012 года. ПНС также принял Закон № 37, запрещающий публикацию «пропаганды», критикующею революцию, ставящей под сомнение авторитет руководящих органов Ливии или восхваляющей Муаммара Каддафи, его семью, его правительство или идеи Зелёной книги<ref name="immunity">{{cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/03/211978.html|publisher=Al Arabiya|title=Libya grants immunity to 'revolutionaries'|date=3 May 2012|access-date=6 May 2012}}</ref>. Отчёт [[The Independent]] за сентябрь 2013 года показывает, что Ливия погрузилась в худший политический и экономический кризис со времён поражения Каддафи. Добыча нефти почти полностью прекратилась, и правительство передало контроль над значительными районами страны ополченцам, в то время как насилие усилилось по всей стране<ref name="TheIndepenedentLawlessness">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/special-report-we-all-thought-libya-had-moved-on--it-has-but-into-lawlessness-and-ruin-8797041.html|title=Special report: We all thought Libya had moved on – it has, but into lawlessness and ruin|date=3 September 2013|access-date=12 September 2013|location=London|work=The Independent|first=Patrick|last=Cockburn}}</ref>. К маю 2014 года конфликты между несколькими группировками в Ливии переросли во [[Гражданская война в Ливии (2014—2020)|вторую гражданскую войну]]. --> == Хәрби енәйәттәр == <!-- В начале войны в Ливии 26 февраля 2011 [[Совет Безопасности ООН]] принял резолюцию 1970, в которой было сказано: СБ ООН постанавляет передать вопрос о ситуации в Ливийской Арабской Джамахирии в период с 15 февраля 2011 года на рассмотрение Прокурора Международного уголовного суда. 16 мая прокуратура [[Международный уголовный суд|МУС]] потребовала санкции на арест Муаммара Каддафи по обвинению в преступлениях против человечности. 27 июня Международный уголовный суд выдал ордер на арест Муаммара Каддафи, Сейфа аль-Ислама и главы разведслужбы страны Абдуллы ас-Сенусси по обвинению в наборе наёмников и нападениях на участников антиправительственных демонстраций и других преступлениях<ref>[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]</ref>. В докладе, который был подготовлен авторитетной международной правозащитной организацией Human Rights Watch, базирующейся в Нью-Йорке, говорится, что расправа над лидером Ливийской Джамахирии Муаммаром Каддафи и его окружением, устроенная 20 октября 2011 года, представляет собой военное преступление. По словам её экспертов, собранные ими новые данные указывают на «очевидную казнь» без суда и следствия боевиками «базирующихся в Мисурате вооружённых группировок» не только Муаммара Каддафи и его сына Мутассима, но и «десятков пленников» из числа тех, кто находился в окружении прежнего ливийского руководителя в последний день его жизни. Мятежники "казнили по меньшей мере 66 пленников в находящейся поблизости гостинице «Махари». Полученная Human Rights Watch информация указывает на то, что Мутассим Каддафи, раненный при первоначальном боестолкновении автоколонны отца и повстанцев, был доставлен живым из Сирта в Мисурату, где его вскоре убили. Сам истекавший кровью Муаммар Каддафи был зверски избит. Кроме того, его кололи штыком, свидетельствует организация, ссылаясь на видеозаписи, сделанные самими мятежниками на камеры мобильных телефонов. В соответствии с изложенными в докладе сведениями, 22 октября 2011 года сотрудники Human Rights Watch обнаружили в гостинице «Махари» останки не менее 53 человек, причём у многих из погибших руки были связаны за спиной<ref>[https://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html Взгляд. HRW: Убийство Каддафи — не расследованное военное преступление. 18 октября 2012, 05:41]</ref>. --> == Мәҙәни йоғонтоһо == <!-- {{Quote box|width=|bgcolor=#c6dbf7|align=right|title = Аль-Суал (Вопрос)<ref name="FreeMuse 20042011"/>|<poem> Муаммар: Ты никогда не служил людям Муаммар: Тебе лучше сдаться Исповедоваться. Ты не можешь убежать Наша месть настигнет тебя Как поезд с рёвом проносится сквозь стену Мы утопим тебя. </poem>}} [[Рэп]], [[хип-хоп]] и [[традиционная музыка]], наряду с другими жанрами, сыграли большую роль в поощрении инакомыслия против правительства Каддафи. Музыка контролировалась, а несогласные деятели культуры арестовывались или подвергнуты пыткам в странах, где произошла [[арабская весна]], включая Ливию<ref name="FreeMuse 20042011"/>. Музыка обеспечила важную платформу для общения между демонстрантами. Это помогло создать моральную поддержку и поощряло дух восстания против правительств<ref name="FreeMuse 20042011">{{cite web|url=http://www.freemuse.org/sw41490.asp|title=Hip-hop is a soundtrack to the North African revolt|date=2011-04-20|work=Free Muse – Freedom of Musical Expression|publisher=Freemuse, Copenhagen, Denmark|access-date=2011-08-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp|archive-date=2011-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp |date=2011-09-26 }}</ref>. Анонимный хип-хоп-исполнитель по имени Ибн Табит дал голос «лишённым гражданских прав ливийцам, ищущим ненасильственный способ выразить свою политическую позицию»<ref name="Lane 30 March 2011">{{cite news|last=Lane|first=Nadia|date=2011-03-30|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-582738|title=Libyan Rap Fuels Rebellion|publisher=CNN|access-date=16 August 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |title=Ibn Thabit: The Beat Behind Libya's Revolution |date=2011-08-08 |publisher=Aslan Media |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909082334/http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |archive-date=2011-09-09}}</ref>. На своем веб-сайте Ибн Табит сказал, что он «нападает на Каддафи своей музыкой с 2008 года», когда он опубликовал свою первую песню в интернете под названием «Муаммар — трус»<ref name="Lane 30 March 2011"/><ref>{{cite web |url=http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |archive-url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |url-status=dead |archive-date=2012-09-18 |title=Top Five Arab Spring Hip-Hop Songs |publisher=NPR |date=2011-06-22 |work=The New Significance (webzine) |access-date=2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |date=2012-09-18 }}</ref>. Текст песни «Аль-Суал», выпущенный Ибн Табитом на YouTube 27 января 2011 года, за несколько недель до начала беспорядков в Ливии, свидетельствует о настроениях повстанцев<ref name="FreeMuse 20042011"/>. Некоторые группы, такие как рок-группа из Бенгази под названием «Парни из подполья», использовали метафоры, чтобы скрыть осуждение властей. Группа выпустила песню незадолго до восстания под названием «Как всегда говорит мой отец», чтобы высмеять автократического вымышленного мужчину-главу семьи, который был завуалированной ссылкой на Каддафи<ref name="FreeMuse 20042011"/>. --> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Навигация}} * Ливияға интервенция * [[Ғәрәп яҙы]] * [[Тәрбил Фәтхи]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em|refs}} <ref name="vandewalle_124">{{cite book | last=Vandewalle | first=Dirk J. | title=A history of modern Libya | location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press | year=2006 | isbn=0-521-85048-7| url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand | url-access=registration | access-date=26 August 2011 | page=[https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand/page/124 124]}}</ref> <ref name="guardian-2011-08-24">{{cite news|title=Street fighting rages in Tripoli as Gaddafi loyalists fight rearguard action|url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/24/fighting-tripoli-gaddafi-libya|access-date=25 August 2011|newspaper=The Guardian|date=2011-08-25|first1=Martin|last1=Chulov|first2=Luke|last2=Harding|first3=Julian|last3=Borger|location=London}}</ref> <ref name="tut.by">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=2018-11-30 }} — TUT.BY, 2 марта 2011</ref> }} == Әҙәбиәт == * Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., [[Юрьев, Александр Иванович|Юрьев А. И.]] [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с. * {{нп3|Форте, Максимилиан|Forte M. C.||Maximilian Forte}} Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9. == Һылтанмалар == * Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372155 Мятеж в пустыне] // [[Известия]], 09.03.2011 * Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372213 Война в песочнице] // [[Известия]], 10.03.2011 * [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «[[Эхо Москвы]]», 20.03.2011 * Жәмал О., Сайченко М. [https://archive.today/20130416221937/http://izvestia.ru/story/191 Ливийский дневник] * Силантьев П. [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] // [[Независимая газета]], 23.06.2011 * [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии] * [https://m.kp.by/daily/25664/825870/ «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане»]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Комсомольская правда]], 06.04.2011 {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}} * Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео) {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Волнения в арабском мире (2010—2011)}} [[Категория:Зимбабвелағы һуғыштар]] [[Категория:Ливияла Граждандар һуғышы| ]] [[Категория:Ливияның сәйәсәте]] [[Категория:2011 йылдың феврале]] [[Категория:Ливияла 2011 йыл]] [[Категория:2011 йыл конфликттары]] [[Категория:XXI быуат һуғыштары]] [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] <references /> r5huejelggzv8z2oiptl5opkvp45ao1 0 193568 1297427 1280432 2026-05-19T08:30:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297427 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия|статус=Ҡала|русское название=Магадан|оригинальное название={{lang-ru|Магадан}}|герб=COA Magadan, Russian Federation.svg|флаг=Flag of Magadan.svg|описание изображения=Старицкий ярымутрауы тауынан Магадан ҡалаһына күренеш|ширина герба=80px|описание флага=Магадан флагы|ширина флага=138px|lat_deg=59|lat_min=34|lat_sec=0|lon_deg=150|lon_min=48|lon_sec=0|регион=Магадан өлкәһе|регион в таблице=Магадан өлкәһе|вид района=ҡала округы|район=Магадан ҡалаһы|район в таблице=Магадан (ҡала округы){{!}}Магадан ҡалаһы|вид главы={{abbr|Ҡала мэры|Ҡала мэры («Магадан ҡалаһы» муниципалитеты башлығы))|0}}|глава=[[Гришан, Юрий Фёдорович|Гришан Юрий Фёдорович]]<ref>{{Cite web |url=https://magadan.49gov.ru/city_hall/mayor/biography/ |title=Мэр города Магадана » Мэрия города Магадана |accessdate=2022-01-17 |archive-date=2022-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118184155/https://magadan.49gov.ru/city_hall/mayor/biography/ |deadlink=no }}</ref>|дата основания=1929 йыл|статус с=1939 йыл|площадь=295<ref>{{Cite web |url=http://www.magadangorod.ru/index.php?newsid=57 |title=Сайт администрации города Магадана. Обновление материалов генерального плана 1994 г. Пояснительная записка |accessdate=2012-02-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513060906/http://www.magadangorod.ru/index.php?newsid=57 |archivedate=2013-05-13 |deadlink=yes }}</ref>|климат=субарктик, диңгеҙ|официальный язык=рус теле|население={{ Население | Магадан | тс }}|год переписи={{ Население | Магадан | г }}|плотность={{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Магадан | ч }} / 295 round 2 ) }} }}|агломерация=<!-- юҡ -->|милли состав=урыҫтар 84,1 %, украиндар 6,5 %, эвендар 1,7 %, белорустар 0,8 %, татарҙар 0,9 %, коряктар 0,6 %, ительмендар 0,4 %, чукчалар 0,2 %, камчадалылар 0,2 %, юкагирҙар 0,05 %, чувандар 0,04 % <ref name=" http://nesiditsa.ru ">{{Cite web |url=http://nesiditsa.ru/city/magadan |title=Город Магадан: климат, экология, районы, экономика, криминал и достопримечательности {{!}} Не сидится - клуб желающих переехать<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-11-30 |archive-date=2014-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218050129/http://nesiditsa.ru/city/magadan |deadlink=no }}</ref>|этнохороним=магадандар|телефонный код=4132|почтовый индекс=685000|цифровой идентификатор=44401|сайт=https://magadangorod.ru/|язык сайта=ru}} '''Магадан''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] төньяҡ-көнсығышындағы порт-ҡалаһы. [[Магадан өлкәһе]] һәм шул уҡ исемдәге ҡала округының административ үҙәге. Халҡы {{Население|Магадан|фс}} кеше тәшкил итә (2023). Магадан ҡалаһында Магадан өлкәһе халҡының 66 проценттан ашыуы йәшәй (2022). «Хеҙмәт батырлығы ҡалаһы» тигән маҡтаулы исемде йөрөтә<ref>{{Cite web |url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202105200033 |title=Указ Президента Российской Федерации от 20.05.2021 № 304 "О присвоении почетного звания Российской Федерации «Город трудовой доблести» |access-date=2021-05-21 |archive-date=2021-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521073720/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202105200033 |deadlink=no }}</ref>. Уға Колыма крайында файҙалы ҡаҙылмаларҙы үҙләштереү буйынса эшселәр ҡасабаһы булараҡ 1929 йылда нигеҙ һалына, 1939 йылдан ҡала статусы бирелә. Магаданка йылғаһы ҡаланы ике өлөшкә бүлә. Ҡала округы сиктәрендә иң ҙур йылға — Дукча, уның үҙәне ҡала иҡтисады өсөн ҙур ауыл хужалығы һәм рекреацион әһәмиәткә эйә. Тарихи үҙәктә 1950 йылдарҙа [[Санкт-Петербург|Ленинград]] архитекторҙары проекттары буйынса неоклассицизм стилендә төҙөлгән биналар ансамблдәре урынлашҡан. == Физик-географик характеристикаһы == [[Файл:MapOfMagadan.png|мини|Картала Магадан ҡалаһы]] [[Файл:Laika ac Magadan beach (6457763827).jpg|мини|Ҡала пляжы]] === Географик урыны === Ҡала Нагаев һәм Гертнер ҡултыҡтары араһында, [[Охот диңгеҙе]] яры буйында урынлашҡан. Магадандан [[Мәскәү|Мәскәүгә]] автомобиль юлы буйынса алыҫлығы — 10 210 км<ref>{{cite web|author=| datepublished=| url=https://trace.ati.su/?EntityType=Trace&MapVisible=True+%D0%90%D0%A2%D0%98&Ferries=1&Cities=1_4316-2_3611&LargeCities=0| title=Магадан Мәскәү араһы километрҙарҙа машина менән — АТИ дистанцияһын иҫәпләү хеҙмәте|publisher=ati.su|lang=ru| accessdate=2021-03-26}}</ref>. Магадандан көньяҡтараҡ [[Владивосток]] урынлашҡан, уға тиклем ара яҡынса 5000 км тәшкил итә. Магадан МСК+8 сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC-ҡа ҡарата ҡулланылған ваҡыттың офсеты (күсеүе) +11:00. Ҡулланылған ваҡытҡа һәм географик [[Оҙонлоҡ (координат)|оҙонлоҡҡа]] ярашлы, Магаданда ҡояштың уртаса төшө (төшкө сәғәт) 12:57 сәғәттә була<ref>{{Cite web|url=http://dateandtime.info/ru/city.php?id=2123628|title=Магаданда ваҡыт, Магадан өлкәһе, Рәсәй. Магаданда күпме ваҡыт|publisher=dateandtime.info|lang=ru|accessdate=2017-10-18|archive-date=2017-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018134033/http://dateandtime.info/ru/city.php?id=2123628|deadlink=no}}</ref>. === Климаты === {{Климат города |Город_род=Магадана |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/25913.htm Погода и климат] [http://data.oceaninfo.info/atlas/Oxot/2_watertemp_station_94052_1.html ЕСИМО] | Янв_ср=-16.4 | Янв_ср_осад=14 | Фев_ср=-15.4 | Фев_ср_осад=13 | Мар_ср=-11.4 | Мар_ср_осад=17 | Апр_ср=-4.6 | Апр_ср_осад=33 | Май_ср=1.8 | Май_ср_осад=37 | Июн_ср=7.8 | Июн_ср_осад=47 | Июл_ср=11.8 | Июл_ср_осад=64 | Авг_ср=12 | Авг_ср_осад=93 | Сен_ср=7.5 | Сен_ср_осад=77 | Окт_ср=-0.9 | Окт_ср_осад=80 | Ноя_ср=-9.8 | Ноя_ср_осад=60 | Дек_ср=-14.9 | Дек_ср_осад=26 | Год_ср=-2.7 | Год_ср_осад=561 | Янв_ср_мин=-18.5 | Янв_ср_макс=-14.2 | Фев_ср_мин=-17.8 | Фев_ср_макс=-12.5 | Мар_ср_мин=-14.4 | Мар_ср_макс=-8 | Апр_ср_мин=-7.5 | Апр_ср_макс=-1.6 | Май_ср_мин=-0.5 | Май_ср_макс=4.9 | Июн_ср_мин=5.2 | Июн_ср_макс=11.3 | Июл_ср_мин=9.6 | Июл_ср_макс=14.8 | Авг_ср_мин=9.7 | Авг_ср_макс=15 | Сен_ср_мин=5.1 | Сен_ср_макс=10.4 | Окт_ср_мин=-3.1 | Окт_ср_макс=1.7 | Ноя_ср_мин=-12 | Ноя_ср_макс=-7.3 | Дек_ср_мин=-17 | Дек_ср_макс=-12.8 | Год_ср_мин=-5.1 | Год_ср_макс=0.1 | Янв_а_макс=2.4 | Янв_а_мин=-34.6 | Фев_а_макс=3.2 | Фев_а_мин=-33.3 | Мар_а_макс=5.8 | Мар_а_мин=-30.8 | Апр_а_макс=9.7 | Апр_а_мин=-23.5 | Май_а_макс=22.3 | Май_а_мин=-10.8 | Июн_а_макс=24.5 | Июн_а_мин=-3.0 | Июл_а_макс=27.8 | Июл_а_мин=2.0 | Авг_а_макс=26.1 | Авг_а_мин=-1.0 | Сен_а_макс=20.2 | Сен_а_мин=-6.3 | Окт_а_макс=13.8 | Окт_а_мин=-21.1 | Ноя_а_макс=6.6 | Ноя_а_мин=-26.9 | Дек_а_макс=3.3 | Дек_а_мин=-37.0 | Год_а_макс=27.8 | Год_а_мин=-37.0 | Янв_вода=-1.7 | Фев_вода=-1.7 | Мар_вода=-1.7 | Апр_вода=-1.5 | Май_вода=1.1 | Июн_вода=7.4 | Июл_вода=12 | Авг_вода=12.1 | Сен_вода=8.7 | Окт_вода=4.4 | Ноя_вода=-0.2 | Дек_вода=-1.7 | Год_вода=3.1 |}} {{Температура водоёма | Место_род = (1977—2005 годы) | Источник = <ref>[http://data.oceaninfo.info/atlas/Oxot/2_watertemp_station_94052_1.html ЕСИМО]</ref> | Янв_а_макс =-1.5 | Янв_ср =-1.73 | Фев_а_макс =-1.3 | Фев_ср =-1.73 | Мар_а_макс =1.8 | Мар_ср =-1.73 | Апр_а_макс =0.0 | Апр_ср =-1.49 | Май_а_макс =8.6 | Май_ср =1.09 | Июн_а_макс =16.6 | Июн_ср =7.40 | Июл_а_макс =17.8 | Июл_ср =12.0 | Авг_а_макс =18.0 | Авг_ср =12.1 | Сен_а_макс =14.0 | Сен_ср =8.65 | Окт_а_макс =8.7 | Окт_ср =4.36 | Ноя_а_макс =4.9 | Ноя_ср =-0.15 | Дек_а_макс =-0.3 | Дек_ср =-1.70 | Год_а_макс =18.0 | Год_ср =3.12 | Янв_а_мин =-1.8 | Фев_а_мин =-1.8 | Мар_а_мин =-1.8 | Апр_а_мин =-1.8 | Май_а_мин =-1.8 | Июн_а_мин =-1.0 | Июл_а_мин =3.2 | Авг_а_мин =1.0 | Сен_а_мин =2.7 | Окт_а_мин =0.3 | Ноя_а_мин =-1.8 | Дек_а_мин =-1.8 | Год_а_мин =-1.8 |}} Магаданға диңгеҙ һыҙаттары менән субарктик климат хас. Ҡыш оҙон һәм һыуыҡ, Охот диңгеҙе тарафынан йомшартыла. Йәй ҡыҫҡа һәм һалҡын, елдәр йыш була. Уртаса температура май айында ғына 0 °C билдәһен үтә, октябрь башында 0 °C-тан түбән төшә. Йылдың иң йылы айы — август, уртаса тәүлек максимумы +15 °C, йылдың иң һалҡын айы, ғинуар, уртаса тәүлек температураһы -16,4 °C. === Халҡы === {{Население|Магадан}} 2020 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылдың 1 октябренә ҡала Рәсәй Федерацияһының 1119 ҡалаһынан халыҡ һаны буйынса 185-се урында тора. == Иҡтисады == === Энергетика === [[Файл:Magadan-port.jpg|мини|Магадан сауҙа диңгеҙе портында «Золотая Колыма» ташыусы күмерҙе бушатыу]] 1933 йылда Магадан ҡалаһында ҡеүәте 672 кВт булған беренсе эре электр станцияһы төҙөлә. Термаль (йылылыҡ) энергия етештереүҙе Магадан ТЭЦ-ы башҡара. Электр менән Тәьмин итеүҙе «Магаданэнерго», «Южные Электрические Сети», «Магаданэлектросеть» тормошҡа ашыра. === Сәнәғәт === Ҡалала тау ҡорамалдары етештерелә, балыҡ эшкәртеү предприятиелары, машиналар эшләү заводтары һәм башҡа сәнәғәт предприятиелары эшләй: * Магадан ағас эшкәртеү заводы * Магадан шиналар ремонтлау заводы * «Омолон алтын сығарыу компанияһы» * «Рәсәй Феррометалдар компанияһы» * «Колыма күмер компанияһы» * Магадан һөт заводы * Магадан икмәк заводы * Магадан балыҡ заводы * Магадан алкоголһеҙ эсемлектәр етештереү заводы * Магадан эре панелле торлаҡ төҙөлөшө заводы Ауыр тау ҡорамалдары һәм запас частар эшләүсе механик ремонт заводы үҙ продукцияһын Рәсәйҙең бөтә алтын сығарыу төбәктәрен, [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] илдәрен һәм [[Африка]] илдәрен тәьмин итә. Совет осоронан һуңғы осорҙа алтын сығарыу сәнәғәтенең мөһим предприятиелары төҙөлә. == Транспорт == [[Файл:Aeroport magadan 1.jpg|мини|Аэропорт]] === Автотранспорт === Магадандан өлкәнең төп ҡасабалары аша {{Табличка-ru|Р|504}} «Колыма» федераль трассаһы үтә, ул төбәкте Якутия һәм «ҙур ер - материк» менән тоташтыра. Магадан автотранспорт предприятиелары Ола, Арман, Палатка, Сокол, Уптар, Ягодное, Сусуман, Усть-Омчуг, Матросово тораҡ пункттарына даими автобус бәйләнеше алып бара. Шулай уҡ ҡала буйлап маршрут таксиҙары йөрөй. === Тимер юл === Әлеге ваҡытта Магадан ҡалаһында тимер юлы юҡ. 1940-1950 йылдарҙа Магадан-Палатка линияһы эшләгән. === Диңгеҙ порты === Ҙурлығы буйынса илдең төньяҡ-көнсығышында икенсе диңгеҙ порты ([[Петропавловск-Камчатский|Петропавловск-Камчатскиҙан]] һуң)<ref>{{cite web| author=| date=| url=http://www.morport.com/rus/publications/document1339.shtml| title=2012 йылда Рәсәй диңгеҙ порттарының йөк әйләнеше.| publisher=// morport.com| accessdate=2014-07-21| archive-date=2013-09-15| archive-url=https://web.archive.org/web/20130915082754/http://www.morport.com/rus/publications/document1339.shtml| deadlink=no}}</ref>, йыл әйләнәһенә эшләй (декабрҙән майға тиклем — боҙ оҙатыусыһы — караптар төркөмөн йәки каруанын алып барған бер йәки бер нисә боҙватҡыс). == Авиатранспорт == В. С. Высоцкий исемендәге Магадан халыҡ-ара аэропорты (Сокол) — Рәсәйҙең төньяҡ-көнсығышында иң ҙур аэропорт, ул, әйтәйек, кешеләрҙе һәм ашығыс йөктәрҙе ташыу өсөн ҡулланылған берҙән-бер үҙәк. Икенсе аэропорт (Магадан-13) 1990-2000 йылдарҙа үҙенең әһәмиәтен юғалта һәм әлеге ваҡытта аҙ һанлы чартер рейстары өсөн ҡулланыла. == Фән һәм мәғариф == Магадан ҡалаһында Рәсәй Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш бүлексәһенең Төньяҡ-Көнсығыш ғилми үҙәге урынлашҡан, ул түбәндәге уҡыу йорттарын берләштерә: * [[Рәсәй ФӘНДӘР АКАДЕМИЯҺЫ ДВО-ның төньяҡ-Көнсығыш комплекслы ғилми-тикшеренеү институты (СВКНИИ)|Рәсәй Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш бүлексәһенең Төньяҡ-Көнсығыш комплекслы ғилми-тикшеренеү институты (СВКНИИ)]] * [[Институт биологических проблем севера (ИБПС) ДВО РАН|РФА Алыҫ Көнсығыш бүлексәһенең Төньяҡ биологик проблемалары институты (IBPS)]] * Рәсәй Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш бүлексәһенең «Арктика» ғилми-тикшеренеү үҙәге. Юғары белемде бөтә төбәктәге берҙән-бер учреждение — [[Төньяҡ-Көнсығыш дәүләт университеты|Төньяҡ-Көнсығыш дәүләт университеты (ТКДУ)]] күрһәтә<ref>{{Cite web |url=https://rg.ru/2021/07/29/reg-dfo/pochemu-tak-trudno-obespechit-zapros-na-vysshee-obrazovanie-v-magadane.html |title=Ни өсөн Магаданда юғары белем алыуҙы тәьмин итеү бик ауыр. |website=Российская газета |date=2021-07-29 |accessdate=2021-11-26 |archive-date=2021-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211126110718/https://rg.ru/2021/07/29/reg-dfo/pochemu-tak-trudno-obespechit-zapros-na-vysshee-obrazovanie-v-magadane.html |deadlink=no }}</ref>. Шулай уҡ 22 [[Мәктәп|дөйөм белем биреү мәктәбе]] эшләй. == Мәҙәниәт == === Кинотеатрҙар === Магадан ҡалаһында — Горняк, Нуғай, Радуга-Кино кинотеатрҙары урынлашҡан. === Театрҙар === Магаданда ике театр эшләй: *М. Горький исемендәге Магадан өлкә мәҙәниәт йорто бинаһын төҙөү 1940 йылдың яҙында башлана. Асыу тантанаһы 1941 йылдың 5 октябрендә үтә. Мәҙәниәт йортоноң театр труппаһы Магадан эстрада театры менән берләшкәс, Горький магадан музыка-драма театры барлыҡҡа килә.<ref>{{Cite web|url = http://www.magadangorod.ru/index.php?newsid=16425|title = Музыкально-драматический театр имени Горького|author = |work = |date = |publisher = |accessdate = 2015-03-11|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150402092138/http://www.magadangorod.ru/index.php?newsid=16425|archivedate = 2015-04-02|deadlink = yes}}</ref>. Хәҙерге исеме — [https://web.archive.org/web/20150402124436/http://www.mmdt.ru/news.php Магадан дәүләт музыкаль драма театры]. *[https://theatrekukol.ru/ Магадан дәүләт ҡурсаҡ театры] 1979 йылда Щукин мәктәбен тамамлаусы Александр Романов тарафынан ойошторола. Тәүге сығыштары Магадан профсоюздар һарайы сәхнәһендә үтә. 1994 йылдан театрҙың үҙ бинаһы бар. Репертуарҙың нигеҙен әкиәттәр буйынса, шул иҫәптән төньяҡ халыҡтары фольклоры мотивтары буйынса спектаклдәр тәшкил итә. === Музыка === Музыкаль коллективтарҙың һәм концерттарҙың эшмәкәрлеген Магадан өлкә филармонияһы алып бара<ref>{{Cite web|url = http://mag-philharmonia.ru/|title = Магаданская областная филармония|author = |work = |date = |publisher = |access-date = 2015-03-25|archive-date = 2014-12-17|archive-url = https://web.archive.org/web/20141217230359/http://mag-philharmonia.ru/|deadlink = no}}</ref>. Филармония эргәһендә йыр һәм бейеү ансамбле эшләй «''Энер»'' (Йондоҙ)<ref>{{Cite web|url = http://mag-philharmonia.ru/index.php?newsid=13|title = Ансамбль «Энэр»|author = |work = |date = |publisher = |access-date = 2015-03-25|archive-date = 2017-03-19|archive-url = https://web.archive.org/web/20170319022608/http://mag-philharmonia.ru/index.php?newsid=13|deadlink = no}}</ref> һәм рус халыҡ инструменттары оркестры<ref>{{Cite web|url = http://mag-philharmonia.ru/index.php?newsid=12|title = Магаданский Русский оркестр|author = |work = |date = |publisher = |access-date = 2015-03-25|archive-date = 2015-04-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20150402133840/http://mag-philharmonia.ru/index.php?newsid=12|deadlink = no}}</ref>. == Туғандаш ҡалалар == * {{АҠШ флагы|20px}} [[Анкоридж]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] ([[22 июнь]] [[1991 йыл|1991]]) * {{Ҡытай флагы|20px}} [[Тунхуа]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҠХР]] ([[1 июль]] [[1992 йыл|1992]]) * [[Йылға|Елгава]], [[Латвия]] ([[16 август]] [[2006 йыл|2006]]) * [[Алтын|Златица]], [[Болгария]] ([[27 сентябрь]] [[2012 йыл|2012]]) * {{Ҡытай флагы|20px}} [[Шуанъяшань]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҠХР]] ([[12 июль]] [[2013 йыл|2013]]) * [[Барановичи]], [[Беларусь|Белоруссия]] ([[25 май]] [[2018 йыл|2018]])<ref>{{Cite web |url=https://rg.ru/2018/05/25/reg-dfo/baranovichi-i-magadan-stali-gorodami-pobratimami.html |title=Барановичи и Магадан стали городами-побратимами // Новости Союза Беларуси и России |access-date=2021-03-07 |archive-date=2021-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727003242/https://rg.ru/2018/05/25/reg-dfo/baranovichi-i-magadan-stali-gorodami-pobratimami.html |deadlink=no }}</ref>. == Топографик карталар == * {{Карта|O-56-14}} * {{Карта|O-56-I}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=|часть=|ссылка часть=|заглавие=Магадан: Путеводитель-справочник|ссылка=|ответственный=Колл. авторов: С. В. Будникова, С. П. Ефимов, В. В. Мищенко, А. Г. Козлов, Л. И. Комарова, О. М. Сокол, К. И. Стельмах; Сост.Л. И. Комарова; Худож. В. Н. Манчук|издание=|место=Магадан|издательство=[[Магаданское книжное издательство|Магаданское кн. изд-во]]|год=1989|страницы=|страниц=224|серия=|isbn=5-75-81-0048-X|тираж=30000}} (в пер.) * Магадан. Конспект прошлого / Сост. и авт. вступ. статей А. Г. Козлов — Магадан: Магаданское кн. изд-во, 1989 * ''Важенин Б. П.'' Магадан: к историческим истокам названия — Магадан: СВКНИИ ДВО РАН, 2003 * ''Козлов А. Г.'' Магадан: возникновение, становление и развитие административного центра Дальстроя (1929—1945) — Магадан : СВКНИИ ДВО РАН, 2007 * ''Добротворский Н. В.'' Как магаданцы на Новый год белугу пилили. Сборник краеведческих зарисовок. Магадан: Новое магаданское кн. изд-во, 2010 * ''Добротворский Н. В.'' Назад — в будущее Магадана. Краеведческие зарисовки об истории столицы Колымы. Магадан: Новое магаданское кн. изд-во, 2016 * ''Добротворский Н. В.'' О бухте Нагаева, Магаданском парке и мамонтенке Диме. Сборник краеведческих статей. Магадан: Изд-во магазина «Магаданские сувениры», 2016 * ''Кудрин В. Н.'' В память о Магадане. Набор открыток со стихами. Магадан: Новое кн. изд-во, 2010 * {{Китап|автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева|ссылка=|место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том=|страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2|тираж=3000|ref=Поспелов}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20080111081735/http://www.magadangorod.ru/ Магадан ҡалаһы мэрияһы рәсми сайты] * [https://magadangid.ru/ Магадан ҡалаһы буйынса Гид — MagadanGid.ru]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://t.me/magadancity Ҡала Telegram-чаты] * [http://www.mojgorod.ru/magadan_obl/magadan/index.html Магадан «минең ҡалам»энциклопедияһында] * [https://web.archive.org/web/20190524163850/http://photo.ukamo.org/ Фото, тарих, Магадан һәм Магадан өлкәһе тураһында документтар] * [http://www.kolyma.ru/ KOLYMA төбәк мәғлүмәт порталы.RU] * [http://magadanmedia.ru/ Магадан һәм Магадан өлкәһе (Колыма) Яңылыҡтары MagadanMedia] * [http://www.meta-city.ru/ Ҡаланың интерактив картаһы менән ҡала мәғлүмәт системаһы]{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://magadan360.ru/ Магадан һәм Магадан өлкәһе панорамалары] * [http://antic-r.ru/kol_bibl.htm Колыма китапханаһы]{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.49gov.ru/common/upload/1/editor/file/Gorod_Magadan.pdf Магадан ҡалаһы муниципаль берәмеге паспорты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220125085128/https://www.49gov.ru/common/upload/1/editor/file/Gorod_Magadan.pdf |date=2022-01-25 }} == {{Население|Магадан|график}} == [[Категория:Рәсәй порттары]] [[Категория:Хеҙмәт ҡаһарманлығы ҡалалары]] [[Категория:XX быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]] o0hrzsabtzzl753armgci6kxhflrcwn 0 193688 1297383 1284220 2026-05-19T02:07:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297383 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кәримова-Байбулатова Рәмзиә Рафаэль ҡыҙы''' ([[24 май]] [[1975 йыл]]) — журналист, депутат, йәмәғәт эшмәкәре, Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы(2002) Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәре(2013) Рәсәйҙең атҡаҙанған журналисы(2024) Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың VII саҡырылыш депутаты(2023). == Биографияһы == Рәмзиә Рафаэль ҡыҙы Кәримова (Байбулатова) [[1975 йыл]]дың [[24 май]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]]ның Төркмән ауылында тыуа. [[1980 йыл|1980]]—[[1989 йыл]]дарҙа [[Әбйәлил районы]]ның Әбделмәмбәт ауылында урта дөйөм белем биреү мәктәбендә уҡый. [[1989 йыл|1989]]—[[1992 йыл]]дарҙа Рәми Ғарипов исемендәге Республика Башҡорт мәктәп-интернатында белем ала. [[1992 йыл|1992]]—[[1997 йыл]]дарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның (хәҙер — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]) Башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетында уҡып, уны ҡыҙыл дипломға тамамлай. [[1997 йыл|1997]]—[[2000 йыл]]дарҙа [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]нда «Бухгалтер иҫәбе һәм аудит» һөнәрен үҙләштерә. [[1995 йыл]]дан, студент йылдарынан уҡ [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]]нда эш башлай. Мәғлүмәт программаларының Баш редакцияһында хәбәрсе, махсус хәбәрсе була. Рәмзиә Кәримова Башҡортостан Башлығы пулына инә. Шуға ла ул ШОС һәм БРИКС, Фольклориада, Вордскилс, Рәсәй-Беларусь хеҙмәттәшлеге кеүек мөһим халыҡ-ара сараларҙың, Рәсәй Президентының Башҡортостанға эш сәфәрҙәренең, республикала барған башҡа төп сәйәси-ижтимағи, социаль сараларҙың уртаһында ҡайнай, уларҙан репортаждар әҙерләй. Ил Президенты Владимир Путиндың матбуғат конференцияһында ҡатнаша<ref>[https://i-gazeta.com/news/obshchestvo/2013-12-24/zhurnalistka-iz-bashkirii-zadala-vopros-putinu-581030 Журналистка из Башкирии задала вопрос Путину]</ref><ref>[http://www.rifinfo.ru/news/35459 Пресс-конференция Владимира Путина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250604023012/http://www.rifinfo.ru/news/35459 |date=2025-06-04 }}</ref>. Башҡортостан Башлығының эш сәфәрҙе буйынса телематериалдар эшләй. [[2023 йыл]]да Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың VII саҡырылыш депутаты итеп һайлана. == Маҡтаулы исемдәре == * Башҡортостан Республикаһының Маҡтау ҡағыҙы (2023)<ref>Башкортостан. В Уфе женщин республики поздравили с их праздником и вручили заслуженные награды. 07.03.2023</ref> * «Ҡотҡарыу хеҙмәтен пропагандалаған өсөн» РФ Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы миҙалы (2021)<ref>[https://fadm.gov.ru/news/61358/?ysclid=ln6c8py83q470195948 В Уфе прошел Форум безопасности]{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың Маҡтау ҡағыҙы (2015)<ref>[https://gsrb.ru/ru/press-center/news/36613/ Константин Толкачев вручил награды победителям журналистского конкурса на лучший материал по парламентской тематике]</ref> * Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы» Маҡтау билдәһе (2016) * Башҡортостандың Әбйәлил районының Ким Әхмәтйәнов исемендәге премияһы (2014) * [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2013) * Рәсәй Федерацияһы Журналистар берлегенең Маҡтау ҡағыҙы (2012). * Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2023). * Рәсәйҙең атҡаҙанған журналисы (2024). == Ғаиләһе == Тормош иптәше, «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы акционерҙар йәмғиәте мәғлүмәт программаларының Баш редакцияһы махсус хәбәрсеһе Илдар Зөлфәр улы Байбулатов менән ике ҡыҙ — Алтынай, Айгүзәл — үҫтерәләр. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Рәмзиә Кәримова-Байбулатова Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы(2002) [[Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте|Башҡортостан Республикаһының «Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте» ҡатын-ҡыҙҙың статусын үҫтереү һәм йәмғиәттә уның ролен әүҙемләштереү төбәк йәмәғәт ойошмаһы]] советы ағзаһы (2022). Социаль проекттарҙың авторы. Онкология менән ауырыған балаларҙы дауалау өсөн аҡса йыйыуҙа, Өфөлә хоспис төҙөүҙә<ref>[https://www.sdelai.org/ru/acts/2243 Рамзия Каримова-Байбулатова: поддерживаю Уфимский хоспис]{{Недоступная ссылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, инвалидтарға ярҙам ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. 2021 йылда журналистың Әбйәлил районы Йәнекәй ауылында йәшәгән физик мөмкинлектәре сикләнгән өс бер туған Ҡунаҡҡоловтар тураһында репортаж әҙерләп эфирға сығарыу менән генә сикләнмәй, уларҙың йортона һыу, канализация, газ үткәреүҙе ойоштора. Инвалидлыҡ юлларға, бушлай инвалид коляскаларына сиратҡа торорға ярҙам итә, аҡсалата һәм көнкүреш техникаһы менән булышлыҡ итә<ref>Башинформ. Л. Аралбаева. «Они для меня — пример силы духа: тележурналист Рамзия Каримова помогает трем братьям-колясочникам» 05.05.2023</ref><ref>[https://www.bashinform.ru/news/yarzam/2023-05-18/nagrada-za-dobrye-dela-v-bashinforme-chestvovali-geroev-spetsproekta-yar-am-vremya-dobryh-del-3263514 Награда за добрые дела. В «Башинформе» чествовали героев спецпроекта «Ярҙам — время добрых дел»]</ref>. Рәмзиә Рафаль ҡыҙы йәш быуынды журналистикаға йәлеп итеү буйынса эш алып бара, үҙ тәжрибәһе менән уртаҡлаша. Әбйәлил районы Әбделмәмбәт мәктәбендә ижади уҡыусыларға үҙ премияһын булдырған<ref>[https://yanshishma.com/articles/yanyliktar/2022-12-19/bild-le-telezhurnalistan-premiya-3079135?ysclid=ln6ch2mkbn309647941 Билдәле тележурналистан - премия]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, республикала үткән йәштәр, балалар медиайыйындарының эксперты, «Йәшлек йәшен йәшнәтә» Өфө ҡала фестиваленең баһалама рәйесе. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://abzelil.com/articles/obshchestvo/2018-03-30/nikakie-regalii-ne-zamenyat-semyu-18425 «Никакие регалии не заменят семью…»] * [https://ural-rb.ru/articles/obshes/2023-06-15/min-eshl-m-m-kem-eshl-r-3300886 "Мин эшләмәһәм, кем эшләр?"]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=3337 ИР КЕШЕ ӨСӨН ӘСӘҺЕ МЕНӘН ҠАТЫНЫНЫҢ ДУҪ БУЛЫУЫ - ЯРТЫ БӘХЕТ] * [https://www.bashinform.ru/news/social/2022-10-19/iz-bashkirii-k-boytsam-batalona-imeni-aleksandra-dostavalova-otpravlyaetsya-gumanitarnyy-konvoy-2995556 Из Башкирии к бойцам батальона имени Александра Доставалова отправляется гуманитарный конвой] * Счастье там-где я<nowiki/> https://vatandash.ru/articles/sovremennik/2023-11-14/schastie-tam-gde-ty-3519523 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231204161435/https://vatandash.ru/articles/sovremennik/2023-11-14/schastie-tam-gde-ty-3519523 |date=2023-12-04 }} * Награда за добрые дела https://www.bashinform.ru/news/yarzam/2023-05-18/nagrada-za-dobrye-dela-v-bashinforme-chestvovali-geroev-spetsproekta-yar-am-vremya-dobryh-del-3263514 * Журналист премияһы https://yanshishma.com/articles/yanyliktar/2022-12-19/bild-le-telezhurnalistan-premiya-3079135?ysclid=ln6ch2mkbn309647941{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Әбйәлил ҡыҙы Рәмзиә https://ye102.ru/articles/mahsus/2020-04-10/by-lil-y-y-r-mzi-738875{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Тормошта йәшәүе еңел https://shonkar.com/articles/ber-k-nl-k-s-khmf/2019-07-03/tormoshta-y-sh-e-ny-e-el-251310 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241112085404/https://shonkar.com/articles/ber-k-nl-k-s-khmf/2019-07-03/tormoshta-y-sh-e-ny-e-el-251310 |date=2024-11-12 }} * Сила духа https://dzen.ru/a/ZFSJg6k4bW9SF89r?ysclid=m3ke05h8og702648711 * [https://i-gazeta.com/news/obshchestvo/2013-12-24/zhurnalistka-iz-bashkirii-zadala-vopros-putinu-581030 Журналист из Башкирии задала вопрос Путину https://i-gazeta.com/news/obshchestvo/2013-12-24/zhurnalistka-iz-bashkirii-zadala-vopros-putinu-581030] * Указ Путина https://news.mail.ru/politics/60925781/ * [https://www.bashinform.ru/news/svo/2024-11-26/zhurnalist-i-deputat-iz-bashkirii-otpravlyaetsya-rabotat-v-zonu-svo-4023926?ysclid=m4ti3ozc44438060553 Депутат и тележурналист Рамзия Каримова отправляется работать волонтером на зону СВО https://www.bashinform.ru/news/svo/2024-11-26/zhurnalist-i-deputat-iz-bashkirii-otpravlyaetsya-rabotat-v-zonu-svo-4023926?ysclid=m4ti3ozc44438060553] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:7-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] ojl3a5rrs7fth3jba12d2me6xlkjlz3 0 199001 1297327 1291543 2026-05-18T13:28:51Z Lp0 on fire 46760 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/CRVX MNDI|CRVX MNDI]] ([[User talk:CRVX MNDI|talk]]): Cross-wiki spam (TwinkleGlobal) 1297327 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Машиналы өйрәнеү''' ([[Инглиз теле|ингл]]. machine learning, ML) — был [[компьютер]] ғилеменең һәм [[Яһалма интеллект|яһалма интеллекттың]] бер өлкәһе. Ул компьютер системаларының махсус [[Алгоритм|алгоритмдар]] ярҙамында тәжрибә нигеҙендә үҙ-үҙен камиллаштырыу һәләтен өйрәнә. Был [[технология]] компьютерҙарға асыҡ программалаштырылмаған мәсьәләләрҙе хәл итергә мөмкинлек бирә.<ref>[https://neerc.ifmo.ru/wiki/index.php?title Машиналы_өйрәнеү]</ref> == Тарихы == === Башланғыс этаптары (1950-се йылдар) === Машиналы өйрәнеүҙең башланыуын [[1950 йыл|1950-се йылдарға]] тиклем барып тоташтырырға мөмкин, ул ваҡытта яһалма интеллект өлкәһендә әүҙем тикшеренеүҙәр башланған. 1950 йылда [[Алан Тьюринг]] “Тьюринг тесты” концепцияһын тәҡдим итә, ул машинаның кеше интеллекты менән сағыштырырлыҡ интеллект күрһәтә алыу-алмауын билдәләргә тейеш ине. 1956 йылда Дартмуттағы конференцияла америка математигы Артур Сэмюэл машиналы өйрәнеүҙең тәүге формаль концепцияһын тәҡдим итә һәм шашка уйнарға һәләтле программа эшләй. Был программа алдағы уйындар нигеҙендә өйрәнә алған, был өйрәнеүҙе ҡулланған алгоритмдың тәүге миҫалдарының береһе булды.<ref>[https://trends.rbc.ru/trends/industry/60c85c599a7947f5776ad409 Что такое машинное обучение и как оно работает]</ref><ref>[https://dzen.ru/a/ZHfSPN-U6xeL41QP Способы и методы машинного обучения]</ref> === Нейрон селтәрҙәренең үҫеше (1960-сы - 1980-се йылдар) === 1960-сы йылдарҙа нейрон селтәрҙәре менән эксперименттар башлана. [[1969 йыл|1969 йылда]] Марвин Минский һәм Сеймур Паперт "Perceptrons" тигән китап баҫтырып сығара, унда ябай нейрон селтәрҙәренең сикләүҙәре тикшерелә. Был нейрон селтәрҙәренә ҡыҙыҡһыныуҙың бер нисә тиҫтә йылға кәмеүенә килтерә. Әммә 1986 йылда Джеффри Хинтон, Дэвид Румельхарт һәм Рональд Вильямс тарафынан хаталарҙы кире таратыу ысулы тураһындағы хеҙмәт баҫылып сыҡҡас, нейрон селтәрҙәренә ҡыҙыҡһыныу яңынан арта. Был ысул күп ҡатламлы нейрон селтәрҙәрен һөҙөмтәле өйрәтеү мөмкинлеген бирҙе<ref>[https://sky.pro/wiki/python/istoriya-i-razvitie-mashinnogo-obucheniya/ Машина өйрәнеү тарихы һәм үҫеше]</ref>. === Алгоритмдар һәм ысулдар барлыҡҡа килеүе (1990-сы йылдар) === 1990-сы йылдарҙа терәк векторҙар ысулы, ҡарар ағастары һәм Байес классификаторҙары кеүек яңы алгоритмдар эшләнеүе арҡаһында машиналы өйрәнеү төрлөрәк булып китте. Был ысулдар ҡатмарлыраҡ мәсьәләләрҙе хәл итергә мөмкинлек биргән һәм күҙаллауҙарҙың дөрөҫлөгөн арттырған. Был ваҡытта шулай уҡ машиналы өйрәнеүҙе образ таныу һәм тәбиғи телде эшкәртеү кеүек өлкәләрҙә әүҙем ҡулланыла башлай<ref>[https://gb.ru/blog/mashinoe-obuchenie/ Алгоритмы машинного обучения]</ref>. === Шартлаулы үҫеш (2000 йылдар–хәҙерге) === 2000-се йылдар башынан алып, иҫәпләү ҡеүәттәренең артыуы һәм ҙур күләмле мәғлүмәттәрҙең ҡулланылырлыҡ булыуы арҡаһында машиналы өйрәнеү әүҙем үҫешә башланы. "Ҙур мәғлүмәттәр"ҙең барлыҡҡа килеүе тәрән нейрон селтәрҙәре кеүек ҡатмарлыраҡ моделдәрҙе эшләүгә булышлыҡ итте. 2012 йылда Хинтон командаһы эшләгән нейрон селтәре һүрәттәрҙе таныу конкурсында еңеп сыға, был тәрән өйрәнеү үҫешендә ҙур этап булып тора. == Хронологик даталар == Машиналы өйрәнеүҙең тарихы '''1940-1950-се йылдар: Тәүге аҙымдар''' * 1943: Уоррен Маккаллок һәм Уолтер Питтс тәүге яһалма нейрон моделен тәҡдим итте. * 1949: Дональд Хебб "The Organization of Behavior" китабында нейрондарҙың өйрәнеү теорияһын тасуирланы. * 1950: Алан Тьюринг "Computing Machinery and Intelligence" мәҡәләһендә машина интеллектын тикшереү өсөн Тьюринг тестын тәҡдим итте. '''1950-1960-сы йылдар: Төп төшөнсәләрҙең барлыҡҡа килеүе''' * 1951: Марвин Мински һәм Дин Эдмондс тәүге нейрон селтәр компьютерын төҙөнө. * 1952: Артур Сэмюэл шашки уйнау программаһын эшләп сығарҙы, ул үҙ-үҙен камиллаштыра ала ине. * 1957: Фрэнк Розенблатт перцептрон моделен тәҡдим итте - был тәүге практик ҡулланылышлы нейрон селтәр ине. * 1959: Артур Сэмюэл "machine learning" терминын тәүге тапҡыр ҡулланды. '''1960-1970-се йылдар: Алға китеш һәм тотҡарлыҡтар''' * 1963: Алексей Ивахненко һәм Валентин Лапа тәүге күп ҡатлы перцептронды эшләп сығарҙы. * 1967: "Nearest Neighbor" алгоритмы тәҡдим ителде. * 1969: Марвин Мински һәм Сеймур Паперт "Perceptrons" китабын баҫтырып сығарҙы, унда нейрон селтәрҙәренең сикләнгәнлеген күрһәтте, был өлкәнең үҫешен ваҡытлыса туҡтатты. '''1970-1980-се йылдар: Яңы алгоритмдар һәм ысулдар''' * 1970: Seppo Linnainmaa тәүге тапҡыр кире таратыу (backpropagation) алгоритмын тәҡдим итте. * 1975: Ҡарар ағастары алгоритмы эшләп сығарылды. * 1979: Стэнфорд университетында беренсе автоном робот машина CART эшләп сығарылды. * 1980: Күҙәтеүһеҙ өйрәнеү алгоритмдары үҫеш ала башланы. '''1980-1990-сы йылдар: Нейрон селтәрҙәренең яңырыуы''' * 1982: Джон Хопфилд рекуррент нейрон селтәрҙәрен тәҡдим итте. * 1986: Дэвид т, Джеффри Хинтон һәм Рональд Уильямс кире таратыу алгоритмын популярлаштырҙы, был нейрон селтәрҙәренең яңынан үҫешенә этәргес бирҙе. * 1989: Йенс Кристофер Ликес һәм Кристоф Шмидхубер тәүге тапҡыр Long Short-Term Memory (LSTM) нейрон селтәрҙәрен тәҡдим итте. * 1995: Tin Kam Ho Random Forest алгоритмын эшләп сығарҙы. * 1997: IBM-дың Deep Blue компьютеры шахмат буйынса донъя чемпионы Гарри Каспаровты еңде. 2000-2010-сы йылдар: Big Data һәм тәрән өйрәнеү эраһы * 2001: Leo Breiman Gradient Boosting алгоритмын тәҡдим итте. * 2006: Джеффри Хинтон "deep learning" терминын популярлаштырҙы һәм тәрән нейрон селтәрҙәрен өйрәтеү ысулдарын тәҡдим итте. * 2009: ImageNet мәғлүмәттәр базаһы барлыҡҡа килде, ул компьютер күреүе өлкәһендә ҙур алға китешкә этәргес бирҙе. * 2010: Microsoft Kinect уйын консоле хәрәкәтте таныу өсөн тәрән өйрәнеү технологияһын ҡулланды. '''2010-2020-се йылдар: Машиналы өйрәнеүҙең киң таралыуы''' * 2011: IBM Watson компьютеры Jeopardy! телевизион уйынында кеше уйынсыларҙы еңде. * 2012: Google Brain проекты эшләй башланы, ул интернет видеоларынан мәгәнәле образдарҙы таба алды. * 2014: Ian Goodfellow Generative Adversarial Networks (GANs) технологияһын тәҡдим итте. * 2015: Google-дың DeepMind компанияһы эшләп сығарған AlphaGo программаһы го уйынында профессиональ уйынсыны еңде. * 2016: Google Translate нейрон селтәрҙәре нигеҙендәге тәржемә системаһына күсте. * 2018: BERT (Bidirectional Encoder Representations from Transformers) моделе тәбиғи телде эшкәртеүҙә яңы стандарт булды. * 2020: OpenAI GPT-3 моделен тәҡдим итте, ул тәбиғи телде генерациялауҙа яңы һөҙөмтәләр күрһәтте. '''2020-се йылдар һәм киләсәк:''' * Машиналы өйрәнеү технологиялары көндәлек тормошҡа нығыраҡ үтеп инә. * Этик һәм хоҡуҡи мәсьәләләргә иғтибар арта. * Аңлатыла алырлыҡ яһалма интеллект (Explainable AI) өлкәһе үҫеш ала. * Квант компьютерҙарын машиналы өйрәнеүҙә ҡулланыу буйынса тикшеренеүҙәр дауам итә. * Федератив өйрәнеү (Federated Learning) кеүек децентрализацияланған өйрәнеү ысулдары үҫеш ала. * Нейроморф компьютерҙар һәм биологик илһамланған өйрәнеү алгоритмдары өҫтөндә эш алып барыла. * Машиналы өйрәнеү һәм тәрән өйрәнеү ысулдарын төрлө фәнни өлкәләрҙә (физика, химия, биология) ҡулланыу киңәйә. * Үҙ-үҙен көйләүсе һәм үҙ-үҙен камиллаштырыусы системалар өҫтөндә эштәр дауам итә. * Кеше-машина үҙ-ара бәйләнеше (Human-AI collaboration) өлкәһендә яңы алымдар эшләнә. '''Машиналы өйрәнеүҙең тарихы''' - был фәнни асыштар, технологик үҫеш һәм практик ҡулланыштарҙың бер-береһе менән тығыҙ бәйләнгән процессы. Был өлкә тиҙ үҫешә һәм даими рәүештә яңы алымдар, технологиялар һәм ҡулланыу өлкәләре барлыҡҡа килә. Машиналы өйрәнеү XXI быуаттың иң мөһим технологияларының береһе булып, фәндең һәм индустрияның күп өлкәләрендә революцион үҙгәрештәр алып килә<ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/</ref>. Һуңғы йылдарҙа машиналы өйрәнеү өлкәһендә түбәндәге тенденциялар күҙәтелә: * Автоматлаштырылған машиналы өйрәнеү (AutoML) технологияларының үҫеше. * Аҙ мәғлүмәттәр менән эшләү ысулдарының камиллашыуы (few-shot learning, zero-shot learning). * Машиналы өйрәнеү моделдәренең ышаныслылығын һәм тотороҡлолоғон арттырыу. * Энергия һәм вычислительдәр ресурстарын һаҡлаусы (energy-efficient) алгоритмдар эшләү. * Машиналы өйрәнеү һәм интернет әйберҙәре (IoT) технологияларын берләштереү. == Машиналы өйрәнеү ысулдары == '''Күҙәтеү аҫтында өйрәнеү (Supervised Learning), (Уҡытыусы менән өйрәнеү)''' Күҙәтеүле өйрәнеү – был алгоритмдың тамғаланған мәғлүмәттәр нигеҙендә өйрәнеү ысулы. Был осраҡта инеү һәм сығыу мәғлүмәттәре билдәле була. Алгоритм был мәғлүмәттәрҙе ҡулланып, модель төҙөй, һуңынан был модель яңы, тамғаланмаған мәғлүмәттәр өсөн фаразлауҙар яһай ала. Төп бурыстар: * '''Классификация:''' Объекттың ҡайһы категорияға ҡарауын билдәләү (мәҫәлән, һүрәттәрҙе таныу). * '''Регрессия:''' Һан ҡиммәттәрен фаразлау (мәҫәлән, күсемһеҙ милек хаҡтарын фаразлау). '''Күҙәтеүһеҙ өйрәнеү (Unsupervised Learning), (Уҡытыусыһыҙ өйрәнеү)''' Күҙәтеүһеҙ өйрәнеү билдәләнмәгән мәғлүмәттәргә ҡарата ҡулланыла, унда алгоритм үҙ аллы структураларҙы һәм ҡалыптарҙы асыҡларға тейеш. Төп бурыстарға түбәндәгеләр инә: * '''Кластерлаштырыу:''' Объекттарҙы оҡшашлыҡ буйынса төркөмләү (мәҫәлән, клиенттарҙы сегментлаштырыу). * '''Ассоциация:''' Үҙгәреүсән күрһәткестәр араһындағы бәйләнештәрҙе асыҡлау (мәҫәлән, һатып алыу тәртибен анализлау). '''Ярым-күҙәтеү аҫтында өйрәнеү (Semi-supervised Learning)''' Ярым-өйрәнеү үҙ эсенә күҙәтеүле һәм күҙәтеүһеҙ өйрәнеү элементтарын берләштерә. Был ысул аҙ күләмдәге тамғаланған мәғлүмәттәрҙе һәм күп күләмдәге тамғаланмаған мәғлүмәттәрҙе ҡуллана. Тәүҙә алгоритм тамғаланған мәғлүмәттәр нигеҙендә өйрәнә, һуңынан үҙенең белемдәрен тамғаланмаған мәғлүмәттәрҙе тамғалау өсөн ҡуллана, был моделдең сифатын яҡшыртырға мөмкинлек бирә. '''Көсәйтеү аша өйрәнеү (Reinforcement Learning)''' Көсәйтеүле өйрәнеү – был агенттың тирә-яҡ мөхит менән үҙ-ара бәйләнеш аша өйрәнеү ысулы. Агент үҙенең хәрәкәттәренә ҡарап бүләктәр йәки штрафтар ала, был уға үҙ стратегияларын оптималләштерергә мөмкинлек бирә. Был ысул киң рәүештә уйындарҙа һәм робототехникала ҡулланыла. === Алгоритм миҫалдары === * '''Терәк вектор машиналары (SVM):''' Классификация һәм регрессия мәсьәләләре өсөн ҡулланыла, класстарҙы айырыусы гипер-яҫсылыҡ төҙөй. * '''Ҡарар ағастары:''' Эҙмә-эҙлекле һорауҙар нигеҙендә ҡарарҙар ҡабул иткән структуралар. * '''Нейрон селтәрҙәре:''' Кеше мейеһенең эшләү принцибынан илһам алған моделдәр, һүрәттәрҙе таныу һәм тәбиғи телде эшкәртеү кеүек ҡатмарлы мәсьәләләр өсөн ҡулланыла. * '''Байес классификаторҙары:''' Байес теоремаһына нигеҙләнгән, классификация һәм фаразлау өсөн ҡулланыла. === Ҡулланылған инструменттар һәм телдәр === * Python (PyTorch, TensorFlow, scikit-learn) * R * MATLAB * Julia == Ҡулланыу өлкәләре == '''Ауырыуҙарҙы диагностикалау:''' * Машиналар өйрәнеү алгоритмдары медицина һүрәттәрен (мәҫәлән, рентген һүрәттәре, МРТ, КТ) анализлау өсөн ҡулланыла. Был алгоритмдар яман шеш, пневмония, Альцгеймер ауырыуы кеүек ауырыуҙарҙы табырға ярҙам итә, шулай уҡ уларҙың үҫеш стадияһын билдәләргә мөмкинлек бирә. * '''Ауырыуҙарҙы фаразлау:''' Моделдәр пациенттар тураһындағы мәғлүмәттәргә, уларҙың анамнезына һәм йәшәү рәүешенә нигеҙләнеп, ауырыуҙарҙың үҫеш ихтималлығын фаразлай ала. '''Финанс өлкәһе''' * '''Хәүеф менән идара итеү:''' Машиналы өйрәнеү клиенттарҙың кредитҡа һәләтлелеген баһалауҙа һәм финанс рисктарын идара итеүҙә ярҙам итә. * '''Мутлашыуҙарҙы асыҡлау:''' Алгоритмдар реаль ваҡыт режимында транзакцияларҙы анализлап, шикле ғәмәлдәрҙе асыҡлай һәм мутлашыуҙарҙы иҫкәртә. '''Ваҡлап һатыу сауҙаһы һәм маркетинг''' * '''Шәхси тәҡдимдәр:''' Машиналы өйрәнеү системалары ҡулланыусыларҙың холоҡ-фиғелен анализлап, тауарҙар һәм хеҙмәттәр буйынса шәхси тәҡдимдәр бирә, был конверсияны һәм клиенттарҙың ҡәнәғәтлеген арттыра. * '''Ҡулланыусыларҙың холоҡ-фиғелен анализлау:''' Алгоритмдар трендтарҙы һәм клиенттарҙың өҫтөнлөктәрен асыҡларға ярҙам итә, был маркетинг стратегияларын оптималләштерергә мөмкинлек бирә. '''Автоном системалар''' * '''Пилотһыҙ автомобилдәр:''' Машиналы өйрәнеү автоном транспорт саралары өсөн идара итеү системаларын эшләүҙә төп роль уйнай, уларға юл хәлен танырға һәм реаль ваҡытта ҡарарҙар ҡабул итергә мөмкинлек бирә. '''Тәбиғи телде эшкәртеү''' * '''Чат-боттар һәм виртуаль ярҙамсылар:''' Машиналы өйрәнеү алгоритмдары ҡулланыусылар менән тәбиғи телдә аралаша, һорауҙарға яуап бирә һәм командаларҙы үтәй алған интеллектуаль системалар булдырыу өсөн ҡулланыла. * '''Сентимент анализы:''' Машиналы өйрәнеү системалары тексты мәғлүмәттәрҙе эмоциональ төҫмөрлөктө билдәләү өсөн анализлай ала, был продукттар һәм хеҙмәттәр тураһында фекерҙәрҙе күҙәтеү өсөн файҙалы. '''Машиналы күреү''' * '''Объекттарҙы һәм йөҙҙәрҙе танып белеү:''' Машиналы өйрәнеү алгоритмдары видеокүҙәтеү һәм хәүефһеҙлек системаларында йөҙҙәрҙе һәм объекттарҙы таныу өсөн, шулай уҡ һүрәттәрҙе анализлау өсөн ҡулланыла. Машиналы өйрәнеүҙе ҡулланыу өлкәһе технологиялар үҫеше һәм мәғлүмәттәр күләменең артыуы арҡаһында даими киңәйә. Был төрлө тармаҡтарҙа процестарҙы автоматлаштырыу, һөҙөмтәлелекте арттырыу һәм хеҙмәттәр сифатын яҡшыртыу өсөн яңы мөмкинлектәр аса<ref>[https://azure.microsoft.com/ru-ru/resources/cloud-computing-dictionary/what-is-machine-learning-platform Что такое машинное обучение?]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.cs.waikato.ac.nz/~ml/weka/ Weka: Data Mining Software in Java]<!-- используется в книге Data Mining, Witten & all (3rd ed.) --> * [http://machinelearning.ru www.MachineLearning.ru] — профессиональный вики-ресурс, посвященный машинному обучению и интеллектуальному анализу данных * [http://mmro.ru ММРО — Математические методы распознавания образов] [[Категория:Машиналы өйрәнеү]] 0hn3z9p2b0vfk6vm69xdb69f5vpka9y 102 199994 1297335 1297312 2026-05-18T16:20:27Z Akkashka 14326 /* Ҡатнашыусылар */ 1297335 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |42 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |69 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] |28 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] d0rh7unmoyq480ld6dkuzafcpzz0di0 1297336 1297335 2026-05-18T16:20:38Z Akkashka 14326 /* Ҡатнашыусылар */ 1297336 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |41 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |69 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] |28 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] hm24n4atnxc20ihzpxc7eu3lgm4rl0n 1297337 1297336 2026-05-18T16:21:25Z Akkashka 14326 /* Ҡатнашыусылар */ 1297337 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |42 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |69 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] |28 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] d0rh7unmoyq480ld6dkuzafcpzz0di0 1297350 1297337 2026-05-18T17:37:45Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1297350 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |42 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |70 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] |28 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] rbrw1cwveshym0sg5srdtdh5hpl4nun 1297353 1297350 2026-05-18T17:41:02Z Akkashka 14326 /* Ҡатнашыусылар */ 1297353 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |43 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |70 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] |28 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] kur9y0t2l0phmwo5sphrdfxyujyp2d8 1297374 1297353 2026-05-18T19:03:12Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1297374 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |43 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |70 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |29 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] jn2l0usefzslbcqur8z53uc4b4q3reh 1297406 1297374 2026-05-19T06:20:56Z Ilnaz26 47417 /* Ҡатнашыусылар */ 1297406 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |43 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |47 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |70 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |29 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 6w08za9resogk31p39au92qf92uhv8v 1297411 1297406 2026-05-19T06:51:28Z Ilnaz26 47417 /* Ҡатнашыусылар */ 1297411 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |43 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |49 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |70 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |29 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] p32ahelu1dbbie8phmbx5lbwuogx95n 1297417 1297411 2026-05-19T07:05:05Z Ilnaz26 47417 /* Ҡатнашыусылар */ 1297417 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |43 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |70 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |29 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 7bz8t6glh56nywehpb6i5wa3dj8fl9g 1297426 1297417 2026-05-19T07:58:09Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1297426 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |43 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |70 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[]] |30 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] kknfq4drri66cdv60xbizfwxhnc19wk 1297441 1297426 2026-05-19T09:44:31Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1297441 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |43 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |70 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |31 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] lfgmsxi4q9g29bgbw9jbyajcczrqrg0 1297462 1297441 2026-05-19T11:34:52Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1297462 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |43 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |71 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |31 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] pn9jelexk0wtheywldve8dhu29k5iz3 0 200815 1297412 1296481 2026-05-19T06:51:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297412 wikitext text/x-wiki {{однофамильцы|Макарова}} {{Художник | имя при рождении = Лола Макарова }} '''Лола Лийват''' ({{lang-et|Lola Liivat}}, также — '''Лола Лийват-Макарова''', 1967 йылға тиклем — '''Макарова'''; {{ВД-Преамбула}}) — эстон рәссамы. == Биографияһы == 1928 йылдың 17 авгусында [[Таллин]]да тыуған, дүрт йылдан һуң ғаилә [[Раквере]]ға күсеп килә. 1948—1954 йылдарҙа [[Тартуский художественный колледж|Эстон ССР-ы Тарту дәүләт художество институтында]] уҡый<ref>{{Cite web|url=http://www.rios.ee/ru/eshop/detail/id/2296?search=|title=RIOS ART GALLERY / Лийват-Макарова, Лола (1928). Астры. (конец 1950-х, начало 1960 гг.)|publisher=www.rios.ee|access-date=2018-07-26|url-status=dead}}</ref> (1951 йылдан Эстон ССР-ы Дәүләт художество институтының Тарту филиалы), һуңыраҡ художество мәктәбендә уҡыта. 2025 йылдың 6 майында 96 йәшендә вафат була<ref>{{Cite web|url=https://kultuur.err.ee/1609685282/suri-kunstnik-lola-liivat|title=Suri kunstnik Lola Liivat|lang=et|website=ERR|date=2025-05-06|access-date=2025-05-06|archive-date=2025-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506113919/https://kultuur.err.ee/1609685282/suri-kunstnik-lola-liivat|url-status=live}}</ref>[[Метсакалмисту|кладбище Метскалмисту]] зыяратында ерләнгән<ref>{{cite web|url=https://www.kalmistud.ee/burial-place/4v9g1K26QNQd|title=Tallinna Metsakalmistu. U, KU2, 9/13, 1-kohaline kirstuplats|website=kalmistud.ee|lang=et|access-date=2026-01-10}}</ref>. == Ижады == Эстонияның иң әһәмиәтле абстракционист рәссамдарының береһе булараҡ билдәле. 1957 йылда Мәскәү йәштәр һәм студенттар фестивалендә америка рәссамдары Кэтрин Һәм Гарри Колман менән осрашҡандан һуң абстракт эштәр яҙа башлай<ref>{{Cite news|title=Lola Liivat elus ja kunstis|url=https://www.postimees.ee/2533757/lola-liivat-elus-ja-kunstis|work=Postimees|access-date=2018-07-26|language=et}}</ref>. Йөҙҙән ашыу күргәҙмәлә ҡатнаша. Ижади юлы шулай уҡ совет осоронда 15 йыл дауамында эштәрен күргәҙмәгә сығарыуҙы тыйыуҙы ла үҙ эсенә ала<ref>{{Cite web|url=http://noar.eu/et/kunstnik/lola-liivat/|title=Lola Liivat {{!}} NOAR|publisher=NOAR|lang=et|access-date=2018-07-26|archive-date=2018-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001142423/http://noar.eu/et/kunstnik/lola-liivat/|url-status=live}}</ref>. 2018 йылдың авгусында [[Тарту художество музейы]]нда рәссамдың абстракт эштәренең ҙур ретроспективаһы асыла<ref>{{Cite news|title=Лола Лийват. Сопротивление духа - Tartmus|url=http://tartmus.ee/ru/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/lola-liivat/|work=Tartmus|access-date=2018-07-26|language=ru|archive-date=2019-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024020306/https://tartmus.ee/ru/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/lola-liivat/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024020306/https://tartmus.ee/ru/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/lola-liivat/ |date=2019-10-24 }}</ref>. <blockquote>Күҙ алдында бөтә нәмәне үҙ эсенә алған бөтөнлөк асыла — тыуыу һәм үлем, бер ҡабатланған эҙмә-эҙлелектә. Төҫ шартлауы ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге ҡан төйнәлгәндәй тарала һәм йәшен ялтырауындай яҡтыртыла — кешенең сәнскеләр аша йондоҙҙарға һәм миллион йондоҙҙарға, тотош йондоҙ системаларына юлы. Был хөрәфәти кисереш тип әйтергә була — унда бөтә Ғаләм, ә барлыҡҡа килтереүсе юҡ тиерлек — һин иртән ялан аяҡ ысыҡҡа баҫып торғандай, томан сихри пейзаж өҫтөнән күтәрелә <!-- Перед глазами открылась целостность, вбирающая в себя всё — рождение и смерть, в одной повторяющейся последовательности. Цветовой взрыв разлетается пурпурными кровоподтеками и освещается сверкающей молнией — путь человека сквозь тернии к звёздам и миллион самих звёзд, целые звездные системы. Можно сказать, что это сакральное переживание — в нём вся Вселенная, а творца почти нет — ты словно стоишь утром босиком в росе, туман поднимается над чарующим пейзажем. --><ref>[https://eaa.ee/ Лола Лийват «Цветовое звучание абстрактной живописи»]</ref> </blockquote> <gallery> Lola Liivat- Kevad 1959.jpg|Яҙ (1959) Lola Liivat- A la Kandinsky 1960.jpg|А-ля Кандинский (1960) Lola Liivat- Kevad I 1967.jpg|Яҙ I (1967) Lola Liivat- Kompositsioon 1967.jpg|Композиция (1967) Lola Liivat- Abstraktsioon 1967.jpg|Абстракция (1967) Lola Liivat- Kompositsioon 1969.jpg|Композиция I (1969) </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://vestniktartu.ee/tartu/zhivaya-legenda-abstraktnogo-ekspress/ Живая легенда абстрактного экспрессионизма] * [https://artpostergallery.ru/catalog/lijvat-lola-11978 Лийват Лола] * [https://eaa.ee/ Лола Лийват «Цветовое звучание абстрактной живописи»] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Эстония рәссамдары]] [[Категория:Абстракционист рәссамдар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ рәссамдар]] [[Категория:Лесной зыяратында ерләнгәндәр (Таллин)]] 0vbg8u8yyxgrgpx9qhfy9ylqlc685eu 0 200820 1297443 1296720 2026-05-19T09:52:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297443 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность | Тип = Тарихи-мемориал комплекс | Русское название = Мамаев курган | Оригинальное название = | | Ширина изображения = | Статус = {{Культурное наследие народов РФ|мини=1|Город=Волгоград}} | Страна = [[СССР]], [[Рәсәй]] | Автор проекта = | Строитель = | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Волгоград]], [[Үҙәк район (Волгоград)|Үҙәк район]] | Координаты = 48/44/32/N/44/32/13/E | CoordScale = | Первое упоминание = | Начало строительства = 1959 | Окончание строительства = 1967 | Состояние = }} '''Мамай курға́ны''' — [[Волга]] йылғаһының уң ярындағы ҡалҡыулыҡ, [[Волгоград]] ҡалаһының үҙәк районында урынлашҡан. Бында [[Сталинград алышы]] ваҡытында 1942 йылдың сентябренән алып 1943 йылдың ғинуарына тиклем ҡаты алыштар бара. 1967 йылда ҡурғанда «Сталинград һуғышы геройҙарына» һәйкәле асыла, уның төп монументына «Ватан-әсә саҡыра!» тип яҙыла. Мамай ҡурғанының бер нисә туғандаш һәм шәхси ҡәберҙәрендә Сталинградты һаҡлаусы 35 меңдән ашыу кешенең кәүҙәһе ятаа<ref>{{cite video |people = Елизавета Листова |title = Родина-Мать |url = |format = flv |medium = |publisher = [[strana.ru]] |location = |access-date = 2010-07-22 |time = |id = |isbn = |oclc = |quote = }}</ref>. 2014 йылдан [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индереүгә кандидат булып тора<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5936/|title=Mamayev Kurgan Memorial Complex "To the Heroes of the Battle of Stalingrad" - UNESCO World Heritage Centre|author=UNESCO World Heritage Centre|publisher=whc.unesco.org|lang=en|access-date=2016-03-17|archive-date=2015-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704022102/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5936|url-status=live}}</ref>. == Атаманың этимологияһы == «Мамай ҡурғаны» атамаһы борон-борондан, [[Алтын Урҙа]] заманынан билдәле<ref name=autogenerated20131107-1>[http://www.statesymbol.ru/image/regionsymbol/20051003/39598029.html Символы российских городов — Волгоград. Мамаев курган] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504000626/http://www.statesymbol.ru/image/regionsymbol/20051003/39598029.html |date=2013-05-04 }} (ссылка проверена 5 декабря 2010)</ref><ref>[http://areavol.by.ru/mamay.shtm Мамаев Курган на сайте о Волгограде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129075752/http://areavol.by.ru/mamay.shtm |date=2011-01-29 }} (ссылка проверена 28 ноября 2010)</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5WmAZFYoeUM Фильм «Сталинградская битва» на Youtube, слушать 42-48-е секунды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031024826/https://www.youtube.com/watch?v=5WmAZFYoeUM |date=2014-10-31 }}. Был снят в 1948-49 годах, однако название «Мамаев Курган» в нём уже приводится — то есть оно было известно до строительства мемориала (ссылка проверена 28 ноября 2010)</ref>. Уның түбәһендә ҡасандыр ҡарауыл нөктәләре булған. "Халыҡ этимологияһы"буйынса<ref>{{Cite web|url=http://op.imja.name/statji/trube1969a.html|title=Пономаренко Г. M. Наивная этимология и фольклор в топонимии|author=[[Трубе Лев Людвигович|Трубе Л. Л.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202073253/http://op.imja.name/statji/trube1969a.html|archive-date=2020-02-02|access-date=2018-07-04|url-status=live}}</ref>, застава төрмә ҡарауылсыһы Мамай тарафынан булдырыла<ref name=autogenerated20131107-1 />. Волганың (Итилдең) уң ярына яҡын ҡына [[Волгоград өлкәһе|Волгоград]] һәм [[Әстерхан өлкәһе|Әстерхан]] өлкәләрендә Алтын Урҙаның 2 боронғо баш ҡалаһы (Һарай-Бату һәм Һарай-Берке) урынлашҡан. == Сталинград һуғышы геройҙарына һәйкәл-ансамбль == [[Файл:Мамаев курган - panoramio (2).jpg|thumb|Тополдәр аллеяһы|альт=]] Төп композициялар: * «Быуындар хәтере» композиция-горельефы * Пирамидаль тополдәр аллеяһы * Ҡорбан булғандар майҙаны * Емерек стеналар * Геройҙар майҙаны * Монументаль рельефы * Хәрби дан залы * Ҡайғы майҙаны * Төп монумент — «Ватан-әсә саҡыра!» * Хәрби мемориаль зыярат * Мамай ҡурғаны итәгендәге мемориаль парк * Постаментта танк башняһы [[Файл:Площадь Героев-2.jpg|thumb|Геройҙар майҙаны|альт=]] «Емерек стеналар» һәм "Хәрби дан залы"на барғанда мемориаль комплексҡа килеүселәрҙе тауыш композициялары оҙатып бара<ref name=":2">{{Cite web|url = http://news.vdv-s.ru/details/?news=238018|title = Голос руин: о чём поёт Мамаев курган|author = Всё для Вас — Волгоград|date=2013-07-16|publisher = Всё для Вас — Волгоград|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2015-11-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20151121084640/http://news.vdv-s.ru/details/?news=238018|url-status = live}}</ref>. «Мамай ҡурғаны» тауышы өҫтөндә архитектор [[Вучетич Евгений Викторович]]<ref>{{Cite web|url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=1097394&cid=7|title = Голос Мамаева кургана|author = Евгений Волокитин|date=2013-06-2206:36|publisher = Вести.ru|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2014-12-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20141225235151/http://www.vesti.ru/doc.html?id=1097394&cid=7|url-status = live}}</ref>, диктор [[Левитан Юрий Борисович]]<ref>{{Cite web|url = http://www.volgograd-trv.ru/news.aspx?id=23641|title = Как «озвучивали» Мамаев курган|author = Россия 1|date=2013-06-2120:00 Видео|publisher = Вести. Волгоград|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2015-11-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20151121173327/http://www.volgograd-trv.ru/news.aspx?id=23641|url-status = live}}</ref> һәм режиссёр [[Магатаев Виктор Кадиевич]]<ref name=":20">{{Статья|автор = Колесов Владимир Ершова Лариса|заглавие = Фильм "[[Страницы Сталинградской битвы]]" и его авторы|издание = Санкт-Петербург, "Издательство Александра Сазанова"|тип = Российский ритуально-духовный журнал "Реквием"|год = 2014|номер = 4 (105)|страницы = 4—14|issn = }}</ref> эшләй. == Тарихы == 1959 йылдың майында скульптор Е. В. Вучетич етәкселегендә Мамай ҡурғанында «Сталинград һуғышы геройҙарына» һәйкәл-ансамбль төҙөлә башлай. Мемориал төҙөгәндә ҡурғандың бейеклеге 8 метрға күтәртелә. 1967 йылдың 15 октябрендә һәйкәлде асыу тантанаһы үтә. Тантанала [[КПСС Үҙәк Комитеты]]ның Генераль секретары [[Брежнев Леонид Ильич|Л. И. Брежнев]], СССР оборона министры [[Гречко Андрей Антонович|А. А. Гречко]], Советтар Союзы маршалдары [[Ерёменко Андрей Иванович|А. И. Ерёменко]] һәм [[Чуйков Василий Иванович|В. И. Чуйков]] (мемориалдың баш хәрби консультанты, һуңынан уның территорияһында ерләнә) ҡатнаша. Мамай ҡурғанындағы һәйкәл янында Советтар Союзы маршалы В. И. Чуйковтың портреты бар<ref name="volfoto">{{Cite web |url=http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/stoyat_nasmert/ |title=Скульптура «Стоять насмерть» — фото |access-date=2008-07-22 |archive-date=2013-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130704155905/http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/stoyat_nasmert/ |url-status=live }}</ref>. Тәүге проект буйынса ансамблдең икенсе сиратын төҙөүҙе күҙ уңында тота, уның өсөн 1968 йылда өлкә башҡарма комитеты бойороғо менән Ленин проспектынан Волга буйына тиклем урын бүленә, унда йәйәүлеләр аллеяһы, Сталинград алышында ҡатнашҡан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]]ның бөтә частары исемдәре яҙылған стелалар урынлаштырылырға тейеш була<ref name="Аркадий Урицкий">{{cite web |url = http://v1.ru/news/338275.html |title = Мамаев Курган заслонят небоскребами |author = Аркадий Урицкий. |date = 2010-11-15 |publisher = V1.ru |access-date = 2010-11-18 |lang = |url-status = dead |archive-url = https://archive.today/20130417224044/http://v1.ru/news/338275.html |archive-date = 2013-04-17 }}</ref>. [[Файл:AboutCapsule.JPG|thumb|Капсула һалынған иҫтәлекле таҡтаташ]] Мамай ҡурғанында Еңеүҙең 25 йыллығы көнөндә һуғышта ҡатнашыусыларҙың вариҫтарына мөрәжәғәт итеүе менән капсула һалынған, ул 2045 йылдың 9 майында Еңеүҙең 100 йыллығына асылырға тейеш була<ref name=shanin>В. Шанин, В. Агронский 7 чудес России и ещё 42 достопримечательности, которые нужно знать. — М.: Эксмо, 2011. — 224 с.</ref>. 2008 йылдың 31 ғинуарында «Сталинград һуғышы геройҙарына» һәйкәл-ансамбль федераль ҡомартҡылар исемлегенә индерелә һәм шул ваҡыттан алып федераль милектә тора<ref>{{cite web |date=2008-02-04 |url = http://news.vdv-s.ru/news/?news=19789 |title = Мамаев курган стал федеральным |publisher = news.vdv-s.ru |archive-url = https://www.webcitation.org/617DtjYwc?url=http://news.vdv-s.ru/society/?news=19789 |archive-date = 2011-08-22 |access-date = 2009-01-11 |url-status = dead }} </ref>. 2008 йылдың 12 июнендә [[Мәскәү]]ҙә [[Ҡыҙыл майҙан]]да [[Рәсәйҙең ете мөғжизәһе|Рәсәйҙең 7 мөғжизәһе]] конкурсына йомғаҡ яһала. Тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса Мамай ҡурғаны Рәсәйҙең ете мөғжизәһе иҫәбенә инә<ref name="ruschudo">{{Cite web |url=http://ruschudo.ru/finalvote.html |title=Мамаев курган стал чудом России |access-date=2008-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224222202/http://ruschudo.ru/finalvote.html |archive-date=2009-02-24 |url-status=dead }}</ref>. {{горизонтальная прокрутка|Mamayev Kurgan (Volga river, panorama).jpg|1000px|<center>''Волгаға Мамай ҡурғанынан күренеш''</center>}} [[Файл:Mamayev Kurgan Volgograd.jpg|560px|thumb|[[Ватан-әсә (Волгоград)|Ватан-әсә]] монументына күренеш]] 2019 йылда «Ватан-әсә саҡыра!» монументы реставрациялана<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20191101/1560482840.html |title=Завершена реставрация наружной части скульптуры «Родина-мать зовёт!» |access-date=2020-02-03 |archive-date=2020-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203090001/https://ria.ru/20191101/1560482840.html |url-status=live }}</ref>. == Почетлы ҡарауыл == Мамай ҡурғанында көн һайын Көньяҡ хәрби округының 20-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһының Почетлы карауль ротаһының почетлы ҡарауылы хеҙмәт итә<ref>{{Cite web |url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12159779@egNews |title=Подробнее : Министерство обороны Российской Федерации<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2018-01-27 |archive-date=2018-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127203434/https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12159779@egNews |url-status=live }}</ref>. == Фотогалерея == <gallery mode=packed> RR5011-0005R PL 50-летие Победы на Волге.gif|[[Рәсәй Банкы]]ның 1993 йылғы тәңкәһе RR5111-0318R.jpg|Рәсәй Банкының 2015 йылғы тәңкәһе Mamayev Kurgan - wall.jpg|Емерек диуарҙар (фрагмент) Stalingrad graf Tsjoeikov.jpg|Маршал [[Чуйков Василий Иванович|Чуйков]] ҡәбере Vechnii ogon-1.jpg|Мәңгелек ут 1973 CPA 4208.jpg|СССР маркаһы, 1973 1973 CPA 4209.jpg|СССР маркаһы, 1973 1973 CPA 4210.jpg|СССР маркаһы, 1973 1973 CPA 4211.jpg|СССР маркаһы, 1973 </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{навигация}} * [[Ватан-әсә (Волгоград)|Ватан-әсә]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * {{Книга:Подвиг народа|статья=Памятник-ансамбль героям Сталинградской битвы на Мамаевом кургане|страницы=124—128}} == Һылтанмалар == * [http://www.stalingrad-battle.ru/ Официальный сайт музея-заповедника «Сталинградская битва»] * {{статья |автор = Сергей Новицкий. |заглавие = Мифы Мамаева кургана |ссылка = http://np.aif.ru/issues/699/25_01 |издание = Аргументы и Факты Нижнее Поволжье |тип = газета |год = 2007 |номер = 42 (699) от 17 октября |страницы = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |pmid = |ref = |archive-url = https://web.archive.org/web/20080728125106/http://np.aif.ru/issues/699/25_01 |archive-date = 2008-07-28 }}{{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} * [http://www.trud.ru/article/13-10-2007/122162_kak_vajali_rodinu-mat.html История возведения «Родины-Матери».] {{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} * [https://web.archive.org/web/20130213013945/http://visitvolgograd.ru/article/monument/0003/0003.htm Схемы, фото, советы посетителям Мамаева кургана.] {{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} '''Фотографиялар һәм моделдәр''' * [https://mamaev-hill.ru/virtual-tour Виртуальный тур по Мамаеву кургану] — Сферические панорамы 360. * [https://web.archive.org/web/20090328074744/http://www.volgograd.ru/mamayev-kurgan/ Виртуальный Мамаев курган] — 3D-модель мемориального комплекса на VOLGOGRAD.RU (в формате [[VRML]]) * [http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/ Мамаев курган] — полное фотоописание памятника-ансамбля, известные и малоизвестные места. * [http://www.gigapan.org/gigapans/most_popular/?q=mamayev Виртуальные гигапиксельные панорамы Мамаева Кургана для просмотра в Google Earth, сделанные в 60-ю годовщину окончания Великой Отечественной войны.] * [http://mamaew-kurgan.ru/dir/1 3D фото Мамаева кургана]- Панорамные 360 фотографии Мамаева кургана. {{ВС}} {{Семь чудес России}} {{Природа Волгограда}} {{Память Сталинградской битвы}} [[Категория:Мамай курғаны]] [[Категория:1967 йылда Рәсәйҙә төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]] 3csppypwh8xpydr0atelvd3hlgqi2p4 0 200933 1297355 1297175 2026-05-18T17:50:43Z Akkashka 14326 /* Династияның барлыҡҡа килеүе */ 1297355 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сажиҙар''' ({{lang-fa|ساجیان}}) — [[Согдийцы|сөғд]] сығышлы [[Иранские народы|иран]] династияһы<ref>{{книга |автор = [[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|Clifford Edmund Bosworth]] |заглавие = The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |ответственный = |ссылка = |место = N. Y. |издательство = [[Columbia University]] |год = 1996 |том = |страниц = |pages = 147 |isbn = }}<blockquote>The Sajids were a line of caliphal governors in north-western persia, the family of a commander in the 'Abbasid service of Soghdian descent which became culturally Arabised.</blockquote> </ref>, 889—929 йылдарҙа [[Уструшана|Уструшанда]] (хәҙерге [[Таджикистан|Тажикстан]]) территорияһында) [[Арабское завоевание Средней Азии|Ғәрәптәр баҫып алғанға]] тиклем һәм [[Азербайджан (область)|Әзербайжанда]] (хәҙерге Иран территорияһында) хакимлыҡ итә. == Тарихи очерк == === Сығышы === Был династия вәкилдәре [[Афшин (титул)|Афшин]] ҡушаматы йөрөткән — асылда, элек уларҙың титулы шул булған. Сажиҙар [[Центральная Азия|Үҙәк Азияла]]ғы [[Уструшан]] өлкәһе хакимдарының («''афшиндарҙың''») боронғо иран-сөғд нәҫеленән сыҡҡан<ref>{{книга |автор = [[Минорский, Владимир Фёдорович|V. Minorsky]] |заглавие = Studies in Caucasian history |ответственный = |ссылка = |место = Cambr. |издательство = [[Cambridge University Press]] |год = 1957 |том = |страниц = |pages = 111 |isbn = }}<blockquote>The name Devast, Devdad and the title Afshin used in this Arabicised family suggest that originally it was of Soghdian origin.</blockquote></ref><ref>{{Книга:Энциклопедия ислама. 2-е издание|Bosworth C. E.|Sād̲j̲ids|doi=SIM_6426|volume=8|pp=745—}}<blockquote>The Sadjids were just some of the several commanders, originally from the Iranian East and Central Asia who came to serve the early Abbasid armies.</blockquote></ref>. Ғәрәп армияһының күп кенә билдәле полководецтары, шул иҫәптән афшин [[Хәйҙәр ибн Кавус]], ошо ырыуға ҡараған. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Сажиҙар төркиҙәр булараҡ теркәлгән<ref>{{Книга:Советская историческая энциклопедия|заглавие=Саджиды|ссылка=https://runivers.ru/bookreader/book10471/#page/231/mode/1up|том=12|столбцы=456}}</ref>. Әммә ғәрәптәр [[Урта Азия]]нан сыҡҡан бөтә кешеләрҙе, шул иҫәптән тел һәм мәҙәниәт буйынса шикләнмәйсә иранлылар тип йөрөтөрлөк [[сөғд]]тәрҙе лә, «төркиҙәр» тип атаған<ref>«The name Turk was given to all these troops, despite the inclusion amongst them of some elements of Iranian origin, Ferghana, Ushrusana, and Shash — places were in fact the centers were the slave material was collected together»(ʻUthmān Sayyid Aḥmad Ismāʻīl Bīlī, «Prelude to the Generals», Published by Garnet & Ithaca Press, 2001.)</ref><ref>«These new troops were the so-called „Turks“. It must be said without hesitation that this is the most misleading misnomer which has led some scholars to harp ad nauseam on utterly unfounded interpretation of the following era, during which they unreasonably ascribe all events to Turkish domination. In fact the great majority of these troops were not Turks. It has been frequently pointed out that Arabic sources use the term Turk in a very loose manner. The Hephthalites are referred to as Turks, so are the peoples of Gurgan, Khwarizm and Sistan. Indeed, with the exception of the Soghdians, Arabic sources refer to all peoples not subjects of the Sassanian empire as Turks. In Samarra separate quarters were provided for new recruits from every locality. The group from Farghana were called after their district, and the name continued in usage because it was easy to pronounce. But such groups as the Ishtakhanjiyya, the Isbijabbiya and groups from similar localities who were in small numbers at first, were lumped together under the general term Turks, because of the obvious difficulties the Arabs had in pronouncing such foreign names. The Khazars who also came from small localities which could not even be identified, as they were mostly nomads, were perhaps the only group that deserved to be called Turks on the ground of racial affinity. However, other groups from Transcaucasia were classed together with the Khazars under the general description.»(M.A. Shaban, «Islamic History», Cambridge University Press, v.2 1978. Page 63)</ref><ref> “In reference to the first two centuries of Islam, the term “Turk” as used by Arabic and Persian sources presents difficulties. The Muslim authors mean different things by the term, depending on their era, proximity to Inner Asia and knowledge of the region. It can overlap with other ethnic names (e.g. “Soghdian, Khazar, Farghanian”). ([[Пайпс, Даниэль|D. Pipes]]. Turks in Early Muslim Service — JTS, 1978, 2, 85—96.)</ref>. === Династияның барлыҡҡа килеүе === {{История Ирана}} Сажиҙар династияһына нигеҙ һалыусы [[Әбү-с-Саж Дивдад]] [[Арабский халифат|Хәлифәлекте]]ң иң тәжрибәле һәм ҡыйыу хәрби етәкселәренең береһе тип һаналған. Ул [[хуррамиты|хуррамиттар]] менән һуғышта әүҙем ҡатнаша, [[Мадаин]] һәм [[Васит]] ихтилалдарын баҫтыра, ә һуңыраҡ [[Ахваз]] һәм [[Куфа]] наместнигы була. Дәүләткә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн Сажиҙарға Хәлифәлектең иң ҙур һәм бай провинцияларының береһе — фарсы халҡы йәшәгән өлкәһе — [[Иранский Азербайджан|Әзербайжан]] бирелә<ref>M. Whittow, «The Making of Byzantium: 600—1025», Berkley: University of California Press, pp. 195, 203, 215: <blockquote>В течение восьмого и девятого столетий, Азербайджан был ареной частых антихалифских и антиарабских восстаний, и византийские источники сообщают о персидских воинах, искавших в 830-х гг. убежища от армий халифа на службе у византийского императора Феофила. […] Азербайджан имел персидское население и был традиционным центром зороастрийской религии. […] Хуррамиты были […] персидской сектой, находившейся под влиянием шиитских доктрин, но с корнями в предисламском персидском религиозном движении.</blockquote></ref> Сажиҙар [[Анийское царство|Әрмән батшалығы]] [[Васпуракан]]дың [[Багратиды|Багратидтары]] һәм [[Арцруниды|Арцрунидтары]] менән көрәш алып барған, һәм бер ни тиклем ваҡытҡа (914—921 йылдар) үҙҙәренең [[сюзерен]]итеты танылыуына өлгәшә. Династияның идара итеү йылдары әрмән ерҙәренә ғәрәп сәйәси һәм мәҙәни йоғонтоһо таралыуы менән характерлана<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=https://runivers.ru/doc/isl/element.php?ELEMENT_ID=83455&SECTION_ID=5570&IBLOCK_ID=43|title=Саджиды|last=Саджиды|first=Саджиды|author=Электронная энциклопедия и библиотека "Руниверс"|access-date=2012-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016001732/http://www.runivers.ru/doc/isl/element.php?ELEMENT_ID=83455&SECTION_ID=5570&IBLOCK_ID=43|archive-date=2013-10-16|url-status=live}}</ref>. Әбү Саж Дивдадтың улдары Мөхәммәт ибн Әбү Саж һәм [[Юсуф ибн-Абу-с-Садж|Йософ ибн Әбү Саж]] да билдәле полководецтар була. Сажиҙарҙың үҙ аҡса берәмеге була: [[IX быуат]] аҙағында Мөхәммәт ибн Әбү Саж исеме менән тәңкәләр һуғыла башлай<ref>Фасмер Р. О монетах Саджидов // Известия Обследования и Изучения Азербайджана. Баку, 1927, № 5.</ref>. Уның улы Мөхәммәт [[889 йыл]]да Әзербайжанда һәм [[Двин]]да ([[Әрмәнстан]]) хәлиф наместнигы була. Тиҙҙән ул үҙен бойондороҡһоҙ хаким тип иғлан итә, әммә ҡыҫҡа ваҡыттан һуң [[Бағдад]]ҡа ҡабаттан буйһонорға тейеш була. [[901 йыл]]да ул тағун (чума) сиренән вафат була. Быға тиклем атаһының [[Двинский эмират|Двин әмирлегенд]]ә (Әрмәнстан) наместник булған улы Дивдад, власты мираҫ итеп ала, әммә шул уҡ йылда үҙенең ағаһы Йософ тарафынан ҡыйратыла һәм тәхеттән төшөрөлә. Йософ хакимлығы осоронда Сажиҙар династияһы тағы ла көсәйә. Ул эшлекле сәйәсмән, һәләтле полководец һәм талантлы шағир була. Уның осоронда Әзербайжан ваҡытлыса бойондороҡһоҙ була. Хәлифә [[Әл-Мөҡтәдир]] Йософҡа ҡаршы ҙур ғәскәр ебәрә һәм йылына 120 мең динар күләмендә яһаҡ түләргә мәжбүр итә. Бер нисә йылдан һуғыш яңынан башлана. Йософ [[Рей (город)|Рей]]ҙы баҫып ала һәм [[918 йыл]]да хәлиф ғәскәрҙәрен ҡыйрата. [[919 йыл]]да [[Әрдәбил]] ҡапҡаһы янында яңы алыш була. Был юлы әмир еңелә, әсирлеккә эләгә һәм Бағдадта һарай төрмәһенә ташлана. Уның урынына дүрт йыл дауамында уның ғөләме Собук идара итә. Башта [[Марага (Иран)|Мәраға]], ә һуңынана [[Әрдәбил]] Сажиҙар дәүләтенең баш ҡалаһы була. [[923]] йылда әл-Мөктәдир Йософто йыл һайын 500 мең динар түләү шарты менән азат итә. Әммә киләһе йылда уҡ әмир бойондороҡһоҙ була һәм хәлифтең [[Хамадан]]ын баҫып ала. [[928]] йылда ул карматтарға ҡаршы поход ваҡытында һәләк була. Тәхеткә уның туғанының улы Әбү-л-Мусафир ултыра. [[929]] йылда ул һәләк була. Бер хәбәр буйынса, Әбү-л-Мосафирҙы баш ҡалаһы Ардебилдә ағыулайҙар, икенсе мәғлүмәт буйынса — ул гвардиясылары ихтилалы ваҡытында үлтерелә. Власть тәүҙә баш күтәреүселәрҙең башлығы ғөләм Мөфлих әл-Йософиға, ә [[932]] йылда әмир [[Дейсам ибн Ибраһим]]ға күсә. [[957]] йылда Сажиҙар дәүләтен [[дейлемиттар]] яулап ала. == Династия == * [[Абу-с-Саж Дивдад|Әбү Саж Дивдад]] ([[IX быуат]] — [[879 год|879]]) * [[Мөхәммәт Афшин]] ([[889]]—[[901]]) * [[Юсуф ибн Абу-с-Садж|Йософ ибн Әбү-л-Саж]] ([[901]]—[[928]]) * [[Дивдад]] ([[901]]) * [[Әбү Мосафир әл—Фәтх]] ([[928]]—[[929]]) == Примечания == {{примечания}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * {{Монархи. Мусульманский Восток VII-XV|}} * Алиярлы С. История Азербайджана. — Баку, 2008. — с. 208—209. * [[Фасмер, Рихард Рихардович|Фасмер Р.]] О монетах Саджидов // Известия Обследования и Изучения Азербайджана. Баку, 1927, № 5, стр. 22-48. [[Категория:Мосолман хакимдары династиялары]] [[Категория:Урта быуаттар Азияһы династиялары]] [[Категория:889 йылда барлыҡҡа килгән]] [[Категория:929 йылда юҡҡа сыға]] [[Категория:Фарсы телле дәүләттәр]] [[Категория:Иран интермеццоһы]] [[Категория:Гилан]] [[Категория:Гилан тарихы]] [[Категория:Талыш территорияһындағы династиялар]] [[Категория:Сажиҙар| ]] [[Категория:Ирандың дворян нәҫелдәре]] [[Категория:Тажикстан тарихы]] [[Категория:Иран тарихы]] [[Категория:Сөғд династиялары]] [[Категория:Иран династиялары]] [[Категория:Дейлемит династиялары]] [[Категория:Урта быуат Фарсы династиялары]] jdqj9e5uhajsayo3gcpe6whk6tevdaq 0 200937 1297333 1297219 2026-05-18T16:07:07Z Akkashka 14326 1297333 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сәһәнд'''<ref name="БРЭ">{{БРЭ|статья=ИРА́Н|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/2019712|архив=https://web.archive.org/web/20221018082107/https://bigenc.ru/geography/text/2019712|архив дата=2022-10-18}}</ref> (''Сахе́нд''<ref name=map>{{Карта|J-38}}</ref>, Саханд, {{lang-fa|سهند}}, {{lang-az|Səhənd}}) — [[Иран]]дың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан [[вулкан]] тау [[горный массив|массивы]]. Иң юғары нөктәһе — [[Хәрәм-Дағ]] тауы<ref name="Атлас2010">{{Атлас мира|2010|121|Ирак, Кувейт}}</ref><ref name="БРЭ"/> (Харамдаг<ref name=map />), бейеклеге — 3710 м<ref name="Атлас2010"/> (3707 м<ref name="БРЭ"/><ref name=map />)<ref name="автоссылка2">{{cite web|url=http://www.bartarinha.ir/fa/news/166507/با-آتشفشان-های-ایران-آشنا-شوید|url-status=dead|title=با آتشفشان های ایران آشنا شوید|access-date=2019-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016211653/http://www.bartarinha.ir/fa/news/166507/%D8%A8%D8%A7-%D8%A2%D8%AA%D8%B4%D9%81%D8%B4%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%88%DB%8C%D8%AF|archive-date=2018-10-16}}</ref>, ул етди эрозияланған түбәгә эйә. Сәһәнд [[Тәбриз]] ҡалаһынан [[көньяҡ]]ҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="автоссылка2" />. == Географияһы == Сәһәнд вулкан массивы [[Эльбурс]] тау һыртының бер өлөшө булып тора һәм көнбайыштан көнсығышҡа һуҙыла. Уның иң бейек ике түбәһе — Сәһәнд һәм Жам — бер-береһе менән бәйле. Сәһәнд йыл әйләнәһенә ҡар менән ҡапланған. Уның битләүҙәре раузалар, базилик һәм [[Сел үләне (үҫемлек)|сел үләне]] (лилиәләр ғаиләһенә ҡараған сәскәләр — рябчик) менән ҡапланған. Массивтың көнсығыш сиге — щахрестан Хащтруд (һүҙмә-һүҙ: Һигеҙ яҡлы) [[Ҡыҙылуҙән]] йылғаһының үҙәненә тиклем, ә уның көнбайыш сиге — Урмия күленең көнсығыш яры<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=http://www.hamshahrionline.ir/details/89922 |title=آشنایی با کوه‌ سهند - آذربایجان شرقی - همشهری آنلاین |access-date=2017-07-01 |archive-date=2017-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505094149/http://www.hamshahrionline.ir/details/89922 |url-status=live }}</ref>. Массивтың оҙонлоғо 90 километрға һуҙыла һәм Көнбайышта Урмия күле янында, төньяҡта — Тәбриз тигеҙлеге янында, ә көньяҡта — убалары тирә-яҡ вулкан массаларына бәйле булмай барлыҡҡа килгән [[Миандоаб]] янында урынлашҡан киң уйпатлыҡ үҙәгендә урынлашҡан. Уның ҡиәфәте күп кенә вулкан тауҙарынан тора, был уны тирә-яғындағы тау рельефынан, шулай уҡ Ирандың башҡа вулкандарынан айыра, ә ул уның стратовулкан структураһын емергән оҙайлы эрозия процесы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, был, һәм һөҙөмтәлә үҙәк тау бөгөн бер-береһенән 10-12 км алыҫлыҡта урынлашҡан өс төп түбәнән тора<ref>Asghari Moghaddam, Asghar; Allaf Najib, Mortaza (19. 5. 2006.). Hydrogeologic characteristics of the alluvial tuff aquifer of northern Sahand Mountain slopes, Tabriz, Iran, Hydrogeology Journal XIV. 7. New York: Springer Publishing, с. 1319.-1329, DOI:10.1007/s10040-006-0036-1, ISSN 14312174, OCLC 437705906.</ref>. Был түбәләр күп һанлы ағымдарҙан һәм бәләкәй йылғаларҙан һыу алған ҡар башлыҡтары менән ҡапланған. Уларҙы ике һыу йыйыу бассейнына бүлергә мөмкин — Урмия күле һәм Ҡыҙылүҙән йылғаһы бассейны<ref name="автоссылка1" />. Урмия бассейны күлгә туранан-тура ҡойған көнбайыш йылғаларҙы һәм шишмәләрҙе, шулай уҡ Тальх-е Руд йылғаһына ҡойған саҡта бер-береһе менән тоташҡан төньяҡ йылғаларҙы, ә Ҡыҙылүҙән бассейны Миане ҡалаһы янында [[Сефидруд]]ҡа ҡойған Айдугмущтың көньяҡ-көнсығыш ҡушылдыҡтарын үҙ эсенә ала. Урта диңгеҙ климатының дымлы йоғонтоһо арҡаһында көнбайышҡа һәм көньяҡҡа терәлеп ятҡан битләүҙәрҙә уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме 500—600 м тәшкил итә, һәм был битләүҙәр йырындар, каньондар һәм шаулап үҫкән үҫемлектәр менән үҙәндәр барлыҡҡа килтергән шишмәләргә бай. Икенсе яҡтан, Урмия һәм Каспий диңгеҙе кеүек күлдәрҙең йоғонтоһо был территорияла бөтөнләй әһәмиәтһеҙ. Тауҙа диапирҙың булыуы һыу сифатына кире йоғонто яһай, сөнки ҡайһы бер урындарҙа һыу бик тоҙло, йәғни эсергә йәки хатта һуғарырға яраҡһыҙ булыуы мөмкин. Әммә, үрҙә күрһәтелгән феномен арҡаһында, Сәһәнд тирәһендәге күп урындарҙа ҡайнар сығанаҡтар күп<ref>Kiyāni Haftlang, Kiyānoosh (2003.). u: Rajabi, Azitā: A Survey of the Geography of Iran. Tehran: Center for International Cultural Studies, с. 12.-14. i 30, ISBN 9789649449135, OCLC 254565470.</ref>. Сәһәндтән төньяҡта Сардуд, Хосроущахр һәм [[Тәбриз]] мегаполисы урынлашҡан, көнбайышта бәләкәй ҡалалар Мамкан, Гуган һәм [[Азершехр]], ә уның көньяҡ битләүҙәрендә [[Мераге]] һәм [[Бенаб|Бонаб]] урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге көнсығышта 1600—1800 м һәм ҡалған яҡтарында — 1200—1800 м тәшкил итә. Мерага һәм Бонабуға табан һуҙылған көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайыш битләүҙәре башҡалар кеүек текә түгел, һәм уларҙа күп һанлы көтөүлектәр бар. Түбәнерәк бейеклектәрҙә барбарис, өрөк (абрикос), миндаль һәм сәтләүек ағастары, ә юғарыраҡ бейеклектә — ябай һыйырғойроҡ, кейәү үләне (тимьян, чабрец) һәм бөтнөк (мята) өҫтөнлөк итә. Сәскәләр һәм шишмәләр күп булғанлыҡтан, Сәһәнд «иран тауҙарының кәләше» тигән ҡушаматҡа лайыҡ була<ref>{{Cite web |url=http://www.irandeserts.com/content/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%DA%A9%D9%88%D9%87_%D9%87%D8%A7_%D9%88_%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA/%DA%A9%D9%88%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B3%D9%87%D9%86%D8%AF_3600_%D9%85%D8%AA%D8%B1_%D9%88_%D8%AC%D8%A7%D9%85_3650_%D9%85%D8%AA%D8%B1.htm |title=کوه های سهند 3600 متر و جام 3650 متر - کویرها و بیابان‌های ایران |access-date=2017-07-01 |archive-date=2017-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626155106/http://www.irandeserts.com/content/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%DA%A9%D9%88%D9%87_%D9%87%D8%A7_%D9%88_%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA/%DA%A9%D9%88%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B3%D9%87%D9%86%D8%AF_3600_%D9%85%D8%AA%D8%B1_%D9%88_%D8%AC%D8%A7%D9%85_3650_%D9%85%D8%AA%D8%B1.htm |url-status=live }}</ref>. Был ерҙәрҙең ауыл хужалығы үҙенсәлектәрен тикшереүҙә француз ирансыһы Х. де Планхол ҙур эш башҡара, уға ярашлы ауыл хужалығы йүнәлешле Сәһәнд тарихи күсмә малсылыҡ өҫтөнлөк иткән күрше Сабаландан айырыла<ref>Planhol, Xavier (de) (1960.). Un village de montagne de l’Azerbaïdjan Iranien, Lighwan (versant Nord du Sahend), Revue de géographie de Lyon XXXV. Lyon: Institut de Géographie, с. 395.-418, OCLC 754325085.</ref>. Сәһәндтә хатта 2500 м бейеклектә лә тораҡ пункттары бар, ә һалҡын айҙарҙа түбәнге төбәктәргә миҙгелле миграциялар халыҡ рәүешенең бер үҙенсәлеге булып тора<ref>Planhol, Xavier (de) (1966.). «Aspects of Mountain Life in Anatolia and Iran», в: Eyre, Samuel Robert; Jones, Glanville Rees Jeffrey: Geography as Human Ecology: Methodology by Example. New York: St. Martin’s Press, с. 291.-308, OCLC 490347.</ref>. Сәһәндтең тирә-яғы — ауыл хужалығы, малсылыҡ, умартасылыҡтың мөһим үҙәге<ref>{{Cite web |url=http://seeiran.ir/%DA%A9%D9%88%D9%87-%D8%B3%D9%87%D9%86%D8%AF/ |title=کوه سهند {{!}} جاهای دیدنی ایران |access-date=2017-07-01 |archive-date=2017-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626041303/http://seeiran.ir/%DA%A9%D9%88%D9%87-%D8%B3%D9%87%D9%86%D8%AF/ |url-status=live }}</ref>. == Геологияһы == Массив [[андезит]] һәм [[базальт]] лаваларҙан, туфтарҙан һәм вулкан көлөнән тора. Ҡырҙары 300 м тәрәнлектәге тау тарлауыҡтары (''барранкостар'') менән бүлгеләнгән. Түбәләре [[ҡар]] менән ҡапланған. Тарихи осорҙа вулкандың атылыуы билдәһеҙ. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ3|Сехенд|том=23}} == Һылтанмалар == * [http://www.volcanolive.com/sahand.html Volcano Live] * [http://mihanvideo.com/video/22859/3669/منطقه_دیدنی_کوهستان_سهند/ Вулкан Сехенд] [[Категория:Иран вулкандары]] [[Категория:Һүнгән вулкандар]] [[Категория:Стратовулкандар]] k91ofidpvr6v8ohjxl5cp466wb6swne 0 200979 1297328 1297321 2026-05-18T15:17:23Z Вәхит 24644 /* Географияһы */ 1297328 wikitext text/x-wiki {{Полуостров |Название = Пакри |Координаты = |CoordScale = 100000 |Акватория = Балтик диңгеҙе |Площадь = 40 |Страна = Эстония |Регион = Харьюмаа |Район = Ляэне-Харью |Изображение = Suur ja Vaike Pakri.png |Подпись изображения = <small>Пакри ярымутрауы һәм Суур-Пакри утрауҙары һәм<br> Вяйке-Пакри картала</small> }} [[Файл:Pakri 2023 aprill.webm|мини|280пкс|Пакри, дрондан видео. 2023 йыл]] '''Па́кри''', элек '''Ле́этсе'''<ref name=":1" /> ({{lang-et|Pakri poolsaar, Leetse poolsaar}}) — Эстониялағы ярымутрау. Төньяҡ Эстон яр буйы уйһыулығының бер өлөшө булып тора<ref>{{Cite web|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B2_%D0%B8_%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/|title=Северо-эстонская прибрежная низменность|website=Estonica. Энциклопедия об Эстонии|access-date=2021-05-23|archive-date=2021-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501161308/http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B2_%D0%B8_%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/|url-status=dead}}</ref>. Административ яҡтан [[Палдиски]] ҡалаһы территорияһына ҡарай<ref name=":1" />. == Географияһы == [[Ярымутрау]] Харью яйлаһының диңгеҙгә сығып торған өлөшө. Эстонияның материк өлөшөнөң төньяҡ-көнбайышында Палдиски һәм Лахепере ҡултыҡтары араһында урынлашҡан<ref name=":1">{{Cite web|lang=et|url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/pakri_poolsaar|title=Pakri poolsaar|website=Eesti Entsüklopeedia|access-date=2021-05-23|archive-date=2021-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008153339/http://entsyklopeedia.ee/artikkel/pakri_poolsaar|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=et|url=https://www.maaturism.ee/index.php?id=vaatamisvaarsused&county_id=37&sight_id=11|title=Paldiski linn ja Pakri poolsaar|website=Eesti maaturism|access-date=2021-05-23|archive-date=2021-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523124012/https://www.maaturism.ee/index.php?id=vaatamisvaarsused&county_id=37&sight_id=11|url-status=live}}</ref>. Ярымутрауҙың оҙонлоғо — 12 км, киңлеге урыны менән 5 км ашыу, майҙаны яҡынса 40 км², иң бейек урыны [[диңгеҙ кимәле]]нән 31 метрҙа. Ярымутрау башланған урында Балтика-Ладога һикәлтәһенең бер өлөшө булған, 25 метрға тиклем бейеклектәге Пакри клибы ({{lang-sv|Pakerort}}, {{lang-de|Packerort}}) урынлашҡан. Уның төньяҡ түбәһенән Пакри шарлауығы ағып төшә<ref name=":1" /><ref name=":0" />. Көнбайыштан иҫкән елдә ярлауҙы парапланерсылар осоштар өсөн файҙалана<ref>{{Cite web|url=https://paraglidingearth.com/?site=19271|title=Paragliding Earth|website=paraglidingearth.com|access-date=2025-09-19}}</ref>. Пакри ярымутрауының көнбайыш яры буйында Палдиски ҡалаһы урынлашҡан. Пакри морононда әлеге ваҡытта маяҡ, сик буйы кордоны һәм ел паркы урынлашҡан<ref name=":1" />. == Тарихы == == Галерея == <gallery mode="packed" heights="190"> Pakri poolsaare idarannik.jpg|<small>Пакри ярымутрауының көнсығышы</small> Pakri pank.jpg|<small>Пакри клифы ғинуарҙа</small> Pakri pank1.jpg|<small>Пакри клифы мартта</small> Lahepere laht ja Pakri poolsaar.jpg|<small>Лахепере ҡултығы һәм Пакри ярымутрауында ел тирмәндәре</small> Pakri pank 3.jpg|<small>Пакри маягы</small> </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Эстония ярымутрауҙары]] [[Категория:Палдиски]] 202alga9rwlshfg0euunrl80bo7sm8s 1297329 1297328 2026-05-18T15:23:26Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1297329 wikitext text/x-wiki {{Полуостров |Название = Пакри |Координаты = |CoordScale = 100000 |Акватория = Балтик диңгеҙе |Площадь = 40 |Страна = Эстония |Регион = Харьюмаа |Район = Ляэне-Харью |Изображение = Suur ja Vaike Pakri.png |Подпись изображения = <small>Пакри ярымутрауы һәм Суур-Пакри утрауҙары һәм<br> Вяйке-Пакри картала</small> }} [[Файл:Pakri 2023 aprill.webm|мини|280пкс|Пакри, дрондан видео. 2023 йыл]] '''Па́кри''', элек '''Ле́этсе'''<ref name=":1" /> ({{lang-et|Pakri poolsaar, Leetse poolsaar}}) — Эстониялағы ярымутрау. Төньяҡ Эстон яр буйы уйһыулығының бер өлөшө булып тора<ref>{{Cite web|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B2_%D0%B8_%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/|title=Северо-эстонская прибрежная низменность|website=Estonica. Энциклопедия об Эстонии|access-date=2021-05-23|archive-date=2021-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501161308/http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B2_%D0%B8_%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/|url-status=dead}}</ref>. Административ яҡтан [[Палдиски]] ҡалаһы территорияһына ҡарай<ref name=":1" />. == Географияһы == [[Ярымутрау]] Харью яйлаһының диңгеҙгә сығып торған өлөшө. Эстонияның материк өлөшөнөң төньяҡ-көнбайышында Палдиски һәм Лахепере ҡултыҡтары араһында урынлашҡан<ref name=":1">{{Cite web|lang=et|url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/pakri_poolsaar|title=Pakri poolsaar|website=Eesti Entsüklopeedia|access-date=2021-05-23|archive-date=2021-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008153339/http://entsyklopeedia.ee/artikkel/pakri_poolsaar|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=et|url=https://www.maaturism.ee/index.php?id=vaatamisvaarsused&county_id=37&sight_id=11|title=Paldiski linn ja Pakri poolsaar|website=Eesti maaturism|access-date=2021-05-23|archive-date=2021-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523124012/https://www.maaturism.ee/index.php?id=vaatamisvaarsused&county_id=37&sight_id=11|url-status=live}}</ref>. Ярымутрауҙың оҙонлоғо — 12 км, киңлеге урыны менән 5 км ашыу, майҙаны яҡынса 40 км², иң бейек урыны [[диңгеҙ кимәле]]нән 31 метрҙа. Ярымутрау башланған урында Балтика-Ладога һикәлтәһенең бер өлөшө булған, 25 метрға тиклем бейеклектәге Пакри клибы ({{lang-sv|Pakerort}}, {{lang-de|Packerort}}) урынлашҡан. Уның төньяҡ түбәһенән Пакри шарлауығы ағып төшә<ref name=":1" /><ref name=":0" />. Көнбайыштан иҫкән елдә ярлауҙы парапланерсылар осоштар өсөн файҙалана<ref>{{Cite web|url=https://paraglidingearth.com/?site=19271|title=Paragliding Earth|website=paraglidingearth.com|access-date=2025-09-19}}</ref>. Пакри ярымутрауының көнбайыш яры буйында Палдиски ҡалаһы урынлашҡан. Пакри морононда әлеге ваҡытта маяҡ, сик буйы кордоны һәм ел паркы урынлашҡан<ref name=":1" />. == Тарихы == Пакри ярымутрауы тураһында тәүге яҙма мәғлүмәттәр 1377 йылға ҡарай. [[Урта быуаттар]]ҙа Лаокюла ауылынан алыҫ түгел порт булған. Пакри ҡултығы XVII быуатта швед флотының нығытмаһы була, шведтар ярымутрауҙың көнбайыш ярында ҙур булмаған ҡәлғә төҙөй ({{lang-sv|Rogerwiek}}), уның тирәләй хәҙерге Палдиски формалаша. [[Төньяҡ һуғыш]]ҡа тиклем ярымутрауҙа башлыса яр буйы шведтары йәшәгән. Бында Леэтсе ({{lang-de|Leetz}}) һәм Палласте ({{lang-de|Pallas}}) [[мыза]]лары һәм Керсалу (''Kersala''), Лаокюла (''Laydes''), Леэтсе, Охтра (''Ohter'') һәм Пакри ауылдары була. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="190"> Pakri poolsaare idarannik.jpg|<small>Пакри ярымутрауының көнсығышы</small> Pakri pank.jpg|<small>Пакри клифы ғинуарҙа</small> Pakri pank1.jpg|<small>Пакри клифы мартта</small> Lahepere laht ja Pakri poolsaar.jpg|<small>Лахепере ҡултығы һәм Пакри ярымутрауында ел тирмәндәре</small> Pakri pank 3.jpg|<small>Пакри маягы</small> </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Эстония ярымутрауҙары]] [[Категория:Палдиски]] 1b4bcgi7ykdj9kdo0jojrpi86t3p0iy 1297343 1297329 2026-05-18T17:21:36Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1297343 wikitext text/x-wiki {{Полуостров |Название = Пакри |Координаты = |CoordScale = 100000 |Акватория = Балтик диңгеҙе |Площадь = 40 |Страна = Эстония |Регион = Харьюмаа |Район = Ляэне-Харью |Изображение = Suur ja Vaike Pakri.png |Подпись изображения = <small>Пакри ярымутрауы һәм Суур-Пакри утрауҙары һәм<br> Вяйке-Пакри картала</small> }} [[Файл:Pakri 2023 aprill.webm|мини|280пкс|Пакри, дрондан видео. 2023 йыл]] '''Па́кри''', элек '''Ле́этсе'''<ref name=":1" /> ({{lang-et|Pakri poolsaar, Leetse poolsaar}}) — Эстониялағы ярымутрау. Төньяҡ Эстон яр буйы уйһыулығының бер өлөшө булып тора<ref>{{Cite web|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B2_%D0%B8_%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/|title=Северо-эстонская прибрежная низменность|website=Estonica. Энциклопедия об Эстонии|access-date=2021-05-23|archive-date=2021-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501161308/http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B2_%D0%B8_%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/|url-status=dead}}</ref>. Административ яҡтан [[Палдиски]] ҡалаһы территорияһына ҡарай<ref name=":1" />. == Географияһы == [[Ярымутрау]] Харью яйлаһының диңгеҙгә сығып торған өлөшө. Эстонияның материк өлөшөнөң төньяҡ-көнбайышында Палдиски һәм Лахепере ҡултыҡтары араһында урынлашҡан<ref name=":1">{{Cite web|lang=et|url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/pakri_poolsaar|title=Pakri poolsaar|website=Eesti Entsüklopeedia|access-date=2021-05-23|archive-date=2021-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008153339/http://entsyklopeedia.ee/artikkel/pakri_poolsaar|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=et|url=https://www.maaturism.ee/index.php?id=vaatamisvaarsused&county_id=37&sight_id=11|title=Paldiski linn ja Pakri poolsaar|website=Eesti maaturism|access-date=2021-05-23|archive-date=2021-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523124012/https://www.maaturism.ee/index.php?id=vaatamisvaarsused&county_id=37&sight_id=11|url-status=live}}</ref>. Ярымутрауҙың оҙонлоғо — 12 км, киңлеге урыны менән 5 км ашыу, майҙаны яҡынса 40 км², иң бейек урыны [[диңгеҙ кимәле]]нән 31 метрҙа. Ярымутрау башланған урында Балтика-Ладога һикәлтәһенең бер өлөшө булған, 25 метрға тиклем бейеклектәге Пакри клибы ({{lang-sv|Pakerort}}, {{lang-de|Packerort}}) урынлашҡан. Уның төньяҡ түбәһенән Пакри шарлауығы ағып төшә<ref name=":1" /><ref name=":0" />. Көнбайыштан иҫкән елдә ярлауҙы парапланерсылар осоштар өсөн файҙалана<ref>{{Cite web|url=https://paraglidingearth.com/?site=19271|title=Paragliding Earth|website=paraglidingearth.com|access-date=2025-09-19}}</ref>. Пакри ярымутрауының көнбайыш яры буйында Палдиски ҡалаһы урынлашҡан. Пакри морононда әлеге ваҡытта маяҡ, сик буйы кордоны һәм ел паркы урынлашҡан<ref name=":1" />. == Тарихы == Пакри ярымутрауы тураһында тәүге яҙма мәғлүмәттәр 1377 йылға ҡарай. [[Урта быуаттар]]ҙа Лаокюла ауылынан алыҫ түгел порт булған. Пакри ҡултығы XVII быуатта швед флотының нығытмаһы була, шведтар ярымутрауҙың көнбайыш ярында ҙур булмаған ҡәлғә төҙөй ({{lang-sv|Rogerwiek}}), уның тирәләй хәҙерге Палдиски формалаша. [[Төньяҡ һуғыш]]ҡа тиклем ярымутрауҙа башлыса яр буйы шведтары йәшәгән. Бында Леэтсе ({{lang-de|Leetz}}) һәм Палласте ({{lang-de|Pallas}}) [[мыза]]лары һәм Керсалу (''Kersala''), Лаокюла (''Laydes''), Леэтсе, Охтра (''Ohter'') һәм Пакри ауылдары була. 1718 йылда [[Пётр I]] Пакри ярымутрауы менән Вяйке-Пакри утрауы араһында дамба төҙөй башлай. Төҙөлөш эштәре 1798 йылда туҡтатыла. Тик 2 метр бейеклектәге һәм 380 метр оҙонлоҡтағы өлөшөн төҙөргә өлгөрәләр, уны диңгеҙ тулҡындары йыуа. 1724 йылда Пакри морононда ҡуйылған маяҡтың аҫҡы ҡаты һаҡланған (1808 йылда уны 6 метр бейеклеккә тиклем төҙөйҙәр). 1889 йылда уның янында хәҙерге Пакри маяғы (52 метр) төҙөлә<ref name=":1" />. Базалар тураһында килешеү буйынса, 1940 йылда [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] Пакри ярымутрауын ябыҡ зонаға әйләндерә, һәм бөтә халҡы эвакуациялана (уларҙың күбеһе немец оккупацияһы ваҡытында кире ҡайта). Ярымутрауҙа 1965—1968 йылдарҙа төҙөлгән ике совет ракета базаһы (уларҙың ике ядро реакторы 1994 йылда һүтелә, ташландыҡ хәрби объекттар шулай уҡ ярымутрауҙың башҡа урындарында ла бар) һәм ике һыу аҫты порты була; һуңғы совет ғәскәрҙәре Эстониянан 1994 йылда китә<ref name=":1" />. == Рельефы һәм үҫемлектәре == Пакри моронондағы ҡалҡыулыҡтың өҫкө ҡатламдары — ордовик осоро [[эзбизташ]]тары, аҫҡы ҡатламдары ордовик һәм кембрий осоро ҡомташтары һәм һәүерташлы [[балсыҡ]]тан тора<ref name=":0" />. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="190"> Pakri poolsaare idarannik.jpg|<small>Пакри ярымутрауының көнсығышы</small> Pakri pank.jpg|<small>Пакри клифы ғинуарҙа</small> Pakri pank1.jpg|<small>Пакри клифы мартта</small> Lahepere laht ja Pakri poolsaar.jpg|<small>Лахепере ҡултығы һәм Пакри ярымутрауында ел тирмәндәре</small> Pakri pank 3.jpg|<small>Пакри маягы</small> </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Эстония ярымутрауҙары]] [[Категория:Палдиски]] leq6frwgqk7joncbpx1xi6hme1m10yp 1297344 1297343 2026-05-18T17:27:43Z Вәхит 24644 /* Рельефы һәм үҫемлектәре */ 1297344 wikitext text/x-wiki {{Полуостров |Название = Пакри |Координаты = |CoordScale = 100000 |Акватория = Балтик диңгеҙе |Площадь = 40 |Страна = Эстония |Регион = Харьюмаа |Район = Ляэне-Харью |Изображение = Suur ja Vaike Pakri.png |Подпись изображения = <small>Пакри ярымутрауы һәм Суур-Пакри утрауҙары һәм<br> Вяйке-Пакри картала</small> }} [[Файл:Pakri 2023 aprill.webm|мини|280пкс|Пакри, дрондан видео. 2023 йыл]] '''Па́кри''', элек '''Ле́этсе'''<ref name=":1" /> ({{lang-et|Pakri poolsaar, Leetse poolsaar}}) — Эстониялағы ярымутрау. Төньяҡ Эстон яр буйы уйһыулығының бер өлөшө булып тора<ref>{{Cite web|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B2_%D0%B8_%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/|title=Северо-эстонская прибрежная низменность|website=Estonica. Энциклопедия об Эстонии|access-date=2021-05-23|archive-date=2021-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501161308/http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B2_%D0%B8_%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/|url-status=dead}}</ref>. Административ яҡтан [[Палдиски]] ҡалаһы территорияһына ҡарай<ref name=":1" />. == Географияһы == [[Ярымутрау]] Харью яйлаһының диңгеҙгә сығып торған өлөшө. Эстонияның материк өлөшөнөң төньяҡ-көнбайышында Палдиски һәм Лахепере ҡултыҡтары араһында урынлашҡан<ref name=":1">{{Cite web|lang=et|url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/pakri_poolsaar|title=Pakri poolsaar|website=Eesti Entsüklopeedia|access-date=2021-05-23|archive-date=2021-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008153339/http://entsyklopeedia.ee/artikkel/pakri_poolsaar|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=et|url=https://www.maaturism.ee/index.php?id=vaatamisvaarsused&county_id=37&sight_id=11|title=Paldiski linn ja Pakri poolsaar|website=Eesti maaturism|access-date=2021-05-23|archive-date=2021-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523124012/https://www.maaturism.ee/index.php?id=vaatamisvaarsused&county_id=37&sight_id=11|url-status=live}}</ref>. Ярымутрауҙың оҙонлоғо — 12 км, киңлеге урыны менән 5 км ашыу, майҙаны яҡынса 40 км², иң бейек урыны [[диңгеҙ кимәле]]нән 31 метрҙа. Ярымутрау башланған урында Балтика-Ладога һикәлтәһенең бер өлөшө булған, 25 метрға тиклем бейеклектәге Пакри клибы ({{lang-sv|Pakerort}}, {{lang-de|Packerort}}) урынлашҡан. Уның төньяҡ түбәһенән Пакри шарлауығы ағып төшә<ref name=":1" /><ref name=":0" />. Көнбайыштан иҫкән елдә ярлауҙы парапланерсылар осоштар өсөн файҙалана<ref>{{Cite web|url=https://paraglidingearth.com/?site=19271|title=Paragliding Earth|website=paraglidingearth.com|access-date=2025-09-19}}</ref>. Пакри ярымутрауының көнбайыш яры буйында Палдиски ҡалаһы урынлашҡан. Пакри морононда әлеге ваҡытта маяҡ, сик буйы кордоны һәм ел паркы урынлашҡан<ref name=":1" />. == Тарихы == Пакри ярымутрауы тураһында тәүге яҙма мәғлүмәттәр 1377 йылға ҡарай. [[Урта быуаттар]]ҙа Лаокюла ауылынан алыҫ түгел порт булған. Пакри ҡултығы XVII быуатта швед флотының нығытмаһы була, шведтар ярымутрауҙың көнбайыш ярында ҙур булмаған ҡәлғә төҙөй ({{lang-sv|Rogerwiek}}), уның тирәләй хәҙерге Палдиски формалаша. [[Төньяҡ һуғыш]]ҡа тиклем ярымутрауҙа башлыса яр буйы шведтары йәшәгән. Бында Леэтсе ({{lang-de|Leetz}}) һәм Палласте ({{lang-de|Pallas}}) [[мыза]]лары һәм Керсалу (''Kersala''), Лаокюла (''Laydes''), Леэтсе, Охтра (''Ohter'') һәм Пакри ауылдары була. 1718 йылда [[Пётр I]] Пакри ярымутрауы менән Вяйке-Пакри утрауы араһында дамба төҙөй башлай. Төҙөлөш эштәре 1798 йылда туҡтатыла. Тик 2 метр бейеклектәге һәм 380 метр оҙонлоҡтағы өлөшөн төҙөргә өлгөрәләр, уны диңгеҙ тулҡындары йыуа. 1724 йылда Пакри морононда ҡуйылған маяҡтың аҫҡы ҡаты һаҡланған (1808 йылда уны 6 метр бейеклеккә тиклем төҙөйҙәр). 1889 йылда уның янында хәҙерге Пакри маяғы (52 метр) төҙөлә<ref name=":1" />. Базалар тураһында килешеү буйынса, 1940 йылда [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] Пакри ярымутрауын ябыҡ зонаға әйләндерә, һәм бөтә халҡы эвакуациялана (уларҙың күбеһе немец оккупацияһы ваҡытында кире ҡайта). Ярымутрауҙа 1965—1968 йылдарҙа төҙөлгән ике совет ракета базаһы (уларҙың ике ядро реакторы 1994 йылда һүтелә, ташландыҡ хәрби объекттар шулай уҡ ярымутрауҙың башҡа урындарында ла бар) һәм ике һыу аҫты порты була; һуңғы совет ғәскәрҙәре Эстониянан 1994 йылда китә<ref name=":1" />. == Рельефы һәм үҫемлектәре == Пакри моронондағы ҡалҡыулыҡтың өҫкө ҡатламдары — ордовик осоро [[эзбизташ]]тары, аҫҡы ҡатламдары ордовик һәм кембрий осоро ҡомташтары һәм һәүерташлы [[балсыҡ]]тан тора<ref name=":0" />. Ярымутрауҙан, Керсалу, Леэтсе һәм Ууга-Рятсепа райондарында Пакри шишмәләре ағып сыға. Улар тәбиғәт белеме өлкәһендә фәнни ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра (шишмә һаҙлыҡтары), гидрогеоэкологик әһәмиәткә эйә һәм туристик объекттар булып тора. [[Шишмә (һыу)|шишмә]]ләре Пакри тәбиғәт паркы территорияһында урынлашҡан. Уларҙың хәле яҡшы тип баһалана<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=yrg&obj_id=968008894|title=Ürglooduse objekt: Pakri poolsaare allikad|website=EELIS Infoleht|publisher=Keskkonnaagentuur|access-date=2021-05-23|archive-date=2021-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523123257/https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=yrg&obj_id=968008894|url-status=live}}</ref>. Ярымутрау ҡомташында тулҡындар тәьҫире һөҙөмтәһендә [[мәмерйә]]ләр барлыҡҡа килгән, уларҙың ҡайһы берҙәре ярайһы уҡ иркен һәм оҙон (56 метр). Густав Вильберг үҙенең «Харьюмаа» (1921) китабында яҙғанса, тулҡындар уларға тейгәндә, «бик алыҫ артиллерия алышының атыш тауышына оҡшаған тауыш» барлыҡҡа килә. Мәмерйәләр маяҡтан алыҫ түгел урынлашҡан<ref>{{Cite web|lang=et|url=http://www.eestigiid.ee/?SCat=42&ItemID=1263|title=Pakri poolsaare koopad|website=eestigiid.ee|access-date=2021-05-23|archive-date=2021-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523125220/http://www.eestigiid.ee/?SCat=42&ItemID=1263|url-status=live}}</ref>. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="190"> Pakri poolsaare idarannik.jpg|<small>Пакри ярымутрауының көнсығышы</small> Pakri pank.jpg|<small>Пакри клифы ғинуарҙа</small> Pakri pank1.jpg|<small>Пакри клифы мартта</small> Lahepere laht ja Pakri poolsaar.jpg|<small>Лахепере ҡултығы һәм Пакри ярымутрауында ел тирмәндәре</small> Pakri pank 3.jpg|<small>Пакри маягы</small> </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Эстония ярымутрауҙары]] [[Категория:Палдиски]] 1v62u09qfl877wguhiw0vi0fjwmy4w6 14 200992 1297330 2026-05-18T15:25:28Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Эстония рельефы]] [[Категория:Европа ярымутрауҙары|Эстония]] [[Категория:Илдәр буйынса ярымутрауҙар|Эстония]] 1297330 wikitext text/x-wiki [[Категория:Эстония рельефы]] [[Категория:Европа ярымутрауҙары|Эстония]] [[Категория:Илдәр буйынса ярымутрауҙар|Эстония]] q7r3natmrknlmqnj48cn2s2g88tz0ho 14 200993 1297331 2026-05-18T15:28:17Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Эстония ҡалалары]] [[Категория:Илдәр буйынса ҡалалар]] 1297331 wikitext text/x-wiki [[Категория:Эстония ҡалалары]] [[Категория:Илдәр буйынса ҡалалар]] 0h5jk24lxp1hh42x1vdbdb94gzpnpcv 1297332 1297331 2026-05-18T15:29:14Z Вәхит 24644 1297332 wikitext text/x-wiki [[Категория:Эстония ҡалалары]] [[Категория:Илдәр буйынса ҡалалар]] [[Категория:Эстония тораҡ пункттары]] 3ei8tbnfsf8q3osyp71jh7lsp9eu175 1 200994 1297338 2026-05-18T16:23:42Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Сехенд||16 май 2026}} ~~~~ 1297338 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Сехенд||16 май 2026}} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 16:23, 18 май 2026 (UTC) i9dil9ri5nvirkuwg9cfijc7zlom6iz 1297339 1297338 2026-05-18T16:24:39Z Akkashka 14326 1297339 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Сехенд||16 май 2026}} {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема= География |тема2= |тема3= |ил=Иран |ил2= |ил3= }} ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 16:23, 18 май 2026 (UTC) cses70luvqz9abh20yip88owgxn91mf 0 200995 1297342 2026-05-18T16:57:04Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{subst:L}} '''Гуләмдәр йәки Гилмандар''' ({{lang-ar| غُلَام}}, {{һүҙмә-һүҙ|үҫмер егет, йәш кеше; ҡол}}) — хәлифәләр, ә һуңыраҡ [[Восток (макрорегион)|Көнсығыш]] илдәренең башҡа хакимдары хеҙмәтендә булған һәм туранан-тура буйһонған яугирҙәр. == Этимологияһы == «Гуләм» һүҙе ғәрәп... 1297342 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=18 май 2026}} '''Гуләмдәр йәки Гилмандар''' ({{lang-ar| غُلَام}}, {{һүҙмә-һүҙ|үҫмер егет, йәш кеше; ҡол}}) — хәлифәләр, ә һуңыраҡ [[Восток (макрорегион)|Көнсығыш]] илдәренең башҡа хакимдары хеҙмәтендә булған һәм туранан-тура буйһонған яугирҙәр. == Этимологияһы == «Гуләм» һүҙе ғәрәп теленән {{lang-ar|غلام}} [ġulām], [[множественное число|күплектә]] {{lang-ar2|غلمان}} [ġilmān], {{lang-ar2|غلمة}} [ġilma(t)], {{lang-ar2|أغلمة}} [ʔaġlima(t)] «малай, үҫмер егет; ҡол, хеҙмәтсе» килеп сыҡҡан<ref>{{Cite web |url=https://www.etimolojiturkce.com/kelime/gulam |title=Gulam |work=Etimoloji Türkçe |language=tr |access-date=2021-03-21 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.etimolojiturkce.com/kelime/g%C4%B1lman |title=Gılman |work=Etimoloji Türkçe |language=tr |access-date=2021-03-21 }}</ref> == Тарихы == Словом «гулям» в халифате не всегда обозначался несвободный человек, как довольно часто преподносится в исторической литературе. Хотя будущие гулямы зачастую покупались на невольничьих рынках как [[Рабство в исламе|рабы]], многие из гулямов были вольнонаёмные. После обращения в ислам они не могли быть рабами по определению, так как {{Прояснить2|непонятный текст=по законам ислама мусульманин не мог быть рабом|комментарий=статья [[Рабство в исламе]] описывает законодательство и практики в отношении рабов-мусульман}}<ref>В статье [[Рабство в исламе]] раздел [[Рабство в исламе#Коран|Коран]] описывает законодательство и практики в отношении рабов-мусульман.</ref>. Зачисляясь в гвардию правителей, независимо от места службы, они непосредственно подчинялись только правителю государства, являясь ''«слугами двора»'', что приводит к их ошибочному отождествлению с рабами (ср. ''[[дворяне]]''). Хотя первые [[тюрки|тюркские]] воины в качестве гвардейцев халифа появились при халифе [[аль-Мамун]]е, они скорее играли роль [[Лейб-гвардия|телохранителей]] халифа, чем полноценного войска. Впервые же гвардия гулямов как регулярное войско, набираемое из тюрков, была создана [[Аббасидский халифат|аббасидским]] халифом [[аль-Мутасим]]ом в 833—842 годах. Гвардия гулямов, будучи чуждой коренному населению, была предана только халифу, превратившись в действенную силу, способную противостоять как внешним, так и внутренним врагам правителя. Со временем власть гулямов достигла небывалых высот. Осознавая себя единственной силой, способной контролировать огромную империю, они воспользовались предоставленным им шансом и фактически взяли в свои руки власть в халифате. С 861 по 870 год гулямы свергли и возвели на престол четырёх халифов ([[аль-Мунтасир]]а, [[Ахмад аль-Мустаин|аль-Мустаина]], [[Зубайр аль-Мутазз|аль-Мутазза]] и [[аль-Мухтади]])<ref>{{Cite web |url=http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2301.htm |title=Восток в средние века. III. Распад Аббасидского халифата |access-date=2010-09-11 |archive-date=2009-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207213255/http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2301.htm |url-status=live }}</ref>. Этот период получил название «[[Анархия в Самарре]]». == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Мәмлүктәр]] * [[Девширме]] * [[Яңысарҙар]] * [[Сарбаздар]] * [[Мубаризундар]] * [[Сәҡәлибә]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://buday.narod.ru/gl5.htm Причины появления тюркских наемных армий] {{Wayback|url=http://buday.narod.ru/gl5.htm |date=20100912012249 }} * [http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Ibn_Hassul/framevved.htm Арабские источники о тюрках в раннее средневековье] {{Wayback|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Ibn_Hassul/framevved.htm |date=20101231022259 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Гуләмдәр|*]] [[Категория:Урта быуаттар хәрби формированиелары һәм подразделениелары]] 8pcafmgw9gptcm5b0kd2v2njotuhy4o 1297345 1297342 2026-05-18T17:29:08Z Akkashka 14326 1297345 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=18 май 2026}} '''Гуләмдәр йәки Гилмандар''' ({{lang-ar| غُلَام}}, {{һүҙмә-һүҙ|үҫмер егет, йәш кеше; ҡол}}) — хәлифәләр, ә һуңыраҡ [[Восток (макрорегион)|Көнсығыш]] илдәренең башҡа хакимдары хеҙмәтендә булған һәм туранан-тура буйһонған яугирҙәр. == Этимологияһы == «Гуләм» һүҙе ғәрәп теленән килеп сыҡҡан {{lang-ar|غلام}} [ġulām], [[множественное число|күплектә]] {{lang-ar2|غلمان}} [ġilmān], {{lang-ar2|غلمة}} [ġilma(t)], {{lang-ar2|أغلمة}} [ʔaġlima(t)] «малай, үҫмер егет; ҡол, хеҙмәтсе»<ref>{{Cite web |url=https://www.etimolojiturkce.com/kelime/gulam |title=Gulam |work=Etimoloji Türkçe |language=tr |access-date=2021-03-21 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.etimolojiturkce.com/kelime/g%C4%B1lman |title=Gılman |work=Etimoloji Türkçe |language=tr |access-date=2021-03-21 }}</ref> == Тарихы == «Гуләм» һүҙе хәлифәлектә, тарихи әҙәбиәттә йыш ҡына шулай күрһәтелһә лә, һәр ваҡыт ирекһеҙ кешене аңлатмай. Буласаҡ гуләмдәр ҡол баҙарҙарында [[Рабство в исламе|ҡол]] булараҡ һатып алынһа ла, гуләмдәрҙең күп кенәһе ирекле ялланған була. Исламға күскәндән һуң улар ҡол була алмай, сөнки ислам ҡанундары буйынса мосолман ҡол була алмай<ref>В статье [[Рабство в исламе]] раздел [[Рабство в исламе#Коран|Коран]] описывает законодательство и практики в отношении рабов-мусульман.</ref>. Хакимдар гвардияһына инеп, хеҙмәт урынына ҡарамаҫтан, улар туранан-тура дәүләт хакимына ғына буйһона, ''«һарай хеҙмәтселәре»'' булып тора. Был уларҙы ҡолдар менән хаталы тиңләштереүгә килтерә (ҡара: дворяндар). Тәүге тапҡыр ғөләмдәр гвардияһы төркиҙәрҙән йыйылған даими ғәскәр булараҡ 833—842 йылдарҙа ғәббәси хәлифе әл-Мөтәсим тарафынан ойошторола. Хәлифә гвардияһы сифатында тәүге [[тюрки|төрки]] яугирҙар хәлиф [[әл-Мәмун]] осоронда барлыҡҡа килһә лә, улар тулы хоҡуҡлы ғәскәр булмаған, ә хәлифәнең [[Лейб-гвардия|тән һаҡсылары]] ролен үтәгән. Төркиҙәрҙән йыйылған даими ғәскәр булараҡ тәүге тапҡыр гуләмдәр гвардияһы 833—842 йылдарҙа [[Аббасидский халифат|ғәббәси]] хәлифе [[Әл-Мөғтәсим]] тарафынан ойошторола. Гуләмдәр гвардияһы, ерле халыҡҡа ят булғанлыҡтан, хакимдың тышҡы һәм эске дошмандарына ҡаршы торорға һәләтле ғәмәли көскә әйләнгән һәм хәлифәгә генә тоғро булған. Ваҡыт үтеү менән гуләмдәрҙең власы бығаса булмаған юғарылыҡҡа етә. Үҙҙәрен ҙур империяны контролдә тота алған берҙән-бер көс итеп аңлап, улар бирелгән мөмкинлектән файҙалана һәм ғәмәлдә хәлифәлектә власты үҙ ҡулдарына ала. 861 йылдан 870 йылға тиклем гуләмдәр дүрт хәлифәне ([[Әл-Монтасир]], [[Ахмад аль-Мустаин|Әл-Мостаин]], [[Зубайр аль-Мутазз|Әл-Мөғтәз]] һәм [[Әл-Мөһтәди]]) тәхеттән төшөрә һәм тәхеткә ултырта<ref>{{Cite web |url=http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2301.htm |title=Восток в средние века. III. Распад Аббасидского халифата |access-date=2010-09-11 |archive-date=2009-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207213255/http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2301.htm |url-status=live }}</ref>. Был осор «[[Самаррала анархия]]» тип атала. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Мәмлүктәр]] * [[Девширме]] * [[Яңысарҙар]] * [[Сарбаздар]] * [[Мубаризундар]] * [[Сәҡәлибә]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://buday.narod.ru/gl5.htm Причины появления тюркских наемных армий] {{Wayback|url=http://buday.narod.ru/gl5.htm |date=20100912012249 }} * [http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Ibn_Hassul/framevved.htm Арабские источники о тюрках в раннее средневековье] {{Wayback|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Ibn_Hassul/framevved.htm |date=20101231022259 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Гуләмдәр|*]] [[Категория:Урта быуаттар хәрби формированиелары һәм подразделениелары]] t50x8wn8rcc81zep3ey9u6yqvtkyjaf 1297347 1297345 2026-05-18T17:33:37Z Akkashka 14326 1297347 wikitext text/x-wiki '''Гуләмдәр йәки Гилмандар''' ({{lang-ar| غُلَام}}, {{һүҙмә-һүҙ|үҫмер егет, йәш кеше; ҡол}}) — хәлифәләр, ә һуңыраҡ [[Восток (макрорегион)|Көнсығыш]] илдәренең башҡа хакимдары хеҙмәтендә булған һәм туранан-тура буйһонған яугирҙәр. == Этимологияһы == «Гуләм» һүҙе ғәрәп теленән килеп сыҡҡан {{lang-ar|غلام}} [ġulām], [[множественное число|күплектә]] {{lang-ar2|غلمان}} [ġilmān], {{lang-ar2|غلمة}} [ġilma(t)], {{lang-ar2|أغلمة}} [ʔaġlima(t)] «малай, үҫмер егет; ҡол, хеҙмәтсе»<ref>{{Cite web |url=https://www.etimolojiturkce.com/kelime/gulam |title=Gulam |work=Etimoloji Türkçe |language=tr |access-date=2021-03-21 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.etimolojiturkce.com/kelime/g%C4%B1lman |title=Gılman |work=Etimoloji Türkçe |language=tr |access-date=2021-03-21 }}</ref> == Тарихы == «Гуләм» һүҙе хәлифәлектә, тарихи әҙәбиәттә йыш ҡына шулай күрһәтелһә лә, һәр ваҡыт ирекһеҙ кешене аңлатмай. Буласаҡ гуләмдәр ҡол баҙарҙарында [[Рабство в исламе|ҡол]] булараҡ һатып алынһа ла, гуләмдәрҙең күп кенәһе ирекле ялланған була. Исламға күскәндән һуң улар ҡол була алмай, сөнки ислам ҡанундары буйынса мосолман ҡол була алмай<ref>В статье [[Рабство в исламе]] раздел [[Рабство в исламе#Коран|Коран]] описывает законодательство и практики в отношении рабов-мусульман.</ref>. Хакимдар гвардияһына инеп, хеҙмәт урынына ҡарамаҫтан, улар туранан-тура дәүләт хакимына ғына буйһона, ''«һарай хеҙмәтселәре»'' булып тора. Был уларҙы ҡолдар менән хаталы тиңләштереүгә килтерә (ҡара: дворяндар). Тәүге тапҡыр ғөләмдәр гвардияһы төркиҙәрҙән йыйылған даими ғәскәр булараҡ 833—842 йылдарҙа ғәббәси хәлифе әл-Мөтәсим тарафынан ойошторола. Хәлифә гвардияһы сифатында тәүге [[тюрки|төрки]] яугирҙар хәлиф [[әл-Мәмун]] осоронда барлыҡҡа килһә лә, улар тулы хоҡуҡлы ғәскәр булмаған, ә хәлифәнең [[Лейб-гвардия|тән һаҡсылары]] ролен үтәгән. Төркиҙәрҙән йыйылған даими ғәскәр булараҡ тәүге тапҡыр гуләмдәр гвардияһы 833—842 йылдарҙа [[Аббасидский халифат|ғәббәси]] хәлифе [[Әл-Мөғтәсим]] тарафынан ойошторола. Гуләмдәр гвардияһы, ерле халыҡҡа ят булғанлыҡтан, хакимдың тышҡы һәм эске дошмандарына ҡаршы торорға һәләтле ғәмәли көскә әйләнгән һәм хәлифәгә генә тоғро булған. Ваҡыт үтеү менән гуләмдәрҙең власы бығаса булмаған юғарылыҡҡа етә. Үҙҙәрен ҙур империяны контролдә тота алған берҙән-бер көс итеп аңлап, улар бирелгән мөмкинлектән файҙалана һәм ғәмәлдә хәлифәлектә власты үҙ ҡулдарына ала. 861 йылдан 870 йылға тиклем гуләмдәр дүрт хәлифәне ([[Әл-Монтасир]], [[Ахмад аль-Мустаин|Әл-Мостаин]], [[Зубайр аль-Мутазз|Әл-Мөғтәз]] һәм [[Әл-Мөһтәди]]) тәхеттән төшөрә һәм тәхеткә ултырта<ref>{{Cite web |url=http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2301.htm |title=Восток в средние века. III. Распад Аббасидского халифата |access-date=2010-09-11 |archive-date=2009-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207213255/http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2301.htm |url-status=live }}</ref>. Был осор «[[Самаррала анархия]]» тип атала. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Мәмлүктәр]] * [[Девширме]] * [[Яңысарҙар]] * [[Сарбаздар]] * [[Мубаризундар]] * [[Сәҡәлибә]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://buday.narod.ru/gl5.htm Причины появления тюркских наемных армий] {{Wayback|url=http://buday.narod.ru/gl5.htm |date=20100912012249 }} * [http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Ibn_Hassul/framevved.htm Арабские источники о тюрках в раннее средневековье] {{Wayback|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Ibn_Hassul/framevved.htm |date=20101231022259 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Гуләмдәр|*]] [[Категория:Урта быуаттар хәрби формированиелары һәм подразделениелары]] 5bqqneir32qrmhpiry9hj307vvrb9jc 1297348 1297347 2026-05-18T17:35:44Z Akkashka 14326 1297348 wikitext text/x-wiki '''Гуләмдәр йәки Гилмандар''' ({{lang-ar| غُلَام}}, {{һүҙмә-һүҙ|үҫмер егет, йәш кеше; ҡол}}) — хәлифәләр, ә һуңыраҡ [[Восток (макрорегион)|Көнсығыш]] илдәренең башҡа хакимдары хеҙмәтендә булған һәм туранан-тура буйһонған яугирҙәр. == Этимологияһы == «Гуләм» һүҙе ғәрәп теленән килеп сыҡҡан {{lang-ar|غلام}} [ġulām], [[множественное число|күплектә]] {{lang-ar2|غلمان}} [ġilmān], {{lang-ar2|غلمة}} [ġilma(t)], {{lang-ar2|أغلمة}} [ʔaġlima(t)] «малай, үҫмер егет; ҡол, хеҙмәтсе»<ref>{{Cite web |url=https://www.etimolojiturkce.com/kelime/gulam |title=Gulam |work=Etimoloji Türkçe |language=tr |access-date=2021-03-21 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.etimolojiturkce.com/kelime/g%C4%B1lman |title=Gılman |work=Etimoloji Türkçe |language=tr |access-date=2021-03-21 }}</ref> == Тарихы == «Гуләм» һүҙе хәлифәлектә, тарихи әҙәбиәттә йыш ҡына шулай күрһәтелһә лә, һәр ваҡыт ирекһеҙ кешене аңлатмай. Буласаҡ гуләмдәр ҡол баҙарҙарында [[Рабство в исламе|ҡол]] булараҡ һатып алынһа ла, гуләмдәрҙең күп кенәһе ирекле ялланған була. Исламға күскәндән һуң улар ҡол була алмай, сөнки ислам ҡанундары буйынса мосолман ҡол була алмай<ref>В статье [[Рабство в исламе]] раздел [[Рабство в исламе#Коран|Коран]] описывает законодательство и практики в отношении рабов-мусульман.</ref>. Хакимдар гвардияһына инеп, хеҙмәт урынына ҡарамаҫтан, улар туранан-тура дәүләт хакимына ғына буйһона, ''«һарай хеҙмәтселәре»'' булып тора. Был уларҙы ҡолдар менән хаталы тиңләштереүгә килтерә (ҡара: дворяндар). Тәүге тапҡыр ғөләмдәр гвардияһы төркиҙәрҙән йыйылған даими ғәскәр булараҡ 833—842 йылдарҙа ғәббәси хәлифе әл-Мөтәсим тарафынан ойошторола. Хәлифә гвардияһы сифатында тәүге [[тюрки|төрки]] яугирҙар хәлиф [[әл-Мәмун]] осоронда барлыҡҡа килһә лә, улар тулы хоҡуҡлы ғәскәр булмаған, ә хәлифәнең [[Лейб-гвардия|тән һаҡсылары]] ролен үтәгән. Төркиҙәрҙән йыйылған даими ғәскәр булараҡ тәүге тапҡыр гуләмдәр гвардияһы 833—842 йылдарҙа [[Аббасидский халифат|ғәббәси]] хәлифе [[Әл-Мөғтәсим]] тарафынан ойошторола. Гуләмдәр гвардияһы, ерле халыҡҡа ят булғанлыҡтан, хакимдың тышҡы һәм эске дошмандарына ҡаршы торорға һәләтле ғәмәли көскә әйләнгән һәм хәлифәгә генә тоғро булған. Ваҡыт үтеү менән гуләмдәрҙең власы бығаса булмаған юғарылыҡҡа етә. Үҙҙәрен ҙур империяны контролдә тота алған берҙән-бер көс итеп аңлап, улар бирелгән мөмкинлектән файҙалана һәм ғәмәлдә хәлифәлектә власты үҙ ҡулдарына ала. 861 йылдан 870 йылға тиклем гуләмдәр дүрт хәлифәне ([[Әл-Монтасир]], [[Ахмад аль-Мустаин|Әл-Мостаин]], [[Зубайр аль-Мутазз|Әл-Мөғтәз]] һәм [[Әл-Мөһтәди]]) тәхеттән төшөрә һәм тәхеткә ултырта<ref>{{Cite web |url=http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2301.htm |title=Восток в средние века. III. Распад Аббасидского халифата |access-date=2010-09-11 |archive-date=2009-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207213255/http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2301.htm |url-status=live }}</ref>. Был осор «[[Самаррала анархия]]» тип атала. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Мәмлүктәр]] * [[Дәвширмә]] * [[Яңысарҙар]] * [[Сарбаздар]] * [[Мубаризундар]] * [[Сәҡәлибә]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://buday.narod.ru/gl5.htm Причины появления тюркских наемных армий] {{Wayback|url=http://buday.narod.ru/gl5.htm |date=20100912012249 }} * [http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Ibn_Hassul/framevved.htm Арабские источники о тюрках в раннее средневековье] {{Wayback|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Ibn_Hassul/framevved.htm |date=20101231022259 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Гуләмдәр|*]] [[Категория:Урта быуаттар хәрби формированиелары һәм подразделениелары]] 5fnxz9dnz3g3nxv4vv3zcytw1g17bxx 0 200996 1297349 2026-05-18T17:37:07Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Карточка аэропорта |название=Леннарта Мери исемендәге<br>Таллин аэропорты |оригинальное название= {{lang-et|Lennart Meri Tallinna lennujaam}} |логотип= |ширина лого= |изображение=Aeropuerto Internacional de Tallinn, Estonia, 2012-08-05, DD 04.JPG |подпись= |ИКАО= EETN |ИАТА= TLL |внутренний код= |тип= Гражданский |стра... 1297349 wikitext text/x-wiki {{Карточка аэропорта |название=Леннарта Мери исемендәге<br>Таллин аэропорты |оригинальное название= {{lang-et|Lennart Meri Tallinna lennujaam}} |логотип= |ширина лого= |изображение=Aeropuerto Internacional de Tallinn, Estonia, 2012-08-05, DD 04.JPG |подпись= |ИКАО= EETN |ИАТА= TLL |внутренний код= |тип= Гражданский |страна= Эстония |расположение= {{Флагификация|Таллин}} |регион ПозКарты= Эстония |позиция кода ИАТА= |подпись ПозКарты= |дата открытия= |дата закрытия= |владелец= |эксплуатант= Tallinna Lennujaam AS |владелец-эксплуатант= |хаб для=[[Nordica (авиакомпания)|Nordica]], [[airBaltic]] |высота над уровнем моря= 131 фут |площадь= |часовой пояс= +2/+3 |летнее время= |время работы= |сайт= https://airport.ee/ |имя сайта=Официальный сайт |стат-год= 2025 |годовой пассажиропоток= {{рост}} {{число|3 488 104}} | награды= | сноски= |lat_deg=59|lat_min=24|lat_sec=59|lat_dir=N|lon_deg=24|lon_min=47|lon_sec=57|lon_dir=E |ВПП1-номер=Полоса 08/26 |ВПП1-размеры=3480 |ВПП1-покрытие=асфальт-бетон }} '''Таллинский аэропорт имени [[Мери, Леннарт|Леннарта Мери]]''' ({{lang-et|Lennart Meri Tallinna lennujaam}}, также ''Ülemiste lennujaam'') ([[IATA]]: '''TLL''', [[ICAO]]: '''EETN''') — h3aa65ms1d30o7iqbuoo5r240e65gms 1297357 1297349 2026-05-18T17:59:05Z Вәхит 24644 1297357 wikitext text/x-wiki {{Аэропорт |название=Леннарт Мери исемендәге<br>Таллин аэропорты |оригинальное название= {{lang-et|Lennart Meri Tallinna lennujaam}} |логотип= |ширина лого= |изображение=Aeropuerto Internacional de Tallinn, Estonia, 2012-08-05, DD 04.JPG |подпись= |ИКАО= EETN |ИАТА= TLL |внутренний код= |тип= Гражданский |страна= Эстония |расположение= {{Флагификация|Таллин}} |регион ПозКарты= Эстония |позиция кода ИАТА= |подпись ПозКарты= |дата открытия= |дата закрытия= |владелец= |эксплуатант= Tallinna Lennujaam AS |владелец-эксплуатант= |хаб для=[[Nordica (авиакомпания)|Nordica]], [[airBaltic]] |высота над уровнем моря= 131 фут |площадь= |часовой пояс= +2/+3 |летнее время= |время работы= |сайт= https://airport.ee/ |имя сайта=Официальный сайт |стат-год= 2025 |годовой пассажиропоток= {{рост}} {{число|3 488 104}} | награды= | сноски= |lat_deg=59|lat_min=24|lat_sec=59|lat_dir=N|lon_deg=24|lon_min=47|lon_sec=57|lon_dir=E |ВПП1-номер=Полоса 08/26 |ВПП1-размеры=3480 |ВПП1-покрытие=асфальт-бетон }} '''[[Мери Леннарт|Леннарт Мери]] исемендәге Таллин аэропорты''' ({{lang-et|Lennart Meri Tallinna lennujaam}}, шулай уҡ ''Ülemiste lennujaam'') ([[IATA]]: '''TLL''', [[ICAO]]: '''EETN''') — [[Эстония]]ның төп халыҡ-ара [[аэропорт]]ы, [[Nordica (авиакомпания)|Nordica]] милли авиакомпанияһының база аэропорты, [[Латвия]]ның ''«[[airBaltic]]»'' авиакомпанияһының өҫтәмә [[хаб (авиация)|хабы]]. Илдең баш ҡалаһы [[Таллинн|Таллинда]] урынлашҡан. == Тасуирлама == da3q9pbxxx2pnuq1c1o54zj2gb1e4y1 1297362 1297357 2026-05-18T18:19:46Z Вәхит 24644 1297362 wikitext text/x-wiki {{Аэропорт |название=Леннарт Мери исемендәге<br>Таллин аэропорты |оригинальное название= {{lang-et|Lennart Meri Tallinna lennujaam}} |логотип= |ширина лого= |изображение=Aeropuerto Internacional de Tallinn, Estonia, 2012-08-05, DD 04.JPG |подпись= |ИКАО= EETN |ИАТА= TLL |внутренний код= |тип= Граждан |страна= Эстония |расположение= {{Флагификация|Таллин}} |регион ПозКарты= Эстония |позиция кода ИАТА= |подпись ПозКарты= |дата открытия= |дата закрытия= |владелец= |эксплуатант= Tallinna Lennujaam AS |владелец-эксплуатант= |хаб для=[[Nordica (авиакомпания)|Nordica]], [[airBaltic]] |высота над уровнем моря= 131 фут |площадь= |часовой пояс= +2/+3 |летнее время= |время работы= |сайт= https://airport.ee/ |имя сайта=Рәсми сайт |стат-год= 2025 |годовой пассажиропоток= {{рост}} {{число|3 488 104}} | награды= | сноски= |lat_deg=59|lat_min=24|lat_sec=59|lat_dir=N|lon_deg=24|lon_min=47|lon_sec=57|lon_dir=E |ВПП1-номер=Полоса 08/26 |ВПП1-размеры=3480 |ВПП1-покрытие=асфальт-бетон }} '''[[Мери Леннарт|Леннарт Мери]] исемендәге Таллин аэропорты''' ({{lang-et|Lennart Meri Tallinna lennujaam}}, шулай уҡ ''Ülemiste lennujaam'') ([[IATA]]: '''TLL''', [[ICAO]]: '''EETN''') — [[Эстония]]ның төп халыҡ-ара [[аэропорт]]ы, [[Nordica (авиакомпания)|Nordica]] милли авиакомпанияһының база аэропорты, [[Латвия]]ның ''«[[airBaltic]]»'' авиакомпанияһының өҫтәмә [[хаб (авиация)|хабы]]. Илдең баш ҡалаһы [[Таллинн|Таллинда]] урынлашҡан. == Тасуирлама == 6e52vgz183dzcvrd2k7l1kut07va5pf 1297364 1297362 2026-05-18T18:27:26Z Вәхит 24644 added [[Category:1936 йылда асылған аэропорттар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297364 wikitext text/x-wiki {{Аэропорт |название=Леннарт Мери исемендәге<br>Таллин аэропорты |оригинальное название= {{lang-et|Lennart Meri Tallinna lennujaam}} |логотип= |ширина лого= |изображение=Aeropuerto Internacional de Tallinn, Estonia, 2012-08-05, DD 04.JPG |подпись= |ИКАО= EETN |ИАТА= TLL |внутренний код= |тип= Граждан |страна= Эстония |расположение= {{Флагификация|Таллин}} |регион ПозКарты= Эстония |позиция кода ИАТА= |подпись ПозКарты= |дата открытия= |дата закрытия= |владелец= |эксплуатант= Tallinna Lennujaam AS |владелец-эксплуатант= |хаб для=[[Nordica (авиакомпания)|Nordica]], [[airBaltic]] |высота над уровнем моря= 131 фут |площадь= |часовой пояс= +2/+3 |летнее время= |время работы= |сайт= https://airport.ee/ |имя сайта=Рәсми сайт |стат-год= 2025 |годовой пассажиропоток= {{рост}} {{число|3 488 104}} | награды= | сноски= |lat_deg=59|lat_min=24|lat_sec=59|lat_dir=N|lon_deg=24|lon_min=47|lon_sec=57|lon_dir=E |ВПП1-номер=Полоса 08/26 |ВПП1-размеры=3480 |ВПП1-покрытие=асфальт-бетон }} '''[[Мери Леннарт|Леннарт Мери]] исемендәге Таллин аэропорты''' ({{lang-et|Lennart Meri Tallinna lennujaam}}, шулай уҡ ''Ülemiste lennujaam'') ([[IATA]]: '''TLL''', [[ICAO]]: '''EETN''') — [[Эстония]]ның төп халыҡ-ара [[аэропорт]]ы, [[Nordica (авиакомпания)|Nordica]] милли авиакомпанияһының база аэропорты, [[Латвия]]ның ''«[[airBaltic]]»'' авиакомпанияһының өҫтәмә [[хаб (авиация)|хабы]]. Илдең баш ҡалаһы [[Таллинн|Таллинда]] урынлашҡан. == Тасуирлама == [[Категория:1936 йылда асылған аэропорттар]] rrko63lk0xi40g9oae1stq7yij7vgyo 1297367 1297364 2026-05-18T18:40:40Z Вәхит 24644 1297367 wikitext text/x-wiki {{Аэропорт |название=Леннарт Мери исемендәге<br>Таллин аэропорты |оригинальное название= {{lang-et|Lennart Meri Tallinna lennujaam}} |логотип= |ширина лого= |изображение=Aeropuerto Internacional de Tallinn, Estonia, 2012-08-05, DD 04.JPG |подпись= |ИКАО= EETN |ИАТА= TLL |внутренний код= |тип= Граждан |страна= Эстония |расположение= {{Флагификация|Таллин}} |регион ПозКарты= Эстония |позиция кода ИАТА= |подпись ПозКарты= |дата открытия= |дата закрытия= |владелец= |эксплуатант= Tallinna Lennujaam AS |владелец-эксплуатант= |хаб для=[[Nordica (авиакомпания)|Nordica]], [[airBaltic]] |высота над уровнем моря= 131 фут |площадь= |часовой пояс= +2/+3 |летнее время= |время работы= |сайт= https://airport.ee/ |имя сайта=Рәсми сайт |стат-год= 2025 |годовой пассажиропоток= {{рост}} {{число|3 488 104}} | награды= | сноски= |lat_deg=59|lat_min=24|lat_sec=59|lat_dir=N|lon_deg=24|lon_min=47|lon_sec=57|lon_dir=E |ВПП1-номер=Полоса 08/26 |ВПП1-размеры=3480 |ВПП1-покрытие=асфальт-бетон }} '''[[Мери Леннарт|Леннарт Мери]] исемендәге Таллин аэропорты''' ({{lang-et|Lennart Meri Tallinna lennujaam}}, шулай уҡ ''Ülemiste lennujaam'') ([[IATA]]: '''TLL''', [[ICAO]]: '''EETN''') — [[Эстония]]ның төп халыҡ-ара [[аэропорт]]ы, [[Nordica (авиакомпания)|Nordica]] милли авиакомпанияһының база аэропорты, [[Латвия]]ның ''«[[airBaltic]]»'' авиакомпанияһының өҫтәмә [[хаб (авиация)|хабы]]. Илдең баш ҡалаһы [[Таллинн|Таллинда]] урынлашҡан. == Тасуирлама == [[Категория:1936 йылда асылған аэропорттар]] 6zy43mjuk0hjrnvwxuqlobj8v5dcsgx 1297369 1297367 2026-05-18T18:48:07Z Вәхит 24644 1297369 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Мери Леннарт|Леннарт Мери]] исемендәге Таллин аэропорты''' ({{lang-et|Lennart Meri Tallinna lennujaam}}, шулай уҡ ''Ülemiste lennujaam'') ([[IATA]]: '''TLL''', [[ICAO]]: '''EETN''') — [[Эстония]]ның төп халыҡ-ара [[аэропорт]]ы, [[Nordica (авиакомпания)|Nordica]] милли авиакомпанияһының база аэропорты, [[Латвия]]ның ''«[[airBaltic]]»'' авиакомпанияһының өҫтәмә [[хаб (авиация)|хабы]]. Илдең баш ҡалаһы [[Таллинн|Таллинда]] урынлашҡан. == Тасуирлама == [[Категория:1936 йылда асылған аэропорттар]] dc623yninwyhidmioyvwzkttz8gbsvf 1297370 1297369 2026-05-18T18:48:43Z Вәхит 24644 added [[Category:Алфавит буйынса аэропорттар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297370 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Мери Леннарт|Леннарт Мери]] исемендәге Таллин аэропорты''' ({{lang-et|Lennart Meri Tallinna lennujaam}}, шулай уҡ ''Ülemiste lennujaam'') ([[IATA]]: '''TLL''', [[ICAO]]: '''EETN''') — [[Эстония]]ның төп халыҡ-ара [[аэропорт]]ы, [[Nordica (авиакомпания)|Nordica]] милли авиакомпанияһының база аэропорты, [[Латвия]]ның ''«[[airBaltic]]»'' авиакомпанияһының өҫтәмә [[хаб (авиация)|хабы]]. Илдең баш ҡалаһы [[Таллинн|Таллинда]] урынлашҡан. == Тасуирлама == [[Категория:1936 йылда асылған аэропорттар]] [[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]] bg6necshnyzh53r6qh1ihvbxgo7pjdc 1297385 1297370 2026-05-19T03:51:50Z Вәхит 24644 added [[Category:Шәхестәр хөрмәтенә аталған аэропорттар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297385 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Мери Леннарт|Леннарт Мери]] исемендәге Таллин аэропорты''' ({{lang-et|Lennart Meri Tallinna lennujaam}}, шулай уҡ ''Ülemiste lennujaam'') ([[IATA]]: '''TLL''', [[ICAO]]: '''EETN''') — [[Эстония]]ның төп халыҡ-ара [[аэропорт]]ы, [[Nordica (авиакомпания)|Nordica]] милли авиакомпанияһының база аэропорты, [[Латвия]]ның ''«[[airBaltic]]»'' авиакомпанияһының өҫтәмә [[хаб (авиация)|хабы]]. Илдең баш ҡалаһы [[Таллинн|Таллинда]] урынлашҡан. == Тасуирлама == [[Категория:1936 йылда асылған аэропорттар]] [[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]] [[Категория:Шәхестәр хөрмәтенә аталған аэропорттар]] ft8cujksg01nh4a30mo2utj6b8zhqo9 1297390 1297385 2026-05-19T04:18:22Z Вәхит 24644 /* Тасуирлама */ 1297390 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Мери Леннарт|Леннарт Мери]] исемендәге Таллин аэропорты''' ({{lang-et|Lennart Meri Tallinna lennujaam}}, шулай уҡ ''Ülemiste lennujaam'') ([[IATA]]: '''TLL''', [[ICAO]]: '''EETN''') — [[Эстония]]ның төп халыҡ-ара [[аэропорт]]ы, [[Nordica (авиакомпания)|Nordica]] милли авиакомпанияһының база аэропорты, [[Латвия]]ның ''«[[airBaltic]]»'' авиакомпанияһының өҫтәмә [[хаб (авиация)|хабы]]. Илдең баш ҡалаһы [[Таллинн|Таллинда]] урынлашҡан. == Тасуирлама == Таллин үҙәгенән 4 км алыҫлыҡта, [[Мууга (порт)|Мууга]] портынан 20 километрҙа Һәм Таллин пассажирҙар портынан 5 километрҙа урынлашҡан<ref>{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=lennujaam&f2v=Y&keel=&f3v=Y&allikas=&staatus=&nimeliik=&maakond=&vald=Tln&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Lennujaam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut}}</ref>. Аэропортта оҙонлоғо 3480 (элек 3070) метр булған бер осоу-ултырыу һыҙаты бар (11 410 / 10 070 фут) һәм киңлеге 45 метр, һигеҙ ҡапҡа. Аэропорт башлыса [[Боинг-737|Боинг 737—300/500]] һәм ''[[Airbus A320]]'' тибындағы ҙур булмаған һауа судноларын хеҙмәтләндерә, шулай уҡ [[Боинг-747]] тибындағы ҙур судноларҙы ла ҡабул итә ала. [[Файл:President Bush's motorcade in Estonia.jpg|left|thumb|230px|<center>[[Буш Джордж Уокер|Джордж Буш]] кортежы Таллин аэропортында, 2006 йыл]] Аэропорт менән ''Tallinna Lennujaam AS'' [[акционерҙар йәмғиәте]] идара итә, ул тулыһынса Эстония дәүләте милке. 1980 йылда [[Мәскәү]]ҙә [[Йәйге Олимпия уйындары 1980|йәйге Олимпия уйындары]] өсөн пассажирҙар терминалы төҙөлә (Таллин уйындар сиктәрендә [[елкән спорты]] буйынса ярыштарҙы ҡабул итә). 2007 йылдың ҡышынан 2008 йылдың йәйенә тиклем пассажирҙар терминалын үҙгәртеп ҡорола. 2009 йылдың 29 мартында, Эстония президенты [[Мери Леннарт|Леннарт Мери]]ҙың тыуыуына 80 йыл тулған көндә (1929—2006), уның исеме Таллин аэропортына бирелә<ref>{{Cite web|url=https://www.err.ee/488299/tallinna-lennujaam-kannab-29-martsist-lennart-meri-nime|title=Tallinna lennujaam kannab 29. märtsist Lennart Meri nime|lang=et|website=ERR|date=2009-03-12}}</ref>. 2015 йылдың 8 ноябренән банкротлыҡ арҡаһында быға тиклем был аэропортта элекке төп ташыусы булған Эстонияның ''«[[Estonian Air]]»'' милли авиакомпанияһы осоштарҙы туҡтата. 2019 йылда аэропорт 3 267 909 пассажирҙы хеҙмәтләндергән. 2009 йылдан 2019 йылға тиклем пассажирҙар ағымы 1,9 миллион кешегә (140 проценттан ашыуға) артҡан<ref name=":1" />. 2020 йылда, COVID-19 пандемияһы менән бәйле, аэропорт 863 588 пассажир ташый, был 2019 йыл күрһәткестәренең 26,4 процентын ғына тәшкил итә. Осоу операциялары һаны 52 % кәмей, йөк ташыу күләме 15,8 %-ҡа кәмей<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2021/01/TLL-traffic-2020-short_est.pdf|title=Lennuliikluse ülevaade 2020|website=Tallinna Lennujaam|date=2021-01-06|access-date=2021-04-11|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127013510/https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2021/01/TLL-traffic-2020-short_est.pdf|url-status=live}}</ref>. == Ташыусылар һәм тәғәйенләү пункттары == [[Файл:2016 Flughafen Tallinn - Überflug.jpg|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының аэрофотоһы]] [[Файл:Tallinn Airport 03 July 2006.jpg|thumb|280px|<center>Таллин аэропорты бинаһы]] [[Файл:Aeropuerto Internacional de Tallinn, Estonia, 2012-08-05, DD 03.JPG|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының иҫке бинаһы]] [[Файл:At Tallinn 2024 521.jpg|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының пассажирҙар терминалы]] [[Файл:Tallinn airport tram.jpg|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының трамвай терминалы]] {{Airport-dest-list | {{Флаг|Греция}} [[Aegean Airlines]]| '''Миҙгелле рейстар''': [[Элефтериос Венизелос (аэропорт)|Афины]] | {{Флаг|Латвия}} [[airBaltic]]|[[Схипхол|Амстердам]], [[Берлин-Тегель (аэропорт)|Берлин-Тегель]], [[Брюссель (аэропорт)|Брюссель]], [[Вена (аэропорт)|Вена]], [[Вильнюс халыҡ-ара аэропорты|Вильнюс]], [[Каструп (аэропорт)|Копенгаген]], [[Гатвик|Лондон-Гатвик]], [[Гардермуэн|Осло-Гардермуэн]], [[Париж — Шарль-де-Голль|Париж]], [[Рига (аэропорт)|Рига]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] <br> '''Миҙгелле рейстар''': [[Малага — Коста-дель-Соль (аэропорт)|Малага]], [[Ницца Лазурный Берег (аэропорт)|Ницца]] (2020 йылдың 1 майынан), [[Зальцбург (аэропорт)|Зальцбург]] (2019 йылдың 21 декабренән) | {{Флаг|Великобритания}} [[EasyJet]]| [[Гатвик|Лондон-Гатвик]] <br> '''Миҙгелле рейстар''': [[Берлин-Шёнефельд]], [[Мальпенса (аэропорт)|Милан-Мальпенса]] | {{Флаг|Греция}} [[Ellinair]]| '''Миҙгелле рейстар''': [[Македония (аэропорт)|Салоники]] | {{Флаг|Австрия}} [[Laudamotion|Lauda]]| [[Вена (аэропорт)|Вена]] (2020 йылдың 31 мартынан) | {{Флаг|Германия}} [[Lufthansa]] |[[Мюнхен (аэропорт)|Мюнхен]], [[Майндағы Франкфурт (аэропорт)|Майндағы Франкфурт]] | {{Флаг|Эстония}} [[Nordica (авиакомпания)|Nordica]] <br> {{Флаг|Польша} коды аҫтында} [[LOT|LOT Polish Airlines]]|[[Брюссель (аэропорт)|Брюссель]], [[Варшавский аэропорт имени Фредерика Шопена|Варшава-Шопен]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] | {{Флаг|Финляндия}} [[Nordic Regional Airlines]] <br> {{Флаг|Финляндия}} коды аҫтында [[Finnair]]| [[Хельсинки-Вантаа]] | {{Флаг|Норвегия}} [[Norwegian Air Shuttle]]| [[Гардермуэн|Осло-Гардермуэн]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] | {{Флаг|Ирландия}} [[Ryanair]]| [[Орио аль Серио (аэропорт)|Бергамо]], [[Берлин-Шёнефельд]], [[Веце (аэропорт)|Дюссельдорф-Веце]], [[Станстед|Лондон-Станстед]], [[Мальта (аэропорт)|Мальта]], [[Пафос (аэропорт)|Пафос]], [[Эдинбург (аэропорт)|Эдинбург]] <br> '''Сезонные рейсы''': [[Дублин (аэропорт)|Дублин]], [[Жирона — Коста-Брава (аэропорт)|Жирона]] | {{Флаг|Дания}}{{Флаг|Норвегия}}{{Флаг|Швеция}} [[Scandinavian Airlines]] | [[Каструп (аэропорт)|Копенгаген-Каструп]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] | {{Флаг|Эстония}} [[NyxAir]]|[[Курессааре (аэропорт)|Курессааре]], [[Кярдла (аэропорт)|Кярдла]] | {{Флаг|Турция}} [[Turkish Airlines]]| [[Новый аэропорт Стамбула|Стамбул-Новый]] | {{Флаг|Венгрия}} [[Wizz Air]]|[[Лутон (аэропорт)|Лондон (Лутон)]], [[Мальпенса (аэропорт)|Милан (Мальпенса)]], [[Краков-Балице]] | }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{commonscat-inline||Таллинский аэропорт имени Леннарта Мери}} * [http://www.tallinn-airport.ee Официальный сайт Таллинского аэропорта] {{Аэропорты Эстонии}} [[Категория:1936 йылда асылған аэропорттар]] [[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]] [[Категория:Шәхестәр хөрмәтенә аталған аэропорттар]] p94v2fyfwekiat4v3an03c534ag50e9 1297391 1297390 2026-05-19T04:19:24Z Вәхит 24644 /* Тасуирлама */ 1297391 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Мери Леннарт|Леннарт Мери]] исемендәге Таллин аэропорты''' ({{lang-et|Lennart Meri Tallinna lennujaam}}, шулай уҡ ''Ülemiste lennujaam'') ([[IATA]]: '''TLL''', [[ICAO]]: '''EETN''') — [[Эстония]]ның төп халыҡ-ара [[аэропорт]]ы, [[Nordica (авиакомпания)|Nordica]] милли авиакомпанияһының база аэропорты, [[Латвия]]ның ''«[[airBaltic]]»'' авиакомпанияһының өҫтәмә [[хаб (авиация)|хабы]]. Илдең баш ҡалаһы [[Таллинн|Таллинда]] урынлашҡан. == Тасуирлама == Таллин үҙәгенән 4 км алыҫлыҡта, [[Мууга (порт)|Мууга]] портынан 20 километрҙа Һәм Таллин пассажирҙар портынан 5 километрҙа урынлашҡан<ref>{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=lennujaam&f2v=Y&keel=&f3v=Y&allikas=&staatus=&nimeliik=&maakond=&vald=Tln&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Lennujaam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut}}</ref>. Аэропортта оҙонлоғо 3480 (элек 3070) метр булған бер осоу-ултырыу һыҙаты бар (11 410 / 10 070 фут) һәм киңлеге 45 метр, һигеҙ ҡапҡа. Аэропорт башлыса [[Боинг-737|Боинг 737—300/500]] һәм ''[[Airbus A320]]'' тибындағы ҙур булмаған һауа судноларын хеҙмәтләндерә, шулай уҡ [[Боинг-747]] тибындағы ҙур судноларҙы ла ҡабул итә ала. [[Файл:President Bush's motorcade in Estonia.jpg|left|thumb|230px|<center>[[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] кортежы Таллин аэропортында, 2006 йыл]] Аэропорт менән ''Tallinna Lennujaam AS'' [[акционерҙар йәмғиәте]] идара итә, ул тулыһынса Эстония дәүләте милке. 1980 йылда [[Мәскәү]]ҙә [[Йәйге Олимпия уйындары 1980|йәйге Олимпия уйындары]] өсөн пассажирҙар терминалы төҙөлә (Таллин уйындар сиктәрендә [[елкән спорты]] буйынса ярыштарҙы ҡабул итә). 2007 йылдың ҡышынан 2008 йылдың йәйенә тиклем пассажирҙар терминалын үҙгәртеп ҡорола. 2009 йылдың 29 мартында, Эстония президенты [[Мери Леннарт|Леннарт Мери]]ҙың тыуыуына 80 йыл тулған көндә (1929—2006), уның исеме Таллин аэропортына бирелә<ref>{{Cite web|url=https://www.err.ee/488299/tallinna-lennujaam-kannab-29-martsist-lennart-meri-nime|title=Tallinna lennujaam kannab 29. märtsist Lennart Meri nime|lang=et|website=ERR|date=2009-03-12}}</ref>. 2015 йылдың 8 ноябренән банкротлыҡ арҡаһында быға тиклем был аэропортта элекке төп ташыусы булған Эстонияның ''«[[Estonian Air]]»'' милли авиакомпанияһы осоштарҙы туҡтата. 2019 йылда аэропорт 3 267 909 пассажирҙы хеҙмәтләндергән. 2009 йылдан 2019 йылға тиклем пассажирҙар ағымы 1,9 миллион кешегә (140 проценттан ашыуға) артҡан<ref name=":1" />. 2020 йылда, COVID-19 пандемияһы менән бәйле, аэропорт 863 588 пассажир ташый, был 2019 йыл күрһәткестәренең 26,4 процентын ғына тәшкил итә. Осоу операциялары һаны 52 % кәмей, йөк ташыу күләме 15,8 %-ҡа кәмей<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2021/01/TLL-traffic-2020-short_est.pdf|title=Lennuliikluse ülevaade 2020|website=Tallinna Lennujaam|date=2021-01-06|access-date=2021-04-11|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127013510/https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2021/01/TLL-traffic-2020-short_est.pdf|url-status=live}}</ref>. == Ташыусылар һәм тәғәйенләү пункттары == [[Файл:2016 Flughafen Tallinn - Überflug.jpg|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының аэрофотоһы]] [[Файл:Tallinn Airport 03 July 2006.jpg|thumb|280px|<center>Таллин аэропорты бинаһы]] [[Файл:Aeropuerto Internacional de Tallinn, Estonia, 2012-08-05, DD 03.JPG|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының иҫке бинаһы]] [[Файл:At Tallinn 2024 521.jpg|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының пассажирҙар терминалы]] [[Файл:Tallinn airport tram.jpg|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының трамвай терминалы]] {{Airport-dest-list | {{Флаг|Греция}} [[Aegean Airlines]]| '''Миҙгелле рейстар''': [[Элефтериос Венизелос (аэропорт)|Афины]] | {{Флаг|Латвия}} [[airBaltic]]|[[Схипхол|Амстердам]], [[Берлин-Тегель (аэропорт)|Берлин-Тегель]], [[Брюссель (аэропорт)|Брюссель]], [[Вена (аэропорт)|Вена]], [[Вильнюс халыҡ-ара аэропорты|Вильнюс]], [[Каструп (аэропорт)|Копенгаген]], [[Гатвик|Лондон-Гатвик]], [[Гардермуэн|Осло-Гардермуэн]], [[Париж — Шарль-де-Голль|Париж]], [[Рига (аэропорт)|Рига]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] <br> '''Миҙгелле рейстар''': [[Малага — Коста-дель-Соль (аэропорт)|Малага]], [[Ницца Лазурный Берег (аэропорт)|Ницца]] (2020 йылдың 1 майынан), [[Зальцбург (аэропорт)|Зальцбург]] (2019 йылдың 21 декабренән) | {{Флаг|Великобритания}} [[EasyJet]]| [[Гатвик|Лондон-Гатвик]] <br> '''Миҙгелле рейстар''': [[Берлин-Шёнефельд]], [[Мальпенса (аэропорт)|Милан-Мальпенса]] | {{Флаг|Греция}} [[Ellinair]]| '''Миҙгелле рейстар''': [[Македония (аэропорт)|Салоники]] | {{Флаг|Австрия}} [[Laudamotion|Lauda]]| [[Вена (аэропорт)|Вена]] (2020 йылдың 31 мартынан) | {{Флаг|Германия}} [[Lufthansa]] |[[Мюнхен (аэропорт)|Мюнхен]], [[Майндағы Франкфурт (аэропорт)|Майндағы Франкфурт]] | {{Флаг|Эстония}} [[Nordica (авиакомпания)|Nordica]] <br> {{Флаг|Польша} коды аҫтында} [[LOT|LOT Polish Airlines]]|[[Брюссель (аэропорт)|Брюссель]], [[Варшавский аэропорт имени Фредерика Шопена|Варшава-Шопен]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] | {{Флаг|Финляндия}} [[Nordic Regional Airlines]] <br> {{Флаг|Финляндия}} коды аҫтында [[Finnair]]| [[Хельсинки-Вантаа]] | {{Флаг|Норвегия}} [[Norwegian Air Shuttle]]| [[Гардермуэн|Осло-Гардермуэн]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] | {{Флаг|Ирландия}} [[Ryanair]]| [[Орио аль Серио (аэропорт)|Бергамо]], [[Берлин-Шёнефельд]], [[Веце (аэропорт)|Дюссельдорф-Веце]], [[Станстед|Лондон-Станстед]], [[Мальта (аэропорт)|Мальта]], [[Пафос (аэропорт)|Пафос]], [[Эдинбург (аэропорт)|Эдинбург]] <br> '''Сезонные рейсы''': [[Дублин (аэропорт)|Дублин]], [[Жирона — Коста-Брава (аэропорт)|Жирона]] | {{Флаг|Дания}}{{Флаг|Норвегия}}{{Флаг|Швеция}} [[Scandinavian Airlines]] | [[Каструп (аэропорт)|Копенгаген-Каструп]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] | {{Флаг|Эстония}} [[NyxAir]]|[[Курессааре (аэропорт)|Курессааре]], [[Кярдла (аэропорт)|Кярдла]] | {{Флаг|Турция}} [[Turkish Airlines]]| [[Новый аэропорт Стамбула|Стамбул-Новый]] | {{Флаг|Венгрия}} [[Wizz Air]]|[[Лутон (аэропорт)|Лондон (Лутон)]], [[Мальпенса (аэропорт)|Милан (Мальпенса)]], [[Краков-Балице]] | }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{commonscat-inline||Таллинский аэропорт имени Леннарта Мери}} * [http://www.tallinn-airport.ee Официальный сайт Таллинского аэропорта] {{Аэропорты Эстонии}} [[Категория:1936 йылда асылған аэропорттар]] [[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]] [[Категория:Шәхестәр хөрмәтенә аталған аэропорттар]] 92ghlar11cb0fypqzl4ksxt7qf5x2pd 1297393 1297391 2026-05-19T04:27:28Z Вәхит 24644 /* Ташыусылар һәм тәғәйенләү пункттары */ 1297393 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Мери Леннарт|Леннарт Мери]] исемендәге Таллин аэропорты''' ({{lang-et|Lennart Meri Tallinna lennujaam}}, шулай уҡ ''Ülemiste lennujaam'') ([[IATA]]: '''TLL''', [[ICAO]]: '''EETN''') — [[Эстония]]ның төп халыҡ-ара [[аэропорт]]ы, [[Nordica (авиакомпания)|Nordica]] милли авиакомпанияһының база аэропорты, [[Латвия]]ның ''«[[airBaltic]]»'' авиакомпанияһының өҫтәмә [[хаб (авиация)|хабы]]. Илдең баш ҡалаһы [[Таллинн|Таллинда]] урынлашҡан. == Тасуирлама == Таллин үҙәгенән 4 км алыҫлыҡта, [[Мууга (порт)|Мууга]] портынан 20 километрҙа Һәм Таллин пассажирҙар портынан 5 километрҙа урынлашҡан<ref>{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=lennujaam&f2v=Y&keel=&f3v=Y&allikas=&staatus=&nimeliik=&maakond=&vald=Tln&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Lennujaam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut}}</ref>. Аэропортта оҙонлоғо 3480 (элек 3070) метр булған бер осоу-ултырыу һыҙаты бар (11 410 / 10 070 фут) һәм киңлеге 45 метр, һигеҙ ҡапҡа. Аэропорт башлыса [[Боинг-737|Боинг 737—300/500]] һәм ''[[Airbus A320]]'' тибындағы ҙур булмаған һауа судноларын хеҙмәтләндерә, шулай уҡ [[Боинг-747]] тибындағы ҙур судноларҙы ла ҡабул итә ала. [[Файл:President Bush's motorcade in Estonia.jpg|left|thumb|230px|<center>[[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] кортежы Таллин аэропортында, 2006 йыл]] Аэропорт менән ''Tallinna Lennujaam AS'' [[акционерҙар йәмғиәте]] идара итә, ул тулыһынса Эстония дәүләте милке. 1980 йылда [[Мәскәү]]ҙә [[Йәйге Олимпия уйындары 1980|йәйге Олимпия уйындары]] өсөн пассажирҙар терминалы төҙөлә (Таллин уйындар сиктәрендә [[елкән спорты]] буйынса ярыштарҙы ҡабул итә). 2007 йылдың ҡышынан 2008 йылдың йәйенә тиклем пассажирҙар терминалын үҙгәртеп ҡорола. 2009 йылдың 29 мартында, Эстония президенты [[Мери Леннарт|Леннарт Мери]]ҙың тыуыуына 80 йыл тулған көндә (1929—2006), уның исеме Таллин аэропортына бирелә<ref>{{Cite web|url=https://www.err.ee/488299/tallinna-lennujaam-kannab-29-martsist-lennart-meri-nime|title=Tallinna lennujaam kannab 29. märtsist Lennart Meri nime|lang=et|website=ERR|date=2009-03-12}}</ref>. 2015 йылдың 8 ноябренән банкротлыҡ арҡаһында быға тиклем был аэропортта элекке төп ташыусы булған Эстонияның ''«[[Estonian Air]]»'' милли авиакомпанияһы осоштарҙы туҡтата. 2019 йылда аэропорт 3 267 909 пассажирҙы хеҙмәтләндергән. 2009 йылдан 2019 йылға тиклем пассажирҙар ағымы 1,9 миллион кешегә (140 проценттан ашыуға) артҡан<ref name=":1" />. 2020 йылда, COVID-19 пандемияһы менән бәйле, аэропорт 863 588 пассажир ташый, был 2019 йыл күрһәткестәренең 26,4 процентын ғына тәшкил итә. Осоу операциялары һаны 52 % кәмей, йөк ташыу күләме 15,8 %-ҡа кәмей<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2021/01/TLL-traffic-2020-short_est.pdf|title=Lennuliikluse ülevaade 2020|website=Tallinna Lennujaam|date=2021-01-06|access-date=2021-04-11|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127013510/https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2021/01/TLL-traffic-2020-short_est.pdf|url-status=live}}</ref>. == Ташыусылар һәм тәғәйенләү пункттары == [[Файл:2016 Flughafen Tallinn - Überflug.jpg|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының аэрофотоһы]] [[Файл:Tallinn Airport 03 July 2006.jpg|thumb|280px|<center>Таллин аэропорты бинаһы]] [[Файл:Aeropuerto Internacional de Tallinn, Estonia, 2012-08-05, DD 03.JPG|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының иҫке бинаһы]] [[Файл:At Tallinn 2024 521.jpg|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының пассажирҙар терминалы]] [[Файл:Tallinn airport tram.jpg|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының трамвай терминалы]] {{Аэропорт-направления | {{Флаг|Греция}} [[Aegean Airlines]]| '''Миҙгелле рейстар''': [[Элефтериос Венизелос (аэропорт)|Афины]] | {{Флаг|Латвия}} [[airBaltic]]|[[Схипхол|Амстердам]], [[Берлин-Тегель (аэропорт)|Берлин-Тегель]], [[Брюссель (аэропорт)|Брюссель]], [[Вена (аэропорт)|Вена]], [[Вильнюс халыҡ-ара аэропорты|Вильнюс]], [[Каструп (аэропорт)|Копенгаген]], [[Гатвик|Лондон-Гатвик]], [[Гардермуэн|Осло-Гардермуэн]], [[Париж — Шарль-де-Голль|Париж]], [[Рига (аэропорт)|Рига]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] <br> '''Миҙгелле рейстар''': [[Малага — Коста-дель-Соль (аэропорт)|Малага]], [[Ницца Лазурный Берег (аэропорт)|Ницца]] (2020 йылдың 1 майынан), [[Зальцбург (аэропорт)|Зальцбург]] (2019 йылдың 21 декабренән) | {{Флаг|Великобритания}} [[EasyJet]]| [[Гатвик|Лондон-Гатвик]] <br> '''Миҙгелле рейстар''': [[Берлин-Шёнефельд]], [[Мальпенса (аэропорт)|Милан-Мальпенса]] | {{Флаг|Греция}} [[Ellinair]]| '''Миҙгелле рейстар''': [[Македония (аэропорт)|Салоники]] | {{Флаг|Австрия}} [[Laudamotion|Lauda]]| [[Вена (аэропорт)|Вена]] (2020 йылдың 31 мартынан) | {{Флаг|Германия}} [[Lufthansa]] |[[Мюнхен (аэропорт)|Мюнхен]], [[Майндағы Франкфурт (аэропорт)|Майндағы Франкфурт]] | {{Флаг|Эстония}} [[Nordica (авиакомпания)|Nordica]] <br> {{Флаг|Польша} коды аҫтында} [[LOT|LOT Polish Airlines]]|[[Брюссель (аэропорт)|Брюссель]], [[Варшавский аэропорт имени Фредерика Шопена|Варшава-Шопен]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] | {{Флаг|Финляндия}} [[Nordic Regional Airlines]] <br> {{Флаг|Финляндия}} коды аҫтында [[Finnair]]| [[Хельсинки-Вантаа]] | {{Флаг|Норвегия}} [[Norwegian Air Shuttle]]| [[Гардермуэн|Осло-Гардермуэн]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] | {{Флаг|Ирландия}} [[Ryanair]]| [[Орио аль Серио (аэропорт)|Бергамо]], [[Берлин-Шёнефельд]], [[Веце (аэропорт)|Дюссельдорф-Веце]], [[Станстед|Лондон-Станстед]], [[Мальта (аэропорт)|Мальта]], [[Пафос (аэропорт)|Пафос]], [[Эдинбург (аэропорт)|Эдинбург]] <br> '''Сезонные рейсы''': [[Дублин (аэропорт)|Дублин]], [[Жирона — Коста-Брава (аэропорт)|Жирона]] | {{Флаг|Дания}}{{Флаг|Норвегия}}{{Флаг|Швеция}} [[Scandinavian Airlines]] | [[Каструп (аэропорт)|Копенгаген-Каструп]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] | {{Флаг|Эстония}} [[NyxAir]]|[[Курессааре (аэропорт)|Курессааре]], [[Кярдла (аэропорт)|Кярдла]] | {{Флаг|Турция}} [[Turkish Airlines]]| [[Новый аэропорт Стамбула|Стамбул-Новый]] | {{Флаг|Венгрия}} [[Wizz Air]]|[[Лутон (аэропорт)|Лондон (Лутон)]], [[Мальпенса (аэропорт)|Милан (Мальпенса)]], [[Краков-Балице]] | }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{commonscat-inline||Таллинский аэропорт имени Леннарта Мери}} * [http://www.tallinn-airport.ee Официальный сайт Таллинского аэропорта] {{Аэропорты Эстонии}} [[Категория:1936 йылда асылған аэропорттар]] [[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]] [[Категория:Шәхестәр хөрмәтенә аталған аэропорттар]] qngqbhpz7z1thfv4hg8g45rqt5r7fw0 1297397 1297393 2026-05-19T04:43:26Z Вәхит 24644 /* Ташыусылар һәм тәғәйенләү пункттары */ 1297397 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Мери Леннарт|Леннарт Мери]] исемендәге Таллин аэропорты''' ({{lang-et|Lennart Meri Tallinna lennujaam}}, шулай уҡ ''Ülemiste lennujaam'') ([[IATA]]: '''TLL''', [[ICAO]]: '''EETN''') — [[Эстония]]ның төп халыҡ-ара [[аэропорт]]ы, [[Nordica (авиакомпания)|Nordica]] милли авиакомпанияһының база аэропорты, [[Латвия]]ның ''«[[airBaltic]]»'' авиакомпанияһының өҫтәмә [[хаб (авиация)|хабы]]. Илдең баш ҡалаһы [[Таллинн|Таллинда]] урынлашҡан. == Тасуирлама == Таллин үҙәгенән 4 км алыҫлыҡта, [[Мууга (порт)|Мууга]] портынан 20 километрҙа Һәм Таллин пассажирҙар портынан 5 километрҙа урынлашҡан<ref>{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=lennujaam&f2v=Y&keel=&f3v=Y&allikas=&staatus=&nimeliik=&maakond=&vald=Tln&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Lennujaam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut}}</ref>. Аэропортта оҙонлоғо 3480 (элек 3070) метр булған бер осоу-ултырыу һыҙаты бар (11 410 / 10 070 фут) һәм киңлеге 45 метр, һигеҙ ҡапҡа. Аэропорт башлыса [[Боинг-737|Боинг 737—300/500]] һәм ''[[Airbus A320]]'' тибындағы ҙур булмаған һауа судноларын хеҙмәтләндерә, шулай уҡ [[Боинг-747]] тибындағы ҙур судноларҙы ла ҡабул итә ала. [[Файл:President Bush's motorcade in Estonia.jpg|left|thumb|230px|<center>[[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] кортежы Таллин аэропортында, 2006 йыл]] Аэропорт менән ''Tallinna Lennujaam AS'' [[акционерҙар йәмғиәте]] идара итә, ул тулыһынса Эстония дәүләте милке. 1980 йылда [[Мәскәү]]ҙә [[Йәйге Олимпия уйындары 1980|йәйге Олимпия уйындары]] өсөн пассажирҙар терминалы төҙөлә (Таллин уйындар сиктәрендә [[елкән спорты]] буйынса ярыштарҙы ҡабул итә). 2007 йылдың ҡышынан 2008 йылдың йәйенә тиклем пассажирҙар терминалын үҙгәртеп ҡорола. 2009 йылдың 29 мартында, Эстония президенты [[Мери Леннарт|Леннарт Мери]]ҙың тыуыуына 80 йыл тулған көндә (1929—2006), уның исеме Таллин аэропортына бирелә<ref>{{Cite web|url=https://www.err.ee/488299/tallinna-lennujaam-kannab-29-martsist-lennart-meri-nime|title=Tallinna lennujaam kannab 29. märtsist Lennart Meri nime|lang=et|website=ERR|date=2009-03-12}}</ref>. 2015 йылдың 8 ноябренән банкротлыҡ арҡаһында быға тиклем был аэропортта элекке төп ташыусы булған Эстонияның ''«[[Estonian Air]]»'' милли авиакомпанияһы осоштарҙы туҡтата. 2019 йылда аэропорт 3 267 909 пассажирҙы хеҙмәтләндергән. 2009 йылдан 2019 йылға тиклем пассажирҙар ағымы 1,9 миллион кешегә (140 проценттан ашыуға) артҡан<ref name=":1" />. 2020 йылда, COVID-19 пандемияһы менән бәйле, аэропорт 863 588 пассажир ташый, был 2019 йыл күрһәткестәренең 26,4 процентын ғына тәшкил итә. Осоу операциялары һаны 52 % кәмей, йөк ташыу күләме 15,8 %-ҡа кәмей<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2021/01/TLL-traffic-2020-short_est.pdf|title=Lennuliikluse ülevaade 2020|website=Tallinna Lennujaam|date=2021-01-06|access-date=2021-04-11|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127013510/https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2021/01/TLL-traffic-2020-short_est.pdf|url-status=live}}</ref>. == Ташыусылар һәм тәғәйенләү пункттары == [[Файл:2016 Flughafen Tallinn - Überflug.jpg|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының аэрофотоһы]] [[Файл:Tallinn Airport 03 July 2006.jpg|thumb|280px|<center>Таллин аэропорты бинаһы]] [[Файл:Aeropuerto Internacional de Tallinn, Estonia, 2012-08-05, DD 03.JPG|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының иҫке бинаһы]] [[Файл:At Tallinn 2024 521.jpg|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының пассажирҙар терминалы]] [[Файл:Tallinn airport tram.jpg|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының трамвай терминалы]] {{Аэропорт-направления | {{Флаг|Греция}} [[Aegean Airlines]]| '''Миҙгелле рейстар''': [[Элефтериос Венизелос (аэропорт)|Афины]] | {{Флаг|Латвия}} [[airBaltic]]|[[Схипхол|Амстердам]], [[Берлин-Тегель (аэропорт)|Берлин-Тегель]], [[Брюссель (аэропорт)|Брюссель]], [[Вена (аэропорт)|Вена]], [[Вильнюс халыҡ-ара аэропорты|Вильнюс]], [[Каструп (аэропорт)|Копенгаген]], [[Гатвик|Лондон-Гатвик]], [[Гардермуэн|Осло-Гардермуэн]], [[Париж — Шарль-де-Голль|Париж]], [[Рига (аэропорт)|Рига]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] <br> '''Миҙгелле рейстар''': [[Малага — Коста-дель-Соль (аэропорт)|Малага]], [[Ницца Лазурный Берег (аэропорт)|Ницца]] (2020 йылдың 1 майынан), [[Зальцбург (аэропорт)|Зальцбург]] (2019 йылдың 21 декабренән) | {{Флаг|Великобритания}} [[EasyJet]]| [[Гатвик|Лондон-Гатвик]] <br> '''Миҙгелле рейстар''': [[Берлин-Шёнефельд]], [[Мальпенса (аэропорт)|Милан-Мальпенса]] | {{Флаг|Греция}} [[Ellinair]]| '''Миҙгелле рейстар''': [[Македония (аэропорт)|Салоники]] | {{Флаг|Австрия}} [[Laudamotion|Lauda]]| [[Вена (аэропорт)|Вена]] (2020 йылдың 31 мартынан) | {{Флаг|Германия}} [[Lufthansa]] |[[Мюнхен (аэропорт)|Мюнхен]], [[Майндағы Франкфурт (аэропорт)|Майндағы Франкфурт]] | {{Флаг|Эстония}} [[Nordica (авиакомпания)|Nordica]] <br> {{Флаг|Польша} коды аҫтында}} [[LOT|LOT Polish Airlines]]|[[Брюссель (аэропорт)|Брюссель]], [[Варшавский аэропорт имени Фредерика Шопена|Варшава-Шопен]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] | {{Флаг|Финляндия}} [[Nordic Regional Airlines]] <br> {{Флаг|Финляндия}} коды аҫтында [[Finnair]]| [[Хельсинки-Вантаа]] | {{Флаг|Норвегия}} [[Norwegian Air Shuttle]]| [[Гардермуэн|Осло-Гардермуэн]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] | {{Флаг|Ирландия}} [[Ryanair]]| [[Орио аль Серио (аэропорт)|Бергамо]], [[Берлин-Шёнефельд]], [[Веце (аэропорт)|Дюссельдорф-Веце]], [[Станстед|Лондон-Станстед]], [[Мальта (аэропорт)|Мальта]], [[Пафос (аэропорт)|Пафос]], [[Эдинбург (аэропорт)|Эдинбург]] <br> '''Сезонные рейсы''': [[Дублин (аэропорт)|Дублин]], [[Жирона — Коста-Брава (аэропорт)|Жирона]] | {{Флаг|Дания}}{{Флаг|Норвегия}}{{Флаг|Швеция}} [[Scandinavian Airlines]] | [[Каструп (аэропорт)|Копенгаген-Каструп]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] | {{Флаг|Эстония}} [[NyxAir]]|[[Курессааре (аэропорт)|Курессааре]], [[Кярдла (аэропорт)|Кярдла]] | {{Флаг|Турция}} [[Turkish Airlines]]| [[Новый аэропорт Стамбула|Стамбул-Новый]] | {{Флаг|Венгрия}} [[Wizz Air]]|[[Лутон (аэропорт)|Лондон (Лутон)]], [[Мальпенса (аэропорт)|Милан (Мальпенса)]], [[Краков-Балице]] | }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{commonscat-inline||Таллинский аэропорт имени Леннарта Мери}} * [http://www.tallinn-airport.ee Официальный сайт Таллинского аэропорта] {{Аэропорты Эстонии}} [[Категория:1936 йылда асылған аэропорттар]] [[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]] [[Категория:Шәхестәр хөрмәтенә аталған аэропорттар]] iqs6fsku8k8e680d7wfx74lm3huznet 1297398 1297397 2026-05-19T04:52:00Z Вәхит 24644 /* Иҫкәрмәләр */ 1297398 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Мери Леннарт|Леннарт Мери]] исемендәге Таллин аэропорты''' ({{lang-et|Lennart Meri Tallinna lennujaam}}, шулай уҡ ''Ülemiste lennujaam'') ([[IATA]]: '''TLL''', [[ICAO]]: '''EETN''') — [[Эстония]]ның төп халыҡ-ара [[аэропорт]]ы, [[Nordica (авиакомпания)|Nordica]] милли авиакомпанияһының база аэропорты, [[Латвия]]ның ''«[[airBaltic]]»'' авиакомпанияһының өҫтәмә [[хаб (авиация)|хабы]]. Илдең баш ҡалаһы [[Таллинн|Таллинда]] урынлашҡан. == Тасуирлама == Таллин үҙәгенән 4 км алыҫлыҡта, [[Мууга (порт)|Мууга]] портынан 20 километрҙа Һәм Таллин пассажирҙар портынан 5 километрҙа урынлашҡан<ref>{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=lennujaam&f2v=Y&keel=&f3v=Y&allikas=&staatus=&nimeliik=&maakond=&vald=Tln&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Lennujaam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut}}</ref>. Аэропортта оҙонлоғо 3480 (элек 3070) метр булған бер осоу-ултырыу һыҙаты бар (11 410 / 10 070 фут) һәм киңлеге 45 метр, һигеҙ ҡапҡа. Аэропорт башлыса [[Боинг-737|Боинг 737—300/500]] һәм ''[[Airbus A320]]'' тибындағы ҙур булмаған һауа судноларын хеҙмәтләндерә, шулай уҡ [[Боинг-747]] тибындағы ҙур судноларҙы ла ҡабул итә ала. [[Файл:President Bush's motorcade in Estonia.jpg|left|thumb|230px|<center>[[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] кортежы Таллин аэропортында, 2006 йыл]] Аэропорт менән ''Tallinna Lennujaam AS'' [[акционерҙар йәмғиәте]] идара итә, ул тулыһынса Эстония дәүләте милке. 1980 йылда [[Мәскәү]]ҙә [[Йәйге Олимпия уйындары 1980|йәйге Олимпия уйындары]] өсөн пассажирҙар терминалы төҙөлә (Таллин уйындар сиктәрендә [[елкән спорты]] буйынса ярыштарҙы ҡабул итә). 2007 йылдың ҡышынан 2008 йылдың йәйенә тиклем пассажирҙар терминалын үҙгәртеп ҡорола. 2009 йылдың 29 мартында, Эстония президенты [[Мери Леннарт|Леннарт Мери]]ҙың тыуыуына 80 йыл тулған көндә (1929—2006), уның исеме Таллин аэропортына бирелә<ref>{{Cite web|url=https://www.err.ee/488299/tallinna-lennujaam-kannab-29-martsist-lennart-meri-nime|title=Tallinna lennujaam kannab 29. märtsist Lennart Meri nime|lang=et|website=ERR|date=2009-03-12}}</ref>. 2015 йылдың 8 ноябренән банкротлыҡ арҡаһында быға тиклем был аэропортта элекке төп ташыусы булған Эстонияның ''«[[Estonian Air]]»'' милли авиакомпанияһы осоштарҙы туҡтата. 2019 йылда аэропорт 3 267 909 пассажирҙы хеҙмәтләндергән. 2009 йылдан 2019 йылға тиклем пассажирҙар ағымы 1,9 миллион кешегә (140 проценттан ашыуға) артҡан<ref name=":1" />. 2020 йылда, COVID-19 пандемияһы менән бәйле, аэропорт 863 588 пассажир ташый, был 2019 йыл күрһәткестәренең 26,4 процентын ғына тәшкил итә. Осоу операциялары һаны 52 % кәмей, йөк ташыу күләме 15,8 %-ҡа кәмей<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2021/01/TLL-traffic-2020-short_est.pdf|title=Lennuliikluse ülevaade 2020|website=Tallinna Lennujaam|date=2021-01-06|access-date=2021-04-11|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127013510/https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2021/01/TLL-traffic-2020-short_est.pdf|url-status=live}}</ref>. == Ташыусылар һәм тәғәйенләү пункттары == [[Файл:2016 Flughafen Tallinn - Überflug.jpg|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының аэрофотоһы]] [[Файл:Tallinn Airport 03 July 2006.jpg|thumb|280px|<center>Таллин аэропорты бинаһы]] [[Файл:Aeropuerto Internacional de Tallinn, Estonia, 2012-08-05, DD 03.JPG|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының иҫке бинаһы]] [[Файл:At Tallinn 2024 521.jpg|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының пассажирҙар терминалы]] [[Файл:Tallinn airport tram.jpg|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының трамвай терминалы]] {{Аэропорт-направления | {{Флаг|Греция}} [[Aegean Airlines]]| '''Миҙгелле рейстар''': [[Элефтериос Венизелос (аэропорт)|Афины]] | {{Флаг|Латвия}} [[airBaltic]]|[[Схипхол|Амстердам]], [[Берлин-Тегель (аэропорт)|Берлин-Тегель]], [[Брюссель (аэропорт)|Брюссель]], [[Вена (аэропорт)|Вена]], [[Вильнюс халыҡ-ара аэропорты|Вильнюс]], [[Каструп (аэропорт)|Копенгаген]], [[Гатвик|Лондон-Гатвик]], [[Гардермуэн|Осло-Гардермуэн]], [[Париж — Шарль-де-Голль|Париж]], [[Рига (аэропорт)|Рига]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] <br> '''Миҙгелле рейстар''': [[Малага — Коста-дель-Соль (аэропорт)|Малага]], [[Ницца Лазурный Берег (аэропорт)|Ницца]] (2020 йылдың 1 майынан), [[Зальцбург (аэропорт)|Зальцбург]] (2019 йылдың 21 декабренән) | {{Флаг|Великобритания}} [[EasyJet]]| [[Гатвик|Лондон-Гатвик]] <br> '''Миҙгелле рейстар''': [[Берлин-Шёнефельд]], [[Мальпенса (аэропорт)|Милан-Мальпенса]] | {{Флаг|Греция}} [[Ellinair]]| '''Миҙгелле рейстар''': [[Македония (аэропорт)|Салоники]] | {{Флаг|Австрия}} [[Laudamotion|Lauda]]| [[Вена (аэропорт)|Вена]] (2020 йылдың 31 мартынан) | {{Флаг|Германия}} [[Lufthansa]] |[[Мюнхен (аэропорт)|Мюнхен]], [[Майндағы Франкфурт (аэропорт)|Майндағы Франкфурт]] | {{Флаг|Эстония}} [[Nordica (авиакомпания)|Nordica]] <br> {{Флаг|Польша} коды аҫтында}} [[LOT|LOT Polish Airlines]]|[[Брюссель (аэропорт)|Брюссель]], [[Варшавский аэропорт имени Фредерика Шопена|Варшава-Шопен]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] | {{Флаг|Финляндия}} [[Nordic Regional Airlines]] <br> {{Флаг|Финляндия}} коды аҫтында [[Finnair]]| [[Хельсинки-Вантаа]] | {{Флаг|Норвегия}} [[Norwegian Air Shuttle]]| [[Гардермуэн|Осло-Гардермуэн]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] | {{Флаг|Ирландия}} [[Ryanair]]| [[Орио аль Серио (аэропорт)|Бергамо]], [[Берлин-Шёнефельд]], [[Веце (аэропорт)|Дюссельдорф-Веце]], [[Станстед|Лондон-Станстед]], [[Мальта (аэропорт)|Мальта]], [[Пафос (аэропорт)|Пафос]], [[Эдинбург (аэропорт)|Эдинбург]] <br> '''Сезонные рейсы''': [[Дублин (аэропорт)|Дублин]], [[Жирона — Коста-Брава (аэропорт)|Жирона]] | {{Флаг|Дания}}{{Флаг|Норвегия}}{{Флаг|Швеция}} [[Scandinavian Airlines]] | [[Каструп (аэропорт)|Копенгаген-Каструп]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] | {{Флаг|Эстония}} [[NyxAir]]|[[Курессааре (аэропорт)|Курессааре]], [[Кярдла (аэропорт)|Кярдла]] | {{Флаг|Турция}} [[Turkish Airlines]]| [[Новый аэропорт Стамбула|Стамбул-Новый]] | {{Флаг|Венгрия}} [[Wizz Air]]|[[Лутон (аэропорт)|Лондон (Лутон)]], [[Мальпенса (аэропорт)|Милан (Мальпенса)]], [[Краков-Балице]] | }} == Аэропорт эшмәкәрлегенең төп күрһәткестәре == {| class="wikitable" style=text-align:right |- align=right |+ Таллин аэропорты статистикаһы<ref>{{Cite web |url=http://www.tallinn-airport.ee/en/partners/statistics/ |title=Statistics - Tallinn Airport |access-date=2017-02-12 |archive-date=2017-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504151011/http://www.tallinn-airport.ee/en/partners/statistics/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2017/01/REPO7-kodulehele-ik.pdf |title=Tallinna Lennujaam Lennuliikluse ülevaade 2016 |publisher=Tallinn Airport |format=PDF |language=et |access-date=2017-01-11 |archive-date=2018-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181010060849/https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2017/01/REPO7-kodulehele-ik.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Traffic2017">{{cite web|url=https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2019/01/TLL-traffic-2018-short_est-1.pdf|title=Tallinn Airport - Traffic Report 2018|publisher=Tallinn Airport|format=PDF|date=2018-01-08|access-date=2018-01-13|archive-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190121233337/https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2019/01/TLL-traffic-2018-short_est-1.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="Traffic2018">{{cite web |url=https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2020/01/TLL-traffic-2019-short.pdf |title=Tallinn Airport - Traffic Report 2019 |publisher=Tallinn Airport |date=2020-01-02 |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111190301/https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2020/01/TLL-traffic-2019-short.pdf |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://airport.ee/ettevote/annual-reports-and-statistics/|title=Aruanded ja statistika|lang=et|website=Tallinna Lennujaam}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://airport.ee/wp-content/uploads/2024/02/2013_aastaaruanne.pdf|title=Tallinna Lennujaam Aastaaruanne 2013|lang=et|website=Tallinn Airport}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ariregister.rik.ee/est/company/10349560/Lihtkonto:-AS-TALLINNA-LENNUJAAM|title=Aktsiaselts Tallinna Lennujaam (10349560)|lang=et|website=Äriregister}}</ref> !rowspan=2 |Йыл ||colspan="2" rowspan=1 | Пассажирҙар ағымы, кеше ||rowspan=2 | Даими <br>линиялар<br>һаны||rowspan=2 |Осош операциялары<br>һаны<br>(''LOP'')*||rowspan=2 |Йәк ташыу <br>(почта һәм<br> тауарҙар), <br>тонна |- | align=center|'''Бөтәһе''' ||align=center| шул иҫәптән<br> эске<br>линияларҙа |- ! 1992 | {{число|205776}}||.. ||.. || {{число|11000}} || 1124 |- ! 1993 | {{число|239760}}|| 14073||14 || {{число|12170}} || 1417 |- ! 1994 | {{число|336282}}||3230 ||14 || {{число|13378}} || 2362 |- ! 1995 | {{число|366919}}|| 2930||16 || {{число|13784}} || 2488 |- ! 1996 | {{число|431212}}|| 3696 ||16|| {{число|16695}} || 3997 |- ! 1997 | {{число|502442}}||4988 ||17|| {{число|21455}} || 5590 |- ! 1998 | {{число|563946}} ||7588||17|| {{число|24951}} || 5991 |- ! 1999 | {{число|550747}}|| 6446||18 || {{число|23590}} || 5326 |- ! 2000 | {{число|559658}}|| 5727||15 || {{число|23358}} || 4690 |- ! 2001 | {{число|573493}}|| 5232||16 || {{число|23633}} || 4543 |- ! 2002 | {{число|605697}}||{{число|14820}} ||14 || {{число|26226}} || 4292 |- ! 2003 | {{число|715859}} ||{{число|16159}}||14|| {{число|25294}} || 5080 |- ! 2004 | {{число|997461}}|| {{число|18053}}||18 || {{число|28149}} || 5237 |- ! 2005 | {{число|1401059}} ||{{число|23213}} ||24|| {{число|33610}} || 9937 |- ! 2006 | {{число|1541832}}|| {{число|22405}}||26 || {{число|33989}} || {{число|10361}} |- ! 2007 | {{число|1728430}}|| {{число|20406}}||27 || {{число|38844}} || {{число|22764}} |- ! 2008 | {{число|1811536}}||{{число|21473}} ||26|| {{число|41654}} || {{число|41867}} |- ! 2009 | {{число|1346236}} ||{{число|22329}}|| 24|| {{число|32572}} || {{число|21001}} |- ! 2010 | {{число|1384831}}||.. ||..|| {{число|33587}} || {{число|11960}} |- ! 2011 | {{число|1913172}}||.. ||..|| {{число|40298}} || {{число|18371}} |- ! 2012 | {{число|2206692}}|| .. || 21|| {{число|48531}} || {{число|23921}} |- ! 2013 | {{число|1958801}} ||.. ||20|| {{число|37856}} || {{число|20941}} |- ! 2014 | {{число|2017371}} || {{число|17441}}||20|| {{число|37791}} || {{число|19860}} |- ! 2015 | {{число|2166663}} ||{{число|20271}}||20|| {{число|41513}} || {{число|16156}} |- ! 2016 | {{число|2221615}} ||{{число|18079}}||23|| {{число|40938}} || {{число|13940}} |- ! 2017 | {{число|2648361}} ||{{число|25255}}||25|| {{число|45235}} || {{число|11345}} |- ! 2018 | {{число|3007644}}||{{число|28709}} ||27|| {{число|48568}} || {{число|11518}} |- ! 2019 | {{число|3267910}} ||{{число|31768}}||28|| {{число|47867}} || {{число|10916}} |- ! 2020 | {{число|863589}} ||{{число|24841}}||15|| {{число|22964}} || 9192 |- ! 2021 | {{число|1301066}} ||{{число|39454}}||41|| {{число|26690}} || {{число|10560}} |- ! 2022 | {{число|2748255}} ||{{число|51303}}||42|| {{число|38028}} || {{число|11110}} |- ! 2023 | {{число|2961564}}||{{число|59029}} ||44|| {{число|38155}} || 8753 |- ! 2024 | {{число|3492114}}||{{число|27332}} ||49|| {{число|42403}} || 9910 |} <small>* ''LOP'' — осоу операциялары, йәғни осоп китеү һәм ултырыу.</small> {| style="border:solid 0px #aaa;" cellpadding="10" cellspacing="0" |+ '''Таллин аэропортында хеҙмәтләндерелгән пассажирҙар һаны динамикаһы, миллион кеше.''' |- | <timeline> ImageSize = width:auto height:250 barincrement:30 PlotArea = left:30 bottom:15 top:10 right:15 AlignBars = late Period = from:0 till:4 TimeAxis = orientation:vertical Colors = id:gray value:gray(0.5) id:line1 value:gray(0.9) id:line2 value:gray(0.7) ScaleMajor = start:0 increment:1 gridcolor:line2 PlotData= color:blue width:20 bar:1992 from:start till:0.205 bar:1993 from:start till:0.239 bar:1994 from:start till:0.336 bar:1995 from:start till:0.366 bar:1996 from:start till:0.431 bar:1997 from:start till:0.502 bar:1998 from:start till:0.563 bar:1999 from:start till:0.550 bar:2000 from:start till:0.559 bar:2001 from:start till:0.573 bar:2002 from:start till:0.605 bar:2003 from:start till:0.715 bar:2004 from:start till:0.997 bar:2005 from:start till:1.401 bar:2006 from:start till:1.541 bar:2007 from:start till:1.728 bar:2008 from:start till:1.811 bar:2009 from:start till:1.346 bar:2010 from:start till:1.384 bar:2011 from:start till:1.913 bar:2012 from:start till:2.206 bar:2013 from:start till:1.958 bar:2014 from:start till:2.017 bar:2015 from:start till:2.166 bar:2016 from:start till:2.222 bar:2017 from:start till:2.648 bar:2018 from:start till:3.008 bar:2019 from:start till:3.268 bar:2020 from:start till:0.864 bar:2021 from:start till:1.301 bar:2022 from:start till:2.748 bar:2023 from:start till:2.962 color:darkblue </timeline> |- | Яңыртылды: 2 апрель 2025 |} == Йәмәғәт транспорты == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{commonscat-inline||Таллинский аэропорт имени Леннарта Мери}} * [http://www.tallinn-airport.ee Официальный сайт Таллинского аэропорта] {{Аэропорты Эстонии}} [[Категория:1936 йылда асылған аэропорттар]] [[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]] [[Категория:Шәхестәр хөрмәтенә аталған аэропорттар]] tcgoopehu8bgs627boc9i6pr2393kl2 1297399 1297398 2026-05-19T04:53:17Z Вәхит 24644 /* Ташыусылар һәм тәғәйенләү пункттары */ 1297399 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Мери Леннарт|Леннарт Мери]] исемендәге Таллин аэропорты''' ({{lang-et|Lennart Meri Tallinna lennujaam}}, шулай уҡ ''Ülemiste lennujaam'') ([[IATA]]: '''TLL''', [[ICAO]]: '''EETN''') — [[Эстония]]ның төп халыҡ-ара [[аэропорт]]ы, [[Nordica (авиакомпания)|Nordica]] милли авиакомпанияһының база аэропорты, [[Латвия]]ның ''«[[airBaltic]]»'' авиакомпанияһының өҫтәмә [[хаб (авиация)|хабы]]. Илдең баш ҡалаһы [[Таллинн|Таллинда]] урынлашҡан. == Тасуирлама == Таллин үҙәгенән 4 км алыҫлыҡта, [[Мууга (порт)|Мууга]] портынан 20 километрҙа Һәм Таллин пассажирҙар портынан 5 километрҙа урынлашҡан<ref>{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=lennujaam&f2v=Y&keel=&f3v=Y&allikas=&staatus=&nimeliik=&maakond=&vald=Tln&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Lennujaam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut}}</ref>. Аэропортта оҙонлоғо 3480 (элек 3070) метр булған бер осоу-ултырыу һыҙаты бар (11 410 / 10 070 фут) һәм киңлеге 45 метр, һигеҙ ҡапҡа. Аэропорт башлыса [[Боинг-737|Боинг 737—300/500]] һәм ''[[Airbus A320]]'' тибындағы ҙур булмаған һауа судноларын хеҙмәтләндерә, шулай уҡ [[Боинг-747]] тибындағы ҙур судноларҙы ла ҡабул итә ала. [[Файл:President Bush's motorcade in Estonia.jpg|left|thumb|230px|<center>[[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] кортежы Таллин аэропортында, 2006 йыл]] Аэропорт менән ''Tallinna Lennujaam AS'' [[акционерҙар йәмғиәте]] идара итә, ул тулыһынса Эстония дәүләте милке. 1980 йылда [[Мәскәү]]ҙә [[Йәйге Олимпия уйындары 1980|йәйге Олимпия уйындары]] өсөн пассажирҙар терминалы төҙөлә (Таллин уйындар сиктәрендә [[елкән спорты]] буйынса ярыштарҙы ҡабул итә). 2007 йылдың ҡышынан 2008 йылдың йәйенә тиклем пассажирҙар терминалын үҙгәртеп ҡорола. 2009 йылдың 29 мартында, Эстония президенты [[Мери Леннарт|Леннарт Мери]]ҙың тыуыуына 80 йыл тулған көндә (1929—2006), уның исеме Таллин аэропортына бирелә<ref>{{Cite web|url=https://www.err.ee/488299/tallinna-lennujaam-kannab-29-martsist-lennart-meri-nime|title=Tallinna lennujaam kannab 29. märtsist Lennart Meri nime|lang=et|website=ERR|date=2009-03-12}}</ref>. 2015 йылдың 8 ноябренән банкротлыҡ арҡаһында быға тиклем был аэропортта элекке төп ташыусы булған Эстонияның ''«[[Estonian Air]]»'' милли авиакомпанияһы осоштарҙы туҡтата. 2019 йылда аэропорт 3 267 909 пассажирҙы хеҙмәтләндергән. 2009 йылдан 2019 йылға тиклем пассажирҙар ағымы 1,9 миллион кешегә (140 проценттан ашыуға) артҡан<ref name=":1" />. 2020 йылда, COVID-19 пандемияһы менән бәйле, аэропорт 863 588 пассажир ташый, был 2019 йыл күрһәткестәренең 26,4 процентын ғына тәшкил итә. Осоу операциялары һаны 52 % кәмей, йөк ташыу күләме 15,8 %-ҡа кәмей<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2021/01/TLL-traffic-2020-short_est.pdf|title=Lennuliikluse ülevaade 2020|website=Tallinna Lennujaam|date=2021-01-06|access-date=2021-04-11|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127013510/https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2021/01/TLL-traffic-2020-short_est.pdf|url-status=live}}</ref>. == Ташыусылар һәм тәғәйенләү пункттары == [[Файл:2016 Flughafen Tallinn - Überflug.jpg|слева|280px|<center>Таллин аэропортының аэрофотоһы]] [[Файл:Tallinn Airport 03 July 2006.jpg|слева|280px|<center>Таллин аэропорты бинаһы]] [[Файл:Aeropuerto Internacional de Tallinn, Estonia, 2012-08-05, DD 03.JPG|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының иҫке бинаһы]] [[Файл:At Tallinn 2024 521.jpg|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының пассажирҙар терминалы]] [[Файл:Tallinn airport tram.jpg|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының трамвай терминалы]] {{Аэропорт-направления | {{Флаг|Греция}} [[Aegean Airlines]]| '''Миҙгелле рейстар''': [[Элефтериос Венизелос (аэропорт)|Афины]] | {{Флаг|Латвия}} [[airBaltic]]|[[Схипхол|Амстердам]], [[Берлин-Тегель (аэропорт)|Берлин-Тегель]], [[Брюссель (аэропорт)|Брюссель]], [[Вена (аэропорт)|Вена]], [[Вильнюс халыҡ-ара аэропорты|Вильнюс]], [[Каструп (аэропорт)|Копенгаген]], [[Гатвик|Лондон-Гатвик]], [[Гардермуэн|Осло-Гардермуэн]], [[Париж — Шарль-де-Голль|Париж]], [[Рига (аэропорт)|Рига]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] <br> '''Миҙгелле рейстар''': [[Малага — Коста-дель-Соль (аэропорт)|Малага]], [[Ницца Лазурный Берег (аэропорт)|Ницца]] (2020 йылдың 1 майынан), [[Зальцбург (аэропорт)|Зальцбург]] (2019 йылдың 21 декабренән) | {{Флаг|Великобритания}} [[EasyJet]]| [[Гатвик|Лондон-Гатвик]] <br> '''Миҙгелле рейстар''': [[Берлин-Шёнефельд]], [[Мальпенса (аэропорт)|Милан-Мальпенса]] | {{Флаг|Греция}} [[Ellinair]]| '''Миҙгелле рейстар''': [[Македония (аэропорт)|Салоники]] | {{Флаг|Австрия}} [[Laudamotion|Lauda]]| [[Вена (аэропорт)|Вена]] (2020 йылдың 31 мартынан) | {{Флаг|Германия}} [[Lufthansa]] |[[Мюнхен (аэропорт)|Мюнхен]], [[Майндағы Франкфурт (аэропорт)|Майндағы Франкфурт]] | {{Флаг|Эстония}} [[Nordica (авиакомпания)|Nordica]] <br> {{Флаг|Польша} коды аҫтында}} [[LOT|LOT Polish Airlines]]|[[Брюссель (аэропорт)|Брюссель]], [[Варшавский аэропорт имени Фредерика Шопена|Варшава-Шопен]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] | {{Флаг|Финляндия}} [[Nordic Regional Airlines]] <br> {{Флаг|Финляндия}} коды аҫтында [[Finnair]]| [[Хельсинки-Вантаа]] | {{Флаг|Норвегия}} [[Norwegian Air Shuttle]]| [[Гардермуэн|Осло-Гардермуэн]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] | {{Флаг|Ирландия}} [[Ryanair]]| [[Орио аль Серио (аэропорт)|Бергамо]], [[Берлин-Шёнефельд]], [[Веце (аэропорт)|Дюссельдорф-Веце]], [[Станстед|Лондон-Станстед]], [[Мальта (аэропорт)|Мальта]], [[Пафос (аэропорт)|Пафос]], [[Эдинбург (аэропорт)|Эдинбург]] <br> '''Сезонные рейсы''': [[Дублин (аэропорт)|Дублин]], [[Жирона — Коста-Брава (аэропорт)|Жирона]] | {{Флаг|Дания}}{{Флаг|Норвегия}}{{Флаг|Швеция}} [[Scandinavian Airlines]] | [[Каструп (аэропорт)|Копенгаген-Каструп]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] | {{Флаг|Эстония}} [[NyxAir]]|[[Курессааре (аэропорт)|Курессааре]], [[Кярдла (аэропорт)|Кярдла]] | {{Флаг|Турция}} [[Turkish Airlines]]| [[Новый аэропорт Стамбула|Стамбул-Новый]] | {{Флаг|Венгрия}} [[Wizz Air]]|[[Лутон (аэропорт)|Лондон (Лутон)]], [[Мальпенса (аэропорт)|Милан (Мальпенса)]], [[Краков-Балице]] | }} == Аэропорт эшмәкәрлегенең төп күрһәткестәре == {| class="wikitable" style=text-align:right |- align=right |+ Таллин аэропорты статистикаһы<ref>{{Cite web |url=http://www.tallinn-airport.ee/en/partners/statistics/ |title=Statistics - Tallinn Airport |access-date=2017-02-12 |archive-date=2017-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504151011/http://www.tallinn-airport.ee/en/partners/statistics/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2017/01/REPO7-kodulehele-ik.pdf |title=Tallinna Lennujaam Lennuliikluse ülevaade 2016 |publisher=Tallinn Airport |format=PDF |language=et |access-date=2017-01-11 |archive-date=2018-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181010060849/https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2017/01/REPO7-kodulehele-ik.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Traffic2017">{{cite web|url=https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2019/01/TLL-traffic-2018-short_est-1.pdf|title=Tallinn Airport - Traffic Report 2018|publisher=Tallinn Airport|format=PDF|date=2018-01-08|access-date=2018-01-13|archive-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190121233337/https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2019/01/TLL-traffic-2018-short_est-1.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="Traffic2018">{{cite web |url=https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2020/01/TLL-traffic-2019-short.pdf |title=Tallinn Airport - Traffic Report 2019 |publisher=Tallinn Airport |date=2020-01-02 |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111190301/https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2020/01/TLL-traffic-2019-short.pdf |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://airport.ee/ettevote/annual-reports-and-statistics/|title=Aruanded ja statistika|lang=et|website=Tallinna Lennujaam}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://airport.ee/wp-content/uploads/2024/02/2013_aastaaruanne.pdf|title=Tallinna Lennujaam Aastaaruanne 2013|lang=et|website=Tallinn Airport}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ariregister.rik.ee/est/company/10349560/Lihtkonto:-AS-TALLINNA-LENNUJAAM|title=Aktsiaselts Tallinna Lennujaam (10349560)|lang=et|website=Äriregister}}</ref> !rowspan=2 |Йыл ||colspan="2" rowspan=1 | Пассажирҙар ағымы, кеше ||rowspan=2 | Даими <br>линиялар<br>һаны||rowspan=2 |Осош операциялары<br>һаны<br>(''LOP'')*||rowspan=2 |Йәк ташыу <br>(почта һәм<br> тауарҙар), <br>тонна |- | align=center|'''Бөтәһе''' ||align=center| шул иҫәптән<br> эске<br>линияларҙа |- ! 1992 | {{число|205776}}||.. ||.. || {{число|11000}} || 1124 |- ! 1993 | {{число|239760}}|| 14073||14 || {{число|12170}} || 1417 |- ! 1994 | {{число|336282}}||3230 ||14 || {{число|13378}} || 2362 |- ! 1995 | {{число|366919}}|| 2930||16 || {{число|13784}} || 2488 |- ! 1996 | {{число|431212}}|| 3696 ||16|| {{число|16695}} || 3997 |- ! 1997 | {{число|502442}}||4988 ||17|| {{число|21455}} || 5590 |- ! 1998 | {{число|563946}} ||7588||17|| {{число|24951}} || 5991 |- ! 1999 | {{число|550747}}|| 6446||18 || {{число|23590}} || 5326 |- ! 2000 | {{число|559658}}|| 5727||15 || {{число|23358}} || 4690 |- ! 2001 | {{число|573493}}|| 5232||16 || {{число|23633}} || 4543 |- ! 2002 | {{число|605697}}||{{число|14820}} ||14 || {{число|26226}} || 4292 |- ! 2003 | {{число|715859}} ||{{число|16159}}||14|| {{число|25294}} || 5080 |- ! 2004 | {{число|997461}}|| {{число|18053}}||18 || {{число|28149}} || 5237 |- ! 2005 | {{число|1401059}} ||{{число|23213}} ||24|| {{число|33610}} || 9937 |- ! 2006 | {{число|1541832}}|| {{число|22405}}||26 || {{число|33989}} || {{число|10361}} |- ! 2007 | {{число|1728430}}|| {{число|20406}}||27 || {{число|38844}} || {{число|22764}} |- ! 2008 | {{число|1811536}}||{{число|21473}} ||26|| {{число|41654}} || {{число|41867}} |- ! 2009 | {{число|1346236}} ||{{число|22329}}|| 24|| {{число|32572}} || {{число|21001}} |- ! 2010 | {{число|1384831}}||.. ||..|| {{число|33587}} || {{число|11960}} |- ! 2011 | {{число|1913172}}||.. ||..|| {{число|40298}} || {{число|18371}} |- ! 2012 | {{число|2206692}}|| .. || 21|| {{число|48531}} || {{число|23921}} |- ! 2013 | {{число|1958801}} ||.. ||20|| {{число|37856}} || {{число|20941}} |- ! 2014 | {{число|2017371}} || {{число|17441}}||20|| {{число|37791}} || {{число|19860}} |- ! 2015 | {{число|2166663}} ||{{число|20271}}||20|| {{число|41513}} || {{число|16156}} |- ! 2016 | {{число|2221615}} ||{{число|18079}}||23|| {{число|40938}} || {{число|13940}} |- ! 2017 | {{число|2648361}} ||{{число|25255}}||25|| {{число|45235}} || {{число|11345}} |- ! 2018 | {{число|3007644}}||{{число|28709}} ||27|| {{число|48568}} || {{число|11518}} |- ! 2019 | {{число|3267910}} ||{{число|31768}}||28|| {{число|47867}} || {{число|10916}} |- ! 2020 | {{число|863589}} ||{{число|24841}}||15|| {{число|22964}} || 9192 |- ! 2021 | {{число|1301066}} ||{{число|39454}}||41|| {{число|26690}} || {{число|10560}} |- ! 2022 | {{число|2748255}} ||{{число|51303}}||42|| {{число|38028}} || {{число|11110}} |- ! 2023 | {{число|2961564}}||{{число|59029}} ||44|| {{число|38155}} || 8753 |- ! 2024 | {{число|3492114}}||{{число|27332}} ||49|| {{число|42403}} || 9910 |} <small>* ''LOP'' — осоу операциялары, йәғни осоп китеү һәм ултырыу.</small> {| style="border:solid 0px #aaa;" cellpadding="10" cellspacing="0" |+ '''Таллин аэропортында хеҙмәтләндерелгән пассажирҙар һаны динамикаһы, миллион кеше.''' |- | <timeline> ImageSize = width:auto height:250 barincrement:30 PlotArea = left:30 bottom:15 top:10 right:15 AlignBars = late Period = from:0 till:4 TimeAxis = orientation:vertical Colors = id:gray value:gray(0.5) id:line1 value:gray(0.9) id:line2 value:gray(0.7) ScaleMajor = start:0 increment:1 gridcolor:line2 PlotData= color:blue width:20 bar:1992 from:start till:0.205 bar:1993 from:start till:0.239 bar:1994 from:start till:0.336 bar:1995 from:start till:0.366 bar:1996 from:start till:0.431 bar:1997 from:start till:0.502 bar:1998 from:start till:0.563 bar:1999 from:start till:0.550 bar:2000 from:start till:0.559 bar:2001 from:start till:0.573 bar:2002 from:start till:0.605 bar:2003 from:start till:0.715 bar:2004 from:start till:0.997 bar:2005 from:start till:1.401 bar:2006 from:start till:1.541 bar:2007 from:start till:1.728 bar:2008 from:start till:1.811 bar:2009 from:start till:1.346 bar:2010 from:start till:1.384 bar:2011 from:start till:1.913 bar:2012 from:start till:2.206 bar:2013 from:start till:1.958 bar:2014 from:start till:2.017 bar:2015 from:start till:2.166 bar:2016 from:start till:2.222 bar:2017 from:start till:2.648 bar:2018 from:start till:3.008 bar:2019 from:start till:3.268 bar:2020 from:start till:0.864 bar:2021 from:start till:1.301 bar:2022 from:start till:2.748 bar:2023 from:start till:2.962 color:darkblue </timeline> |- | Яңыртылды: 2 апрель 2025 |} == Йәмәғәт транспорты == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{commonscat-inline||Таллинский аэропорт имени Леннарта Мери}} * [http://www.tallinn-airport.ee Официальный сайт Таллинского аэропорта] {{Аэропорты Эстонии}} [[Категория:1936 йылда асылған аэропорттар]] [[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]] [[Категория:Шәхестәр хөрмәтенә аталған аэропорттар]] etfan4ws4q47drrrlyp0ydoc9a0pqyk 1297446 1297399 2026-05-19T10:56:46Z Вәхит 24644 /* Йәмәғәт транспорты */ 1297446 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Мери Леннарт|Леннарт Мери]] исемендәге Таллин аэропорты''' ({{lang-et|Lennart Meri Tallinna lennujaam}}, шулай уҡ ''Ülemiste lennujaam'') ([[IATA]]: '''TLL''', [[ICAO]]: '''EETN''') — [[Эстония]]ның төп халыҡ-ара [[аэропорт]]ы, [[Nordica (авиакомпания)|Nordica]] милли авиакомпанияһының база аэропорты, [[Латвия]]ның ''«[[airBaltic]]»'' авиакомпанияһының өҫтәмә [[хаб (авиация)|хабы]]. Илдең баш ҡалаһы [[Таллинн|Таллинда]] урынлашҡан. == Тасуирлама == Таллин үҙәгенән 4 км алыҫлыҡта, [[Мууга (порт)|Мууга]] портынан 20 километрҙа Һәм Таллин пассажирҙар портынан 5 километрҙа урынлашҡан<ref>{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=lennujaam&f2v=Y&keel=&f3v=Y&allikas=&staatus=&nimeliik=&maakond=&vald=Tln&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Lennujaam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut}}</ref>. Аэропортта оҙонлоғо 3480 (элек 3070) метр булған бер осоу-ултырыу һыҙаты бар (11 410 / 10 070 фут) һәм киңлеге 45 метр, һигеҙ ҡапҡа. Аэропорт башлыса [[Боинг-737|Боинг 737—300/500]] һәм ''[[Airbus A320]]'' тибындағы ҙур булмаған һауа судноларын хеҙмәтләндерә, шулай уҡ [[Боинг-747]] тибындағы ҙур судноларҙы ла ҡабул итә ала. [[Файл:President Bush's motorcade in Estonia.jpg|left|thumb|230px|<center>[[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] кортежы Таллин аэропортында, 2006 йыл]] Аэропорт менән ''Tallinna Lennujaam AS'' [[акционерҙар йәмғиәте]] идара итә, ул тулыһынса Эстония дәүләте милке. 1980 йылда [[Мәскәү]]ҙә [[Йәйге Олимпия уйындары 1980|йәйге Олимпия уйындары]] өсөн пассажирҙар терминалы төҙөлә (Таллин уйындар сиктәрендә [[елкән спорты]] буйынса ярыштарҙы ҡабул итә). 2007 йылдың ҡышынан 2008 йылдың йәйенә тиклем пассажирҙар терминалын үҙгәртеп ҡорола. 2009 йылдың 29 мартында, Эстония президенты [[Мери Леннарт|Леннарт Мери]]ҙың тыуыуына 80 йыл тулған көндә (1929—2006), уның исеме Таллин аэропортына бирелә<ref>{{Cite web|url=https://www.err.ee/488299/tallinna-lennujaam-kannab-29-martsist-lennart-meri-nime|title=Tallinna lennujaam kannab 29. märtsist Lennart Meri nime|lang=et|website=ERR|date=2009-03-12}}</ref>. 2015 йылдың 8 ноябренән банкротлыҡ арҡаһында быға тиклем был аэропортта элекке төп ташыусы булған Эстонияның ''«[[Estonian Air]]»'' милли авиакомпанияһы осоштарҙы туҡтата. 2019 йылда аэропорт 3 267 909 пассажирҙы хеҙмәтләндергән. 2009 йылдан 2019 йылға тиклем пассажирҙар ағымы 1,9 миллион кешегә (140 проценттан ашыуға) артҡан<ref name=":1" />. 2020 йылда, COVID-19 пандемияһы менән бәйле, аэропорт 863 588 пассажир ташый, был 2019 йыл күрһәткестәренең 26,4 процентын ғына тәшкил итә. Осоу операциялары һаны 52 % кәмей, йөк ташыу күләме 15,8 %-ҡа кәмей<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2021/01/TLL-traffic-2020-short_est.pdf|title=Lennuliikluse ülevaade 2020|website=Tallinna Lennujaam|date=2021-01-06|access-date=2021-04-11|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127013510/https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2021/01/TLL-traffic-2020-short_est.pdf|url-status=live}}</ref>. == Ташыусылар һәм тәғәйенләү пункттары == [[Файл:2016 Flughafen Tallinn - Überflug.jpg|слева|280px|<center>Таллин аэропортының аэрофотоһы]] [[Файл:Tallinn Airport 03 July 2006.jpg|слева|280px|<center>Таллин аэропорты бинаһы]] [[Файл:Aeropuerto Internacional de Tallinn, Estonia, 2012-08-05, DD 03.JPG|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының иҫке бинаһы]] [[Файл:At Tallinn 2024 521.jpg|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының пассажирҙар терминалы]] [[Файл:Tallinn airport tram.jpg|thumb|280px|<center>Таллин аэропортының трамвай терминалы]] {{Аэропорт-направления | {{Флаг|Греция}} [[Aegean Airlines]]| '''Миҙгелле рейстар''': [[Элефтериос Венизелос (аэропорт)|Афины]] | {{Флаг|Латвия}} [[airBaltic]]|[[Схипхол|Амстердам]], [[Берлин-Тегель (аэропорт)|Берлин-Тегель]], [[Брюссель (аэропорт)|Брюссель]], [[Вена (аэропорт)|Вена]], [[Вильнюс халыҡ-ара аэропорты|Вильнюс]], [[Каструп (аэропорт)|Копенгаген]], [[Гатвик|Лондон-Гатвик]], [[Гардермуэн|Осло-Гардермуэн]], [[Париж — Шарль-де-Голль|Париж]], [[Рига (аэропорт)|Рига]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] <br> '''Миҙгелле рейстар''': [[Малага — Коста-дель-Соль (аэропорт)|Малага]], [[Ницца Лазурный Берег (аэропорт)|Ницца]] (2020 йылдың 1 майынан), [[Зальцбург (аэропорт)|Зальцбург]] (2019 йылдың 21 декабренән) | {{Флаг|Великобритания}} [[EasyJet]]| [[Гатвик|Лондон-Гатвик]] <br> '''Миҙгелле рейстар''': [[Берлин-Шёнефельд]], [[Мальпенса (аэропорт)|Милан-Мальпенса]] | {{Флаг|Греция}} [[Ellinair]]| '''Миҙгелле рейстар''': [[Македония (аэропорт)|Салоники]] | {{Флаг|Австрия}} [[Laudamotion|Lauda]]| [[Вена (аэропорт)|Вена]] (2020 йылдың 31 мартынан) | {{Флаг|Германия}} [[Lufthansa]] |[[Мюнхен (аэропорт)|Мюнхен]], [[Майндағы Франкфурт (аэропорт)|Майндағы Франкфурт]] | {{Флаг|Эстония}} [[Nordica (авиакомпания)|Nordica]] <br> {{Флаг|Польша} коды аҫтында}} [[LOT|LOT Polish Airlines]]|[[Брюссель (аэропорт)|Брюссель]], [[Варшавский аэропорт имени Фредерика Шопена|Варшава-Шопен]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] | {{Флаг|Финляндия}} [[Nordic Regional Airlines]] <br> {{Флаг|Финляндия}} коды аҫтында [[Finnair]]| [[Хельсинки-Вантаа]] | {{Флаг|Норвегия}} [[Norwegian Air Shuttle]]| [[Гардермуэн|Осло-Гардермуэн]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] | {{Флаг|Ирландия}} [[Ryanair]]| [[Орио аль Серио (аэропорт)|Бергамо]], [[Берлин-Шёнефельд]], [[Веце (аэропорт)|Дюссельдорф-Веце]], [[Станстед|Лондон-Станстед]], [[Мальта (аэропорт)|Мальта]], [[Пафос (аэропорт)|Пафос]], [[Эдинбург (аэропорт)|Эдинбург]] <br> '''Сезонные рейсы''': [[Дублин (аэропорт)|Дублин]], [[Жирона — Коста-Брава (аэропорт)|Жирона]] | {{Флаг|Дания}}{{Флаг|Норвегия}}{{Флаг|Швеция}} [[Scandinavian Airlines]] | [[Каструп (аэропорт)|Копенгаген-Каструп]], [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм-Арланда]] | {{Флаг|Эстония}} [[NyxAir]]|[[Курессааре (аэропорт)|Курессааре]], [[Кярдла (аэропорт)|Кярдла]] | {{Флаг|Турция}} [[Turkish Airlines]]| [[Новый аэропорт Стамбула|Стамбул-Новый]] | {{Флаг|Венгрия}} [[Wizz Air]]|[[Лутон (аэропорт)|Лондон (Лутон)]], [[Мальпенса (аэропорт)|Милан (Мальпенса)]], [[Краков-Балице]] | }} == Аэропорт эшмәкәрлегенең төп күрһәткестәре == {| class="wikitable" style=text-align:right |- align=right |+ Таллин аэропорты статистикаһы<ref>{{Cite web |url=http://www.tallinn-airport.ee/en/partners/statistics/ |title=Statistics - Tallinn Airport |access-date=2017-02-12 |archive-date=2017-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504151011/http://www.tallinn-airport.ee/en/partners/statistics/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2017/01/REPO7-kodulehele-ik.pdf |title=Tallinna Lennujaam Lennuliikluse ülevaade 2016 |publisher=Tallinn Airport |format=PDF |language=et |access-date=2017-01-11 |archive-date=2018-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181010060849/https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2017/01/REPO7-kodulehele-ik.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Traffic2017">{{cite web|url=https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2019/01/TLL-traffic-2018-short_est-1.pdf|title=Tallinn Airport - Traffic Report 2018|publisher=Tallinn Airport|format=PDF|date=2018-01-08|access-date=2018-01-13|archive-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190121233337/https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2019/01/TLL-traffic-2018-short_est-1.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="Traffic2018">{{cite web |url=https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2020/01/TLL-traffic-2019-short.pdf |title=Tallinn Airport - Traffic Report 2019 |publisher=Tallinn Airport |date=2020-01-02 |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111190301/https://www.tallinn-airport.ee/wordpress/wp-content/uploads/2020/01/TLL-traffic-2019-short.pdf |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://airport.ee/ettevote/annual-reports-and-statistics/|title=Aruanded ja statistika|lang=et|website=Tallinna Lennujaam}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://airport.ee/wp-content/uploads/2024/02/2013_aastaaruanne.pdf|title=Tallinna Lennujaam Aastaaruanne 2013|lang=et|website=Tallinn Airport}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ariregister.rik.ee/est/company/10349560/Lihtkonto:-AS-TALLINNA-LENNUJAAM|title=Aktsiaselts Tallinna Lennujaam (10349560)|lang=et|website=Äriregister}}</ref> !rowspan=2 |Йыл ||colspan="2" rowspan=1 | Пассажирҙар ағымы, кеше ||rowspan=2 | Даими <br>линиялар<br>һаны||rowspan=2 |Осош операциялары<br>һаны<br>(''LOP'')*||rowspan=2 |Йәк ташыу <br>(почта һәм<br> тауарҙар), <br>тонна |- | align=center|'''Бөтәһе''' ||align=center| шул иҫәптән<br> эске<br>линияларҙа |- ! 1992 | {{число|205776}}||.. ||.. || {{число|11000}} || 1124 |- ! 1993 | {{число|239760}}|| 14073||14 || {{число|12170}} || 1417 |- ! 1994 | {{число|336282}}||3230 ||14 || {{число|13378}} || 2362 |- ! 1995 | {{число|366919}}|| 2930||16 || {{число|13784}} || 2488 |- ! 1996 | {{число|431212}}|| 3696 ||16|| {{число|16695}} || 3997 |- ! 1997 | {{число|502442}}||4988 ||17|| {{число|21455}} || 5590 |- ! 1998 | {{число|563946}} ||7588||17|| {{число|24951}} || 5991 |- ! 1999 | {{число|550747}}|| 6446||18 || {{число|23590}} || 5326 |- ! 2000 | {{число|559658}}|| 5727||15 || {{число|23358}} || 4690 |- ! 2001 | {{число|573493}}|| 5232||16 || {{число|23633}} || 4543 |- ! 2002 | {{число|605697}}||{{число|14820}} ||14 || {{число|26226}} || 4292 |- ! 2003 | {{число|715859}} ||{{число|16159}}||14|| {{число|25294}} || 5080 |- ! 2004 | {{число|997461}}|| {{число|18053}}||18 || {{число|28149}} || 5237 |- ! 2005 | {{число|1401059}} ||{{число|23213}} ||24|| {{число|33610}} || 9937 |- ! 2006 | {{число|1541832}}|| {{число|22405}}||26 || {{число|33989}} || {{число|10361}} |- ! 2007 | {{число|1728430}}|| {{число|20406}}||27 || {{число|38844}} || {{число|22764}} |- ! 2008 | {{число|1811536}}||{{число|21473}} ||26|| {{число|41654}} || {{число|41867}} |- ! 2009 | {{число|1346236}} ||{{число|22329}}|| 24|| {{число|32572}} || {{число|21001}} |- ! 2010 | {{число|1384831}}||.. ||..|| {{число|33587}} || {{число|11960}} |- ! 2011 | {{число|1913172}}||.. ||..|| {{число|40298}} || {{число|18371}} |- ! 2012 | {{число|2206692}}|| .. || 21|| {{число|48531}} || {{число|23921}} |- ! 2013 | {{число|1958801}} ||.. ||20|| {{число|37856}} || {{число|20941}} |- ! 2014 | {{число|2017371}} || {{число|17441}}||20|| {{число|37791}} || {{число|19860}} |- ! 2015 | {{число|2166663}} ||{{число|20271}}||20|| {{число|41513}} || {{число|16156}} |- ! 2016 | {{число|2221615}} ||{{число|18079}}||23|| {{число|40938}} || {{число|13940}} |- ! 2017 | {{число|2648361}} ||{{число|25255}}||25|| {{число|45235}} || {{число|11345}} |- ! 2018 | {{число|3007644}}||{{число|28709}} ||27|| {{число|48568}} || {{число|11518}} |- ! 2019 | {{число|3267910}} ||{{число|31768}}||28|| {{число|47867}} || {{число|10916}} |- ! 2020 | {{число|863589}} ||{{число|24841}}||15|| {{число|22964}} || 9192 |- ! 2021 | {{число|1301066}} ||{{число|39454}}||41|| {{число|26690}} || {{число|10560}} |- ! 2022 | {{число|2748255}} ||{{число|51303}}||42|| {{число|38028}} || {{число|11110}} |- ! 2023 | {{число|2961564}}||{{число|59029}} ||44|| {{число|38155}} || 8753 |- ! 2024 | {{число|3492114}}||{{число|27332}} ||49|| {{число|42403}} || 9910 |} <small>* ''LOP'' — осоу операциялары, йәғни осоп китеү һәм ултырыу.</small> {| style="border:solid 0px #aaa;" cellpadding="10" cellspacing="0" |+ '''Таллин аэропортында хеҙмәтләндерелгән пассажирҙар һаны динамикаһы, миллион кеше.''' |- | <timeline> ImageSize = width:auto height:250 barincrement:30 PlotArea = left:30 bottom:15 top:10 right:15 AlignBars = late Period = from:0 till:4 TimeAxis = orientation:vertical Colors = id:gray value:gray(0.5) id:line1 value:gray(0.9) id:line2 value:gray(0.7) ScaleMajor = start:0 increment:1 gridcolor:line2 PlotData= color:blue width:20 bar:1992 from:start till:0.205 bar:1993 from:start till:0.239 bar:1994 from:start till:0.336 bar:1995 from:start till:0.366 bar:1996 from:start till:0.431 bar:1997 from:start till:0.502 bar:1998 from:start till:0.563 bar:1999 from:start till:0.550 bar:2000 from:start till:0.559 bar:2001 from:start till:0.573 bar:2002 from:start till:0.605 bar:2003 from:start till:0.715 bar:2004 from:start till:0.997 bar:2005 from:start till:1.401 bar:2006 from:start till:1.541 bar:2007 from:start till:1.728 bar:2008 from:start till:1.811 bar:2009 from:start till:1.346 bar:2010 from:start till:1.384 bar:2011 from:start till:1.913 bar:2012 from:start till:2.206 bar:2013 from:start till:1.958 bar:2014 from:start till:2.017 bar:2015 from:start till:2.166 bar:2016 from:start till:2.222 bar:2017 from:start till:2.648 bar:2018 from:start till:3.008 bar:2019 from:start till:3.268 bar:2020 from:start till:0.864 bar:2021 from:start till:1.301 bar:2022 from:start till:2.748 bar:2023 from:start till:2.962 color:darkblue </timeline> |- | Яңыртылды: 2 апрель 2025 |} == Йәмәғәт транспорты == Ҡала автобустары маршруттары: 1. № 2 — ҡала үҙәгенә һәм тимер юл вокзалына (тәүлегенә 37—56 рейс) тиклем<br> 2. № 13 — Прийслегә тиклем (тәүлегенә 40-45 рейс), ҡала һәм Хааберсти үҙәгенә ҡәҙәр (тәүлегенә 40—45 рейс)<br> 3. № 15 — Сыямяэға һәм ҡала үҙәгенә тиклем (тәүлегенә 30—40 рейс)<br> 4. № 47 — [[Пеэтри]]ға тиклем (тәүлегенә 19—20 рейс)<br> 5. № 49 — [[Виймси]]ға тиклем (тәүлегенә 18—29 рейс)<br> ''[[Lux Express Group|Lux Express]]'' һәм ''Simple Express'' ҡала-ара автобустары [[Тарту]] һәм [[Выру]]ға бара.<br> Аэропорттан 700 метр алыҫлыҡта Юлемисте (Ülemiste) тимер юл станцияһы урынлашҡан, унда Тарту һәм [[Нарва]] йүнәлешендәге [[поезд]]ар туҡтай. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{commonscat-inline||Таллинский аэропорт имени Леннарта Мери}} * [http://www.tallinn-airport.ee Официальный сайт Таллинского аэропорта] {{Аэропорты Эстонии}} [[Категория:1936 йылда асылған аэропорттар]] [[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]] [[Категория:Шәхестәр хөрмәтенә аталған аэропорттар]] h8raaxgksw26jxeikk6v7hqci0ycqst 1 200997 1297351 2026-05-18T17:38:19Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Гулямы||18 май 2026}} ~~~~ 1297351 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Гулямы||18 май 2026}} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 17:38, 18 май 2026 (UTC) ke9qrhto2kxjfefuo75pf6zrmhsaqfg 1297352 1297351 2026-05-18T17:39:18Z Akkashka 14326 1297352 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Гулямы||18 май 2026}} {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=Тарих |тема2= |тема3= |ил=Иран |ил2= |ил3= }} ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 17:38, 18 май 2026 (UTC) q41lqt55mc3j10psp04txec5qtf8taq 1 200998 1297356 2026-05-18T17:52:59Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Таллин (аэропорт)|18 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=аэропорт |тема2= |тема3=авиация |ил=Эстония |ил2= |ил3= }} 1297356 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Таллин (аэропорт)|18 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=аэропорт |тема2= |тема3=авиация |ил=Эстония |ил2= |ил3= }} qlcfoq4rw5yjriksh4cfnkwkm40j4xk 10 200999 1297359 2026-05-18T18:11:05Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | размер = {{{размер|}}} | alias = Таллин | flag alias = Flag_of_Tallinn.svg }} <noinclude> [[Категория:Ҡалыптар:Эстония флагтары|Таллинн]] [[Категория:Ҡалыптар:Таллин|Ҡалыптар:Таллин]] </noinclude> 1297359 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | размер = {{{размер|}}} | alias = Таллин | flag alias = Flag_of_Tallinn.svg }} <noinclude> [[Категория:Ҡалыптар:Эстония флагтары|Таллинн]] [[Категория:Ҡалыптар:Таллин|Ҡалыптар:Таллин]] </noinclude> 2eu4v1zvam6sur1a409j8kzhziqdk05 10 201000 1297360 2026-05-18T18:14:13Z Вәхит 24644 Яңы бит: {| colspan="3" style="width:100%; border-spacing:0; display: table;" |- style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color:inherit" ! scope="col" style="width:30%; border-right:solid 1px #f8f9fa" {{!}} {{{номер|Номер}}} ! scope="col" style="width:40%; border-left:solid 1px #f8f9fa; border-right:solid 1px #f8f9fa" {{!}} Размерҙары (м) ! scope="col" style="width:40%; border-left:solid 1px #f8f9fa" {{!}} Япма |- {{#if: {{{н1|{{{n1... 1297360 wikitext text/x-wiki {| colspan="3" style="width:100%; border-spacing:0; display: table;" |- style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color:inherit" ! scope="col" style="width:30%; border-right:solid 1px #f8f9fa" {{!}} {{{номер|Номер}}} ! scope="col" style="width:40%; border-left:solid 1px #f8f9fa; border-right:solid 1px #f8f9fa" {{!}} Размерҙары (м) ! scope="col" style="width:40%; border-left:solid 1px #f8f9fa" {{!}} Япма |- {{#if: {{{н1|{{{n1|}}}}}} {{{р1|{{{l1|}}}}}} {{{п1|{{{s1|}}}}}}| {{!}} {{{н1|{{{n1|}}}}}} {{!}} {{{р1|{{{l1|}}}}}} {{!}} {{{п1|{{{s1|}}}}}} }} |- {{#if: {{{н2|{{{n2|}}}}}} {{{р2|{{{l2|}}}}}} {{{п2|{{{s2|}}}}}}| {{!}} {{{н2|{{{n2|}}}}}} {{!}} {{{р2|{{{l2|}}}}}} {{!}} {{{п2|{{{s2|}}}}}} }} |- {{#if: {{{н3|{{{n3|}}}}}} {{{р3|{{{l3|}}}}}} {{{п3|{{{s3|}}}}}}| {{!}} {{{н3|{{{n3|}}}}}} {{!}} {{{р3|{{{l3|}}}}}} {{!}} {{{п3|{{{s3|}}}}}} }} |- {{#if: {{{н4|{{{n4|}}}}}} {{{р4|{{{l4|}}}}}} {{{п4|{{{s4|}}}}}}| {{!}} {{{н4|{{{n4|}}}}}} {{!}} {{{р4|{{{l4|}}}}}} {{!}} {{{п4|{{{s4|}}}}}} }} |- {{#if: {{{н5|{{{n5|}}}}}} {{{р5|{{{l5|}}}}}} {{{п5|{{{s5|}}}}}}| {{!}} {{{н5|{{{n5|}}}}}} {{!}} {{{р5|{{{l5|}}}}}} {{!}} {{{п5|{{{s5|}}}}}} }} |- {{#if: {{{н6|{{{n6|}}}}}} {{{р6|{{{l6|}}}}}} {{{п6|{{{s6|}}}}}}| {{!}} {{{н6|{{{n6|}}}}}} {{!}} {{{р6|{{{l6|}}}}}} {{!}} {{{п6|{{{s6|}}}}}} }} |}<noinclude>[[Категория:Википедия:Ҡалыптарҙың ярҙамсы биттәре]]</noinclude> s0w09tnkzrnxq4tty1p4wk4xwb00hqj 10 201001 1297361 2026-05-18T18:17:02Z Вәхит 24644 Яңы бит: <includeonly>{{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[К:Антропогенные географические объекты по алфавиту]]{{#if:{{wikidata|P1397||plain=true}}|[[К:ПРО:АГЕО: Викиданные: указано свойство: код ГКГН]]}}{{#if:{{wikidata|P7678||plain=true}}|[[К:ПРО:АГЕО: Викиданные: указано свойство: код Викимапии]]}}{{#ifexpr:{{#expr:({{REVISIONSIZE}}-{{{infobox-size|850}}})/2}}<1000|... 1297361 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[К:Антропогенные географические объекты по алфавиту]]{{#if:{{wikidata|P1397||plain=true}}|[[К:ПРО:АГЕО: Викиданные: указано свойство: код ГКГН]]}}{{#if:{{wikidata|P7678||plain=true}}|[[К:ПРО:АГЕО: Викиданные: указано свойство: код Викимапии]]}}{{#ifexpr:{{#expr:({{REVISIONSIZE}}-{{{infobox-size|850}}})/2}}<1000|[[К:ПРО:АГЕО:Размер статьи: {{#ifexpr:{{#expr:({{REVISIONSIZE}}-{{{infobox-size|850}}})/2}}<600|{{#ifexpr:{{#expr:({{REVISIONSIZE}}-{{{infobox-size|850}}})/2}}<400|менее 400|менее 600}}|менее 1000}} символов]]}}[[К:ПРО:АГЕО:Последняя правка: {{#ifexpr:{{#expr:{{CURRENTYEAR}}-{{REVISIONYEAR}}}}>3|более трёх лет|{{#ifexpr:{{#expr:{{CURRENTYEAR}}-{{REVISIONYEAR}}}}=3|в позапозапрошлом году|{{#ifexpr:{{#expr:{{CURRENTYEAR}}-{{REVISIONYEAR}}}}=2|в позапрошлом году|{{#ifexpr:{{#expr:{{CURRENTYEAR}}-{{REVISIONYEAR}}}}=1|в прошлом году|{{#ifexpr:{{#expr:{{CURRENTMONTH1}}-{{REVISIONMONTH1}}}}=0|в текущем месяце|в текущем году}}}}}}}}}}]]{{#if:{{{1|}}}|[[К:ПРО:АГЕО:Поломанные карточки]]}}}}</includeonly><noinclude> Данный шаблон предназначен для формирования автоматических служебных категорий по [[:К:ПРО:АГЕО:Последняя правка|последней правке]] и [[:К:ПРО:АГЕО:Размер статьи: менее 1000 символов|размеру статьи]]. Используется в карточках о географических объектах, созданных человеком. [[Категория:Википедия:Патруллек:Аҡ һәм ҡара исемлектәр:Шаблондар]] </noinclude> pmtu6kxj695l0vzpn2xjmsvzz5bopg9 0 201002 1297363 2026-05-18T18:23:59Z Вәхит 24644 Яңы бит: __HIDDENCAT__ <div class="group-editor-show"> * [https://tools.wmflabs.org/sighting/deep_insight.php?language=ru&project=wikipedia&category=Антропогенные+географические+объекты+по+алфавиту&depth=5&mode=web&doit=Do+it Полный список непроверенных страниц] * [https://tools.wmflabs.org/sighting/deep_out_of_sight.php?language=ru&category=Антропогенные+географические+объект... 1297363 wikitext text/x-wiki __HIDDENCAT__ <div class="group-editor-show"> * [https://tools.wmflabs.org/sighting/deep_insight.php?language=ru&project=wikipedia&category=Антропогенные+географические+объекты+по+алфавиту&depth=5&mode=web&doit=Do+it Полный список непроверенных страниц] * [https://tools.wmflabs.org/sighting/deep_out_of_sight.php?language=ru&category=Антропогенные+географические+объекты+по+алфавиту&depth=5&doit=Los%21 Полный список страниц, ожидающих проверки изменений] </div> {| class="wide" |- ! {{#ifexpr:{{CURRENTMONTH1}}<6|[https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Служебная:Ожидающие_проверки_изменения&level=0&category=ПРО:АГЕО:Последняя+правка:+в+прошлом+году Белый список патрулирования] (без правок [[:К:ПРО:АГЕО:Последняя правка: в прошлом году|с прошлого года]])|[https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Служебная:Ожидающие_проверки_изменения&level=0&category=ПРО:АГЕО:Последняя+правка:+в+текущем+году Белый список патрулирования] (с правками [[:К:ПРО:АГЕО:Последняя правка: в текущем году|в текущем году]])}}<br><small>список должен быть очищен (в том числе запросами на [[ВП:ЗКПАУ]])</small> ! [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Служебная:Ожидающие_проверки_изменения&level=0&category=ПРО:АГЕО:Последняя+правка:+в+текущем+месяце Чёрный список патрулирования] (с правками [[:К:ПРО:АГЕО:Последняя правка: в текущем месяце|в текущем месяце]])<br><small>список желательно чистить от свежего вандализма и нарушений АП</small> |- | {{Служебная:Ожидающие проверки изменения|category={{#ifexpr:{{CURRENTMONTH1}}<6|ПРО:АГЕО:Последняя правка: в прошлом году|ПРО:АГЕО:Последняя правка: в текущем году}}|limit=20|level=0}} | {{Служебная:Ожидающие проверки изменения|category=ПРО:АГЕО:Последняя правка: в текущем месяце|limit=20|level=0}} |} {{Индекс категории АБВ (детальный)|NN=1}} * [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?search=incategory%3AАнтропогенные_географические_объекты_по_алфавиту+-insource%3A%2F%5C%3Cref%2F+-hastemplate%3AНет_ссылок%7CRq+-insource%3A%2F%3D+%2A%28Ссылки%7CЛитература%7CИсточники%29%2F Неразмеченные статьи без источников] [[Категория:Антропоген географик объекттар| ]] [[Категория:Алфавит буйынса географик объекттар категориялары]] 3zqgslzr7qqvazjp46d3gplpb5r2o7c 14 201003 1297365 2026-05-18T18:27:42Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Аэропорты по годам открытия}} 1297365 wikitext text/x-wiki {{Аэропорты по годам открытия}} 3r7klcwdcq9fq2gny6cg3s7o40x9cbg 10 201004 1297366 2026-05-18T18:34:46Z Вәхит 24644 Яңы бит: <includeonly>{{Родственные проекты|Портал=Авиация}} : Авиацияла [[{{#invoke:MetaCat|expand|<год> йылда асылған [[Аэропорт]]тар}}|{{#invoke:MetaCat|expand|<год> йылда}}]].</includeonly> {{#invoke:MetaCat|main |<год> йыл авиацияла |<год> йылда нигеҙләнгән компаниялар |<год> йылда төҙөлгән транспорт биналары һәм ҡоролма... 1297366 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Родственные проекты|Портал=Авиация}} : Авиацияла [[{{#invoke:MetaCat|expand|<год> йылда асылған [[Аэропорт]]тар}}|{{#invoke:MetaCat|expand|<год> йылда}}]].</includeonly> {{#invoke:MetaCat|main |<год> йыл авиацияла |<год> йылда нигеҙләнгән компаниялар |<год> йылда төҙөлгән транспорт биналары һәм ҡоролмалары |Асылыу йылдары буйынса аэропорттар!<ключ> }}<noinclude>{{doc|metacat-doc}} [[Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:Ойошмалар]] [[Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:Авиация]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Аэропорттар]] </noinclude> baqlecxc2anxnklsk1lnw1n48wb5djv 0 201005 1297371 2026-05-18T18:53:45Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/151664831|Фатулла-хан Акбар]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1297371 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель|должность=28-й [[премьер-министр Ирана]]|флаг=Flag of Persia (1910).svg|периодначало=[[27 октябрь]] [[1920 года]]|периодконец=[[21 февраль ]] [[1921 года]]|предшественник=[[Пирния, Хасан|Хасан Пирния]]|преемник=[[Табатабаи, Зияэддин|Зияэддин Табатабаи]]|дата рождения=1878|место рождения={{МестоРождения|Решт}}, [[Иран|Персия]]|дата смерти=1938|место смерти={{МестоСмерти|Решт}}, [[Иран]]}}'''Фәтулла-хан Әҡбәр Сәпәхдар Азам''' [[1920 йыл|— 1920 йылдың]] [[1878 йыл|октябренән]] [[1937 йыл|1921]] [[1921 йыл|йылдың]] [[21 февраль|1 февраленә]] тиклем Ирандың премьер - министр<ref name="iranicaonline.org">{{Cite web|access-date=2021-02-01|accessdate=2014-11-17|url-status=live}}</ref> вазифаһын башҡарыусы күренекле дәүләт эшмәкәре'''.''' Биғләрбели, Әмир-томан, Салар Әфһәм, Сәрҙәр Мансур һәм Сәләхдәр Азам Решти кеүек бер нисә почетлы исемдәр менән билдәле Фәтулла хан Әкбәр аристократик Әкбәрҙәр ғаиләһенең иң йоғонтоло ағзаларының береһе һәм һуңғы Ҡажарҙар династияһы осоронда күренекле сәйәси эшмәкәр була. == Биографияһы == === Фәтулла хан Әкбәр һәм Конституция хәрәкәте === Фәтулла хан [[1878 йыл|1878]] йылда Рәшттаә тыуған. Атаһы хажи мырза Мөхәммәт Али хан Ғиләни Гилан провинцияһындағы иң эре һәм йоғонтоло ер биләүселәрҙең береһе була. Тыуған яғында башланғыс белем алғандан һуң, Фәтулла хан Ғилән таможня идаралығы хеҙмәтенә инә, ул саҡта уны абзыйы ҡуртымға ала{{Sfn|Baqer Aqeli|2001|c=170}} Тарихи риүәйәткә ярашлы, буласаҡ дәүләт эшмәкәренең йәш сағы матди ауырлыҡтарға дусар була. Бер нисә провинция таможняһын ҡуртымға алған Ғиләндең иң байҙарының береһе булған Әкбәр хан Бигләрбеги Рештиҙең бер туған ҡустыһы булыуына ҡарамаҫтан, Фәтулла хан ул ваҡытта фәҡирлектә һәм мохтажлыҡта йәшәй{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997}} === Иртә йылдары === Ике генә ҡыҙ ҡалдырған бай ағаһы вафат булғас, Фәтулла хан үҙенең еңгәһе һәм ике туған иҫәпләнгән апаһына, ағайының тол ҡалған — оло йәштәге, әммә ярайһы уҡ байлыҡҡа эйә булған ҡатынға өйләнеүҙе хуп күрә. Был иҫәпле союз уныағаһының вариҫы итә һәм таможня йортон ҡуртымға алыу хоҡуғын алырға мөмкинлек бирә{{Sfn|Mehdi Bamdad|1999|c=52}} Ағаһы вафат булып Рәшттең Биғләрбегиһы вазифаһын алып ҡалған Фәтулла хан быға тиклем бельгиялылар идара иткән Рәшт-Әнзали таможняһын үҙ контроле аҫтына ала. Үҙенең йомартлығы һәм ҙур сығымдары аша ул Насер әд-Дин шаһтың ыңғай иғтибарын йәлеп итә ала. 1889—1892 йылдарҙа, Әмир-томан дәрәжәһендә була, [[Хөрәсән]], Ғилән һәм Мәзәндәран таможня идаралыҡтары менән идара итә, тиҙҙән уларҙы тулыһынса ҡуртымға ала. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Фәтулла хан ҙур байлыҡҡа һәм йоғонтоға эйә була, был уға Салар Әфхәм һәм Салар Азам титулдары бирелеүе менән билдәләнә{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=427}} Фәтулла хан орден һәм шаһтың почетлы портреты менән бүләкләнә. [[1899 йыл|1899]] йылда Мозаффар әд-Дин шаһ уны таможня министры итеп тәғәйенләй, ә өс йылдан уға Салар Әфхәм титулын бирә. [[1905 йыл|1905]] йылда шаһтың [[Европа|Европаға]] өсөнсө сәйәхәте ваҡытында, Рәшттә, монарх, Фәтулла хандан бай бүләктәр ҡабул итеп, уға Сардар Мансур титулын бирә{{Sfn|Mehdi Bamdad|1999|c=52}}. [[1897 йыл|1897 йылдың]] ноябрендә, Мирза Хөсәйен-Кули хан Мафи тәҡдиме буйынса, ул ваҡытта юстиция һәм сауҙа министры вазифаһын биләй, төньяҡ һәм көньяҡ таможнялары административ бүленә. Бөтә төньяҡ таможнялар менән идара итеү тулыһынса Фәтулла хан Биғләрбегигә күсә{{Sfn|Safa’i, Ebrahim|1984|c=365}}. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: ул дәүерҙә титулдарҙы һәм вазифаларҙы алыу йыш ҡына шәхси һәләттәр йәки идара итеүҙәге уңыштар менән түгел, ә шаһ һарайынан ҙур суммаларға һатып алыу менән билдәләнгән. Бандар-Пәхләүи (хәҙерге Бандар-Анзали) ҡалаһында «Лианаз» компанияһы идаралығы менән һүҙ ҡуйышып, урындағы халыҡтың һәм ярлы балыҡсыларҙың хоҡуҡтарын боҙған Сардар Мансур тиҙҙән халыҡтың ризаһыҙлығына һәм ҡаршылығының арта барыуына осрай. Ҡаршылыҡ тулҡыны ул тәғәйенләгән чиновниктарҙы ҡаланан ҡыуып сығарыуға килтерә. {{Sfn|Safa’i, Ebrahim|1984|c=153}} Фәтулла хан Әкбәр, Европаға бер нисә сәйәхәт итеп, Көнбайыштың ирекле халыҡтарының йәшәү рәүеше менән танышып, Ирандағы конституцион тәртиптең һәм хоҡуҡ өҫтөнлөгөнөң ныҡлы яҡлаусыһына әйләнә{{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=241}}. Шаһ яғынан тулы лояллеккә һәм Иран таможнялары менән идара итеүҙән алынған ярайһы уҡ табышҡа ҡарамаҫтан, ул конституционалистар менән асыҡ хеҙмәттәшлек итә, уларға ярҙам күрһәтә һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә конституцион принциптарҙы яҡлай Шаһтың тулы тоғролоғона һәм Иран таможняһы менән идара итеүҙән ҙур килем алыуына ҡарамаҫтан {{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=250}}, ул конституционалистар менән асыҡтан-асыҡ хеҙмәттәшлек итә, уларҙы хуплай һәм конституция принциптарын эҙмә-эҙлекле яҡлай. {{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=251-255}} Конституцион хәрәкәткә ҡаршы тороуға курс алған Мөхәммәт-Әли-шаһ тәхеткә килгәс, Фәтулла хан рәсми рәүештә ирекле фекер йөрөтөүселәр лагерына ҡушыла. Баг-шаһта ҡулға алынғас, ул өйөн ташлап китергә мәжбүр була, {{Sfn|Baqer Aqeli|2001|c=48}} тәүҙә Ҡалат Фирүзә-Кухҡа, унан Савадухҡа һөргөнгә ебәрелә, унда бер нисә ай ҡәтғи күҙәтеү аҫтында тотола{{Sfn|Baqer Aqeli|2001|c=49}} {{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=247}}, һуңыраҡ хатта Европаға ебәрелә{{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=280}} Мирза Яхья Дәүләтабәди үҙенең хеҙмәтендә бер нисә әмирҙе һәм конституционалисты, шул иҫәптән Сәрҙәр Мансурҙы ҡулға алыуҙы һүрәтләп, ''былай тип хәбәр итә: «Йәкшәмбе кисендә, 1326 йылғы һижрәнең 7 Джумаҙа әл-Әүүәл (1908 йылдың июне), Әзүд әд-Дәүле әмирҙәрҙе һәм дәүләт эшмәкәрҙәрен мәрхәмәт алыу өсөн шаһҡа алып килә; шаһ тыштан уларға илтифат күрһәтә, сығып китергә рөхсәт итә, әммә баҡса ҡапҡаһы янында сығып барғанда, казактар отряды уларҙы уратып ала һәм Ала әл-Дәүлене, Джәләл әл-Дәүлене һәм Сәрҙәр Мансурҙы ҡулға ала''»{{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=261}} Тәһрәнде конституционалистар яулап алғанда Фәтулла хан Сәпәхдәр Тонекабони ғәскәрендә абруйлы командирҙарҙың һәм шәхестәрҙең береһе була, Ғилән мөжәһиттәрен етәкләй, Мөхәммәт Әли шаһты вазифаһынан бушатыу буйынса Юғары совет ағзаһы була һәм Иран халҡының талаптарын өйрәнеү һәм әҙерләү өсөн яуаплы комиссия эшендә ҡатнаша{{Sfn|Mehdi Malekzadeh|1994|c=1237}}. Тәһранды уңышлы яулап алғас, ҡаҙаныштарын танып, почта һәм телеграф министры вазифаһына тәғәйенләнә{{Sfn|Safa’i, Ebrahim|1984|c=271}}. Тонекабониҙың беренсе һәм икенсе кабинеттарында ул был вазифаны һаҡлап ҡала. {{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=60–61}} [[1910 йыл|1910 йылдың]] апрель–майында Фәтулла хан юстиция министры итеп тәғәйенләнә {{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=61}}, ә [[1915 йыл|1915 йылдың]] декабрендә Абдул-Хөсәйен мырза Фарманфарма кабинетында ул яңынан Почта һәм телеграф министрлығын етәкләй{{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=113}} === Титулдар алыу һәм сәйәси эшмәкәрлек === [[1915 йыл|1915]] йылда Мөхәммәт Вәли хан Тонекабони яңы Сепәхсәләр Әҙәм титулын алғандан һуң, Фәтулла хан Әкбәр уның элекке титулын мираҫҡа ала һәм рәсми рәүештә Сепәхдәр Рәшти тип атала башлай. {{Sfn|Mostafa Moti|1995|c=152}} Тонекабони һәм Мирза Хәсән хан Вәсүг әд-Дәүлә премьер-министрлығы аҫтында төҙөлгән артабанғы кабинеттарҙа Фәтулла хан эске эштәр министры вазифаһын ала{{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=118}} {{Sfn|Mostafa Moti|1995|c=195}}. Вәсүг әд-Дәүләнең икенсе кабинетында ул инде һуғыш министры вазифаһын башҡара. {{Sfn|Mostafa Moti|1995|c=120}} Фәтулла хандың сәйәси биографияһының ҡатмарлы һәм билдәһеҙ эпизоды — уның йәнғәлиҙәр хәрәкәтенә ҡаршы тороуы айырым иғтибарға лайыҡ. Һуғыш министры булараҡ, ул йәнғәлиҙәргә ҡаршы операцияларға етәкселек итә һәм, сит ил державалары мәнфәғәтендә эш итеп, ватандаштары — Мырҙа Көсөк хан Йәнғәлегә һәм уның яҡлыларына ҡаршы хәрби саралар күрә.сит дәүләттәр мәнфәғәтендә эш итеп, яҡташтары Мирза Кучек хан Йәнғәлегә һәм уның яҡлыларға ҡаршы хәрби хәрәкәттәр алып бара. {{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=180}} Яхъя Дәүләтәбади Фәтулла ханға түбәндәге характеристика бирә: “ ''Сепәхдәр Әзәм Фәтулла хан Ғиләни – илһөйәр, изге күңелле кеше; әммә бөтә эске һәм тышҡы ҡаршылыҡтарҙы иҫәпкә алып, беҙҙең заманда ил менән идара итеү өсөн кәрәкле белемгә эйә түгел. Етмәһә, ул сит ил кешеләренән ҡурҡа. Сәпәхдәр үҙенең йомартлығы һәм бүләктәр таратыуы арҡаһында беренсе ранглы дәүләт эшмәкәрҙәре рәтенә инә; әммә Ғиләндәге киң имениелары таланғандан бирле уның был һыҙаты ла һүнеп ҡала, һәм, бәлки, тап ошо аҡса етешмәүе уға шундай ҙур яуаплылыҡ йөгөн үҙ өҫтөнә алырға ҡыйыулыҡ биргәндер''»{{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=180}} === Фәтулла хан премьерлығы === [[1920 йыл|1920 йылдың]] октябрендә Хәсән Пирния отставкаға киткәс һәм Британия дипломатияһы әүҙем ярҙамы менән Фәтулла хан Әкбәрҙе Әхмәт шаһ Ҡажар премьер-министр итеп тәғәйенләй{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=248}} Ул ике министр кабинетын төҙөүгә өлгәшә, әммә уларҙың тәүгеһе ни бары өс ай, ә икенсеһе — бер нисә көн генә дауам итә. Фәтулла хандың икенсе премьер-министрлығының бишенсе көнөндә үк [[1921 йыл|1921 йылдың]] [[21 февраль|21 февралендә]] булған дәүләт түңкәрелешенә әүҙем әҙерлек башлана {{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=127}}. Түңкәрелешкә Реза хан етәкселек итә, уның казак отряды Тәһранды ҡаршылыҡһыҙ баҫып ала, төп хөкүмәт учреждениеларын яулай һәм шаһ һарайында урынлаша. Был ваҡиғалар менән Фәтулла хандың икенсе премьер-министрлығы тамамлана. Британия вәкилдәренән хәүефһеҙлек гарантияһы алып, улар илселегенә һыйына, шунан һуң илдән Европаға китә{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=249}}. === Шүрәйе Мелли мәжлесендә ҡатнашыу === Фәтулла хан Әкбәр ике тапҡыр Мәжлес депутаты итеп һайлана: {{Sfn|Ataollah Farhang|1977|c=32}} өсөнсө саҡырылышта Горган-Рудтан һәм бишенсе саҡырылышта Рәшт халҡынан{{Sfn|Ataollah Farhang|1977|c=58}} Дәүләт түңкәрелешенән һуң, ярайһы уҡ байлыҡҡа эйә булып, шәхси һәм ғәмһеҙ тормош алып бара, сит илдәргә оҙайлы сәйәхәттәр яһай. Европаға ике сәфәре ваҡытында уны айырым хөрмәт менән, шул иҫәптән исмәғилдәрҙең рухи етәксеһе Аға хан да, ҡабул итәләр{{Sfn|Mostafa Moti|1995|c=268}} == Шәхес үҙенсәлектәре == Профессор Бәкер Акели Фәтулла ханға түбәндәге характеристика бирә: “ ''Фәтулла Әкбәр ябай фекерле, плебей сығышлы һәм аҙ белемле кеше була; ул үҙе хеҙмәт иткән конституция кабинеттарының серҙәрен асыу ғәҙәтенә эйә булған; Иранда Англия сәйәсәтендә ул һәр ваҡыт лояль булған. Француз телен ул ниндәйҙер кимәлдә сит илгә бер нисә тапҡыр барғанында үҙләштергән” {{Sfn|Baqer Aqeli|2001|c=172}}'' == Үлеме == Фәтулла хан Әкбәр [[1937 йыл|1937]] йылда [[Тәһран|Тәһранда]] вафат була һәм Ибн Бабуйе зыяратында ерләнә{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=249}}. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Ataollah Farhang|заглавие="Names of Members of the National Consultative Assembly from the Beginning of the Constitutional Period to the 24th Legislative Term and Members of the Senate in Seven Sessions"|ссылка=https://ketabnak.com/book/122614/%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%DB%B2%DB%B4-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Printing House of the National Consultative Assembly|год=1977|том=|страниц=505|isbn=|ref=Ataollah Farhang}} * {{Китап|автор=Mostafa Moti|заглавие="Political Actors from the Constitutional Revolution to 1978"|ссылка=https://ketabnak.com/book/100666/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D9%84-1357-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1|ответственный=|место=|издательство=London: Peka Publications|год=1995|том=1|страниц=|isbn=|ref=Mostafa Moti}} * {{Китап|автор=Ahmad Abdollahpour|заглавие=Prime Ministers of Iran"|ссылка=https://ketablazem.com/product/%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%BE/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Elmi Publications|год=1990|том=|страниц=362|isbn=|ref=Ahmad Abdollahpour}} * {{Китап|автор=Mehdi Malekzadeh|заглавие="The History of the Iranian Constitutional Revolution"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1494536/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%AF-%D8%B4%D8%B4%D9%85-%D9%88-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%AC%D9%84%D8%AF-3/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Elmi Publications|год=1994|том=7|страниц=1697|isbn=|ref=Mehdi Malekzadeh}} * {{Китап|автор=Baqer Aqeli|заглавие="Chronology of Iran’s History from the Constitutional Revolution to the Islamic Revolution"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1199769/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Goftar Publications|год=2001|том=1|страниц=588|isbn=978-964-557-025-3|ref=Baqer Aqeli}} * {{Китап|автор=Yahya Dowlatabadi|заглавие="Hayat-e Yahya"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11786631/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-2-%D8%AC%D9%84%D8%AF%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Samir & Bahem Publications|год=2021|том=2|страниц=1000|isbn=978-622-999-239-5|ref=Yahya Dowlatabadi}} * {{Китап|автор=Safa’i, Ebrahim|заглавие=Leaders of the Constitutional Revolution|ссылка=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85-%D8%B5%D9%81%D8%A7%DB%8C%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Javidan Publications, Second Edition|год=1984|том=2|страниц=844|isbn=|ref=Safa’i, Ebrahim}} * {{Китап|автор=Mehdi Bamdad|заглавие="Biographies of Iranian Statesmen in the 12th, 13th, and 14th Centuries"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1155395/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%B1%D8%AD-%D8%AD%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D9%88%D9%86-12-%D9%88-13-%D9%88-14-%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-3/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Zowar Publications|год=1999|том=3|страниц=554|isbn=978-964-401-066-8|ref=Mehdi Bamdad}} * {{Китап|автор=Morsalvand, Hassan|заглавие=Zendeginameh-ye Rejal va Mashahir-e Iran (1299–1320 SH) [Biographies of Iranian Statesmen and Celebrities, 1299–1320 SH]|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1116327/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-1320-1299-%D9%87-%D8%B4-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Elham|год=1997|том=1|страниц=476|isbn=9789646071018|ref=Morsalvand, Hassan}} * {{Китап|автор=Baqer Aqeli|заглавие=Biographies of Contemporary Iranian Political and Military Figures|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1212105/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%B1%D8%AD-%D8%AD%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Goftar, Elm Armaghan|год=2001|том=1|страниц=666|isbn=9789645570574|ref=Baqer Aqeli}} [[Категория:1938 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1878 йылда тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] qg4iiggk8cs6zpwxxrkwl1qvqo5td1u 1297372 1297371 2026-05-18T19:00:23Z Юлдашева Луиза 18980 1297372 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Фәтулла-хан Әҡбәр Сәпәхдар Азам''' (перс. فتح‌الله خان اکبر سپهدار اعظم; [[1878]], [[Рәшт]], Ғилән — март [[1937]], [[Тәһран]]) — [[1920 йыл|— 1920 йылдың]] [[1878 йыл|октябренән]] [[1937 йыл|1921]] [[1921 йыл|йылдың]] [[21 февраль|1 февраленә]] тиклем [[Иран]]дың премьер — министр<ref name="iranicaonline.org">{{cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/akbar-sepahdar-e-azam-fathallah-khan-prime-minister-of-iran-from-aban-1299-s|title=Encyclopaedia Iranica|access-date=2021-02-01|archive-date=2014-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117062406/http://www.iranicaonline.org/articles/akbar-sepahdar-e-azam-fathallah-khan-prime-minister-of-iran-from-aban-1299-s|url-status=live}}</ref> вазифаһын башҡарыусы күренекле дәүләт эшмәкәре'''. Биғләрбели, Әмир-томан, Салар Әфһәм, Сәрҙәр Мансур һәм Сәләхдәр Азам Решти кеүек бер нисә почетлы исемдәр менән билдәле Фәтулла хан Әкбәр аристократик Әкбәрҙәр ғаиләһенең иң йоғонтоло ағзаларының береһе һәм һуңғы Ҡажарҙар династияһы осоронда күренекле сәйәси эшмәкәр була. == Биографияһы == === Фәтулла хан Әкбәр һәм Конституция хәрәкәте === Фәтулла хан [[1878 йыл]]да Рәшттаә тыуған. Атаһы хажи мырза Мөхәммәт Али хан Ғиләни Гилан провинцияһындағы иң эре һәм йоғонтоло ер биләүселәрҙең береһе була. Тыуған яғында башланғыс белем алғандан һуң, Фәтулла хан Ғилән таможня идаралығы хеҙмәтенә инә, ул саҡта уны абзыйы ҡуртымға ала{{Sfn|Baqer Aqeli|2001|c=170}} Тарихи риүәйәткә ярашлы, буласаҡ дәүләт эшмәкәренең йәш сағы матди ауырлыҡтарға дусар була. Бер нисә провинция таможняһын ҡуртымға алған Ғиләндең иң байҙарының береһе булған Әкбәр хан Бигләрбеги Рештиҙең бер туған ҡустыһы булыуына ҡарамаҫтан, Фәтулла хан ул ваҡытта фәҡирлектә һәм мохтажлыҡта йәшәй{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997}} === Иртә йылдары === Ике генә ҡыҙ ҡалдырған бай ағаһы вафат булғас, Фәтулла хан үҙенең еңгәһе һәм ике туған иҫәпләнгән апаһына, ағайының тол ҡалған — оло йәштәге, әммә ярайһы уҡ байлыҡҡа эйә булған ҡатынға өйләнеүҙе хуп күрә. Был иҫәпле союз уныағаһының вариҫы итә һәм таможня йортон ҡуртымға алыу хоҡуғын алырға мөмкинлек бирә{{Sfn|Mehdi Bamdad|1999|c=52}} Ағаһы вафат булып Рәшттең Биғләрбегиһы вазифаһын алып ҡалған Фәтулла хан быға тиклем бельгиялылар идара иткән Рәшт-Әнзали таможняһын үҙ контроле аҫтына ала. Үҙенең йомартлығы һәм ҙур сығымдары аша ул Насер әд-Дин шаһтың ыңғай иғтибарын йәлеп итә ала. 1889—1892 йылдарҙа, Әмир-томан дәрәжәһендә була, [[Хөрәсән]], Ғилән һәм Мәзәндәран таможня идаралыҡтары менән идара итә, тиҙҙән уларҙы тулыһынса ҡуртымға ала. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Фәтулла хан ҙур байлыҡҡа һәм йоғонтоға эйә була, был уға Салар Әфхәм һәм Салар Азам титулдары бирелеүе менән билдәләнә{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=427}} Фәтулла хан орден һәм шаһтың почетлы портреты менән бүләкләнә. [[1899 йыл]]да Мозаффар әд-Дин шаһ уны таможня министры итеп тәғәйенләй, ә өс йылдан уға Салар Әфхәм титулын бирә. [[1905 йыл]]да шаһтың [[Европа|Европаға]] өсөнсө сәйәхәте ваҡытында, Рәшттә, монарх, Фәтулла хандан бай бүләктәр ҡабул итеп, уға Сардар Мансур титулын бирә{{Sfn|Mehdi Bamdad|1999|c=52}}. [[1897 йыл|1897 йылдың]] ноябрендә, Мирза Хөсәйен-Кули хан Мафи тәҡдиме буйынса, ул ваҡытта юстиция һәм сауҙа министры вазифаһын биләй, төньяҡ һәм көньяҡ таможнялары административ бүленә. Бөтә төньяҡ таможнялар менән идара итеү тулыһынса Фәтулла хан Биғләрбегигә күсә{{Sfn|Safa’i, Ebrahim|1984|c=365}}. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: ул дәүерҙә титулдарҙы һәм вазифаларҙы алыу йыш ҡына шәхси һәләттәр йәки идара итеүҙәге уңыштар менән түгел, ә шаһ һарайынан ҙур суммаларға һатып алыу менән билдәләнгән. Бандар-Пәхләүи (хәҙерге Бандар-Анзали) ҡалаһында «Лианаз» компанияһы идаралығы менән һүҙ ҡуйышып, урындағы халыҡтың һәм ярлы балыҡсыларҙың хоҡуҡтарын боҙған Сардар Мансур тиҙҙән халыҡтың ризаһыҙлығына һәм ҡаршылығының арта барыуына осрай. Ҡаршылыҡ тулҡыны ул тәғәйенләгән чиновниктарҙы ҡаланан ҡыуып сығарыуға килтерә. {{Sfn|Safa’i, Ebrahim|1984|c=153}} Фәтулла хан Әкбәр, Европаға бер нисә сәйәхәт итеп, Көнбайыштың ирекле халыҡтарының йәшәү рәүеше менән танышып, Ирандағы конституцион тәртиптең һәм хоҡуҡ өҫтөнлөгөнөң ныҡлы яҡлаусыһына әйләнә{{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=241}}. Шаһ яғынан тулы лояллеккә һәм Иран таможнялары менән идара итеүҙән алынған ярайһы уҡ табышҡа ҡарамаҫтан, ул конституционалистар менән асыҡ хеҙмәттәшлек итә, уларға ярҙам күрһәтә һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә конституцион принциптарҙы яҡлай Шаһтың тулы тоғролоғона һәм Иран таможняһы менән идара итеүҙән ҙур килем алыуына ҡарамаҫтан {{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=250}}, ул конституционалистар менән асыҡтан-асыҡ хеҙмәттәшлек итә, уларҙы хуплай һәм конституция принциптарын эҙмә-эҙлекле яҡлай. {{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=251—255}} Конституцион хәрәкәткә ҡаршы тороуға курс алған Мөхәммәт-Әли-шаһ тәхеткә килгәс, Фәтулла хан рәсми рәүештә ирекле фекер йөрөтөүселәр лагерына ҡушыла. Баг-шаһта ҡулға алынғас, ул өйөн ташлап китергә мәжбүр була, {{Sfn|Baqer Aqeli|2001|c=48}} тәүҙә Ҡалат Фирүзә-Кухҡа, унан Савадухҡа һөргөнгә ебәрелә, унда бер нисә ай ҡәтғи күҙәтеү аҫтында тотола{{Sfn|Baqer Aqeli|2001|c=49}} {{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=247}}, һуңыраҡ хатта Европаға ебәрелә{{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=280}} Мирза Яхья Дәүләтабәди үҙенең хеҙмәтендә бер нисә әмирҙе һәм конституционалисты, шул иҫәптән Сәрҙәр Мансурҙы ҡулға алыуҙы һүрәтләп, ''былай тип хәбәр итә: «Йәкшәмбе кисендә, 1326 йылғы һижрәнең 7 Джумаҙа әл-Әүүәл (1908 йылдың июне), Әзүд әд-Дәүле әмирҙәрҙе һәм дәүләт эшмәкәрҙәрен мәрхәмәт алыу өсөн шаһҡа алып килә; шаһ тыштан уларға илтифат күрһәтә, сығып китергә рөхсәт итә, әммә баҡса ҡапҡаһы янында сығып барғанда, казактар отряды уларҙы уратып ала һәм Ала әл-Дәүлене, Джәләл әл-Дәүлене һәм Сәрҙәр Мансурҙы ҡулға ала''»{{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=261}} Тәһрәнде конституционалистар яулап алғанда Фәтулла хан Сәпәхдәр Тонекабони ғәскәрендә абруйлы командирҙарҙың һәм шәхестәрҙең береһе була, Ғилән мөжәһиттәрен етәкләй, Мөхәммәт Әли шаһты вазифаһынан бушатыу буйынса Юғары совет ағзаһы була һәм Иран халҡының талаптарын өйрәнеү һәм әҙерләү өсөн яуаплы комиссия эшендә ҡатнаша{{Sfn|Mehdi Malekzadeh|1994|c=1237}}. Тәһранды уңышлы яулап алғас, ҡаҙаныштарын танып, почта һәм телеграф министры вазифаһына тәғәйенләнә{{Sfn|Safa’i, Ebrahim|1984|c=271}}. Тонекабониҙың беренсе һәм икенсе кабинеттарында ул был вазифаны һаҡлап ҡала. {{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=60–61}} [[1910 йыл|1910 йылдың]] апрель-майында Фәтулла хан юстиция министры итеп тәғәйенләнә {{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=61}}, ә [[1915 йыл|1915 йылдың]] декабрендә Абдул-Хөсәйен мырза Фарманфарма кабинетында ул яңынан Почта һәм телеграф министрлығын етәкләй{{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=113}} === Титулдар алыу һәм сәйәси эшмәкәрлек === [[1915 йыл]]да Мөхәммәт Вәли хан Тонекабони яңы Сепәхсәләр Әҙәм титулын алғандан һуң, Фәтулла хан Әкбәр уның элекке титулын мираҫҡа ала һәм рәсми рәүештә Сепәхдәр Рәшти тип атала башлай. {{Sfn|Mostafa Moti|1995|c=152}} Тонекабони һәм Мирза Хәсән хан Вәсүг әд-Дәүлә премьер-министрлығы аҫтында төҙөлгән артабанғы кабинеттарҙа Фәтулла хан эске эштәр министры вазифаһын ала{{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=118}} {{Sfn|Mostafa Moti|1995|c=195}}. Вәсүг әд-Дәүләнең икенсе кабинетында ул инде һуғыш министры вазифаһын башҡара. {{Sfn|Mostafa Moti|1995|c=120}} Фәтулла хандың сәйәси биографияһының ҡатмарлы һәм билдәһеҙ эпизоды — уның йәнғәлиҙәр хәрәкәтенә ҡаршы тороуы айырым иғтибарға лайыҡ. Һуғыш министры булараҡ, ул йәнғәлиҙәргә ҡаршы операцияларға етәкселек итә һәм, сит ил державалары мәнфәғәтендә эш итеп, ватандаштары — Мырҙа Көсөк хан Йәнғәлегә һәм уның яҡлыларына ҡаршы хәрби саралар күрә.сит дәүләттәр мәнфәғәтендә эш итеп, яҡташтары Мирза Кучек хан Йәнғәлегә һәм уның яҡлыларға ҡаршы хәрби хәрәкәттәр алып бара. {{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=180}} Яхъя Дәүләтәбади Фәтулла ханға түбәндәге характеристика бирә: «''Сепәхдәр Әзәм Фәтулла хан Ғиләни — илһөйәр, изге күңелле кеше; әммә бөтә эске һәм тышҡы ҡаршылыҡтарҙы иҫәпкә алып, беҙҙең заманда ил менән идара итеү өсөн кәрәкле белемгә эйә түгел. Етмәһә, ул сит ил кешеләренән ҡурҡа. Сәпәхдәр үҙенең йомартлығы һәм бүләктәр таратыуы арҡаһында беренсе ранглы дәүләт эшмәкәрҙәре рәтенә инә; әммә Ғиләндәге киң имениелары таланғандан бирле уның был һыҙаты ла һүнеп ҡала, һәм, бәлки, тап ошо аҡса етешмәүе уға шундай ҙур яуаплылыҡ йөгөн үҙ өҫтөнә алырға ҡыйыулыҡ биргәндер''»{{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=180}} === Фәтулла хан премьерлығы === [[1920 йыл]]дың октябрендә Хәсән Пирния отставкаға киткәс һәм Британия дипломатияһы әүҙем ярҙамы менән Фәтулла хан Әкбәрҙе Әхмәт шаһ Ҡажар премьер-министр итеп тәғәйенләй{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=248}} Ул ике министр кабинетын төҙөүгә өлгәшә, әммә уларҙың тәүгеһе ни бары өс ай, ә икенсеһе — бер нисә көн генә дауам итә. Фәтулла хандың икенсе премьер-министрлығының бишенсе көнөндә үк [[1921 йыл]]дың [[21 февраль|21 февралендә]] булған дәүләт түңкәрелешенә әүҙем әҙерлек башлана {{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=127}}. Түңкәрелешкә Реза хан етәкселек итә, уның казак отряды Тәһранды ҡаршылыҡһыҙ баҫып ала, төп хөкүмәт учреждениеларын яулай һәм шаһ һарайында урынлаша. Был ваҡиғалар менән Фәтулла хандың икенсе премьер-министрлығы тамамлана. Британия вәкилдәренән хәүефһеҙлек гарантияһы алып, улар илселегенә һыйына, шунан һуң илдән Европаға китә{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=249}}. === Шүрәйе Мелли мәжлесендә ҡатнашыу === Фәтулла хан Әкбәр ике тапҡыр Мәжлес депутаты итеп һайлана: {{Sfn|Ataollah Farhang|1977|c=32}} өсөнсө саҡырылышта Горган-Рудтан һәм бишенсе саҡырылышта Рәшт халҡынан{{Sfn|Ataollah Farhang|1977|c=58}} Дәүләт түңкәрелешенән һуң, ярайһы уҡ байлыҡҡа эйә булып, шәхси һәм ғәмһеҙ тормош алып бара, сит илдәргә оҙайлы сәйәхәттәр яһай. Европаға ике сәфәре ваҡытында уны айырым хөрмәт менән, шул иҫәптән исмәғилдәрҙең рухи етәксеһе Аға хан да, ҡабул итәләр{{Sfn|Mostafa Moti|1995|c=268}} == Шәхес үҙенсәлектәре == Профессор Бәкер Акели Фәтулла ханға түбәндәге характеристика бирә: « ''Фәтулла Әкбәр ябай фекерле, плебей сығышлы һәм аҙ белемле кеше була; ул үҙе хеҙмәт иткән конституция кабинеттарының серҙәрен асыу ғәҙәтенә эйә булған; Иранда Англия сәйәсәтендә ул һәр ваҡыт лояль булған. Француз телен ул ниндәйҙер кимәлдә сит илгә бер нисә тапҡыр барғанында үҙләштергән» {{Sfn|Baqer Aqeli|2001|c=172}}'' == Үлеме == Фәтулла хан Әкбәр [[1937 йыл]]да [[Тәһран]]да вафат була һәм Ибн Бабуйе зыяратында ерләнә{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=249}}. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Ataollah Farhang|заглавие="Names of Members of the National Consultative Assembly from the Beginning of the Constitutional Period to the 24th Legislative Term and Members of the Senate in Seven Sessions"|ссылка=https://ketabnak.com/book/122614/%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%DB%B2%DB%B4-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Printing House of the National Consultative Assembly|год=1977|том=|страниц=505|isbn=|ref=Ataollah Farhang}} * {{Китап|автор=Mostafa Moti|заглавие="Political Actors from the Constitutional Revolution to 1978"|ссылка=https://ketabnak.com/book/100666/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D9%84-1357-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1|ответственный=|место=|издательство=London: Peka Publications|год=1995|том=1|страниц=|isbn=|ref=Mostafa Moti}} * {{Китап|автор=Ahmad Abdollahpour|заглавие=Prime Ministers of Iran"|ссылка=https://ketablazem.com/product/%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%BE/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Elmi Publications|год=1990|том=|страниц=362|isbn=|ref=Ahmad Abdollahpour}} * {{Китап|автор=Mehdi Malekzadeh|заглавие="The History of the Iranian Constitutional Revolution"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1494536/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%AF-%D8%B4%D8%B4%D9%85-%D9%88-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%AC%D9%84%D8%AF-3/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Elmi Publications|год=1994|том=7|страниц=1697|isbn=|ref=Mehdi Malekzadeh}} * {{Китап|автор=Baqer Aqeli|заглавие="Chronology of Iran’s History from the Constitutional Revolution to the Islamic Revolution"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1199769/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Goftar Publications|год=2001|том=1|страниц=588|isbn=978-964-557-025-3|ref=Baqer Aqeli}} * {{Китап|автор=Yahya Dowlatabadi|заглавие="Hayat-e Yahya"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11786631/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-2-%D8%AC%D9%84%D8%AF%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Samir & Bahem Publications|год=2021|том=2|страниц=1000|isbn=978-622-999-239-5|ref=Yahya Dowlatabadi}} * {{Китап|автор=Safa’i, Ebrahim|заглавие=Leaders of the Constitutional Revolution|ссылка=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85-%D8%B5%D9%81%D8%A7%DB%8C%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Javidan Publications, Second Edition|год=1984|том=2|страниц=844|isbn=|ref=Safa’i, Ebrahim}} * {{Китап|автор=Mehdi Bamdad|заглавие="Biographies of Iranian Statesmen in the 12th, 13th, and 14th Centuries"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1155395/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%B1%D8%AD-%D8%AD%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D9%88%D9%86-12-%D9%88-13-%D9%88-14-%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-3/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Zowar Publications|год=1999|том=3|страниц=554|isbn=978-964-401-066-8|ref=Mehdi Bamdad}} * {{Китап|автор=Morsalvand, Hassan|заглавие=Zendeginameh-ye Rejal va Mashahir-e Iran (1299–1320 SH) [Biographies of Iranian Statesmen and Celebrities, 1299–1320 SH]|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1116327/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-1320-1299-%D9%87-%D8%B4-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Elham|год=1997|том=1|страниц=476|isbn=9789646071018|ref=Morsalvand, Hassan}} * {{Китап|автор=Baqer Aqeli|заглавие=Biographies of Contemporary Iranian Political and Military Figures|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1212105/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%B1%D8%AD-%D8%AD%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Goftar, Elm Armaghan|год=2001|том=1|страниц=666|isbn=9789645570574|ref=Baqer Aqeli}} [[Категория:1938 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1878 йылда тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] prgzxhr63xvgmkm71x4zw8v333rviyy 1 201006 1297373 2026-05-18T19:02:04Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Фатулла-хан Акбар|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 19:00, 18 май 2026 (UTC) 1297373 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Фатулла-хан Акбар|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 19:00, 18 май 2026 (UTC) m9t26slnkiowp1vnryvo3bdizfzv6mj 14 201007 1297386 2026-05-19T03:53:04Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Төр буйынса кеше исемдәре бирелгән объекттар]] [[Категория:Аэропорттар]] 1297386 wikitext text/x-wiki [[Категория:Төр буйынса кеше исемдәре бирелгән объекттар]] [[Категория:Аэропорттар]] rb4zziyappsykicov2by9sahfjpjio4 10 201008 1297392 2026-05-19T04:24:19Z Вәхит 24644 Яңы бит: {|class="sortable wikitable toccolours" ! width="20%" | Авиакомпания !! width="{{#if:{{{3rdcoltitle|}}}|70|80}}%", class="unsortable" | Тәғәйенләү пункттары {{#if:{{{3rdcoltitle|}}}| !! width="10%" {{!}}{{{3rdcoltitle}}} {{!}}{{{1}}}{{!}}{{!}}{{{2}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{3|&nbsp;}}} {{#if:{{{4|}}}|{{!}}- {{!}}{{{4}}}{{!}}{{!}}{{{5}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{6|&nbsp;}}} {{#if:{{{7|}}}|{{!}}- {{!}}{{{7}}}{{!}}{{!}}{{{8}}}{{!}}... 1297392 wikitext text/x-wiki {|class="sortable wikitable toccolours" ! width="20%" | Авиакомпания !! width="{{#if:{{{3rdcoltitle|}}}|70|80}}%", class="unsortable" | Тәғәйенләү пункттары {{#if:{{{3rdcoltitle|}}}| !! width="10%" {{!}}{{{3rdcoltitle}}} {{!}}{{{1}}}{{!}}{{!}}{{{2}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{3|&nbsp;}}} {{#if:{{{4|}}}|{{!}}- {{!}}{{{4}}}{{!}}{{!}}{{{5}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{6|&nbsp;}}} {{#if:{{{7|}}}|{{!}}- {{!}}{{{7}}}{{!}}{{!}}{{{8}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{9|&nbsp;}}} {{#if:{{{10|}}}|{{!}}- {{!}}{{{10}}}{{!}}{{!}}{{{11}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{12|&nbsp;}}} {{#if:{{{13|}}}|{{!}}- {{!}}{{{13}}}{{!}}{{!}}{{{14}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{15|&nbsp;}}} {{#if:{{{16|}}}|{{!}}- {{!}}{{{16}}}{{!}}{{!}}{{{17}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{18|&nbsp;}}} {{#if:{{{19|}}}|{{!}}- {{!}}{{{19}}}{{!}}{{!}}{{{20}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{21|&nbsp;}}} {{#if:{{{22|}}}|{{!}}- {{!}}{{{22}}}{{!}}{{!}}{{{23}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{24|&nbsp;}}} {{#if:{{{25|}}}|{{!}}- {{!}}{{{25}}}{{!}}{{!}}{{{26}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{27|&nbsp;}}} {{#if:{{{28|}}}|{{!}}- {{!}}{{{28}}}{{!}}{{!}}{{{29}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{30|&nbsp;}}} {{#if:{{{31|}}}|{{!}}- {{!}}{{{31}}}{{!}}{{!}}{{{32}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{33|&nbsp;}}} {{#if:{{{34|}}}|{{!}}- {{!}}{{{34}}}{{!}}{{!}}{{{35}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{36|&nbsp;}}} {{#if:{{{37|}}}|{{!}}- {{!}}{{{37}}}{{!}}{{!}}{{{38}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{39|&nbsp;}}} {{#if:{{{40|}}}|{{!}}- {{!}}{{{40}}}{{!}}{{!}}{{{41}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{42|&nbsp;}}} {{#if:{{{43|}}}|{{!}}- {{!}}{{{43}}}{{!}}{{!}}{{{44}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{45|&nbsp;}}} {{#if:{{{46|}}}|{{!}}- {{!}}{{{46}}}{{!}}{{!}}{{{47}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{48|&nbsp;}}} {{#if:{{{49|}}}|{{!}}- {{!}}{{{49}}}{{!}}{{!}}{{{50}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{51|&nbsp;}}} {{#if:{{{52|}}}|{{!}}- {{!}}{{{52}}}{{!}}{{!}}{{{53}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{54|&nbsp;}}} {{#if:{{{55|}}}|{{!}}- {{!}}{{{55}}}{{!}}{{!}}{{{56}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{57|&nbsp;}}} {{#if:{{{58|}}}|{{!}}- {{!}}{{{58}}}{{!}}{{!}}{{{59}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{60|&nbsp;}}} {{#if:{{{61|}}}|{{!}}- {{!}}{{{61}}}{{!}}{{!}}{{{62}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{63|&nbsp;}}} {{#if:{{{64|}}}|{{!}}- {{!}}{{{64}}}{{!}}{{!}}{{{65}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{66|&nbsp;}}} {{#if:{{{67|}}}|{{!}}- {{!}}{{{67}}}{{!}}{{!}}{{{68}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{69|&nbsp;}}} {{#if:{{{70|}}}|{{!}}- {{!}}{{{70}}}{{!}}{{!}}{{{71}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{72|&nbsp;}}} {{#if:{{{73|}}}|{{!}}- {{!}}{{{73}}}{{!}}{{!}}{{{74}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{75|&nbsp;}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{#if:{{{76|}}}|{{!}}- {{!}}{{{76}}}{{!}}{{!}}{{{77}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{78|&nbsp;}}} {{#if:{{{79|}}}|{{!}}- {{!}}{{{79}}}{{!}}{{!}}{{{80}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{81|&nbsp;}}} {{#if:{{{82|}}}|{{!}}- {{!}}{{{82}}}{{!}}{{!}}{{{83}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{84|&nbsp;}}} {{#if:{{{85|}}}|{{!}}- {{!}}{{{85}}}{{!}}{{!}}{{{86}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{87|&nbsp;}}} {{#if:{{{88|}}}|{{!}}- {{!}}{{{88}}}{{!}}{{!}}{{{89}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{90|&nbsp;}}} {{#if:{{{91|}}}|{{!}}- {{!}}{{{91}}}{{!}}{{!}}{{{92}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{93|&nbsp;}}} {{#if:{{{94|}}}|{{!}}- {{!}}{{{94}}}{{!}}{{!}}{{{95}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{96|&nbsp;}}} {{#if:{{{97|}}}|{{!}}- {{!}}{{{97}}}{{!}}{{!}}{{{98}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{99|&nbsp;}}} {{#if:{{{100|}}}|{{!}}- {{!}}{{{100}}}{{!}}{{!}}{{{101}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{102|&nbsp;}}} {{#if:{{{103|}}}|{{!}}- {{!}}{{{103}}}{{!}}{{!}}{{{104}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{105|&nbsp;}}} {{#if:{{{106|}}}|{{!}}- {{!}}{{{106}}}{{!}}{{!}}{{{107}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{108|&nbsp;}}} {{#if:{{{109|}}}|{{!}}- {{!}}{{{109}}}{{!}}{{!}}{{{110}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{111|&nbsp;}}} {{#if:{{{112|}}}|{{!}}- {{!}}{{{112}}}{{!}}{{!}}{{{113}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{114|&nbsp;}}} {{#if:{{{115|}}}|{{!}}- {{!}}{{{115}}}{{!}}{{!}}{{{116}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{117|&nbsp;}}} {{#if:{{{118|}}}|{{!}}- {{!}}{{{118}}}{{!}}{{!}}{{{119}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{120|&nbsp;}}} {{#if:{{{121|}}}|{{!}}- {{!}}{{{121}}}{{!}}{{!}}{{{122}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{123|&nbsp;}}} {{#if:{{{124|}}}|{{!}}- {{!}}{{{124}}}{{!}}{{!}}{{{125}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{126|&nbsp;}}} {{#if:{{{127|}}}|{{!}}- {{!}}{{{127}}}{{!}}{{!}}{{{128}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{129|&nbsp;}}} {{#if:{{{130|}}}|{{!}}- {{!}}{{{130}}}{{!}}{{!}}{{{131}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{132|&nbsp;}}} {{#if:{{{133|}}}|{{!}}- {{!}}{{{133}}}{{!}}{{!}}{{{134}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{135|&nbsp;}}} {{#if:{{{136|}}}|{{!}}- {{!}}{{{136}}}{{!}}{{!}}{{{137}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{138|&nbsp;}}} {{#if:{{{139|}}}|{{!}}- {{!}}{{{139}}}{{!}}{{!}}{{{140}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{141|&nbsp;}}} {{#if:{{{142|}}}|{{!}}- {{!}}{{{142}}}{{!}}{{!}}{{{143}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{144|&nbsp;}}} {{#if:{{{145|}}}|{{!}}- {{!}}{{{145}}}{{!}}{{!}}{{{146}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{147|&nbsp;}}} {{#if:{{{148|}}}|{{!}}- {{!}}{{{148}}}{{!}}{{!}}{{{149}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{150|&nbsp;}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{#if:{{{151|}}}|{{!}}- {{!}}{{{151}}}{{!}}{{!}}{{{152}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{153|&nbsp;}}} {{#if:{{{154|}}}|{{!}}- {{!}}{{{154}}}{{!}}{{!}}{{{155}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{156|&nbsp;}}} {{#if:{{{157|}}}|{{!}}- {{!}}{{{157}}}{{!}}{{!}}{{{158}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{159|&nbsp;}}} {{#if:{{{160|}}}|{{!}}- {{!}}{{{160}}}{{!}}{{!}}{{{161}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{162|&nbsp;}}} {{#if:{{{163|}}}|{{!}}- {{!}}{{{163}}}{{!}}{{!}}{{{164}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{165|&nbsp;}}} {{#if:{{{166|}}}|{{!}}- {{!}}{{{166}}}{{!}}{{!}}{{{167}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{168|&nbsp;}}} {{#if:{{{169|}}}|{{!}}- {{!}}{{{169}}}{{!}}{{!}}{{{170}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{171|&nbsp;}}} {{#if:{{{172|}}}|{{!}}- {{!}}{{{172}}}{{!}}{{!}}{{{173}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{174|&nbsp;}}} {{#if:{{{175|}}}|{{!}}- {{!}}{{{175}}}{{!}}{{!}}{{{176}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{177|&nbsp;}}} {{#if:{{{178|}}}|{{!}}- {{!}}{{{178}}}{{!}}{{!}}{{{179}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{180|&nbsp;}}} {{#if:{{{181|}}}|{{!}}- {{!}}{{{181}}}{{!}}{{!}}{{{182}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{183|&nbsp;}}} {{#if:{{{184|}}}|{{!}}- {{!}}{{{184}}}{{!}}{{!}}{{{185}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{186|&nbsp;}}} {{#if:{{{187|}}}|{{!}}- {{!}}{{{187}}}{{!}}{{!}}{{{188}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{189|&nbsp;}}} {{#if:{{{190|}}}|{{!}}- {{!}}{{{190}}}{{!}}{{!}}{{{191}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{192|&nbsp;}}} {{#if:{{{193|}}}|{{!}}- {{!}}{{{193}}}{{!}}{{!}}{{{194}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{195|&nbsp;}}} {{#if:{{{196|}}}|{{!}}- {{!}}{{{196}}}{{!}}{{!}}{{{197}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{198|&nbsp;}}} {{#if:{{{199|}}}|{{!}}- {{!}}{{{199}}}{{!}}{{!}}{{{200}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{201|&nbsp;}}} {{#if:{{{202|}}}|{{!}}- {{!}}{{{202}}}{{!}}{{!}}{{{203}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{204|&nbsp;}}} {{#if:{{{205|}}}|{{!}}- {{!}}{{{205}}}{{!}}{{!}}{{{206}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{207|&nbsp;}}} {{#if:{{{208|}}}|{{!}}- {{!}}{{{208}}}{{!}}{{!}}{{{209}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{210|&nbsp;}}} {{#if:{{{211|}}}|{{!}}- {{!}}{{{211}}}{{!}}{{!}}{{{212}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{213|&nbsp;}}} {{#if:{{{214|}}}|{{!}}- {{!}}{{{214}}}{{!}}{{!}}{{{215}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{216|&nbsp;}}} {{#if:{{{217|}}}|{{!}}- {{!}}{{{217}}}{{!}}{{!}}{{{218}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{219|&nbsp;}}} {{#if:{{{220|}}}|{{!}}- {{!}}{{{220}}}{{!}}{{!}}{{{221}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{222|&nbsp;}}} {{#if:{{{223|}}}|{{!}}- {{!}}{{{223}}}{{!}}{{!}}{{{224}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{225|&nbsp;}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{#if:{{{226|}}}|{{!}}- {{!}}{{{226}}}{{!}}{{!}}{{{227}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{228|&nbsp;}}} {{#if:{{{229|}}}|{{!}}- {{!}}{{{229}}}{{!}}{{!}}{{{230}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{231|&nbsp;}}} {{#if:{{{232|}}}|{{!}}- {{!}}{{{232}}}{{!}}{{!}}{{{233}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{234|&nbsp;}}} {{#if:{{{235|}}}|{{!}}- {{!}}{{{235}}}{{!}}{{!}}{{{236}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{237|&nbsp;}}} {{#if:{{{238|}}}|{{!}}- {{!}}{{{238}}}{{!}}{{!}}{{{239}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{240|&nbsp;}}} {{#if:{{{241|}}}|{{!}}- {{!}}{{{241}}}{{!}}{{!}}{{{242}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{243|&nbsp;}}} {{#if:{{{244|}}}|{{!}}- {{!}}{{{244}}}{{!}}{{!}}{{{245}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{246|&nbsp;}}} {{#if:{{{247|}}}|{{!}}- {{!}}{{{247}}}{{!}}{{!}}{{{248}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{249|&nbsp;}}} {{#if:{{{250|}}}|{{!}}- {{!}}{{{250}}}{{!}}{{!}}{{{251}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{252|&nbsp;}}} {{#if:{{{253|}}}|{{!}}- {{!}}{{{253}}}{{!}}{{!}}{{{254}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{255|&nbsp;}}} {{#if:{{{256|}}}|{{!}}- {{!}}{{{256}}}{{!}}{{!}}{{{257}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{258|&nbsp;}}} {{#if:{{{259|}}}|{{!}}- {{!}}{{{259}}}{{!}}{{!}}{{{260}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{261|&nbsp;}}} {{#if:{{{262|}}}|{{!}}- {{!}}{{{262}}}{{!}}{{!}}{{{263}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{264|&nbsp;}}} {{#if:{{{265|}}}|{{!}}- {{!}}{{{265}}}{{!}}{{!}}{{{266}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{267|&nbsp;}}} {{#if:{{{268|}}}|{{!}}- {{!}}{{{268}}}{{!}}{{!}}{{{269}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{270|&nbsp;}}} {{#if:{{{271|}}}|{{!}}- {{!}}{{{271}}}{{!}}{{!}}{{{272}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{273|&nbsp;}}} {{#if:{{{274|}}}|{{!}}- {{!}}{{{274}}}{{!}}{{!}}{{{275}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{276|&nbsp;}}} {{#if:{{{277|}}}|{{!}}- {{!}}{{{277}}}{{!}}{{!}}{{{278}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{279|&nbsp;}}} {{#if:{{{280|}}}|{{!}}- {{!}}{{{280}}}{{!}}{{!}}{{{281}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{282|&nbsp;}}} {{#if:{{{283|}}}|{{!}}- {{!}}{{{283}}}{{!}}{{!}}{{{284}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{285|&nbsp;}}} {{#if:{{{286|}}}|{{!}}- {{!}}{{{286}}}{{!}}{{!}}{{{287}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{288|&nbsp;}}} {{#if:{{{289|}}}|{{!}}- {{!}}{{{289}}}{{!}}{{!}}{{{290}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{291|&nbsp;}}} {{#if:{{{292|}}}|{{!}}- {{!}}{{{292}}}{{!}}{{!}}{{{293}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{294|&nbsp;}}} {{#if:{{{295|}}}|{{!}}- {{!}}{{{295}}}{{!}}{{!}}{{{296}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{297|&nbsp;}}} {{#if:{{{298|}}}|{{!}}- {{!}}{{{298}}}{{!}}{{!}}{{{299}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{300|&nbsp;}}} }}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}| <br> {{#if:{{{1|}}}|{{!}}- {{!}}{{{1}}}{{!}}{{!}}{{{2}}} {{#if:{{{3|}}}|{{!}}- {{!}}{{{3}}}{{!}}{{!}}{{{4}}} {{#if:{{{5|}}}|{{!}}- {{!}}{{{5}}}{{!}}{{!}}{{{6}}} {{#if:{{{7|}}}|{{!}}- {{!}}{{{7}}}{{!}}{{!}}{{{8}}} {{#if:{{{9|}}}|{{!}}- {{!}}{{{9}}}{{!}}{{!}}{{{10}}} {{#if:{{{11|}}}|{{!}}- {{!}}{{{11}}}{{!}}{{!}}{{{12}}} {{#if:{{{13|}}}|{{!}}- {{!}}{{{13}}}{{!}}{{!}}{{{14}}} {{#if:{{{15|}}}|{{!}}- {{!}}{{{15}}}{{!}}{{!}}{{{16}}} {{#if:{{{17|}}}|{{!}}- {{!}}{{{17}}}{{!}}{{!}}{{{18}}} {{#if:{{{19|}}}|{{!}}- {{!}}{{{19}}}{{!}}{{!}}{{{20}}} {{#if:{{{21|}}}|{{!}}- {{!}}{{{21}}}{{!}}{{!}}{{{22}}} {{#if:{{{23|}}}|{{!}}- {{!}}{{{23}}}{{!}}{{!}}{{{24}}} {{#if:{{{25|}}}|{{!}}- {{!}}{{{25}}}{{!}}{{!}}{{{26}}} {{#if:{{{27|}}}|{{!}}- {{!}}{{{27}}}{{!}}{{!}}{{{28}}} {{#if:{{{29|}}}|{{!}}- {{!}}{{{29}}}{{!}}{{!}}{{{30}}} {{#if:{{{31|}}}|{{!}}- {{!}}{{{31}}}{{!}}{{!}}{{{32}}} {{#if:{{{33|}}}|{{!}}- {{!}}{{{33}}}{{!}}{{!}}{{{34}}} {{#if:{{{35|}}}|{{!}}- {{!}}{{{35}}}{{!}}{{!}}{{{36}}} {{#if:{{{37|}}}|{{!}}- {{!}}{{{37}}}{{!}}{{!}}{{{38}}} {{#if:{{{39|}}}|{{!}}- {{!}}{{{39}}}{{!}}{{!}}{{{40}}} {{#if:{{{41|}}}|{{!}}- {{!}}{{{41}}}{{!}}{{!}}{{{42}}} {{#if:{{{43|}}}|{{!}}- {{!}}{{{43}}}{{!}}{{!}}{{{44}}} {{#if:{{{45|}}}|{{!}}- {{!}}{{{45}}}{{!}}{{!}}{{{46}}} {{#if:{{{47|}}}|{{!}}- {{!}}{{{47}}}{{!}}{{!}}{{{48}}} {{#if:{{{49|}}}|{{!}}- {{!}}{{{49}}}{{!}}{{!}}{{{50}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{#if:{{{51|}}}|{{!}}- {{!}}{{{51}}}{{!}}{{!}}{{{52}}} {{#if:{{{53|}}}|{{!}}- {{!}}{{{53}}}{{!}}{{!}}{{{54}}} {{#if:{{{55|}}}|{{!}}- {{!}}{{{55}}}{{!}}{{!}}{{{56}}} {{#if:{{{57|}}}|{{!}}- {{!}}{{{57}}}{{!}}{{!}}{{{58}}} {{#if:{{{59|}}}|{{!}}- {{!}}{{{59}}}{{!}}{{!}}{{{60}}} {{#if:{{{61|}}}|{{!}}- {{!}}{{{61}}}{{!}}{{!}}{{{62}}} {{#if:{{{63|}}}|{{!}}- {{!}}{{{63}}}{{!}}{{!}}{{{64}}} {{#if:{{{65|}}}|{{!}}- {{!}}{{{65}}}{{!}}{{!}}{{{66}}} {{#if:{{{67|}}}|{{!}}- {{!}}{{{67}}}{{!}}{{!}}{{{68}}} {{#if:{{{69|}}}|{{!}}- {{!}}{{{69}}}{{!}}{{!}}{{{70}}} {{#if:{{{71|}}}|{{!}}- {{!}}{{{71}}}{{!}}{{!}}{{{72}}} {{#if:{{{73|}}}|{{!}}- {{!}}{{{73}}}{{!}}{{!}}{{{74}}} {{#if:{{{75|}}}|{{!}}- {{!}}{{{75}}}{{!}}{{!}}{{{76}}} {{#if:{{{77|}}}|{{!}}- {{!}}{{{77}}}{{!}}{{!}}{{{78}}} {{#if:{{{79|}}}|{{!}}- {{!}}{{{79}}}{{!}}{{!}}{{{80}}} {{#if:{{{81|}}}|{{!}}- {{!}}{{{81}}}{{!}}{{!}}{{{82}}} {{#if:{{{83|}}}|{{!}}- {{!}}{{{83}}}{{!}}{{!}}{{{84}}} {{#if:{{{85|}}}|{{!}}- {{!}}{{{85}}}{{!}}{{!}}{{{86}}} {{#if:{{{87|}}}|{{!}}- {{!}}{{{87}}}{{!}}{{!}}{{{88}}} {{#if:{{{89|}}}|{{!}}- {{!}}{{{89}}}{{!}}{{!}}{{{90}}} {{#if:{{{91|}}}|{{!}}- {{!}}{{{91}}}{{!}}{{!}}{{{92}}} {{#if:{{{93|}}}|{{!}}- {{!}}{{{93}}}{{!}}{{!}}{{{94}}} {{#if:{{{95|}}}|{{!}}- {{!}}{{{95}}}{{!}}{{!}}{{{96}}} {{#if:{{{97|}}}|{{!}}- {{!}}{{{97}}}{{!}}{{!}}{{{98}}} {{#if:{{{99|}}}|{{!}}- {{!}}{{{99}}}{{!}}{{!}}{{{100}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{#if:{{{101|}}}|{{!}}- {{!}}{{{101}}}{{!}}{{!}}{{{102}}} {{#if:{{{103|}}}|{{!}}- {{!}}{{{103}}}{{!}}{{!}}{{{104}}} {{#if:{{{105|}}}|{{!}}- {{!}}{{{105}}}{{!}}{{!}}{{{106}}} {{#if:{{{107|}}}|{{!}}- {{!}}{{{107}}}{{!}}{{!}}{{{108}}} {{#if:{{{109|}}}|{{!}}- {{!}}{{{109}}}{{!}}{{!}}{{{110}}} {{#if:{{{111|}}}|{{!}}- {{!}}{{{111}}}{{!}}{{!}}{{{112}}} {{#if:{{{113|}}}|{{!}}- {{!}}{{{113}}}{{!}}{{!}}{{{114}}} {{#if:{{{115|}}}|{{!}}- {{!}}{{{115}}}{{!}}{{!}}{{{116}}} {{#if:{{{117|}}}|{{!}}- {{!}}{{{117}}}{{!}}{{!}}{{{118}}} {{#if:{{{119|}}}|{{!}}- {{!}}{{{119}}}{{!}}{{!}}{{{120}}} {{#if:{{{121|}}}|{{!}}- {{!}}{{{121}}}{{!}}{{!}}{{{122}}} {{#if:{{{123|}}}|{{!}}- {{!}}{{{123}}}{{!}}{{!}}{{{124}}} {{#if:{{{125|}}}|{{!}}- {{!}}{{{125}}}{{!}}{{!}}{{{126}}} {{#if:{{{127|}}}|{{!}}- {{!}}{{{127}}}{{!}}{{!}}{{{128}}} {{#if:{{{129|}}}|{{!}}- {{!}}{{{129}}}{{!}}{{!}}{{{130}}} {{#if:{{{131|}}}|{{!}}- {{!}}{{{131}}}{{!}}{{!}}{{{132}}} {{#if:{{{133|}}}|{{!}}- {{!}}{{{133}}}{{!}}{{!}}{{{134}}} {{#if:{{{135|}}}|{{!}}- {{!}}{{{135}}}{{!}}{{!}}{{{136}}} {{#if:{{{137|}}}|{{!}}- {{!}}{{{137}}}{{!}}{{!}}{{{138}}} {{#if:{{{139|}}}|{{!}}- {{!}}{{{139}}}{{!}}{{!}}{{{140}}} {{#if:{{{141|}}}|{{!}}- {{!}}{{{141}}}{{!}}{{!}}{{{142}}} {{#if:{{{143|}}}|{{!}}- {{!}}{{{143}}}{{!}}{{!}}{{{144}}} {{#if:{{{145|}}}|{{!}}- {{!}}{{{145}}}{{!}}{{!}}{{{146}}} {{#if:{{{147|}}}|{{!}}- {{!}}{{{147}}}{{!}}{{!}}{{{148}}} {{#if:{{{149|}}}|{{!}}- {{!}}{{{149}}}{{!}}{{!}}{{{150}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{#if:{{{151|}}}|{{!}}- {{!}}{{{151}}}{{!}}{{!}}{{{152}}} {{#if:{{{153|}}}|{{!}}- {{!}}{{{153}}}{{!}}{{!}}{{{154}}} {{#if:{{{155|}}}|{{!}}- {{!}}{{{155}}}{{!}}{{!}}{{{156}}} {{#if:{{{157|}}}|{{!}}- {{!}}{{{157}}}{{!}}{{!}}{{{158}}} {{#if:{{{159|}}}|{{!}}- {{!}}{{{159}}}{{!}}{{!}}{{{160}}} {{#if:{{{161|}}}|{{!}}- {{!}}{{{161}}}{{!}}{{!}}{{{162}}} {{#if:{{{163|}}}|{{!}}- {{!}}{{{163}}}{{!}}{{!}}{{{164}}} {{#if:{{{165|}}}|{{!}}- {{!}}{{{165}}}{{!}}{{!}}{{{166}}} {{#if:{{{167|}}}|{{!}}- {{!}}{{{167}}}{{!}}{{!}}{{{168}}} {{#if:{{{169|}}}|{{!}}- {{!}}{{{169}}}{{!}}{{!}}{{{170}}} {{#if:{{{171|}}}|{{!}}- {{!}}{{{171}}}{{!}}{{!}}{{{172}}} {{#if:{{{173|}}}|{{!}}- {{!}}{{{173}}}{{!}}{{!}}{{{174}}} {{#if:{{{175|}}}|{{!}}- {{!}}{{{175}}}{{!}}{{!}}{{{176}}} {{#if:{{{177|}}}|{{!}}- {{!}}{{{177}}}{{!}}{{!}}{{{178}}} {{#if:{{{179|}}}|{{!}}- {{!}}{{{179}}}{{!}}{{!}}{{{180}}} {{#if:{{{181|}}}|{{!}}- {{!}}{{{181}}}{{!}}{{!}}{{{182}}} {{#if:{{{183|}}}|{{!}}- {{!}}{{{183}}}{{!}}{{!}}{{{184}}} {{#if:{{{185|}}}|{{!}}- {{!}}{{{185}}}{{!}}{{!}}{{{186}}} {{#if:{{{187|}}}|{{!}}- {{!}}{{{187}}}{{!}}{{!}}{{{188}}} {{#if:{{{189|}}}|{{!}}- {{!}}{{{189}}}{{!}}{{!}}{{{190}}} {{#if:{{{191|}}}|{{!}}- {{!}}{{{191}}}{{!}}{{!}}{{{192}}} {{#if:{{{193|}}}|{{!}}- {{!}}{{{193}}}{{!}}{{!}}{{{194}}} {{#if:{{{195|}}}|{{!}}- {{!}}{{{195}}}{{!}}{{!}}{{{196}}} {{#if:{{{197|}}}|{{!}}- {{!}}{{{197}}}{{!}}{{!}}{{{198}}} {{#if:{{{199|}}}|{{!}}- {{!}}{{{199}}}{{!}}{{!}}{{{200}}} }}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} |}<noinclude> [[Категория:Ҡалыптар:Авиация]] </noinclude> bisgjoszzi4pzaxwhw22z42yq8kz62p 1297394 1297392 2026-05-19T04:31:04Z Вәхит 24644 1297394 wikitext text/x-wiki {|class="sortable wikitable toccolours" ! width="20%" | Авиакомпания !! width="{{#if:{{{3rdcoltitle|}}}|70|80}}%", class="unsortable" | Тәғәйенләү пункттары {{#if:{{{3rdcoltitle|}}} {{!}}{{{1}}}{{!}}{{!}}{{{2}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{3|&nbsp;}}} {{#if:{{{4|}}}|{{!}}- {{!}}{{{4}}}{{!}}{{!}}{{{5}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{6|&nbsp;}}} {{#if:{{{7|}}}|{{!}}- {{!}}{{{7}}}{{!}}{{!}}{{{8}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{9|&nbsp;}}} {{#if:{{{10|}}}|{{!}}- {{!}}{{{10}}}{{!}}{{!}}{{{11}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{12|&nbsp;}}} {{#if:{{{13|}}}|{{!}}- {{!}}{{{13}}}{{!}}{{!}}{{{14}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{15|&nbsp;}}} {{#if:{{{16|}}}|{{!}}- {{!}}{{{16}}}{{!}}{{!}}{{{17}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{18|&nbsp;}}} {{#if:{{{19|}}}|{{!}}- {{!}}{{{19}}}{{!}}{{!}}{{{20}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{21|&nbsp;}}} {{#if:{{{22|}}}|{{!}}- {{!}}{{{22}}}{{!}}{{!}}{{{23}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{24|&nbsp;}}} {{#if:{{{25|}}}|{{!}}- {{!}}{{{25}}}{{!}}{{!}}{{{26}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{27|&nbsp;}}} {{#if:{{{28|}}}|{{!}}- {{!}}{{{28}}}{{!}}{{!}}{{{29}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{30|&nbsp;}}} {{#if:{{{31|}}}|{{!}}- {{!}}{{{31}}}{{!}}{{!}}{{{32}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{33|&nbsp;}}} {{#if:{{{34|}}}|{{!}}- {{!}}{{{34}}}{{!}}{{!}}{{{35}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{36|&nbsp;}}} {{#if:{{{37|}}}|{{!}}- {{!}}{{{37}}}{{!}}{{!}}{{{38}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{39|&nbsp;}}} {{#if:{{{40|}}}|{{!}}- {{!}}{{{40}}}{{!}}{{!}}{{{41}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{42|&nbsp;}}} {{#if:{{{43|}}}|{{!}}- {{!}}{{{43}}}{{!}}{{!}}{{{44}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{45|&nbsp;}}} {{#if:{{{46|}}}|{{!}}- {{!}}{{{46}}}{{!}}{{!}}{{{47}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{48|&nbsp;}}} {{#if:{{{49|}}}|{{!}}- {{!}}{{{49}}}{{!}}{{!}}{{{50}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{51|&nbsp;}}} {{#if:{{{52|}}}|{{!}}- {{!}}{{{52}}}{{!}}{{!}}{{{53}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{54|&nbsp;}}} {{#if:{{{55|}}}|{{!}}- {{!}}{{{55}}}{{!}}{{!}}{{{56}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{57|&nbsp;}}} {{#if:{{{58|}}}|{{!}}- {{!}}{{{58}}}{{!}}{{!}}{{{59}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{60|&nbsp;}}} {{#if:{{{61|}}}|{{!}}- {{!}}{{{61}}}{{!}}{{!}}{{{62}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{63|&nbsp;}}} {{#if:{{{64|}}}|{{!}}- {{!}}{{{64}}}{{!}}{{!}}{{{65}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{66|&nbsp;}}} {{#if:{{{67|}}}|{{!}}- {{!}}{{{67}}}{{!}}{{!}}{{{68}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{69|&nbsp;}}} {{#if:{{{70|}}}|{{!}}- {{!}}{{{70}}}{{!}}{{!}}{{{71}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{72|&nbsp;}}} {{#if:{{{73|}}}|{{!}}- {{!}}{{{73}}}{{!}}{{!}}{{{74}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{75|&nbsp;}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{#if:{{{76|}}}|{{!}}- {{!}}{{{76}}}{{!}}{{!}}{{{77}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{78|&nbsp;}}} {{#if:{{{79|}}}|{{!}}- {{!}}{{{79}}}{{!}}{{!}}{{{80}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{81|&nbsp;}}} {{#if:{{{82|}}}|{{!}}- {{!}}{{{82}}}{{!}}{{!}}{{{83}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{84|&nbsp;}}} {{#if:{{{85|}}}|{{!}}- {{!}}{{{85}}}{{!}}{{!}}{{{86}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{87|&nbsp;}}} {{#if:{{{88|}}}|{{!}}- {{!}}{{{88}}}{{!}}{{!}}{{{89}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{90|&nbsp;}}} {{#if:{{{91|}}}|{{!}}- {{!}}{{{91}}}{{!}}{{!}}{{{92}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{93|&nbsp;}}} {{#if:{{{94|}}}|{{!}}- {{!}}{{{94}}}{{!}}{{!}}{{{95}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{96|&nbsp;}}} {{#if:{{{97|}}}|{{!}}- {{!}}{{{97}}}{{!}}{{!}}{{{98}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{99|&nbsp;}}} {{#if:{{{100|}}}|{{!}}- {{!}}{{{100}}}{{!}}{{!}}{{{101}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{102|&nbsp;}}} {{#if:{{{103|}}}|{{!}}- {{!}}{{{103}}}{{!}}{{!}}{{{104}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{105|&nbsp;}}} {{#if:{{{106|}}}|{{!}}- {{!}}{{{106}}}{{!}}{{!}}{{{107}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{108|&nbsp;}}} {{#if:{{{109|}}}|{{!}}- {{!}}{{{109}}}{{!}}{{!}}{{{110}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{111|&nbsp;}}} {{#if:{{{112|}}}|{{!}}- {{!}}{{{112}}}{{!}}{{!}}{{{113}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{114|&nbsp;}}} {{#if:{{{115|}}}|{{!}}- {{!}}{{{115}}}{{!}}{{!}}{{{116}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{117|&nbsp;}}} {{#if:{{{118|}}}|{{!}}- {{!}}{{{118}}}{{!}}{{!}}{{{119}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{120|&nbsp;}}} {{#if:{{{121|}}}|{{!}}- {{!}}{{{121}}}{{!}}{{!}}{{{122}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{123|&nbsp;}}} {{#if:{{{124|}}}|{{!}}- {{!}}{{{124}}}{{!}}{{!}}{{{125}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{126|&nbsp;}}} {{#if:{{{127|}}}|{{!}}- {{!}}{{{127}}}{{!}}{{!}}{{{128}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{129|&nbsp;}}} {{#if:{{{130|}}}|{{!}}- {{!}}{{{130}}}{{!}}{{!}}{{{131}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{132|&nbsp;}}} {{#if:{{{133|}}}|{{!}}- {{!}}{{{133}}}{{!}}{{!}}{{{134}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{135|&nbsp;}}} {{#if:{{{136|}}}|{{!}}- {{!}}{{{136}}}{{!}}{{!}}{{{137}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{138|&nbsp;}}} {{#if:{{{139|}}}|{{!}}- {{!}}{{{139}}}{{!}}{{!}}{{{140}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{141|&nbsp;}}} {{#if:{{{142|}}}|{{!}}- {{!}}{{{142}}}{{!}}{{!}}{{{143}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{144|&nbsp;}}} {{#if:{{{145|}}}|{{!}}- {{!}}{{{145}}}{{!}}{{!}}{{{146}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{147|&nbsp;}}} {{#if:{{{148|}}}|{{!}}- {{!}}{{{148}}}{{!}}{{!}}{{{149}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{150|&nbsp;}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{#if:{{{151|}}}|{{!}}- {{!}}{{{151}}}{{!}}{{!}}{{{152}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{153|&nbsp;}}} {{#if:{{{154|}}}|{{!}}- {{!}}{{{154}}}{{!}}{{!}}{{{155}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{156|&nbsp;}}} {{#if:{{{157|}}}|{{!}}- {{!}}{{{157}}}{{!}}{{!}}{{{158}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{159|&nbsp;}}} {{#if:{{{160|}}}|{{!}}- {{!}}{{{160}}}{{!}}{{!}}{{{161}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{162|&nbsp;}}} {{#if:{{{163|}}}|{{!}}- {{!}}{{{163}}}{{!}}{{!}}{{{164}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{165|&nbsp;}}} {{#if:{{{166|}}}|{{!}}- {{!}}{{{166}}}{{!}}{{!}}{{{167}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{168|&nbsp;}}} {{#if:{{{169|}}}|{{!}}- {{!}}{{{169}}}{{!}}{{!}}{{{170}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{171|&nbsp;}}} {{#if:{{{172|}}}|{{!}}- {{!}}{{{172}}}{{!}}{{!}}{{{173}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{174|&nbsp;}}} {{#if:{{{175|}}}|{{!}}- {{!}}{{{175}}}{{!}}{{!}}{{{176}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{177|&nbsp;}}} {{#if:{{{178|}}}|{{!}}- {{!}}{{{178}}}{{!}}{{!}}{{{179}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{180|&nbsp;}}} {{#if:{{{181|}}}|{{!}}- {{!}}{{{181}}}{{!}}{{!}}{{{182}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{183|&nbsp;}}} {{#if:{{{184|}}}|{{!}}- {{!}}{{{184}}}{{!}}{{!}}{{{185}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{186|&nbsp;}}} {{#if:{{{187|}}}|{{!}}- {{!}}{{{187}}}{{!}}{{!}}{{{188}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{189|&nbsp;}}} {{#if:{{{190|}}}|{{!}}- {{!}}{{{190}}}{{!}}{{!}}{{{191}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{192|&nbsp;}}} {{#if:{{{193|}}}|{{!}}- {{!}}{{{193}}}{{!}}{{!}}{{{194}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{195|&nbsp;}}} {{#if:{{{196|}}}|{{!}}- {{!}}{{{196}}}{{!}}{{!}}{{{197}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{198|&nbsp;}}} {{#if:{{{199|}}}|{{!}}- {{!}}{{{199}}}{{!}}{{!}}{{{200}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{201|&nbsp;}}} {{#if:{{{202|}}}|{{!}}- {{!}}{{{202}}}{{!}}{{!}}{{{203}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{204|&nbsp;}}} {{#if:{{{205|}}}|{{!}}- {{!}}{{{205}}}{{!}}{{!}}{{{206}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{207|&nbsp;}}} {{#if:{{{208|}}}|{{!}}- {{!}}{{{208}}}{{!}}{{!}}{{{209}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{210|&nbsp;}}} {{#if:{{{211|}}}|{{!}}- {{!}}{{{211}}}{{!}}{{!}}{{{212}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{213|&nbsp;}}} {{#if:{{{214|}}}|{{!}}- {{!}}{{{214}}}{{!}}{{!}}{{{215}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{216|&nbsp;}}} {{#if:{{{217|}}}|{{!}}- {{!}}{{{217}}}{{!}}{{!}}{{{218}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{219|&nbsp;}}} {{#if:{{{220|}}}|{{!}}- {{!}}{{{220}}}{{!}}{{!}}{{{221}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{222|&nbsp;}}} {{#if:{{{223|}}}|{{!}}- {{!}}{{{223}}}{{!}}{{!}}{{{224}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{225|&nbsp;}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{#if:{{{226|}}}|{{!}}- {{!}}{{{226}}}{{!}}{{!}}{{{227}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{228|&nbsp;}}} {{#if:{{{229|}}}|{{!}}- {{!}}{{{229}}}{{!}}{{!}}{{{230}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{231|&nbsp;}}} {{#if:{{{232|}}}|{{!}}- {{!}}{{{232}}}{{!}}{{!}}{{{233}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{234|&nbsp;}}} {{#if:{{{235|}}}|{{!}}- {{!}}{{{235}}}{{!}}{{!}}{{{236}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{237|&nbsp;}}} {{#if:{{{238|}}}|{{!}}- {{!}}{{{238}}}{{!}}{{!}}{{{239}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{240|&nbsp;}}} {{#if:{{{241|}}}|{{!}}- {{!}}{{{241}}}{{!}}{{!}}{{{242}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{243|&nbsp;}}} {{#if:{{{244|}}}|{{!}}- {{!}}{{{244}}}{{!}}{{!}}{{{245}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{246|&nbsp;}}} {{#if:{{{247|}}}|{{!}}- {{!}}{{{247}}}{{!}}{{!}}{{{248}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{249|&nbsp;}}} {{#if:{{{250|}}}|{{!}}- {{!}}{{{250}}}{{!}}{{!}}{{{251}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{252|&nbsp;}}} {{#if:{{{253|}}}|{{!}}- {{!}}{{{253}}}{{!}}{{!}}{{{254}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{255|&nbsp;}}} {{#if:{{{256|}}}|{{!}}- {{!}}{{{256}}}{{!}}{{!}}{{{257}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{258|&nbsp;}}} {{#if:{{{259|}}}|{{!}}- {{!}}{{{259}}}{{!}}{{!}}{{{260}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{261|&nbsp;}}} {{#if:{{{262|}}}|{{!}}- {{!}}{{{262}}}{{!}}{{!}}{{{263}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{264|&nbsp;}}} {{#if:{{{265|}}}|{{!}}- {{!}}{{{265}}}{{!}}{{!}}{{{266}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{267|&nbsp;}}} {{#if:{{{268|}}}|{{!}}- {{!}}{{{268}}}{{!}}{{!}}{{{269}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{270|&nbsp;}}} {{#if:{{{271|}}}|{{!}}- {{!}}{{{271}}}{{!}}{{!}}{{{272}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{273|&nbsp;}}} {{#if:{{{274|}}}|{{!}}- {{!}}{{{274}}}{{!}}{{!}}{{{275}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{276|&nbsp;}}} {{#if:{{{277|}}}|{{!}}- {{!}}{{{277}}}{{!}}{{!}}{{{278}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{279|&nbsp;}}} {{#if:{{{280|}}}|{{!}}- {{!}}{{{280}}}{{!}}{{!}}{{{281}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{282|&nbsp;}}} {{#if:{{{283|}}}|{{!}}- {{!}}{{{283}}}{{!}}{{!}}{{{284}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{285|&nbsp;}}} {{#if:{{{286|}}}|{{!}}- {{!}}{{{286}}}{{!}}{{!}}{{{287}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{288|&nbsp;}}} {{#if:{{{289|}}}|{{!}}- {{!}}{{{289}}}{{!}}{{!}}{{{290}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{291|&nbsp;}}} {{#if:{{{292|}}}|{{!}}- {{!}}{{{292}}}{{!}}{{!}}{{{293}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{294|&nbsp;}}} {{#if:{{{295|}}}|{{!}}- {{!}}{{{295}}}{{!}}{{!}}{{{296}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{297|&nbsp;}}} {{#if:{{{298|}}}|{{!}}- {{!}}{{{298}}}{{!}}{{!}}{{{299}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{300|&nbsp;}}} }}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}| <br> {{#if:{{{1|}}}|{{!}}- {{!}}{{{1}}}{{!}}{{!}}{{{2}}} {{#if:{{{3|}}}|{{!}}- {{!}}{{{3}}}{{!}}{{!}}{{{4}}} {{#if:{{{5|}}}|{{!}}- {{!}}{{{5}}}{{!}}{{!}}{{{6}}} {{#if:{{{7|}}}|{{!}}- {{!}}{{{7}}}{{!}}{{!}}{{{8}}} {{#if:{{{9|}}}|{{!}}- {{!}}{{{9}}}{{!}}{{!}}{{{10}}} {{#if:{{{11|}}}|{{!}}- {{!}}{{{11}}}{{!}}{{!}}{{{12}}} {{#if:{{{13|}}}|{{!}}- {{!}}{{{13}}}{{!}}{{!}}{{{14}}} {{#if:{{{15|}}}|{{!}}- {{!}}{{{15}}}{{!}}{{!}}{{{16}}} {{#if:{{{17|}}}|{{!}}- {{!}}{{{17}}}{{!}}{{!}}{{{18}}} {{#if:{{{19|}}}|{{!}}- {{!}}{{{19}}}{{!}}{{!}}{{{20}}} {{#if:{{{21|}}}|{{!}}- {{!}}{{{21}}}{{!}}{{!}}{{{22}}} {{#if:{{{23|}}}|{{!}}- {{!}}{{{23}}}{{!}}{{!}}{{{24}}} {{#if:{{{25|}}}|{{!}}- {{!}}{{{25}}}{{!}}{{!}}{{{26}}} {{#if:{{{27|}}}|{{!}}- {{!}}{{{27}}}{{!}}{{!}}{{{28}}} {{#if:{{{29|}}}|{{!}}- {{!}}{{{29}}}{{!}}{{!}}{{{30}}} {{#if:{{{31|}}}|{{!}}- {{!}}{{{31}}}{{!}}{{!}}{{{32}}} {{#if:{{{33|}}}|{{!}}- {{!}}{{{33}}}{{!}}{{!}}{{{34}}} {{#if:{{{35|}}}|{{!}}- {{!}}{{{35}}}{{!}}{{!}}{{{36}}} {{#if:{{{37|}}}|{{!}}- {{!}}{{{37}}}{{!}}{{!}}{{{38}}} {{#if:{{{39|}}}|{{!}}- {{!}}{{{39}}}{{!}}{{!}}{{{40}}} {{#if:{{{41|}}}|{{!}}- {{!}}{{{41}}}{{!}}{{!}}{{{42}}} {{#if:{{{43|}}}|{{!}}- {{!}}{{{43}}}{{!}}{{!}}{{{44}}} {{#if:{{{45|}}}|{{!}}- {{!}}{{{45}}}{{!}}{{!}}{{{46}}} {{#if:{{{47|}}}|{{!}}- {{!}}{{{47}}}{{!}}{{!}}{{{48}}} {{#if:{{{49|}}}|{{!}}- {{!}}{{{49}}}{{!}}{{!}}{{{50}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{#if:{{{51|}}}|{{!}}- {{!}}{{{51}}}{{!}}{{!}}{{{52}}} {{#if:{{{53|}}}|{{!}}- {{!}}{{{53}}}{{!}}{{!}}{{{54}}} {{#if:{{{55|}}}|{{!}}- {{!}}{{{55}}}{{!}}{{!}}{{{56}}} {{#if:{{{57|}}}|{{!}}- {{!}}{{{57}}}{{!}}{{!}}{{{58}}} {{#if:{{{59|}}}|{{!}}- {{!}}{{{59}}}{{!}}{{!}}{{{60}}} {{#if:{{{61|}}}|{{!}}- {{!}}{{{61}}}{{!}}{{!}}{{{62}}} {{#if:{{{63|}}}|{{!}}- {{!}}{{{63}}}{{!}}{{!}}{{{64}}} {{#if:{{{65|}}}|{{!}}- {{!}}{{{65}}}{{!}}{{!}}{{{66}}} {{#if:{{{67|}}}|{{!}}- {{!}}{{{67}}}{{!}}{{!}}{{{68}}} {{#if:{{{69|}}}|{{!}}- {{!}}{{{69}}}{{!}}{{!}}{{{70}}} {{#if:{{{71|}}}|{{!}}- {{!}}{{{71}}}{{!}}{{!}}{{{72}}} {{#if:{{{73|}}}|{{!}}- {{!}}{{{73}}}{{!}}{{!}}{{{74}}} {{#if:{{{75|}}}|{{!}}- {{!}}{{{75}}}{{!}}{{!}}{{{76}}} {{#if:{{{77|}}}|{{!}}- {{!}}{{{77}}}{{!}}{{!}}{{{78}}} {{#if:{{{79|}}}|{{!}}- {{!}}{{{79}}}{{!}}{{!}}{{{80}}} {{#if:{{{81|}}}|{{!}}- {{!}}{{{81}}}{{!}}{{!}}{{{82}}} {{#if:{{{83|}}}|{{!}}- {{!}}{{{83}}}{{!}}{{!}}{{{84}}} {{#if:{{{85|}}}|{{!}}- {{!}}{{{85}}}{{!}}{{!}}{{{86}}} {{#if:{{{87|}}}|{{!}}- {{!}}{{{87}}}{{!}}{{!}}{{{88}}} {{#if:{{{89|}}}|{{!}}- {{!}}{{{89}}}{{!}}{{!}}{{{90}}} {{#if:{{{91|}}}|{{!}}- {{!}}{{{91}}}{{!}}{{!}}{{{92}}} {{#if:{{{93|}}}|{{!}}- {{!}}{{{93}}}{{!}}{{!}}{{{94}}} {{#if:{{{95|}}}|{{!}}- {{!}}{{{95}}}{{!}}{{!}}{{{96}}} {{#if:{{{97|}}}|{{!}}- {{!}}{{{97}}}{{!}}{{!}}{{{98}}} {{#if:{{{99|}}}|{{!}}- {{!}}{{{99}}}{{!}}{{!}}{{{100}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{#if:{{{101|}}}|{{!}}- {{!}}{{{101}}}{{!}}{{!}}{{{102}}} {{#if:{{{103|}}}|{{!}}- {{!}}{{{103}}}{{!}}{{!}}{{{104}}} {{#if:{{{105|}}}|{{!}}- {{!}}{{{105}}}{{!}}{{!}}{{{106}}} {{#if:{{{107|}}}|{{!}}- {{!}}{{{107}}}{{!}}{{!}}{{{108}}} {{#if:{{{109|}}}|{{!}}- {{!}}{{{109}}}{{!}}{{!}}{{{110}}} {{#if:{{{111|}}}|{{!}}- {{!}}{{{111}}}{{!}}{{!}}{{{112}}} {{#if:{{{113|}}}|{{!}}- {{!}}{{{113}}}{{!}}{{!}}{{{114}}} {{#if:{{{115|}}}|{{!}}- {{!}}{{{115}}}{{!}}{{!}}{{{116}}} {{#if:{{{117|}}}|{{!}}- {{!}}{{{117}}}{{!}}{{!}}{{{118}}} {{#if:{{{119|}}}|{{!}}- {{!}}{{{119}}}{{!}}{{!}}{{{120}}} {{#if:{{{121|}}}|{{!}}- {{!}}{{{121}}}{{!}}{{!}}{{{122}}} {{#if:{{{123|}}}|{{!}}- {{!}}{{{123}}}{{!}}{{!}}{{{124}}} {{#if:{{{125|}}}|{{!}}- {{!}}{{{125}}}{{!}}{{!}}{{{126}}} {{#if:{{{127|}}}|{{!}}- {{!}}{{{127}}}{{!}}{{!}}{{{128}}} {{#if:{{{129|}}}|{{!}}- {{!}}{{{129}}}{{!}}{{!}}{{{130}}} {{#if:{{{131|}}}|{{!}}- {{!}}{{{131}}}{{!}}{{!}}{{{132}}} {{#if:{{{133|}}}|{{!}}- {{!}}{{{133}}}{{!}}{{!}}{{{134}}} {{#if:{{{135|}}}|{{!}}- {{!}}{{{135}}}{{!}}{{!}}{{{136}}} {{#if:{{{137|}}}|{{!}}- {{!}}{{{137}}}{{!}}{{!}}{{{138}}} {{#if:{{{139|}}}|{{!}}- {{!}}{{{139}}}{{!}}{{!}}{{{140}}} {{#if:{{{141|}}}|{{!}}- {{!}}{{{141}}}{{!}}{{!}}{{{142}}} {{#if:{{{143|}}}|{{!}}- {{!}}{{{143}}}{{!}}{{!}}{{{144}}} {{#if:{{{145|}}}|{{!}}- {{!}}{{{145}}}{{!}}{{!}}{{{146}}} {{#if:{{{147|}}}|{{!}}- {{!}}{{{147}}}{{!}}{{!}}{{{148}}} {{#if:{{{149|}}}|{{!}}- {{!}}{{{149}}}{{!}}{{!}}{{{150}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{#if:{{{151|}}}|{{!}}- {{!}}{{{151}}}{{!}}{{!}}{{{152}}} {{#if:{{{153|}}}|{{!}}- {{!}}{{{153}}}{{!}}{{!}}{{{154}}} {{#if:{{{155|}}}|{{!}}- {{!}}{{{155}}}{{!}}{{!}}{{{156}}} {{#if:{{{157|}}}|{{!}}- {{!}}{{{157}}}{{!}}{{!}}{{{158}}} {{#if:{{{159|}}}|{{!}}- {{!}}{{{159}}}{{!}}{{!}}{{{160}}} {{#if:{{{161|}}}|{{!}}- {{!}}{{{161}}}{{!}}{{!}}{{{162}}} {{#if:{{{163|}}}|{{!}}- {{!}}{{{163}}}{{!}}{{!}}{{{164}}} {{#if:{{{165|}}}|{{!}}- {{!}}{{{165}}}{{!}}{{!}}{{{166}}} {{#if:{{{167|}}}|{{!}}- {{!}}{{{167}}}{{!}}{{!}}{{{168}}} {{#if:{{{169|}}}|{{!}}- {{!}}{{{169}}}{{!}}{{!}}{{{170}}} {{#if:{{{171|}}}|{{!}}- {{!}}{{{171}}}{{!}}{{!}}{{{172}}} {{#if:{{{173|}}}|{{!}}- {{!}}{{{173}}}{{!}}{{!}}{{{174}}} {{#if:{{{175|}}}|{{!}}- {{!}}{{{175}}}{{!}}{{!}}{{{176}}} {{#if:{{{177|}}}|{{!}}- {{!}}{{{177}}}{{!}}{{!}}{{{178}}} {{#if:{{{179|}}}|{{!}}- {{!}}{{{179}}}{{!}}{{!}}{{{180}}} {{#if:{{{181|}}}|{{!}}- {{!}}{{{181}}}{{!}}{{!}}{{{182}}} {{#if:{{{183|}}}|{{!}}- {{!}}{{{183}}}{{!}}{{!}}{{{184}}} {{#if:{{{185|}}}|{{!}}- {{!}}{{{185}}}{{!}}{{!}}{{{186}}} {{#if:{{{187|}}}|{{!}}- {{!}}{{{187}}}{{!}}{{!}}{{{188}}} {{#if:{{{189|}}}|{{!}}- {{!}}{{{189}}}{{!}}{{!}}{{{190}}} {{#if:{{{191|}}}|{{!}}- {{!}}{{{191}}}{{!}}{{!}}{{{192}}} {{#if:{{{193|}}}|{{!}}- {{!}}{{{193}}}{{!}}{{!}}{{{194}}} {{#if:{{{195|}}}|{{!}}- {{!}}{{{195}}}{{!}}{{!}}{{{196}}} {{#if:{{{197|}}}|{{!}}- {{!}}{{{197}}}{{!}}{{!}}{{{198}}} {{#if:{{{199|}}}|{{!}}- {{!}}{{{199}}}{{!}}{{!}}{{{200}}} }}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} |}<noinclude> [[Категория:Ҡалыптар:Авиация]] </noinclude> 6c9utejsh6d6aytebhuyiofe7dbqvww 1297395 1297394 2026-05-19T04:31:20Z Вәхит 24644 [[Special:Contributions/Вәхит|Вәхит]] эшләгән [[Special:Diff/1297394|1297394]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Вәхит|фекер алышыу]]) 1297395 wikitext text/x-wiki {|class="sortable wikitable toccolours" ! width="20%" | Авиакомпания !! width="{{#if:{{{3rdcoltitle|}}}|70|80}}%", class="unsortable" | Тәғәйенләү пункттары {{#if:{{{3rdcoltitle|}}}| !! width="10%" {{!}}{{{3rdcoltitle}}} {{!}}{{{1}}}{{!}}{{!}}{{{2}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{3|&nbsp;}}} {{#if:{{{4|}}}|{{!}}- {{!}}{{{4}}}{{!}}{{!}}{{{5}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{6|&nbsp;}}} {{#if:{{{7|}}}|{{!}}- {{!}}{{{7}}}{{!}}{{!}}{{{8}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{9|&nbsp;}}} {{#if:{{{10|}}}|{{!}}- {{!}}{{{10}}}{{!}}{{!}}{{{11}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{12|&nbsp;}}} {{#if:{{{13|}}}|{{!}}- {{!}}{{{13}}}{{!}}{{!}}{{{14}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{15|&nbsp;}}} {{#if:{{{16|}}}|{{!}}- {{!}}{{{16}}}{{!}}{{!}}{{{17}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{18|&nbsp;}}} {{#if:{{{19|}}}|{{!}}- {{!}}{{{19}}}{{!}}{{!}}{{{20}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{21|&nbsp;}}} {{#if:{{{22|}}}|{{!}}- {{!}}{{{22}}}{{!}}{{!}}{{{23}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{24|&nbsp;}}} {{#if:{{{25|}}}|{{!}}- {{!}}{{{25}}}{{!}}{{!}}{{{26}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{27|&nbsp;}}} {{#if:{{{28|}}}|{{!}}- {{!}}{{{28}}}{{!}}{{!}}{{{29}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{30|&nbsp;}}} {{#if:{{{31|}}}|{{!}}- {{!}}{{{31}}}{{!}}{{!}}{{{32}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{33|&nbsp;}}} {{#if:{{{34|}}}|{{!}}- {{!}}{{{34}}}{{!}}{{!}}{{{35}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{36|&nbsp;}}} {{#if:{{{37|}}}|{{!}}- {{!}}{{{37}}}{{!}}{{!}}{{{38}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{39|&nbsp;}}} {{#if:{{{40|}}}|{{!}}- {{!}}{{{40}}}{{!}}{{!}}{{{41}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{42|&nbsp;}}} {{#if:{{{43|}}}|{{!}}- {{!}}{{{43}}}{{!}}{{!}}{{{44}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{45|&nbsp;}}} {{#if:{{{46|}}}|{{!}}- {{!}}{{{46}}}{{!}}{{!}}{{{47}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{48|&nbsp;}}} {{#if:{{{49|}}}|{{!}}- {{!}}{{{49}}}{{!}}{{!}}{{{50}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{51|&nbsp;}}} {{#if:{{{52|}}}|{{!}}- {{!}}{{{52}}}{{!}}{{!}}{{{53}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{54|&nbsp;}}} {{#if:{{{55|}}}|{{!}}- {{!}}{{{55}}}{{!}}{{!}}{{{56}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{57|&nbsp;}}} {{#if:{{{58|}}}|{{!}}- {{!}}{{{58}}}{{!}}{{!}}{{{59}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{60|&nbsp;}}} {{#if:{{{61|}}}|{{!}}- {{!}}{{{61}}}{{!}}{{!}}{{{62}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{63|&nbsp;}}} {{#if:{{{64|}}}|{{!}}- {{!}}{{{64}}}{{!}}{{!}}{{{65}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{66|&nbsp;}}} {{#if:{{{67|}}}|{{!}}- {{!}}{{{67}}}{{!}}{{!}}{{{68}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{69|&nbsp;}}} {{#if:{{{70|}}}|{{!}}- {{!}}{{{70}}}{{!}}{{!}}{{{71}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{72|&nbsp;}}} {{#if:{{{73|}}}|{{!}}- {{!}}{{{73}}}{{!}}{{!}}{{{74}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{75|&nbsp;}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{#if:{{{76|}}}|{{!}}- {{!}}{{{76}}}{{!}}{{!}}{{{77}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{78|&nbsp;}}} {{#if:{{{79|}}}|{{!}}- {{!}}{{{79}}}{{!}}{{!}}{{{80}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{81|&nbsp;}}} {{#if:{{{82|}}}|{{!}}- {{!}}{{{82}}}{{!}}{{!}}{{{83}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{84|&nbsp;}}} {{#if:{{{85|}}}|{{!}}- {{!}}{{{85}}}{{!}}{{!}}{{{86}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{87|&nbsp;}}} {{#if:{{{88|}}}|{{!}}- {{!}}{{{88}}}{{!}}{{!}}{{{89}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{90|&nbsp;}}} {{#if:{{{91|}}}|{{!}}- {{!}}{{{91}}}{{!}}{{!}}{{{92}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{93|&nbsp;}}} {{#if:{{{94|}}}|{{!}}- {{!}}{{{94}}}{{!}}{{!}}{{{95}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{96|&nbsp;}}} {{#if:{{{97|}}}|{{!}}- {{!}}{{{97}}}{{!}}{{!}}{{{98}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{99|&nbsp;}}} {{#if:{{{100|}}}|{{!}}- {{!}}{{{100}}}{{!}}{{!}}{{{101}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{102|&nbsp;}}} {{#if:{{{103|}}}|{{!}}- {{!}}{{{103}}}{{!}}{{!}}{{{104}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{105|&nbsp;}}} {{#if:{{{106|}}}|{{!}}- {{!}}{{{106}}}{{!}}{{!}}{{{107}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{108|&nbsp;}}} {{#if:{{{109|}}}|{{!}}- {{!}}{{{109}}}{{!}}{{!}}{{{110}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{111|&nbsp;}}} {{#if:{{{112|}}}|{{!}}- {{!}}{{{112}}}{{!}}{{!}}{{{113}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{114|&nbsp;}}} {{#if:{{{115|}}}|{{!}}- {{!}}{{{115}}}{{!}}{{!}}{{{116}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{117|&nbsp;}}} {{#if:{{{118|}}}|{{!}}- {{!}}{{{118}}}{{!}}{{!}}{{{119}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{120|&nbsp;}}} {{#if:{{{121|}}}|{{!}}- {{!}}{{{121}}}{{!}}{{!}}{{{122}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{123|&nbsp;}}} {{#if:{{{124|}}}|{{!}}- {{!}}{{{124}}}{{!}}{{!}}{{{125}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{126|&nbsp;}}} {{#if:{{{127|}}}|{{!}}- {{!}}{{{127}}}{{!}}{{!}}{{{128}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{129|&nbsp;}}} {{#if:{{{130|}}}|{{!}}- {{!}}{{{130}}}{{!}}{{!}}{{{131}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{132|&nbsp;}}} {{#if:{{{133|}}}|{{!}}- {{!}}{{{133}}}{{!}}{{!}}{{{134}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{135|&nbsp;}}} {{#if:{{{136|}}}|{{!}}- {{!}}{{{136}}}{{!}}{{!}}{{{137}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{138|&nbsp;}}} {{#if:{{{139|}}}|{{!}}- {{!}}{{{139}}}{{!}}{{!}}{{{140}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{141|&nbsp;}}} {{#if:{{{142|}}}|{{!}}- {{!}}{{{142}}}{{!}}{{!}}{{{143}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{144|&nbsp;}}} {{#if:{{{145|}}}|{{!}}- {{!}}{{{145}}}{{!}}{{!}}{{{146}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{147|&nbsp;}}} {{#if:{{{148|}}}|{{!}}- {{!}}{{{148}}}{{!}}{{!}}{{{149}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{150|&nbsp;}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{#if:{{{151|}}}|{{!}}- {{!}}{{{151}}}{{!}}{{!}}{{{152}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{153|&nbsp;}}} {{#if:{{{154|}}}|{{!}}- {{!}}{{{154}}}{{!}}{{!}}{{{155}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{156|&nbsp;}}} {{#if:{{{157|}}}|{{!}}- {{!}}{{{157}}}{{!}}{{!}}{{{158}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{159|&nbsp;}}} {{#if:{{{160|}}}|{{!}}- {{!}}{{{160}}}{{!}}{{!}}{{{161}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{162|&nbsp;}}} {{#if:{{{163|}}}|{{!}}- {{!}}{{{163}}}{{!}}{{!}}{{{164}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{165|&nbsp;}}} {{#if:{{{166|}}}|{{!}}- {{!}}{{{166}}}{{!}}{{!}}{{{167}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{168|&nbsp;}}} {{#if:{{{169|}}}|{{!}}- {{!}}{{{169}}}{{!}}{{!}}{{{170}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{171|&nbsp;}}} {{#if:{{{172|}}}|{{!}}- {{!}}{{{172}}}{{!}}{{!}}{{{173}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{174|&nbsp;}}} {{#if:{{{175|}}}|{{!}}- {{!}}{{{175}}}{{!}}{{!}}{{{176}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{177|&nbsp;}}} {{#if:{{{178|}}}|{{!}}- {{!}}{{{178}}}{{!}}{{!}}{{{179}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{180|&nbsp;}}} {{#if:{{{181|}}}|{{!}}- {{!}}{{{181}}}{{!}}{{!}}{{{182}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{183|&nbsp;}}} {{#if:{{{184|}}}|{{!}}- {{!}}{{{184}}}{{!}}{{!}}{{{185}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{186|&nbsp;}}} {{#if:{{{187|}}}|{{!}}- {{!}}{{{187}}}{{!}}{{!}}{{{188}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{189|&nbsp;}}} {{#if:{{{190|}}}|{{!}}- {{!}}{{{190}}}{{!}}{{!}}{{{191}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{192|&nbsp;}}} {{#if:{{{193|}}}|{{!}}- {{!}}{{{193}}}{{!}}{{!}}{{{194}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{195|&nbsp;}}} {{#if:{{{196|}}}|{{!}}- {{!}}{{{196}}}{{!}}{{!}}{{{197}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{198|&nbsp;}}} {{#if:{{{199|}}}|{{!}}- {{!}}{{{199}}}{{!}}{{!}}{{{200}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{201|&nbsp;}}} {{#if:{{{202|}}}|{{!}}- {{!}}{{{202}}}{{!}}{{!}}{{{203}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{204|&nbsp;}}} {{#if:{{{205|}}}|{{!}}- {{!}}{{{205}}}{{!}}{{!}}{{{206}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{207|&nbsp;}}} {{#if:{{{208|}}}|{{!}}- {{!}}{{{208}}}{{!}}{{!}}{{{209}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{210|&nbsp;}}} {{#if:{{{211|}}}|{{!}}- {{!}}{{{211}}}{{!}}{{!}}{{{212}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{213|&nbsp;}}} {{#if:{{{214|}}}|{{!}}- {{!}}{{{214}}}{{!}}{{!}}{{{215}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{216|&nbsp;}}} {{#if:{{{217|}}}|{{!}}- {{!}}{{{217}}}{{!}}{{!}}{{{218}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{219|&nbsp;}}} {{#if:{{{220|}}}|{{!}}- {{!}}{{{220}}}{{!}}{{!}}{{{221}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{222|&nbsp;}}} {{#if:{{{223|}}}|{{!}}- {{!}}{{{223}}}{{!}}{{!}}{{{224}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{225|&nbsp;}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{#if:{{{226|}}}|{{!}}- {{!}}{{{226}}}{{!}}{{!}}{{{227}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{228|&nbsp;}}} {{#if:{{{229|}}}|{{!}}- {{!}}{{{229}}}{{!}}{{!}}{{{230}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{231|&nbsp;}}} {{#if:{{{232|}}}|{{!}}- {{!}}{{{232}}}{{!}}{{!}}{{{233}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{234|&nbsp;}}} {{#if:{{{235|}}}|{{!}}- {{!}}{{{235}}}{{!}}{{!}}{{{236}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{237|&nbsp;}}} {{#if:{{{238|}}}|{{!}}- {{!}}{{{238}}}{{!}}{{!}}{{{239}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{240|&nbsp;}}} {{#if:{{{241|}}}|{{!}}- {{!}}{{{241}}}{{!}}{{!}}{{{242}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{243|&nbsp;}}} {{#if:{{{244|}}}|{{!}}- {{!}}{{{244}}}{{!}}{{!}}{{{245}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{246|&nbsp;}}} {{#if:{{{247|}}}|{{!}}- {{!}}{{{247}}}{{!}}{{!}}{{{248}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{249|&nbsp;}}} {{#if:{{{250|}}}|{{!}}- {{!}}{{{250}}}{{!}}{{!}}{{{251}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{252|&nbsp;}}} {{#if:{{{253|}}}|{{!}}- {{!}}{{{253}}}{{!}}{{!}}{{{254}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{255|&nbsp;}}} {{#if:{{{256|}}}|{{!}}- {{!}}{{{256}}}{{!}}{{!}}{{{257}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{258|&nbsp;}}} {{#if:{{{259|}}}|{{!}}- {{!}}{{{259}}}{{!}}{{!}}{{{260}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{261|&nbsp;}}} {{#if:{{{262|}}}|{{!}}- {{!}}{{{262}}}{{!}}{{!}}{{{263}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{264|&nbsp;}}} {{#if:{{{265|}}}|{{!}}- {{!}}{{{265}}}{{!}}{{!}}{{{266}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{267|&nbsp;}}} {{#if:{{{268|}}}|{{!}}- {{!}}{{{268}}}{{!}}{{!}}{{{269}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{270|&nbsp;}}} {{#if:{{{271|}}}|{{!}}- {{!}}{{{271}}}{{!}}{{!}}{{{272}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{273|&nbsp;}}} {{#if:{{{274|}}}|{{!}}- {{!}}{{{274}}}{{!}}{{!}}{{{275}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{276|&nbsp;}}} {{#if:{{{277|}}}|{{!}}- {{!}}{{{277}}}{{!}}{{!}}{{{278}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{279|&nbsp;}}} {{#if:{{{280|}}}|{{!}}- {{!}}{{{280}}}{{!}}{{!}}{{{281}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{282|&nbsp;}}} {{#if:{{{283|}}}|{{!}}- {{!}}{{{283}}}{{!}}{{!}}{{{284}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{285|&nbsp;}}} {{#if:{{{286|}}}|{{!}}- {{!}}{{{286}}}{{!}}{{!}}{{{287}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{288|&nbsp;}}} {{#if:{{{289|}}}|{{!}}- {{!}}{{{289}}}{{!}}{{!}}{{{290}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{291|&nbsp;}}} {{#if:{{{292|}}}|{{!}}- {{!}}{{{292}}}{{!}}{{!}}{{{293}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{294|&nbsp;}}} {{#if:{{{295|}}}|{{!}}- {{!}}{{{295}}}{{!}}{{!}}{{{296}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{297|&nbsp;}}} {{#if:{{{298|}}}|{{!}}- {{!}}{{{298}}}{{!}}{{!}}{{{299}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{300|&nbsp;}}} }}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}| <br> {{#if:{{{1|}}}|{{!}}- {{!}}{{{1}}}{{!}}{{!}}{{{2}}} {{#if:{{{3|}}}|{{!}}- {{!}}{{{3}}}{{!}}{{!}}{{{4}}} {{#if:{{{5|}}}|{{!}}- {{!}}{{{5}}}{{!}}{{!}}{{{6}}} {{#if:{{{7|}}}|{{!}}- {{!}}{{{7}}}{{!}}{{!}}{{{8}}} {{#if:{{{9|}}}|{{!}}- {{!}}{{{9}}}{{!}}{{!}}{{{10}}} {{#if:{{{11|}}}|{{!}}- {{!}}{{{11}}}{{!}}{{!}}{{{12}}} {{#if:{{{13|}}}|{{!}}- {{!}}{{{13}}}{{!}}{{!}}{{{14}}} {{#if:{{{15|}}}|{{!}}- {{!}}{{{15}}}{{!}}{{!}}{{{16}}} {{#if:{{{17|}}}|{{!}}- {{!}}{{{17}}}{{!}}{{!}}{{{18}}} {{#if:{{{19|}}}|{{!}}- {{!}}{{{19}}}{{!}}{{!}}{{{20}}} {{#if:{{{21|}}}|{{!}}- {{!}}{{{21}}}{{!}}{{!}}{{{22}}} {{#if:{{{23|}}}|{{!}}- {{!}}{{{23}}}{{!}}{{!}}{{{24}}} {{#if:{{{25|}}}|{{!}}- {{!}}{{{25}}}{{!}}{{!}}{{{26}}} {{#if:{{{27|}}}|{{!}}- {{!}}{{{27}}}{{!}}{{!}}{{{28}}} {{#if:{{{29|}}}|{{!}}- {{!}}{{{29}}}{{!}}{{!}}{{{30}}} {{#if:{{{31|}}}|{{!}}- {{!}}{{{31}}}{{!}}{{!}}{{{32}}} {{#if:{{{33|}}}|{{!}}- {{!}}{{{33}}}{{!}}{{!}}{{{34}}} {{#if:{{{35|}}}|{{!}}- {{!}}{{{35}}}{{!}}{{!}}{{{36}}} {{#if:{{{37|}}}|{{!}}- {{!}}{{{37}}}{{!}}{{!}}{{{38}}} {{#if:{{{39|}}}|{{!}}- {{!}}{{{39}}}{{!}}{{!}}{{{40}}} {{#if:{{{41|}}}|{{!}}- {{!}}{{{41}}}{{!}}{{!}}{{{42}}} {{#if:{{{43|}}}|{{!}}- {{!}}{{{43}}}{{!}}{{!}}{{{44}}} {{#if:{{{45|}}}|{{!}}- {{!}}{{{45}}}{{!}}{{!}}{{{46}}} {{#if:{{{47|}}}|{{!}}- {{!}}{{{47}}}{{!}}{{!}}{{{48}}} {{#if:{{{49|}}}|{{!}}- {{!}}{{{49}}}{{!}}{{!}}{{{50}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{#if:{{{51|}}}|{{!}}- {{!}}{{{51}}}{{!}}{{!}}{{{52}}} {{#if:{{{53|}}}|{{!}}- {{!}}{{{53}}}{{!}}{{!}}{{{54}}} {{#if:{{{55|}}}|{{!}}- {{!}}{{{55}}}{{!}}{{!}}{{{56}}} {{#if:{{{57|}}}|{{!}}- {{!}}{{{57}}}{{!}}{{!}}{{{58}}} {{#if:{{{59|}}}|{{!}}- {{!}}{{{59}}}{{!}}{{!}}{{{60}}} {{#if:{{{61|}}}|{{!}}- {{!}}{{{61}}}{{!}}{{!}}{{{62}}} {{#if:{{{63|}}}|{{!}}- {{!}}{{{63}}}{{!}}{{!}}{{{64}}} {{#if:{{{65|}}}|{{!}}- {{!}}{{{65}}}{{!}}{{!}}{{{66}}} {{#if:{{{67|}}}|{{!}}- {{!}}{{{67}}}{{!}}{{!}}{{{68}}} {{#if:{{{69|}}}|{{!}}- {{!}}{{{69}}}{{!}}{{!}}{{{70}}} {{#if:{{{71|}}}|{{!}}- {{!}}{{{71}}}{{!}}{{!}}{{{72}}} {{#if:{{{73|}}}|{{!}}- {{!}}{{{73}}}{{!}}{{!}}{{{74}}} {{#if:{{{75|}}}|{{!}}- {{!}}{{{75}}}{{!}}{{!}}{{{76}}} {{#if:{{{77|}}}|{{!}}- {{!}}{{{77}}}{{!}}{{!}}{{{78}}} {{#if:{{{79|}}}|{{!}}- {{!}}{{{79}}}{{!}}{{!}}{{{80}}} {{#if:{{{81|}}}|{{!}}- {{!}}{{{81}}}{{!}}{{!}}{{{82}}} {{#if:{{{83|}}}|{{!}}- {{!}}{{{83}}}{{!}}{{!}}{{{84}}} {{#if:{{{85|}}}|{{!}}- {{!}}{{{85}}}{{!}}{{!}}{{{86}}} {{#if:{{{87|}}}|{{!}}- {{!}}{{{87}}}{{!}}{{!}}{{{88}}} {{#if:{{{89|}}}|{{!}}- {{!}}{{{89}}}{{!}}{{!}}{{{90}}} {{#if:{{{91|}}}|{{!}}- {{!}}{{{91}}}{{!}}{{!}}{{{92}}} {{#if:{{{93|}}}|{{!}}- {{!}}{{{93}}}{{!}}{{!}}{{{94}}} {{#if:{{{95|}}}|{{!}}- {{!}}{{{95}}}{{!}}{{!}}{{{96}}} {{#if:{{{97|}}}|{{!}}- {{!}}{{{97}}}{{!}}{{!}}{{{98}}} {{#if:{{{99|}}}|{{!}}- {{!}}{{{99}}}{{!}}{{!}}{{{100}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{#if:{{{101|}}}|{{!}}- {{!}}{{{101}}}{{!}}{{!}}{{{102}}} {{#if:{{{103|}}}|{{!}}- {{!}}{{{103}}}{{!}}{{!}}{{{104}}} {{#if:{{{105|}}}|{{!}}- {{!}}{{{105}}}{{!}}{{!}}{{{106}}} {{#if:{{{107|}}}|{{!}}- {{!}}{{{107}}}{{!}}{{!}}{{{108}}} {{#if:{{{109|}}}|{{!}}- {{!}}{{{109}}}{{!}}{{!}}{{{110}}} {{#if:{{{111|}}}|{{!}}- {{!}}{{{111}}}{{!}}{{!}}{{{112}}} {{#if:{{{113|}}}|{{!}}- {{!}}{{{113}}}{{!}}{{!}}{{{114}}} {{#if:{{{115|}}}|{{!}}- {{!}}{{{115}}}{{!}}{{!}}{{{116}}} {{#if:{{{117|}}}|{{!}}- {{!}}{{{117}}}{{!}}{{!}}{{{118}}} {{#if:{{{119|}}}|{{!}}- {{!}}{{{119}}}{{!}}{{!}}{{{120}}} {{#if:{{{121|}}}|{{!}}- {{!}}{{{121}}}{{!}}{{!}}{{{122}}} {{#if:{{{123|}}}|{{!}}- {{!}}{{{123}}}{{!}}{{!}}{{{124}}} {{#if:{{{125|}}}|{{!}}- {{!}}{{{125}}}{{!}}{{!}}{{{126}}} {{#if:{{{127|}}}|{{!}}- {{!}}{{{127}}}{{!}}{{!}}{{{128}}} {{#if:{{{129|}}}|{{!}}- {{!}}{{{129}}}{{!}}{{!}}{{{130}}} {{#if:{{{131|}}}|{{!}}- {{!}}{{{131}}}{{!}}{{!}}{{{132}}} {{#if:{{{133|}}}|{{!}}- {{!}}{{{133}}}{{!}}{{!}}{{{134}}} {{#if:{{{135|}}}|{{!}}- {{!}}{{{135}}}{{!}}{{!}}{{{136}}} {{#if:{{{137|}}}|{{!}}- {{!}}{{{137}}}{{!}}{{!}}{{{138}}} {{#if:{{{139|}}}|{{!}}- {{!}}{{{139}}}{{!}}{{!}}{{{140}}} {{#if:{{{141|}}}|{{!}}- {{!}}{{{141}}}{{!}}{{!}}{{{142}}} {{#if:{{{143|}}}|{{!}}- {{!}}{{{143}}}{{!}}{{!}}{{{144}}} {{#if:{{{145|}}}|{{!}}- {{!}}{{{145}}}{{!}}{{!}}{{{146}}} {{#if:{{{147|}}}|{{!}}- {{!}}{{{147}}}{{!}}{{!}}{{{148}}} {{#if:{{{149|}}}|{{!}}- {{!}}{{{149}}}{{!}}{{!}}{{{150}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{#if:{{{151|}}}|{{!}}- {{!}}{{{151}}}{{!}}{{!}}{{{152}}} {{#if:{{{153|}}}|{{!}}- {{!}}{{{153}}}{{!}}{{!}}{{{154}}} {{#if:{{{155|}}}|{{!}}- {{!}}{{{155}}}{{!}}{{!}}{{{156}}} {{#if:{{{157|}}}|{{!}}- {{!}}{{{157}}}{{!}}{{!}}{{{158}}} {{#if:{{{159|}}}|{{!}}- {{!}}{{{159}}}{{!}}{{!}}{{{160}}} {{#if:{{{161|}}}|{{!}}- {{!}}{{{161}}}{{!}}{{!}}{{{162}}} {{#if:{{{163|}}}|{{!}}- {{!}}{{{163}}}{{!}}{{!}}{{{164}}} {{#if:{{{165|}}}|{{!}}- {{!}}{{{165}}}{{!}}{{!}}{{{166}}} {{#if:{{{167|}}}|{{!}}- {{!}}{{{167}}}{{!}}{{!}}{{{168}}} {{#if:{{{169|}}}|{{!}}- {{!}}{{{169}}}{{!}}{{!}}{{{170}}} {{#if:{{{171|}}}|{{!}}- {{!}}{{{171}}}{{!}}{{!}}{{{172}}} {{#if:{{{173|}}}|{{!}}- {{!}}{{{173}}}{{!}}{{!}}{{{174}}} {{#if:{{{175|}}}|{{!}}- {{!}}{{{175}}}{{!}}{{!}}{{{176}}} {{#if:{{{177|}}}|{{!}}- {{!}}{{{177}}}{{!}}{{!}}{{{178}}} {{#if:{{{179|}}}|{{!}}- {{!}}{{{179}}}{{!}}{{!}}{{{180}}} {{#if:{{{181|}}}|{{!}}- {{!}}{{{181}}}{{!}}{{!}}{{{182}}} {{#if:{{{183|}}}|{{!}}- {{!}}{{{183}}}{{!}}{{!}}{{{184}}} {{#if:{{{185|}}}|{{!}}- {{!}}{{{185}}}{{!}}{{!}}{{{186}}} {{#if:{{{187|}}}|{{!}}- {{!}}{{{187}}}{{!}}{{!}}{{{188}}} {{#if:{{{189|}}}|{{!}}- {{!}}{{{189}}}{{!}}{{!}}{{{190}}} {{#if:{{{191|}}}|{{!}}- {{!}}{{{191}}}{{!}}{{!}}{{{192}}} {{#if:{{{193|}}}|{{!}}- {{!}}{{{193}}}{{!}}{{!}}{{{194}}} {{#if:{{{195|}}}|{{!}}- {{!}}{{{195}}}{{!}}{{!}}{{{196}}} {{#if:{{{197|}}}|{{!}}- {{!}}{{{197}}}{{!}}{{!}}{{{198}}} {{#if:{{{199|}}}|{{!}}- {{!}}{{{199}}}{{!}}{{!}}{{{200}}} }}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} |}<noinclude> [[Категория:Ҡалыптар:Авиация]] </noinclude> bisgjoszzi4pzaxwhw22z42yq8kz62p 1297396 1297395 2026-05-19T04:39:27Z Вәхит 24644 1297396 wikitext text/x-wiki {|class="sortable wikitable toccolours" ! width="20%" | Авиакомпания !! width="{{#if:{{{3rdcoltitle|}}}|70|80}}%", class="unsortable" | Тәғәнләнеү пункттары {{#if:{{{3rdcoltitle|}}}| !! width="10%" {{!}}{{{3rdcoltitle}}} {{#if:{{{1|}}}|{{!}}- {{!}}{{{1}}}{{!}}{{!}}{{{2}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{3|&nbsp;}}} {{#if:{{{4|}}}|{{!}}- {{!}}{{{4}}}{{!}}{{!}}{{{5}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{6|&nbsp;}}} {{#if:{{{7|}}}|{{!}}- {{!}}{{{7}}}{{!}}{{!}}{{{8}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{9|&nbsp;}}} {{#if:{{{10|}}}|{{!}}- {{!}}{{{10}}}{{!}}{{!}}{{{11}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{12|&nbsp;}}} {{#if:{{{13|}}}|{{!}}- {{!}}{{{13}}}{{!}}{{!}}{{{14}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{15|&nbsp;}}} {{#if:{{{16|}}}|{{!}}- {{!}}{{{16}}}{{!}}{{!}}{{{17}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{18|&nbsp;}}} {{#if:{{{19|}}}|{{!}}- {{!}}{{{19}}}{{!}}{{!}}{{{20}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{21|&nbsp;}}} {{#if:{{{22|}}}|{{!}}- {{!}}{{{22}}}{{!}}{{!}}{{{23}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{24|&nbsp;}}} {{#if:{{{25|}}}|{{!}}- {{!}}{{{25}}}{{!}}{{!}}{{{26}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{27|&nbsp;}}} {{#if:{{{28|}}}|{{!}}- {{!}}{{{28}}}{{!}}{{!}}{{{29}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{30|&nbsp;}}} {{#if:{{{31|}}}|{{!}}- {{!}}{{{31}}}{{!}}{{!}}{{{32}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{33|&nbsp;}}} {{#if:{{{34|}}}|{{!}}- {{!}}{{{34}}}{{!}}{{!}}{{{35}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{36|&nbsp;}}} {{#if:{{{37|}}}|{{!}}- {{!}}{{{37}}}{{!}}{{!}}{{{38}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{39|&nbsp;}}} {{#if:{{{40|}}}|{{!}}- {{!}}{{{40}}}{{!}}{{!}}{{{41}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{42|&nbsp;}}} {{#if:{{{43|}}}|{{!}}- {{!}}{{{43}}}{{!}}{{!}}{{{44}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{45|&nbsp;}}} {{#if:{{{46|}}}|{{!}}- {{!}}{{{46}}}{{!}}{{!}}{{{47}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{48|&nbsp;}}} {{#if:{{{49|}}}|{{!}}- {{!}}{{{49}}}{{!}}{{!}}{{{50}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{51|&nbsp;}}} {{#if:{{{52|}}}|{{!}}- {{!}}{{{52}}}{{!}}{{!}}{{{53}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{54|&nbsp;}}} {{#if:{{{55|}}}|{{!}}- {{!}}{{{55}}}{{!}}{{!}}{{{56}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{57|&nbsp;}}} {{#if:{{{58|}}}|{{!}}- {{!}}{{{58}}}{{!}}{{!}}{{{59}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{60|&nbsp;}}} {{#if:{{{61|}}}|{{!}}- {{!}}{{{61}}}{{!}}{{!}}{{{62}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{63|&nbsp;}}} {{#if:{{{64|}}}|{{!}}- {{!}}{{{64}}}{{!}}{{!}}{{{65}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{66|&nbsp;}}} {{#if:{{{67|}}}|{{!}}- {{!}}{{{67}}}{{!}}{{!}}{{{68}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{69|&nbsp;}}} {{#if:{{{70|}}}|{{!}}- {{!}}{{{70}}}{{!}}{{!}}{{{71}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{72|&nbsp;}}} {{#if:{{{73|}}}|{{!}}- {{!}}{{{73}}}{{!}}{{!}}{{{74}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{75|&nbsp;}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{#if:{{{76|}}}|{{!}}- {{!}}{{{76}}}{{!}}{{!}}{{{77}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{78|&nbsp;}}} {{#if:{{{79|}}}|{{!}}- {{!}}{{{79}}}{{!}}{{!}}{{{80}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{81|&nbsp;}}} {{#if:{{{82|}}}|{{!}}- {{!}}{{{82}}}{{!}}{{!}}{{{83}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{84|&nbsp;}}} {{#if:{{{85|}}}|{{!}}- {{!}}{{{85}}}{{!}}{{!}}{{{86}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{87|&nbsp;}}} {{#if:{{{88|}}}|{{!}}- {{!}}{{{88}}}{{!}}{{!}}{{{89}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{90|&nbsp;}}} {{#if:{{{91|}}}|{{!}}- {{!}}{{{91}}}{{!}}{{!}}{{{92}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{93|&nbsp;}}} {{#if:{{{94|}}}|{{!}}- {{!}}{{{94}}}{{!}}{{!}}{{{95}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{96|&nbsp;}}} {{#if:{{{97|}}}|{{!}}- {{!}}{{{97}}}{{!}}{{!}}{{{98}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{99|&nbsp;}}} {{#if:{{{100|}}}|{{!}}- {{!}}{{{100}}}{{!}}{{!}}{{{101}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{102|&nbsp;}}} {{#if:{{{103|}}}|{{!}}- {{!}}{{{103}}}{{!}}{{!}}{{{104}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{105|&nbsp;}}} {{#if:{{{106|}}}|{{!}}- {{!}}{{{106}}}{{!}}{{!}}{{{107}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{108|&nbsp;}}} {{#if:{{{109|}}}|{{!}}- {{!}}{{{109}}}{{!}}{{!}}{{{110}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{111|&nbsp;}}} {{#if:{{{112|}}}|{{!}}- {{!}}{{{112}}}{{!}}{{!}}{{{113}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{114|&nbsp;}}} {{#if:{{{115|}}}|{{!}}- {{!}}{{{115}}}{{!}}{{!}}{{{116}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{117|&nbsp;}}} {{#if:{{{118|}}}|{{!}}- {{!}}{{{118}}}{{!}}{{!}}{{{119}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{120|&nbsp;}}} {{#if:{{{121|}}}|{{!}}- {{!}}{{{121}}}{{!}}{{!}}{{{122}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{123|&nbsp;}}} {{#if:{{{124|}}}|{{!}}- {{!}}{{{124}}}{{!}}{{!}}{{{125}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{126|&nbsp;}}} {{#if:{{{127|}}}|{{!}}- {{!}}{{{127}}}{{!}}{{!}}{{{128}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{129|&nbsp;}}} {{#if:{{{130|}}}|{{!}}- {{!}}{{{130}}}{{!}}{{!}}{{{131}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{132|&nbsp;}}} {{#if:{{{133|}}}|{{!}}- {{!}}{{{133}}}{{!}}{{!}}{{{134}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{135|&nbsp;}}} {{#if:{{{136|}}}|{{!}}- {{!}}{{{136}}}{{!}}{{!}}{{{137}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{138|&nbsp;}}} {{#if:{{{139|}}}|{{!}}- {{!}}{{{139}}}{{!}}{{!}}{{{140}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{141|&nbsp;}}} {{#if:{{{142|}}}|{{!}}- {{!}}{{{142}}}{{!}}{{!}}{{{143}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{144|&nbsp;}}} {{#if:{{{145|}}}|{{!}}- {{!}}{{{145}}}{{!}}{{!}}{{{146}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{147|&nbsp;}}} {{#if:{{{148|}}}|{{!}}- {{!}}{{{148}}}{{!}}{{!}}{{{149}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{150|&nbsp;}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{#if:{{{151|}}}|{{!}}- {{!}}{{{151}}}{{!}}{{!}}{{{152}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{153|&nbsp;}}} {{#if:{{{154|}}}|{{!}}- {{!}}{{{154}}}{{!}}{{!}}{{{155}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{156|&nbsp;}}} {{#if:{{{157|}}}|{{!}}- {{!}}{{{157}}}{{!}}{{!}}{{{158}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{159|&nbsp;}}} {{#if:{{{160|}}}|{{!}}- {{!}}{{{160}}}{{!}}{{!}}{{{161}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{162|&nbsp;}}} {{#if:{{{163|}}}|{{!}}- {{!}}{{{163}}}{{!}}{{!}}{{{164}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{165|&nbsp;}}} {{#if:{{{166|}}}|{{!}}- {{!}}{{{166}}}{{!}}{{!}}{{{167}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{168|&nbsp;}}} {{#if:{{{169|}}}|{{!}}- {{!}}{{{169}}}{{!}}{{!}}{{{170}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{171|&nbsp;}}} {{#if:{{{172|}}}|{{!}}- {{!}}{{{172}}}{{!}}{{!}}{{{173}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{174|&nbsp;}}} {{#if:{{{175|}}}|{{!}}- {{!}}{{{175}}}{{!}}{{!}}{{{176}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{177|&nbsp;}}} {{#if:{{{178|}}}|{{!}}- {{!}}{{{178}}}{{!}}{{!}}{{{179}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{180|&nbsp;}}} {{#if:{{{181|}}}|{{!}}- {{!}}{{{181}}}{{!}}{{!}}{{{182}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{183|&nbsp;}}} {{#if:{{{184|}}}|{{!}}- {{!}}{{{184}}}{{!}}{{!}}{{{185}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{186|&nbsp;}}} {{#if:{{{187|}}}|{{!}}- {{!}}{{{187}}}{{!}}{{!}}{{{188}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{189|&nbsp;}}} {{#if:{{{190|}}}|{{!}}- {{!}}{{{190}}}{{!}}{{!}}{{{191}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{192|&nbsp;}}} {{#if:{{{193|}}}|{{!}}- {{!}}{{{193}}}{{!}}{{!}}{{{194}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{195|&nbsp;}}} {{#if:{{{196|}}}|{{!}}- {{!}}{{{196}}}{{!}}{{!}}{{{197}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{198|&nbsp;}}} {{#if:{{{199|}}}|{{!}}- {{!}}{{{199}}}{{!}}{{!}}{{{200}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{201|&nbsp;}}} {{#if:{{{202|}}}|{{!}}- {{!}}{{{202}}}{{!}}{{!}}{{{203}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{204|&nbsp;}}} {{#if:{{{205|}}}|{{!}}- {{!}}{{{205}}}{{!}}{{!}}{{{206}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{207|&nbsp;}}} {{#if:{{{208|}}}|{{!}}- {{!}}{{{208}}}{{!}}{{!}}{{{209}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{210|&nbsp;}}} {{#if:{{{211|}}}|{{!}}- {{!}}{{{211}}}{{!}}{{!}}{{{212}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{213|&nbsp;}}} {{#if:{{{214|}}}|{{!}}- {{!}}{{{214}}}{{!}}{{!}}{{{215}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{216|&nbsp;}}} {{#if:{{{217|}}}|{{!}}- {{!}}{{{217}}}{{!}}{{!}}{{{218}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{219|&nbsp;}}} {{#if:{{{220|}}}|{{!}}- {{!}}{{{220}}}{{!}}{{!}}{{{221}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{222|&nbsp;}}} {{#if:{{{223|}}}|{{!}}- {{!}}{{{223}}}{{!}}{{!}}{{{224}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{225|&nbsp;}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{#if:{{{226|}}}|{{!}}- {{!}}{{{226}}}{{!}}{{!}}{{{227}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{228|&nbsp;}}} {{#if:{{{229|}}}|{{!}}- {{!}}{{{229}}}{{!}}{{!}}{{{230}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{231|&nbsp;}}} {{#if:{{{232|}}}|{{!}}- {{!}}{{{232}}}{{!}}{{!}}{{{233}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{234|&nbsp;}}} {{#if:{{{235|}}}|{{!}}- {{!}}{{{235}}}{{!}}{{!}}{{{236}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{237|&nbsp;}}} {{#if:{{{238|}}}|{{!}}- {{!}}{{{238}}}{{!}}{{!}}{{{239}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{240|&nbsp;}}} {{#if:{{{241|}}}|{{!}}- {{!}}{{{241}}}{{!}}{{!}}{{{242}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{243|&nbsp;}}} {{#if:{{{244|}}}|{{!}}- {{!}}{{{244}}}{{!}}{{!}}{{{245}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{246|&nbsp;}}} {{#if:{{{247|}}}|{{!}}- {{!}}{{{247}}}{{!}}{{!}}{{{248}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{249|&nbsp;}}} {{#if:{{{250|}}}|{{!}}- {{!}}{{{250}}}{{!}}{{!}}{{{251}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{252|&nbsp;}}} {{#if:{{{253|}}}|{{!}}- {{!}}{{{253}}}{{!}}{{!}}{{{254}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{255|&nbsp;}}} {{#if:{{{256|}}}|{{!}}- {{!}}{{{256}}}{{!}}{{!}}{{{257}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{258|&nbsp;}}} {{#if:{{{259|}}}|{{!}}- {{!}}{{{259}}}{{!}}{{!}}{{{260}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{261|&nbsp;}}} {{#if:{{{262|}}}|{{!}}- {{!}}{{{262}}}{{!}}{{!}}{{{263}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{264|&nbsp;}}} {{#if:{{{265|}}}|{{!}}- {{!}}{{{265}}}{{!}}{{!}}{{{266}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{267|&nbsp;}}} {{#if:{{{268|}}}|{{!}}- {{!}}{{{268}}}{{!}}{{!}}{{{269}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{270|&nbsp;}}} {{#if:{{{271|}}}|{{!}}- {{!}}{{{271}}}{{!}}{{!}}{{{272}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{273|&nbsp;}}} {{#if:{{{274|}}}|{{!}}- {{!}}{{{274}}}{{!}}{{!}}{{{275}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{276|&nbsp;}}} {{#if:{{{277|}}}|{{!}}- {{!}}{{{277}}}{{!}}{{!}}{{{278}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{279|&nbsp;}}} {{#if:{{{280|}}}|{{!}}- {{!}}{{{280}}}{{!}}{{!}}{{{281}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{282|&nbsp;}}} {{#if:{{{283|}}}|{{!}}- {{!}}{{{283}}}{{!}}{{!}}{{{284}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{285|&nbsp;}}} {{#if:{{{286|}}}|{{!}}- {{!}}{{{286}}}{{!}}{{!}}{{{287}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{288|&nbsp;}}} {{#if:{{{289|}}}|{{!}}- {{!}}{{{289}}}{{!}}{{!}}{{{290}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{291|&nbsp;}}} {{#if:{{{292|}}}|{{!}}- {{!}}{{{292}}}{{!}}{{!}}{{{293}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{294|&nbsp;}}} {{#if:{{{295|}}}|{{!}}- {{!}}{{{295}}}{{!}}{{!}}{{{296}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{297|&nbsp;}}} {{#if:{{{298|}}}|{{!}}- {{!}}{{{298}}}{{!}}{{!}}{{{299}}}{{!}}{{!}} align="center" {{!}}{{{300|&nbsp;}}} }}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}| <br> {{#if:{{{1|}}}|{{!}}- {{!}}{{{1}}}{{!}}{{!}}{{{2}}} {{#if:{{{3|}}}|{{!}}- {{!}}{{{3}}}{{!}}{{!}}{{{4}}} {{#if:{{{5|}}}|{{!}}- {{!}}{{{5}}}{{!}}{{!}}{{{6}}} {{#if:{{{7|}}}|{{!}}- {{!}}{{{7}}}{{!}}{{!}}{{{8}}} {{#if:{{{9|}}}|{{!}}- {{!}}{{{9}}}{{!}}{{!}}{{{10}}} {{#if:{{{11|}}}|{{!}}- {{!}}{{{11}}}{{!}}{{!}}{{{12}}} {{#if:{{{13|}}}|{{!}}- {{!}}{{{13}}}{{!}}{{!}}{{{14}}} {{#if:{{{15|}}}|{{!}}- {{!}}{{{15}}}{{!}}{{!}}{{{16}}} {{#if:{{{17|}}}|{{!}}- {{!}}{{{17}}}{{!}}{{!}}{{{18}}} {{#if:{{{19|}}}|{{!}}- {{!}}{{{19}}}{{!}}{{!}}{{{20}}} {{#if:{{{21|}}}|{{!}}- {{!}}{{{21}}}{{!}}{{!}}{{{22}}} {{#if:{{{23|}}}|{{!}}- {{!}}{{{23}}}{{!}}{{!}}{{{24}}} {{#if:{{{25|}}}|{{!}}- {{!}}{{{25}}}{{!}}{{!}}{{{26}}} {{#if:{{{27|}}}|{{!}}- {{!}}{{{27}}}{{!}}{{!}}{{{28}}} {{#if:{{{29|}}}|{{!}}- {{!}}{{{29}}}{{!}}{{!}}{{{30}}} {{#if:{{{31|}}}|{{!}}- {{!}}{{{31}}}{{!}}{{!}}{{{32}}} {{#if:{{{33|}}}|{{!}}- {{!}}{{{33}}}{{!}}{{!}}{{{34}}} {{#if:{{{35|}}}|{{!}}- {{!}}{{{35}}}{{!}}{{!}}{{{36}}} {{#if:{{{37|}}}|{{!}}- {{!}}{{{37}}}{{!}}{{!}}{{{38}}} {{#if:{{{39|}}}|{{!}}- {{!}}{{{39}}}{{!}}{{!}}{{{40}}} {{#if:{{{41|}}}|{{!}}- {{!}}{{{41}}}{{!}}{{!}}{{{42}}} {{#if:{{{43|}}}|{{!}}- {{!}}{{{43}}}{{!}}{{!}}{{{44}}} {{#if:{{{45|}}}|{{!}}- {{!}}{{{45}}}{{!}}{{!}}{{{46}}} {{#if:{{{47|}}}|{{!}}- {{!}}{{{47}}}{{!}}{{!}}{{{48}}} {{#if:{{{49|}}}|{{!}}- {{!}}{{{49}}}{{!}}{{!}}{{{50}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{#if:{{{51|}}}|{{!}}- {{!}}{{{51}}}{{!}}{{!}}{{{52}}} {{#if:{{{53|}}}|{{!}}- {{!}}{{{53}}}{{!}}{{!}}{{{54}}} {{#if:{{{55|}}}|{{!}}- {{!}}{{{55}}}{{!}}{{!}}{{{56}}} {{#if:{{{57|}}}|{{!}}- {{!}}{{{57}}}{{!}}{{!}}{{{58}}} {{#if:{{{59|}}}|{{!}}- {{!}}{{{59}}}{{!}}{{!}}{{{60}}} {{#if:{{{61|}}}|{{!}}- {{!}}{{{61}}}{{!}}{{!}}{{{62}}} {{#if:{{{63|}}}|{{!}}- {{!}}{{{63}}}{{!}}{{!}}{{{64}}} {{#if:{{{65|}}}|{{!}}- {{!}}{{{65}}}{{!}}{{!}}{{{66}}} {{#if:{{{67|}}}|{{!}}- {{!}}{{{67}}}{{!}}{{!}}{{{68}}} {{#if:{{{69|}}}|{{!}}- {{!}}{{{69}}}{{!}}{{!}}{{{70}}} {{#if:{{{71|}}}|{{!}}- {{!}}{{{71}}}{{!}}{{!}}{{{72}}} {{#if:{{{73|}}}|{{!}}- {{!}}{{{73}}}{{!}}{{!}}{{{74}}} {{#if:{{{75|}}}|{{!}}- {{!}}{{{75}}}{{!}}{{!}}{{{76}}} {{#if:{{{77|}}}|{{!}}- {{!}}{{{77}}}{{!}}{{!}}{{{78}}} {{#if:{{{79|}}}|{{!}}- {{!}}{{{79}}}{{!}}{{!}}{{{80}}} {{#if:{{{81|}}}|{{!}}- {{!}}{{{81}}}{{!}}{{!}}{{{82}}} {{#if:{{{83|}}}|{{!}}- {{!}}{{{83}}}{{!}}{{!}}{{{84}}} {{#if:{{{85|}}}|{{!}}- {{!}}{{{85}}}{{!}}{{!}}{{{86}}} {{#if:{{{87|}}}|{{!}}- {{!}}{{{87}}}{{!}}{{!}}{{{88}}} {{#if:{{{89|}}}|{{!}}- {{!}}{{{89}}}{{!}}{{!}}{{{90}}} {{#if:{{{91|}}}|{{!}}- {{!}}{{{91}}}{{!}}{{!}}{{{92}}} {{#if:{{{93|}}}|{{!}}- {{!}}{{{93}}}{{!}}{{!}}{{{94}}} {{#if:{{{95|}}}|{{!}}- {{!}}{{{95}}}{{!}}{{!}}{{{96}}} {{#if:{{{97|}}}|{{!}}- {{!}}{{{97}}}{{!}}{{!}}{{{98}}} {{#if:{{{99|}}}|{{!}}- {{!}}{{{99}}}{{!}}{{!}}{{{100}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{#if:{{{101|}}}|{{!}}- {{!}}{{{101}}}{{!}}{{!}}{{{102}}} {{#if:{{{103|}}}|{{!}}- {{!}}{{{103}}}{{!}}{{!}}{{{104}}} {{#if:{{{105|}}}|{{!}}- {{!}}{{{105}}}{{!}}{{!}}{{{106}}} {{#if:{{{107|}}}|{{!}}- {{!}}{{{107}}}{{!}}{{!}}{{{108}}} {{#if:{{{109|}}}|{{!}}- {{!}}{{{109}}}{{!}}{{!}}{{{110}}} {{#if:{{{111|}}}|{{!}}- {{!}}{{{111}}}{{!}}{{!}}{{{112}}} {{#if:{{{113|}}}|{{!}}- {{!}}{{{113}}}{{!}}{{!}}{{{114}}} {{#if:{{{115|}}}|{{!}}- {{!}}{{{115}}}{{!}}{{!}}{{{116}}} {{#if:{{{117|}}}|{{!}}- {{!}}{{{117}}}{{!}}{{!}}{{{118}}} {{#if:{{{119|}}}|{{!}}- {{!}}{{{119}}}{{!}}{{!}}{{{120}}} {{#if:{{{121|}}}|{{!}}- {{!}}{{{121}}}{{!}}{{!}}{{{122}}} {{#if:{{{123|}}}|{{!}}- {{!}}{{{123}}}{{!}}{{!}}{{{124}}} {{#if:{{{125|}}}|{{!}}- {{!}}{{{125}}}{{!}}{{!}}{{{126}}} {{#if:{{{127|}}}|{{!}}- {{!}}{{{127}}}{{!}}{{!}}{{{128}}} {{#if:{{{129|}}}|{{!}}- {{!}}{{{129}}}{{!}}{{!}}{{{130}}} {{#if:{{{131|}}}|{{!}}- {{!}}{{{131}}}{{!}}{{!}}{{{132}}} {{#if:{{{133|}}}|{{!}}- {{!}}{{{133}}}{{!}}{{!}}{{{134}}} {{#if:{{{135|}}}|{{!}}- {{!}}{{{135}}}{{!}}{{!}}{{{136}}} {{#if:{{{137|}}}|{{!}}- {{!}}{{{137}}}{{!}}{{!}}{{{138}}} {{#if:{{{139|}}}|{{!}}- {{!}}{{{139}}}{{!}}{{!}}{{{140}}} {{#if:{{{141|}}}|{{!}}- {{!}}{{{141}}}{{!}}{{!}}{{{142}}} {{#if:{{{143|}}}|{{!}}- {{!}}{{{143}}}{{!}}{{!}}{{{144}}} {{#if:{{{145|}}}|{{!}}- {{!}}{{{145}}}{{!}}{{!}}{{{146}}} {{#if:{{{147|}}}|{{!}}- {{!}}{{{147}}}{{!}}{{!}}{{{148}}} {{#if:{{{149|}}}|{{!}}- {{!}}{{{149}}}{{!}}{{!}}{{{150}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{#if:{{{151|}}}|{{!}}- {{!}}{{{151}}}{{!}}{{!}}{{{152}}} {{#if:{{{153|}}}|{{!}}- {{!}}{{{153}}}{{!}}{{!}}{{{154}}} {{#if:{{{155|}}}|{{!}}- {{!}}{{{155}}}{{!}}{{!}}{{{156}}} {{#if:{{{157|}}}|{{!}}- {{!}}{{{157}}}{{!}}{{!}}{{{158}}} {{#if:{{{159|}}}|{{!}}- {{!}}{{{159}}}{{!}}{{!}}{{{160}}} {{#if:{{{161|}}}|{{!}}- {{!}}{{{161}}}{{!}}{{!}}{{{162}}} {{#if:{{{163|}}}|{{!}}- {{!}}{{{163}}}{{!}}{{!}}{{{164}}} {{#if:{{{165|}}}|{{!}}- {{!}}{{{165}}}{{!}}{{!}}{{{166}}} {{#if:{{{167|}}}|{{!}}- {{!}}{{{167}}}{{!}}{{!}}{{{168}}} {{#if:{{{169|}}}|{{!}}- {{!}}{{{169}}}{{!}}{{!}}{{{170}}} {{#if:{{{171|}}}|{{!}}- {{!}}{{{171}}}{{!}}{{!}}{{{172}}} {{#if:{{{173|}}}|{{!}}- {{!}}{{{173}}}{{!}}{{!}}{{{174}}} {{#if:{{{175|}}}|{{!}}- {{!}}{{{175}}}{{!}}{{!}}{{{176}}} {{#if:{{{177|}}}|{{!}}- {{!}}{{{177}}}{{!}}{{!}}{{{178}}} {{#if:{{{179|}}}|{{!}}- {{!}}{{{179}}}{{!}}{{!}}{{{180}}} {{#if:{{{181|}}}|{{!}}- {{!}}{{{181}}}{{!}}{{!}}{{{182}}} {{#if:{{{183|}}}|{{!}}- {{!}}{{{183}}}{{!}}{{!}}{{{184}}} {{#if:{{{185|}}}|{{!}}- {{!}}{{{185}}}{{!}}{{!}}{{{186}}} {{#if:{{{187|}}}|{{!}}- {{!}}{{{187}}}{{!}}{{!}}{{{188}}} {{#if:{{{189|}}}|{{!}}- {{!}}{{{189}}}{{!}}{{!}}{{{190}}} {{#if:{{{191|}}}|{{!}}- {{!}}{{{191}}}{{!}}{{!}}{{{192}}} {{#if:{{{193|}}}|{{!}}- {{!}}{{{193}}}{{!}}{{!}}{{{194}}} {{#if:{{{195|}}}|{{!}}- {{!}}{{{195}}}{{!}}{{!}}{{{196}}} {{#if:{{{197|}}}|{{!}}- {{!}}{{{197}}}{{!}}{{!}}{{{198}}} {{#if:{{{199|}}}|{{!}}- {{!}}{{{199}}}{{!}}{{!}}{{{200}}} }}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} |}<noinclude> [[Категория:Ҡалыптар:Авиация]] </noinclude> 2penacoo1ji1qpb2a5b2dkgjm1imnpx 0 201009 1297401 2026-05-19T06:05:20Z Ilnaz26 47417 "[[:tt:Special:Redirect/revision/5857049|Неджла Әтеш]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1297401 wikitext text/x-wiki {{Персона}}'''Нежла Атеш''' (төр. Нежла Атеш, тыуған ерендә '''Нежла Батыр;''' {{Lang-crh|Naciye Batır}}); [[7 март]] [[1932 йыл|1932]], [[Констанца]], [[Румыния]], [[2005 йыл|2005 йылдың]] апрелендә вафат, [[Истанбул]], [[Төркиә]]) - актриса һәм ҡорһаҡ бейеүсеһе. == Биографияһы == Ул 1932 йылдың 7 мартында Румынияның Констанца ҡалаһында татар ғаиләһендә тыуған. Ул ғаиләлә дүрт ҡыҙҙың береһе булған. Уның әтәсе, юл ремонтлаусы, биш йәшендә һәләкәттә вафат булған. 30-сы йылдарҙа әсәһе менән [[Төркиә|Төркиәгә]] күсеп китә. 14 йәшендә, аҡса булмау сәбәпле, заводҡа эшкә урынлашырға мәжбүр була. Бәләкәйҙән йырларға, бейергә ярата, шуға күрә эшләгән аҡсаһының бер өлөшөн тәрбиәгә алған ата-әсәһенә бирә, ә ҡалғанын шәхси бейеү дәрестәренә тотона. Ышанғыһыҙ талантҡа эйә булып, 17 йәшенә тиклем шәп бейеусе булып китә, акробатик оҫталыҡты үҙләштереү өсөн циркта эшләй башлай. «Neçla Atüş» псевдонимы аҫтында Төркиәлә бик һәләтле бейеүсе булараҡ дан яулай. Тиҙҙән уға сит илдә сығыш яһарға тәҡдимдәр килә башлай. Тәүҙә уны [[Ҡыпрыҫ|Кипрға]] саҡыралар, һуңынан [[Париж|Парижға]], [[Рим|Римгә]], [[Бағдад|Бағдадҡа]], [[Ҡаһирә|Ҡаһирәгә]] һәм Көнсығыштың башҡа ҡалаларына. Морис Шевалье, [[Эдит Пиаф]] һәм Жозефина Бейкер кеүек йондоҙҙар менән Париждағы билдәле музыка залында (Casino de Paris) бейеүгә өлгәшә. 22 йәшенә ул бөтә донъяға билдәле була һәм Folies Bergere ҡалаһында Lido кабареһында эшләй<ref>{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=mOgeAAAAIBAJ&sjid=sswEAAAAIBAJ&pg=2986,767547&dq=nejla-ates&hl=en|title=Belly Dancer Finds Women Interesting|date=1954-11-21|work=[[Daytona Beach Morning Journal]]|accessdate=2010-12-22}}</ref>. [[1954 йыл|1954]] йылда [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] Бродвейҙағы «Фэнни» мюзиклында сығыш яһарға саҡырыла. Хәрәкәттәре йыланға оҡшаған был ҡыҙҙы американдар яратҡан. Ул Голливудтың иғтибарын йәлеп итә. Шул уҡ йылда «Ричард арыҫлан йөрәге» фильмында, һуңынан «Синбад улы» фильмында төшә<ref>{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=FnQnAAAAIBAJ&sjid=omoDAAAAIBAJ&pg=3591,3872688&dq=nejla-ates+sinbad&hl=en|title=Stars Interpret Oriental Dances|date=1954-03-10|work=[[Pittsburgh Post-Gazette]]|accessdate=2010-12-22}}</ref>. Мажаралы жанр һәм ҙур күләмле декорациялар Америка тамашасыларын әсир итә. АҠШ-та йәшәп, ул Уильям Холден, Боб Хоуп һәм Уильям Армстронг кеүек Америка билдәле шәхестәре менән проекттарҙа эшләй, шулай уҡ [[Глория Свенсон|Глория Суонсон]] һәм [[Мэрилин Монро]] менән дуҫ була. [[Джуди Гарленд|Джуди Гарланд]] үҙе лә уның менән бейергә өйрәнергә бик теләй. Уны мәжлестәргә, гала-концерттарға саҡыралар ине. «Нефть магнаты» Шеппард Кинг уға тәҡдим итә. Әммә Недзла ғаиләһе менән уртаҡ тел таба алмай, тәҡдимде кире ҡаға. 30 йәшендә лә ул һаман да популяр булып, Америка Ҡушма Штаттарының төрлө шәһәрҙәрендә бейеү менән шөғөлләнә. Илдә 10 йыл эшләү дәүерендә ул 1 миллион доллар йыя. [[2005 йыл|2005 йылдың]] апрелендә Нежла [[Истанбул]] дауаханаһында 73 йәшендә вафат була. == Фильмография == * 1954 — {{Тәржемәһеҙ|Сын Синдбада|Сын Синдбада||Son of Sinbad}} — ''танцовщица'' * 1955 — {{Тәржемәһеҙ|Король Ричард и крестоносцы|Король Ричард и крестоносцы||King Richard and the Crusaders}} — ''танцовщица'' == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://vk.com/wall-137884068_3090 Нежла Атеш - төрөк бейеүсеһе "Рахат Лукум".] [[Категория:Истанбулда вафат булғандар]] [[Категория:2005 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Румынияла тыуғандар]] [[Категория:1932 йылда тыуғандар]] [[Категория:7 мартта тыуғандар]] 99iaxmv7vdwms30cc5ik9388nrtfl5x 0 201010 1297403 2026-05-19T06:14:21Z Ilnaz26 47417 "[[:tt:Special:Redirect/revision/5857084|Имрен Айкут]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1297403 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель}}'''Имрен Айкут''' (1940 йылда тыуған) — төрөк иҡтисадсыһы һәм дәүләт эшмәкәре. == Биографияһы == 1940 йылда Ҡозанда тыуған, Ататөрк башланғыс мәктәбен, артабан [[Адана|Аҙана]] ҡыҙҙар мәктәбен тамамлаған. 1964 йылда Истанбул университетының иҡтисад факультетын тамамлай. Артабан Англияның [[Оксфорд университеты|Оксфорд университетында]] уҡый, хеҙмәткәрҙәр һәм эш биреүселәр мөнәсәбәттәрен, сәнәғәт мөнәсәбәттәрен һәм профсоюздарҙы өйрәнә. Артабан Норвегияның Осло университетында «Хеҙмәткәрҙәрҙең предприятие менән идара итеүҙә ҡатнашыуы» программаһы буйынса уҡый. Бынан һуң ул Бөйөк Британияла Профсоюздар конфедерацияһы һәм Хеҙмәт министрлығы өсөн төрлө тикшеренеу проекттарын тормошҡа ашыра. Төркиәлә «Хеҙмәткәрҙәр өсөн валюта курстары (Төркиәнән башҡа) һәм уларҙы Төркиә иҡтисады күҙлегенән анализлау» тигән хеҙмәте өсөн докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1964-1975 йылдарҙа Айҡут ике профсоюзда коллектив хеҙмәт бәхәстәре бүлеге мөдире, ә 1975—1976 йылдарҙа хеҙмәткәрҙәр менән эш биреүсе мөнәсәбәттәре буйынса белгес һәм ҡағыҙ эшселәре союзының генераль секретары була. === Сәйәси карьераһы === 1983 йылда [[Националистическая демократическая партия|Милли демократик партияны]] ойоштороуҙа ҡатнаша. 1986 йылда НДП тарҡатылғандан һуң Ватан партияһына инә. 1983 йылдан 1999 йылға тиклем ул Төркиәнең Бөйөк Милли Мәжлесе ағзаһы булып эшләй. Тургут Үҙал һәм Йылдырым Аҡбулат хөҡүмәттәрендә Хеҙмәт һәм Социаль Именлек министры булып хеҙмәт итә. Шулай уҡ Месут Алманың ике кабинетында Дәүләт министры булып эшләй. 1997 йылдың 30 июненән 1999 йылдың 11 ғинуарына тиклем Йәмәғәт ул эштәре һәм торлаҡ министры вазифаһын биләй. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|refs=<ref name="kk">{{cite web |url=http://www.kimkimdir.gen.tr/kimkimdir.php?id=4600 |publisher=Kim Kimdir? |title=Dr. İmren Aykut |lang=tr |access-date=2017-07-24 |archive-date=2021-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419220054/http://www.kimkimdir.gen.tr/kimkimdir.php?id=4600 |url-status=live }}</ref>}} [[Категория:Төркиәлә тыуғандар]] [[Категория:1940 йылда тыуғандар]] 1sqs915safv305510733fatax1f19ud 1 201011 1297404 2026-05-19T06:18:24Z Ilnaz26 47417 Яңы бит: {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= Ilnaz26|тема= актриса|тема2= |тема3= |ил= Төркиә|ил2= |ил3= }} 1297404 wikitext text/x-wiki {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= Ilnaz26|тема= актриса|тема2= |тема3= |ил= Төркиә|ил2= |ил3= }} sj2x7qry7wq8rgr11dmkodkv99ziqqm 1 201012 1297405 2026-05-19T06:19:47Z Ilnaz26 47417 Яңы бит: {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= Ilnaz26|тема= иҡтисадсы|тема2= |тема3= |ил= Төркиә|ил2= |ил3= }} 1297405 wikitext text/x-wiki {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= Ilnaz26|тема= иҡтисадсы|тема2= |тема3= |ил= Төркиә|ил2= |ил3= }} 3juqs4vlv7vpfx49610tvjq2byp4n61 1 201013 1297407 2026-05-19T06:29:39Z ~2026-30005-61 47849 /* топоним */ яңы бүлек 1297407 wikitext text/x-wiki == топоним == от листа [[Махсус:Өлөштәр/&#126;2026-30005-61|&#126;2026-30005-61]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:&#126;2026-30005-61|фекер алышыу]]) 06:29, 19 май 2026 (UTC) n5k5lp5utudidnzf8ylpkjci1aoz8fi 0 201014 1297408 2026-05-19T06:39:40Z Ilnaz26 47417 "[[:tt:Special:Redirect/revision/5857093|Джейда Сунгур]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1297408 wikitext text/x-wiki {{Персона}}'''Джейда Сунгур''', шулай уҡ '''Ҡырым ҡатын-ҡыҙы''' (төрөксә: «Ҡыҙыл кейемдәге ҡатын-ҡыҙ») — төрөк уҡытыусыһы һәм эшмәкәре<ref>{{Cite news|title=Turkey Uprising: Ceyda Sungur, 'Woman In Red', Becomes Iconic Image For Activists|url=https://www.huffingtonpost.co.uk/2013/06/05/turkey-uprising-ceyda-sungur_n_3388712.html|accessdate=2022-04-22|date=2013-06-05}}</ref>. == Биографияһы == 1986 йылда тыуған. Ҡала төҙөлөшө буйынса бакалавр дәрәжәһен алғандан һуң, Истанбул техник университетында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй башлай<ref>{{Cite news|title=Kırmızılı Kadın konuştu|url=https://www.milliyet.com.tr/gundem/kirmizili-kadin-konustu-1720740|accessdate=2022-04-22|publisher=[[Milliyet]]|date=2013-06-10}}</ref>. === Полицияның ҡырағайлығы эше === 2013 йылдың майында [[Истанбул|Истанбулда]] Гези паркында үткән протест акцияларында ҡатнаша һәм ваҡытлыса ялан дауаханаһында ирекмән булып эшләй<ref>{{Cite news|title=Lady in the Red Dress and her dream of a Turkish rebirth|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/turkey/10108014/Lady-in-the-Red-Dress-and-her-dream-of-a-Turkish-rebirth.html|accessdate=2022-04-22|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=2013-06-08}}</ref>. Демонстрациялар ваҡытында уға Фатих Зенгин исемле полиция хеҙмәткәре һөжүм итә. Reuters фотохәбәрсеһе [[Осман Орсал]] [[Полицейская жестокость|полицияның Сунгурға ҡаршы көс ҡулланыуын]] видеоға төшөргән, был Төркиәлә һәм халыҡ-ара кимәлдә ҙур шау-шыу тыуҙырған. Ул һуңынан ҡаршылыҡ акцияларының символына әүерелә. Прокурорҙар Зенгурға ҡаршы судҡа дәғүә белдерә, тыныс халыҡҡа ҡаршы [[Непропорциональное применение силы|пропорциональ булмаған көс]] ҡулланған өсөн өс йылға иркенән мәхрүм итеүҙе һорай<ref>{{Cite news|date=2014-01-16|title=Turkey: Jail sought over 'woman in red' police case|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-25754437|accessdate=2022-07-21}}</ref> Сунгур судта: «Әгәр ҙә ғәйепләнгән кешенең ҡулында мылтыҡ булһа, ул мине үлтерер ине, [[Сарысюлюк, Этхем|Этем Сарысюлюкты]] үлтергән икенсе полиция хеҙмәткәре кеүек». Суд бер йылдан һуң тамамлана, һәм Зенгур эргәһендә күҙ йәштәре ҡойоусы газ ҡулланған һәм үҙ власын яуыз маҡсаттарҙа дөрөҫ ҡулланмаған өсөн 600 үҫенте ултыртырға хөкөм ителә. Бынан тыш, Сунгур үҙенә ҡаршы тағы бер суд эше, уны «йәмәғәтселекте законға буйһонмауға этәреүҙә» ғәйепләп, кире ҡағыла<ref>{{Cite news|title="Kırmızılı Kadın" Ceyda Sungur İfade Verdi|url=https://www.milliyet.com.tr/yerel-haberler/istanbul/kirmizili-kadin-ceyda-sungur-ifade-verdi-10194913|accessdate=2022-04-22|publisher=[[Milliyet]]|date=2014-05-13}}</ref>. == Халыҡ мәҙәниәтендә == === Китаптар === * Төрөк-итальян режиссеры Ферзан Озпетек «Ҡыҙыл Истанбул» ( {{Lang|tr|İstanbul Kırmızısı}} ) тигән китап яҙа, ул «Ҡыҙыл кейемдәге ҡатын»дың хикәйәһе һәм образы менән илһамлана<ref>{{Cite news|title=Özpetek'in 'İstanbul Kırmızısı' raflarda|url=http://www.radikal.com.tr/hayat/ozpetekin-istanbul-kirmizisi-raflarda-1159165/|accessdate=2022-04-22|publisher=[[Radikal]]|date=2013-11-05}}</ref>. * Гези протесттары ваҡытында ябылған ''Тарих'' журналы мөхәррире Гурсель Онджу ''«Яшаркен Язылан Тарих»'' китабын яҙа, уның тышлығында Джейд Сунгур һәм милиционер фотоһы ҡулланыла<ref>{{Cite news|title=#tarih dergisi kapandı|url=https://www.sozcu.com.tr/2015/kultur-sanat/tarih-dergisi-kapandi-1003912/|accessdate=2022-04-22|publisher=[[Sözcü]]|date=2015-12-08}}</ref>. === Журналдар === * 2013 йылдың июль һанында Бразилияның ''Piauí'' мәҙәниәт журналы Бразилияла Гези протесттары ваҡытында барлыҡҡа килгән йәмәғәт тәртипһеҙлектәренә яуап итеп, Бразилия флагын тотҡан «Ҡыҙыл кейемдәге ҡатын-ҡыҙ» һүрәтен баҫтырып сығара. Шулай уҡ тышлыҡтың аҫҡы өлөшөндә «#direngezi» хештегы ла ҡуйылған<ref>{{Cite news|title=Kırmızılı Kadın Brezilya dergilerinde|url=https://t24.com.tr/haber/kirmizili-kadin-brezilya-dergilerinde,234207|accessdate=2022-04-22|date=2013-07-12}}</ref>. * Төркиәнең ''[[Penguen]]'' сатирик журналы 2013 йылдың июль һанында «Ҡыҙыл кейемдәге ҡатын»дың полиция хеҙмәткәрен борос һипкән һүрәтен баҫтырып сығара, уға «Демонстранттар полицияға һөжүм итә!» Һүрәт «2013 йылдың иң ижади юмор журналы тышлыҡтарының береһе» тип атала. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Төркиәнең йәмәғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:1986 йылда тыуғандар]] hi4ux1n33kfwcuq42i3pfq8wx302rjj 1 201015 1297409 2026-05-19T06:40:25Z Ilnaz26 47417 Яңы бит: {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= Ilnaz26|тема= уҡытыусы|тема2= |тема3= |ил= Төркиә|ил2= |ил3= }} 1297409 wikitext text/x-wiki {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= Ilnaz26|тема= уҡытыусы|тема2= |тема3= |ил= Төркиә|ил2= |ил3= }} 4n9uk1g2mco8898ozgfogvc2rfifmfi 0 201016 1297410 2026-05-19T06:50:32Z Ilnaz26 47417 "[[:tt:Special:Redirect/revision/5857108|Берна Гөзбаши]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1297410 wikitext text/x-wiki {{Персона}}'''Берна Ғөзбаши''' (төр. Берна Гёзбашы ( 30 июнь 1974 йыл, Гелиболу, Чанаккале) — [[Төркиә|төрөк]] эшҡыуары һәм спорт эшмәкәре. Ул Төркиәнең юғары дивизион «Кайсериспор» футбол клубының беренсе ҡатын-ҡыҙ президенты була. == Биографияһы == Ғөзбаши 1974 йылда Гелиболу, Чанаккале ҡалаһында атаһы бригадир һәм уҡытыусы әсәһе ғаиләһендә тыуа. Ул бизнес-административ белемен Имирҙың Докуз Элеүле университетынан алған, 1996-сы йылда тамамлаған<ref name="h1">{{Cite news|url=http://www.hurriyet.com.tr/sporarena/kayserisporun-kulup-baskani-berna-gozbasi-kimdir-41383407|title=Kayserispor'un kulüp başkanı Berna Gözbaşı kimdir?|date=2019-11-27|accessdate=2019-12-02}}</ref>. Уның ике ҡыҙы бар<ref name="h1">{{Cite news|url=http://www.hurriyet.com.tr/sporarena/kayserisporun-kulup-baskani-berna-gozbasi-kimdir-41383407|title=Kayserispor'un kulüp başkanı Berna Gözbaşı kimdir?|date=2019-11-27|accessdate=2019-12-02}}</ref>. == Эшҡыуар булараҡ карьераһы == Ғөзбаши үҙенең һөнәри карьераһын [[Кайсери|Ҡайсериҙағы]] «Чинкир» цинк-ҡурғаш металлургия компанияһында экспорт менеджеры булып башлай. 2001 йылда, халыҡ-ара финанс өйрәнгәндән һуң, фьючерс һәм опциондар Лондон металл биржаһында, ул үҙенең тәүге бизнесына нигеҙ һала, BRN Consulting and Foreign Trade Ltd. 2001-2006 йылдар араһында ул күп кенә бәләкәй һәм урта бизнес предприятиеларына Яҡын Көнсығышта, Көнсығыш һәм Көнбайыш Африкала экспорт бизнесына керергә ярҙам иткән. 2006 йылда ул матрас һәм ятаҡтар етештереүсе BRN компанияһына нигеҙ һалған. Ул үҙ продукцияһын биш континенттағы 60 тан артыҡ илдә экспортлаған йәш иркәк мал<ref name="h1">{{Cite news|url=http://www.hurriyet.com.tr/sporarena/kayserisporun-kulup-baskani-berna-gozbasi-kimdir-41383407|title=Kayserispor'un kulüp başkanı Berna Gözbaşı kimdir?|date=2019-11-27|accessdate=2019-12-02}}</ref>. 2011 йылда Ғөзбашы Европа бизнес премияһы тарафынан «Иң уңышлы эшҡыуар» ун «иң уңышлы эшҡыуар» иҫәбенә инә һәм Рубан исемендәге почетлы премияға лайыҡ була. 2012 йылда уның компанияһы Төркиә палаталары һәм тауар биржалары союзы (TOBB) һәм [[Гарвард университеты|Гарвард университетының]] «Төркиә донъя селтәре» тарафынан 25 «иң тиҙ үҫешкән компаниялар» иҫәбенә инә. Ҡайсери сәнәғәт палатаһының беренсе ҡатын-ҡыҙ ағзаһы була<ref name="h1">{{Cite news|url=http://www.hurriyet.com.tr/sporarena/kayserisporun-kulup-baskani-berna-gozbasi-kimdir-41383407|title=Kayserispor'un kulüp başkanı Berna Gözbaşı kimdir?|date=2019-11-27|accessdate=2019-12-02}}</ref>. == Спорт карьераһы == Ғөзбаши йәш сағында әүҙем баскетболсы була. Ул «Кайсериспор» футбол клубы директорҙар советына ҡабул ителә, һуңыраҡ рәйес урынбаҫары булып китә<ref name="h1">{{Cite news|url=http://www.hurriyet.com.tr/sporarena/kayserisporun-kulup-baskani-berna-gozbasi-kimdir-41383407|title=Kayserispor'un kulüp başkanı Berna Gözbaşı kimdir?|date=2019-11-27|accessdate=2019-12-02}}</ref>. Төркиә Суперлигаһының «Кайсериспор» клубы президенты Эрол Бедир 2019 йылдың 6 октябрендә клубтың почетлы президенты Мәхмәт Ожасеки үтенесе буйынса отставкаға китә<ref>{{Cite news|url=http://www.hurriyet.com.tr/sporarena/kayserispor-eski-baskani-erol-bedir-sozlerimden-kimse-alinmamali-41351356|title=Kayserispor eski Başkanı Erol Bedir: "Sözlerimden kimse alınmamalı"|date=2019-10-16|accessdate=2019-12-03}}</ref>. Өс йыл клуб идаралығында эшләгәндән һуң<ref name="sc1">{{Cite news|url=https://skor.sozcu.com.tr/2019/12/02/kayserispor-baskani-berna-gozbasi-takim-sonuncu-olmasaydi-erkekler-bana-birakmazdi-1420025/|title=Kayserispor Başkanı Berna Gözbaşı: Takım sonuncu olmasaydı erkekler bana bırakmazdı!|date=2019-12-02|accessdate=2019-12-03}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.fanatik.com.tr/berna-gozbasi-kimdir-kac-yasinda-berna-gozbasi-serveti-ne-kadar-2103605|title=Berna Gözbaşı kimdir, kaç yaşında serveti ne kadar?|date=2019-11-22|accessdate=2019-12-03}}</ref> урындағы сәйәси лидерҙар, элекке хөкүмәт министрҙары, граждандар йәмғиәте лидерҙары һәм<ref name="sc1" /><ref name="h1">{{Cite news|url=http://www.hurriyet.com.tr/sporarena/kayserisporun-kulup-baskani-berna-gozbasi-kimdir-41383407|title=Kayserispor'un kulüp başkanı Berna Gözbaşı kimdir?|date=2019-11-27|accessdate=2019-12-02}}</ref><ref name="sc1" /> TOBB президенты М. Рифат Хисаплау ярҙамы менән футбол клубы президенты итеп һайланды. 2019/2020 йылдар миҙгелендә клубтағы хәлде яҡшыртырға ниәтләүен белдерҙе<ref>{{Cite news|url=http://www.hurriyet.com.tr/sporarena/berna-gozbasi-daha-erken-kararlar-alacagiz-41387888|title=Berna Gözbaşı: "Daha erken kararlar alacağız"|date=2019-12-03|accessdate=2019-12-03}}</ref>. 2019 йылда президент Эрол Бедир отставкаға киткәс, сираттан тыш дөйөм йыйылышта президент итеп һайлана һәм Төркиә Суперлигаһы тарихында футбол клубының беренсе ҡатын-ҡыҙ президенты була. Был вазифаға 2021 йылда яңынан һайлана. == Иҫкәрмәләр == <references /> [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Төркиәлә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1974 йылда тыуғандар]] [[Категория:30 июндә тыуғандар]] m2uim17a7k9p537gccy78xmw8fb0tht 1 201017 1297413 2026-05-19T06:52:19Z Ilnaz26 47417 Яңы бит: {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= Ilnaz26|тема= эшҡыуар|тема2= |тема3= |ил= Төркиә|ил2= |ил3= }} 1297413 wikitext text/x-wiki {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= Ilnaz26|тема= эшҡыуар|тема2= |тема3= |ил= Төркиә|ил2= |ил3= }} rpdy61xuh1buujb0ipfiqrtctbno0gv 0 201018 1297415 2026-05-19T07:03:42Z Ilnaz26 47417 "[[:tt:Special:Redirect/revision/5857134|Джанан Гөллү]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1297415 wikitext text/x-wiki {{Персона}}'''Джанан Гөллү''' (1962 йылда тыуған) — төрөк эшмәкәре, Төркиә ҡатын-ҡыҙҙары ассоциациялары федерацияһы (TKDF) президенты. 2021 йылда «Халыҡ-ара ҡыйыу ҡатын-ҡыҙҙар» премияһына лайыҡ була. == Биографияһы == 1980 йылдарҙан алып Джанан Гөллү әүҙемлек һәм ойоштороу менән шөғөлләнә, туғыҙ йәшендә әсәй менән эшләй башлай. Ул 186 филиалы һәм 50 меңдән ашыу ағзаһы булған Төркиә ҡатын-ҡыҙҙар федерацияһы (ТКДФ) президенты. Федерация 1976 йылда ойошторола һәм тәүҙә биш ойошманан тора. 2007 йылдан ойошма көс ҡулланыу ҡорбандары өсөн ярҙам линияһы эшләй. Ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыуҙы һәм ғаиләлә көс ҡулланыуҙы иҫкәртергә һәм уға ҡаршы көрәш тураһындағы Истанбул конвенцияһы 2011 йылдың 11 майында ҡул ҡуйыу өсөн асыла Гөллү билдәләүенсә, Төркиә уға беренсе булып ҡул ҡуйған, әммә Төркиә полицияһында уны тормошҡа ашырыу өсөн кәрәкле кадрҙар һәм уҡытыу етешмәй. Ул ғаиләлә көс ҡулланыу йөҙәрләгән кешенең үлеменә килтергән, бындай осраҡтар ҡырҡа арта, әммә быны иҫбатлау һәм үлсәү ҡыйын, сөнки Төркиәлә кәрәкле статистика йыйылмай, тип раҫлай<ref>{{Cite news|title=Canan Güllü: 15 Temmuz darbe girişiminin kadın cinayetlerine etkisi fazla|work=BBC News Türkçe|url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-43934648|accessdate=2021-03-08}}</ref>. Төркиә властары конвенциянан сығырға тырышҡанда, Гөллү был сәйәси ҡарарға ҡаршы сығыуҙы үҙенең бурысы тип һанай. Төркиә 2021 йылдың мартында рәсми рәүештә Истамбул конвенцияһына сыҡты. Гөллү ойошмаһы фемида тураһында мәғлүмәт йыны дауам итә: теркәлгән осраҡтар һаны 2021 йылда дән 2022 йылда гә тиклем артты. Гөллү моның көнөнә бер юлы күп ҡатын-ҡыҙ үлеме тигәнде аңлатҡанын билдәләп үтте. == Бүләктәр == [[Файл:Deputy_Secretary_Sherman_Presents_the_2021_International_Woman_of_Courage_Award_to_Canan_Gullu_(51213415304)_(cropped).jpg|мини|Гөллү (уңда) 2021 йылда АҠШ дәүләт секретары урынбаҫары Венди Шермандан Халыҡ-ара ҡыйыулыҡ ҡатын-ҡыҙҙары премияһын ала]] 2021 йылда «Халыҡ-ара ҡыйыулыҡ ҡатын-ҡыҙҙары» премияһына лайыҡ була. Ул былтыр декабрҙә Төркиәләге Америка илсеһе тарафынан тәҡдим ителде. [[Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө|Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөндә]] премияны АҠШ-тың беренсе ледиһы Джилл Байден һәм дәүләт секретары Энтони Блинкен тапшырҙы. Ул «гендер тигеҙлеге өсөн көслө яҡлаусы, ҡатын-ҡыҙҙар хөкүмәттә, эшсе көстәрҙә һәм мәғарифта ҡатнашыуын арттырыу өсөн эшләгән» тип атала. Ул йылда ун дүрт ҡатын-ҡыҙ премия ала. Лауреаттар ун биш илдән сығыш яһаны, сөнки исемлеккә Афғанстандан тағы ла ете ҡатын-ҡыҙ инә, улар үлгәндән һуң бүләкләнде. == Баҫмалар == * Syrian Refugee Women and Girls In Turkey & The Istanbul Convention (2019) (Сирийские женщины и девочки-беженки в Турции и Стамбульская конвенция) == Наградалар һәм приздар == * 2016 йыл – Һаулыҡ һаҡлау һәм социаль тәьминәт фондының (ССЙВ) «Күренекле етәксе» премияһы * 2018 йыл – Ататөрк исемендәге ҡатын-ҡыҙҙар өсөн күренекле хеҙмәт өсөн премия * 2020 – Канаданың Төркиәләге илселеге Кеше хоҡуҡтары буйынса премияһы * 2020 йыл – Книдос Халыҡ-ара мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһының (UKKSA) ғүмерлек ҡаҙаныштары өсөн почетлы наградаһы * 2020 йыл – Төркиә ҡатын-ҡыҙҙар университеты мәғарифы ассоциацияһының «Алға ҡараған ҡатын-ҡыҙ» премияһы * 2021 йылғы Халыҡ-ара ҡыйыулыҡ ҡатын-ҡыҙҙары премияһы * Алтын миҙал CHESAV (Мәғариф, һаулыҡ һаҡлау һәм социаль хеҙмәттәр буйынса экологик фонд) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Төркиәнең йәмәғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:1962 йылда тыуғандар]] ri1njief0fa4ure8tebsiobms9c22fj 1 201019 1297416 2026-05-19T07:04:14Z Ilnaz26 47417 Яңы бит: {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= Ilnaz26|тема= эшмәкәр|тема2= |тема3= |ил= Төркиә|ил2= |ил3= }} 1297416 wikitext text/x-wiki {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= Ilnaz26|тема= эшмәкәр|тема2= |тема3= |ил= Төркиә|ил2= |ил3= }} 64amsnbds037323o1wxf8ecysd7l0mq 0 201020 1297420 2026-05-19T07:45:47Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/152007250|Пашаев, Мир Джалал]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1297420 wikitext text/x-wiki '''Мир Йәләл Әли оглу Пашаев''' ( {{Lang-az|Mir Cəlal Əli oğlu Paşayev}} ( [[26 апрель]] [[1908 йыл]] — [[28 сентябрь]] [[1978 йыл]] ) — [[Әзербайжан әҙәбиәте|әзербайжан]] [[Әҙип|яҙыусыһы]], [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт]] белгесе, [[Фән докторы|филология фәндәре докторы]] ([[1947 йыл|1947]] ), профессор ([[1948 йыл|1948]] ), [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжандың]] [[1969 йыл|атҡаҙанған]] [[Фән|фән эшмәкәре]]. Ул [[Сатира|сатирик]] һәм юмористик әҫәрҙәр, романдар, [[Хикәйә|хикәйәләр]] авторы, [[Әҙәбиәт|әҙәби]] тәнҡитсе була. == Биография == 1908 йылда [[Әрдәбил]] янында фермер ғаиләһендә тыуа. Һуңыраҡ ғаилә [[Гәнжә]] ҡалаһына (ул саҡта [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһының]] Елизаветполь губернаһы үҙәге) күсә. 1918 йылда атаһы вафат була, ә Мир Йәләл өлкән ағаһы ҡарамағында йәшәй. 1918–1919 йылдарҙа башланғыс белемде хәйриә йәмғиәте ярҙамында ала. 1923 йылда Гәнжә педагогия училищеһына уҡырға инә, уны 1928 йылда тамамлай. Бер ни тиклем Гәнжә һәм Кәдәбәк ҡалалары мәктәптәрендә уҡыта. 1930 йылда [[Ҡазан|Ҡазандағы]] [[Татар дәүләт гуманитар-педагогия университеты|Көнсығыш педагогия институтының]] ( Автономиялы Татар ССР-ы, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] ) әҙәби бүлегенә уҡырға инә. Әзербайжанға ҡайтҡас, [[Баҡы|Баҡылағы]] [[Әзербайжан]] дәүләт ғилми-тикшеренеу институтының аспирантураһына уҡырға инә. 1933 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем [[Баҡы дәүләт университеты|Әзербайжан дәүләт университетында]] профессор һәм Әзербайжан әҙәбиәте тарихы кафедраһы мөдире булып эшләй. 1940 йылда Пашаев «[[Фүзули]] шиғриәтенең шиғри үҙенсәлектәре» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1947 йылда «Әзербайжандың әҙәби мәктәптәре» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1920—1940 йылдарҙа Баҡының [[Эскәре шәһәр|Иҫке ҡалаһында]] Мәләүез Крепост урамында урынлашҡан 18-се йортта йәшәй<ref>В здании в Ичеришехер, где жил выдающийся писатель, ученый, педагог Мир Джалал Пашаев, открылся Дом литератора.&#x20;Дата обращения: 19 января 2018.&#x20;Архивировано 29 апреля 2017 года.</ref>. [[Әзербайжан Милли фәндәр академияһы|Әзербайжан Милли Фәндәр академияһы]] академигы А.М.Пашаевтың атаһы ; Әзербайжан вице-президенты М.А.Алиеваның олатаһы, [[Алиев Илһам Гейдар оғлы|Әзербайжан]] президенты [[Алиев Илһам Гейдар оғлы|И.Г.Алиевтың]] ҡатындары. == Ижады == М.Пашаев хәҙерге әзербайжан әҙәбиәтендә маҡтаулы урын биләй. Яҡынса 50 нәфис әҙәбиәт, фән һәм публицистика әҫәрҙәре, 500-ҙән ашыу рецензия мәҡәләһе, башҡа фәнни-теоретик хеҙмәттәр һәм дәреслектәр авторы. Уның «Баҡса буры», «Доктор Джинаятов», «Ҡулланыу», «Ҡоҙалар ҡайтты», «Былауҙан һуң», «Анкет Анкетов», «Сит ил ауырыуы», «[[:ru:Мирза_Шафи_Вазех|Мирза Шафи]]<nowiki/>», «Мөхләтов Биографияһы», «Дуҫ банкеты» һәм башҡа хикәйәләре үҙенсәлекле. Уларҙа яңылыҡ менән иҫкелек араһындағы көрәш, кеше хис-тойғолары, илһөйәрлек, ата-әсәгә ихтирам, һөйөү һүрәтләнә. Ҡайһы саҡта хикәйәләрҙә аңлы рәүештә ҡабатланған комик ситуациялар ҡыҙыҡлы, тәү ҡарашҡа хатта ышандырғыс һымаҡ тойола. Автор романдары араһында «Терелгән кеше», «Йәш кеше манифесы», «Асыҡ китап», «Тиңдәштәр», «Яңы ҡала», «Ҡайҙа юл тотабыҙ?». Һәр береһендә автор бер нисә герой яҙмышын һүрәтләй, уларҙы шәхси психологияһын аса һәм эске психологик донъяһын ышандырғыс, иҫтәлекле штрихтар менән һүрәтләй. 1958 йылда «Мастерство Физули» монографияһы баҫылып сыға<ref name=":0">Состоялась презентация книги выдающегося писателя, великого ученого и педагога Мир Джалала Пашаева «Мастерство Физули» в переводе на немецкий язык.&#x20;''Azertag''&#x20;(26 января 2024).&#x20;Дата обращения: 29 января 2024.&#x20;Архивировано 26 января 2024 года.</ref>. 2024 йылдың ғинуарында китап немец теленә тәржемә ителә<ref name=":0" />. Мир Пашаев тиҫтәләгән мәҡәлә һәм очерк яҙа[[Сәмәд Вурғун|,]] мәҫәлән, «Үҙгәртеп ҡороу юлдарында», [[Сәмәд Вурғун]] «Яңы шиғриәт манифесы», М.С.Ордубәдиҙең «Томанлы [[Тәбриз]]<nowiki/>» романы тураһында. А.Ахвердов , С.Рөстәм, Э.Мәммәдханли, Ә.Йәмил тураһындағы мәҡәләләр әзербайжан әҙәби тәнҡитендә яңы һүҙ була. === Фильмография === # Бер ғаилә (1943) # Ике сит кеше («Камтаровтар ғаиләһе» әҫәре буйынса) (2017)<ref>''Sputnik.''&#x20;История двух разделенных работой супругов - в новой ленте.&#x20;az.sputniknews.ru.&#x20;Дата обращения: 18 февраля 2019.&#x20;Архивировано 19 февраля 2019 года.</ref> # Өс түбәне яулаусы (2008) == Ордендар, миҙалдар һәм наградалар == * [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы ордены .]] * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены .]] * [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе» ордены .]] * [[:ru:Медаль_«За_оборону_Кавказа»|«]]Кавказды обороналаған өсөн[[:ru:Медаль_«За_оборону_Кавказа»|»]] миҙалы. * [[:ru:Медаль_«За_доблестный_труд_в_Великой_Отечественной_войне_1941—1945_гг.»|«]]1941[[:ru:Медаль_«За_доблестный_труд_в_Великой_Отечественной_войне_1941—1945_гг.»|—]]1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында [[:ru:Медаль_«За_оборону_Кавказа»|күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн]][[:ru:Медаль_«За_доблестный_труд_в_Великой_Отечественной_войне_1941—1945_гг.»|»]] миҙалы. * [[Ленин комсомолы премияһы|Ленин комсомол премияһы .]] == Хәтер == * 2007 йылдан [[Гәнжә|Гәнжәлә]] Мир Йәләл Пашаев йорт музейы эшләй<ref>Мехрибан Алиева посетила дом-музей Мир Джалала Пашаева в Гяндже | Вестник Кавказа.&#x20;vestikavkaza.ru.&#x20;Дата обращения: 18 февраля 2019.&#x20;Архивировано 17 февраля 2019 года.</ref> * Гәнжә ҡалаһындағы 39-сы мәктәп яҙыусының исемен йөрөтә<ref>Mir Cəlal Paşayev adına 39 nömrəli tam orta məktəb&#x20;(азерб.).&#x20;Gəncə Azərbaycanın Cəvahiri.&#x20;Дата обращения: 18 февраля 2019.&#x20;Архивировано из оригинала 18 июля 2018 года.</ref> * Әзербайжан өсөн төҙөлгән ҡоро йөк караптарының береһе Мир Йәләл Пашаев исемен йөрөтә<ref>СПУЩЕНО НА ВОДУ СУДНО «МИР ДЖАЛАЛ ПАШАЕВ».&#x20;azertag.az.&#x20;Дата обращения: 18 февраля 2019.&#x20;Архивировано 18 февраля 2019 года.</ref> * 2017 йылдан [[Баҡы|Баҡыла]] Яҙыусылар йорто музейы эшләй<ref>Открылся дом-музей Мир Джалала Пашаева в Баку.&#x20;sozvuchie.by.&#x20;Дата обращения: 18 февраля 2019.&#x20;Архивировано 18 февраля 2019 года.</ref> * Баҡы урамдарының береһе «Мир Йәләл» тип атала<ref>Улица Мир Джалала на карте Баку — Яндекс.Карты.&#x20;yandex.ru.&#x20;Дата обращения: 18 февраля 2019.&#x20;Архивировано 19 февраля 2019 года.</ref>. * Гәнжә урамдарының береһе Мир Йәләл Пашаев исемен йөрөтә<ref>улица Мир Джалал Пашаева на карте Гянджи с домами подробно.&#x20;kartologia.ru.&#x20;Дата обращения: 18 февраля 2019.&#x20;Архивировано 18 февраля 2019 года.</ref> * Мир Йәләл Пашаевтың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған почта маркаһы сығарыла<ref>Azermarka.The Postage stamps of Azerbaijan.&#x20;azermarka.az.&#x20;Дата обращения: 18 февраля 2019.&#x20;Архивировано из оригинала 11 февраля 2010 года.</ref> <gallery mode="nolines" widths="300"> Файл:Kiçik_Qala_18.JPG|альт=улица Кичик Гала, 18| Кичик Гала урамы, 18 . Файл:Мирджалалпашаев.JPG|альт=Мемориальная доска на стене дома, где жил М. Пашаев в Баку («Жилой дом учёных»)| Баҡыла М.Пашаев йәшәгән йорт стенаһында мемориаль таҡтаташ («Ғалимдарҙың торлаҡ йорто») </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|[bse.sci-lib.com/article076831.html Мир Джалал]}} * [http://navoprosotveta.net/pashaev-mir-dzhalal.html Пашаев Мир Джалал. Куда ведут дороги.] * [http://www.azeri.org/Azeri/az_latin/latin_lit/az_literature/short_stories/pashayev_mir_jalal/mir_jalal_eng/intro_life_works.html The Life and Works of Mir Jalal (1908—1978)] * [http://news.day.az/culture/398667.html В Гяндже отметили юбилей Мир Джалала Пашаева] [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Әзербайжан яҙыусылары]] [[Категория:Ленин комсомолы премияһы лауреаттары]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Баҡыла вафат булғандар]] [[Категория:1978 йылда вафат булғандар]] [[Категория:28 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 5x0hop3lkchlc6ke6bibmfk2i6i7z9t 1297421 1297420 2026-05-19T07:48:29Z Юлдашева Луиза 18980 1297421 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мир Йәләл Әли оглу Пашаев''' ({{lang-az|Mir Cəlal Əli oğlu Paşayev}}; [[26 апрель]] [[1908 йыл]] — [[28 сентябрь]] [[1978 йыл]]) — [[Әзербайжан әҙәбиәте|әзербайжан]] [[Әҙип|яҙыусыһы]], [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт]] белгесе, [[Фән докторы|филология фәндәре докторы]] ([[1947 йыл|1947]]), профессор ([[1948 йыл|1948]]), [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжандың]] [[1969 йыл|атҡаҙанған]] [[Фән|фән эшмәкәре]]. Ул [[Сатира|сатирик]] һәм юмористик әҫәрҙәр, романдар, [[Хикәйә|хикәйәләр]] авторы, [[Әҙәбиәт|әҙәби]] тәнҡитсе була. == Биография == 1908 йылда [[Әрдәбил]] янында фермер ғаиләһендә тыуа. Һуңыраҡ ғаилә [[Гәнжә]] ҡалаһына (ул саҡта [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһының]] Елизаветполь губернаһы үҙәге) күсә. 1918 йылда атаһы вафат була, ә Мир Йәләл өлкән ағаһы ҡарамағында йәшәй. 1918—1919 йылдарҙа башланғыс белемде хәйриә йәмғиәте ярҙамында ала. 1923 йылда Гәнжә педагогия училищеһына уҡырға инә, уны 1928 йылда тамамлай. Бер ни тиклем Гәнжә һәм Кәдәбәк ҡалалары мәктәптәрендә уҡыта. 1930 йылда [[Ҡазан|Ҡазандағы]] [[Татар дәүләт гуманитар-педагогия университеты|Көнсығыш педагогия институтының]] (Автономиялы Татар ССР-ы, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]) әҙәби бүлегенә уҡырға инә. Әзербайжанға ҡайтҡас, [[Баҡы|Баҡылағы]] [[Әзербайжан]] дәүләт ғилми-тикшеренеу институтының аспирантураһына уҡырға инә. 1933 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем [[Баҡы дәүләт университеты|Әзербайжан дәүләт университетында]] профессор һәм Әзербайжан әҙәбиәте тарихы кафедраһы мөдире булып эшләй. 1940 йылда Пашаев «[[Фүзули]] шиғриәтенең шиғри үҙенсәлектәре» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1947 йылда «Әзербайжандың әҙәби мәктәптәре» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1920—1940 йылдарҙа Баҡының [[Эскәре шәһәр|Иҫке ҡалаһында]] Мәләүез Крепост урамында урынлашҡан 18-се йортта йәшәй<ref>В здании в Ичеришехер, где жил выдающийся писатель, ученый, педагог Мир Джалал Пашаев, открылся Дом литератора. Дата обращения: 19 января 2018. Архивировано 29 апреля 2017 года.</ref>. [[Әзербайжан Милли фәндәр академияһы|Әзербайжан Милли Фәндәр академияһы]] академигы А. М. Пашаевтың атаһы ; Әзербайжан вице-президенты М. А. Алиеваның олатаһы, [[Алиев Илһам Гейдар оғлы|Әзербайжан]] президенты [[Алиев Илһам Гейдар оғлы|И. Г. Алиевтың]] ҡатындары. == Ижады == М.Пашаев хәҙерге әзербайжан әҙәбиәтендә маҡтаулы урын биләй. Яҡынса 50 нәфис әҙәбиәт, фән һәм публицистика әҫәрҙәре, 500-ҙән ашыу рецензия мәҡәләһе, башҡа фәнни-теоретик хеҙмәттәр һәм дәреслектәр авторы. Уның «Баҡса буры», «Доктор Джинаятов», «Ҡулланыу», «Ҡоҙалар ҡайтты», «Былауҙан һуң», «Анкет Анкетов», «Сит ил ауырыуы», «[[:ru:Мирза Шафи Вазех|Мирза Шафи]]<nowiki/>», «Мөхләтов Биографияһы», «Дуҫ банкеты» һәм башҡа хикәйәләре үҙенсәлекле. Уларҙа яңылыҡ менән иҫкелек араһындағы көрәш, кеше хис-тойғолары, илһөйәрлек, ата-әсәгә ихтирам, һөйөү һүрәтләнә. Ҡайһы саҡта хикәйәләрҙә аңлы рәүештә ҡабатланған комик ситуациялар ҡыҙыҡлы, тәү ҡарашҡа хатта ышандырғыс һымаҡ тойола. Автор романдары араһында «Терелгән кеше», «Йәш кеше манифесы», «Асыҡ китап», «Тиңдәштәр», «Яңы ҡала», «Ҡайҙа юл тотабыҙ?». Һәр береһендә автор бер нисә герой яҙмышын һүрәтләй, уларҙы шәхси психологияһын аса һәм эске психологик донъяһын ышандырғыс, иҫтәлекле штрихтар менән һүрәтләй. 1958 йылда «Мастерство Физули» монографияһы баҫылып сыға<ref name=":0">Состоялась презентация книги выдающегося писателя, великого ученого и педагога Мир Джалала Пашаева «Мастерство Физули» в переводе на немецкий язык. ''Azertag'' (26 января 2024). Дата обращения: 29 января 2024. Архивировано 26 января 2024 года.</ref>. 2024 йылдың ғинуарында китап немец теленә тәржемә ителә<ref name=":0" />. Мир Пашаев тиҫтәләгән мәҡәлә һәм очерк яҙа[[Сәмәд Вурғун|,]] мәҫәлән, «Үҙгәртеп ҡороу юлдарында», [[Сәмәд Вурғун]] «Яңы шиғриәт манифесы», М. С. Ордубәдиҙең «Томанлы [[Тәбриз]]<nowiki/>» романы тураһында. А.Ахвердов , С.Рөстәм, Э.Мәммәдханли, Ә.Йәмил тураһындағы мәҡәләләр әзербайжан әҙәби тәнҡитендә яңы һүҙ була. === Фильмография === # Бер ғаилә (1943) # Ике сит кеше («Камтаровтар ғаиләһе» әҫәре буйынса) (2017)<ref>''Sputnik.'' История двух разделенных работой супругов — в новой ленте. az.sputniknews.ru. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано 19 февраля 2019 года.</ref> # Өс түбәне яулаусы (2008) == Ордендар, миҙалдар һәм наградалар == * [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы ордены .]] * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены .]] * [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе» ордены .]] * [[:ru:Медаль «За оборону Кавказа»|"]]Кавказды обороналаған өсөн[[:ru:Медаль «За оборону Кавказа»|"]] миҙалы. * [[:ru:Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»|"]]1941[[:ru:Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»|—]]1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында [[:ru:Медаль «За оборону Кавказа»|күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн]][[:ru:Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»|"]] миҙалы. * [[Ленин комсомолы премияһы|Ленин комсомол премияһы .]] == Хәтер == * 2007 йылдан [[Гәнжә|Гәнжәлә]] Мир Йәләл Пашаев йорт музейы эшләй<ref>Мехрибан Алиева посетила дом-музей Мир Джалала Пашаева в Гяндже | Вестник Кавказа. vestikavkaza.ru. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано 17 февраля 2019 года.</ref> * Гәнжә ҡалаһындағы 39-сы мәктәп яҙыусының исемен йөрөтә<ref>Mir Cəlal Paşayev adına 39 nömrəli tam orta məktəb (азерб.). Gəncə Azərbaycanın Cəvahiri. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано из оригинала 18 июля 2018 года.</ref> * Әзербайжан өсөн төҙөлгән ҡоро йөк караптарының береһе Мир Йәләл Пашаев исемен йөрөтә<ref>СПУЩЕНО НА ВОДУ СУДНО «МИР ДЖАЛАЛ ПАШАЕВ». azertag.az. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано 18 февраля 2019 года.</ref> * 2017 йылдан [[Баҡы]]ла Яҙыусылар йорто музейы эшләй<ref>Открылся дом-музей Мир Джалала Пашаева в Баку. sozvuchie.by. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано 18 февраля 2019 года.</ref> * Баҡы урамдарының береһе «Мир Йәләл» тип атала<ref>Улица Мир Джалала на карте Баку — Яндекс. Карты. yandex.ru. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано 19 февраля 2019 года.</ref>. * Гәнжә урамдарының береһе Мир Йәләл Пашаев исемен йөрөтә<ref>улица Мир Джалал Пашаева на карте Гянджи с домами подробно. kartologia.ru. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано 18 февраля 2019 года.</ref> * Мир Йәләл Пашаевтың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған почта маркаһы сығарыла<ref>Azermarka.The Postage stamps of Azerbaijan. azermarka.az. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано из оригинала 11 февраля 2010 года.</ref> <gallery mode="nolines" widths="300"> Файл:Kiçik_Qala_18.JPG|альт=улица Кичик Гала, 18| Кичик Гала урамы, 18 . Файл:Мирджалалпашаев.JPG|альт=Мемориальная доска на стене дома, где жил М. Пашаев в Баку («Жилой дом учёных»)| Баҡыла М.Пашаев йәшәгән йорт стенаһында мемориаль таҡтаташ («Ғалимдарҙың торлаҡ йорто») </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|[bse.sci-lib.com/article076831.html Мир Джалал]}} * [http://navoprosotveta.net/pashaev-mir-dzhalal.html Пашаев Мир Джалал. Куда ведут дороги.] * [http://www.azeri.org/Azeri/az_latin/latin_lit/az_literature/short_stories/pashayev_mir_jalal/mir_jalal_eng/intro_life_works.html The Life and Works of Mir Jalal (1908—1978)] * [http://news.day.az/culture/398667.html В Гяндже отметили юбилей Мир Джалала Пашаева] [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Әзербайжан яҙыусылары]] [[Категория:Ленин комсомолы премияһы лауреаттары]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Баҡыла вафат булғандар]] [[Категория:1978 йылда вафат булғандар]] [[Категория:28 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 0e06rx3dgnmo3qjmpwtbuk8wgofr7vy 1297422 1297421 2026-05-19T07:51:13Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297422 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мир Йәләл Әли оглу Пашаев''' ({{lang-az|Mir Cəlal Əli oğlu Paşayev}}; [[26 апрель]] [[1908 йыл]] — [[28 сентябрь]] [[1978 йыл]]) — [[Әзербайжан әҙәбиәте|әзербайжан]] [[Әҙип|яҙыусыһы]], [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт]] белгесе, [[Фән докторы|филология фәндәре докторы]] ([[1947 йыл|1947]]), профессор ([[1948 йыл|1948]]), [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжандың]] [[1969 йыл|атҡаҙанған]] [[Фән|фән эшмәкәре]]. Ул [[Сатира|сатирик]] һәм юмористик әҫәрҙәр, романдар, [[Хикәйә|хикәйәләр]] авторы, [[Әҙәбиәт|әҙәби]] тәнҡитсе була. == Биография == 1908 йылда [[Әрдәбил]] янында фермер ғаиләһендә тыуа. Һуңыраҡ ғаилә [[Гәнжә]] ҡалаһына (ул саҡта [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһының]] Елизаветполь губернаһы үҙәге) күсә. 1918 йылда атаһы вафат була, ә Мир Йәләл өлкән ағаһы ҡарамағында йәшәй. 1918—1919 йылдарҙа башланғыс белемде хәйриә йәмғиәте ярҙамында ала. 1923 йылда Гәнжә педагогия училищеһына уҡырға инә, уны 1928 йылда тамамлай. Бер ни тиклем Гәнжә һәм Кәдәбәк ҡалалары мәктәптәрендә уҡыта. 1930 йылда [[Ҡазан|Ҡазандағы]] [[Татар дәүләт гуманитар-педагогия университеты|Көнсығыш педагогия институтының]] (Автономиялы Татар ССР-ы, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]) әҙәби бүлегенә уҡырға инә. Әзербайжанға ҡайтҡас, [[Баҡы|Баҡылағы]] [[Әзербайжан]] дәүләт ғилми-тикшеренеу институтының аспирантураһына уҡырға инә. 1933 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем [[Баҡы дәүләт университеты|Әзербайжан дәүләт университетында]] профессор һәм Әзербайжан әҙәбиәте тарихы кафедраһы мөдире булып эшләй. 1940 йылда Пашаев «[[Фүзули]] шиғриәтенең шиғри үҙенсәлектәре» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1947 йылда «Әзербайжандың әҙәби мәктәптәре» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1920—1940 йылдарҙа Баҡының [[Эскәре шәһәр|Иҫке ҡалаһында]] Мәләүез Крепост урамында урынлашҡан 18-се йортта йәшәй<ref>В здании в Ичеришехер, где жил выдающийся писатель, ученый, педагог Мир Джалал Пашаев, открылся Дом литератора. Дата обращения: 19 января 2018. Архивировано 29 апреля 2017 года.</ref>. [[Әзербайжан Милли фәндәр академияһы|Әзербайжан Милли Фәндәр академияһы]] академигы А. М. Пашаевтың атаһы ; Әзербайжан вице-президенты М. А. Алиеваның олатаһы, [[Алиев Илһам Гейдар оғлы|Әзербайжан]] президенты [[Алиев Илһам Гейдар оғлы|И. Г. Алиевтың]] ҡатындары. == Ижады == М.Пашаев хәҙерге әзербайжан әҙәбиәтендә маҡтаулы урын биләй. Яҡынса 50 нәфис әҙәбиәт, фән һәм публицистика әҫәрҙәре, 500-ҙән ашыу рецензия мәҡәләһе, башҡа фәнни-теоретик хеҙмәттәр һәм дәреслектәр авторы. Уның «Баҡса буры», «Доктор Джинаятов», «Ҡулланыу», «Ҡоҙалар ҡайтты», «Былауҙан һуң», «Анкет Анкетов», «Сит ил ауырыуы», «[[:ru:Мирза Шафи Вазех|Мирза Шафи]]<nowiki/>», «Мөхләтов Биографияһы», «Дуҫ банкеты» һәм башҡа хикәйәләре үҙенсәлекле. Уларҙа яңылыҡ менән иҫкелек араһындағы көрәш, кеше хис-тойғолары, илһөйәрлек, ата-әсәгә ихтирам, һөйөү һүрәтләнә. Ҡайһы саҡта хикәйәләрҙә аңлы рәүештә ҡабатланған комик ситуациялар ҡыҙыҡлы, тәү ҡарашҡа хатта ышандырғыс һымаҡ тойола. Автор романдары араһында «Терелгән кеше», «Йәш кеше манифесы», «Асыҡ китап», «Тиңдәштәр», «Яңы ҡала», «Ҡайҙа юл тотабыҙ?». Һәр береһендә автор бер нисә герой яҙмышын һүрәтләй, уларҙы шәхси психологияһын аса һәм эске психологик донъяһын ышандырғыс, иҫтәлекле штрихтар менән һүрәтләй. 1958 йылда «Мастерство Физули» монографияһы баҫылып сыға<ref name=":0">Состоялась презентация книги выдающегося писателя, великого ученого и педагога Мир Джалала Пашаева «Мастерство Физули» в переводе на немецкий язык. ''Azertag'' (26 января 2024). Дата обращения: 29 января 2024. Архивировано 26 января 2024 года.</ref>. 2024 йылдың ғинуарында китап немец теленә тәржемә ителә<ref name=":0" />. Мир Пашаев тиҫтәләгән мәҡәлә һәм очерк яҙа[[Сәмәд Вурғун|,]] мәҫәлән, «Үҙгәртеп ҡороу юлдарында», [[Сәмәд Вурғун]] «Яңы шиғриәт манифесы», М. С. Ордубәдиҙең «Томанлы [[Тәбриз]]<nowiki/>» романы тураһында. А.Ахвердов , С.Рөстәм, Э.Мәммәдханли, Ә.Йәмил тураһындағы мәҡәләләр әзербайжан әҙәби тәнҡитендә яңы һүҙ була. === Фильмография === # Бер ғаилә (1943) # Ике сит кеше («Камтаровтар ғаиләһе» әҫәре буйынса) (2017)<ref>''Sputnik.'' История двух разделенных работой супругов — в новой ленте. az.sputniknews.ru. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано 19 февраля 2019 года.</ref> # Өс түбәне яулаусы (2008) == Ордендар, миҙалдар һәм наградалар == * [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы ордены .]] * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены .]] * [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе» ордены .]] * [[:ru:Медаль «За оборону Кавказа»|"]]Кавказды обороналаған өсөн[[:ru:Медаль «За оборону Кавказа»|"]] миҙалы. * [[:ru:Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»|"]]1941[[:ru:Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»|—]]1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында [[:ru:Медаль «За оборону Кавказа»|күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн]][[:ru:Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»|"]] миҙалы. * [[Ленин комсомолы премияһы|Ленин комсомол премияһы .]] == Хәтер == * 2007 йылдан [[Гәнжә|Гәнжәлә]] Мир Йәләл Пашаев йорт музейы эшләй<ref>Мехрибан Алиева посетила дом-музей Мир Джалала Пашаева в Гяндже | Вестник Кавказа. vestikavkaza.ru. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано 17 февраля 2019 года.</ref> * Гәнжә ҡалаһындағы 39-сы мәктәп яҙыусының исемен йөрөтә<ref>Mir Cəlal Paşayev adına 39 nömrəli tam orta məktəb (азерб.). Gəncə Azərbaycanın Cəvahiri. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано из оригинала 18 июля 2018 года.</ref> * Әзербайжан өсөн төҙөлгән ҡоро йөк караптарының береһе Мир Йәләл Пашаев исемен йөрөтә<ref>СПУЩЕНО НА ВОДУ СУДНО «МИР ДЖАЛАЛ ПАШАЕВ». azertag.az. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано 18 февраля 2019 года.</ref> * 2017 йылдан [[Баҡы]]ла Яҙыусылар йорто музейы эшләй<ref>Открылся дом-музей Мир Джалала Пашаева в Баку. sozvuchie.by. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано 18 февраля 2019 года.</ref> * Баҡы урамдарының береһе «Мир Йәләл» тип атала<ref>Улица Мир Джалала на карте Баку — Яндекс. Карты. yandex.ru. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано 19 февраля 2019 года.</ref>. * Гәнжә урамдарының береһе Мир Йәләл Пашаев исемен йөрөтә<ref>улица Мир Джалал Пашаева на карте Гянджи с домами подробно. kartologia.ru. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано 18 февраля 2019 года.</ref> * Мир Йәләл Пашаевтың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған почта маркаһы сығарыла<ref>Azermarka.The Postage stamps of Azerbaijan. azermarka.az. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано из оригинала 11 февраля 2010 года.</ref> <gallery mode="nolines" widths="300"> Файл:Kiçik_Qala_18.JPG|альт=улица Кичик Гала, 18| Кичик Гала урамы, 18 . Файл:Мирджалалпашаев.JPG|альт=Мемориальная доска на стене дома, где жил М. Пашаев в Баку («Жилой дом учёных»)| Баҡыла М.Пашаев йәшәгән йорт стенаһында мемориаль таҡтаташ («Ғалимдарҙың торлаҡ йорто») </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|[bse.sci-lib.com/article076831.html Мир Джалал]}} * [http://navoprosotveta.net/pashaev-mir-dzhalal.html Пашаев Мир Джалал. Куда ведут дороги.] * [http://www.azeri.org/Azeri/az_latin/latin_lit/az_literature/short_stories/pashayev_mir_jalal/mir_jalal_eng/intro_life_works.html The Life and Works of Mir Jalal (1908—1978)] * [http://news.day.az/culture/398667.html В Гяндже отметили юбилей Мир Джалала Пашаева] [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Әзербайжан яҙыусылары]] [[Категория:Ленин комсомолы премияһы лауреаттары]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Баҡыла вафат булғандар]] [[Категория:1978 йылда вафат булғандар]] [[Категория:28 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 апрелдә тыуғандар]] jhe9yzlmayddzpz3v21doh2vtal3dvz 1297423 1297422 2026-05-19T07:51:52Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Иранда тыуғандар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297423 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мир Йәләл Әли оглу Пашаев''' ({{lang-az|Mir Cəlal Əli oğlu Paşayev}}; [[26 апрель]] [[1908 йыл]] — [[28 сентябрь]] [[1978 йыл]]) — [[Әзербайжан әҙәбиәте|әзербайжан]] [[Әҙип|яҙыусыһы]], [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт]] белгесе, [[Фән докторы|филология фәндәре докторы]] ([[1947 йыл|1947]]), профессор ([[1948 йыл|1948]]), [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжандың]] [[1969 йыл|атҡаҙанған]] [[Фән|фән эшмәкәре]]. Ул [[Сатира|сатирик]] һәм юмористик әҫәрҙәр, романдар, [[Хикәйә|хикәйәләр]] авторы, [[Әҙәбиәт|әҙәби]] тәнҡитсе була. == Биография == 1908 йылда [[Әрдәбил]] янында фермер ғаиләһендә тыуа. Һуңыраҡ ғаилә [[Гәнжә]] ҡалаһына (ул саҡта [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһының]] Елизаветполь губернаһы үҙәге) күсә. 1918 йылда атаһы вафат була, ә Мир Йәләл өлкән ағаһы ҡарамағында йәшәй. 1918—1919 йылдарҙа башланғыс белемде хәйриә йәмғиәте ярҙамында ала. 1923 йылда Гәнжә педагогия училищеһына уҡырға инә, уны 1928 йылда тамамлай. Бер ни тиклем Гәнжә һәм Кәдәбәк ҡалалары мәктәптәрендә уҡыта. 1930 йылда [[Ҡазан|Ҡазандағы]] [[Татар дәүләт гуманитар-педагогия университеты|Көнсығыш педагогия институтының]] (Автономиялы Татар ССР-ы, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]) әҙәби бүлегенә уҡырға инә. Әзербайжанға ҡайтҡас, [[Баҡы|Баҡылағы]] [[Әзербайжан]] дәүләт ғилми-тикшеренеу институтының аспирантураһына уҡырға инә. 1933 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем [[Баҡы дәүләт университеты|Әзербайжан дәүләт университетында]] профессор һәм Әзербайжан әҙәбиәте тарихы кафедраһы мөдире булып эшләй. 1940 йылда Пашаев «[[Фүзули]] шиғриәтенең шиғри үҙенсәлектәре» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1947 йылда «Әзербайжандың әҙәби мәктәптәре» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1920—1940 йылдарҙа Баҡының [[Эскәре шәһәр|Иҫке ҡалаһында]] Мәләүез Крепост урамында урынлашҡан 18-се йортта йәшәй<ref>В здании в Ичеришехер, где жил выдающийся писатель, ученый, педагог Мир Джалал Пашаев, открылся Дом литератора. Дата обращения: 19 января 2018. Архивировано 29 апреля 2017 года.</ref>. [[Әзербайжан Милли фәндәр академияһы|Әзербайжан Милли Фәндәр академияһы]] академигы А. М. Пашаевтың атаһы ; Әзербайжан вице-президенты М. А. Алиеваның олатаһы, [[Алиев Илһам Гейдар оғлы|Әзербайжан]] президенты [[Алиев Илһам Гейдар оғлы|И. Г. Алиевтың]] ҡатындары. == Ижады == М.Пашаев хәҙерге әзербайжан әҙәбиәтендә маҡтаулы урын биләй. Яҡынса 50 нәфис әҙәбиәт, фән һәм публицистика әҫәрҙәре, 500-ҙән ашыу рецензия мәҡәләһе, башҡа фәнни-теоретик хеҙмәттәр һәм дәреслектәр авторы. Уның «Баҡса буры», «Доктор Джинаятов», «Ҡулланыу», «Ҡоҙалар ҡайтты», «Былауҙан һуң», «Анкет Анкетов», «Сит ил ауырыуы», «[[:ru:Мирза Шафи Вазех|Мирза Шафи]]<nowiki/>», «Мөхләтов Биографияһы», «Дуҫ банкеты» һәм башҡа хикәйәләре үҙенсәлекле. Уларҙа яңылыҡ менән иҫкелек араһындағы көрәш, кеше хис-тойғолары, илһөйәрлек, ата-әсәгә ихтирам, һөйөү һүрәтләнә. Ҡайһы саҡта хикәйәләрҙә аңлы рәүештә ҡабатланған комик ситуациялар ҡыҙыҡлы, тәү ҡарашҡа хатта ышандырғыс һымаҡ тойола. Автор романдары араһында «Терелгән кеше», «Йәш кеше манифесы», «Асыҡ китап», «Тиңдәштәр», «Яңы ҡала», «Ҡайҙа юл тотабыҙ?». Һәр береһендә автор бер нисә герой яҙмышын һүрәтләй, уларҙы шәхси психологияһын аса һәм эске психологик донъяһын ышандырғыс, иҫтәлекле штрихтар менән һүрәтләй. 1958 йылда «Мастерство Физули» монографияһы баҫылып сыға<ref name=":0">Состоялась презентация книги выдающегося писателя, великого ученого и педагога Мир Джалала Пашаева «Мастерство Физули» в переводе на немецкий язык. ''Azertag'' (26 января 2024). Дата обращения: 29 января 2024. Архивировано 26 января 2024 года.</ref>. 2024 йылдың ғинуарында китап немец теленә тәржемә ителә<ref name=":0" />. Мир Пашаев тиҫтәләгән мәҡәлә һәм очерк яҙа[[Сәмәд Вурғун|,]] мәҫәлән, «Үҙгәртеп ҡороу юлдарында», [[Сәмәд Вурғун]] «Яңы шиғриәт манифесы», М. С. Ордубәдиҙең «Томанлы [[Тәбриз]]<nowiki/>» романы тураһында. А.Ахвердов , С.Рөстәм, Э.Мәммәдханли, Ә.Йәмил тураһындағы мәҡәләләр әзербайжан әҙәби тәнҡитендә яңы һүҙ була. === Фильмография === # Бер ғаилә (1943) # Ике сит кеше («Камтаровтар ғаиләһе» әҫәре буйынса) (2017)<ref>''Sputnik.'' История двух разделенных работой супругов — в новой ленте. az.sputniknews.ru. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано 19 февраля 2019 года.</ref> # Өс түбәне яулаусы (2008) == Ордендар, миҙалдар һәм наградалар == * [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы ордены .]] * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены .]] * [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе» ордены .]] * [[:ru:Медаль «За оборону Кавказа»|"]]Кавказды обороналаған өсөн[[:ru:Медаль «За оборону Кавказа»|"]] миҙалы. * [[:ru:Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»|"]]1941[[:ru:Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»|—]]1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында [[:ru:Медаль «За оборону Кавказа»|күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн]][[:ru:Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»|"]] миҙалы. * [[Ленин комсомолы премияһы|Ленин комсомол премияһы .]] == Хәтер == * 2007 йылдан [[Гәнжә|Гәнжәлә]] Мир Йәләл Пашаев йорт музейы эшләй<ref>Мехрибан Алиева посетила дом-музей Мир Джалала Пашаева в Гяндже | Вестник Кавказа. vestikavkaza.ru. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано 17 февраля 2019 года.</ref> * Гәнжә ҡалаһындағы 39-сы мәктәп яҙыусының исемен йөрөтә<ref>Mir Cəlal Paşayev adına 39 nömrəli tam orta məktəb (азерб.). Gəncə Azərbaycanın Cəvahiri. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано из оригинала 18 июля 2018 года.</ref> * Әзербайжан өсөн төҙөлгән ҡоро йөк караптарының береһе Мир Йәләл Пашаев исемен йөрөтә<ref>СПУЩЕНО НА ВОДУ СУДНО «МИР ДЖАЛАЛ ПАШАЕВ». azertag.az. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано 18 февраля 2019 года.</ref> * 2017 йылдан [[Баҡы]]ла Яҙыусылар йорто музейы эшләй<ref>Открылся дом-музей Мир Джалала Пашаева в Баку. sozvuchie.by. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано 18 февраля 2019 года.</ref> * Баҡы урамдарының береһе «Мир Йәләл» тип атала<ref>Улица Мир Джалала на карте Баку — Яндекс. Карты. yandex.ru. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано 19 февраля 2019 года.</ref>. * Гәнжә урамдарының береһе Мир Йәләл Пашаев исемен йөрөтә<ref>улица Мир Джалал Пашаева на карте Гянджи с домами подробно. kartologia.ru. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано 18 февраля 2019 года.</ref> * Мир Йәләл Пашаевтың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған почта маркаһы сығарыла<ref>Azermarka.The Postage stamps of Azerbaijan. azermarka.az. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано из оригинала 11 февраля 2010 года.</ref> <gallery mode="nolines" widths="300"> Файл:Kiçik_Qala_18.JPG|альт=улица Кичик Гала, 18| Кичик Гала урамы, 18 . Файл:Мирджалалпашаев.JPG|альт=Мемориальная доска на стене дома, где жил М. Пашаев в Баку («Жилой дом учёных»)| Баҡыла М.Пашаев йәшәгән йорт стенаһында мемориаль таҡтаташ («Ғалимдарҙың торлаҡ йорто») </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|[bse.sci-lib.com/article076831.html Мир Джалал]}} * [http://navoprosotveta.net/pashaev-mir-dzhalal.html Пашаев Мир Джалал. Куда ведут дороги.] * [http://www.azeri.org/Azeri/az_latin/latin_lit/az_literature/short_stories/pashayev_mir_jalal/mir_jalal_eng/intro_life_works.html The Life and Works of Mir Jalal (1908—1978)] * [http://news.day.az/culture/398667.html В Гяндже отметили юбилей Мир Джалала Пашаева] [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Әзербайжан яҙыусылары]] [[Категория:Ленин комсомолы премияһы лауреаттары]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Баҡыла вафат булғандар]] [[Категория:1978 йылда вафат булғандар]] [[Категория:28 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Иранда тыуғандар]] exsu6f1fu0zrt40h7ko00l1f6cgropq 1297424 1297423 2026-05-19T07:55:07Z Юлдашева Луиза 18980 1297424 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мир Йәләл Әли оглу Пашаев''' ({{lang-az|Mir Cəlal Əli oğlu Paşayev}}; [[26 апрель]] [[1908 йыл]], [[Әрдәбил]], [[Иран]] — [[28 сентябрь]] [[1978 йыл]], [[Баҡы]], [[Әзербайжан ССР-ы]], [[СССР]]) — [[Әзербайжан әҙәбиәте|әзербайжан]] [[Әҙип|яҙыусыһы]], [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт]] белгесе, [[Фән докторы|филология фәндәре докторы]] ([[1947 йыл|1947]]), профессор ([[1948 йыл|1948]]), [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжандың]] [[1969 йыл|атҡаҙанған]] [[Фән|фән эшмәкәре]]. Ул [[Сатира|сатирик]] һәм юмористик әҫәрҙәр, романдар, [[Хикәйә|хикәйәләр]] авторы, [[Әҙәбиәт|әҙәби]] тәнҡитсе була. == Биография == 1908 йылда [[Әрдәбил]] янында фермер ғаиләһендә тыуа. Һуңыраҡ ғаилә [[Гәнжә]] ҡалаһына (ул саҡта [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһының]] Елизаветполь губернаһы үҙәге) күсә. 1918 йылда атаһы вафат була, ә Мир Йәләл өлкән ағаһы ҡарамағында йәшәй. 1918—1919 йылдарҙа башланғыс белемде хәйриә йәмғиәте ярҙамында ала. 1923 йылда Гәнжә педагогия училищеһына уҡырға инә, уны 1928 йылда тамамлай. Бер ни тиклем Гәнжә һәм Кәдәбәк ҡалалары мәктәптәрендә уҡыта. 1930 йылда [[Ҡазан|Ҡазандағы]] [[Татар дәүләт гуманитар-педагогия университеты|Көнсығыш педагогия институтының]] (Автономиялы Татар ССР-ы, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]) әҙәби бүлегенә уҡырға инә. Әзербайжанға ҡайтҡас, [[Баҡы|Баҡылағы]] [[Әзербайжан]] дәүләт ғилми-тикшеренеу институтының аспирантураһына уҡырға инә. 1933 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем [[Баҡы дәүләт университеты|Әзербайжан дәүләт университетында]] профессор һәм Әзербайжан әҙәбиәте тарихы кафедраһы мөдире булып эшләй. 1940 йылда Пашаев «[[Фүзули]] шиғриәтенең шиғри үҙенсәлектәре» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1947 йылда «Әзербайжандың әҙәби мәктәптәре» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1920—1940 йылдарҙа Баҡының [[Эскәре шәһәр|Иҫке ҡалаһында]] Мәләүез Крепост урамында урынлашҡан 18-се йортта йәшәй<ref>В здании в Ичеришехер, где жил выдающийся писатель, ученый, педагог Мир Джалал Пашаев, открылся Дом литератора. Дата обращения: 19 января 2018. Архивировано 29 апреля 2017 года.</ref>. [[Әзербайжан Милли фәндәр академияһы|Әзербайжан Милли Фәндәр академияһы]] академигы А. М. Пашаевтың атаһы ; Әзербайжан вице-президенты М. А. Алиеваның олатаһы, [[Алиев Илһам Гейдар оғлы|Әзербайжан]] президенты [[Алиев Илһам Гейдар оғлы|И. Г. Алиевтың]] ҡатындары. == Ижады == М.Пашаев хәҙерге әзербайжан әҙәбиәтендә маҡтаулы урын биләй. Яҡынса 50 нәфис әҙәбиәт, фән һәм публицистика әҫәрҙәре, 500-ҙән ашыу рецензия мәҡәләһе, башҡа фәнни-теоретик хеҙмәттәр һәм дәреслектәр авторы. Уның «Баҡса буры», «Доктор Джинаятов», «Ҡулланыу», «Ҡоҙалар ҡайтты», «Былауҙан һуң», «Анкет Анкетов», «Сит ил ауырыуы», «[[:ru:Мирза Шафи Вазех|Мирза Шафи]]<nowiki/>», «Мөхләтов Биографияһы», «Дуҫ банкеты» һәм башҡа хикәйәләре үҙенсәлекле. Уларҙа яңылыҡ менән иҫкелек араһындағы көрәш, кеше хис-тойғолары, илһөйәрлек, ата-әсәгә ихтирам, һөйөү һүрәтләнә. Ҡайһы саҡта хикәйәләрҙә аңлы рәүештә ҡабатланған комик ситуациялар ҡыҙыҡлы, тәү ҡарашҡа хатта ышандырғыс һымаҡ тойола. Автор романдары араһында «Терелгән кеше», «Йәш кеше манифесы», «Асыҡ китап», «Тиңдәштәр», «Яңы ҡала», «Ҡайҙа юл тотабыҙ?». Һәр береһендә автор бер нисә герой яҙмышын һүрәтләй, уларҙы шәхси психологияһын аса һәм эске психологик донъяһын ышандырғыс, иҫтәлекле штрихтар менән һүрәтләй. 1958 йылда «Мастерство Физули» монографияһы баҫылып сыға<ref name=":0">Состоялась презентация книги выдающегося писателя, великого ученого и педагога Мир Джалала Пашаева «Мастерство Физули» в переводе на немецкий язык. ''Azertag'' (26 января 2024). Дата обращения: 29 января 2024. Архивировано 26 января 2024 года.</ref>. 2024 йылдың ғинуарында китап немец теленә тәржемә ителә<ref name=":0" />. Мир Пашаев тиҫтәләгән мәҡәлә һәм очерк яҙа[[Сәмәд Вурғун|,]] мәҫәлән, «Үҙгәртеп ҡороу юлдарында», [[Сәмәд Вурғун]] «Яңы шиғриәт манифесы», М. С. Ордубәдиҙең «Томанлы [[Тәбриз]]<nowiki/>» романы тураһында. А.Ахвердов , С.Рөстәм, Э.Мәммәдханли, Ә.Йәмил тураһындағы мәҡәләләр әзербайжан әҙәби тәнҡитендә яңы һүҙ була. === Фильмография === # Бер ғаилә (1943) # Ике сит кеше («Камтаровтар ғаиләһе» әҫәре буйынса) (2017)<ref>''Sputnik.'' История двух разделенных работой супругов — в новой ленте. az.sputniknews.ru. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано 19 февраля 2019 года.</ref> # Өс түбәне яулаусы (2008) == Ордендар, миҙалдар һәм наградалар == * [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы ордены .]] * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены .]] * [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе» ордены .]] * [[:ru:Медаль «За оборону Кавказа»|"]]Кавказды обороналаған өсөн[[:ru:Медаль «За оборону Кавказа»|"]] миҙалы. * [[:ru:Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»|"]]1941[[:ru:Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»|—]]1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында [[:ru:Медаль «За оборону Кавказа»|күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн]][[:ru:Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»|"]] миҙалы. * [[Ленин комсомолы премияһы|Ленин комсомол премияһы .]] == Хәтер == * 2007 йылдан [[Гәнжә|Гәнжәлә]] Мир Йәләл Пашаев йорт музейы эшләй<ref>Мехрибан Алиева посетила дом-музей Мир Джалала Пашаева в Гяндже | Вестник Кавказа. vestikavkaza.ru. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано 17 февраля 2019 года.</ref> * Гәнжә ҡалаһындағы 39-сы мәктәп яҙыусының исемен йөрөтә<ref>Mir Cəlal Paşayev adına 39 nömrəli tam orta məktəb (азерб.). Gəncə Azərbaycanın Cəvahiri. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано из оригинала 18 июля 2018 года.</ref> * Әзербайжан өсөн төҙөлгән ҡоро йөк караптарының береһе Мир Йәләл Пашаев исемен йөрөтә<ref>СПУЩЕНО НА ВОДУ СУДНО «МИР ДЖАЛАЛ ПАШАЕВ». azertag.az. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано 18 февраля 2019 года.</ref> * 2017 йылдан [[Баҡы]]ла Яҙыусылар йорто музейы эшләй<ref>Открылся дом-музей Мир Джалала Пашаева в Баку. sozvuchie.by. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано 18 февраля 2019 года.</ref> * Баҡы урамдарының береһе «Мир Йәләл» тип атала<ref>Улица Мир Джалала на карте Баку — Яндекс. Карты. yandex.ru. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано 19 февраля 2019 года.</ref>. * Гәнжә урамдарының береһе Мир Йәләл Пашаев исемен йөрөтә<ref>улица Мир Джалал Пашаева на карте Гянджи с домами подробно. kartologia.ru. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано 18 февраля 2019 года.</ref> * Мир Йәләл Пашаевтың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған почта маркаһы сығарыла<ref>Azermarka.The Postage stamps of Azerbaijan. azermarka.az. Дата обращения: 18 февраля 2019. Архивировано из оригинала 11 февраля 2010 года.</ref> <gallery mode="nolines" widths="300"> Файл:Kiçik_Qala_18.JPG|альт=улица Кичик Гала, 18| Кичик Гала урамы, 18 . Файл:Мирджалалпашаев.JPG|альт=Мемориальная доска на стене дома, где жил М. Пашаев в Баку («Жилой дом учёных»)| Баҡыла М.Пашаев йәшәгән йорт стенаһында мемориаль таҡтаташ («Ғалимдарҙың торлаҡ йорто») </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|[bse.sci-lib.com/article076831.html Мир Джалал]}} * [http://navoprosotveta.net/pashaev-mir-dzhalal.html Пашаев Мир Джалал. Куда ведут дороги.] * [http://www.azeri.org/Azeri/az_latin/latin_lit/az_literature/short_stories/pashayev_mir_jalal/mir_jalal_eng/intro_life_works.html The Life and Works of Mir Jalal (1908—1978)] * [http://news.day.az/culture/398667.html В Гяндже отметили юбилей Мир Джалала Пашаева] [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Әзербайжан яҙыусылары]] [[Категория:Ленин комсомолы премияһы лауреаттары]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Баҡыла вафат булғандар]] [[Категория:1978 йылда вафат булғандар]] [[Категория:28 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Иранда тыуғандар]] c3s6qmr6tab2kts26ch0ksz6pmpfyeh 1 201021 1297425 2026-05-19T07:57:02Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Пашаев, Мир Джалал|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 07:56, 19 май 2026 (UTC) 1297425 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Пашаев, Мир Джалал|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 07:56, 19 май 2026 (UTC) 9ulhj5hoip1zp35bhsj6p96wzfeottu 0 201022 1297430 2026-05-19T09:30:02Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/150519821|Махмалбаф, Марзие]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1297430 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист}}'''Мәрзиә Мешкини''' ({{Lang-fa|مرضیه مشکینی}}, 1962 йыл, Әрдәбил, Иран) — Иран [[Кинематограф|кинематографисы]], кинорежиссёр һәм яҙыусы. режиссёр Мохсен Мәхмәлбафҡа кейәүгә сысценарий яҙған<ref>{{Citation|last=Gleiberman|first=Owen|title=Women In Black|date=2001-04-20|issue=[[Entertainment Weekly]]|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,280932,00.html|access-date=2008-03-08|author-link=Owen Gleiberman}} </ref> . == Шәхси тормошо == Мәрзиә Мешкини 1969 йылда [[Тәһран|Тәһранда]] тыуған. Тәһран университетында геология һәм биологияны өйрәнә<ref name="автоссылка1">{{Cite news|title=An Iranian Traces the Path of a Woman's Life (Published 2000)|author=Dupont|first=Joan|archiveurl=Tribune|publisher=International Herald|url=https://www.nytimes.com/2000/11/24/style/IHT-an-iranian-traces-the-path-of-a-womans-life.html|work=The New York Times|date=2000-11-24|accessdate=2020-12-18|language=en-US}}</ref> . Мәхмәләбафалағы Кино йортоноң бер өлөшө булараҡУл режиссёр Мохсен Мәхмәлбафҡа кейәүгә сыҡҡан, режиссерҙың тәүге ҡатыны (Фатима, Мешкиниҙың янғында һәләк булған һеңлеһе) уның ике балаһы Самира һәм Мәйсәмдең әсәһе<ref name=":0">{{Cite book|автор=Naficy, Hamid.|заглавие=A social history of Iranian cinema|место=Durham [N.C.]|издательство=Duke University Press|pages=128|isbn=978-0-8223-4754-5}}</ref> . Мәрзиә Мешкиниҙың Мәхмәлбафтан шулай уҡ Хана тигән ҡыҙы бар. Ғаилә ағзаларының барыһы ла «Мәхмәлбаф» кинокомпанияһы режиссёрҙары һәм хеҙмәткәрҙәре. == Эше == Мәрзиә Мешкини 1990 йылдар уртаһында Мәхмәлбафта Кино йортоноң өлөшө булараҡ ойошторолған Кино мәктәбендә кинематография өйрәнә<ref>Marziyeh | makhmalbaf.&#x20;''www.makhmalbaf.com''.&#x20;Дата обращения: 21 августа 2020.</ref><ref>Makhmalbaf Film House | makhmalbaf.&#x20;''www.makhmalbaf.com''.&#x20;Дата обращения: 21 августа 2020.</ref>. Ул MFH платформаһының бер нисә фильмы өҫтөндә эшләй, шул иҫәптән Самира Мәхмәлбафтың 1998 йылғы «Алма» фильмында режиссёр ярҙамсыһы була һәм 1998 йылда Самира Мәхмәлбафтың «Яблоко» фильмында режиссер ярҙамсыһы булып эшләй һәм Хана Мәхмәлбафтың тәүге нәфис фильмы «Будда рухнул от стыда» фильмына сценарий яҙа. Мөхәммәт Хатами президентлығы осоронда илдең сағыштырмаса асыҡлығы күп ҡатын-ҡыҙҙарға, шул иҫәптән Мешкини, Самира, Рахшан Бани-Этемад һәм Мания Әкбәригә киноның бөтә жанрҙарында ла: нәфис фильмдарҙа, документаль фильмдарҙа, видеоарт һәм ҡыҫҡа метражлы фильмдарҙа ҡатнашырға мөмкинлек бирә. Шулай итеп, Мешкини ҡатын-ҡыҙ режиссерҙарының яңы тулҡынына инә, улар, ниһайәт, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн законлы карьера булараҡ кино төшөрөүгә лә инә<ref name="Ṣadr, Ḥamīd Riz̤ā, 1956 or 1957–2006">{{Cite book|автор=Ṣadr|first=Ḥamīd Riz̤ā|заглавие=Iranian cinema : a political history|место=London|издательство=I.B. Tauris|isbn=978-1-4294-6254-9}}</ref> . 2000 йылда Мешкини 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә премия яулаған беренсе Иран ҡатын-ҡыҙы була. Премия «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» тигән дебют фильмы өсөн бирелә<ref>Farsi Cinema À La Biennale Di Venezia – A History – FCC&#x20;(канадск. англ.).&#x20;Дата обращения: 21 августа 2020.</ref>. Бынан һуң ул күп һанлы МФХ фильмдары өҫтөндә төрлө ролдәрҙә эшләүен дауам итә. Шулай уҡ Афғанстанда барған «Берәҙәк эттәр» (2004) фильмын төшөрә, «Ҡар менән килгән кеше» (2009) фильмының режиссерҙашы була. == Тәнҡитле ҡабул итеү == Мешкининың режиссерлыҡ эштәре араһында «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» фильмы айырыуса юғары баһаға лайыҡ була. Хәмит Реза Садр уны «бәлки, хәҙерге гүзәллек тураһында иң мөһим фильм» тип атай<ref name="Ṣadr, Ḥamīd Riz̤ā, 1956 or 1957–2006">{{Cite book|автор=Ṣadr|first=Ḥamīd Riz̤ā|заглавие=Iranian cinema : a political history|место=London|издательство=I.B. Tauris|isbn=978-1-4294-6254-9}}</ref> . Sight &amp;amp; Sound журналы уны «ғәжәп ябай һәм һоҡланғыс дебют» тип атай<ref>{{Cite journal|first=Michael}}</ref> һәм 2015 йылда ҡатын-ҡыҙҙар режиссерлығында төшөрөлгән 100 юғары баһаланмаған фильмдар исемлегенә индерә<ref>{{Cite journal|first=Jonathan|journal=6}}</ref> . «Берәҙәк эттәр» фильмы тураһында фекерҙәр ҡапма-ҡаршылыҡлы була. «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» фильмына бик ыңғай баһа биргәндән айырмалы рәүештә, Питер Брэдшоу фильмға ҡарата тәьҫораттарын түбәндәгесә һүрәтләй: «Ниндәй сәйер, аптыратҡан һәм, ахыр сиктә, асыуландырғыс фильм»<ref>Stray Dogs&#x20;(англ.).&#x20;''The Guardian''&#x20;(17 августа 2006).&#x20;Дата обращения: 18 декабря 2020.</ref>. == Цензура == [[Файл:Cyclo_d'or_d'honneur_2009.jpg|мини|2009 йылда Азияның Весула халыҡ-ара кинофестиваленең Гран-приһы. Хана Мәхмәлбаф, Мәрзиә Мешкини, Мөхсин Мәхмәлбаф. ]] Ғәббәс Киаростами һәм Самира Мәхмәлбаф кеүек башҡа бер нисә режиссер кеүек үк, Мешкини ла Иран киноһында цензураның роленә ыңғай ҡарай. Тәһранда Америка фильмдарын күрһәтеп булмағас, Иран кинорежиссерҙары ла уның йоғонтоһонан азат. Был Иран кино донъяһына үҙ киноһын булдырырға мөмкинлек бирә <ref name="автоссылка1">{{Cite news|title=An Iranian Traces the Path of a Woman's Life (Published 2000)|author=Dupont|first=Joan|archiveurl=Tribune|publisher=International Herald|url=https://www.nytimes.com/2000/11/24/style/IHT-an-iranian-traces-the-path-of-a-womans-life.html|work=The New York Times|date=2000-11-24|accessdate=2020-12-18|language=en-US}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFDupontTribune2000">Dupont, Joan; Tribune, International Herald (24 ноября 2000). [https://www.nytimes.com/2000/11/24/style/IHT-an-iranian-traces-the-path-of-a-womans-life.html An Iranian Traces the Path of a Woman's Life (Published 2000)]. ''The New York Times''&nbsp;<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на американском английском языке">(амер. англ.)</span>. [[Халыҡ-ара стандарт серия номеры|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 18 декабря 2020</span>.</cite></ref> . «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» тигән фильмында Мешкини Иран хөкүмәтенең цензура ҡағиҙәләренең, айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар вәкиллегенә һалынған сикләүҙәрҙең, сиген һәм һығылмалығын аллегорик аллегорик рәүештә һынай<ref>{{Cite news|title=Iran's 'Woman,' on the Verge|author=Kempley|first=Rita|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/entertainment/movies/reviews/dayibecamewomankempley.htm|work=[[The Washington Post]]}}</ref> . == Наградалары == * Көмөш Хьюго (Иң яҡшы дебют фильмы) «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» өсөн, Чикаго халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн» фильмы өсөн ЮНЕСКО премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн» өсөн Исвема премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» өсөн «Иң яҡшы дебют фильмы» өсөн CinemAvvenire премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * 61-се Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә «Берәҙәк эттәр» фильмы өсөн асыҡ премия (2004) * 2005 йылда NETPAC/FIPRESCI премияһы, 18-се Сингапур халыҡ-ара кинофестиваленең NETPAC/FIPRESCI (2005) * Жюри ағзаһы: 2025 йылдың сентябрендә Мешкини 30-сы Пусан халыҡ-ара кинофестивалендә конкурс жюриһы ағзаһы булып эшләй<ref>''Shackleton, Liz.''&#x20;Na Hongjin To Head Busan’s Competition Jury; Tony Leung Ka-fai & Nandita Das Among Jury Members&#x20;(англ.).&#x20;''Deadline''&#x20;(2 сентября 2025).&#x20;Дата обращения: 3 сентября 2025.</ref> == Фильмография == {| class="wikitable" |+ ! '''Йыл''' ! Исеме ! Режиссёр ! Сценарий авторы ! Режиссёр ярҙамсыһы ! Кинооператор ! Мөхәррир |- | 1998 йыл | ''Алма'' | | | ✔ | | |- | 2000 йыл | ''Таҡталар'' | | | ✔ | | |- | 2000 йыл | ''[[День, когда я стала женщиной|Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн .]]'' | ✔ | ✔ | | | |- | 2002 йыл | ''11 сентябрь'' | | | ✔ | | |- | 2002 йыл | ''Афған алфавиты .'' | | | | ✔ | |- | 2003 йыл | ''Киске сәғәт биштә .'' | | | ✔ | | |- | 2004 йыл | ''Берәҙәк эттәр .'' | ✔ | ✔ | | | |- | 2005 йыл | ''Секс һәм фәлсәфә'' | | | ✔ | | |- | 2007 йыл | ''Будда ояттан ҡолаған'' | | ✔ | | | |- | 2008 йыл | ''Ике аяҡлы ат'' | | | ✔ | | |- | 2009 йыл | ''Ҡар менән килгән кеше'' | ✔ | | | | |- | 2013 йыл | ''Оҙайлы йылмайыу'' | | | | | ✔ |- | 2014 йыл | ''Президент'' | | ✔ | | | ✔ |- | 2019 йыл | ''Марге һәм уның әсәһе'' | | ✔ | | | |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Иран кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1969 йылда тыуғандар]] gqf2jn5fia3cm7kp8ydbjofbw6ma1nx 1297431 1297430 2026-05-19T09:33:24Z Юлдашева Луиза 18980 1297431 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мәрзиә Мешкини''' ({{Lang-fa|مرضیه مشکینی}}, 1962 йыл, Әрдәбил, Иран) — Иран [[Кинематограф|кинематографисы]], кинорежиссёр һәм яҙыусы. Режиссёр Мөхсен Мәхмәлбафҡа кейәүгә сыҡҡан, режиссёр уның «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» дебют фильмына сценарий яҙған<ref>{{Citation|last=Gleiberman|first=Owen|title=Women In Black|date=2001-04-20|issue=[[Entertainment Weekly]]|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,280932,00.html|access-date=2008-03-08|author-link=Owen Gleiberman}} </ref> . == Шәхси тормошо == Мәрзиә Мешкини 1969 йылда [[Тәһран|Тәһранда]] тыуған. Тәһран университетында геология һәм биологияны өйрәнә<ref name="автоссылка1">{{Cite news|title=An Iranian Traces the Path of a Woman's Life (Published 2000)|author=Dupont|first=Joan|archiveurl=Tribune|publisher=International Herald|url=https://www.nytimes.com/2000/11/24/style/IHT-an-iranian-traces-the-path-of-a-womans-life.html|work=The New York Times|date=2000-11-24|accessdate=2020-12-18|language=en-US}}</ref> . Мәхмәләбафалағы Кино йортоноң бер өлөшө булараҡУл режиссёр Мохсен Мәхмәлбафҡа кейәүгә сыҡҡан, режиссерҙың тәүге ҡатыны (Фатима, Мешкиниҙың янғында һәләк булған һеңлеһе) уның ике балаһы Самира һәм Мәйсәмдең әсәһе<ref name=":0">{{Cite book|автор=Naficy, Hamid.|заглавие=A social history of Iranian cinema|место=Durham [N.C.]|издательство=Duke University Press|pages=128|isbn=978-0-8223-4754-5}}</ref> . Мәрзиә Мешкиниҙың Мәхмәлбафтан шулай уҡ Хана тигән ҡыҙы бар. Ғаилә ағзаларының барыһы ла «Мәхмәлбаф» кинокомпанияһы режиссёрҙары һәм хеҙмәткәрҙәре. == Эше == Мәрзиә Мешкини 1990 йылдар уртаһында Мәхмәлбафта Кино йортоноң өлөшө булараҡ ойошторолған Кино мәктәбендә кинематография өйрәнә<ref>Marziyeh | makhmalbaf.&#x20;''www.makhmalbaf.com''.&#x20;Дата обращения: 21 августа 2020.</ref><ref>Makhmalbaf Film House | makhmalbaf.&#x20;''www.makhmalbaf.com''.&#x20;Дата обращения: 21 августа 2020.</ref>. Ул MFH платформаһының бер нисә фильмы өҫтөндә эшләй, шул иҫәптән Самира Мәхмәлбафтың 1998 йылғы «Алма» фильмында режиссёр ярҙамсыһы була һәм 1998 йылда Самира Мәхмәлбафтың «Яблоко» фильмында режиссер ярҙамсыһы булып эшләй һәм Хана Мәхмәлбафтың тәүге нәфис фильмы «Будда рухнул от стыда» фильмына сценарий яҙа. Мөхәммәт Хатами президентлығы осоронда илдең сағыштырмаса асыҡлығы күп ҡатын-ҡыҙҙарға, шул иҫәптән Мешкини, Самира, Рахшан Бани-Этемад һәм Мания Әкбәригә киноның бөтә жанрҙарында ла: нәфис фильмдарҙа, документаль фильмдарҙа, видеоарт һәм ҡыҫҡа метражлы фильмдарҙа ҡатнашырға мөмкинлек бирә. Шулай итеп, Мешкини ҡатын-ҡыҙ режиссерҙарының яңы тулҡынына инә, улар, ниһайәт, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн законлы карьера булараҡ кино төшөрөүгә лә инә<ref name="Ṣadr, Ḥamīd Riz̤ā, 1956 or 1957–2006">{{Cite book|автор=Ṣadr|first=Ḥamīd Riz̤ā|заглавие=Iranian cinema : a political history|место=London|издательство=I.B. Tauris|isbn=978-1-4294-6254-9}}</ref> . 2000 йылда Мешкини 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә премия яулаған беренсе Иран ҡатын-ҡыҙы була. Премия «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» тигән дебют фильмы өсөн бирелә<ref>Farsi Cinema À La Biennale Di Venezia – A History – FCC&#x20;(канадск. англ.).&#x20;Дата обращения: 21 августа 2020.</ref>. Бынан һуң ул күп һанлы МФХ фильмдары өҫтөндә төрлө ролдәрҙә эшләүен дауам итә. Шулай уҡ Афғанстанда барған «Берәҙәк эттәр» (2004) фильмын төшөрә, «Ҡар менән килгән кеше» (2009) фильмының режиссерҙашы була. == Тәнҡитле ҡабул итеү == Мешкининың режиссерлыҡ эштәре араһында «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» фильмы айырыуса юғары баһаға лайыҡ була. Хәмит Реза Садр уны «бәлки, хәҙерге гүзәллек тураһында иң мөһим фильм» тип атай<ref name="Ṣadr, Ḥamīd Riz̤ā, 1956 or 1957–2006">{{Cite book|автор=Ṣadr|first=Ḥamīd Riz̤ā|заглавие=Iranian cinema : a political history|место=London|издательство=I.B. Tauris|isbn=978-1-4294-6254-9}}</ref> . Sight &amp;amp; Sound журналы уны «ғәжәп ябай һәм һоҡланғыс дебют» тип атай<ref>{{Cite journal|first=Michael}}</ref> һәм 2015 йылда ҡатын-ҡыҙҙар режиссерлығында төшөрөлгән 100 юғары баһаланмаған фильмдар исемлегенә индерә<ref>{{Cite journal|first=Jonathan|journal=6}}</ref> . «Берәҙәк эттәр» фильмы тураһында фекерҙәр ҡапма-ҡаршылыҡлы була. «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» фильмына бик ыңғай баһа биргәндән айырмалы рәүештә, Питер Брэдшоу фильмға ҡарата тәьҫораттарын түбәндәгесә һүрәтләй: «Ниндәй сәйер, аптыратҡан һәм, ахыр сиктә, асыуландырғыс фильм»<ref>Stray Dogs&#x20;(англ.).&#x20;''The Guardian''&#x20;(17 августа 2006).&#x20;Дата обращения: 18 декабря 2020.</ref>. == Цензура == [[Файл:Cyclo_d'or_d'honneur_2009.jpg|мини|2009 йылда Азияның Весула халыҡ-ара кинофестиваленең Гран-приһы. Хана Мәхмәлбаф, Мәрзиә Мешкини, Мөхсин Мәхмәлбаф. ]] Ғәббәс Киаростами һәм Самира Мәхмәлбаф кеүек башҡа бер нисә режиссер кеүек үк, Мешкини ла Иран киноһында цензураның роленә ыңғай ҡарай. Тәһранда Америка фильмдарын күрһәтеп булмағас, Иран кинорежиссерҙары ла уның йоғонтоһонан азат. Был Иран кино донъяһына үҙ киноһын булдырырға мөмкинлек бирә <ref name="автоссылка1">{{Cite news|title=An Iranian Traces the Path of a Woman's Life (Published 2000)|author=Dupont|first=Joan|archiveurl=Tribune|publisher=International Herald|url=https://www.nytimes.com/2000/11/24/style/IHT-an-iranian-traces-the-path-of-a-womans-life.html|work=The New York Times|date=2000-11-24|accessdate=2020-12-18|language=en-US}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFDupontTribune2000">Dupont, Joan; Tribune, International Herald (24 ноября 2000). [https://www.nytimes.com/2000/11/24/style/IHT-an-iranian-traces-the-path-of-a-womans-life.html An Iranian Traces the Path of a Woman's Life (Published 2000)]. ''The New York Times''&nbsp;<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на американском английском языке">(амер. англ.)</span>. [[Халыҡ-ара стандарт серия номеры|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 18 декабря 2020</span>.</cite></ref> . «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» тигән фильмында Мешкини Иран хөкүмәтенең цензура ҡағиҙәләренең, айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар вәкиллегенә һалынған сикләүҙәрҙең, сиген һәм һығылмалығын аллегорик аллегорик рәүештә һынай<ref>{{Cite news|title=Iran's 'Woman,' on the Verge|author=Kempley|first=Rita|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/entertainment/movies/reviews/dayibecamewomankempley.htm|work=[[The Washington Post]]}}</ref> . == Наградалары == * Көмөш Хьюго (Иң яҡшы дебют фильмы) «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» өсөн, Чикаго халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн» фильмы өсөн ЮНЕСКО премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн» өсөн Исвема премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» өсөн «Иң яҡшы дебют фильмы» өсөн CinemAvvenire премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * 61-се Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә «Берәҙәк эттәр» фильмы өсөн асыҡ премия (2004) * 2005 йылда NETPAC/FIPRESCI премияһы, 18-се Сингапур халыҡ-ара кинофестиваленең NETPAC/FIPRESCI (2005) * Жюри ағзаһы: 2025 йылдың сентябрендә Мешкини 30-сы Пусан халыҡ-ара кинофестивалендә конкурс жюриһы ағзаһы булып эшләй<ref>''Shackleton, Liz.''&#x20;Na Hongjin To Head Busan’s Competition Jury; Tony Leung Ka-fai & Nandita Das Among Jury Members&#x20;(англ.).&#x20;''Deadline''&#x20;(2 сентября 2025).&#x20;Дата обращения: 3 сентября 2025.</ref> == Фильмография == {| class="wikitable" |+ ! '''Йыл''' ! Исеме ! Режиссёр ! Сценарий авторы ! Режиссёр ярҙамсыһы ! Кинооператор ! Мөхәррир |- | 1998 йыл | ''Алма'' | | | ✔ | | |- | 2000 йыл | ''Таҡталар'' | | | ✔ | | |- | 2000 йыл | ''[[День, когда я стала женщиной|Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн .]]'' | ✔ | ✔ | | | |- | 2002 йыл | ''11 сентябрь'' | | | ✔ | | |- | 2002 йыл | ''Афған алфавиты .'' | | | | ✔ | |- | 2003 йыл | ''Киске сәғәт биштә .'' | | | ✔ | | |- | 2004 йыл | ''Берәҙәк эттәр .'' | ✔ | ✔ | | | |- | 2005 йыл | ''Секс һәм фәлсәфә'' | | | ✔ | | |- | 2007 йыл | ''Будда ояттан ҡолаған'' | | ✔ | | | |- | 2008 йыл | ''Ике аяҡлы ат'' | | | ✔ | | |- | 2009 йыл | ''Ҡар менән килгән кеше'' | ✔ | | | | |- | 2013 йыл | ''Оҙайлы йылмайыу'' | | | | | ✔ |- | 2014 йыл | ''Президент'' | | ✔ | | | ✔ |- | 2019 йыл | ''Марге һәм уның әсәһе'' | | ✔ | | | |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Иран кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1969 йылда тыуғандар]] 090nl8xuo37rnsza02kayxvk0i8t8p9 1297432 1297431 2026-05-19T09:36:09Z Юлдашева Луиза 18980 1297432 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мәрзиә Мешкини''' ({{Lang-fa|مرضیه مشکینی}}, [[1969 йыл]], [[Әрдәбил]], [[Иран]]) — Иран [[кинематограф]]исы, кинорежиссёр һәм яҙыусы. Режиссёр Мөхсен Мәхмәлбафҡа кейәүгә сыҡҡан, ул уның «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» дебют фильмына сценарий яҙған<ref>{{Citation|last=Gleiberman|first=Owen|title=Women In Black|date=2001-04-20|issue=[[Entertainment Weekly]]|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,280932,00.html|access-date=2008-03-08|author-link=Owen Gleiberman}} </ref> . == Шәхси тормошо == Мәрзиә Мешкини 1969 йылда [[Тәһран]]да тыуған. Тәһран университетында геология һәм биологияны өйрәнә<ref name="автоссылка1">{{Cite news|title=An Iranian Traces the Path of a Woman's Life (Published 2000)|author=Dupont|first=Joan|archiveurl=Tribune|publisher=International Herald|url=https://www.nytimes.com/2000/11/24/style/IHT-an-iranian-traces-the-path-of-a-womans-life.html|work=The New York Times|date=2000-11-24|accessdate=2020-12-18|language=en-US}}</ref> . Ул режиссёр Мохсен Мәхмәлбафҡа кейәүгә сыҡҡан, режиссёрҙың тәүге ҡатыны (Фатима, Мешкиниҙың янғында һәләк булған һеңлеһе) уның ике балаһы Самира һәм Мәйсәмдең әсәһе<ref name=":0">{{Cite book|автор=Naficy, Hamid.|заглавие=A social history of Iranian cinema|место=Durham [N.C.]|издательство=Duke University Press|pages=128|isbn=978-0-8223-4754-5}}</ref> . Мәрзиә Мешкиниҙың Мәхмәлбафтан шулай уҡ Хана тигән ҡыҙы бар. Ғаилә ағзаларының барыһы ла «Мәхмәлбаф» кинокомпанияһы режиссёрҙары һәм хеҙмәткәрҙәре. == Эше == Мәрзиә Мешкини 1990 йылдар уртаһында Мәхмәлбафта Кино йортоноң өлөшө булараҡ ойошторолған Кино мәктәбендә кинематография өйрәнә<ref>Marziyeh | makhmalbaf. ''www.makhmalbaf.com''. Дата обращения: 21 августа 2020.</ref><ref>Makhmalbaf Film House | makhmalbaf. ''www.makhmalbaf.com''. Дата обращения: 21 августа 2020.</ref>. Ул MFH платформаһының бер нисә фильмы өҫтөндә эшләй, шул иҫәптән Самира Мәхмәлбафтың 1998 йылғы «Алма» фильмында режиссёр ярҙамсыһы була һәм 1998 йылда Самира Мәхмәлбафтың «Яблоко» фильмында режиссер ярҙамсыһы булып эшләй һәм Хана Мәхмәлбафтың тәүге нәфис фильмы «Будда рухнул от стыда» фильмына сценарий яҙа. Мөхәммәт Хатами президентлығы осоронда илдең сағыштырмаса асыҡлығы күп ҡатын-ҡыҙҙарға, шул иҫәптән Мешкини, Самира, Рахшан Бани-Этемад һәм Мания Әкбәригә киноның бөтә жанрҙарында ла: нәфис фильмдарҙа, документаль фильмдарҙа, видеоарт һәм ҡыҫҡа метражлы фильмдарҙа ҡатнашырға мөмкинлек бирә. Шулай итеп, Мешкини ҡатын-ҡыҙ режиссерҙарының яңы тулҡынына инә, улар, ниһайәт, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн законлы карьера булараҡ кино төшөрөүгә лә инә<ref name="Ṣadr, Ḥamīd Riz̤ā, 1956 or 1957–2006">{{Cite book|автор=Ṣadr|first=Ḥamīd Riz̤ā|заглавие=Iranian cinema : a political history|место=London|издательство=I.B. Tauris|isbn=978-1-4294-6254-9}}</ref> . [[2000 йыл]]да Мешкини 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә премия яулаған беренсе Иран ҡатын-ҡыҙы була. Премия «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» тигән дебют фильмы өсөн бирелә<ref>Farsi Cinema À La Biennale Di Venezia — A History — FCC (канадск. англ.). Дата обращения: 21 августа 2020.</ref>. Бынан һуң ул күп һанлы МФХ фильмдары өҫтөндә төрлө ролдәрҙә эшләүен дауам итә. Шулай уҡ [[Афғанстан]]да барған «Берәҙәк эттәр» (2004) фильмын төшөрә, «Ҡар менән килгән кеше» (2009) фильмының режиссерҙашы була. == Тәнҡитле ҡабул итеү == Мешкининың режиссёрлыҡ эштәре араһында «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» фильмы айырыуса юғары баһаға лайыҡ була. Хәмит Реза Садр уны «бәлки, хәҙерге гүзәллек тураһында иң мөһим фильм» тип атай<ref name="Ṣadr, Ḥamīd Riz̤ā, 1956 or 1957–2006">{{Cite book|автор=Ṣadr|first=Ḥamīd Riz̤ā|заглавие=Iranian cinema : a political history|место=London|издательство=I.B. Tauris|isbn=978-1-4294-6254-9}}</ref> . Sight &amp;amp; Sound журналы уны «ғәжәп ябай һәм һоҡланғыс дебют» тип атай<ref>{{Cite journal|first=Michael}}</ref> һәм 2015 йылда ҡатын-ҡыҙҙар режиссерлығында төшөрөлгән 100 юғары баһаланмаған фильмдар исемлегенә индерә<ref>{{Cite journal|first=Jonathan|journal=6}}</ref> . «Берәҙәк эттәр» фильмы тураһында фекерҙәр ҡапма-ҡаршылыҡлы була. «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» фильмына бик ыңғай баһа биргәндән айырмалы рәүештә, Питер Брэдшоу фильмға ҡарата тәьҫораттарын түбәндәгесә һүрәтләй: «Ниндәй сәйер, аптыратҡан һәм, ахыр сиктә, асыуландырғыс фильм»<ref>Stray Dogs (англ.). ''The Guardian'' (17 августа 2006). Дата обращения: 18 декабря 2020</ref>. == Цензура == [[Файл:Cyclo_d'or_d'honneur_2009.jpg|мини|2009 йылда Азияның Весула халыҡ-ара кинофестиваленең Гран-приһы. Хана Мәхмәлбаф, Мәрзиә Мешкини, Мөхсин Мәхмәлбаф. ]] Ғәббәс Киаростами һәм Самира Мәхмәлбаф кеүек башҡа бер нисә режиссер кеүек үк, Мешкини ла Иран киноһында цензураның роленә ыңғай ҡарай. Тәһранда Америка фильмдарын күрһәтеп булмағас, Иран кинорежиссерҙары ла уның йоғонтоһонан азат. Был Иран кино донъяһына үҙ киноһын булдырырға мөмкинлек бирә<ref name="автоссылка1">{{Cite news|title=An Iranian Traces the Path of a Woman's Life (Published 2000)|author=Dupont|first=Joan|archiveurl=Tribune|publisher=International Herald|url=https://www.nytimes.com/2000/11/24/style/IHT-an-iranian-traces-the-path-of-a-womans-life.html|work=The New York Times|date=2000-11-24|accessdate=2020-12-18|language=en-US}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFDupontTribune2000">Dupont, Joan; Tribune, International Herald (24 ноября 2000). [https://www.nytimes.com/2000/11/24/style/IHT-an-iranian-traces-the-path-of-a-womans-life.html An Iranian Traces the Path of a Woman’s Life (Published 2000)]. ''The New York Times'' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на американском английском языке">(амер. англ.)</span>. [[Халыҡ-ара стандарт серия номеры|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 18 декабря 2020</span>.</cite></ref> . «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» тигән фильмында Мешкини Иран хөкүмәтенең цензура ҡағиҙәләренең, айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар вәкиллегенә һалынған сикләүҙәрҙең, сиген һәм һығылмалығын аллегорик аллегорик рәүештә һынай<ref>{{Cite news|title=Iran's 'Woman,' on the Verge|author=Kempley|first=Rita|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/entertainment/movies/reviews/dayibecamewomankempley.htm|work=[[The Washington Post]]}}</ref> . == Наградалары == * Көмөш Хьюго (Иң яҡшы дебют фильмы) «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» өсөн, Чикаго халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн» фильмы өсөн ЮНЕСКО премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн» өсөн Исвема премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» өсөн «Иң яҡшы дебют фильмы» өсөн CinemAvvenire премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * 61-се Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә «Берәҙәк эттәр» фильмы өсөн асыҡ премия (2004) * 2005 йылда NETPAC/FIPRESCI премияһы, 18-се Сингапур халыҡ-ара кинофестиваленең NETPAC/FIPRESCI (2005) * Жюри ағзаһы: 2025 йылдың сентябрендә Мешкини 30-сы Пусан халыҡ-ара кинофестивалендә конкурс жюриһы ағзаһы булып эшләй<ref>''Shackleton, Liz.'' Na Hongjin To Head Busan’s Competition Jury; Tony Leung Ka-fai & Nandita Das Among Jury Members (англ.). ''Deadline'' (2 сентября 2025). Дата обращения: 3 сентября 2025.</ref> == Фильмография == {| class="wikitable" |+ ! '''Йыл''' ! Исеме ! Режиссёр ! Сценарий авторы ! Режиссёр ярҙамсыһы ! Кинооператор ! Мөхәррир |- | 1998 йыл | ''Алма'' | | | ✔ | | |- | 2000 йыл | ''Таҡталар'' | | | ✔ | | |- | 2000 йыл | ''[[День, когда я стала женщиной|Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн .]]'' | ✔ | ✔ | | | |- | 2002 йыл | ''11 сентябрь'' | | | ✔ | | |- | 2002 йыл | ''Афған алфавиты .'' | | | | ✔ | |- | 2003 йыл | ''Киске сәғәт биштә .'' | | | ✔ | | |- | 2004 йыл | ''Берәҙәк эттәр .'' | ✔ | ✔ | | | |- | 2005 йыл | ''Секс һәм фәлсәфә'' | | | ✔ | | |- | 2007 йыл | ''Будда ояттан ҡолаған'' | | ✔ | | | |- | 2008 йыл | ''Ике аяҡлы ат'' | | | ✔ | | |- | 2009 йыл | ''Ҡар менән килгән кеше'' | ✔ | | | | |- | 2013 йыл | ''Оҙайлы йылмайыу'' | | | | | ✔ |- | 2014 йыл | ''Президент'' | | ✔ | | | ✔ |- | 2019 йыл | ''Марге һәм уның әсәһе'' | | ✔ | | | |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Иран кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1969 йылда тыуғандар]] mhryjpo9rzny552a0a7payc403g9zel 1297433 1297432 2026-05-19T09:37:37Z Юлдашева Луиза 18980 /* Шәхси тормошо */ 1297433 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мәрзиә Мешкини''' ({{Lang-fa|مرضیه مشکینی}}, [[1969 йыл]], [[Әрдәбил]], [[Иран]]) — Иран [[кинематограф]]исы, кинорежиссёр һәм яҙыусы. Режиссёр Мөхсен Мәхмәлбафҡа кейәүгә сыҡҡан, ул уның «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» дебют фильмына сценарий яҙған<ref>{{Citation|last=Gleiberman|first=Owen|title=Women In Black|date=2001-04-20|issue=[[Entertainment Weekly]]|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,280932,00.html|access-date=2008-03-08|author-link=Owen Gleiberman}} </ref> . == Шәхси тормошо == Мәрзиә Мешкини 1969 йылда [[Тәһран]]да тыуған. Тәһран университетында геология һәм биологияны өйрәнә<ref name="автоссылка1">{{Cite news|title=An Iranian Traces the Path of a Woman's Life (Published 2000)|author=Dupont|first=Joan|last2=Tribune|first2=International Herald|url=https://www.nytimes.com/2000/11/24/style/IHT-an-iranian-traces-the-path-of-a-womans-life.html|website=The New York Times|date=2000-11-24|access-date=2020-12-18|lang=en-US|issn=0362-4331}}</ref>. Ул режиссёр Мохсен Мәхмәлбафҡа кейәүгә сыҡҡан, режиссёрҙың тәүге ҡатыны (Фатима, Мешкиниҙың янғында һәләк булған һеңлеһе) уның ике балаһы Самира һәм Мәйсәмдең әсәһе<ref name=":0">{{Cite book|автор=Naficy, Hamid.|заглавие=A social history of Iranian cinema|место=Durham [N.C.]|издательство=Duke University Press|date=2011–2012|pages=128|isbn=978-0-8223-4754-5}}</ref>. Мәрзиә Мешкиниҙың Мәхмәлбафтан шулай уҡ Хана тигән ҡыҙы бар. Ғаилә ағзаларының барыһы ла «Мәхмәлбаф» кинокомпанияһы режиссёрҙары һәм хеҙмәткәрҙәре. == Эше == Мәрзиә Мешкини 1990 йылдар уртаһында Мәхмәлбафта Кино йортоноң өлөшө булараҡ ойошторолған Кино мәктәбендә кинематография өйрәнә<ref>Marziyeh | makhmalbaf. ''www.makhmalbaf.com''. Дата обращения: 21 августа 2020.</ref><ref>Makhmalbaf Film House | makhmalbaf. ''www.makhmalbaf.com''. Дата обращения: 21 августа 2020.</ref>. Ул MFH платформаһының бер нисә фильмы өҫтөндә эшләй, шул иҫәптән Самира Мәхмәлбафтың 1998 йылғы «Алма» фильмында режиссёр ярҙамсыһы була һәм 1998 йылда Самира Мәхмәлбафтың «Яблоко» фильмында режиссер ярҙамсыһы булып эшләй һәм Хана Мәхмәлбафтың тәүге нәфис фильмы «Будда рухнул от стыда» фильмына сценарий яҙа. Мөхәммәт Хатами президентлығы осоронда илдең сағыштырмаса асыҡлығы күп ҡатын-ҡыҙҙарға, шул иҫәптән Мешкини, Самира, Рахшан Бани-Этемад һәм Мания Әкбәригә киноның бөтә жанрҙарында ла: нәфис фильмдарҙа, документаль фильмдарҙа, видеоарт һәм ҡыҫҡа метражлы фильмдарҙа ҡатнашырға мөмкинлек бирә. Шулай итеп, Мешкини ҡатын-ҡыҙ режиссерҙарының яңы тулҡынына инә, улар, ниһайәт, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн законлы карьера булараҡ кино төшөрөүгә лә инә<ref name="Ṣadr, Ḥamīd Riz̤ā, 1956 or 1957–2006">{{Cite book|автор=Ṣadr|first=Ḥamīd Riz̤ā|заглавие=Iranian cinema : a political history|место=London|издательство=I.B. Tauris|isbn=978-1-4294-6254-9}}</ref> . [[2000 йыл]]да Мешкини 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә премия яулаған беренсе Иран ҡатын-ҡыҙы була. Премия «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» тигән дебют фильмы өсөн бирелә<ref>Farsi Cinema À La Biennale Di Venezia — A History — FCC (канадск. англ.). Дата обращения: 21 августа 2020.</ref>. Бынан һуң ул күп һанлы МФХ фильмдары өҫтөндә төрлө ролдәрҙә эшләүен дауам итә. Шулай уҡ [[Афғанстан]]да барған «Берәҙәк эттәр» (2004) фильмын төшөрә, «Ҡар менән килгән кеше» (2009) фильмының режиссерҙашы була. == Тәнҡитле ҡабул итеү == Мешкининың режиссёрлыҡ эштәре араһында «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» фильмы айырыуса юғары баһаға лайыҡ була. Хәмит Реза Садр уны «бәлки, хәҙерге гүзәллек тураһында иң мөһим фильм» тип атай<ref name="Ṣadr, Ḥamīd Riz̤ā, 1956 or 1957–2006">{{Cite book|автор=Ṣadr|first=Ḥamīd Riz̤ā|заглавие=Iranian cinema : a political history|место=London|издательство=I.B. Tauris|isbn=978-1-4294-6254-9}}</ref> . Sight &amp;amp; Sound журналы уны «ғәжәп ябай һәм һоҡланғыс дебют» тип атай<ref>{{Cite journal|first=Michael}}</ref> һәм 2015 йылда ҡатын-ҡыҙҙар режиссерлығында төшөрөлгән 100 юғары баһаланмаған фильмдар исемлегенә индерә<ref>{{Cite journal|first=Jonathan|journal=6}}</ref> . «Берәҙәк эттәр» фильмы тураһында фекерҙәр ҡапма-ҡаршылыҡлы була. «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» фильмына бик ыңғай баһа биргәндән айырмалы рәүештә, Питер Брэдшоу фильмға ҡарата тәьҫораттарын түбәндәгесә һүрәтләй: «Ниндәй сәйер, аптыратҡан һәм, ахыр сиктә, асыуландырғыс фильм»<ref>Stray Dogs (англ.). ''The Guardian'' (17 августа 2006). Дата обращения: 18 декабря 2020</ref>. == Цензура == [[Файл:Cyclo_d'or_d'honneur_2009.jpg|мини|2009 йылда Азияның Весула халыҡ-ара кинофестиваленең Гран-приһы. Хана Мәхмәлбаф, Мәрзиә Мешкини, Мөхсин Мәхмәлбаф. ]] Ғәббәс Киаростами һәм Самира Мәхмәлбаф кеүек башҡа бер нисә режиссер кеүек үк, Мешкини ла Иран киноһында цензураның роленә ыңғай ҡарай. Тәһранда Америка фильмдарын күрһәтеп булмағас, Иран кинорежиссерҙары ла уның йоғонтоһонан азат. Был Иран кино донъяһына үҙ киноһын булдырырға мөмкинлек бирә<ref name="автоссылка1">{{Cite news|title=An Iranian Traces the Path of a Woman's Life (Published 2000)|author=Dupont|first=Joan|archiveurl=Tribune|publisher=International Herald|url=https://www.nytimes.com/2000/11/24/style/IHT-an-iranian-traces-the-path-of-a-womans-life.html|work=The New York Times|date=2000-11-24|accessdate=2020-12-18|language=en-US}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFDupontTribune2000">Dupont, Joan; Tribune, International Herald (24 ноября 2000). [https://www.nytimes.com/2000/11/24/style/IHT-an-iranian-traces-the-path-of-a-womans-life.html An Iranian Traces the Path of a Woman’s Life (Published 2000)]. ''The New York Times'' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на американском английском языке">(амер. англ.)</span>. [[Халыҡ-ара стандарт серия номеры|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 18 декабря 2020</span>.</cite></ref> . «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» тигән фильмында Мешкини Иран хөкүмәтенең цензура ҡағиҙәләренең, айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар вәкиллегенә һалынған сикләүҙәрҙең, сиген һәм һығылмалығын аллегорик аллегорик рәүештә һынай<ref>{{Cite news|title=Iran's 'Woman,' on the Verge|author=Kempley|first=Rita|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/entertainment/movies/reviews/dayibecamewomankempley.htm|work=[[The Washington Post]]}}</ref> . == Наградалары == * Көмөш Хьюго (Иң яҡшы дебют фильмы) «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» өсөн, Чикаго халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн» фильмы өсөн ЮНЕСКО премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн» өсөн Исвема премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» өсөн «Иң яҡшы дебют фильмы» өсөн CinemAvvenire премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * 61-се Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә «Берәҙәк эттәр» фильмы өсөн асыҡ премия (2004) * 2005 йылда NETPAC/FIPRESCI премияһы, 18-се Сингапур халыҡ-ара кинофестиваленең NETPAC/FIPRESCI (2005) * Жюри ағзаһы: 2025 йылдың сентябрендә Мешкини 30-сы Пусан халыҡ-ара кинофестивалендә конкурс жюриһы ағзаһы булып эшләй<ref>''Shackleton, Liz.'' Na Hongjin To Head Busan’s Competition Jury; Tony Leung Ka-fai & Nandita Das Among Jury Members (англ.). ''Deadline'' (2 сентября 2025). Дата обращения: 3 сентября 2025.</ref> == Фильмография == {| class="wikitable" |+ ! '''Йыл''' ! Исеме ! Режиссёр ! Сценарий авторы ! Режиссёр ярҙамсыһы ! Кинооператор ! Мөхәррир |- | 1998 йыл | ''Алма'' | | | ✔ | | |- | 2000 йыл | ''Таҡталар'' | | | ✔ | | |- | 2000 йыл | ''[[День, когда я стала женщиной|Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн .]]'' | ✔ | ✔ | | | |- | 2002 йыл | ''11 сентябрь'' | | | ✔ | | |- | 2002 йыл | ''Афған алфавиты .'' | | | | ✔ | |- | 2003 йыл | ''Киске сәғәт биштә .'' | | | ✔ | | |- | 2004 йыл | ''Берәҙәк эттәр .'' | ✔ | ✔ | | | |- | 2005 йыл | ''Секс һәм фәлсәфә'' | | | ✔ | | |- | 2007 йыл | ''Будда ояттан ҡолаған'' | | ✔ | | | |- | 2008 йыл | ''Ике аяҡлы ат'' | | | ✔ | | |- | 2009 йыл | ''Ҡар менән килгән кеше'' | ✔ | | | | |- | 2013 йыл | ''Оҙайлы йылмайыу'' | | | | | ✔ |- | 2014 йыл | ''Президент'' | | ✔ | | | ✔ |- | 2019 йыл | ''Марге һәм уның әсәһе'' | | ✔ | | | |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Иран кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1969 йылда тыуғандар]] 9hrq901fyyj94j3j5lfeypayphfyh8k 1297434 1297433 2026-05-19T09:38:58Z Юлдашева Луиза 18980 /* Цензура */ 1297434 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мәрзиә Мешкини''' ({{Lang-fa|مرضیه مشکینی}}, [[1969 йыл]], [[Әрдәбил]], [[Иран]]) — Иран [[кинематограф]]исы, кинорежиссёр һәм яҙыусы. Режиссёр Мөхсен Мәхмәлбафҡа кейәүгә сыҡҡан, ул уның «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» дебют фильмына сценарий яҙған<ref>{{Citation|last=Gleiberman|first=Owen|title=Women In Black|date=2001-04-20|issue=[[Entertainment Weekly]]|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,280932,00.html|access-date=2008-03-08|author-link=Owen Gleiberman}} </ref> . == Шәхси тормошо == Мәрзиә Мешкини 1969 йылда [[Тәһран]]да тыуған. Тәһран университетында геология һәм биологияны өйрәнә<ref name="автоссылка1">{{Cite news|title=An Iranian Traces the Path of a Woman's Life (Published 2000)|author=Dupont|first=Joan|last2=Tribune|first2=International Herald|url=https://www.nytimes.com/2000/11/24/style/IHT-an-iranian-traces-the-path-of-a-womans-life.html|website=The New York Times|date=2000-11-24|access-date=2020-12-18|lang=en-US|issn=0362-4331}}</ref>. Ул режиссёр Мохсен Мәхмәлбафҡа кейәүгә сыҡҡан, режиссёрҙың тәүге ҡатыны (Фатима, Мешкиниҙың янғында һәләк булған һеңлеһе) уның ике балаһы Самира һәм Мәйсәмдең әсәһе<ref name=":0">{{Cite book|автор=Naficy, Hamid.|заглавие=A social history of Iranian cinema|место=Durham [N.C.]|издательство=Duke University Press|date=2011–2012|pages=128|isbn=978-0-8223-4754-5}}</ref>. Мәрзиә Мешкиниҙың Мәхмәлбафтан шулай уҡ Хана тигән ҡыҙы бар. Ғаилә ағзаларының барыһы ла «Мәхмәлбаф» кинокомпанияһы режиссёрҙары һәм хеҙмәткәрҙәре. == Эше == Мәрзиә Мешкини 1990 йылдар уртаһында Мәхмәлбафта Кино йортоноң өлөшө булараҡ ойошторолған Кино мәктәбендә кинематография өйрәнә<ref>Marziyeh | makhmalbaf. ''www.makhmalbaf.com''. Дата обращения: 21 августа 2020.</ref><ref>Makhmalbaf Film House | makhmalbaf. ''www.makhmalbaf.com''. Дата обращения: 21 августа 2020.</ref>. Ул MFH платформаһының бер нисә фильмы өҫтөндә эшләй, шул иҫәптән Самира Мәхмәлбафтың 1998 йылғы «Алма» фильмында режиссёр ярҙамсыһы була һәм 1998 йылда Самира Мәхмәлбафтың «Яблоко» фильмында режиссер ярҙамсыһы булып эшләй һәм Хана Мәхмәлбафтың тәүге нәфис фильмы «Будда рухнул от стыда» фильмына сценарий яҙа. Мөхәммәт Хатами президентлығы осоронда илдең сағыштырмаса асыҡлығы күп ҡатын-ҡыҙҙарға, шул иҫәптән Мешкини, Самира, Рахшан Бани-Этемад һәм Мания Әкбәригә киноның бөтә жанрҙарында ла: нәфис фильмдарҙа, документаль фильмдарҙа, видеоарт һәм ҡыҫҡа метражлы фильмдарҙа ҡатнашырға мөмкинлек бирә. Шулай итеп, Мешкини ҡатын-ҡыҙ режиссерҙарының яңы тулҡынына инә, улар, ниһайәт, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн законлы карьера булараҡ кино төшөрөүгә лә инә<ref name="Ṣadr, Ḥamīd Riz̤ā, 1956 or 1957–2006">{{Cite book|автор=Ṣadr|first=Ḥamīd Riz̤ā|заглавие=Iranian cinema : a political history|место=London|издательство=I.B. Tauris|isbn=978-1-4294-6254-9}}</ref> . [[2000 йыл]]да Мешкини 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә премия яулаған беренсе Иран ҡатын-ҡыҙы була. Премия «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» тигән дебют фильмы өсөн бирелә<ref>Farsi Cinema À La Biennale Di Venezia — A History — FCC (канадск. англ.). Дата обращения: 21 августа 2020.</ref>. Бынан һуң ул күп һанлы МФХ фильмдары өҫтөндә төрлө ролдәрҙә эшләүен дауам итә. Шулай уҡ [[Афғанстан]]да барған «Берәҙәк эттәр» (2004) фильмын төшөрә, «Ҡар менән килгән кеше» (2009) фильмының режиссерҙашы була. == Тәнҡитле ҡабул итеү == Мешкининың режиссёрлыҡ эштәре араһында «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» фильмы айырыуса юғары баһаға лайыҡ була. Хәмит Реза Садр уны «бәлки, хәҙерге гүзәллек тураһында иң мөһим фильм» тип атай<ref name="Ṣadr, Ḥamīd Riz̤ā, 1956 or 1957–2006">{{Cite book|автор=Ṣadr|first=Ḥamīd Riz̤ā|заглавие=Iranian cinema : a political history|место=London|издательство=I.B. Tauris|isbn=978-1-4294-6254-9}}</ref> . Sight &amp;amp; Sound журналы уны «ғәжәп ябай һәм һоҡланғыс дебют» тип атай<ref>{{Cite journal|first=Michael}}</ref> һәм 2015 йылда ҡатын-ҡыҙҙар режиссерлығында төшөрөлгән 100 юғары баһаланмаған фильмдар исемлегенә индерә<ref>{{Cite journal|first=Jonathan|journal=6}}</ref> . «Берәҙәк эттәр» фильмы тураһында фекерҙәр ҡапма-ҡаршылыҡлы була. «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» фильмына бик ыңғай баһа биргәндән айырмалы рәүештә, Питер Брэдшоу фильмға ҡарата тәьҫораттарын түбәндәгесә һүрәтләй: «Ниндәй сәйер, аптыратҡан һәм, ахыр сиктә, асыуландырғыс фильм»<ref>Stray Dogs (англ.). ''The Guardian'' (17 августа 2006). Дата обращения: 18 декабря 2020</ref>. == Цензура == [[Файл:Cyclo_d'or_d'honneur_2009.jpg|мини|2009 йылда Азияның Весула халыҡ-ара кинофестиваленең Гран-приһы. Хана Мәхмәлбаф, Мәрзиә Мешкини, Мөхсин Мәхмәлбаф. ]] Ғәббәс Киаростами һәм Самира Мәхмәлбаф кеүек башҡа бер нисә режиссер кеүек үк, Мешкини ла Иран киноһында цензураның роленә ыңғай ҡарай. Тәһранда Америка фильмдарын күрһәтеп булмағас, Иран кинорежиссерҙары ла уның йоғонтоһонан азат. Был Иран кино донъяһына үҙ киноһын булдырырға мөмкинлек бирә<ref name="автоссылка1" />. «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» тигән фильмында Мешкини Иран хөкүмәтенең цензура ҡағиҙәләренең, айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар вәкиллегенә һалынған сикләүҙәрҙең, сиген һәм һығылмалығын аллегорик аллегорик рәүештә һынай<ref>{{Cite news|title=Iran's 'Woman,' on the Verge|author=Kempley|first=Rita|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/entertainment/movies/reviews/dayibecamewomankempley.htm|work=[[The Washington Post]]}}</ref> . == Наградалары == * Көмөш Хьюго (Иң яҡшы дебют фильмы) «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» өсөн, Чикаго халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн» фильмы өсөн ЮНЕСКО премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн» өсөн Исвема премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» өсөн «Иң яҡшы дебют фильмы» өсөн CinemAvvenire премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * 61-се Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә «Берәҙәк эттәр» фильмы өсөн асыҡ премия (2004) * 2005 йылда NETPAC/FIPRESCI премияһы, 18-се Сингапур халыҡ-ара кинофестиваленең NETPAC/FIPRESCI (2005) * Жюри ағзаһы: 2025 йылдың сентябрендә Мешкини 30-сы Пусан халыҡ-ара кинофестивалендә конкурс жюриһы ағзаһы булып эшләй<ref>''Shackleton, Liz.'' Na Hongjin To Head Busan’s Competition Jury; Tony Leung Ka-fai & Nandita Das Among Jury Members (англ.). ''Deadline'' (2 сентября 2025). Дата обращения: 3 сентября 2025.</ref> == Фильмография == {| class="wikitable" |+ ! '''Йыл''' ! Исеме ! Режиссёр ! Сценарий авторы ! Режиссёр ярҙамсыһы ! Кинооператор ! Мөхәррир |- | 1998 йыл | ''Алма'' | | | ✔ | | |- | 2000 йыл | ''Таҡталар'' | | | ✔ | | |- | 2000 йыл | ''[[День, когда я стала женщиной|Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн .]]'' | ✔ | ✔ | | | |- | 2002 йыл | ''11 сентябрь'' | | | ✔ | | |- | 2002 йыл | ''Афған алфавиты .'' | | | | ✔ | |- | 2003 йыл | ''Киске сәғәт биштә .'' | | | ✔ | | |- | 2004 йыл | ''Берәҙәк эттәр .'' | ✔ | ✔ | | | |- | 2005 йыл | ''Секс һәм фәлсәфә'' | | | ✔ | | |- | 2007 йыл | ''Будда ояттан ҡолаған'' | | ✔ | | | |- | 2008 йыл | ''Ике аяҡлы ат'' | | | ✔ | | |- | 2009 йыл | ''Ҡар менән килгән кеше'' | ✔ | | | | |- | 2013 йыл | ''Оҙайлы йылмайыу'' | | | | | ✔ |- | 2014 йыл | ''Президент'' | | ✔ | | | ✔ |- | 2019 йыл | ''Марге һәм уның әсәһе'' | | ✔ | | | |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Иран кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1969 йылда тыуғандар]] 9w3kl3ct3304s65uznnuqd0gqq2pzeg 1297435 1297434 2026-05-19T09:39:15Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Сценаристар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297435 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мәрзиә Мешкини''' ({{Lang-fa|مرضیه مشکینی}}, [[1969 йыл]], [[Әрдәбил]], [[Иран]]) — Иран [[кинематограф]]исы, кинорежиссёр һәм яҙыусы. Режиссёр Мөхсен Мәхмәлбафҡа кейәүгә сыҡҡан, ул уның «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» дебют фильмына сценарий яҙған<ref>{{Citation|last=Gleiberman|first=Owen|title=Women In Black|date=2001-04-20|issue=[[Entertainment Weekly]]|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,280932,00.html|access-date=2008-03-08|author-link=Owen Gleiberman}} </ref> . == Шәхси тормошо == Мәрзиә Мешкини 1969 йылда [[Тәһран]]да тыуған. Тәһран университетында геология һәм биологияны өйрәнә<ref name="автоссылка1">{{Cite news|title=An Iranian Traces the Path of a Woman's Life (Published 2000)|author=Dupont|first=Joan|last2=Tribune|first2=International Herald|url=https://www.nytimes.com/2000/11/24/style/IHT-an-iranian-traces-the-path-of-a-womans-life.html|website=The New York Times|date=2000-11-24|access-date=2020-12-18|lang=en-US|issn=0362-4331}}</ref>. Ул режиссёр Мохсен Мәхмәлбафҡа кейәүгә сыҡҡан, режиссёрҙың тәүге ҡатыны (Фатима, Мешкиниҙың янғында һәләк булған һеңлеһе) уның ике балаһы Самира һәм Мәйсәмдең әсәһе<ref name=":0">{{Cite book|автор=Naficy, Hamid.|заглавие=A social history of Iranian cinema|место=Durham [N.C.]|издательство=Duke University Press|date=2011–2012|pages=128|isbn=978-0-8223-4754-5}}</ref>. Мәрзиә Мешкиниҙың Мәхмәлбафтан шулай уҡ Хана тигән ҡыҙы бар. Ғаилә ағзаларының барыһы ла «Мәхмәлбаф» кинокомпанияһы режиссёрҙары һәм хеҙмәткәрҙәре. == Эше == Мәрзиә Мешкини 1990 йылдар уртаһында Мәхмәлбафта Кино йортоноң өлөшө булараҡ ойошторолған Кино мәктәбендә кинематография өйрәнә<ref>Marziyeh | makhmalbaf. ''www.makhmalbaf.com''. Дата обращения: 21 августа 2020.</ref><ref>Makhmalbaf Film House | makhmalbaf. ''www.makhmalbaf.com''. Дата обращения: 21 августа 2020.</ref>. Ул MFH платформаһының бер нисә фильмы өҫтөндә эшләй, шул иҫәптән Самира Мәхмәлбафтың 1998 йылғы «Алма» фильмында режиссёр ярҙамсыһы була һәм 1998 йылда Самира Мәхмәлбафтың «Яблоко» фильмында режиссер ярҙамсыһы булып эшләй һәм Хана Мәхмәлбафтың тәүге нәфис фильмы «Будда рухнул от стыда» фильмына сценарий яҙа. Мөхәммәт Хатами президентлығы осоронда илдең сағыштырмаса асыҡлығы күп ҡатын-ҡыҙҙарға, шул иҫәптән Мешкини, Самира, Рахшан Бани-Этемад һәм Мания Әкбәригә киноның бөтә жанрҙарында ла: нәфис фильмдарҙа, документаль фильмдарҙа, видеоарт һәм ҡыҫҡа метражлы фильмдарҙа ҡатнашырға мөмкинлек бирә. Шулай итеп, Мешкини ҡатын-ҡыҙ режиссерҙарының яңы тулҡынына инә, улар, ниһайәт, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн законлы карьера булараҡ кино төшөрөүгә лә инә<ref name="Ṣadr, Ḥamīd Riz̤ā, 1956 or 1957–2006">{{Cite book|автор=Ṣadr|first=Ḥamīd Riz̤ā|заглавие=Iranian cinema : a political history|место=London|издательство=I.B. Tauris|isbn=978-1-4294-6254-9}}</ref> . [[2000 йыл]]да Мешкини 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә премия яулаған беренсе Иран ҡатын-ҡыҙы була. Премия «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» тигән дебют фильмы өсөн бирелә<ref>Farsi Cinema À La Biennale Di Venezia — A History — FCC (канадск. англ.). Дата обращения: 21 августа 2020.</ref>. Бынан һуң ул күп һанлы МФХ фильмдары өҫтөндә төрлө ролдәрҙә эшләүен дауам итә. Шулай уҡ [[Афғанстан]]да барған «Берәҙәк эттәр» (2004) фильмын төшөрә, «Ҡар менән килгән кеше» (2009) фильмының режиссерҙашы була. == Тәнҡитле ҡабул итеү == Мешкининың режиссёрлыҡ эштәре араһында «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» фильмы айырыуса юғары баһаға лайыҡ була. Хәмит Реза Садр уны «бәлки, хәҙерге гүзәллек тураһында иң мөһим фильм» тип атай<ref name="Ṣadr, Ḥamīd Riz̤ā, 1956 or 1957–2006">{{Cite book|автор=Ṣadr|first=Ḥamīd Riz̤ā|заглавие=Iranian cinema : a political history|место=London|издательство=I.B. Tauris|isbn=978-1-4294-6254-9}}</ref> . Sight &amp;amp; Sound журналы уны «ғәжәп ябай һәм һоҡланғыс дебют» тип атай<ref>{{Cite journal|first=Michael}}</ref> һәм 2015 йылда ҡатын-ҡыҙҙар режиссерлығында төшөрөлгән 100 юғары баһаланмаған фильмдар исемлегенә индерә<ref>{{Cite journal|first=Jonathan|journal=6}}</ref> . «Берәҙәк эттәр» фильмы тураһында фекерҙәр ҡапма-ҡаршылыҡлы була. «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» фильмына бик ыңғай баһа биргәндән айырмалы рәүештә, Питер Брэдшоу фильмға ҡарата тәьҫораттарын түбәндәгесә һүрәтләй: «Ниндәй сәйер, аптыратҡан һәм, ахыр сиктә, асыуландырғыс фильм»<ref>Stray Dogs (англ.). ''The Guardian'' (17 августа 2006). Дата обращения: 18 декабря 2020</ref>. == Цензура == [[Файл:Cyclo_d'or_d'honneur_2009.jpg|мини|2009 йылда Азияның Весула халыҡ-ара кинофестиваленең Гран-приһы. Хана Мәхмәлбаф, Мәрзиә Мешкини, Мөхсин Мәхмәлбаф. ]] Ғәббәс Киаростами һәм Самира Мәхмәлбаф кеүек башҡа бер нисә режиссер кеүек үк, Мешкини ла Иран киноһында цензураның роленә ыңғай ҡарай. Тәһранда Америка фильмдарын күрһәтеп булмағас, Иран кинорежиссерҙары ла уның йоғонтоһонан азат. Был Иран кино донъяһына үҙ киноһын булдырырға мөмкинлек бирә<ref name="автоссылка1" />. «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» тигән фильмында Мешкини Иран хөкүмәтенең цензура ҡағиҙәләренең, айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар вәкиллегенә һалынған сикләүҙәрҙең, сиген һәм һығылмалығын аллегорик аллегорик рәүештә һынай<ref>{{Cite news|title=Iran's 'Woman,' on the Verge|author=Kempley|first=Rita|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/entertainment/movies/reviews/dayibecamewomankempley.htm|work=[[The Washington Post]]}}</ref> . == Наградалары == * Көмөш Хьюго (Иң яҡшы дебют фильмы) «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» өсөн, Чикаго халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн» фильмы өсөн ЮНЕСКО премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн» өсөн Исвема премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» өсөн «Иң яҡшы дебют фильмы» өсөн CinemAvvenire премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * 61-се Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә «Берәҙәк эттәр» фильмы өсөн асыҡ премия (2004) * 2005 йылда NETPAC/FIPRESCI премияһы, 18-се Сингапур халыҡ-ара кинофестиваленең NETPAC/FIPRESCI (2005) * Жюри ағзаһы: 2025 йылдың сентябрендә Мешкини 30-сы Пусан халыҡ-ара кинофестивалендә конкурс жюриһы ағзаһы булып эшләй<ref>''Shackleton, Liz.'' Na Hongjin To Head Busan’s Competition Jury; Tony Leung Ka-fai & Nandita Das Among Jury Members (англ.). ''Deadline'' (2 сентября 2025). Дата обращения: 3 сентября 2025.</ref> == Фильмография == {| class="wikitable" |+ ! '''Йыл''' ! Исеме ! Режиссёр ! Сценарий авторы ! Режиссёр ярҙамсыһы ! Кинооператор ! Мөхәррир |- | 1998 йыл | ''Алма'' | | | ✔ | | |- | 2000 йыл | ''Таҡталар'' | | | ✔ | | |- | 2000 йыл | ''[[День, когда я стала женщиной|Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн .]]'' | ✔ | ✔ | | | |- | 2002 йыл | ''11 сентябрь'' | | | ✔ | | |- | 2002 йыл | ''Афған алфавиты .'' | | | | ✔ | |- | 2003 йыл | ''Киске сәғәт биштә .'' | | | ✔ | | |- | 2004 йыл | ''Берәҙәк эттәр .'' | ✔ | ✔ | | | |- | 2005 йыл | ''Секс һәм фәлсәфә'' | | | ✔ | | |- | 2007 йыл | ''Будда ояттан ҡолаған'' | | ✔ | | | |- | 2008 йыл | ''Ике аяҡлы ат'' | | | ✔ | | |- | 2009 йыл | ''Ҡар менән килгән кеше'' | ✔ | | | | |- | 2013 йыл | ''Оҙайлы йылмайыу'' | | | | | ✔ |- | 2014 йыл | ''Президент'' | | ✔ | | | ✔ |- | 2019 йыл | ''Марге һәм уның әсәһе'' | | ✔ | | | |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Иран кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1969 йылда тыуғандар]] [[Категория:Сценаристар]] gmb8195ei9pe3k82udg3rf6j9sed8qz 1297436 1297435 2026-05-19T09:39:24Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Сценаристар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297436 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мәрзиә Мешкини''' ({{Lang-fa|مرضیه مشکینی}}, [[1969 йыл]], [[Әрдәбил]], [[Иран]]) — Иран [[кинематограф]]исы, кинорежиссёр һәм яҙыусы. Режиссёр Мөхсен Мәхмәлбафҡа кейәүгә сыҡҡан, ул уның «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» дебют фильмына сценарий яҙған<ref>{{Citation|last=Gleiberman|first=Owen|title=Women In Black|date=2001-04-20|issue=[[Entertainment Weekly]]|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,280932,00.html|access-date=2008-03-08|author-link=Owen Gleiberman}} </ref> . == Шәхси тормошо == Мәрзиә Мешкини 1969 йылда [[Тәһран]]да тыуған. Тәһран университетында геология һәм биологияны өйрәнә<ref name="автоссылка1">{{Cite news|title=An Iranian Traces the Path of a Woman's Life (Published 2000)|author=Dupont|first=Joan|last2=Tribune|first2=International Herald|url=https://www.nytimes.com/2000/11/24/style/IHT-an-iranian-traces-the-path-of-a-womans-life.html|website=The New York Times|date=2000-11-24|access-date=2020-12-18|lang=en-US|issn=0362-4331}}</ref>. Ул режиссёр Мохсен Мәхмәлбафҡа кейәүгә сыҡҡан, режиссёрҙың тәүге ҡатыны (Фатима, Мешкиниҙың янғында һәләк булған һеңлеһе) уның ике балаһы Самира һәм Мәйсәмдең әсәһе<ref name=":0">{{Cite book|автор=Naficy, Hamid.|заглавие=A social history of Iranian cinema|место=Durham [N.C.]|издательство=Duke University Press|date=2011–2012|pages=128|isbn=978-0-8223-4754-5}}</ref>. Мәрзиә Мешкиниҙың Мәхмәлбафтан шулай уҡ Хана тигән ҡыҙы бар. Ғаилә ағзаларының барыһы ла «Мәхмәлбаф» кинокомпанияһы режиссёрҙары һәм хеҙмәткәрҙәре. == Эше == Мәрзиә Мешкини 1990 йылдар уртаһында Мәхмәлбафта Кино йортоноң өлөшө булараҡ ойошторолған Кино мәктәбендә кинематография өйрәнә<ref>Marziyeh | makhmalbaf. ''www.makhmalbaf.com''. Дата обращения: 21 августа 2020.</ref><ref>Makhmalbaf Film House | makhmalbaf. ''www.makhmalbaf.com''. Дата обращения: 21 августа 2020.</ref>. Ул MFH платформаһының бер нисә фильмы өҫтөндә эшләй, шул иҫәптән Самира Мәхмәлбафтың 1998 йылғы «Алма» фильмында режиссёр ярҙамсыһы була һәм 1998 йылда Самира Мәхмәлбафтың «Яблоко» фильмында режиссер ярҙамсыһы булып эшләй һәм Хана Мәхмәлбафтың тәүге нәфис фильмы «Будда рухнул от стыда» фильмына сценарий яҙа. Мөхәммәт Хатами президентлығы осоронда илдең сағыштырмаса асыҡлығы күп ҡатын-ҡыҙҙарға, шул иҫәптән Мешкини, Самира, Рахшан Бани-Этемад һәм Мания Әкбәригә киноның бөтә жанрҙарында ла: нәфис фильмдарҙа, документаль фильмдарҙа, видеоарт һәм ҡыҫҡа метражлы фильмдарҙа ҡатнашырға мөмкинлек бирә. Шулай итеп, Мешкини ҡатын-ҡыҙ режиссерҙарының яңы тулҡынына инә, улар, ниһайәт, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн законлы карьера булараҡ кино төшөрөүгә лә инә<ref name="Ṣadr, Ḥamīd Riz̤ā, 1956 or 1957–2006">{{Cite book|автор=Ṣadr|first=Ḥamīd Riz̤ā|заглавие=Iranian cinema : a political history|место=London|издательство=I.B. Tauris|isbn=978-1-4294-6254-9}}</ref> . [[2000 йыл]]да Мешкини 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә премия яулаған беренсе Иран ҡатын-ҡыҙы була. Премия «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» тигән дебют фильмы өсөн бирелә<ref>Farsi Cinema À La Biennale Di Venezia — A History — FCC (канадск. англ.). Дата обращения: 21 августа 2020.</ref>. Бынан һуң ул күп һанлы МФХ фильмдары өҫтөндә төрлө ролдәрҙә эшләүен дауам итә. Шулай уҡ [[Афғанстан]]да барған «Берәҙәк эттәр» (2004) фильмын төшөрә, «Ҡар менән килгән кеше» (2009) фильмының режиссерҙашы була. == Тәнҡитле ҡабул итеү == Мешкининың режиссёрлыҡ эштәре араһында «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» фильмы айырыуса юғары баһаға лайыҡ була. Хәмит Реза Садр уны «бәлки, хәҙерге гүзәллек тураһында иң мөһим фильм» тип атай<ref name="Ṣadr, Ḥamīd Riz̤ā, 1956 or 1957–2006">{{Cite book|автор=Ṣadr|first=Ḥamīd Riz̤ā|заглавие=Iranian cinema : a political history|место=London|издательство=I.B. Tauris|isbn=978-1-4294-6254-9}}</ref> . Sight &amp;amp; Sound журналы уны «ғәжәп ябай һәм һоҡланғыс дебют» тип атай<ref>{{Cite journal|first=Michael}}</ref> һәм 2015 йылда ҡатын-ҡыҙҙар режиссерлығында төшөрөлгән 100 юғары баһаланмаған фильмдар исемлегенә индерә<ref>{{Cite journal|first=Jonathan|journal=6}}</ref> . «Берәҙәк эттәр» фильмы тураһында фекерҙәр ҡапма-ҡаршылыҡлы була. «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» фильмына бик ыңғай баһа биргәндән айырмалы рәүештә, Питер Брэдшоу фильмға ҡарата тәьҫораттарын түбәндәгесә һүрәтләй: «Ниндәй сәйер, аптыратҡан һәм, ахыр сиктә, асыуландырғыс фильм»<ref>Stray Dogs (англ.). ''The Guardian'' (17 августа 2006). Дата обращения: 18 декабря 2020</ref>. == Цензура == [[Файл:Cyclo_d'or_d'honneur_2009.jpg|мини|2009 йылда Азияның Весула халыҡ-ара кинофестиваленең Гран-приһы. Хана Мәхмәлбаф, Мәрзиә Мешкини, Мөхсин Мәхмәлбаф. ]] Ғәббәс Киаростами һәм Самира Мәхмәлбаф кеүек башҡа бер нисә режиссер кеүек үк, Мешкини ла Иран киноһында цензураның роленә ыңғай ҡарай. Тәһранда Америка фильмдарын күрһәтеп булмағас, Иран кинорежиссерҙары ла уның йоғонтоһонан азат. Был Иран кино донъяһына үҙ киноһын булдырырға мөмкинлек бирә<ref name="автоссылка1" />. «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» тигән фильмында Мешкини Иран хөкүмәтенең цензура ҡағиҙәләренең, айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар вәкиллегенә һалынған сикләүҙәрҙең, сиген һәм һығылмалығын аллегорик аллегорик рәүештә һынай<ref>{{Cite news|title=Iran's 'Woman,' on the Verge|author=Kempley|first=Rita|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/entertainment/movies/reviews/dayibecamewomankempley.htm|work=[[The Washington Post]]}}</ref> . == Наградалары == * Көмөш Хьюго (Иң яҡшы дебют фильмы) «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» өсөн, Чикаго халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн» фильмы өсөн ЮНЕСКО премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн» өсөн Исвема премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» өсөн «Иң яҡшы дебют фильмы» өсөн CinemAvvenire премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * 61-се Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә «Берәҙәк эттәр» фильмы өсөн асыҡ премия (2004) * 2005 йылда NETPAC/FIPRESCI премияһы, 18-се Сингапур халыҡ-ара кинофестиваленең NETPAC/FIPRESCI (2005) * Жюри ағзаһы: 2025 йылдың сентябрендә Мешкини 30-сы Пусан халыҡ-ара кинофестивалендә конкурс жюриһы ағзаһы булып эшләй<ref>''Shackleton, Liz.'' Na Hongjin To Head Busan’s Competition Jury; Tony Leung Ka-fai & Nandita Das Among Jury Members (англ.). ''Deadline'' (2 сентября 2025). Дата обращения: 3 сентября 2025.</ref> == Фильмография == {| class="wikitable" |+ ! '''Йыл''' ! Исеме ! Режиссёр ! Сценарий авторы ! Режиссёр ярҙамсыһы ! Кинооператор ! Мөхәррир |- | 1998 йыл | ''Алма'' | | | ✔ | | |- | 2000 йыл | ''Таҡталар'' | | | ✔ | | |- | 2000 йыл | ''[[День, когда я стала женщиной|Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн .]]'' | ✔ | ✔ | | | |- | 2002 йыл | ''11 сентябрь'' | | | ✔ | | |- | 2002 йыл | ''Афған алфавиты .'' | | | | ✔ | |- | 2003 йыл | ''Киске сәғәт биштә .'' | | | ✔ | | |- | 2004 йыл | ''Берәҙәк эттәр .'' | ✔ | ✔ | | | |- | 2005 йыл | ''Секс һәм фәлсәфә'' | | | ✔ | | |- | 2007 йыл | ''Будда ояттан ҡолаған'' | | ✔ | | | |- | 2008 йыл | ''Ике аяҡлы ат'' | | | ✔ | | |- | 2009 йыл | ''Ҡар менән килгән кеше'' | ✔ | | | | |- | 2013 йыл | ''Оҙайлы йылмайыу'' | | | | | ✔ |- | 2014 йыл | ''Президент'' | | ✔ | | | ✔ |- | 2019 йыл | ''Марге һәм уның әсәһе'' | | ✔ | | | |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Иран кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1969 йылда тыуғандар]] 9w3kl3ct3304s65uznnuqd0gqq2pzeg 1297437 1297436 2026-05-19T09:39:43Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Яҙыусылар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297437 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мәрзиә Мешкини''' ({{Lang-fa|مرضیه مشکینی}}, [[1969 йыл]], [[Әрдәбил]], [[Иран]]) — Иран [[кинематограф]]исы, кинорежиссёр һәм яҙыусы. Режиссёр Мөхсен Мәхмәлбафҡа кейәүгә сыҡҡан, ул уның «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» дебют фильмына сценарий яҙған<ref>{{Citation|last=Gleiberman|first=Owen|title=Women In Black|date=2001-04-20|issue=[[Entertainment Weekly]]|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,280932,00.html|access-date=2008-03-08|author-link=Owen Gleiberman}} </ref> . == Шәхси тормошо == Мәрзиә Мешкини 1969 йылда [[Тәһран]]да тыуған. Тәһран университетында геология һәм биологияны өйрәнә<ref name="автоссылка1">{{Cite news|title=An Iranian Traces the Path of a Woman's Life (Published 2000)|author=Dupont|first=Joan|last2=Tribune|first2=International Herald|url=https://www.nytimes.com/2000/11/24/style/IHT-an-iranian-traces-the-path-of-a-womans-life.html|website=The New York Times|date=2000-11-24|access-date=2020-12-18|lang=en-US|issn=0362-4331}}</ref>. Ул режиссёр Мохсен Мәхмәлбафҡа кейәүгә сыҡҡан, режиссёрҙың тәүге ҡатыны (Фатима, Мешкиниҙың янғында һәләк булған һеңлеһе) уның ике балаһы Самира һәм Мәйсәмдең әсәһе<ref name=":0">{{Cite book|автор=Naficy, Hamid.|заглавие=A social history of Iranian cinema|место=Durham [N.C.]|издательство=Duke University Press|date=2011–2012|pages=128|isbn=978-0-8223-4754-5}}</ref>. Мәрзиә Мешкиниҙың Мәхмәлбафтан шулай уҡ Хана тигән ҡыҙы бар. Ғаилә ағзаларының барыһы ла «Мәхмәлбаф» кинокомпанияһы режиссёрҙары һәм хеҙмәткәрҙәре. == Эше == Мәрзиә Мешкини 1990 йылдар уртаһында Мәхмәлбафта Кино йортоноң өлөшө булараҡ ойошторолған Кино мәктәбендә кинематография өйрәнә<ref>Marziyeh | makhmalbaf. ''www.makhmalbaf.com''. Дата обращения: 21 августа 2020.</ref><ref>Makhmalbaf Film House | makhmalbaf. ''www.makhmalbaf.com''. Дата обращения: 21 августа 2020.</ref>. Ул MFH платформаһының бер нисә фильмы өҫтөндә эшләй, шул иҫәптән Самира Мәхмәлбафтың 1998 йылғы «Алма» фильмында режиссёр ярҙамсыһы була һәм 1998 йылда Самира Мәхмәлбафтың «Яблоко» фильмында режиссер ярҙамсыһы булып эшләй һәм Хана Мәхмәлбафтың тәүге нәфис фильмы «Будда рухнул от стыда» фильмына сценарий яҙа. Мөхәммәт Хатами президентлығы осоронда илдең сағыштырмаса асыҡлығы күп ҡатын-ҡыҙҙарға, шул иҫәптән Мешкини, Самира, Рахшан Бани-Этемад һәм Мания Әкбәригә киноның бөтә жанрҙарында ла: нәфис фильмдарҙа, документаль фильмдарҙа, видеоарт һәм ҡыҫҡа метражлы фильмдарҙа ҡатнашырға мөмкинлек бирә. Шулай итеп, Мешкини ҡатын-ҡыҙ режиссерҙарының яңы тулҡынына инә, улар, ниһайәт, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн законлы карьера булараҡ кино төшөрөүгә лә инә<ref name="Ṣadr, Ḥamīd Riz̤ā, 1956 or 1957–2006">{{Cite book|автор=Ṣadr|first=Ḥamīd Riz̤ā|заглавие=Iranian cinema : a political history|место=London|издательство=I.B. Tauris|isbn=978-1-4294-6254-9}}</ref> . [[2000 йыл]]да Мешкини 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә премия яулаған беренсе Иран ҡатын-ҡыҙы була. Премия «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» тигән дебют фильмы өсөн бирелә<ref>Farsi Cinema À La Biennale Di Venezia — A History — FCC (канадск. англ.). Дата обращения: 21 августа 2020.</ref>. Бынан һуң ул күп һанлы МФХ фильмдары өҫтөндә төрлө ролдәрҙә эшләүен дауам итә. Шулай уҡ [[Афғанстан]]да барған «Берәҙәк эттәр» (2004) фильмын төшөрә, «Ҡар менән килгән кеше» (2009) фильмының режиссерҙашы була. == Тәнҡитле ҡабул итеү == Мешкининың режиссёрлыҡ эштәре араһында «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» фильмы айырыуса юғары баһаға лайыҡ була. Хәмит Реза Садр уны «бәлки, хәҙерге гүзәллек тураһында иң мөһим фильм» тип атай<ref name="Ṣadr, Ḥamīd Riz̤ā, 1956 or 1957–2006">{{Cite book|автор=Ṣadr|first=Ḥamīd Riz̤ā|заглавие=Iranian cinema : a political history|место=London|издательство=I.B. Tauris|isbn=978-1-4294-6254-9}}</ref> . Sight &amp;amp; Sound журналы уны «ғәжәп ябай һәм һоҡланғыс дебют» тип атай<ref>{{Cite journal|first=Michael}}</ref> һәм 2015 йылда ҡатын-ҡыҙҙар режиссерлығында төшөрөлгән 100 юғары баһаланмаған фильмдар исемлегенә индерә<ref>{{Cite journal|first=Jonathan|journal=6}}</ref> . «Берәҙәк эттәр» фильмы тураһында фекерҙәр ҡапма-ҡаршылыҡлы була. «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» фильмына бик ыңғай баһа биргәндән айырмалы рәүештә, Питер Брэдшоу фильмға ҡарата тәьҫораттарын түбәндәгесә һүрәтләй: «Ниндәй сәйер, аптыратҡан һәм, ахыр сиктә, асыуландырғыс фильм»<ref>Stray Dogs (англ.). ''The Guardian'' (17 августа 2006). Дата обращения: 18 декабря 2020</ref>. == Цензура == [[Файл:Cyclo_d'or_d'honneur_2009.jpg|мини|2009 йылда Азияның Весула халыҡ-ара кинофестиваленең Гран-приһы. Хана Мәхмәлбаф, Мәрзиә Мешкини, Мөхсин Мәхмәлбаф. ]] Ғәббәс Киаростами һәм Самира Мәхмәлбаф кеүек башҡа бер нисә режиссер кеүек үк, Мешкини ла Иран киноһында цензураның роленә ыңғай ҡарай. Тәһранда Америка фильмдарын күрһәтеп булмағас, Иран кинорежиссерҙары ла уның йоғонтоһонан азат. Был Иран кино донъяһына үҙ киноһын булдырырға мөмкинлек бирә<ref name="автоссылка1" />. «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» тигән фильмында Мешкини Иран хөкүмәтенең цензура ҡағиҙәләренең, айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар вәкиллегенә һалынған сикләүҙәрҙең, сиген һәм һығылмалығын аллегорик аллегорик рәүештә һынай<ref>{{Cite news|title=Iran's 'Woman,' on the Verge|author=Kempley|first=Rita|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/entertainment/movies/reviews/dayibecamewomankempley.htm|work=[[The Washington Post]]}}</ref> . == Наградалары == * Көмөш Хьюго (Иң яҡшы дебют фильмы) «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» өсөн, Чикаго халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн» фильмы өсөн ЮНЕСКО премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн» өсөн Исвема премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» өсөн «Иң яҡшы дебют фильмы» өсөн CinemAvvenire премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * 61-се Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә «Берәҙәк эттәр» фильмы өсөн асыҡ премия (2004) * 2005 йылда NETPAC/FIPRESCI премияһы, 18-се Сингапур халыҡ-ара кинофестиваленең NETPAC/FIPRESCI (2005) * Жюри ағзаһы: 2025 йылдың сентябрендә Мешкини 30-сы Пусан халыҡ-ара кинофестивалендә конкурс жюриһы ағзаһы булып эшләй<ref>''Shackleton, Liz.'' Na Hongjin To Head Busan’s Competition Jury; Tony Leung Ka-fai & Nandita Das Among Jury Members (англ.). ''Deadline'' (2 сентября 2025). Дата обращения: 3 сентября 2025.</ref> == Фильмография == {| class="wikitable" |+ ! '''Йыл''' ! Исеме ! Режиссёр ! Сценарий авторы ! Режиссёр ярҙамсыһы ! Кинооператор ! Мөхәррир |- | 1998 йыл | ''Алма'' | | | ✔ | | |- | 2000 йыл | ''Таҡталар'' | | | ✔ | | |- | 2000 йыл | ''[[День, когда я стала женщиной|Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн .]]'' | ✔ | ✔ | | | |- | 2002 йыл | ''11 сентябрь'' | | | ✔ | | |- | 2002 йыл | ''Афған алфавиты .'' | | | | ✔ | |- | 2003 йыл | ''Киске сәғәт биштә .'' | | | ✔ | | |- | 2004 йыл | ''Берәҙәк эттәр .'' | ✔ | ✔ | | | |- | 2005 йыл | ''Секс һәм фәлсәфә'' | | | ✔ | | |- | 2007 йыл | ''Будда ояттан ҡолаған'' | | ✔ | | | |- | 2008 йыл | ''Ике аяҡлы ат'' | | | ✔ | | |- | 2009 йыл | ''Ҡар менән килгән кеше'' | ✔ | | | | |- | 2013 йыл | ''Оҙайлы йылмайыу'' | | | | | ✔ |- | 2014 йыл | ''Президент'' | | ✔ | | | ✔ |- | 2019 йыл | ''Марге һәм уның әсәһе'' | | ✔ | | | |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Иран кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1969 йылда тыуғандар]] [[Категория:Яҙыусылар]] jnyrniu4cy2lhhdpcma26nox5e49ffi 1297438 1297437 2026-05-19T09:40:06Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Кинематографистар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297438 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мәрзиә Мешкини''' ({{Lang-fa|مرضیه مشکینی}}, [[1969 йыл]], [[Әрдәбил]], [[Иран]]) — Иран [[кинематограф]]исы, кинорежиссёр һәм яҙыусы. Режиссёр Мөхсен Мәхмәлбафҡа кейәүгә сыҡҡан, ул уның «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» дебют фильмына сценарий яҙған<ref>{{Citation|last=Gleiberman|first=Owen|title=Women In Black|date=2001-04-20|issue=[[Entertainment Weekly]]|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,280932,00.html|access-date=2008-03-08|author-link=Owen Gleiberman}} </ref> . == Шәхси тормошо == Мәрзиә Мешкини 1969 йылда [[Тәһран]]да тыуған. Тәһран университетында геология һәм биологияны өйрәнә<ref name="автоссылка1">{{Cite news|title=An Iranian Traces the Path of a Woman's Life (Published 2000)|author=Dupont|first=Joan|last2=Tribune|first2=International Herald|url=https://www.nytimes.com/2000/11/24/style/IHT-an-iranian-traces-the-path-of-a-womans-life.html|website=The New York Times|date=2000-11-24|access-date=2020-12-18|lang=en-US|issn=0362-4331}}</ref>. Ул режиссёр Мохсен Мәхмәлбафҡа кейәүгә сыҡҡан, режиссёрҙың тәүге ҡатыны (Фатима, Мешкиниҙың янғында һәләк булған һеңлеһе) уның ике балаһы Самира һәм Мәйсәмдең әсәһе<ref name=":0">{{Cite book|автор=Naficy, Hamid.|заглавие=A social history of Iranian cinema|место=Durham [N.C.]|издательство=Duke University Press|date=2011–2012|pages=128|isbn=978-0-8223-4754-5}}</ref>. Мәрзиә Мешкиниҙың Мәхмәлбафтан шулай уҡ Хана тигән ҡыҙы бар. Ғаилә ағзаларының барыһы ла «Мәхмәлбаф» кинокомпанияһы режиссёрҙары һәм хеҙмәткәрҙәре. == Эше == Мәрзиә Мешкини 1990 йылдар уртаһында Мәхмәлбафта Кино йортоноң өлөшө булараҡ ойошторолған Кино мәктәбендә кинематография өйрәнә<ref>Marziyeh | makhmalbaf. ''www.makhmalbaf.com''. Дата обращения: 21 августа 2020.</ref><ref>Makhmalbaf Film House | makhmalbaf. ''www.makhmalbaf.com''. Дата обращения: 21 августа 2020.</ref>. Ул MFH платформаһының бер нисә фильмы өҫтөндә эшләй, шул иҫәптән Самира Мәхмәлбафтың 1998 йылғы «Алма» фильмында режиссёр ярҙамсыһы була һәм 1998 йылда Самира Мәхмәлбафтың «Яблоко» фильмында режиссер ярҙамсыһы булып эшләй һәм Хана Мәхмәлбафтың тәүге нәфис фильмы «Будда рухнул от стыда» фильмына сценарий яҙа. Мөхәммәт Хатами президентлығы осоронда илдең сағыштырмаса асыҡлығы күп ҡатын-ҡыҙҙарға, шул иҫәптән Мешкини, Самира, Рахшан Бани-Этемад һәм Мания Әкбәригә киноның бөтә жанрҙарында ла: нәфис фильмдарҙа, документаль фильмдарҙа, видеоарт һәм ҡыҫҡа метражлы фильмдарҙа ҡатнашырға мөмкинлек бирә. Шулай итеп, Мешкини ҡатын-ҡыҙ режиссерҙарының яңы тулҡынына инә, улар, ниһайәт, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн законлы карьера булараҡ кино төшөрөүгә лә инә<ref name="Ṣadr, Ḥamīd Riz̤ā, 1956 or 1957–2006">{{Cite book|автор=Ṣadr|first=Ḥamīd Riz̤ā|заглавие=Iranian cinema : a political history|место=London|издательство=I.B. Tauris|isbn=978-1-4294-6254-9}}</ref> . [[2000 йыл]]да Мешкини 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә премия яулаған беренсе Иран ҡатын-ҡыҙы була. Премия «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» тигән дебют фильмы өсөн бирелә<ref>Farsi Cinema À La Biennale Di Venezia — A History — FCC (канадск. англ.). Дата обращения: 21 августа 2020.</ref>. Бынан һуң ул күп һанлы МФХ фильмдары өҫтөндә төрлө ролдәрҙә эшләүен дауам итә. Шулай уҡ [[Афғанстан]]да барған «Берәҙәк эттәр» (2004) фильмын төшөрә, «Ҡар менән килгән кеше» (2009) фильмының режиссерҙашы була. == Тәнҡитле ҡабул итеү == Мешкининың режиссёрлыҡ эштәре араһында «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» фильмы айырыуса юғары баһаға лайыҡ була. Хәмит Реза Садр уны «бәлки, хәҙерге гүзәллек тураһында иң мөһим фильм» тип атай<ref name="Ṣadr, Ḥamīd Riz̤ā, 1956 or 1957–2006">{{Cite book|автор=Ṣadr|first=Ḥamīd Riz̤ā|заглавие=Iranian cinema : a political history|место=London|издательство=I.B. Tauris|isbn=978-1-4294-6254-9}}</ref> . Sight &amp;amp; Sound журналы уны «ғәжәп ябай һәм һоҡланғыс дебют» тип атай<ref>{{Cite journal|first=Michael}}</ref> һәм 2015 йылда ҡатын-ҡыҙҙар режиссерлығында төшөрөлгән 100 юғары баһаланмаған фильмдар исемлегенә индерә<ref>{{Cite journal|first=Jonathan|journal=6}}</ref> . «Берәҙәк эттәр» фильмы тураһында фекерҙәр ҡапма-ҡаршылыҡлы була. «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» фильмына бик ыңғай баһа биргәндән айырмалы рәүештә, Питер Брэдшоу фильмға ҡарата тәьҫораттарын түбәндәгесә һүрәтләй: «Ниндәй сәйер, аптыратҡан һәм, ахыр сиктә, асыуландырғыс фильм»<ref>Stray Dogs (англ.). ''The Guardian'' (17 августа 2006). Дата обращения: 18 декабря 2020</ref>. == Цензура == [[Файл:Cyclo_d'or_d'honneur_2009.jpg|мини|2009 йылда Азияның Весула халыҡ-ара кинофестиваленең Гран-приһы. Хана Мәхмәлбаф, Мәрзиә Мешкини, Мөхсин Мәхмәлбаф. ]] Ғәббәс Киаростами һәм Самира Мәхмәлбаф кеүек башҡа бер нисә режиссер кеүек үк, Мешкини ла Иран киноһында цензураның роленә ыңғай ҡарай. Тәһранда Америка фильмдарын күрһәтеп булмағас, Иран кинорежиссерҙары ла уның йоғонтоһонан азат. Был Иран кино донъяһына үҙ киноһын булдырырға мөмкинлек бирә<ref name="автоссылка1" />. «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» тигән фильмында Мешкини Иран хөкүмәтенең цензура ҡағиҙәләренең, айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар вәкиллегенә һалынған сикләүҙәрҙең, сиген һәм һығылмалығын аллегорик аллегорик рәүештә һынай<ref>{{Cite news|title=Iran's 'Woman,' on the Verge|author=Kempley|first=Rita|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/entertainment/movies/reviews/dayibecamewomankempley.htm|work=[[The Washington Post]]}}</ref> . == Наградалары == * Көмөш Хьюго (Иң яҡшы дебют фильмы) «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» өсөн, Чикаго халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн» фильмы өсөн ЮНЕСКО премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн» өсөн Исвема премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» өсөн «Иң яҡшы дебют фильмы» өсөн CinemAvvenire премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * 61-се Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә «Берәҙәк эттәр» фильмы өсөн асыҡ премия (2004) * 2005 йылда NETPAC/FIPRESCI премияһы, 18-се Сингапур халыҡ-ара кинофестиваленең NETPAC/FIPRESCI (2005) * Жюри ағзаһы: 2025 йылдың сентябрендә Мешкини 30-сы Пусан халыҡ-ара кинофестивалендә конкурс жюриһы ағзаһы булып эшләй<ref>''Shackleton, Liz.'' Na Hongjin To Head Busan’s Competition Jury; Tony Leung Ka-fai & Nandita Das Among Jury Members (англ.). ''Deadline'' (2 сентября 2025). Дата обращения: 3 сентября 2025.</ref> == Фильмография == {| class="wikitable" |+ ! '''Йыл''' ! Исеме ! Режиссёр ! Сценарий авторы ! Режиссёр ярҙамсыһы ! Кинооператор ! Мөхәррир |- | 1998 йыл | ''Алма'' | | | ✔ | | |- | 2000 йыл | ''Таҡталар'' | | | ✔ | | |- | 2000 йыл | ''[[День, когда я стала женщиной|Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн .]]'' | ✔ | ✔ | | | |- | 2002 йыл | ''11 сентябрь'' | | | ✔ | | |- | 2002 йыл | ''Афған алфавиты .'' | | | | ✔ | |- | 2003 йыл | ''Киске сәғәт биштә .'' | | | ✔ | | |- | 2004 йыл | ''Берәҙәк эттәр .'' | ✔ | ✔ | | | |- | 2005 йыл | ''Секс һәм фәлсәфә'' | | | ✔ | | |- | 2007 йыл | ''Будда ояттан ҡолаған'' | | ✔ | | | |- | 2008 йыл | ''Ике аяҡлы ат'' | | | ✔ | | |- | 2009 йыл | ''Ҡар менән килгән кеше'' | ✔ | | | | |- | 2013 йыл | ''Оҙайлы йылмайыу'' | | | | | ✔ |- | 2014 йыл | ''Президент'' | | ✔ | | | ✔ |- | 2019 йыл | ''Марге һәм уның әсәһе'' | | ✔ | | | |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Иран кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1969 йылда тыуғандар]] [[Категория:Яҙыусылар]] [[Категория:Кинематографистар]] 9s7wwdxv0e6kclgsgc0to0utdmt4m1h 1297439 1297438 2026-05-19T09:41:05Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Алфавит буйынса шәхестәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297439 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мәрзиә Мешкини''' ({{Lang-fa|مرضیه مشکینی}}, [[1969 йыл]], [[Әрдәбил]], [[Иран]]) — Иран [[кинематограф]]исы, кинорежиссёр һәм яҙыусы. Режиссёр Мөхсен Мәхмәлбафҡа кейәүгә сыҡҡан, ул уның «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» дебют фильмына сценарий яҙған<ref>{{Citation|last=Gleiberman|first=Owen|title=Women In Black|date=2001-04-20|issue=[[Entertainment Weekly]]|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,280932,00.html|access-date=2008-03-08|author-link=Owen Gleiberman}} </ref> . == Шәхси тормошо == Мәрзиә Мешкини 1969 йылда [[Тәһран]]да тыуған. Тәһран университетында геология һәм биологияны өйрәнә<ref name="автоссылка1">{{Cite news|title=An Iranian Traces the Path of a Woman's Life (Published 2000)|author=Dupont|first=Joan|last2=Tribune|first2=International Herald|url=https://www.nytimes.com/2000/11/24/style/IHT-an-iranian-traces-the-path-of-a-womans-life.html|website=The New York Times|date=2000-11-24|access-date=2020-12-18|lang=en-US|issn=0362-4331}}</ref>. Ул режиссёр Мохсен Мәхмәлбафҡа кейәүгә сыҡҡан, режиссёрҙың тәүге ҡатыны (Фатима, Мешкиниҙың янғында һәләк булған һеңлеһе) уның ике балаһы Самира һәм Мәйсәмдең әсәһе<ref name=":0">{{Cite book|автор=Naficy, Hamid.|заглавие=A social history of Iranian cinema|место=Durham [N.C.]|издательство=Duke University Press|date=2011–2012|pages=128|isbn=978-0-8223-4754-5}}</ref>. Мәрзиә Мешкиниҙың Мәхмәлбафтан шулай уҡ Хана тигән ҡыҙы бар. Ғаилә ағзаларының барыһы ла «Мәхмәлбаф» кинокомпанияһы режиссёрҙары һәм хеҙмәткәрҙәре. == Эше == Мәрзиә Мешкини 1990 йылдар уртаһында Мәхмәлбафта Кино йортоноң өлөшө булараҡ ойошторолған Кино мәктәбендә кинематография өйрәнә<ref>Marziyeh | makhmalbaf. ''www.makhmalbaf.com''. Дата обращения: 21 августа 2020.</ref><ref>Makhmalbaf Film House | makhmalbaf. ''www.makhmalbaf.com''. Дата обращения: 21 августа 2020.</ref>. Ул MFH платформаһының бер нисә фильмы өҫтөндә эшләй, шул иҫәптән Самира Мәхмәлбафтың 1998 йылғы «Алма» фильмында режиссёр ярҙамсыһы була һәм 1998 йылда Самира Мәхмәлбафтың «Яблоко» фильмында режиссер ярҙамсыһы булып эшләй һәм Хана Мәхмәлбафтың тәүге нәфис фильмы «Будда рухнул от стыда» фильмына сценарий яҙа. Мөхәммәт Хатами президентлығы осоронда илдең сағыштырмаса асыҡлығы күп ҡатын-ҡыҙҙарға, шул иҫәптән Мешкини, Самира, Рахшан Бани-Этемад һәм Мания Әкбәригә киноның бөтә жанрҙарында ла: нәфис фильмдарҙа, документаль фильмдарҙа, видеоарт һәм ҡыҫҡа метражлы фильмдарҙа ҡатнашырға мөмкинлек бирә. Шулай итеп, Мешкини ҡатын-ҡыҙ режиссерҙарының яңы тулҡынына инә, улар, ниһайәт, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн законлы карьера булараҡ кино төшөрөүгә лә инә<ref name="Ṣadr, Ḥamīd Riz̤ā, 1956 or 1957–2006">{{Cite book|автор=Ṣadr|first=Ḥamīd Riz̤ā|заглавие=Iranian cinema : a political history|место=London|издательство=I.B. Tauris|isbn=978-1-4294-6254-9}}</ref> . [[2000 йыл]]да Мешкини 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә премия яулаған беренсе Иран ҡатын-ҡыҙы була. Премия «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» тигән дебют фильмы өсөн бирелә<ref>Farsi Cinema À La Biennale Di Venezia — A History — FCC (канадск. англ.). Дата обращения: 21 августа 2020.</ref>. Бынан һуң ул күп һанлы МФХ фильмдары өҫтөндә төрлө ролдәрҙә эшләүен дауам итә. Шулай уҡ [[Афғанстан]]да барған «Берәҙәк эттәр» (2004) фильмын төшөрә, «Ҡар менән килгән кеше» (2009) фильмының режиссерҙашы була. == Тәнҡитле ҡабул итеү == Мешкининың режиссёрлыҡ эштәре араһында «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» фильмы айырыуса юғары баһаға лайыҡ була. Хәмит Реза Садр уны «бәлки, хәҙерге гүзәллек тураһында иң мөһим фильм» тип атай<ref name="Ṣadr, Ḥamīd Riz̤ā, 1956 or 1957–2006">{{Cite book|автор=Ṣadr|first=Ḥamīd Riz̤ā|заглавие=Iranian cinema : a political history|место=London|издательство=I.B. Tauris|isbn=978-1-4294-6254-9}}</ref> . Sight &amp;amp; Sound журналы уны «ғәжәп ябай һәм һоҡланғыс дебют» тип атай<ref>{{Cite journal|first=Michael}}</ref> һәм 2015 йылда ҡатын-ҡыҙҙар режиссерлығында төшөрөлгән 100 юғары баһаланмаған фильмдар исемлегенә индерә<ref>{{Cite journal|first=Jonathan|journal=6}}</ref> . «Берәҙәк эттәр» фильмы тураһында фекерҙәр ҡапма-ҡаршылыҡлы була. «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» фильмына бик ыңғай баһа биргәндән айырмалы рәүештә, Питер Брэдшоу фильмға ҡарата тәьҫораттарын түбәндәгесә һүрәтләй: «Ниндәй сәйер, аптыратҡан һәм, ахыр сиктә, асыуландырғыс фильм»<ref>Stray Dogs (англ.). ''The Guardian'' (17 августа 2006). Дата обращения: 18 декабря 2020</ref>. == Цензура == [[Файл:Cyclo_d'or_d'honneur_2009.jpg|мини|2009 йылда Азияның Весула халыҡ-ара кинофестиваленең Гран-приһы. Хана Мәхмәлбаф, Мәрзиә Мешкини, Мөхсин Мәхмәлбаф. ]] Ғәббәс Киаростами һәм Самира Мәхмәлбаф кеүек башҡа бер нисә режиссер кеүек үк, Мешкини ла Иран киноһында цензураның роленә ыңғай ҡарай. Тәһранда Америка фильмдарын күрһәтеп булмағас, Иран кинорежиссерҙары ла уның йоғонтоһонан азат. Был Иран кино донъяһына үҙ киноһын булдырырға мөмкинлек бирә<ref name="автоссылка1" />. «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» тигән фильмында Мешкини Иран хөкүмәтенең цензура ҡағиҙәләренең, айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар вәкиллегенә һалынған сикләүҙәрҙең, сиген һәм һығылмалығын аллегорик аллегорик рәүештә һынай<ref>{{Cite news|title=Iran's 'Woman,' on the Verge|author=Kempley|first=Rita|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/entertainment/movies/reviews/dayibecamewomankempley.htm|work=[[The Washington Post]]}}</ref> . == Наградалары == * Көмөш Хьюго (Иң яҡшы дебют фильмы) «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» өсөн, Чикаго халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн» фильмы өсөн ЮНЕСКО премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн» өсөн Исвема премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» өсөн «Иң яҡшы дебют фильмы» өсөн CinemAvvenire премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * 61-се Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә «Берәҙәк эттәр» фильмы өсөн асыҡ премия (2004) * 2005 йылда NETPAC/FIPRESCI премияһы, 18-се Сингапур халыҡ-ара кинофестиваленең NETPAC/FIPRESCI (2005) * Жюри ағзаһы: 2025 йылдың сентябрендә Мешкини 30-сы Пусан халыҡ-ара кинофестивалендә конкурс жюриһы ағзаһы булып эшләй<ref>''Shackleton, Liz.'' Na Hongjin To Head Busan’s Competition Jury; Tony Leung Ka-fai & Nandita Das Among Jury Members (англ.). ''Deadline'' (2 сентября 2025). Дата обращения: 3 сентября 2025.</ref> == Фильмография == {| class="wikitable" |+ ! '''Йыл''' ! Исеме ! Режиссёр ! Сценарий авторы ! Режиссёр ярҙамсыһы ! Кинооператор ! Мөхәррир |- | 1998 йыл | ''Алма'' | | | ✔ | | |- | 2000 йыл | ''Таҡталар'' | | | ✔ | | |- | 2000 йыл | ''[[День, когда я стала женщиной|Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн .]]'' | ✔ | ✔ | | | |- | 2002 йыл | ''11 сентябрь'' | | | ✔ | | |- | 2002 йыл | ''Афған алфавиты .'' | | | | ✔ | |- | 2003 йыл | ''Киске сәғәт биштә .'' | | | ✔ | | |- | 2004 йыл | ''Берәҙәк эттәр .'' | ✔ | ✔ | | | |- | 2005 йыл | ''Секс һәм фәлсәфә'' | | | ✔ | | |- | 2007 йыл | ''Будда ояттан ҡолаған'' | | ✔ | | | |- | 2008 йыл | ''Ике аяҡлы ат'' | | | ✔ | | |- | 2009 йыл | ''Ҡар менән килгән кеше'' | ✔ | | | | |- | 2013 йыл | ''Оҙайлы йылмайыу'' | | | | | ✔ |- | 2014 йыл | ''Президент'' | | ✔ | | | ✔ |- | 2019 йыл | ''Марге һәм уның әсәһе'' | | ✔ | | | |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Иран кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1969 йылда тыуғандар]] [[Категория:Яҙыусылар]] [[Категория:Кинематографистар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] f4p52w57bdawys3vcwiz57qxb6c2jo1 1 201023 1297440 2026-05-19T09:43:08Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Махмалбаф, Марзие|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 09:42, 19 май 2026 (UTC) 1297440 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Махмалбаф, Марзие|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 09:42, 19 май 2026 (UTC) dlbixdrqpe36xk7l9m8r2ilz4vnvb13 10 201024 1297448 2026-05-19T11:03:01Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Навигационная таблица |имя = Аэропорты Эстонии |navbar = |state = {{{state|}}} |стиль = |стиль_основного_заголовка = |заголовок = {{флаг|Эстония}} [[Эстония аэродромдары исемлеге|Аэропорттар]] [[Эстония|Эстонии]] |изображен... 1297448 wikitext text/x-wiki {{Навигационная таблица |имя = Аэропорты Эстонии |navbar = |state = {{{state|}}} |стиль = |стиль_основного_заголовка = |заголовок = {{флаг|Эстония}} [[Эстония аэродромдары исемлеге|Аэропорттар]] [[Эстония|Эстонии]] |изображение = |класс_списков = hlist |стиль_вверху = |вверху = |заголовок1 = Халыҡ-ара |список1 = * [[Таллин (аэропорт)|Таллин]] * [[Тарту (аэропорт)|Тарту]] |заголовок2 = Регионда |список2 = * [[Курессааре (аэропорт)|Курессааре]] * [[Кярдла (аэропорт)|Кярдла ]] * [[Пярну (аэропорт)|Пярну]] }}<noinclude> [[Категория:Навигация ҡалыптары:Иоләр буйынса аэропорттар|Эстония]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Эстония транспорты]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Эстония биналары һәм ҡоролмалары|Аэропорт]] </noinclude> 109e4yv0jybdno1byha1ndyx1ue1r91 1297449 1297448 2026-05-19T11:03:39Z Вәхит 24644 1297449 wikitext text/x-wiki {{Навигационная таблица |имя = Аэропорты Эстонии |navbar = |state = {{{state|}}} |стиль = |стиль_основного_заголовка = |заголовок = {{флаг|Эстония}} [[Эстония|Эстонияның]][[Эстония аэродромдары исемлеге|аэропорттары]] |изображение = |класс_списков = hlist |стиль_вверху = |вверху = |заголовок1 = Халыҡ-ара |список1 = * [[Таллин (аэропорт)|Таллин]] * [[Тарту (аэропорт)|Тарту]] |заголовок2 = Регионда |список2 = * [[Курессааре (аэропорт)|Курессааре]] * [[Кярдла (аэропорт)|Кярдла ]] * [[Пярну (аэропорт)|Пярну]] }}<noinclude> [[Категория:Навигация ҡалыптары:Иоләр буйынса аэропорттар|Эстония]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Эстония транспорты]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Эстония биналары һәм ҡоролмалары|Аэропорт]] </noinclude> 8xg5k39u0ujkg2xz3epxx3fineclezn 1297450 1297449 2026-05-19T11:03:54Z Вәхит 24644 1297450 wikitext text/x-wiki {{Навигационная таблица |имя = Аэропорты Эстонии |navbar = |state = {{{state|}}} |стиль = |стиль_основного_заголовка = |заголовок = {{флаг|Эстония}} [[Эстония|Эстонияның]] [[Эстония аэродромдары исемлеге|аэропорттары]] |изображение = |класс_списков = hlist |стиль_вверху = |вверху = |заголовок1 = Халыҡ-ара |список1 = * [[Таллин (аэропорт)|Таллин]] * [[Тарту (аэропорт)|Тарту]] |заголовок2 = Регионда |список2 = * [[Курессааре (аэропорт)|Курессааре]] * [[Кярдла (аэропорт)|Кярдла ]] * [[Пярну (аэропорт)|Пярну]] }}<noinclude> [[Категория:Навигация ҡалыптары:Иоләр буйынса аэропорттар|Эстония]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Эстония транспорты]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Эстония биналары һәм ҡоролмалары|Аэропорт]] </noinclude> pratgix8heu23xsne3z1yqjzpu4pjoz 1297451 1297450 2026-05-19T11:04:41Z Вәхит 24644 1297451 wikitext text/x-wiki {{Навигационная таблица |имя = Аэропорты Эстонии |navbar = |state = {{{state|}}} |стиль = |стиль_основного_заголовка = |заголовок = {{флаг|Эстония}} [[Эстония|Эстонияның]] [[Эстония аэродромдары исемлеге|аэропорттары]] |изображение = |класс_списков = hlist |стиль_вверху = |вверху = |заголовок1 = Халыҡ-ара |список1 = * [[Таллин (аэропорт)|Таллин]] * [[Тарту (аэропорт)|Тарту]] |заголовок2 = Регионда |список2 = * [[Курессааре (аэропорт)|Курессааре]] * [[Кярдла (аэропорт)|Кярдла ]] * [[Пярну (аэропорт)|Пярну]] }}<noinclude> [[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса аэропорттар|Эстония]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Эстония транспорты]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Эстония биналары һәм ҡоролмалары|Аэропорт]] </noinclude> edvkpmbvosj7q96cicpgb1blfj0pjmr 14 201025 1297452 2026-05-19T11:10:23Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Навигация ҡалыптары:Аэропорттар|*Стр]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса авиация|*Аэро]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса транспорт ҡоролмалары|*Аэро]] 1297452 wikitext text/x-wiki [[Категория:Навигация ҡалыптары:Аэропорттар|*Стр]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса авиация|*Аэро]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса транспорт ҡоролмалары|*Аэро]] 15e23kt5gxudsntzbqt1avbxongseg3 14 201026 1297453 2026-05-19T11:13:46Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса транспорт|Эст]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Эстония|Тр]] 1297453 wikitext text/x-wiki [[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса транспорт|Эст]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Эстония|Тр]] frhqsdx3kbxk0vlhgug014b462f5vo4 14 201027 1297455 2026-05-19T11:16:13Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Навигация ҡалыптары:Транспорт|* ]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса иҡтисад|*Тр]] [[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса транспорт| ]] 1297455 wikitext text/x-wiki [[Категория:Навигация ҡалыптары:Транспорт|* ]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса иҡтисад|*Тр]] [[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса транспорт| ]] nht8iy0b8ngboos98h2epfxihoz7ua2 14 201028 1297456 2026-05-19T11:17:52Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Транспорт| ]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Техника|Транспорт]] 1297456 wikitext text/x-wiki [[Категория:Ҡалыптар:Транспорт| ]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Техника|Транспорт]] 15jssqnf6p6zb16pcd2iow814d8bpte 14 201029 1297457 2026-05-19T11:21:00Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{категория шаблонов}} [[Категория:Навигация ҡалыптары:Иҡтисад|*]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса йәмғиәт|*Иҡтисад]] [[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса иҡтисад| ]] 1297457 wikitext text/x-wiki {{категория шаблонов}} [[Категория:Навигация ҡалыптары:Иҡтисад|*]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса йәмғиәт|*Иҡтисад]] [[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса иҡтисад| ]] mtoybw4y0tb4exeam0e3z0him3yborz 14 201030 1297458 2026-05-19T11:24:51Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Навигация ҡалыптары:Йәмғиәт|*]] [[Категория:Тематика һәм илдәр буйынса навигация ҡалыптары|Йәмғиәт]] [[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса йәмғиәт| ]] 1297458 wikitext text/x-wiki [[Категория:Навигация ҡалыптары:Йәмғиәт|*]] [[Категория:Тематика һәм илдәр буйынса навигация ҡалыптары|Йәмғиәт]] [[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса йәмғиәт| ]] p5jq74sldyi3furrui4uakoqurwsgty 14 201031 1297459 2026-05-19T11:27:05Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{категория шаблонов}} [[Категория:Ҡалыптар:Йәмғиәт|*Илдәр]] [[Категория:Темаһы һәм илдәр буйынса ҡалыптар|Йәмғиәт]] 1297459 wikitext text/x-wiki {{категория шаблонов}} [[Категория:Ҡалыптар:Йәмғиәт|*Илдәр]] [[Категория:Темаһы һәм илдәр буйынса ҡалыптар|Йәмғиәт]] nep2xhkf6xn2zk8ogua2msr258gay7y 14 201032 1297460 2026-05-19T11:29:51Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Категория шаблонов}} [[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр|*]] [[Категория:Темалар буйынса навигация ҡалыптары|*]] [[Категория:Темаһы һәм илдәр буйынса ҡалыптар| ]] 1297460 wikitext text/x-wiki {{Категория шаблонов}} [[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр|*]] [[Категория:Темалар буйынса навигация ҡалыптары|*]] [[Категория:Темаһы һәм илдәр буйынса ҡалыптар| ]] fohfpcnjy2l2q3fnlva3yhb8ug30g4i 14 201033 1297461 2026-05-19T11:31:54Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Категория шаблонов}} {{метакатегория|ns=ш}} [[Категория:Навигация ҡалыптары:Мәҡәләләр өсөн|*Тема ]] [[Категория:Темалар буйынса ҡалыптар| ]] 1297461 wikitext text/x-wiki {{Категория шаблонов}} {{метакатегория|ns=ш}} [[Категория:Навигация ҡалыптары:Мәҡәләләр өсөн|*Тема ]] [[Категория:Темалар буйынса ҡалыптар| ]] 9m2zlw2fvda4aq34ehs7zpk1ls6fr5i 0 201034 1297463 2026-05-19T11:40:23Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Порт |Тип и специализация порта = Морской торговый порт |Название = Мууга |Оригинальное название = {{lang-et|Muuga sadam}} |Фото = Puerto de Muuga, Estonia, 2012-08-12, DD 07.JPG |Ширина = |подпись к фотографии = |местонахождение = Харью... 1297463 wikitext text/x-wiki {{Порт |Тип и специализация порта = Морской торговый порт |Название = Мууга |Оригинальное название = {{lang-et|Muuga sadam}} |Фото = Puerto de Muuga, Estonia, 2012-08-12, DD 07.JPG |Ширина = |подпись к фотографии = |местонахождение = [[Харьюмаа]], {{Флагификация|Эстония}} |locode = EEMUG |общая площадь = 1249 га |площадь акватории = 682 га |площадь территории = 567 га |грузооборот = |пропускная способность = |время навигации = круглый год |форма управления = [[акционерное общество]] |к-во и длина причалов = 29; 6379 |к-во портовых кранов = |глубина у причала = 5,3—17,8 м |характеристика воды = |дополнительные услуги = |ближайшие порты = [[Ванасадам]], [[Мийдуранна (порт)|Мийдуранна]], [[Пирита (порт)|Пирита]] |ближайшая ж/д станция = [[Балтийский вокзал (Таллин)|Балтийский вокзал]] |ближайший аэропорт = [[Таллин (аэропорт)|Таллинский аэропорт]] |официальный сайт = https://www.ts.ee/en/muuga-harbour/ |Координаты = {{coord|59|30||N|24|58||E}} |Имя шаблона = }} [[Файл:Port of Muuga, grain terminal.jpg|thumb|280пкс|right|Иген терминалы]] [[Файл:Port of Muuga 2.jpg|thumb|280пкс|Нефть терминалы]] '''Порт Му́уга''' ({{lang-et|Muuga sadam}}<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.sadamaregister.ee/sadam/210?language=et|title=Muuga sadam|lang=et|website=Sadamaregister|archive-date=2025-05-29|access-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20250529011124/https://www.sadamaregister.ee/sadam/210?language=et|url-status=live}}</ref>, 1993 йылға тиклем — ''Яңы Таллин'' ({{lang-et|Tallinna Uussadam}}<ref>{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96002109&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Muuga sadam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut|archive-date=2024-11-09|access-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241109082611/https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96002109&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|url-status=live}}</ref>) — [[Эстония]]ның төньяҡ өлөшөндә Харьюмаа өйәҙендә [[Мууга (ҡултыҡ)|Мууга]] ҡултығы ([[Фин ҡултығы]]ның бер өлөшө) ярында урынлашҡан диңгеҙ сауҙа порты. bng2ez53to8hnm91p415sbx2d01s610 1297465 1297463 2026-05-19T11:42:54Z Вәхит 24644 added [[Category:1982 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297465 wikitext text/x-wiki {{Порт |Тип и специализация порта = Морской торговый порт |Название = Мууга |Оригинальное название = {{lang-et|Muuga sadam}} |Фото = Puerto de Muuga, Estonia, 2012-08-12, DD 07.JPG |Ширина = |подпись к фотографии = |местонахождение = [[Харьюмаа]], {{Флагификация|Эстония}} |locode = EEMUG |общая площадь = 1249 га |площадь акватории = 682 га |площадь территории = 567 га |грузооборот = |пропускная способность = |время навигации = круглый год |форма управления = [[акционерное общество]] |к-во и длина причалов = 29; 6379 |к-во портовых кранов = |глубина у причала = 5,3—17,8 м |характеристика воды = |дополнительные услуги = |ближайшие порты = [[Ванасадам]], [[Мийдуранна (порт)|Мийдуранна]], [[Пирита (порт)|Пирита]] |ближайшая ж/д станция = [[Балтийский вокзал (Таллин)|Балтийский вокзал]] |ближайший аэропорт = [[Таллин (аэропорт)|Таллинский аэропорт]] |официальный сайт = https://www.ts.ee/en/muuga-harbour/ |Координаты = {{coord|59|30||N|24|58||E}} |Имя шаблона = }} [[Файл:Port of Muuga, grain terminal.jpg|thumb|280пкс|right|Иген терминалы]] [[Файл:Port of Muuga 2.jpg|thumb|280пкс|Нефть терминалы]] '''Порт Му́уга''' ({{lang-et|Muuga sadam}}<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.sadamaregister.ee/sadam/210?language=et|title=Muuga sadam|lang=et|website=Sadamaregister|archive-date=2025-05-29|access-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20250529011124/https://www.sadamaregister.ee/sadam/210?language=et|url-status=live}}</ref>, 1993 йылға тиклем — ''Яңы Таллин'' ({{lang-et|Tallinna Uussadam}}<ref>{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96002109&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Muuga sadam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut|archive-date=2024-11-09|access-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241109082611/https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96002109&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|url-status=live}}</ref>) — [[Эстония]]ның төньяҡ өлөшөндә Харьюмаа өйәҙендә [[Мууга (ҡултыҡ)|Мууга]] ҡултығы ([[Фин ҡултығы]]ның бер өлөшө) ярында урынлашҡан диңгеҙ сауҙа порты. [[Категория:1982 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] s7u1ucvaz38x4l0j8wjnkjpska8tcfd 1297466 1297465 2026-05-19T11:43:41Z Вәхит 24644 added [[Category:Эстония порттары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297466 wikitext text/x-wiki {{Порт |Тип и специализация порта = Морской торговый порт |Название = Мууга |Оригинальное название = {{lang-et|Muuga sadam}} |Фото = Puerto de Muuga, Estonia, 2012-08-12, DD 07.JPG |Ширина = |подпись к фотографии = |местонахождение = [[Харьюмаа]], {{Флагификация|Эстония}} |locode = EEMUG |общая площадь = 1249 га |площадь акватории = 682 га |площадь территории = 567 га |грузооборот = |пропускная способность = |время навигации = круглый год |форма управления = [[акционерное общество]] |к-во и длина причалов = 29; 6379 |к-во портовых кранов = |глубина у причала = 5,3—17,8 м |характеристика воды = |дополнительные услуги = |ближайшие порты = [[Ванасадам]], [[Мийдуранна (порт)|Мийдуранна]], [[Пирита (порт)|Пирита]] |ближайшая ж/д станция = [[Балтийский вокзал (Таллин)|Балтийский вокзал]] |ближайший аэропорт = [[Таллин (аэропорт)|Таллинский аэропорт]] |официальный сайт = https://www.ts.ee/en/muuga-harbour/ |Координаты = {{coord|59|30||N|24|58||E}} |Имя шаблона = }} [[Файл:Port of Muuga, grain terminal.jpg|thumb|280пкс|right|Иген терминалы]] [[Файл:Port of Muuga 2.jpg|thumb|280пкс|Нефть терминалы]] '''Порт Му́уга''' ({{lang-et|Muuga sadam}}<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.sadamaregister.ee/sadam/210?language=et|title=Muuga sadam|lang=et|website=Sadamaregister|archive-date=2025-05-29|access-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20250529011124/https://www.sadamaregister.ee/sadam/210?language=et|url-status=live}}</ref>, 1993 йылға тиклем — ''Яңы Таллин'' ({{lang-et|Tallinna Uussadam}}<ref>{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96002109&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Muuga sadam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut|archive-date=2024-11-09|access-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241109082611/https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96002109&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|url-status=live}}</ref>) — [[Эстония]]ның төньяҡ өлөшөндә Харьюмаа өйәҙендә [[Мууга (ҡултыҡ)|Мууга]] ҡултығы ([[Фин ҡултығы]]ның бер өлөшө) ярында урынлашҡан диңгеҙ сауҙа порты. [[Категория:1982 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Эстония порттары]] gtx1htbgbp3xwzdwr8ggx0jb1leobxj 1297467 1297466 2026-05-19T11:46:33Z Вәхит 24644 1297467 wikitext text/x-wiki {{Порт |Тип и специализация порта = Диңгеҙ сауҙа порты |Название = Мууга |Оригинальное название = {{lang-et|Muuga sadam}} |Фото = Puerto de Muuga, Estonia, 2012-08-12, DD 07.JPG |Ширина = |подпись к фотографии = |местонахождение = [[Харьюмаа]], {{Флагификация|Эстония}} |locode = EEMUG |общая площадь = 1249 га |площадь акватории = 682 га |площадь территории = 567 га |грузооборот = |пропускная способность = |время навигации = круглый год |форма управления = [[акционерҙар йәмғиәте]] |к-во и длина причалов = 29; 6379 |к-во портовых кранов = |глубина у причала = 5,3—17,8 м |характеристика воды = |дополнительные услуги = |ближайшие порты = [[Ванасадам]], [[Мийдуранна (порт)|Мийдуранна]], [[Пирита (порт)|Пирита]] |ближайшая ж/д станция = Балтик вокзалы (Таллин)] |ближайший аэропорт = [[Таллин (аэропорт)|Таллин аэропорты]] |официальный сайт = https://www.ts.ee/en/muuga-harbour/ |Координаты = {{coord|59|30||N|24|58||E}} |Имя шаблона = }} [[Файл:Port of Muuga, grain terminal.jpg|thumb|280пкс|right|Иген терминалы]] [[Файл:Port of Muuga 2.jpg|thumb|280пкс|Нефть терминалы]] '''Порт Му́уга''' ({{lang-et|Muuga sadam}}<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.sadamaregister.ee/sadam/210?language=et|title=Muuga sadam|lang=et|website=Sadamaregister|archive-date=2025-05-29|access-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20250529011124/https://www.sadamaregister.ee/sadam/210?language=et|url-status=live}}</ref>, 1993 йылға тиклем — ''Яңы Таллин'' ({{lang-et|Tallinna Uussadam}}<ref>{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96002109&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Muuga sadam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut|archive-date=2024-11-09|access-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241109082611/https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96002109&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|url-status=live}}</ref>) — [[Эстония]]ның төньяҡ өлөшөндә Харьюмаа өйәҙендә [[Мууга (ҡултыҡ)|Мууга]] ҡултығы ([[Фин ҡултығы]]ның бер өлөшө) ярында урынлашҡан диңгеҙ сауҙа порты. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.ts.ee/muuga-sadam/ Официальный сайт порта Мууга] {{ref|en}}, {{ref|et}} * [https://www.ts.ee/wp-content/uploads/2021/01/Muuga-sadama-skeem_.pdf Схема порта Мууга] [[Категория:1982 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Эстония порттары]] 602v3pbs0em9c7fdqwy7t44x8e63vzu 1297468 1297467 2026-05-19T11:47:23Z Вәхит 24644 1297468 wikitext text/x-wiki {{Порт |Тип и специализация порта = Диңгеҙ сауҙа порты |Название = Мууга |Оригинальное название = {{lang-et|Muuga sadam}} |Фото = Puerto de Muuga, Estonia, 2012-08-12, DD 07.JPG |Ширина = |подпись к фотографии = |местонахождение = [[Харьюмаа]], {{Флагификация|Эстония}} |locode = EEMUG |общая площадь = 1249 га |площадь акватории = 682 га |площадь территории = 567 га |грузооборот = |пропускная способность = |время навигации = йыл әйләнәһе |форма управления = [[акционерҙар йәмғиәте]] |к-во и длина причалов = 29; 6379 |к-во портовых кранов = |глубина у причала = 5,3—17,8 м |характеристика воды = |дополнительные услуги = |ближайшие порты = [[Ванасадам]], [[Мийдуранна (порт)|Мийдуранна]], [[Пирита (порт)|Пирита]] |ближайшая ж/д станция = Балтик вокзалы (Таллин)] |ближайший аэропорт = [[Таллин (аэропорт)|Таллин аэропорты]] |официальный сайт = https://www.ts.ee/en/muuga-harbour/ |Координаты = {{coord|59|30||N|24|58||E}} |Имя шаблона = }} [[Файл:Port of Muuga, grain terminal.jpg|thumb|280пкс|right|Иген терминалы]] [[Файл:Port of Muuga 2.jpg|thumb|280пкс|Нефть терминалы]] '''Порт Му́уга''' ({{lang-et|Muuga sadam}}<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.sadamaregister.ee/sadam/210?language=et|title=Muuga sadam|lang=et|website=Sadamaregister|archive-date=2025-05-29|access-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20250529011124/https://www.sadamaregister.ee/sadam/210?language=et|url-status=live}}</ref>, 1993 йылға тиклем — ''Яңы Таллин'' ({{lang-et|Tallinna Uussadam}}<ref>{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96002109&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Muuga sadam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut|archive-date=2024-11-09|access-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241109082611/https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96002109&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|url-status=live}}</ref>) — [[Эстония]]ның төньяҡ өлөшөндә Харьюмаа өйәҙендә [[Мууга (ҡултыҡ)|Мууга]] ҡултығы ([[Фин ҡултығы]]ның бер өлөшө) ярында урынлашҡан диңгеҙ сауҙа порты. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.ts.ee/muuga-sadam/ Официальный сайт порта Мууга] {{ref|en}}, {{ref|et}} * [https://www.ts.ee/wp-content/uploads/2021/01/Muuga-sadama-skeem_.pdf Схема порта Мууга] [[Категория:1982 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Эстония порттары]] 33v9aph86regwr3fw6jgsyeyw0z7o6l 1 201035 1297464 2026-05-19T11:42:10Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Мууга (порт)|19 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=порт |тема2=транспорт |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }} 1297464 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Мууга (порт)|19 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=порт |тема2=транспорт |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }} gc4ekd84simc6acbrc58e3mdde09gg4